Subset (17)

aldizkariak · 3.33k rows

Split (3)

train · 3.26k rows

id stringlengths 18 21	meta dict	text stringlengths 107 476k
aldizkariak.v1-7-1098	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 125 _2023_3", "issue": "Zk. 125 _2023_", "year": "2023", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	# Trenbideko langileriaren depurazioa Gerra Zibilean eta frankismoan: Tuteraren eta Sakanaren arteko konparaketa Aitor Carrillo Pérez Nafarroako Unibertsitate Publikoa (UPNA/NUP) Lan honen asmoa, Nafarroako Unibertsitate Publikoaren barruko Nafarroako Oroimen Historikoaren Dokumentu Funtsak hainbat urtez egiten daraman ikerketaproiektuaren barnean kokatua, Gerra Zibilak eta frankismoak iraun bitartean gertatutako trenbideko langileen depurazio-prozesuaren ikerketan aurrera egitea da, Tuterako eta Sakanako geltokietako langileei ireki zitzaizkien depurazio- espedienteen ikerketaren bidez. Dokumentu horietatik, langileen izenak, lanbideak, militantzia politiko eta sindikal ezagunak, eta pairatutako zigorrak aterako ditugu. Gero, lan-zigorrak ikertuko ditugu lanbidearen, geltokiaren, agente errepresiboen balorazioaren eta militantzia ezagunaren arabera. Azkenik, enpresak balorazio onak estrategia baten ondorioz ematen zituela eta militantzia ezaguna zuten langileek militantzia ezagunik gabeko langileek baino proportzionalki lan-zigor gehiago pairatu zituztela ondorioztatuko dugu. GAKO-HITZAK: Frankismoa · Trenbideak · Langileen depurazioa · Espainiako Gerra Zibila. # The depuration of the railway workers during the Spanish Civil War and the Franco's regime: the comparison between Tudela and Sakana The aim of this article, located within the research work that the Documental Fund for Historical Memory in Navarre (Fondo Documental para la Memoria Histórica de Navarra), part of the Public University of Navarre (UPNA-NUP), is to advance within the research task of the depuration of the railway workers during the Spanish Civil war and Franco's dictatorship, which will be done by analyzing the depuration files of the Tudela and Sakana railway stations. From this documents, we will get their names, professions, known political and trade union militancies, as well as the labor punishments they suffered. After that, we will analyse those work punishments according to the proffesions, the railway stations, the known militancies and the valoration of the repressive agents. Eventually, we will conclude that the enterprise gave good valorations following a strategy, and that the workers with a known political or labor union militancy suffered proportionally more labor punishments than the workers without a known militancy. KEY WORDS: Francoism · Railways · Workers' depuration · Spanish Civil War. https://doi.org/10.26876/uztaro.125.2023.2 Jasotze-data: 2022-08-22 Onartze-data: 2022-10-10 #### Sarrera Espainiako Gerra Zibilaren eta gerraostearen garaian, errepresio-sistema frankistak hainbat depurazio-prozesu abiatu zituen. Langile publiko guztiak, zerbitzu publikoen emakidadunak ziren enpresak barne (trenbideko enpresen kasua bezala), ikertuak izan ziren, haien ideologia eta aurrekariak, bai gerran bai gerra aurretik, ezagutzeko helburuarekin. Horren arabera, enpresek langileak lanpostuan mantentzen zituzten, zigorra ezarrita ala ez, edo kanporatu, zeren diktaduraren depurazio-prozesu horiek guztiak Estatu Berriaren eraikuntza oztopa zezaketen pertsona guztien kanporatzea helburutzat baitzuten. Gerra Zibilean eta frankismoan gertatu zen trenbideko langileen depurazioari buruzko ikerketa gutxi egin dira duela urte gutxi arte, eta bereziki aipagarria da 2015ean Francisco Polo Murielek defendatutako tesia. Nahiz eta frankismoak martxan jarritako beste depurazio profesionalen ikerketa askoz aurreratuagoa egon, trenbidearen sektorean gertatutakoak hutsune ugari ditu oraindik. Egoera hori ikusita, geure buruari jarri diogun helburua da Compañía de los Caminos de Hierro del Norte de España enpresako langileei, Tuterako eta Sakanako geltokietakoei, zehazki, irekitako depurazio-espedienteak ikertzea, haien osaera, parte hartu zuten errepresioagenteak eta ezarritako zigorrak, ezagutzearren. Laburpenean esan bezala, Nafarroako Unibertsitate Publikoko Nafarroako Oroimen Historikoaren Dokumentu Funtsak (NOHDF) hainbat urtez garatzen daraman lan-proiektuaren barne kokatzen da guk egindakoa, abiapuntu bat izateko intentzioa duena. Trenbideko langileen kasuan, espediente horiek, 1936 eta 1942 bitartean irekiak, langilearen lanbideari, lantokiari, militantziari, ideologiari eta gerra aurreko, bitarteko edo osteko portaerari buruz galdetzen zuten. Depurazioa zeraman epailearen usteen arabera, langileak berronartuak edo berrezarriak1 izaten ziren, zigorrarekin edo zigorrik gabe, edo kanporatuak izaten ziren. Errepresio-uholde askoz zabalago baten barnean ulertu behar dugu trenbidearena; izan ere, erregimen berriaren helburua langileria publiko guztiaren garbiketa ideologikoa, depurazioa, egitea zen, erregimen frankistaren sorkuntza zaildu zezaketen langile guztiak kanporatuz. Lan hau Salamancako Memoria Historikorako Dokumentu Zentroan gordetako depurazio-espedienteen ikerketaren bidez egin da, erakunde horrek Nafarroako Unibertsitate Publikoarekin sinatutako hitzarmen bati esker. Horren bidez, Salamancakoek dokumentuen kopia digitalizatuak egin zituzten eta NUPeko NOHDFrekin partekatu. Zona zehatz batzuen ikerketara mugatuko garen arren, gure lanaren oinarriak jadanik aipatutako Polo Murielen tesia, Mirari Arangurenek 2017an defendatutako Gradu Amaierako Lana, eta Tuterako zein Sakanako trenbideetako langileen espedienteak izango dira. Navarra 1936. De la esperanza al terror liburua ere erabiliko dugu, Nafarroako errepresio frankistari buruzko libururik zabalena eta dokumentatuena baita, depurazioei buruzko bibliografia ugarirekin batera. <sup>1.</sup> Polo Murielek readmitido/a eta reingresado/a hitzak erabiltzen ditu, langileari espedientea irekitako unearen arabera, aplikatutako legedia ezberdina baitzen. Guk «berronartuak» eta «berrezarriak» hitzak, hurrenez hurren, erabiliko ditugu. Langile berronartuek gerrak iraun bitartean jasan zuten depurazioprozesua; langile berrezarriek, aldiz, gerra bukatu ostean, legedia ezberdina baitzen. ## 1. Testuingurua ## 1.1. Nafarroa Hamarkada horretako Nafarroa landa-eremukoa zen gehienbat. 1930ean, 345.883 biztanle zituen probintziak. Iruñeak, aldiz, 42.259 biztanle, eta Tuterak 11.248. Populazioaren % 64 nekazaria zen, baina lurren gehiengoa lur-jabe handien gutxiengoaren eskuetan zegoen. Politika aldetik, Nafarroan botoen gehiengoa eskuinek jaso zuten. 1936ko hauteskunde orokorretan, Fronte Popularrak botoen % 21,7 baino ez zuen lortu, indar handia bazuen ere Erriberan, Tafallan, Altsasun, Olaztin eta Erronkaribarrean zein Zaraitzu ibarrean. Adibide batzuk jartzearren, hauteskunde horietan, Tuteran, Fronte Popularrak 2.769 boto jaso zituen, eta eskuinek 2.574; Esan, ezkerrek 92 eta eskuinek 56; Sartagudan, «Alargunen Herria» deituko zen udalean, ezkerrek 351 eta eskuinek 166 (García Umbón, 2005: 247- 249). Kasualitatez, leku horiek jasan zuten errepresiorik bortitzena uztailaren 18a eta gero, NOHDFk (Majuelo et al., 2021: 21-22, 27) eta Mikelarenak (Mikelarena, 2015: 23-37) frogatu duten bezala2 . Nafarroan, estatu-kolpeari karlistak nagusi zituen herrialtxamendu batek jarraitu zion, probintzian nagusi baitziren. Erresistentzia ezinezkoa izan zen. Halere, hau ez zen oztopo izan kolpistek lurraldea odolez betetzeko: ikerketa eguneratuenen arabera, 2.934 erailketa, 448 heriotza presondegian, eta 125 heriotza bestelako testuinguru errepresiboetan (Majuelo et al., 2021: 10)3 . Baina bakarrik hildako pertsonen kopurua kontatzeak errealitatea izugarri mugatzen du. Gertakari errepresiboak4 pairatu zituzten pertsonen kopurua, errepresio mota guztiak kontutan hartuko bagenitu, atxiloketak edo umiliazioak bezala, kalkulaezina izango litzateke. Tuterak, XX. mendeko lehen hamarkadetan zehar, korronte ideologiko demokratiko eta liberal baten garapena ikusi zuen. Bigarren Errepublikako hauteskunde guztiak, 1933koak salbu, zentro-ezkerreko edo ezkerreko alderdiek irabazi zituzten. Bere kokapenari esker, Ebro ibarrean baitago, merkataritza-garapen handia izan zuen, ondoko merindadeetan eta komarketan eragin handikoa (Altaffaylla, 2018: 594; García Umbón, 1989; 223-226). Bestalde, Sakanako errealitatea oso bestelakoa zen, alde handiak baitzeuden haren 18 herrien artean5 . Populazio aldetik, alde handia zegoen Ziordiko 200 biztanleen eta Altsasuko 3.500 biztanleen artean. Ideologia aldetik gauza bera esan dezakegu: Irurtzunen, jeltzaleak ziren nagusi; Uharte Arakilen, Ziordian, eta Altsasun, ezkerrak zuen botoen gehiengoa; Arbizun, Arruazun zein Lakuntzan, tradizionalismoak zuen indarrik handiena; Urdiainen, Bakaikun, Iturmendin eta Olaztin, eskuinek irabazi zituzten 1936ko hauteskunde orokorrak, ezkerrek indar handia izan arren. Olazti eta Altsasu ziren herririk garatuenak eta <sup>2.</sup> Mikelarenaren aburuz (2015: 20-30), Nafarroan ezkerra bozkatu zuten 1.000 pertsonetatik 81,7 edo 93,8 erailak izan ziren, iturriaren arabera. Bi kasuetan, estatu-mailako tasa altuena da. Nafarroan, <sup>1.000</sup> pertsonako 8,26 erailketa izan ziren; Erriberan, 14,77; Tuteran, 5,78; Sakanan, 4,95. <sup>3.</sup> Altafayllak (2018: 56) 3.634 hildako aipatzen ditu. 3.275 erailketa, eta beste 359 heriotza pairatutako tratu txarren eraginez. <sup>4.</sup> Gertakari errepresiboak errepresioaren kuantifikazioan oinarritutako analisi baten oinarrizko unitatea dira. NOHDFk (Majuelo et al., 2021) horrela definitzen ditu: «Gertaera errepresiboak pertsona jakin batek pairatutakoak dira, leku eta data jakin batean […] 1936ko uztailaren 18tik aurrera ezarri nahi izan zen erregimen berriaren aurkako jokabide jakin batzuk zigortzeko helburuarekin egin zirenak». <sup>5. 18</sup> herri ziren 1936an. Gaur egun, 14 herri dira. industrializatuenak; Olazti, haren zementu-enpresaren eraginez, eta Altsasu, trenbide-enklabe oso garrantzitsua zelako, hango tren-geltokiak 178 langile zituen eta. Bi herrietan, baina Altsasun bereziki, langile-mugimenduak indar handia zuen; han CNT sindikatuak 100 kide zituen, Iruñean bezainbeste, eta 1934ko maiatzaren 1eko manifestaldian, Espainiako Gazteria Sozialisten (JJSS) idazkari nagusia zen Santiago Carrillok tokiko UGTk 600 kide zituela esan zuen. Langileriaren indarra izan zen Altsasu altxatuen helburu bihurtu zuen arrazoia, langileek 1932ko eta 1934ko ekintzen esperientzia gogoratzen baitzuten (Altaffaylla, 2018: 117, 119, 188-189, 198, 201, 205-206, 210-211, 213). ### 1.2. Trenbidea Trenbide-sistemaren eraikuntza hastean, XIX. mendearen erdian, penintsulako erliebeak haren eraikuntza konplexuagotu zuen, eta bideak egoera txarrean egoteak ere ez zuen asko lagundu. Nahiz eta Europako beste herrialde batzuen garapen berdina ez izan, Espainiako garraio-sistemaren barnean berrikuntza handia ekarri zuen. Berrikuntza horrek ogibide berrien agerpena ekarri zuen, batzuk atzerriko langileek beteak, baina gehiengoak nekazari, artisau edo abeltzain ohiek beteak, hobeto ordaintzen baitzen (Bel, 2011; Gómez Mendoza, 1989). Guk ikertuko dugun Compañía de Caminos de Hierro del Norte de España enpresa estatu-mailako bi konpainia handietako bat zen. 1858an sortua, 3.814 burdinbide kilometro kudeatzen zituen, eta 41.035 langile zituen, 1935eko datuen arabera. Bestea Compañía de Ferrocarriles de Madrid, Zaragoza y Alicante (MZA) zen. Nafarroak, 1935eko datuen arabera, 223 burdinbide kilometro zituen, eta 1.252 langile. Kilometro bakoitzeko, probintziak 5,61 langile zituen, enpresaren batezbestekoaren erdia baino zerbait gehiago, 11,04 langilekoa. Geltoki garrantzitsuenak hauek ziren: Iruñekoa, 296 langilereekin; Castejóngoa, 262 langilerekin; bereziki garrantzitsua trenbide-lotunea izateagatik, Altsasukoa, 178 langilerekin, trenbide-lotunea ere, eta Tuterakoa, 91 langilerekin (Polo Muriel, 2015: 31-53). Trenbidearen sektorea ez zegoen borroka sindikaletatik kanpo. Langileek egindako lan-baldintzen hobetzearen eskakizunez gain, enpresen beren zailtasun ekonomikoak zeuden, Gerra Handiak eta haren ondorio ekonomikoek areagotuak. Langileek grebak erabiltzen zituzten beren ahotsa entzunarazteko, presio modu bezala, eta jabeek, berriz, kanporaketak erabiltzen zituzten, erantzun eta kontrapresio bezala, langile gatazkatsuenez desegiteko, 1912ko, 1917ko (Errepublika aurrekoak biak) eta 1934ko (Errepublika garaian, PRR eta CEDAen gobernuaren aurkakoa) grebetan gertatu bezala. Grebak bukatzen zirenean, orokorra zen enpresen jabeek greban parte hartutako langileen artean sailkapena egitea, lanera itzuliko zirenen eta ez zirenen artean bereiziz. Horretarako, depurazio-espedienteez baliatzen ziren (Plaza, 2016: 27-28). Garbiketaren hedapenaren ideia bat izateko, ikertzen ari garen enpresaren barnean, 1917ko grebaren ostean 4.123 langile izan ziren kanporatuak, 31.188 langileren artean. Hau da, langile guztien zortziren bat6 . Depurazioespedienteak ez ziren frankismoak asmatutako zerbait, askoz lehenagokoak ziren eta. Eta beranduago, depurazioaz arduratuko ziren auzitegi frankistak askotan <sup>6. 1912</sup>ko eta 1917ko grebetan lanpostua galdu zuten langileek lanera itzultzeko aukera izan zuten Bigarren Errepublika aldarrikatu ondoren. 1934koan galdu zutenek, Fronte Popularrak irabazi ondoren. espediente horietaz baliatuko ziren, langileen etorkizuna erabakitzen ari zirenean (Plaza, 2016: 25-32). Hobeto uler daiteke, ondorioz, espediente frankistek gerraren aurreko portaerak zehazteko zati bat edukitzea. Aurrekari haien garrantzia erakusten duen adibide bat dugu. Benedicto Carro Carro, Olaztiko geltokiko langilea, 1934ko manifestariekin lankidetzan aritu zen7 , diktadurak ireki zion espedienteari esker dakiguna. Benedictok bazekien, kolpistak iritsi bezain laster, arriskuan egongo zela, eta horregatik Errepublikaren lurraldera ihes egin zuen estatu-kolpearen egun berean. Espedienteak hau zioen: «Calificada la ideología de este agente y de su desafección a la Causa Nacional, pero no teniendo noticia de que durante el dominio rojo interviniese en hechos de carácter delictivo, de haber vivido, el juez instructor que suscribe tiene el honor de proponer a V. la READMISIÓN de este agente CON LA SANCIÓN siguiente: Una de las comprendidas entre la 1ª y la 9ª». Azkenean, nahiz eta Olaztiko alkatetzaren, Guardia Zibilaren eta Falangearen balorazio txarrak eduki, lan eta lansariaren denboraldiko kentzearekin zigortua izan zen «bakarrik» Benedicto8 . #### 2. Depurazioak # 2.1. Zer. Nork. Zertarako Depurazioen definizioa 1936ko abenduaren 5eko Lege Dekretuak eman zuen modu oso esplizituan: «La Junta Técnica del Estado y demás organismos […], dispondrán la separación definitiva del servicio de toda clase de empleados, que por su conducta anterior o posterior al Movimiento Nacional, se consideren contrarios a éste […] Las empresas concesionarias de servicios públicos o Monopolios, separarán de sus puestos, a indicación del Presidente de la Junta Técnica del Estado, a todo empleado que se considere incompatible, opuesto o peligroso para el Movimiento Nacional y a aquellos que no sirvan con eficacia o lealtad al presente régimen. La Junta Técnica del Estado, formará en estos casos, y como base de la resolución de su Presidente, ligero expediente o exposición de hechos o circunstancias justificativas de la medida»9 . Lan-depurazioak ez ziren berriak, Fernando VII.aren edo Isabel II.aren garaian gertatu baitziren. Berezitasuna da frankismoak depurazio horiek orokortu eta masifikatu egin zituela. Politikan, lanean, hezkuntzan… berdin zuen. Gizartearen eremu guztiak garbitzeko asmoa zuten agintari berriek, haien Estatu Berriaren sorkuntza oztopa zezakeen edonor baztertzeko. Gizartea eta garaituak menderatzeko, baliabide itzelak bideratu ziren (De Pablo Lobo, 2007: 204- 205, Molinero & Ysàs, 1993: 33-38; Rodrigo Sánchez, 2001: 151-154) 10. Hezkuntzari dagokionez, depurazio gogorrenetarikoa jasan zuen arloa (eta gehien ikertutako arloetako bat), José Manuel Casanova Gómezen eta María del Carmen Agullóren Maestros valencianos <sup>7.</sup> Ikusi Majuelo, 1986, eta bereziki Majuelo, 1989. <sup>8.</sup> Centro Documental de la Memoria Histórica (CDMH), Archivo Ferroviario de la Depuración. Benedicto Carro Carroren espediente pertsonala, 472/7025. <sup>9.</sup> Decreto-Ley de 5 de diciembre de 1936 dictando reglas para la separación definitiva del servicio de toda clase de empleados. Boletín Oficial del Estado (BOE), 1936ko abenduaren 9a. <sup>10.</sup> Lan batzuk aipatzearren, Josefina Cuestak koordinatutako La depuración de los funcionarios bajo la dictadura franquista eta Juan Carlos Bordes Muñozen Correos en la España de Franco (1936- 1975). Depuración de funcionarios y reorganización de los servicios postales. Uztailaren 18ko estatu-kolpea ematean, altxatuek Defentsa Nazionalerako Junta eratu zuten, haien menpean zeuden lurraldeak kontrolatzeko ardura zuena. Kolpisten menpean 472 burdinbide kilometro gelditu ziren, zeinak, 1936ko abuztuaren 19ko dekretuaren bidez, Burdinbideen Zerbitzu Militarraren Buruzagitzaren pean gelditu ziren, burdinbidea militarizatuz. Zertxobait lehenago, uztailaren 28an, Defentsa Nazionalerako Juntak gerra-egoera deklaratu zuen kontrolatzen zuen lurralde guztian, funtzionarioen garbiketarekin hasteko (Graham, 2005). Abuztuaren 13an, Defentsa Nazionalerako Juntaren Presidentetzak trenbideko langileen mobilizazio orokorra agindu zuen, adina eta jarduera militarra kontuan hartu gabe (Polo Muriel, 2015: 71-83). Depurazio-prozesuaren lehen oinarri legala 108/1936 Dekretuaren bidez izan zen, funtzionarioen eta langile publikoen depurazioaren hasiera ekarri zuena11 (Álvaro Dueñas, 2006: 65). Dekretu horrek eragin sozial handia ekarriko zuen, Estatu Berriaren izaera baztertzailea islatuz (Alejandre García, 2008: 18- 19). Dekretuak, goiburuan, edozein motatako langileen bereizketarako arauak ezartzen zituen, estatu-kolpearen aurreko edo bitarteko portaeraren ondorioz, haren aurkakotzat ikusten zirenak. Haren hirugarren artikuluan, ordea, hurrengoa: «Los funcionarios públicos y los de empresas subvencionadas por el Estado, la provincia o el municipio o concesionarias de servicios públicos, podrán ser corregidos, suspendidos y destituidos de los cargos que desempeñen cuando aconsejen tales medidas sus actuaciones antipatrióticas o contrarias al Movimiento Nacional». Bi dekretu horiek trenbideko langileen aurkako errepresioaren instituzionalizazioaren lehenengo pausoak izan ziren. Haien ondorioz, enpresetako langileriaren kokapen politiko eta ideologikoa jakiteko helburuarekin egindako txostenak areagotu ziren. Txostenen gehiengoa Trenbideko Buruzagitza Militarrak eskatzen zuen, depurazio-prozesua bideratzen zuen eta. Enpresek txostenen lau kopia egiteko agindua zuten. Lehenengoa, Trenbideko Buruzagitza Militarrak gordetzeko; bigarrena, Trenbide Zerbitzu Nazionalarentzat; hirugarrena, udal bakoitzean kokatutako Estatuko Komisariotzari emateko; laugarrena, enpresak berak gordetzeko. Geroago, Trenbide Zerbitzu Nazionalak enpresen gainean zituen konpeten tziak oraindik gehiago handitu zituen, Estatuko Batzar Teknikoaren 1937ko urriaren 15eko Aginduaren ondoren12. Horrek enpresei langile berriak zuzenki kontratatzea debekatzen zien, orduz gero Trenbideko Buruzagitza Militarraren ardura izango baitzen. Helburua zen bakarrik erregimenarekiko atxikimendu osoa zuten langileen kontratazioa. Zergatik egin zen hori? Lehen begi-kolpean, gerra bitartean kontratatutako langileria osoa zalantzaz kanpo zegoela, baina errealitatea konplexuagoa zen. Enpresen zuzendariek, militarrek eta Segurtasun Zerbitzu Nazionalak bazekiten trenbideetako langileriaren zati handi bat ezkerrekoa zela edo izan zela, eta horregatik, haien gainean arreta bajo el franquismo. La depuración del magisterio; Maitane Estolaza Esnalen El garrote de la depuración. Maestros vascos en la Guerra Civil y el primer franquismo (1936-1945); eta Óscar Rodríguez Barreiraren Pupitres Vacíos. La Escuela Rural de Postguerra, Almería 1939-1953. <sup>11.</sup> Decreto número 108 de 13 de septiembre de 1936 declarando fuera de la Ley a los partidos o agrupaciones políticas que desde la convocatoria de las elecciones celebradas el 16 de febrero último han integrado el llamado Frente Popular, señalándose las medidas y sanciones que habrán de adoptarse tanto sobre aquéllas como sobre los funcionarios públicos y los de empresas subvencionadas por el Estado. BOE, 1936ko irailaren 16a. <sup>12. 1939</sup>ko irailaren 1eko Dekretuak desegin zuen, enpresa bakoitzeko Zuzendaritza Batzordeei izendapenak, maila igotzeak eta depurazioak egiteko ardura emanez. handia jartzeko beharra zegoen, sabotajea saihesteko, hori baitzen haien kezka nagusia (Polo Muriel, 2015: 84-85). Armada frankistak Bartzelona okupatzean, bi lege berrik errepresioa behin betiko instituzionalizatu zuten: lehenengoa 1939ko otsailaren 9ko Legea, Ardura Politikoei buruzkoa13, izan zen, 1934ko urriaren 1aren eta 1936ko uztailaren 18aren arteko ekintza guztiak hartzen zituena, zeinek, auzitegi frankisten iritziz, ordenaren hausturan lagundu zuten14. Bigarrena 1939ko otsailaren 10eko Legea, funtzionario publikoen depuraziorako arauak ezarriz15 izan zen, funtzionario guztiak ikertzeko eta erregimenaren aurkakoak kanporatzeko. Tusellen esanetan, lege horiek eta Katalunia okupatu ostean argitaratutako beste hainbestek «kanpamendu» Estatutik «Estatu Berri» frankistarako trantsizioa ekarri zuten (Tusell, 1988). «Zona askatuan» bizi ziren funtzionario guztiek, zortzi eguneko epearen barnean, zinpeko aitorpen bat bete behar zuten, gerraren aurretik eta gerra bitartean izandako portaerari eta egindako ekintzei buruzko hainbat galdera erantzunez. Horien artean, lanbidea eta lantokia 1936ko uztailaren 18an; «Mugimendu Nazionalari» atxikitako eguna, atxikimendu hori egitekotan, edo «Gobernu Marxistari» edo haren erakundeetako bati egin bazen, nahita edo behartuta; 1936ko uztailaren 18tik aurrera egindako zerbitzuak; parte izandako alderdi politikoak edo sindikatuak, sarrera- edo uztedatekin; eta esandakoa ziurta zezaketen lekukoak (Polo Muriel, 2015: 87-88). Horren froga garbia guk ikertutako dokumentazioaren gehiengoa 1939koa edo ondorengoa izatea da, depurazioek orokorrean, eta trenbidekoak zehazki, izandako aurrerapauso handiaren erakusgarri. Bigarren legea burdinbideko sektorera hedatu zen 1939ko otsailaren 27ko Dekretuaren bidez16, zeinak depurazioaren ardura enpresei ematen zien, lan horretarako auzitegi propioak sortuz. Prozesu haiek kontu handiz bideratzen ziren: enpresa bakoitzeko instantziek automatikoki lan egiten zuten, espedienteak aginte militarrari, alde batetik, eta Trenbide, Tranbia eta Errepideko Garraioaren Zuzendaritza Nagusiari, bestetik, bidaliz. Bigarrena zen, aginte zibilaren barnean, depurazioen emaitzei buruz azken hitza zuen erakundea. Hainbat aspekturen definiziorik ezak depurazioaren hasiera oztopatu zuen, zeina benetan 1939ko abenduaren 1ean hasi baitzen, zigor-eskala berri bat onartu zenean, aurretik ezarritako zazpi zigorrei beste hiru gehituz17 (Polo Muriel, 2015: 87-90, 186-187). Lan itzel hura aurrera eramaten <sup>13.</sup> Ley de 9 de Febrero de Responsabilidades Políticas, BOE, 1939ko otsailaren 13a. <sup>14.</sup> Zehazki, «a agravar la subversión de todo orden de que se hizo víctima a España y de aquellas otras que a partir de la segunda de dichas fechas, se hayan opuesto o se opongan al Movimiento Nacional con actos concreto o con pasividad grave» zioen. <sup>15.</sup> Ley de 10 de febrero de 1939 fijando normas para la depuración de funcionarios públicos. BOE, 1939ko otsailaren 14a. <sup>16.</sup> Decreto de 27 de febrero de 1939 sobre depurción de funcionarios de Corporaciones y Empresas concesionarias de Servicios públicos. BOE, 1939ko otsailaren 28a. <sup>17.</sup> Hasieran ezarritako zigorrak censura escrita, suspensión de empleo y sueldo, traslado de lugar o servicio, apercibimiento, suspensión o demora de ascensos por tiempo determinado, descenso de categoría o sueldo, eta separación definitiva del empleo ziren. Zigor horiek guztiek zigor gehigarriak ekar zitzaketen haiekin. Eskala berriak jubilación forzosa, destitución o separación simple, sin pérdida de derechos pasivos, eta separación con pérdida de todos los derechos ezarri zituen, baita beste zigor gehigarri batzuk ere. Guardia Zibilaren, Poliziaren, Falangearen eta udalen informatzaile-sare hedatu batek lagundu zuen (Muñoz Rubio, 1995). ## 3. Espedienteen ikerketa ## 3.1. Tuterako espedienteak Zati honetan, gure ikerketaren emaitzak islatuko ditugu. Gogora dezagun Tuterako eta Sakanako18 geltokietako langileen depurazio-espedienteen ikerketa dela gure helburua, ahal bezain modu zabalenean eta sakonenean. Geltoki bakoitzeko langile kopurua ikertuko dugu, eta horrekin batera, haien espedienteen emaitzak, langileriaren militantzia politiko eta sindikala, eta pairatu zituzten ekintza errepresiboak ere19. Ekintza horiek bereizi egingo ditugu, alde batetik, lanbidearekin zerikusia zuten ekintzetan (lan zigor guztiak), eta, bestetik, lanbidearekin zerikusia ez zuten ekintzetan (atxiloketak, erailketak, etab.). Bestalde, espedienteen emaitzei buruz hitz egitean, bost emaitza aurkituko ditugula argitu nahi dugu: zigorrik gabeko berronartzea eta zigorrarekin berronartzea (gerra bitartean egin bazen), zigorrik gabeko berrezartzea eta zigorrarekin berrezartzea (gerra ostean egin bazen), eta kanporaketak, «lanetik behin betiko bereizketak» (separación definitiva del empleo) bezala ezagunak, modu nahiko eufemistiko batean. Tuterakoekin hasiko gara, 91 langile zituen tren-geltokiarekin. Haietatik 71 zigorrik gabe berronartuak izan ziren, 6 zigorrarekin berronartuak izan ziren, 9 zigorrik gabe berrezarriak izan ziren, langile bakar bat zigorrarekin berrezarria izan zen, eta azkeneko 4 langileak lanetik kanporatuak izan ziren. Kasualitatez, kanporatutako 4 langile horiek indar frankistek erail zituzten; hilda zeudenez, ezin ziren lanera itzuli, eta horregatik kanporatuak izan ziren. Ikertu ditugun espedienteen artean, 16 militantzia politiko eta sindikal ezagun aurkitu ditugu, guztizkoaren % 19.05: guk dakigula, 4 langile CNTko kideak ziren, 7 UGTkoak, 2 PSOEkoak, 1 Tuterako Talde Errepublikanokoa (ideologia ezberdineko errepublikazaleak elkartzeko helburua zuen tokian tokiko elkarte politikoa), 1 PCEkoa, eta 1 PCEko eta CNTko kide zen aldi berean20. Militantzia ezagunik gabeko langileen artean, José Alcubierre Olivak, Aurelio Yagüe Rodríguezek eta Miguel Pastor Quizañosek lanaren eta lansariaren denboraldirako kentzea zein atxiloketa pairatu zituzten. José Abadía Laglerak, edo Haglerak, eta Antonio López Ramírezek atxiloketa ere jasan behar izan zuten. Muturreneko kasua Ramón Falcón Mateorena izan zen, «ezker muturrekoa» bezala deskribatua, Cascanten eraila izan zena 1936ko egun zehaztugabe batean. <sup>18.</sup> Altsasu salbu. Badakizkigu hango geltokiak zituen langileen kopurua eta langile horien espedienteen emaitzak (zigor zehatzak ez, halaber), baina ez dugu dokumentazioa ikertzeko aukerarik izan. Beraz, ez militantziei buruz ezta zigor zehatzei buruz ere hitz egitean, herri hori ez dugu barne hartuko. <sup>19.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Tuterako geltokiko espedienteak. <sup>20.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. José Alcubierre Olivaren espediente pertsonala, 547/210. Aurelio Yagüe Rodríguezen espediente pertsonala, 547/211. José Abadía Laglera (Haglera) ren espediente pertsonala, 279/10288. Ramón Falcón Mateoren espediente pertsonala, 519/3334, eta Nafarroako Oroimen Historikoaren Dokumentu Funtseko (FDMHN-NOHDF) fitxa, ID 1289. Militantzia ezaguna zuten langileen artean, gehienek bakarrik espedientearen irekiera jasan behar izan zuten, zigorrik gabe berronartuak edo berrezarriak izateko21. Hori izan zen León García Menaren, Enrique Cucala Brachaten, Agustín Arreaga Lecumberriren, María Eugenia Garay Garijoren, Vicente Grocín Lergaren, Teófilo López Lasherasen eta Esteban Pérez Pérezen kasua, zazpiak UGTko militanteak22. Constancio Lafuente Medranori, PSOEko kide, Ramón Rodríguez Rodríguezi, CNTko kide, eta Domingo Vizcarra Pardori, Tuterako Elkarte Errepublikanoko kide, gauza bera gertatu zitzaien23 Dena den, errepresio bortitzaren kasu ugari egon ziren militantzia ezaguna zuten geltoki horretako langileen artean. Pedro Quintilla Abós, CNTko kide, bortxazko lekualdaketa batekin zigortua izan zen, Lleidako geltokitik24 Alcalá de Xiverteko geltokira, Castellóneko probintzian, baita bost urtez beste geltokietara borondatezko lekualdaketa eskatzeko desgaitzearekin ere25. PCEko eta CNTko militante bikoitza zen Leoncio Castillejo Barea 1936ko azaroaren 12an erail zuten, eta Balsaforadako (Errege Bardean) hobira botata26. Luis Garijo Escribano, CNTko militantea, Tuteran atxilotua izan zen, presondegian lan egitera behartua izan, hiri berean eraila izan zen, 1936ko azaroaren 12an ere, eta lanetik kanporatua izan zen 1942ko martxoaren 28an, haren espedientea behin bukatuta. Eugenio Tutor Lozano, PSOEko militantea eta Tuterako Udaleko zinegotzia, kargugabetua izan zen 1936ko uztailaren 19an, urte bereko azaroaren 14an erail zuten eta Balsaforadako hobian lurperatu27. #### 3.2. Sakanako espedienteak Zonaz aldatuz, Sakanako trenbideko langileak honela bereizten ziren: 14 Irurtzunen; 4 Irañetan; 8 Uharte Arakilen; 2 Lakuntzan; 1 Arruazun; 3 Arbizun; 14 Etxarri Aranatzen; 3 Bakaikun; 3 Iturmendin; 20 Olaztin; 178 Altsasun. Langile horiek guztiak zigorrik gabe berronartuak izan ziren, salbuespen batzuekin, halere: Irurtzunen, langile bat zigorrik gabe berrezarria izan zen; Olaztin, 9 langile zigorrik gabe berronartuak izan ziren, 4 zigorrik gabe berrezarriak, 6 zigorrarekin <sup>21.</sup> Berez, depurazio-espedientearen irekiera ez da ekintza errepresibo bat, Nafarroako Oroimen Historikoaren Dokumentazio Funtsak esandakoaren arabera, nahitaez egin beharreko prozesua baitzen. Horregatik ez dugu ekintza errepresibotzat hartuko, nahiz eta militantziak aipatzeko erabilgarria izan. <sup>22.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. León García Menaren espediente pertsonala, 567/3713. Enrique Cucala Brachaten espediente pertsonala, 573/7552. Agustín Arreaga Lecumberriren espediente pertsonala, 577/9818. María Eugenia Garay Garijoren espediente pertsonala, 578/10682. Vicente Grocín Lergaren espediente pertsonala, 579/11650. Teófilo López Lasherasen espediente pertsonala, 579/11702. Esteban Pérez Pérezen espediente pertsonala, 579/11703. <sup>23.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Constancio Lafuente Medranoren espediente pertsonala, 576/9688. Ramón Rodríguez Rodríguezen espediente pertsonala, 579/11704. Domingo Vizcarra Pardoren espediente pertsonala, 579/11702. <sup>24.</sup> Tuterako geltokiko langilea zen Pedro Quintillá Abós, baina estatu-kolpea ematean Lleidan zegoen, eta hor gelditu zen lan egiten gerra bukatu arte. <sup>25.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Pedro Quintilla Abósen espediente pertsonala, 391/3893. <sup>26.</sup> Leoncio Castillejo Barearen gorpua azkenean Balsaforadako hobitik atera eta Tuterako hilerrian lurperatu zuten, 1979ko martxoaren 19an. Eugenio Tutor Lozanoren eta Luis Garijo Escribanoren gorpuei buruz, momentuz, ez dakigu ezer. <sup>27.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Luis Garijo Escribanoren espediente pertsonala, 521/3642, eta NOHDFeko fitxa, ID 1556. Eugenio Tutor Lozanoren NOHDFeko fitxa, ID 3951. berrezarriak, eta langile bakar bat lanetik kanporatua izan zen; Altsasun, 85 langile zigorrik gabe berronartuak izan ziren, 3 zigorrarekin berronartuak izan ziren, 6 zigorrik gabe berrezarriak izan ziren, 36 zigorrarekin berrezarriak izan ziren, eta 48 lanetik kanporatuak izan ziren. Ikertutako espedienteen arabera, 14 langilek militantzia ezaguna zuten: langile bat PRRko kide zen, 3 PSOEkoak, 5 UGTkoak, 2 CNTkoak eta 3 EAJkoak28. Militantzia ezagunik gabeko langileen artean, gure ezagun Benedicto Carro Carro dugu, «oso ezkertiarra» bezala definitua. Lehen esan bezala, Benedictok Olaztitik alde egin zuen, bazekielako altxatuak haren bila joango zirela 1934ko iraultzaileekin lankidetzan aritu izateagatik. Baina ihesaldia eta gero, ez zen ezer gehiago jakin hari buruz. Dokumentuen arabera, hilda zegoela jakin zuten bakarrik Benedictoren anaia haren etxera joan zenean, altzairuak biltzeko, zendu baitzen. Halaber, lanaren eta lansariaren denboraldirako kentzearekin zigortua izan zen hildakoa29. Olaztitik kanpo, Antonio Rueda Lallave, Uharte Arakileko geltokiko langilea, Iruñeko udalpresondegian atxilotua izan zen uztailaren 21aren eta 30aren artean, eta Luis Imbert Lucas, Etxarri Aranatzeko geltoki-zuzendaria, leku eta egun ezezagunetan eraila30 Muturreneko kasua, eta aldi berean agintari frankistek langile gutxi batzuei leporatutako karguen adibide ona, Gabriel Sáez de Cortázar y Ruiz de Austínena da, Olaztiko geltokiko langilea, berarekin batera bere familiak pairatu baitzuen errepresio-makineria frankistaren indarra. Dokumentuek oso ezkertiarra eta Fronte Popularraren oso gogotsu bezala deskribatzen dute, 1936ko uztailaren 19an Olaztitik alde egitera eraman zuena. Haren bidaia Ontinyenten (Valentziako probintzian) bukatu zen, 1937ko urrian. Gabrielen aurka zazpi kargu aurkeztu ziren: PCEko kide izatea31; Ontinyenteko bizilagun batzuk salud hitzarekin agurtzera behartu, adiós hitzaren ordez; ebakuatuen ordezkariaren kargua okupatu izana; armada kolpista eta haren jeneralak iraintzea; Donostian armekin guardia egitea; eta zona errepublikanora ihes egitea estatu-kolpearen ostean. 1940ko ekainaren 5ean, zigorrarekin berrezarria izan zen: maila bateko kategoria jaistea, bost urtez azterketetan edo beste proba batzuetan parte hartzeko gaitasunik gabe uztea, lanpostuz edo egoeraz aldatzeko edo lanpostuz igotzeko, Boo de Piélagoseko (Kantabria) geltokira bortxaz lekualdatua izatea, bost urtez beste egoitza batzuk eskuratzeko gaitasunik gabe uztea, eta borondatezko erretirorako eskubidea etetea bost urtez32. Gabriel Sáez de Cortázar, lana utzi eta hilabete batzuetara, 1936ko urriaren 2an, Rufina Martínez Martínez eta María Sáez de Cortázar y Martínez, emaztea eta alaba, hurrenez hurren, Olaztitik kanporatuak izan ziren. Biek Gasteizen bukatu zuten, eta badakigu Maríak Ricardo de Anitua lantegi mobilizatuan lan egiten zuela 1937ko apirilaren 13tik aurrera. Rufinari Fronte Popularrekiko sinpatiak izatea, <sup>28.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Sakanako geltokietako espedienteak. <sup>29.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Benedicto Carro Carroren espediente pertsonala, 472/7025. <sup>30.</sup> NOHDF, Antonio Rueda Lallaveren fitxa, ID 13546. Luis Imbert Lucasen NOHDFeko fitxa, ID 1942. <sup>31.</sup> Guardia Zibilak bakarrik egindako akusazioa. Horregatik ez dugu militantzien zerrendan aipatu. <sup>32.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Gabriel Sáez de Cortázar y Ruiz de Austínen espediente pertsonala, 357/2433. «iraultza gorriarekiko» sinpatia erakustea, haren familia horrekin elkarlanean aritu baitzen, eta «kausa nazionalaren» aurkakoa izatea leporatu zioten. Azkenean, Rufina eta María zigorrik gabe berrezarriak izan ziren33. Faustino Sáez de Cortázar y Martínezi buruz, Gabrielen eta Rufinaren semea, badakigu lanetik kanporatua izan zela eta UGTko kidea zela (Aranguren, 2017: 28), baina ez dugu haren espedientea ikertzeko aukerarik izan34. Militantzia ezaguna zuten langileen artean, berriro ere, gehiengoak bakarrik espedientearen irekiera jasan behar izan zuen, bukatzerakoan berronartuz edo berrezarriz. Baina berriro ere, horrek ez du esan nahi errepresiorik egon ez zenik, ikusiko dugun bezala. Abundio Gutiérrez Samperiok (Uharte Arakil), Pancracio Caballero Garcíak (Irurtzun), Francisco Mendía Múgicak (Olazti) eta Fernando Recarte Lacunak (Arakil), laurak UGTko kideak, espedientearen irekiera baino ez zuten jasan, eta zigorrik gabe berrezarriak izan ziren35. PRRko militante zen José Rodríguez Álvarezen (Irurtzun) kasua berdina izan zen, baita Víctor Aizcorbe Zubiria (Arakil) jeltzalearena eta Francisco Recarte Gómez sozialistarena ere36. Pedro García Díaz ere (Irurtzun), CNTko kidea, zigorrik gabe berrezarria izan zen, nahiz eta oso aurrekari txarrak izan: ezkerreko pertsonekin bilerak, gerra bitartean egindako propaganda-ekintzak, istilu publikoak erreketeekin, eta ihesaldiak, hasieran Irunera eta gero Kataluniara. Hortik oso gaixo itzuli eta espedientea ireki aurretik hil zen37. Miguel Flores Estancaren eta Pedro Yábar Lacunzaren kasuak, biak jeltzaleak eta Arbizun langileak, askoz bortitzagoak izan ziren: Miguel Etxaurin eraila izan zen 1936ko azaroaren 7an, eta Pedro, zinegotzia ere izan zena Arbizun 1931-1936 bitartean, kargugabetua izan zen, gero Oskiako basoan eraila izateko 1936ko uztailaren 28an38. Rufino Vicuña Jacak (Etxarri Aranatz), PSOEko militantea, bere etxetik alde egin behar izan zuen zona errepublikanora iritsi arte, eta hor Errepublikako Herri Armadan sartu zen. Balmasedan hil zen, Bizkaiko frontean, 1937ko egun zehaztugabe batean. Zigorrik gabe berrezarria izan zen 1941eko abenduaren 8an. Alderdiko kide ere zen Andrés González Lorente (Uharte Arakil), Iruñean espetxeratua izan zen 1936ko uztailaren 18aren eta abuztuaren 31ren arteko aldi zehaztugabe batean, eta abuztuan eraila izan zen. Haren gorpua Raso <sup>33.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Rufina Martínez Martínezen espediente pertsonala, 245/7795. María Sáez de Cortázar y Martínezen espediente pertsonala, 185/4018. <sup>34.</sup> Bere Gradu Amaierako Lanean, Mirari Arangurenek esan zuen Faustino Sáez de Cortázar langileari buruzko informazioa aurkitu zuela, Nafarroako Oroimen Historikoaren Dokumentu Funtsean bilaketa eginez. Aldi berean, Faustinoren espedientearen zenbakia ematen du, 3.562. Hala ere, ez dugu Mirarik esandako fitxategia aurkitu Dokumentu Funtsean, eta Faustinoren izena aipatzen duen dokumentu bakarra 6.020 espedientearen barnean dago, aipamen bat baino ez dena. <sup>35.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Abundio Gutiérrez Samperioren espediente pertsonala, 572/6995. Pancracio Caballero Garcíaren espediente pertsonala, 577/9815. Francisco Mendía Múgicaren espediente pertsonala, 560/937. Fernando Recarte Lacunaren espediente pertsonala, 579/11727. <sup>36.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. José Rodríguez Álvarezen espediente pertsonala, 573/7547. Víctor Aizcorbe Zubiriaren espediente pertsonala, 579/11136. Francisco Recarte Gómezen espediente pertsonala, 561/1737. <sup>37.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Pedro García Díazen espediente pertsonala, 583/14252. <sup>38.</sup> Miguel Flores Estanca (Estanga)ren NOHDFeko fitxa, ID 1358. Pedro Yábar Lacunzaren NOHDFeko fitxa, ID 4345. leizera botata izan zen, Urbasako mendilerroan. 1942ko martxoaren 25ean zigorrik gabe berrezarria izan zen39. Hala ere, ekintza errepresiboen zerrendarik luzeena pairatu zuen langilea izatearen ohore zalantzagarria Alejandro Celaya Zabalorena da. Olaztiko geltokiko langilea eta Altsasuko CNTko kidea, etxetik alde egin zuen estatu-kolpearen egun berean, zona errepublikanora mugituz, geroago armada frankistak atxilotu eta espetxe ezezagun batean bukatu. Hogeita seigarren Langileen Batailoira bidalia izan zen 1937ko urriaren 1aren eta 1939ko maiatzaren 27aren artean, edo 1939ko urriaren 15aren eta abenduaren 29aren artean. Azkenik, 1940ko azaroaren 23an Alejandro zigorrarekin berrezarria izan zen: Sabadelleko geltokira bortxazko lekualdaketa, bost urtez beste egoitza batzuk eskuratzeko gaitasunik gabe uztea, bost urtez azterketetan edo beste proba batzuetan parte hartzeko gaitasunik gabe uztea, lanpostuz edo egoeraz aldatzeko edo lanpostuz igotzeko, eta bost urtez aginte-, burutza- edo zuzendaritza-karguak betetzeko gaitasunik gabe uztea40. ## 4. Zonen konparaketa ## 4.1. Langileak Hasieran esan bezala, lan honen asmoetako bat da etorkizuneko ikerketetarako eta udalen konparaketarako abiapuntua izatea, bai Nafarroan bai estatu-mailan. Horretarako, ikertutako zonak hiru taldetan bereizi ditugu: Tutera, Sakana, eta Olazti. Azken udal hori bereiztearen arrazoia lehen aipatutako Mirari Arangurenen lana da, espedienteen analisi sakona egin baitzuen, gure metodologiara eta helburuetara moldatzen dena. Has gaitezen emakume langileen kopuruarekin. Trenbide-geltokietako langileen gehiengoa gizonak ziren, ikertutako 175 pertsonen artean bakarrik 22 emakume aurkitu baititugu, 153 gizonekin alderatuta. Tuterako geltokian, 85 gizonekin alderatuz, 6 emakumek soilik egiten zuten lan. Sakanan, aldiz, geltokiz geltoki errealitatea oso aldakorra zen; Irurtzunen (14), Arruazun (1), Arbizun (3) eta Lakuntzan (3) bakarrik gizonek lan egiten zuten; Uharte Arakilen (2 emakume eta 6 gizon), Arakilen (4 emakume eta 8 gizon), Iturmendin (emakume bat eta 2 gizon) eta Etxarri Aranatzen (3 emakume eta 11 gizon), aldiz, emakumeek lan egiten zuten ere, nahiz eta gizonak baino askoz gutxiago izan. Parekotasuna zegoen geltoki bakarra Irañetakoa zen, 2 gizonek eta 2 emakumek lan egiten baitzuten. Bestalde, Olaztin 4 emakumek eta 16 gizonek lan egiten zuten. Halere, ikertutako 19 emakume zaindariak ziren, beste 2 saltzaileak ziren, eta azkena garbitzailea zen41. Emakumeak, gutxiengoa izateaz gain, kualifikazio gutxieneko lanpostuak zituzten, tenporaltasun-tasa altuagoa egoteko aukera ematen zutenak. <sup>39.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Rufino Vicuña Jacaren espediente pertsonala, 578/10902, eta NOHDFeko fitxa, ID 4096. Andrés González Lorenteren espediente pertsonala, 583/14273, eta NOHDFeko fitxa, ID 1675. <sup>40.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Alejandro Celaya Zabaloren espediente pertsonala, 452/5508. <sup>41.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Tuterako eta Sakanako geltokietako espedienteak. ## 4.2. Espedienteen emaitzak Konparatuko dugun hurrengo aspektua espedienteen emaitzak izango dira. Aipatu bezala, prozesuen gehiengoak zigorrik gabeko berronartze edo berrezartze batekin bukatzen zuen. Hori gertatu zitzaien Tuterako 80 langileri eta Sakanako langile guztiei. Baina bai Olaztik bai Altsasuk, zonako beste herrekin konparatuta, kopuru ezberdinak ematen dituzte: lehenengoan, 13 langile zigorrik gabe itzuli ziren lanera, 6 zigorrarekin, eta 1 kanporatua izan zen; bigarrenean, 91, 39 eta 48, hurrenez hurren42. Sakanan orokorrean, udal-barrutien gehiengoak Gipuzkoarekin muga egiten du, eta bi herri horietan zehazki, populazioaren zati handi batek alde egin zuen, estatu-kolpearen, eta horrekin armada altxatuaren aurrerapenaren, berriak iristen ziren bitartean. Horregatik, espedienteetan aurkitutako ihesaldi guztiak Sakanan gertatu ziren, gehienbat Olaztin, langile-mugimenduak hor zuen indarrarengatik. Altsasuko espedienteak ikertzeko aukerarik izan ez dugun arren, badakigu pertsona ugarik ihes egin zutela. Tuteran, kasurik onenean lurralde errepublikanotik dozenaka kilometrotara zegoenez, ihesaldi-saiakerarik ez dugu aurkitu. Espedienteen analisiarekin amaitzeko, lanbidearen kualifikazioaren eta isunen arteko erlazioa aipatzea ezinbestekoa da. Enpresa-logika dela eta, trenbidekonpainiei ez zitzaien komeni langile kualifikatuak galtzea. Baina hori frogatzen duen adibiderik ez dugu aurkitu dokumentuetan. Esaterako, guztira zigortutako 9 langileen artean, 1 orratz-zaindaria zen, 1 langilea, eta 3 zerbitzari osagarriak edo kualifikazio gutxiko lanbideak. Baina motorista bat, langilezainorde bat, faktore finko bat eta faktore baimendu bat ere, kualifikazio altuagoko ogibideak, zigortuak izan ziren43. Ez da salbuespen bat, behin baino gehiagotan gauza bera ondorioztatu delako (Aranguren, 2017: 27; Polo Muriel, 2015, 355). Dena den, trenbide-sektorean lanbide espezializatuagoak zituzten langileek zigor eta kanporaketa gutxiago pairatu zituzten, Kataluniako eta Euskadiko kasuetan frogatu den bezala (Molinero eta Ysás, 1985: 102-106; Garmendia eta González Portilla, 1993). ## 4.3. Militantzia politiko eta sindikal ezagunak Esan bezala, Tuterako geltokiko 16 langilek militantzia politiko edo sindikal ezaguna zuten: haietako 7 UGTko kide ziren, 2 PSOEkoak, 1 Tuterako Elkarte Errepublikanokoa, 4 CNTkoak, 1 PCEkoa, eta 1 PCEko eta CNTko kidea aldi berean. Hemen, 9 lan-zigor aurkitu ditugu: 4 kanporaketa, bortxazko lekualdaketa bat, lanaren eta lansariaren 3 denboraldiko kentze, eta enpresaren onura sozialen ukapen bat. Ikertutako 84 langileetatik bakarrik 16k zuten militantzia ezagun bat, guztizkoaren % 19,05, baina 9 lan-zigorretatik 4 pairatu zituzten, guztizkoaren % 44,44. Hau da, proportzionalki jasan beharko zutenaren bikoitza baino gehiago. Sakanan, ordea, langile bat PRRko kide zen, 3 PSOEkoak, 5 UGTkoak, 2 CNTkoak eta 3 EAJkoak. Olaztin, berriz, CNTko kide baten eta UGTko beste kide baten berri dugu. Bien artean, 5 lan-zigor aurkitu ditugu: lanaren eta lansariaren denboraldirako kentze bat, 2 lekualdatze behartu eta enpresaren onura sozialen 2 ukatze. Ikertutako <sup>42.</sup> Idem. <sup>43.</sup> Idem. 81 langileen artean bakarrik 14k zuten militantzia ezagun bat, guztizkoaren % 17,28. Baina langile horiek, 5 lan-zigorretatik, 2 pairatu zituzten, guztizkoaren % 4044. Berriro ere, proportzionalki jasan beharko zutenaren bikoitza baino gehiago, militantzia ezagunen eta lan-errepresioaren arteko lotura frogatzen duena. Adibide bezala, berriro erabiliko dugu Alejandro Celaya Zabaloren kasua. Langile Batailoitik lizentziatu ondoren, depurazio-espediente bat ireki zitzaion. Enpresak «prestó buenos servicios propios de su cargo en su antigua residencia de Olazagutía» esan zuen, inolaz ere Alejandroren ihesaldia edo militantzia aipatuz. Guardia Zibilak eta alkatetzak askoz gehiago sakondu zuten gai horietan. Esaterako, lehenengoaren txostenak esandakoaren arabera, «era afiliado en la agrupación de la C.N.T. siendo 2.º vocal del citado Comité […] El día 23 de Julio de 1936 […] no acudió al trabajo ausentándose de esta localidad, que más tarde se tuvo noticia lo hizo al campo enemigo». Altsasuko alkatetzak, Alejandro hor bizi baitzen, hurrengoa idatzi zuen: «Este individuo era elemento de izquierdas, sin que figurase como destacado, irreligioso; desconociendo si estaba o no afiliado a algún partido izquierdista […]; despues (sic) de publicado el Bando declarando el estado de guerra, huyo voluntariamente a campo enemigo, por cuyo motivo debe considerarsele incurso en el delito de auxilio a la rebelion y de conducta contraria a nuestra Amada causa […] y se le considera desafecto, por no dar muestras de arrepentimiento». Horren ostean, hiru kargu leporatu zitzaizkion: «Ser de ideología izquierdista afiliado a la Federación de Industria Ferroviaria afecta a la C.N.T. con anterioridad al Glorioso Movimiento Nacional», «Pertenecer al Comité de la C.N.T como segundo Vocal, gran entusiasta de los ideales marxistas, acudiendo a un mitin sindicalista que tuvo lugar en Zaragoza 25 días antes del Movimiento Nacional», eta «Abandonó el servicio al 4.º día del Alzamiento, ausentándose de la localidad pasandose a campo enemigo donde fue hecho prisionero por las tropas nacionales». Bigarren kargua ukatu zuen, eta hirugarrena onartu45. Nahiz eta lanean zein Batailoian izandako jarrera ona izan, Alejandroren aurrekariek, militantziak bereziki, lanean oso zigor gogor batekin berrezartzea ekarri zioten. #### 4.4. Agente errepresiboen balorazioak Balorazioei dagokienez, enpresak eta Guardia Zibilak prozesu ia guztietan parte hartu zuten, 162tik 154 eta 153tan, hurrenez hurren. Alkatetza ezberdinek eta FET y de las JONSek, berriz, bakarrik 14 eta 12 prozesutan, hurrenez hurren, parte hartu zuten. Enpresak Tuteran ikertutako 80 prozesutik 75etan parte hartu zuen, kasu guztietan langileei buruzko balorazio onak emanez; Sakanan, parte hartu zuen 64 prozesuetatik, 56tan balorazio onak egin zituen, 6tan balorazio kontrajarria46 egin zuen, 2 kasutan ez zuen iritzirik eman informazio falta zela eta, eta 2 kasutan ere balorazio txarrak eman zituen. Olaztin, aldiz, ikertutako 16 prozesuetatik 15etan parte hartu zuen, balorazio ona eginez haietako 13tan, eta balorazio kontrajarria eginez <sup>44.</sup> Idem. <sup>45.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Alejandro Celaya Zabaloren espediente pertsonala, 452/5508. <sup>46. «</sup>Balorazio kontrajarria» izenak txostenean langile berari buruzko aspektu onak eta txarrak aipatzen zirela esan nahi du. Adibidez, lanean jarrera ona zuela, baina UGTko kidea, bat aipatzearren, zela. beste 2etan47. Enpresaren portaerak negozio-logika bati erantzuten dio: Compañía de Caminos de Hierro del Norte de España enpresak langile-galera handiak izan zituen gerran zehar, eta ezin zituen langile gehiago galdu, are gutxiago kualifikatuak baziren eta lan-esperientzia baliotsua bazuten. Batez ere, espediente hauen irekieraren garaian Espainiako trenbide-enpresetan guztizko eraldaketa ematen hasi zela jakinda, enpresa guztien fusioan, eta ondorioz, RENFEren sorkuntzan bukatuko zuena, 1941ean. Testuinguru horretan, zentzuzkoa da enpresak langileak mantentzea nahiago izatea, ezkerrekoak baziren ere, kanporatzea baino, trenbidesistemaren antolakuntza berrian batere komenigarria ez zena. Txosten horiek langileentzat oso lagungarriak izan ziren, balorazio txarrak zituztenek, enpresari esker, zigor leunagoak pairatu zituztelako, edo batere zigorrik ez (Muñoz Rubio, 1995). Guardia Zibila askoz zorrotzagoa izan zen. Tuterako 76 prozesutan parte hartu zuen, 31 balorazio positibo, 32 balorazio kontrajarri eta balorazio negatibo bakarra eginez, eta beste 12 kasutan iritzirik ez emanez informazio faltarengatik. Sakanan, 62 prozesutan parte hartu zuen, eta horietan 33 balorazio positibo, 23 balorazio kontrajarri, 4 balorazio negatibo, eta 2 kasutan baloraziorik ez eginez informazio eskasa zela eta. Olaztin, berriz, 15 kasutan parte hartu zuen, 7 kasutan balorazio positiboa eginez, 3tan balorazio kontrajarria, 4tan balorazio negatiboa, eta kasu bakar batean, informazio nahikorik ez zuenez, baloraziorik ez eginez. Bestalde, alkatetzek Tuterako 7 prozesuetan, Sakanako bakar batean eta Olaztiko 6 kasutan parte hartu zuten. Tuterako prozesuetan, 4 balorazio positibo egin zituen, eta beste 3etan baloraziorik ez, informazio nahikorik ez zuelako. Sakanakoan, balorazioa positiboa izan zen, eta Olaztin, 4 balorazio negatibo eta soilik 2 positibo egin zituen. FET y de las JONSek, ordea, Tuterako 6 prozesuetan, Sakanako bakar batean, eta Olaztiko 5etan parte hartu zuen. Tuteran, 5 langileri buruzko balorazio ona eman zuen, baina beste kasu batean informazio faltak balorazioa ematea eragotzi zion. Sakanan egindako balorazioa positiboa izan zen, eta Olaztin beste 4 balorazio positibo egin zituen, nahiz eta balorazio negatibo bat ere egin herri horretan48. Espedienteek ziotena ezagutzeko, adibide bat erabiliko dugu, Tuterako geltokian faktorea zen Pedro Quintilla Abósena. Tuterako alkatetzaren txostenak hau esan zuen: «Certifico […] que D. Pedro Quintilla Abós […] durante su permanencia en la misma (hiria; Tuterari buruz hitz egiten du), ha observado buena conducta sin que nada me conste en contrario, desde el año 1.932 al 1º de Julio de 1.936, en que residió en esta ciudad». Goardia Zibilarenak, aldiz: «PEDRO QUINTILLA ABÓS, […] es de conducta moral y religiosa algo dudosa, y en cuanto a los libros registro que obran en este Puesto, no aparece como afiliado a partido alguno de izquierdas, pero según datos adquiridos era bastante izquierdista, o por lo menos hablaba en tal sentido». Enpresak honela esan zuen: «Durante el período de dominación roja, se limitó al cumplimiento de sus deberes profesionales, siendo según se informa, de tendencia izquierdista, habiendo tenido durante el mismo una actuación pasiva». Falangeak, ordea, beste hau: «Se ausentó de esta ciudad antes del Glorioso Movimiento siendo su conducta buena durante su permanencia en la <sup>47.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Tuterako eta Sakanako geltokietako espedienteak. 48. Idem. misma». Halaber, Pedro CNTko kidea zen, eta balorazio onak eduki arren, Alcalá de Xiverteko (Castellóneko probintzia) geltokira lekualdatu zuten49. Aipatzekoa ere bada espedienteok akats ortografiko asko zituztela, JNOS (JONS beharrean) edo CNS (CNT beharrean) bezalako kasuak aurkitu baitira. Kontraesanak ere oso nabariak dira. Simón Adán Ruizen kasua hartuko dugu, Tuterako geltokiko langilea. Goardia Zibilak, 1939ko abuztuaren 11n, honela deskribatu zuen: «Buena conducta y antecedentes, sus ideas políticas aunque algo izquierdistas, no era dirigente ni propagandista, ni aún siquiera afiliado a partido alguno». Urte bat geroago, honela: «De ideas comunistas; representó a este partido como vocal en una mesa electoral en las elecciones de 1936». Enpresak ez zituen xehetasun horiek aipatu, Simoni buruz «trabajaba como mozo de agujas, cosa que no dejó de hacer en todo el transcurso del Glorioso Movimiento Nacional […] No estaba afiliado a ningún partido político y su conducta social fué buena» bakarrik esanez. Falangeak ildo beretik jarraitzen zuen: «Es de conducta personalmente buena; en cuanto a sus ideas políticas no tiene ninguna». Alkatzetzak, aldiz, «derechista, no ha tenido actuación alguna» esan zuen50. # 5. Ondorioak Lehen momentutik, armada kolpistaren eta erakunde frankisten helburua populazioaren guztizko kontrola edukitzea izan zen. Beraz, depurazio-prozesu masibo bat abiatu zuten, bai langile publikoena bai zerbitzu publikoen enpresa emakidadunen langileena, «Estatu Berria»ren eraikuntza oztopa zezaketen pertsona guzti-guztiak baztertzeko. Trenbideko langileak bigarren kasuaren barnean sartzen dira. Horren ondorioz, Tuterako eta Sakanako langile guztiek depurazio- prozesuak jasan zituzten. Nahiz eta langileen gehiengoa zigorrik gabe berronartua izan, horrek ez du esan nahi batere errepresiorik pairatu ez zutenik. Zerrenda luzea da: atxiloketak, kanporaketak, erailketak, bortxazko lekualdaketak, etab. Nahiz eta lan-zigorretan jarri gure arreta, lanarekin zerikusirik ez zuten ekintza errepresiboen kopurua lanzigorrenaren bikoitza inguru izan zen. Berronartzeen ugaritasuna enpresen interesetan oinarritzen zen, ezin baitzituzten langile gehiago galdu, are gutxiago kualifikatuak, gerran izandako galera handien ondorioz. Enpresaren balorazio ia guztiak onak izan ziren, langileentzat onuragarriak izan zirenak zigorrak leunagoak izateko, edo zigorrik ez jasateko, nahiz eta aurrekari txarrak izan. Zenbakien arabera, Falangeak antzeko portaera izan zuen, baina ez dakigu enpresen logika berdinari erantzuten zion, edo kointzidentzia hutsa baino ez den. Guardia Zibila eta alkatetzak, ordea, askoz zorrotzagoak izan ziren. Atentzioa eman digu Sakanaren barnean aurkitutako alde handiak. Sakanan zigor bakar bat ez zen egon, baina Olaztin eta Altsasun, berriz, zigorren kopurua, bai zenbaki absolutuetan bai proportzionalki, oso nabaria da. Tuteran, hainbestekoa ez izan arren, nabaria izaten jarraitzen du. Ez da harritzekoa, hiruretan ezkerrek <sup>49.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Pedro Quintilla Abósen espediente pertsonala, 391/3893. <sup>50.</sup> CDMH, Archivo Ferroviario de la Depuración. Simón Adán Ruizen espediente pertsonala, 559/881. eta langile-mugimenduak indar handia baitzuten, militantziek erakusten duten bezala. Hala ere, militantziek zigorren gogortzea zekarten, militantzia ezaguna zuten langileek, proportzionalki, militantzia ezagunik ez zuten langileek jasandako zigorren bikoitza jasan baitzuten. Estatu-mailan bezala, kualifikazio gutxiko ogibideak zituzten langileek lan-zigorren metaketa handiagorik ez zuten izan, kualifikazio altuagoko ogibideak zituzten langileekin konparatuta. Halere, badakigu oraindik lan handia gelditzen dela, Salamancan oraindik 75.000 espediente gelditzen baitira, merezi duten analisi egoki baten esperoan. Hau esanda, analisi honek depurazio profesional haiek ulertzen eta ezagutzen lagundu gaitu, eta pertsona errealen talde handi baten esperientziak sakontasun-maila handi batekin ezagutzeko aukera eskaini digu. Ez genuke ahaztu beharko, ordea, dokumentu hauek errealitatearen eta pertsona haien apur bat baino ez dutela erakusten. Depurazio-prozesuek, edozein iturri judizialek bezala, pertsona haiek haien eguneroko bizitzetatik ateratzen dituzte; Arlette Fargek esan bezala, «las fija en algunas reclamaciones o en algunas lamentables negativas» (Farge, 1991: 25). Horrela izanda ere, 175 pertsona haiei buruz jakin izan dugu momentu zehatz batean haien bizitzek botere frankistarekin talka egin zutelako. Haien esperientziak argira ateratzeko aukera izan dugu; izan ere, behin susmagarriak izan zirelako. Une hori izan zen denbora zeharkatzea eta gure aurrean kokatzea baliatu ziena, tximista labur bat bailitzan. Michel Foucaltek bikainki deskribatu zuen: artxibategia boterearen jarraipena da, pertsona horietatik gelditzen zaizkigun hitzak. Norbait boterearengana joan zelako zerbait salatzera, kexatzera, eskatzera edo erregutzera, edo botereak esku-hartzea erabaki zuelako, pertsona horiek epaitzeko eta haien zorteari buruz erabakitzeko, esaldi motz batzuk baino ez erabiliz (Foucault, 1996; Pérez-Olivares, 2020: 131-132). # 6. Bibliografia - Alejandre García, Juan Antonio (2008): El régimen franquista. Dos estudios sobre su soporte jurídico, Editorial Dykinson, Madril. - Altaffaylla Kultur Taldea (2018 [1986]): Navarra 1936. De la esperanza al terror, Altaffaylla Kultur Taldea, Tafalla. - Álvaro Dueñas, Manuel (2006): «Por ministerio de la Ley y voluntad del Caudillo». La Jurisdicción especial de Responsabilidades Políticas (1939-1945), Centro de Estudios Políticos y Constitucionales, Madril. - Aranguren, Mirari (2017): Burdinbideetako langileen depurazio frankismo garaian (Olazti, Nafarroa) (Gradu Amaierako Lana), Nafarroako Unibertsitate Publikoa, Iruñea. - Ballesteros Doncel, Esmeralda eta Martínez Vara, Tomás (2001): «La evolución del empleo en el sector ferroviario español, 1893-1935», Revista de Historia Económica = Journal of Iberian and Latin American Economic History, 3, 637-678. - Bel, Germá (2011): «Infraestructure and nation building: The regulation and financing of network transportation infrastructures in Spain (1720-2010)», Business History, 53, 688-705. - Blasco Gil, Yolanda (2009): «Soporte jurídico de las depuraciones», in Josefina Cuesta (koor.), La depuración de funcionarios bajo la dictadura franquista (1936-1975), Fundación Francisco Largo Caballero, Madril, 28-51. - Bordes Muñoz, Juan Carlos (2003): Correos en la España de Franco (1936-1975). Depuración de funcionarios y reorganización de los servicios postales (doktoretza-tesia), UNED, Madril. - Casanova Gómez, Marina (1990) «Tribunales de depuración de funcionarios diplomáticos durante la Guerra Civil en la zona franquista», in Justicia en Guerra: Jornadas sobre la administración de justicia durante la Guerra Civil Española: instituciones y fuentes documentales, Archivo Histórico Nacional, «Guerra Civil» saila, Salamanca, 373-380. - Centro Documental de la Memoria Histórica (CDMH), Archivo Ferroviario de la Depuración. - Cuesta, Josefina (koor.) (2009): La depuración de funcionarios bajo la dictadura franquista (1936-1975), Fundación Francisco Largo Caballero, Madril. - De Pablo Lobo, Carlos (2007): «La depuración de la educación española durante el franquismo (1936-1975). Institucionalización de una represión», Foro de Educación, 9, 203- 228. - Estolaza Esnal, Maitane (1996): El garrote de la depuración. Maestros vascos en la Guerra Civil y el primer franquismo (1936-1945), Euskal Herriko Unibertsitatea, Donostia. - Farge, Arlette (1991): La atracción del archivo, Institució Alfons el Magnánim, Valentzia. Foucault, Michel (1996): La vida de los hombres infames, Museos de Buenos Aires, Buenos Aires. - Fernández Soria, Juan Manuel & Agulló Díaz, María del Carmen (1999): Maestros valencianos bajo el franquismo. La depuración del Magisterio, Institució Alfons el Magnánim, Valentzia. - Fondo Documental de la Memoria Histórica en Navarra-Nafarroako Oroimen Historikoaren Dokumentu Funtsa (FDMHN-NOHDF), <https://memoria-oroimena.unavarra.es/>. - Fundación de los Ferrocarriles Españoles. Archivo Histórico Ferroviario. - García Piñeiro, Ramón (1989): Los mineros asturianos bajo el franquismo (1937-1962), Universidad de Oviedo, Oviedo. - García Umbón, Alberto (1989): «Elecciones y partidos políticos en Tudela, 1931-1933», Príncipe de Viana, 186, 221-262. - García Umbón, Alberto (2005): «Tudela, desde las elecciones de febrero de 1936 hasta el inicio de la Guerra Civil», Príncipe de Viana, 234, 235-272. - Garmendia, José María & González Portilla, Manuel (1993): «Crecimiento económico y actitudes políticas de la burguesía vasca en la postguerra», in Isidro Sánchez, Manuel Ortiz eta David Ruiz (koor.), España franquista. Causa general y actitudes sociales ante la Dictadura, Ediciones de la Universidad de Castilla-La Mancha, Ciudad Real, 179-195. - Gómez Mendoza, Antonio (1989): Ferrocarril, industria y mercado en la modernización de España, Espasa Calpe, Madril. - Graham, Helen (2005): Breve historia de la guerra civil, Editorial Austral, Bartzelona. - Ibarz Gelabert, Jordi (2004): Treballant el silenci: les relacions laborals dels estibadors del port de Barcelona durant el primer franquisme, 1939-1947, Consorci de les Drassanes Reials i Museu Maritim de Barcelona, Bartzelona. - Instituto Nacional de Estadística (INE): Poblaciones de hecho desde 1900 hasta 1991. Cifras oficiales de los Censos respectivos. - López Díaz, Juan Carlos (2019): «Aproximación a la depuración de los trabajadores del ferrocarril: el caso de los empleados de la MZA en Mérida», Revista de Estudios Extremeños, 75, 1045-1077. - Majuelo, Emilio (1986): «Nafarroan 1934-ko Urriaren Iraultzari Buruzko Zertzelada Batzu», Príncipe de Viana, 5, 81-89. - Majuelo, Emilio (1986): Luchas de clases en Navarra (1931-1936), Nafarroako Gobernua, Iruña. - Majuelo, Emilio et al. (2019): «Gertakari errepresiboak kuantifikatzea: Nafarroako Memoria Historikoaren Dokumentu Funtsaren azalpena eta erronkak», Memoriapaper(ak), 5. - Majuelo Emilio et al. (2021): Víctima mortales de la represión en Navarra durante la guerra civil y el primer franquismo (1936-1948), Memoriapaper(ak), 10. - Mañas Leache, José Luis, & Urabayen Mihura, Juan Pedro (1998): « Las últimas elecciones de la II República en Navarra (Elecciones a compromisarios para la elección de Presidente de la República, 26-IV-1936)», Príncipe de Viana, 10, 243-264. - Mikelarena, Fernando (2015): Sin piedad. Limpieza política en Navarra 1936. Responsables, colaboradores y ejecutores, Pamiela, Arre. - Ministerio de Obras Públicas (1940): Antecedentes y datos para el Estudio del Problema Ferroviario, Madril. - Molinero, Carme & Ysás, Pere (1985): «Patria, Justicia y Pan». Nivell de vida i condicions de treball a Catalunya, 1939-1951, La Magrana, Bartzelona. - Molinero, Carme & Ysàs, Pere (1993): «Productores disciplinados: control y represión laboral durante el franquismo (1939-1958)», Cuadernos de Relaciones Laborales, 3, 33- 49. - Muñoz Rubio, Miguel (1995): RENFE (1941-1991). Medio siglo de ferrocarril público, Ediciones Luna, Madril. - Muñoz Rubio, Miguel (2011): Organizaciones obreras y represión en el ferrocarril: una perspectiva internacional, Fundación de los Ferrocarriles Españoles, Madril. - Oviedo Silva, Daniel (2021): «Vías muertas», Memoria antifranquista de Baix Llobregat, 21, 116-121. - Pérez-Olivares, Alejandro (2020): «Sumarísimas historias. Verdugos, colaboradores y construcción de la culpabilidad en la ¿justicia? franquista de ocupación», in Fernando Hernández Holgado & Tomás Montero Aparicio (koor.), Morir en Madrid (1939-1944). Las ejecuciones masivas del franquismo en la capital, Antonio Machado Libros, Madril, 120-133. - Pino Abad, Miguel (2007): «Los inicios de la Administración central franquista», Anuario de historia del derecho español, 77, 377-425. - Plaza, Antonio (2004): El asociacionismo ferroviario en España (1870-1971), Universidad Autónoma de Madrid, Madril. - Plaza, Antonio (2016): «El sindicalismo ferroviario en España: de las sociedades mutualistas a los sindicatos de industria (1870-1936)», Revista TST, 30, 14-47. - Polo Muriel, Francisco (2015): La depuración del personal ferroviario durante la Guerra Civil y el franquismo (1936-1975) (doktoretza tesia), Universidad Autónoma de Madrid, Madril. - Rodrigo Sánchez, Javier (2001): «La bibliografía sobre la represión franquista: hacia el salto cualitativo», Spagna Contemporanea, 19, 151-169. - Rodríguez Barreira, Óscar (2015): Pupitres vacíos. La escuela rural de postguerra. Almería, 1939-1953, IEA, Almería. - Sánchez Pérez, Fernando (2013): «Documentos elaborados por el General de Brigada Emilio Mola Vidal, comandante militar de Navarra, para la preparación del golpe de Estado de julio de 1936», in Fernando Sánchez Pérez (koord.), Los mitos del 18 de julio, Crítica, Bartzelona. - Tusell, Javier (1988): La dictadura de Franco, Alianza Editorial, Madril.
aldizkariak.v1-5-210	{ "domain": "osasun zientzia", "id": "osagaiz_Libk. 8 Zk. 1 _2024_9", "issue": "Libk. 8 Zk. 1 _2024_", "year": "2024", "license": null, "source": "osagaiz", "edition": null }	# Mesotelioma Peritoneal Multikistiko Onberaren Berrikusketa eta Kasu Aurkezpena Benign Multicystic Peritoneal Mesothelioma: Review and Case Report Garazi Astiazaran Aleman Euskal Herriko Unibertsitatea. Medikuntza eta Erizaintza Fakultatea Donostiako Irakasgunea garaziastiazaran@gmail.com # Laburpena Mesotelioma Peritoneal Multikistiko Onbera (MPMO) oso patologia ezohikoa da, batez ere ugalkortasun-aroko emakumeetan agertzen dena eta pronostiko ona duena. Mesotelioma gaiztoa ez bezala, ez da asbestoarekin erlazionatzen, baina haren etiopatogenia ez dago argi oraindik. Zenbait tratamendu mota probatu izan badira ere, gaur egun ez dago aukerako tratamendurik. Donostia Unibertsitate Ospitalean (DUOn) MPMO duen 31 urteko emakume bat artatu zen duela gutxi. Diagnostikoa lesioaren biopsien azterketa anatomopatologikoaren bidez egin zen eta pazientea zitorredukzio-kirurgia eta kimioterapia intraperitoneal hipertermiko (HIPEC) bidez tratatu zen. Hiru hilera egindako OTan birgaixotze bat ikusi zen eta tratatzeko egindako ebakuntzako aurkikuntzengatik, asmo terapeutikoa alde batera utzi eta jarraipena egitea erabaki zen. Gaur egun pazienteak ez du sintomarik. Lan honen xedea patologia ezohiko honi buruz gaur arte argitaratutako informazioa biltzea da, praktika klinikoan diagnostiko eta tratamendurako erabakian laguntzeko. Horretan laguntzeko DUOn izandako kasuaren berezitasunak azaldu dira. Gako Hitzak: Mesotelioma, Peritoneo, Tumore, Onbera # Abstract Benign Multicystic Peritoneal Mesothelioma (BMPM) is a very infrequent pathology that mainly appears in women of reproductive age and has a good prognosis. Unlike malignant mesotheliomas, it is not associated with asbestos and its etiopathogenesis is still unclear. Although there have been many attempts of several types of treatment, there is currently no treatment of choice. A 31-year-old woman with BMPM was recently treated at the University Hospital of Donostia. The diagnosis was made by histopathological examination of biopsies of the lesion and for management, cytoreductive surgery and hyperthermic intraperitoneal chemotherapy (HIPEC) were decided. In the CT performed three months later, a relapse was seen and due to the findings of the surgery performed to #### Garazi Astiazaran Aleman treat it, the curative intent had to be abandoned and it was decided to follow up. To date, the patient remains asymptomatic. The purpose of this paper is to compile the information published to date on this unusual pathology, in order to help in the diagnosis and treatment decision in clinical practice. To help with this, the particularities of the case at HUD will be presented. Keywords: Mesothelioma, Peritoneum, Tumour, Tumor, Benign Bidalia: 23/04/25 Onartua: 23/06/27 http://doi.org/10.26876/0sagaiz.1.2024.512 #### 1. Sarrera Mesotelioma Multikistiko Peritoneal Onbera, izenak dioen bezala peritoneoan agertzen den eta mesotelioz osaturik dagoen egitura kistiko onbera da. Mesoteliomak mesotelio delako egituratik sortzen diren tumoreak dira. Egitura hau gorputzeko zenbait barrunbe eta organo estaltzen dituen estalduramintz serosoa da eta estaltzen duen gunearen arabera izen desberdina hartzen du; hala nola pleura (barrunbe torazikoan), perikardioa (bihotza estaliz), peritoneoa (barrunbe abdominalean) eta ugaltzeorganoetan ageri diren tunika seroso eta baginalak. Organoak biltzen dituen mesotelio-geruzari erraimesotelioa deritzo, eta gorputzeko pareta estaltzen duenari, berriz, mesotelio parietala (1). Mesotelioa mesodermotik eratzen den ehuna da. Mesodermoa enbriogenesiaren 20. egunaren inguruan hasten da desberdintzen; batetik, barrunbe intraenbrionikoa osatzen duten mesodermo somatikoaren zelulek mesotelio parietala eratuko dute, eta bestetik, mesodermo esplaknikoaren zelulak errai-mesotelioaren osagai bilakatuko dira (1. irudia) (2). 1. irudia. 20 egun inguruko enbrioiaren zeharkako mozketa. ![](_page_1_Picture_11.jpeg) Alboko mesodermo-plaka mesodermo esplakniko eta mesodermo somatikoan bereizten ari da (2). Egitura histologiko arrunta xafla basalari lotuta dagoen epitelio lau ezkatatsu bakunak osatzen du, nahiz eta zenbait lekutan epitelio kubiko bakuna aurki dezakegun; lesiodun guneetan eta omentuaren gune linfoideetan besteak beste. Argi aldeko gainazala mikrobiloz estalia dago, eta horien artean da- ![](_page_2_Picture_1.jpeg) goen likido seroso eta proteikoak marruskadura baxuko gainazal bat sortzen du organoen artean, mugimendu intrazelomikoa errazteko; bihotzaren ponpatzea eta biriken aireztatzea adibidez (1). Mesotelioaren funtzioen artean, mugimendua errazteaz gain, lubrifikatzaile horri eta mesotelioak ekoizten dituen glikosaminoglikanoei esker organismoa infekzioen eta tumoreen diseminazioaren aurka babesten du. Hala ere, hori ez da mesotelioak immunitate-sisteman duen funtzio bakarra, mesotelio-zelulak zelula antigeno-aurkezleak baitira, leukozitoen migrazioa errazten baitute eta, azkenik, zitokina proinflamatorioak sintetizatzen baitituzte hazkunde-faktore eta matrize estrazelularreko proteinez gain, serosaren konponketa egiteko. Azkenik, mesotelioak likido eta partikulen garraioan, koagulazioan eta fibrinolisian ere eragina dauka (1). Beste ehunetako tumoreak bezala, mesotelioma zelulen gehiegizko hazkundearen ondorioz sortzen den patologia da, mesotelioa dagoen edozein gunetan sor daitekeena. Mesoteliomak onberak ala gaiztoak izan daitezke. Mesotelioma gaiztoen artean % 65-70ek pleuran du jatorria, % 30 inguruk peritoneoan eta % 5ek baino gutxiagok perikardioan, bagina-tunikan eta tunika serosoan. Hauetan ohikoena pleurako mesotelioma gaiztoa da, eta beste zenbait mesotelioma bezala asbestoaren esposizioari oso lotuta dago; asoziazio horrek eragin zuen herrialde askotan asbestoaren erabileraren debekua (3). Mesotelioma onberak askoz ere ezohikoagoak dira eta haien artean aurki dezakegu Mesotelioma Peritoneal Multikistiko Onbera. Tumore mota hau 1928an deskribatu zuen lehen aldiz Plaut medikuak, umetokiko leiomiomen kirurgia batean horma fineko lesio kistiko bat aurkitu zuenean ustekabean (4). Hala ere, autore askok babesten dute Ralph Mennemeyer eta Michael Smith medikuak izan zirela patologia hau deskribatzen lehenak, haiek izan baitziren mikroskopio elektroniko bidez Mesotelioma Peritoneal Multikistiko Onberaren jatorri mesoteliala baieztatu zutenak. Mennemeyer eta Smithek 1979an deskribatu zuten tumore hau linfangioma bat zuela susmatzen zuten paziente batean. Pazientearen kontrol sintomatologikorako egindako hirugarren operazioko laginak mikroskopio elektronikoan aztertzean ongi diferentziatutako mesotelio-zelulek osatutako kisteak aurkitu zituzten (5). Esan bezala, Mesotelioma Peritoneal Multikistiko Onbera entitate ezohikoa da; izan ere, 1979tik 2017ra 200 kasu inguru soilik argitaratu ziren (6), eta haren intzidentzia 0,15/100.000koa dela estimatzen da (7). Lan honetan patologiari Mesotelioma Peritoneal Multikistiko Onbera (MPMO laburtzeko) deituko bazaio ere, bibliografian beste zenbait izenez ere aurki daiteke, hala nola "Mesotelioma Kistikoa", "Peritoneoko Hantura Kistea" "Ebakuntzaondoko Peritoneoko Kistea" eta "Peritoneoko Inklusio Kiste Multilokulatua". # 2. Helburua Duela gutxi Donostiako Unibertsitate Ospitalean ondoren Mesotelioma Peritoneal Multikistiko Onbera diagnostikatuko zitzaion paziente bat artatu zen, eta patologia oso ezohikoa denez, hasieran irudi erradiologikoak zirela eta, kartzinomatosi peritoneal edo pseudomixoma peritoneala izango zelako susmoa izan zen. Hori dela eta, lan honen bidez patologia ezohiko honen berrikusketa bat egin nahi izan da informazio berriztatu eta ahalik eta osoena izateko, eta etorkizunean geroz eta gehiago diagnostikatzen ari den patologia hau kontuan hartzeko diagnostiko diferentzialean. Bestetik, Donostiako Unibertsitate Ospitalean izandako kasuaren aurkezpena egingo da, haren berezitasunak azaltzeko eta patologia ezohikoen kasuan esperientzia indibiduala hedatzea garrantzitsua delako. Era berean, berrikusketaren informazioa ospitaleko kasuarenarekin alderatuko da, desberdintasunak ikusteko. # 3. Material eta metodoak Lan honetako berrikusketa egiteko bilaketa bibliografikoa egin da datu-base hauetan: PubMed, Researchgate, Cochrane liburutegia eta elsevier. Bilaketan honako termino hauek bilatu dira: "Multicystic #### Garazi Astiazaran Aleman Peritoneal Mesothelioma", "Peritoneal Inclusion Cyst". Horietaz gain, berrikusketarako beharrezkoak ziren datu gehigarriak biltzeko "Malignant Mesothelioma", "sirolimus", "Cystic Lymphangioma" eta "mesothelium" terminoak ere erabili dira bilaketa egiteko orduan. Bestetik, aztertutako artikuluen bibliografia ere erabili da ahalik eta informazio gehien eskuratu dela bermatzeko. Informazio-iturri fisikoei dagokienez, Euskal Herriko Unibertsitateko Medikuntza eta Erizaintza Fakultatearen Donostiako Irakasguneko liburutegian eskuragarri dauden liburuak eta Donostia Unibertsitate Ospitaleko Anatomia Patologikoa saileko liburuak erabili dira, "Mesotelioma" eta "Mesotelio" gaiak aztertuz. PubMed datu-basean bilaketak egiteko hasiera batean "Free Full Text", "English", "Spanish" eta "Humans" aukerak erabili ziren. Ondoren, "OR" boolear operadorea erabili da patologiari buruz eskuragarri dauden artikulu guztiak lortzeko, "Multicystic Peritoneal Mesothelioma OR Peritoneal Inclusion Cyst" bilatuz. Patologia ezohikoa izanik, artikulu zaharrenetik hasita 2021/04/13 arte publikatutako artikuluak hartu ziren kontuan bilaketan. Era horretan, 237 artikulu lortu dira. Artikulu horiek hartuta bigarren baheketa bat egin da artikuluen izenburua eta beharrezko kasuetan abstract-a irakurriz, informazio egokiena hautatzeko. Bestetik, interesgarriak ziruditen baina irakurketa askea ahalbideturik ez zeukaten zenbait artikulu lortzeko egileei zuzenean eskatu zaie artikulua Researchgate web-orriaren bidez. Artikuluen kanporatze-irizpide bezala erabili da diagnostikoa histologikoki berretsi ez izana, lanaren "4.5.6. Eskleroterapia" puntuan izan ezik, ez baita puntu horri buruzko informaziorik aurkitu kanporatze-irizpidea aplikatuta. Hala ere, puntuan bertan zehaztu da diagnostikoaren berreste histologikorik eza. Ondoren, berrikusketa osatzeko beharrezko informazioa kontrastatu da eta sekzio bakoitzerako informazio berri eta osatuenari eman zaio lehentasuna. Bilaketa MPMOaren ezaugarri kliniko, histopatologiko, diagnostiko eta terapeutikoetara bideratu da. Bestetik, Donostiako Unibertsitate Ospitalean izandako kasu baten azalpena egin da. Horretarako OsabideGlobal programaren bidez pazientearen datuen bilketa egin da, berrikusketaren araberako arriskufaktore posibleen bilaketa eginez eta patologiaren agerpenean eta haren eboluzioan zehar izandako miaketa, proba osagarri eta maneiuari buruzko informazioa jasoz. Ondoren, Donostiako Unibertsitate Ospitaleko Anatomia Patologikoa saileko laginen biltegian lanean aurkeztuko den kasuko laginak bildu dira, eta lesioaren biopsien txostena kontuan hartuta, eta mikroskopio optikoan laginei begirada azkar bat eginez, lan honetan aurkeztuko diren laginak hautatu ziren. Horretarako MPMOaren presentzia zuten laginak hautatu ziren, eta horietatik "Zilborreko lagina" hautatu zen irudi esanguratsuenak zituelako. Lan honetarako laginaren hematoxilina-eosina tindaketa bidezko irudia eta tindaketa immunohistokimiko bidezko irudiak erabili dira. Hau guztia egiteko etika-komitearen baimena lortu da (1. Eranskina). #### 4. Berrikusketa #### 4.1. Epidemiologia MPMOren intzidentzia altuena ugalkortasun-aroko emakumeetan aurki daiteke; izan ere, kasuen % 84 inguruk profil horrekin kointziditzen du (8). Hala ere, adin pediatrikoan dauden paziente gutxi batzuetan ere deskribatu da (9-11), eta baita gizonezkoetan ere (11,12). Patologiaren batez besteko agerpenadina 32-37 urte ingurukoa da (6,13). Entitate ezohikoa izanik, ez da erraza intzidentzia kalkulatzea, baina zenbait autoreren arabera intzidentzia 0,15/100.000 ingurukoa izan liteke (7). Aurretik esan bezala, 1979an entitatea deskribatu zenetik 2017ra arte 200 kasu inguru publikatu ziren (6), baina azken urteotan urtero publikatzen diren kasuen gorakada bat aurki daiteke bilaketa bibliografikoan. #### 4.2. Etiopatogenia ![](_page_4_Picture_1.jpeg) Gaur arte ez dago MPMOren patogenesia argitzen duen teoria osatu bat; izan ere, autoreek zenbait jatorri aipatzen dituzte kasu bakoitzaren aurrekarien arabera. Ondorioz, oraingoz patologiaren jatorria multifaktoriala dela defendatzen da. Batetik, orain arteko susmo nagusia zera da: peritoneoaren irritazio kronikoaren ondoriozkoa dela, patologia honek beste zenbait patologiarekin duen erlazioa dela eta. Kasu askotan ebakuntza kirurgiko abdominalen aurrekariak ikusi dira, Rapisarda et al.-ek (6) egindako berrikusketan esaterako, pazienteen % 30-87k aurrekari horiek zituela ikusi zen. Kirurgia-aurrekariez gain, patologia honekin erlazio estua duen beste entitate inflamatorio bat endometriosia (14-16) da eta umetokiko leiomiomek ere erlazioa izan dezaketela uste da (9). MPMOk beste patologia inflamatorioekin duen erlazioaz gain, bere jatorri inflamatorioa defendatzen duena bere histologia da, ondoren anatomia patologikoaren azpigaian aipatuko den bezala, kisteen paretetan inflamazio-zelulen infiltratuak aurki baitaitezke. Bestetik, zenbait autorek patologiaren jatorri neoplasikoa proposatzen dute, MPMOk duen hazteko eta ebakuntza ondoren errezidibatzeko joeraz gain, zenbait pazientek ez dutelako irritazio peritoneala eragin zezakeen aurrekari jakinik. Gainera, hasiera batean MPMO gisa diagnostikatutako zenbait kasuren transformazio gaiztoak erregistratu dira (6,17). Beste teorietako bat hipotesi hormonala da. Horren arabera, MPMOren hazkundea eta progresioa patologia honek sexu-hormonei dien sentsibilitatearen ondoriozkoa da. Teoria hori proposatu zen MPMOren intzidentzia handiagoa delako adin ugalkorreko emakumeetan, laginetan estrogeno- eta progesterona-hartzaileak aurkitu izan direlako eta tumoreak tamoxifeno eta gonadotropina hormona askatzailearen analogoei erantzuten dielako (18). Hala ere, kontuan izan behar da gizonetan eta adin ugalkorretik kanpoko emakumeetan ere ager daitekeela, eta ondorioz, beste faktore batzuen eragina beharrezkoa dela garapenerako (9-12). Jatorri genetikoari dagokionez, orain arte ez da definitu patroi hereditariorik, nahiz eta Bernstein et al.-ek (19) MPMO deskribatu zuten bi ahizpetan —eta haien hirugarren ahizpak ere MPMOrekin bat zetozen lesioak izan eta lesio horiek zelula mesotelialez osatuak bazeuden ere—, ez zen MPMO diagnosirik egin, azterketa patologikoari jarraitu ez zitzaiolako (19). Mesotelioma gaiztoetan ez bezala, asbestoaren esposizioak ez dirudi mesotelioma onberaren garapenean eraginik dutenik (19). # 4.3. Klinika Orokorrean MPMOk sintomatologia ez-espezifikoa eragiten du. Sintomak ematen dituenean, tumorearen tamainaren eta lekuaren araberakoak izan ohi dira. Lesio handiek min abdominala, asetasunsentsazioa, distentsioa, heste-buxadura, goragalea, gorakoak, pisu-galera, heste-ohituraren aldaketak, disuria eta gernu-erretentzioa eman ditzakete (6,16,20). Miaketa fisikoan batzuetan zurruntasun abdominala, distentsio abdominala eta masa pelbiko edo abdominal ukigarria aurki daiteke (6,20). Hori guztia dela eta, klinikak patologia ginekologiko eta digestibo gaiztoak susmaraz ditzake. ## 4.4. Diagnosia MPMOk eragiten duen klinika ez-espezifiko edo klinikarik ezaren ondorioz, lesioaren lehen aurkikuntza bi eratara egin ohi da: okerreko susmoaren ondorioz egindako ebakuntzako aurkikuntza modura edo klinikaren azterketan egindako irudi-proben bidez, sintomatologia ez-espezifikoaren ondorioz proba horietara jo ohi baita. Izan ere, kontuan izan behar da patologia honetan odol-analisiek eta tumoremarkatzaileen analisiek ez dutela alteraziorik jasaten. Irudi-proben artean, ekografia, ordenagailu bidezko tomografia eta erresonantzia magnetiko nuklearra dira erabilgarrienak MPMOn tipikoak diren kisteak ikusteko. #### Garazi Astiazaran Aleman Orokorrean kisteok Douglas-en zakuaren peritoneo-gainazalean aurki daitezke emakumeetan eta ondestean eta maskuriaren arteko zakuaren peritoneo-gainazalean gizonezkoetan. Nahiz eta peritoneo pelbikoan sortu ohi den (21), beste zenbait gainazal serosotan ere sor daiteke, hala nola obulutegi, umetoki, maskuri, bare, gibel eta gongoil linfatiko inguruan (20). #### 4.4.1. Irudi-probak #### 4.4.1.1. OT eta EKO Ordenagailu bidezko Tomografian (OT) ikusiko den irudia lesioaren araberakoa izango da; hau da, lesioa masa kistiko multilokularra, pareta meheko kiste unilokular anitzak edo masa kistiko unilokularra den kasuen araberakoa (21). Lesioak hipodentsoak izan ohi dira, kontrasterik hartzen ez dutenak. Hala ere, kasu batzuetan paretek kontraste pixka bat hartu dezakete. Orokorrean lesioek ez dute kaltzifikaziorik izaten; izan ere, gaur egun arte kaltzifikazioak zituen MPMO kasu bakarra argitaratu da (22). OT eta EKO probetan antzeko irudi motak adierazten dituzten patologiekin egin beharko da hasierako diagnostiko diferentziala, eta kasu honetan kontuan hartu beharko lirateke linfangioma seroso kistikoa, mesotelioma kistiko onbera zein gaiztoa eta tumore adenomatoide kistikoa (23,24). EKO eta OT proben bidez ezin izan ohi da MPMO linfangioma kistikoagandik bereizi, baina hala ere, ekografiak OTk baino hobeki adierazi ohi du patroi multikistikoa. OT, berriz, erabilgarriagoa izan liteke peritoneoarekin duen erlazioa adierazteko (23,24). Ebakuntza aurreko diagnostiko zuzena egin ezin bada ere, antzeko irudia ekoizten duten patologia batzuk baztertzen saia daiteke haien ezaugarri bereizgarrien bidez (25). #### 4.4.1.2. EM Kisteen edukia dela eta, erresonantzia bidezko irudietan urez beteriko egiturek adierazten dituzten ohiko intentsitateak ikusiko ditugu: intentsitate baxua T1ean dauden irudietan eta intentsitate altua T2an dauden irudietan (23) eta indartze periferikoa gadolinioa eman ondoren (24). #### 4.4.2. Anatomia Patologikoa Patologia ezohikoa izanik, normalean laparotomia diagnostikoetan egindako biopsien ondorioz diagnostikatzen da. Izan ere, ebakuntzako aurkikuntza eta biopsien azterketa intraoperatorioak ez dira nahikoa MPMO diagnostikatu ahal izateko, ez baitira gai MPMOrekin nahas daitezkeen patologia guztiak baztertzeko. Ondorioz, behin betiko diagnostikoa egiteko azterketa anatomopatologikoa beharrezkoa da (25). Laginaren bilketan oso garrantzitsua da behar beste ehun izatea, lesio osoan aztertu behar delako atipia eta inbasioen presentziarik ote dagoen. Hori dela eta, Orratz fin batekin egindako zizta-da/xurgapena (PAAF) eta orratz lodi bidezko biopsia (BAG) bezalako teknikak ez dira nahikoa izango azterketa histologiko bidez MPMOren diagnostikoa egiteko, nahiz eta beste patologia batzuk baztertu daitezkeen. Ondorioz, diagnostikoa egin ahal izateko garrantzitsua izango da kirurgia bidez ahalik eta lesio tamaina handiena ateratzea. ### 4.4.2.1. Azterketa makroskopikoa Kirurgian zehar egindako azterketan eta piezen erresekzioaren ondoren egindako azterketa anatomopatologiko makroskopikoan "mahats-ale" itxurako lesio kistikoak aurki daitezke. Orokorrean omentua okupatzen dute, baina beste eremu batzuetan ere ager daitezke, hala nola obulutegietan, umetokian, umetokiko tronpetan, apendizean (heste sobrean) eta peritoneo pelbikoan. Kisteak baskularizatuak ![](_page_6_Picture_1.jpeg) egon ohi dira, hala ere, aurkitu izan dira barrunbe peritonealean inolako lotunerik gabe aske zeuden kisteak (8,9). Kisteak multilokulatuak zein unilokulatuak izan daitezke, eta azken horiek bakanak edo anizkoitzak izan daitezke, orokorrean txikiak, gardenak eta pareta finekoak izan ohi direnak. Multilokularrak, berriz, taldeka bildu ohi dira "mahats-ale" erako egiturak sortuz, eta kiste unilokularretan ez bezala, haien arteko septuak lodiagoak izaten dira ehun fibroso baten ondorioz (6). Azken horietan kiste barruko isurkaria aldakorra izan daiteke, nahiz eta gehienetan serosoa eta gardena izan, odoltsua edo eosinofilikoa ere izan baitaiteke (6,26,27). Kisteen edukiaren kolorea erabilgarria izan daiteke endometriometatik bereizteko, zeren azken horiek txokolate-koloreko likido bereizgarri bat izan ohi baitute (28). Linfangioma kistikoan agertzen den likidoak, berriz, orokorrean itxura kilosoa badu ere, hemorragikoa eta serosoa ere izan daiteke (26). Kisteen tamaina aldakorra izan daiteke, 1 mm-tik 20 cm-ra arteko kisteak deskribatu baitira (6,29). Kaltzifikazioari dagokionez, ez da ohikoa, baina paziente batean deskribatua izan da (22). #### 4.4.2.2. Mikroskopio optikoa Mikroskopio optikoa oinarrizko teknika da MPMOren diagnostikoan. Izan ere, lesioaren egitura eta ezaugarri nagusiak adieraziko dizkigu. Patologia honetan, beste askotan bezala, tindaketarik erabiliena hematoxilina-eosina izango da. MPMOren histologiari dagokionez, kisteen paretak zelula mesotelialez osatuta daude, lauak zein kuboidalak izan daitezkeenak. Zelula horiek orokorrean nukleoa atipiarik gabekoa izan ohi dute, nukleo/zitoplasma erlazioa ez da handitua egoten eta ez da mitosirik ikusten. Gainera, kromatina aske egoten da eta nukleoloa egotekotan txikia izan ohi da, nahiz eta askotan ikusi ere ez den egiten (30). Kisteen arteko septuak, berriz, ehun konektibo laxoz eratuta daude, eta bertan infiltratu inflamatorioa aurki daiteke fibrina, granulazio-ehun eta hemorragia-arrastoez gain (10). Infiltratu inflamatorioan linfozitoak, neutrofiloak zein eosinofiloak aurkitu izan dira (10, 18). Kontuan izan behar da noizbehinka aurkikuntza histologiko desberdinak ikus daitezkeela mesotelioma peritoneal gaiztoa irudika dezaketenak, hala nola nukleo handi eta hiperkromatikodun atipia, arkitektura-egitura konplexuak (papila txikiak, guruin itxurako egiturak…) (6). Diagnostiko diferentzialean linfangioma kistikoa baztertzeko, Masson-en trikromikoa eta halako tindaketa bereziak erabil daitezke, linfangioman MPMOn agertzen ez diren muskulu-zuntzak ikus daitezkeelako, eta horiek ikusteko era ona delako tindaketa mota horren erabilera (31). Bestetik. linfangiomaren kasuan kisteak endotelio-zelula lau sinplezko geruza batez osatuta daude (32). Tumore adenomatoide mesotelialak eta mesotelioma gaiztoak baztertzeko, berriz, azterketa makroskopikoa eta ezaugarri histologikoak erabiltzen dira gehienbat (31). Tumore adenomatoide kistikoak orokorrean osagai kistikoaz gain osagai solido bat ere izan ohi du, eta noizbehinka mesotelio-zelulez osaturiko papila motzak ere ikus daitezke. Hala ere, kontuan hartu behar da tumore batzuek adenomatoide kistikoaren eta MPMOren ezaugarrien arteko nahasketa bat azal dezaketela, bi tumoreen jatorrien arteko erlazio baten susmoa ager daitekeelarik (32). Mesotelioma gaiztoak, berriz, epitelioideak izan ohi dira peritoneoan eta haien arkitektura-patroi ohikoenak tubularra, papilarra eta solidoa dira, eta oso gutxitan agertuko dira kisteak. Zelulak poligonalak, kuboidalak edo zilindriko baxuak izan ohi dira, zitoplasma eosinofilodunak eta nukleo-atipia baxu zein ertaina eta aktibitate mitotikoa adierazten dute, indize mitotiko handituarekin eta mitosi anormalekin (30,32). Zelulen antolamenduari dagokionez, MPMOn bezalako geruza bakunak osatu ordez estratifikazio zelularra ikus daiteke, era desantolatu batean hasten direlarik, askotan nodulu hedakorretan (30). Zelularitatea ere handituta egon ohi da, lagin dentsoak izan ohi baitira, hala ere, ez da ohikoa inflamazio-zelulak aurkitzea, eta nekrosi-eremuak ikus daitezke. Gainera, gaiztotasunaren adierazle ## Garazi Astiazaran Aleman den estromaren inbasioa ikus daiteke laginetan, MPMOn ikusten ez dena (30,32). Bestetik, egitura konplexuak eratzeko joera dute, papila konplexuak eta tubuluak besteak beste. 1. taula. Mesotelioma gaiztoaren eta MPMOren diagnostiko diferentzial histologikoa. \| Mesotelioma gaiztoa (30,33) \| MPMO (6,10,32) \| \|---------------------------------------------------------------------------------------------------------------\|------------------------------------------------------------------------------------------------------------\| \| −<br>Normalean estromaren inbasioa ikus<br>daiteke (panzitokeratina tindaketare<br>kin errazago ikus daiteke) \| −<br>Estromaren inbasiorik ez \| \| −<br>Papila konplexuak, tubuluak eta epite<br>lio geruzatuak \| −<br>Epitelio lau edo kubiko bakuna,<br>gutxitan arkitektura-egitura<br>konplexu txikiak (papila txikiak…) \| \| − \| − \| \| Normalean hantura gutxi \| Hantura-zelulak oso ohikoak \| \| −<br>Hazkunde desantolatua (Zitokeratina<br>tindaketarekin errazago ikus daiteke) \| −<br>Egitura uniformeak eta antolatuak<br>(Zitokeratina tindaketarekin erra<br>zago ikus daiteke) \| \| Mitosiak (noizbehinka) \| Mitosiak oso arraroa \| \| − \| − \| \| − \| − \| \| Atipia aldakorra \| Egotekotan oso atipia txikia \| \| − \| − \| \| Nekrosia (noizbehinka) \| Nekrosia oso arraroa \| #### 4.4.2.3. Mikroskopio elektronikoa Gaur egun histokimikaren aurrerapenak direla eta, ez da mikroskopio elektronikoaren erabilera handirik egiten MPMOren diagnostikoan. Hala ere, artikulu zaharragoetan behin betiko diagnostikorako teknika bezala aipatzen da teknika immunohistokimikoekin batera (31). Mikroskopio elektronikoan mesotelio-zelulen ezaugarriak ikus daitezke, besteak beste zelulen argi aldeko gainazalean mikrobiloak, desmosomak, firu ertain intrazitoplasmatikoak, erretikulu endoplasmatikoa eta mitokondria dilatatuak (31,34). #### 4.4.2.4. Immunohistokimika eta FISH Laginaren jatorri mesoteliala baieztatzeko immunohistokimika erabil daiteke. Mesotelio-zelula normalek honakoen aurrean erreakzionatzen dute: kalretinina, CA125, zitokeratina 5/6, vimentina, WT-1 (6,31,35) eta D2-40 (35,36). Mesotelio-zelulen ohiko markatzaileez gain, mesoteliomek batzuetan estrogeno- (ER) edo/eta progesterona-hartzaileak (PR) ere adierazten dituzte(6,7), eta giza mesoteliomen % 60k mTOR aktibazioa adierazten du (37). Mesoteliomen azterketa immunohistokimikoa egiterakoan aztertu izan den beste molekula bat BerEP4 da; izan ere, molekula hori adenokartzinometan agertu ohi da mesoteliometan baino maiztasun handiagoan, hain zuzen ere, Carella et al.-ek (38) ikusi zuten BerEP4 mesoteliomen % 9an soilik zela positiboa. Era berean, Jo et al.-ek (39) ikusi zuten adenokartzinomek 4-klaudina adierazten zutela, mesoteliomek ez bezala. Mesoteliometan gutxiagotan agertzen den beste molekula bat PAX8 da, zeina, beste zenbait tumoretan ohikoagoa bada ere (tiroideko minbizian esaterako), mesotelioma onbera zein gaizto gutxi batzuetan ere ager daitekeen (30). # 2. taula. MPMOren perfil immunohistokimikoa. Diagnostiko diferentzialean erabilgarriak diren erreaktiboak. \| MPMO Immunohistokimika \| \| \| \| \|------------------------\|------------------------\|-----------------------\|--\| \| Positiboa (6,20,30,34) \| Negatiboa (20,26,31) \| Aldakorra \| \| \| Kalretinina \| CD31 \| PR eta ER (+/-) (6,7) \| \| \| CA125 \| CD34 \| PAX8 (-/+) (30) \| \| \| Zitokeratina 5/6 \| BerEP4 (gehienetan ne- \| \| \| \| Vimentina \| gatiboa) (37) \| \| \| \| WT-1 \| 4-Klaudina (38) \| \| \| \| D2-40 (+/-) (35) \| \| \| \| \| BAP-1 (normala) \| \| \| \| \| p16 (normala) \| \| \| \| Behin laginaren jatorri mesoteliala baieztatzean, garrantzitsua da jakitea ea gaiztoa edo onbera den, batez ere histologikoki dudak sor ditzaketen laginetan, hala nola lesioak atipikoak edo erreaktiboak direnean. Lesio gaiztoak lesio onberetatik bereizteko azken urteotan zenbait markatzaile aurkitu dira, besteak beste GLUT-1, p53, IMP-3, desmina, EMA, BAP1 eta p16 (20). Lehen bostak (GLUT-1, p53, IMP-3, desmina eta EMA) mesotelioma gaiztoetan positibo izan daitezkeela publikatu izan bada ere, Churg et al.-ek adierazi dute erabilera hori kasu kopuru altuetako analisi estatistikoetan soilik dela adierazgarria, eta, ondorioz, ez dela erabilgarria kasu indibidualetan (40). Horren ondorioz, gaur egun beste bi markagailuak (BAP1 eta p16) ari dira garrantzia hartzen. Batetik, BAP1 (BRCA1-associated protein 1) gene tumore-supresorearen galera zenbait tumoretan aurki daiteke, hala nola mesoteliometan, begi eta azaleko melanometan eta giltzurrunetako kartzinometan (41). Gene honen azterketa oso erabilgarria da mesotelioma gaiztoak baztertzeko, espezifikotasun handia baitu (42,43). Bestetik, p16INK4A (p16), CDKN2A bezala ere ezaguna, gene tumore-supresorea da, zelula-zikloko supresore bezala lan egiten duena. Gene honen galera homozigotoa aurki daiteke giza tumore gaiztoen ia % 50ean, mesotelioma gaiztoan kasu (44). Kontuan izan behar da, bi markatzaile horiek gene tumore-supresoreak direnez, bi kopien galera behar dela funtzioa galtzeko. BAP1ak eta p16ak mesoteliometan zuten jokoa ikertu zuten duela gutxi Hwang et al.-ek (42). Aurretik aurkitua zuten ehun mikroarray bidez BAP1-galerak mesotelioma gaiztoak onberetatik bereizten zituela % 100eko espezifikotasunarekin (43). Ikerketa horretan, berriz, BAP1 proteinaren eta p16aren egoerak ikertu zituzten immunohistokimikaz eta FISH bidez hurrenez hurren, pleurako eta peritoneoko mesotelio-zeluletan biopsia zein zitologia bidez lortutako laginetan (42). BAP1a aztergarria izan zen biopsia zein zitologia bidezko laginetan, baina p16a ezin izan zen zitologia bidez lortutako lagin guztie- ## Garazi Astiazaran Aleman tan aztertu, lagin batzuk ez zirelako FISHerako egokiak. Laginen ia erdiek adierazi zuten bi geneen (BAP1 eta p16) galera eta % 100ek adierazi zuen bi geneetako baten galera (BAP1 edo p16). Peritoneoko mesoteliomen laginek BAP1aren galera adierazi zuten, baina ez zuten p16aren galerarik adierazi. Azkenik, mesotelioma onberen biopsia eta zitologia guztiek adierazi zituzten bi geneak, hau da, batek ere ez zuen galerarik izan (42). Azken aldian publikatu diren ikerketen ondorioz, zenbait autorek kontsideratzen dute BAP1aren IHK eta p16aren FISH azterketa direla mesotelioma onberak gaiztoetatik ezberdintzeko era efektiboena (20,45,46), nahiz eta beti ez den beharrezkoa izango, askotan nahikoa izango delako HE eta IHK bidezko azterketa. Hala ere, mesotelioma peritoneal gaiztoetan p16aren galera ezohikoagoa denez pleuraletan baino, eta bi gene horien galerak sentsibilitate baxua duenez (% 14-50 mesotelioma peritonealetan), kontuan izan behar da geneen galera ez aurkitzeak ez duela lesioa onbera egiten (40). Azkenik, aurretik azaldu den bezala MPMOren lesio tipikoen diagnostiko diferentzialean linfangioma kistikoa izan daiteke desberdintzeko arazo gehien eman dezakeen patologia. Linfangiomatik bereizteko endotelio-zelulen markagailuak (CD31, CD34, VIII faktorea eta VEGFR3) erabil daitezke, haien absentzian endotelio-jatorria baztertu daitekeelako, eta ondorioz, linfangiomaren diagnostikoa (20,26,32). Bestetik, MPMOn aurki daitezkeen zitokeratina, kalretinina eta WT-1 ez dira adierazten linfangioma kistikoan (47). 3. taula. MPMOren diagnostiko diferentzial immunohistokimikoa. MPMOren diagnostiko diferentzialeko patologia garrantzitsuenen profil immunohistokimikoaren desberdintasunak MPMOrenarekiko. \| \| MPMO (6,20,30,34) \| Mesotelioma<br>Gaiztoa (42,43) \| Linfangioma Kistikoa<br>(20,26,32,47) \| \|---------------\|-------------------\|--------------------------------\|---------------------------------------\| \| Zitokeratina \| ++ \| +++ \| + \| \| Kalretinina \| +++ \| +++ \| - \| \| WT-1 \| ++ \| +++ \| - \| \| D2-40 \| +/- \| +++ \| + \| \| BAP-1 \| Normala \| Galera \| Normala \| \| p16 \| Normala \| Galera \| Normala \| \| CD31 \| - \| - \| ++ \| \| CD34 \| - \| - \| ++ \| \| VIII faktorea \| - \| - \| ++ \| \| VEGFR3 \| - \| - \| ++ \| Esan beharrik ez dago, IHK diagnostikorako erabilgarria bada ere, ezaugarri histologikoak hematoxilina-eosina tindaketa bidez ikusi ohi direla, azterketa mikroskopikoan, eta batzuetan nahikoa direla diagnostikoa egiteko eta IHK teknika osagarria dela. Hori dela eta, ezin dugu IHK zuzenean erabili aurretik azterketa mikroskopikoa egin gabe. #### 4.4.3. Diagnostiko diferentziala MPMO patologia ezohikoa denez, askotan ez da min abdominopelbikoaren edo ebakuntza barneko aurkikuntza kistikoen diagnostiko diferentzialean kontuan hartzen, eta, ondorioz, nahasmen horren ondorioz, patologia gaizto edo border-line baten diagnostikoa egiteko arriskua dago. Hala gertatuz gero, posible da ustez gaiztoa izan eta benetan onbera den patologia bat tratatzeko maneiu oldarkorra hautatzea, horrek pazientearengan izango dituen ondorio guztiekin. Hori dela eta, garrantzitsua da diagnostiko diferentzialean MPMO buruan izatea, era horretan behar ez diren tratamendu oldarkorrak saihestu baitaitezke. Kontuan harturik MPMO mesenteriotik edo omentutik ateratzen den lesio kistikoa dela, antzeko ezaugarriak dituzten lesioekin egin beharko da diagnostiko diferentziala. Lesio onberen artean honakoak izan behar dira kontuan: linfangioma kistikoa, endosalpingosi kistikoa, endometriosia, kiste mullerianoa, tumore adenomatoide kistikoa, hodi mesonefrikoaren hondar kistikoa, kiste enterikoak, heste bikoizketa kisteak eta mesotelio-kisteak (23,32). Lesio gaiztoen artean, berriz, antzeko irudia eman dezakete zelula fusiformeen tumoreak, teratoma kistikoak (23), mesotelioma gaiztoak eta peritoneoa hartzen duten tumore serosoak (32). Horietatik guztietatik MPMOren diagnostiko diferentzialean patologia garrantzitsuenak linfangioma kistikoa, tumore adenomatoide kistikoa eta mesotelioma gaiztoa dira (21,26,32). Linfangioma kistikoa aro pediatrikoan agertzen den tumore onbera ezohikoa da. 1/20.000ko intzidentzia duela kalkulatzen da eta ohikoagoa da gizonezkoetan 3:1 proportzioan (48). Esan bezala, orokorrean aro pediatrikoan agertzen da; izan ere, % 65 pazienteak 2 urte bete aurretik diagnostikatzen da (49). Agerpen-adina eta pazienteen gehiengoaren generoa dira MPMOtik bereizten duten faktoreetako batzuk. Bestetik, linfangioma intraabdominalak orokorrean erretroperitoneoan egoten badira ere, linfangioma intraperitonealen artean heste mehearen mesenterioa da agertzeko lekurik ohikoena (48). Ondorioz, linfangioma kistikoaren lokalizazio ohikoena abdominala izango da, MPMOtik bereiziko duena, hau normalean pelbikoa izango baita, eta agerpen abdominala lesio pelbikoaren zabaltzearen ondoriozkoa izango da gehienetan (21,32). Tumore adenomatoide kistikoa mesotelio-jatorriko lesio onbera eta ezohikoa da, gehienetan gizonez-koen genitaletan (epididimoan bereziki) agertuko dena. Emakumezkoen kasuan umetoki-tronpetan, umetokian, obulutegietan, omentuan eta mesenterioan ere ager daiteke. Mota desberdinetako tumo-re adenomatoideak daude (adenoidea, angiomatoidea, solidoa eta kistikoa), baina hala ere, mota kistikoan gehienetan osagai solido bat ere aurki daiteke (26,32). Errekurrentziarako joera handia duen MPMOrekin alderatuta, ez da ohikoa tumore adenomatoide kistikoen berragertzea erresekzio kirurgi-koaren ondoren (7,50). Mesotelioma gaiztoari dagokionez, mesoteliotik sortzen den tumore gaiztoa da. Diagnostikoaren batez besteko adina 60 urtekoa da eta ohikoagoa da gizonezkoetan 3:1 proportzioan (26). Aurretik esan bezala, mesotelioma peritoneal gaiztoa pleurakoa baino ezohikoagoa da, eta azken hori baino gutxiagotan erlazionatzen da asbestoarekin. Mesotelioma peritoneal gaiztoen artean, emakumezkoek gutxiagotan dute erlazioa asbestoarekin (6,26,51). Mesotelioma gaiztoaren maneiua desberdina da eta pronostikoa MPMOrena baino askoz okerragoa da, eta horregatik garrantzitsua da horretatik desberdintzea (50). #### 4.5. tratamendu-aukerak Gaur egun arte ez dago aukerako tratamendurik, ez eta maneiurako protokolo zehatzik ere. Paziente asintomatikoetan tratamendu kontserbadorea gomendatzen dute zenbait autorek, patologiaren gaiztotzeko joera definitiborik gabe egonik, kirurgiak morbilitate handiagoa eragin baitezake patologiak berak baino. Gainera, paziente gehienak ugalkortasun-aroko emakumeak direnez, ebakuntza erradikal batek haien ugaltzeko ahalmena kendu edo/eta menopausia goiztiar bat eragin dezake obulutegiak kenduz gero. Ondorioz, paziente hauetan ugalkortasuna babesteko teknikak baloratu beharko lirateke. Izan ere, nahiz eta mesoteliomak obulutegien gainazala hartu dezakeen, ez du parenkima inbaditzen eta funtzionalak izaten jarraitzen dute. Gainera, kirurgia eginda ere errekurrentzia-tasak nahiko altuak direnez, kontuan izan behar da tratamendua behin betikoa ez izateko aukera handia dagoela (6). Zenbait tratamendu-aukera aztertu dira orain arte, bakoitzak bere abantailak eta desabantailak dituelarik, baina aipatu beharra dago erradioterapia ez dela erabilgarria patologia honetan, ez baitu errekurrentzia-tasa jaistea lortzen (26). #### 4.5.1. Jarraipena soilik Batzuetan, paziente asintomatikoetan tratamendu espezifikorik ez ematea hauta daiteke, eta jarraipena egin progresiorik duen ikusteko. Paziente hauen jarraipena beharrezkoa da errekurrentzia-aukera handiagatik eta nahiz eta oso ezohikoa izan, gaiztotzeko aukera minimo bat dagoelako (6). #### 4.5.2. Kirurgia Patologia onbera izanik, tratamendu-aukera ohikoena kirurgia da; barrunbe abdominaletik kisteak kentzean datzana. Atxikiduren ondorioz erresekzio osoa ezinezkoa denean, geratzen diren kisteen martsupializazioa gomendatzen da. Bestetik, erresekzio erradikala ez da gomendatuko prozedurak bizitzarako beharrezko egiturak arriskuan jartzen baditu (31). Hala ere, kontuan izan behar da kirurgia ondorengo errekurrentzia-ratioa % 50ekoa dela 32 hilabete ondoren batez beste. Gaur egun arte ez da deskribatu errekurrentzia eragin dezakeen arrisku-faktorerik (25). ## 4.5.3. Zitoerredukzio-kirurgia eta kimioterapia intraperitoneal hipertermikoa (HIPEC) Zitorredukzio kirurgikoa eta HIPECa aukerako tratamendua izan liteke lehen erresekzioaren ondoren progresioaren ebidentzia izanez gero, tratamendu hau epe luzera patologiaren progresiorik gabeko bizirautearekin elkartu baita (26,52). Maneiu mota honetan lehenik eta behin pazienteei zitorredukzio-kirurgia egiten zaie. CC puntuaziosistemaren bidez neurtzen da zitorredukzio-maila: CC0 = ez dago lesio erresidualik; CC1 = nodulu erresidualak ≤ 2,5 mm; CC2 = nodulu erresidualak 2,5-25 mm; CC3 = nodulu erresidualak >25 mm (52,53). Zitorredukzio-kirurgiaren ondoren HIPECaren administrazioa agente kimioterapiko batekin edo biren konbinazioarekin egin daiteke. Gaur egun arte, C mitomizina agente bakar gisa eta Doxorrubizina eta Zisplatinoa konbinatuta erabili izan dira agente kimioterapiko gisa (20,52,54). HIPECa 60-90 minutuz mantendu ohi da abdomen irekiaren teknikaren bidez, 42,5 ºC inguruan (52-54). Tratamendu hau landu duten ikerketek adierazi dute (52,53,54) tratamendutik 5 urtera errezidibaratioak % 10-20 inguruan daudela. #### 4.5.4. Laparoskopia + laser terapia Laser bidezko ablazioa erabili izan da kasu bakan batzuetan, potasio tilanil fosfatoarekin. Rosen et al. en (55) arabera, laser terapiaren abantailak dira atxikidurarik ez duela sortzen, eta errezidiba asko izan ditzakeen patologia izanik, laparoskopia bidezko tratamenduak laparotomia bidezkoak baino morbilitate txikiagokoak direla. Hala ere, orain arte ez da aztertu laser terapiarekin tratatutako pazienteek errezidibarik izan duten. #### 4.5.5. Terapia hormonala ![](_page_11_Picture_15.jpeg) Tamoxifenoa (56) eta GnRH agonistak (57,58) bezalako farmako antiestrogenoekin egindako terapia hormonala erabilgarria izan daiteke neoplasia estrogeno-mendekoak dituzten paziente aukeratuetan, tratamendu hau kisteen bolumenaren murrizketarekin elkartu baita (56-58) . Tamoxifenoak GnRH agonistek baino hobeki mantentzen ditu kolesterol-mailak eta hezur-dentsitatea, eta, ondorioz, errekurrentzia-kasuetan aukera hobea izan liteke (56). #### 4.5.6. Eskleroterapia Bilaketan aurkitutako ikerketa gutxitan erabili da eskleroterapia MPMO tratatzeko, eta ikerketa horien arazo nagusia da ez dela konfirmazio histologikorik egin MPMO baieztatzeko (59,60). Ondorioz, kontuan hartu behar da eskleroterapia erabili duten kasuetan ez dagoela bermatuta tratatzen ari ziren patologia MPMO dela. Adibidez, Jeong et al.-ek (59) eskleroterapia erabili zuten aurrez kirurgia ginekologiko bidez tratatutako pazienteetan. Hala ere, paziente horien diagnostikoa ez zen histologikoki ziurtatu, eta ikerketan sartzeko baldintzatzat klinika eta MPMOrekin bateragarria zen irudi-tekniken bidezko patroia hartu zituzten. Paziente horiek aurretik kirurgia ginekologikoaren ondorioz histerektomia egina zutenez, tratamendu gisa kisteen puntzioa egitea erabaki zen, haietatik ahalik eta likido gehien ateraz eta agente esklerotikoa sartuz, eta denbora baten ondoren drainatuz. Paziente batzuetan pobidona iododuna % 10ean izan zen aukerako agente esklerosatzaile, beste batzuetan etanol absolutua eta azken pazientean bi agente esklerosatzaileak erabili zituzten. Prozeduraren ondorengo jarraipenetan 4-60 hilabetera (24,7 hilabete batez beste) kisteen diametroa % 50 baino gehiago murriztu zen, pazienteen erdietan desagertzera heldu arte, eta ez zen errezidibarik izan (59). Autoreek ez dute paziente horien egoeraren eguneraketarik publikatu, ondorioz ezin da jakin ea epe ertainera errezidibarik izan zuten. #### 4.5.7. Rapamizina/sirolimus Aurretik esan bezala, mesoteliomen % 60k baino gehiagok mTORaren aktibazioa dute (37). mTORaren bidezidorrak bi efektoreren bidez eragiten du zelulan: p70S6 kinasa eta 4E-BP1/eIF4E. Bi horiek entzima garrantzitsuak dira gene-itzulketaren erregulazioan, eta, ondorioz, haien aktibazioak proteinasintesia eta zelula-zikloaren progresioa eragiten du (61). Hori dela eta, eragin horiek ekiditeko modua bi efektore horien aktibazioa eragiten duen mTOR molekularen inhibizioa izan daiteke (62,63). mTORaren inhibitzailea, molekularen izenak (mechanistic target of rapamycin) dioen bezala, rapamizina da. Rapamizinak, hasiera batean antifungiko bezala erabiltzen zen farmakoak, erabilera immunoezabatzaile eta antitumoralak zituela ikusi zen. Izan ere, gaur egun rapamizinaren erabilera ohikoena giltzurrun-transplanteetan errefusa ekiditeko immunoezabatzea da (64). Rapamizinaren eragin antitumoral posiblea kontuan hartuta, zenbait saiakera egin dira gizakietan tumoreen aurkako farmako gisa erabiltzeko (62). Saiakera horiek kontuan hartuta, Stallone et al.-ek (63) rapamizina erabili zuten MPMO zuen paziente batean, zeinaren kisteetan IHKan p70S6 kinasaren fosforilazio-maila altua ikusi baitzen. Paziente horrek, aurretik ebakuntza jaso izan bazuen ere, lau hilabetera errezidiba bat jasan zuen, eta bigarren kirurgia bati uko egin zionean, rapamizinaren dosi baxuekin tratatzea erabaki zen. Sei hilabete ondoren kisteen tamaina txikitu zela ikusi zen, eta bi urtera guztiz desagertu zirela. Jarraipen-periodoan rapamizina ongi toleratu zela ikusi zuten eta pazienteak ez zuela albo-ondoriorik izan, mantenuko dosia giltzurrun-transplanteetan erabiltzen dena baino txikiagoa zelako (63). #### 4.5.8. Jarraipena Tratamenduren bat egitea erabaki edo jarrera kontserbadoreago bat izatea aukeratuta ere, garrantzitsua da pazienteen jarraipena egitea; izan ere, tratatuta ere errekurrentzia-tasa handiko patologia da (tratamenduaren arabera % 10-50eko arriskua 5 urtera (25,52-54)). Jarraipena egiteko zenbait modu proposatu dira, baina orokorrean abdomen eta pelbiseko OTa soilik edo tumore-markatzaileekin (CEA, CA125 eta CA19-9) egitea proposatu da. Jarraipen hauek urtero (52), sei hilabeterik behin lehen bi urteetan eta ondoren urtean behin (53) eta lehen urtean 3 hilabeterik behin eta ondoren urtean behin 5 urtez (26) egitea proposatu izan da beste aukera batzuen artean. ## 4.6 Pronostikoa MPMO pronostiko oneko patologia bat da, ez baitu izaera gaiztorik. 5 urtera biziraupena % 100ekoa da eta gaiztotzeko progresioa oso ezohikoa da, gaur arte gaiztotu den kasu bakarra baitago dokumentatua: 14 urteko paziente batena, diagnostikatu eta 12 urtera hil zena interbentzio kirurgikoari uko egin ondoren (8,12,17). Gaiztotzeko aukerari dagokionez, oso txikia da, aurretik esan bezala kasu bakarra publikatu baita, aurretik MPMO zuela jakinda mesotelioma gaiztoa garatu duena. Kasu hori Gonzalez-Moreno et al.-ek (17) publikatu zuten. Kasuko pazientea 37 urteko emakume bat zen, 27 urte zituela MPMO diagnostikatu ziotena eta kirurgia bidez tratatu zutena. Ondorengo 10 urteetan beste sei aldiz egin zizkioten ebakuntzak errezidiben ondorioz, eta azken ebakuntzako biopsietan gainerakoan onbera zen kiste batean mesotelioma gaiztodun gune bat aurkitu zuten. CA-125 eta CA-72-4 altu zituen eta beste tumore-markatzaileak (CEA, CA19.9 eta CA15.3) negatiboak ziren. Tratamendu gisa zitorredukzioa eta HIPECa hautatu zuten (17). Bestetik, DeStephano et al.-ek (65) 6 hilabeteko ume baten kasua publikatu zuten 1985ean. Kasu horretan haurra lehen ebakuntzatik 11 hilabetera zendu zen zenbait tratamendu kirurgiko eta kimioterapia-tratamenduren ondoren. Hala ere, haur horren tumorearen azterketa histologikoan MPMO patroi histologikoaz gain, hepatoblastomaren eta zaku bitelinoaren tumorearen patroi histologikoak eta datu analitikoak ere ikusi ziren. Ondorioz, ezin esan daiteke haur horren kasua MPMOren gaiztotze batek edo hark eragindako heriotza izan ote zenik (17,65). Errekurrentzia-arriskuari dagokionez, ikerketa baten arabera % 27-75ekoa da (29) patologiaren historia naturalean, eta aurretik esan bezala, tratamenduaren arabera % 10-50eko arriskua egon daiteke 5 urtera (25,52,53,54). Hala ere, kontuan izan behar da MPMOren errezidibak erregistratu direla ebakuntzatik 36 urte arte (25). # 5. Kasu-aurkezpena 31 urteko emakumea ospitalera etorri zen min abdominala zela eta. Pazienteak ez zuen aurrekari kirurgikorik, eta haren aurrekari mediko bakarrak ziren polen eta akaroei zien alergia eta tratamenduarekin kontrolatua mantentzen zuen asma. Pazientearen ohiko tratamendua honakoa zen: salbutamolinhalagailua, budesonida/formoterol inhalagailua eta cetirizina behar zuenean. Familiako aurrekari aipagarri bakarra aitaren birikako minbizia zen, ama eta ahizpa osasuntsu baitzeuden. Pazientearen esanetan, eta izandako lanak kontuan hartuta, ikusi zen ez zuela asbesto-esposiziorik jasan bere bizitzan. Azterketa fisikoan abdomen biguna eta beheragarria zuen, apur bat distenditua baina irritazio peritonealik gabea. Haztapenean masa bat nabaritu zitzaion zilborretik 2-3 hatz beherago. Masa hori ikertu nahian bagina bidezko haztapena egin zen, eta bertan Douglas-en zakua masa batek okupatzen zuela nabaritu zuten. # 5.1. Proba osagarriak #### 5.1.1. Ekografia Ekografia transbaginalean mioma ugaridun umetokia ikusi zen, handiena 100 x 60 mm-koa eta serosa azpikoa zelarik. Eskuineko tronpa eta obulutegia ikusi ezin baziren ere, ezkerreko eremuan Douglas-en ![](_page_13_Picture_13.jpeg) zakurantz 89 x 68 mm-ko tumorazio kistiko, irregular eta septu anitzekoa ikusi zen. Lokuluetako batzuek eduki likido dentsoa zuten. Doppler bidez septu lodiek irrigazioa zutela ikusi zen eta lesioaren gainaldean 26 x 18 mm-ko gune solido irrigatua ikusi zen. Ez zen likido askerik ikusi. Ekografia abdominalean antzeko aurkikuntzak egin ziren. #### 5.1.2. Erresonantzia magnetikoa Erresonantzia magnetikoan septu anitzeko lesio kistiko zabal bat ikusi zen, pelbis osoa hartzen zuena umetokia eta obulutegiak inguratuz eta ondestea eta sigma atzerantz bultzatuz (2. irudia). Hedadura kraneala bifurkazio aortoiliakora iristen zen. Lesioak septu fin eta uniforme ugari zituen, batez ere Douglas-en zakuan. Kontrastearekin areagotze indartsua ikusi zen septuetan. Gibel eta bare ingurura heltzen zen aszitisa identifikatu zen. Ez zen adenopatia patologikorik ikusi, ez peritoneo barruan ez eta atzealdean ere. Obulutegietan ez zen aurkikuntza patologikorik ikusi eta umetokiko miomek ekografiako aurkikuntzekin bat egin zuten. Apendizea itxuraz normala zen. Egindako aurkikuntzak aszitisari elkartutako masa kistiko batekin bat zetozenez, diagnostiko diferentzialean kontuan hartu ziren MPMO, pseudomixoma peritoneala (nahiz eta inguruko organoen "scalloping"-ik ez zen ikusi eta mukozelearen irudi argirik ere ez zen ikusten, biak ohikoak pseudomixoma peritonealean) eta kartzinomatosi muzinatsua (obulutegiaren itxura heterogeneoa zela eta, nahiz eta ez zen nodulu peritoneal ez omental argirik ikusi). Aszitisaren presentzia eta pazientearen profila zela eta, mesenterioko zenbait kiste mota baztertu ziren, linfangioma kistikoa besteak beste. ![](_page_14_Picture_6.jpeg) ![](_page_14_Picture_7.jpeg) Kisteak hiperintentso ikus daitezke umetoki miomadunaren aldeetara. # 5.1.3. Ordenagailu bidezko Tomografia OTan ez zen adenopatiarik ikusi toraxean, ez eta isuri perikardiko edo pleuralik ere. Abdomenean EMko aurkikuntza antzekoak ikusi ziren, eta horietaz gain, omentu nagusian uhertasun susmagarri bat ikusi zen. ## 5.1.4. Tumore-markatzaileak Tumore-markatzaileak aztertu ziren diagnostikoa bideratzeko, baina aztertutako guztien balioak normaltasunaren barnean zauden: AFP 1,4 (0-9), CEA 0,8 (0-5), Ca15.3: 6 (0-30), Ca 19.9: 3 (0-35) eta Ca 125: 11,3 (0-35). Beste proba osagarri bezala, kolonoskopia, gastroskopia eta ekokardiografia ere egin zitzaizkion, normalak izan zirenak. #### 5.1.5. Laparoskopia diagnostikoa Aurkikuntza erradiologikoak pseudomixomarekin bat ez zetozenez, kartzinomatosi peritonealaren susmoa zegoenez eta tumore primarioa zein zen argi ez zegoenez, laparoskopia diagnostikoa egitea erabaki zen, pseudomixoma eragin lezakeen patologia apendikularra baztertzeko eta laginak hartzeko. Laparoskopian aszitis serosoa eta apendize zekal makroskopikoki normala aurkitu ziren eta ez zen muzinaren zeinurik inon aurkitu. Hipogastrioan umetoki handia, miomadun umetokiarekin bateragarria, ikusi zen, hari itsatsirik likido serosoz betetako kiste ugari zeudelarik. Umetoki-tronpek eta obulutegiek kisteen ondorioz atxikidurak zituzten umetokiarekin, eta ezkerraldean sigmarekin, ezker-obulutegia ikus ezin zitekeelarik, ez eta Douglas-en zakua ere. Beste lesioen erako masa kistiko bat aurkitu zen jeiunoari atxikita. Kirurgian zehar likido aszitikoaren xurgaketa egiteaz gain, laginak hartu ziren ikerketa zitologikorako eta zenbait biopsia azterketa anatomopatologikorako. ## 5.2. Azterketa anatomopatologikoa Ebakuntzan zehar hartutako biopsien azterketa makroskopikoan kiste anitzeko lesioak aurkitu ziren, 0,4-7 cm ingurukoak, kisterik handiena 4 cm-koa zelarik. Kisteen hormak zuriak eta gainazal laukoak ziren orokorrean eta edukia serosoa eta horixka zen. Umetoki-tronpa eta obulutegietako kisteen kolorea arre morexka zen, horiek zirelarik formazio kistiko handienak (4,5 x 3,5 cm eskuinekoa eta 7 x 6 cm ezkerrekoa), eta kisteetako batzuek eduki seroso horixka bazuten ere, beste batzuek eduki lodi, oretsu eta marroixka zuten barnean. Beheranzko kolonaren apendize epiploikoko kisteen edukia mukosoa zen eta kolore horixka gardena zuten. Mikroskopio optikoan tamaina desberdinetako kisteak (3-5. irudiak) ikus zitezkeen eta gehienetan ez zen edukirik ikusi. Hala ere, gutxi batzuk material amorfo eosinofiliko batez beterik zeuden (3. irudia). Kisteren batean ere ez zen material muzinatsurik ikusi, zeinak adenokartzinoma muzinatsu batek eragindako kartzinomatosi peritoneala baztertzen laguntzen zuen. Gainera, apendizearen azterketa histologikoan ez zen aldaketa histologiko esanguratsurik ikusi. Kisteak septu fibrosoz banaturik zeuden eta haietan zelula inflamatorioen talde bakan batzuk ikus zitezkeen odol-hodien inguruan (3. irudia). Ez zen azpiko ehunen infiltraziorik ikusi, ez eta papila edo antzeko arkitektura-egitura konplexurik ere. Kisteen hormetan geruza bakarra osatzen zuten zelula lau zein kuboidalak ikusi ziren, eta ez zen mitosirik edo atipiarik ageri. Gainera, nukleo/zitoplasma ratioa ez zegoen alteratua (6. irudia). Immunohistokimikan (7-12. irudiak) laginak positiboak ziren WT1, kalretinina, PAX8, D2-40 eta CK5/6 erreaktiboekin aztertzean, baina ez zuen immunoerreakzionatu BerEP4, estrogeno- eta progesteronahartzaileen azterketan eta Ki67 baxua adierazi zuen (4. taula). ![](_page_15_Picture_14.jpeg) # 4. taula. Biopsiaren profil immunohistokimikoa. \| Erreaktiboa \| Tindaketa (66) \| Egoera \| \|-------------\|----------------------------------------------------\|--------\| \| WT1 \| Nukleoa \| ++ \| \| Kalretinina \| Nukleoa eta zitoplasma \| +++ \| \| PAX8 \| Nukleoa \| + \| \| D2-40 \| Mintz plasmatikoa (35) \| + \| \| CK5/6 \| Zitoplasmatikoa, areagotze perinuklearra-<br>rekin \| +++ \| \| BerEP4 \| Mintz plasmatikoa (37) \| - \| \| PR* \| Nukleoa (67) \| - \| \| ER* \| Nukleoa (67) \| - \| \| Ki67* \| Nukleoa (G1,S, G2 eta M faseetan soilik)<br>(68) \| baxua \| <sup>\</sup>PR, ER eta Ki67aren egoera adierazten duten laginak ez dira eskaneatu. Diagnostiko patologikoa mesotelioma multikistiko peritoneal onbera / inklusio-kisteak izan zen, eta kirurgian zehar hartutako lagin gehienetan aurkitu ziren diagnostiko horrekin bateragarriak ziren irudiak (5. taula). 5. taula.* Biopsien araberako lesioaren hedapen topografikoa. \| Lesioaren presentzia \| Lesioaren presentziarik ez \| \|------------------------------------------------------------\|---------------------------------------------------------\| \| Aurreko ebakuntzako trokar supraunbilika-<br>laren orbaina \| Aurreko ebakuntzako trokar epigastri-<br>koaren orbaina \| \| Aurreko ebakuntzako trokar infraunbilikala-<br>ren orbaina \| Gibeleko lotailu borobila \| \| Zilborra \| Jejunoko nodulua \| \| Umetokia eta anexoak \| Ileoneko nodulua \| \| Peritoneo pelbikoa \| Apendizea \| \| Barea eta epiploia \| Apendize epiploikoa \| \| Beheranzko kolonaren apendize epiploikoa \| \| Tratatzeko intentzioarekin egindako ebakuntzan hartutako biopsia guztien jatorria eta haietan lesioaren presentziaren egoera adierazten duen taula. 3. irudia. Hematoxilina-eosina tindaketa. Irudian zehar tamaina desberdinetako kisteak ikus daitezke, eta haien artean ehun konektiboa. Kisterik handienean eduki eosinofiloa ikus daiteke. ![](_page_17_Picture_5.jpeg) ![](_page_17_Picture_6.jpeg) 4. irudia. Hematoxilina-eosina tindaketa, 3. irudiaren handipena. 3. irudiko kiste txikien handipen honetan kisteen hormetan zelula kuboidalez osatutako geruza bakuna ikus daiteke. ![](_page_18_Picture_3.jpeg) 5. irudia. Hematoxilina-eosina tindaketa. Lesioaren izaera multikistikoa adierazten duen irudia da, hiru kiste ikus baitaitezke septuez banaturik eta gainazalean zelula lauez osaturiko geruza fina dutelarik. Hantura infiltrazio arinak ikus daitezke odol-hodien inguruan. ![](_page_18_Picture_5.jpeg) ![](_page_19_Picture_0.jpeg) ![](_page_19_Picture_1.jpeg) 6. irudia. Hematoxilina-eosina tindaketa, handipen handia. Kisteen gainazala osatzen duten zelula lauek osaturiko geruza bakana ikus daiteke, mesotelio-zelulen geruzarekin bat datorrena. Nukleo/zitoplasma ratio normala ikus daiteke eta ez da atipia nuklearrik ageri. ![](_page_19_Picture_3.jpeg) 7. irudia. WT-1 tindaketa immunohistokimikoa. Mesotelio zelulen nukleoak WT-1 erreaktiboarekin tindatuta daude, harekiko positibotasuna adieraziz. ![](_page_19_Picture_5.jpeg) 8. irudia. Kalretinina tindaketa immunohistokimikoa. Mesotelio-zelulak Kalretinina erreaktiboarekin tindatuta daude, harekiko positibotasuna adieraziz. ![](_page_19_Picture_7.jpeg) 9. irudia. PAX-8 tindaketa immunohistokimikoa. Mesotelio-zelulen nukleoak PAX-8 erreaktiboarekin tindatuta daude, harekiko positibotasuna adieraziz. ![](_page_20_Picture_3.jpeg) 10. irudia. D2-40 tindaketa immunohistokimikoa. Mesotelio-zelulak D2-40 erreaktiboarekin tindatuta daude, harekiko positibotasuna adieraziz. ![](_page_20_Picture_5.jpeg) ![](_page_21_Picture_0.jpeg) 11. irudia. CK5/6 tindaketa immunohistokimikoa. Mesotelio-zelulak CK5/6 erreaktiboarekin tindatuta daude, harekiko positibotasuna adieraziz. ![](_page_21_Picture_2.jpeg) 12. irudia. BerEP4 tindaketa immunohistokimikoa. Mesotelio zelulak ez dira BerEP4 erreaktiboarekin tindatu. Lagina BerEP4arekiko negatiboa da. ![](_page_21_Picture_4.jpeg) #### 5.3. Maneiua Behin diagnostikoa edukita, Donostiako Unibertsitate Ospitaleko tumoreen batzordean pazientea zitorredukzio bidezko ebakuntza eta HIPEC bidez tratatzea erabaki zen. Hala ere, lehenbizi pazientearekin hitz egin zen jakiteko ea ondorengotza izateko nahirik zuen, ugalketa-organoak kendu edo ez jakiteko. Pazienteak erabaki zuen nahiago zuela lesioaren erauzketa osoa, umetoki eta anexuen erauzketa barne. Kirurgian zehar ikusi zen kisteak zituela umetokiaren eta anexuen inguruan, peritoneo pelbikoan, epiploi nagusian, beheranzko kolonaren eta sigmaren apendize epiploikoetan eta bareari atxikita, baina ez zen erraien erasanik ikusi. Bestetik, eduki serosodun hernia unbilikala aurkitu zen eta oraingoan ere apendizeak itxura makroskopikoki normala zuela ikusi zen. Ebakuntza horretan ere 1.300 cc inguruko aszitis serosoa aurkitu zenez, kirurgian zehar drainatu egin zen. Zitorredukzioa lortzeko asmoz, honako prozedurak egin ziren CCO maila lortzeko: anexektomia bikoitzeko histerektomia, omentektomia nagusia esplenektomiarekin baina pankrea mantenduz, apendizektomia, heste lodiko inplanteen, apendize epiploikoen eta peritoneo pelbikoaren erresekzioa. Zitorredukzio-prozeduren ondoren HIPECa egin zen oxaliplatinoarekin 30 minutuz, ospitaleko protokoloaren arabera (2. eranskina)(69). Ebakuntzaren ondoren koagulopatia garatu zuen, erreakzio transfusional bat zela eta. Ebakuntza ondoren jarraipena egin zitzaion kontsulta bidez hilero sintomatologiarik ote zuen jakiteko. Ebakuntzatik hiru hilabetera jarraipeneko OTa egin zen, eta bertan berragertze bat ikusi zen. Erabaki zen irudi bidezko jarraipena egitea eboluzioa ikusteko, eta beste bi OT egin ziren hilabete batera eta hiru hilabetera. Azken horretan lesio pelbiko bat ikusi zen, peritoneo parietalaren loditzearekin eta kiste isolatuak aurkituz diafragma azpiko eremuan (35 x 19 mm), ezkerreko eremu parietokolikoan eta eskuineko hobi iliakoan (18 x 13 mm). Berragertzea zela eta, hirugarren ebakuntza egitea erabaki zen, bigarrenez HIPEC bidez tratatzeko, baina oraingoan C mitomizina edo zisplatinoarekin agente kimioterapiko bezala. Hala ere, ebakuntza horretan atxikidurak zirela-eta bertan behera utzi zen HIPECa egiteko asmoa, eta kolezistektomia soilik egin zen. Kirurgia ondoren pazienteak sintomarik aurkezten ez zuenez, jarraipena egitea erabaki zen lesioen progresioa aztertzeko 6 hileroko kontroleko OTak eginez. Gaur egun, azken ebakuntzatik lau hilabetera, ez da OTan lesioaren handitzerik ikusi eta pazientea sintomarik gabe dago. ## 6. Ondorioak eta eztabaida Nahiz eta MPMO histologikoki ongi karakterizatua dagoen patologia bat izan, haren etiopatologia, historia naturala eta maneiu klinikoa ez daude argi. Horren arrazoi nagusia haren intzidentzia baxua da, ez delako erraza hain kasu gutxirekin ondorio argiak ateratzea. Hori dela-eta, garrantzitsuak dira kasuen publikazioa eta kasuan lan egin duen taldearen esperientzia, patologiari buruz dagoen informazioa osatzeko eta zabaltzeko, gerora diagnostikoa eta maneiua errazagoak eta eraginkorragoak izan daitezen. Esan bezala, intzidentzia baxua bada ere, azken urteotan gorakada bat izan du. Kontuan izan behar da azken urteotan irudi bidezko azterketetan eta teknika immunohistokimikoetan aurrerapen handiak izan direla, eta, ondorioz, diagnostiko zehatzagoak egin daitezkeenez, duela urte batzuk MPMO bezala klasifikatu ezin ziren kasuak gaur egun MPMO direla baieztatu daitekeela. Bestetik, lehen esan bezala, patologia hau terminologia desberdinez aipatu izan denez literaturan, baliteke orain arteko intzidentzia-estimazioak sesgatuak egotea, ez zituztelako beste izenez aipatutako kasuak kontuan hartu. MPMO aipatzeko terminologiari dagokionez, zenbait autorek "Peritoneoko Inklusio Kistea" hobesten dute, entitate ez-neoplasikoa delako euren aburuz. Izan ere, autore horiek "mesotelioma" terminoa laginean atipia edo gaiztotasun-adierazleak diren aldaketak agertzean soilik erabiltzea aholkatzen dute, haien ustez "Mesotelioma" deitzeak behar baino jarrera terapeutiko oldarkorragoa hartzea eragin baitezake (6). ![](_page_23_Picture_0.jpeg) ![](_page_23_Picture_1.jpeg) Gure kasuan pazientearen profila literaturan deskribatzen denarekin bat dator, adin ugalkorreko emakumea delako. Klinikari dagokionez, ez da literaturan aipatzen denetik aldendu, sintomatologia abdominal ez-espezifikoa baitzuen, eta paziente askotan aurki daitekeen masa ukigarria. Hala ere, ez zuen beste kasuetan tipikoa den aurrekari kirurgikorik edo endometriosia bezalako patologia inflamatoriorik. Gaur egun arte publikatutako kasuetan bezala, gure pazienteak asbestoaren esposiziorik ere ez du jasan. Aurretik aipatu bezala, diagnostiko diferentzialean patologiarik garrantzitsuenetakoa mesotelioma gaiztoa da. Izan ere, azken horren eta MPMOren pronostikoa guztiz desberdina da, lehena diagnostikatu eta tratatuz gero batez besteko biziraupena % 56koa eta % 26koa baita, 3 (70) eta 10 urtera (71) hurrenez hurren, eta MPMOrena, berriz, bietan % 100ekoa (6). Bestetik, mesotelioma gaiztoaren diagnostikoak, eta horrek asbestoarekin duen erlazioak ondorio juridiko asko dakartza, asbestoarekin lotutako mesotelioma peritoneala gaixotasun profesionaltzat hartzen baita (72), eta horrek ondorio ekonomiko asko baitakartza bai pazientearentzat bai eta aseguruarentzat ere. Ondorioz, nahiz eta aurretik aipatu den bezala peritoneoko mesotelioma pleurakoa baino gutxiagotan erlazionatzen den asbestoarekin, oso garrantzitsua izango da asbestoaren presentziarik dagoen ikustea. Hori guztia dela eta, MPMOren diagnostikoa egitean oso garrantzitsua izango da mesotelioma gaiztoa baztertzea, horrek dituen inplikazio guztiengatik. MGaren eta MPMOren arteko diagnostiko diferentziala egiteko zenbait teknika aipatu dira lan honetan. Hala ere, badago lan hau egiteko aztertu diren kasu gehienetan erabili ez den baina beste zenbait tumoreren azterketan oso erabilia den teknika bat: Ki67aren azterketa. Ki67a zelulen proliferaziomaila adierazten duen markatzaile bat da, minbizien biopsietan markatzaile pronostiko eta prediktibo bezala gero eta gehiago erabiltzen ari dena (68,73). Era honetan, Ki67aren balio baxuak, mesotelioma onbera gaiztotik desberdintzeko erabil daitezkeen beste teknikekin elkartuta, diagnostikoa ziurtatzen lagun liezaguke. Lan honetarako egin den bilaketa bibliografikoan Ki67aren erabilera aipatu den kasu bakarra aurkitu da, zeinean Ki67aren balioa % 1-2koa zen (74). Kontuan izan behar da Ki67 balioa beste teknikekin batera erabili behar dela diagnostikoa bideratzeko, eta ez bere baitan, badaudelako Ki67 balio baxua duten mesotelioma gaiztoak ere, nahiz eta oso bakanak izan (30). Anatomia patologiko bidezko diagnostiko guztietan bezala, nahiz eta teknika ugari egon MPMaren diagnostikoa egiteko, ez dira denak erabil behar, horietako asko teknika osagarriak baitira, dudak izatean edo irudi zalantzagarriak adierazten dituzten lesioetan erabilgarri suertatuko direnak. Gure kasuan adibidez, ez zen FISH teknika erabili beharrik izan mesotelioma gaiztotik bereizteko, ohiko tindaketekin onberatasun-irizpideak zituelako, gaiztotasun-irudirik gabe. Halako kasuetan garrantzitsua izango da baliabideen erabilera arduratsua, behar ez diren probak ekidinez, baliabide horiek beharrezkoak diren kasuetan erabili ahal izango direlako. Dudarik gabe, MPMOren diagnostikoan, praktika kliniko orokorrean bezala, beharrezkoa da kliniko zein patologoen etengabeko ikasketa eta berrikuntza, literaturaren bidez jakinduria eguneratuz. Izan ere, ezagutzen ez diren entitateak askotan ez dira diagnostikatzen. Tratamenduari dagokionez, errekurrentzia-tasa altua dela-eta, zenbait autorek defendatzen dute helburuak ez lukeela erresekzio osoa izan behar, baizik eta arintze sintomatikoa. Azken batean pazienteen ehuneko handi bat ugalkortasun-aroko emakumeak dira, eta erresekzio osoa egiteak gehienetan ugalkortasunaren galera eragin dezake (6,53). Lan honetan aurkeztu den kasuko pazienteak 31 urte zituenez, pazientearen ugalkortasuna kontuan hartzeko faktorea zen. Hori dela eta, pazientearen autonomia-printzipioa errespetatuz zitorredukzioaren ondorioak azaldu zitzaizkion eta ondorengotzarik nahi ote zuen galdetu zitzaion. Pazienteak ondorengoak izateko nahia izan balu, tratamendu-aukera egokia izango zitekeen likido aszitikoaren xurgatzea eta kisteen erresekzioa sintomak murrizteko helburuarekin, ugalkortasuna mantenduz. Hala ere, pazienteak ondorengoak izateko nahirik ez zuenez, erresekzio osoa aukeratu zen, errekurrentziaarriskua jaisteko asmoz. Beste tratamendu-aukerei dagokienez, estrogeno- eta progesteronahartzailerik adierazten ez duenez, terapia hormonala baztertu daiteke. Bestetik, eskleroterapiaren erabilera azaltzen duten publikazioek ez zuten histologikoki berretsi MPMOren presentzia, eta, ondorioz, ez dakigu eskleroterapiak benetan MPMOn zer eragin izango lukeen. Gainera, eskleroterapiarekin tratatutako pazienteei jarraipen motza egin zitzaien, eta ezin da jakin ea epe ertainera errezidibak gutxitzeko erabilgarria den. Laser terapiari dagokionez, oso kasu gutxitan probatu izan da eta ez dago epe ertainera duen eraginkortasunaren informaziorik, ondorioz ez dakigu ea errezidibak gutxitzen dituen. Azkenik, rapamizinaren erabilera interesgarria izan baliteke ere, MPMO zuen kasu bakarrean erabili da. Tumoreen batzordean eztabaidatu ondoren, zitorredukzio eta HIPEC bidezko tratamendua izan zen gure pazientearekin erabili zena, eta tratamendu-aukera bibliografiarekin bat bazetorren ere, HIPECa egiteko agente kimioterapikoaren aukeraketa ez zen izan orain arte literaturan erabili dena. Izan ere, oxaliplatinoa erabili zen, 30 minutuz mantenduz peritoneo barruan, eta MPMOri buruzko orain arteko literaturan zisplatinoa eta doxorrubizina edo C-mitomizina erabili izan dira 60-90 minutuz mantenduz peritoneo barnean. Ondorioz, baliteke horiek errekurrentzia-arriskua txikitzeko farmako hobeak izatea. Esan bezala, pazienteak errekurrentzia jasan zuenean literaturan aukerakoak diren agente batekin tratatzea erabaki zen, baina ebakuntza barneko aurkikuntzek ezinezko egin zuten. Ondorioz, kasu honetan baloratu liteke p70S6 kinasaren fosforilazio-maila neurtzea, ikusteko ea rapamizina/sirolimus erabiltzeak zentzurik izango lukeen, nahiz eta kontuan izan beharko litzatekeen farmako horrekin patologia honetan dagoen esperientzia txikia. Hala ere, jarraipena egitea erabaki zen pazientea sintomarik gabe mantentzen den bitartean. Kontuan hartuta errezidiba-arrisku altuko patologia dela eta saiakera terapeutikoak huts egin duela, erabaki ona iruditzen zaigu pazientearen ongizatea kontuan hartuz sintomarik gabe egotea hartzea helburutzat, gaiztotzeko arriskua minimoa delako eta era horretan iatrogenia ekidin daitekeelako. Patologia ezohikoa izanik tratamendu-aukerak aztertzeko saiakuntza klinikoak egitea oso zaila da, eta, ondorioz, ez da erraza gomendio orokor bat ematea. Hori dela eta, erreferentziazko zentro bat eratu beharko litzateke, eta han diziplina anitzeko talde baten bidez pazientearen maneiua baloratu, betiere pazientearen ezaugarriak eta nahiak kontuan hartuz tratamendua ahalik eta hobekien indibidualizatuz. #### 7. Eskertzak eta oharrak Shakya doktoreari, bere artikulua (9) eskatzean bidaltzeagatik. Ander Ezkurra Anatomia Patologikoko zerbitzuko egoiliarrari, kasu-aurkezpenerako beharrezko datuak lortzen laguntzeagatik eta laginak eskaneatzen laguntzeagatik. Kirurgia Orokorra eta Digestio-aparatuko zerbitzuko kirurgia hepatobiliarreko unitateko Xabier Arteaga Martin medikuari, Osakidetzako HIPEC gida bidaltzeagatik (69). Maddi Garmendia Irizar Anatomia Patologikoko zerbitzuko medikuari, lan honen tutorea izateagatik eta kasu interesgarri hau ikertzen uzteagatik. Lan honek Gipuzkoako Medikuen Elkargoak antolatutako 2022. urteko Jose Begiristain Doktorearen saria jaso du. #### 8. Erreferentzia bibliografikoak - 1. Mutsaers SE. Mesothelial cells: Their structure, function and role in serosal repair. Respirology. 2002; 7: 171-191. - 2. Sadler TW. Body cavities. Hemen: Sadler TW, editor. Langman's Medical Embryology. 9. ed. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins; 2004. 211-221. ![](_page_24_Picture_15.jpeg) - 3. Bridda A, Padoan I, Mencarelli R, Frego M. Peritoneal mesothelioma: a review. MedGenMed. 2007; 9(2):32. - 4. Canty, Williams J, Volpe RJ, Yunan E. Benign cystic mesothelioma in a male. Am J Gastroenterol. 1990; 85:311-315. - 5. Mennemeyer R, Smith M. Multicystic, Peritoneal Mesothelioma. A Report with Electron Microscopy of a Case Mimicking Intra-Abdominal Cystic Hygroma (Lymphangioma). Cancer. 1979; 44:692-698. - 6. Rapisarda AMC, Cianci A, Caruso S, Vitale SG, Valenti G, Piombino E, Cianci S. Benign multicystic - 7. mesothelioma and peritoneal inclusion cysts: are they the same clinical and histopathological - 8. entities? A systematic review to find an evidence-based management. Arch Gynecol Obstet. - 9. 2018;297(6):1353-1375. - 10. Søreide JA, Søreide K, Körner H, Søiland H, Greve OJ, Gudlaugsson E. Benign Peritoneal Cystic Mesothelioma. World J Surg. 2006; 30:560-566. - 11. Weiss SW, Tavassoli FA. Multicystic mesothelioma. An analysis of pathologic findings and biologic behavior in 37 cases. Am J Surg Pathol. 1988; 12:737-746. - 12. (9. Shakya VC, Agrawal CS, Karki S, Sah PL, Poudel P, Adhikary S. Benign cystic mesothelioma of the peritoneum in a child—case report and review of the literature. J Pediatr Surg. 2011; 46:23–26. - 13. Singh AP, Gupta AK, Ansari M, Barolia DK, Mathur V. Benign Cystic Mesothelioma in a Girl. APSP J Case Rep. 2017; 8:31. - 14. Tuncer AA, Narcı A, Dilek FH, Baskın Embleton D, Çetinkurşun S. Benign cystic mesothelioma in a child: case report and review of the literature. Balkan Med J 2016;33:232-234. - 15. Khurram MS, Shaikh H, Khan U, Edens J, Ibrar W, Hamza A, Zaka A, Bano R, Hadid T. Benign - 16. Multicystic Peritoneal Mesothelioma: A Rare Condition in an Uncommon Gender. Case Rep Pathol. - 17. 2017;2017:9752908. - 18. Ross MJ, Welch WR, Scully RE. Multilocular peritoneal inclusion cysts (so-called cystic mesotheliomas). Cancer. 1989; 64:1336-1346. - 19. Groisman GM, Kerner H. Multicystic mesothelioma with endometriosis. Acta Obstet Gynecol Scand. 1992; 71:642-644. - 20. Kurisu Y, Tsuji M, Shibayama Y, Yamada T, Ohmichi M. Multicystic mesothelioma caused by endometriosis: 2 case reports and review of the literature. Int J Gynecol Pathol. 2011; 30:163-166. - 21. D'Antonio A, Baldi1 C, Addesso M, Napolitano C. The first case of benign multicystic mesothelioma presenting as a splenic mass. Ecancermedicalscience. 2016;10:678. - 22. González-Moreno S, Yan H, Alcorn KW, Sugarbaker PH. Malignant transformation of "benign" cystic mesothelioma of the peritoneum. J Surg Oncol. 2002;79(4):243-251. - 23. Luna-Abanto J, Mendoza-Tisoc G, Huanca-Amesquita L, Berrospi-Espinoza F. Benign Multicystic Peritoneal Mesothelioma in a Male Teen: Case Report and Review of the Literature. P R Health Sci J. 2020;39(2):222-225. - 24. Bernstein EM, Tate A, Silasi DA, Rutherford T. Benign multicystic mesothelioma: a case report of three sisters. Rare Tumors. 2009; 1:46. - 25. Chand MT, Edens J, Lin T, Anderson I, Berri R. Benign multicystic peritoneal mesothelioma - literature review and update. Autops Case Rep [Internet]. 2020;10(3):e2020159. - 26. Park JY, Kim KW, Kwon HJ, Park MS, Kwon GY, Jun SY, Yu ES. Peritoneal mesotheliomas: clinicopathologic features, CT findings, and differential diagnosis. AJR Am J Roentgenol. 2008;191(3):814-825. - 27. Hassan A., Sinclair D. Case report: Calcification in benign cystic peritoneal mesothelioma. Clin Radiol. 1993;48: 66-67. - 28. Stoupis C, Ros PR, Abbitt PL, Burton SS, Gauger J. Bubbles in the belly: imaging of cystic mesenteric or omental masses. Radiographics. 1994;14(4):729-737. - 29. Baeyens P, Pringot J, Raat A, Van Belle K, Van Campenhoudt M. Benign cystic peritoneal mesothelioma. JBR-BTR. 2004;87(3):114-115. - 30. Noiret B, Renaud F, Piessen G, Eveno C. Multicystic peritoneal mesothelioma: a systematic review of the literature. Pleura Peritoneum. 2019;4(3):20190024. - 31. Dzieniecka M, Kałużyński A. Benign multicystic peritoneal mesothelioma (BMPM. case report and review of the literature. Pol J Pathol. 2011;62(2):122-124. - 32. Snyder JA, Carman R Jr, Aggon AA, Cardinale JP. Benign multicystic peritoneal mesothelioma: A rare case presenting as pneumoperitoneum and pneumotosis intestinalis. J Gastrointest Oncol. 2011;2(1):55-58. - 33. Ellenson LH, Pirog EC. The Female Genital Tract. Hemen: Kumar V, Abbas AK, Aster JC, editors. Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease. 9.ed. Philadelphia: Saunders/Elsevier; 2015.1010-1012. - 34. Momeni M, Pereira E, Grigoryan G, Zakashansky K. Multicystic benign cystic mesothelioma presenting as a pelvic mass. Case Rep Obstet Gynecol. 2014;2014:852583. - 35. Cheung AN, Kim K-R, Longacre TA, Malpica A. Tumours of the peritoneum. Hemen: Who Classification of Tumours Editorial Board, editor. Female genital tumours : WHO Classification of Tumours, 5th Edition. Lyon: International Agency for Research on Cancer; 2020. 181-183. - 36. Bhandarkar DS, Smith VJ, Evans DA, Taylor TV. Benign cystic peritoneal mesothelioma. J Clin Pathol. 1993;46:867-868. - 37. Safioleas MC, Constantinos K, Michael S, Konstantinos G, Constantinos S, Alkiviadis K. Benign multicystic peritoneal mesothelioma: A case report and review of the literature. World J Gastroenterol 2006; 12(35): 5739-5742. - 38. Husain AN, Colby TV, Ordóñez NG, Allen TC, Attanoos RL, Beasley MB, Butnor KJ, Chirieac LR, Churg AM, Dacic S, Galateau-Sallé F, Gibbs A, Gown AM, Krausz T, Litzky LA, Marchevsky A, Nicholson AG, Roggli VL, Sharma AK, Travis WD, Walts AE, Wick MR. Guidelines for Pathologic Diagnosis of Malignant Mesothelioma 2017 Update of the Consensus Statement From the International Mesothelioma Interest Group. Arch Pathol Lab Med. 2018;142(1):89-108. - 39. Iversen OH, Hovig T, Brandtzaeg P. Peritoneal, benign, cystic mesothelioma with freefloating cysts, re-examined by new methods. A case report. APMIS. 1988;96(2):123- 127. - 40. Ordóñez NG. The diagnostic utility of immunohistochemistry and electron microscopy in distinguishing between peritoneal mesotheliomas and serous carcinomas: a comparative study. Mod Pathol. 2006;(1):34-48. - 41. Shin HD, Kim SB. Benign Cystic Mesothelioma Misdiagnosed as Peritoneal Carcinomatosis. Case Rep Gastroenterol. 2016;10(1):115-120. ![](_page_26_Picture_18.jpeg) - 42. Guo Y, Chirieac LR, Bueno R, Pass H, Wu W, Malinowska IA, Kwiatkowski DJ. Tsc1-Tp53 loss induces mesothelioma in mice, and evidence for this mechanism in human mesothelioma. Oncogene, 2014; 33: 3151-3160. - 43. Carella R, Deleonardi G, D'Errico A, Salerno A, Egarter-Vigl E, Seebacher C, Donazzan G, Grigioni WF. Immunohistochemical panels for differentiating epithelial malignant mesothelioma from lung adenocarcinoma: a study with logistic regression analysis. Am J Surg Pathol. 2001;25(1):43-50. - 44. Jo VY, Cibas ES, Pinkus GS. Claudin-4 immunohistochemistry is highly effective in distinguishing adenocarcinoma from malignant mesothelioma in effusion cytology. Cancer Cytopathol. 2014;122(4):299-306. - 45. Churg A, Sheffield BS, Galateau-Salle F. New Markers for Separating Benign From Malignant Mesothelial Proliferations: Are We There Yet?. Arch Pathol Lab Med. 2016; 140 (4): 318–321. - 46. Murali R, Wiesner T, Scolyer RA. Tumours associated with BAP1 mutations. Pathology. 2013;45:116–126. - 47. Hwang HC, Sheffield BS, Rodriguez S, Thompson K, Tse CH, Gown AM, Churg A. Utility of BAP1 immunohistochemistry and p16 (CDKN2A. FISH in the diagnosis of malignant mesothelioma in effusion cytology specimens. Am J Surg Pathol. 2016;40(1):120-126. - 48. Sheffield BS, Hwang HC, Lee AF, Thompson K, Rodriguez S, Tse CH, Gown AM, Churg A. BAP1 Immunohistochemistry and p16 FISH to separate benign from malignant mesothelial proliferations. Am J Surg Pathol. 2015;39:977–982. - 49. Romagosa, C., Simonetti, S., López-Vicente, L. Mazo A, Lleonart ME, Castellvi J, Ramon y Cajal S. p16lnk4a overexpression in cancer: a tumor suppressor gene associated with senescence and high-grade tumors. Oncogene. 2011; 30: 2087–2097. - 50. Chung CT, Santos Gda C, Hwang DM, Ludkovski O, PintilieM, Squire JA, Tsao MS. FISH assay development for the detection of p16/CDKN2A deletion in malignant pleural mesothelioma. J Clin Pathol. 2010; 63:630-634. - 51. Tangjitgamol S, Erlichman J, Northrup H, Malpica A, Wang X, Lee EE, Kavanagh JJ. Benign multicystic peritoneal mesothelioma: cases reports in the family with diverticulosis and literature review. Int J Gynecol Cancer 2005;15:1101-1107. - 52. Pathology Outlines [internet] Michigan: Pathology Outlines; 2021 Multicystic Mesothelioma; [kontsulta, 2021/04/13]. Multicystic Mesothelioma; [8 pantaila ggb]. Erabilgarri: https://www.pathologyoutlines.com/topic/pleuraperitmulticysticmeso.html. - 53. Aprea G, Guida F, Canfora A, Ferronetti A, Giugliano A, Ciciriello MB, Savanelli A, Amato B. Mesenteric cystic lymphangioma in adult: a case series and review of the literature. BMC Surg. 2013 16;13(Suppl 1):A4. - 54. Abdulraheem AK, Al Sharie AH, Al Shalakhti MH, Alayoub SY, Al-Domaidat HM, El-Qawasmeh AE. Mesenteric cystic lymphangioma: A case report. Int J Surg Case Rep. 2021;80:105659. - 55. Jerraya H, Ghariani W, Blel A, Gaja A, Dziri C. Benign multicystic peritoneal mesothelioma presenting as a ghost abdominal mass. Diagn Interv Imaging. 2016;97(3):361-163. - 56. Scherpereel A, Astoul P, Baas P, Berghmans T, Clayson H, de Vuyst P, Dienemann H, Galateau-Salle F, Hennequin C, Hillerdal G, Le Péchoux C, Mutti L, Pairon JC, Stahel R, van Houtte P, van Meerbeeck J, Waller D, Weder W; Guidelines of the European Respiratory Society and the European Society of Thoracic Surgeons for the management of malignant pleural mesothelioma. Eur Respir J. 2010 Mar; 35(3):479-95. - 57. Zahid A, Clarke L, Carr N, Chandrakumaran K, Tzivanakis A, Dayal S, Mohamed F, Cecil T, Moran BJ. Outcomes of multicystic peritoneal mesothelioma treatment with cytoreductive surgery and hyperthermic intraperitoneal chemotherapy. BJS Open. 2021;5(2): zraa001. - 58. Nizri E, Baratti D, Guaglio M, Sinukumar S, Cabras A, Kusamura S, Deraco M. Multicystic mesothelioma: operative and long-term outcomes with cytoreductive surgery and hyperthermic intra peritoneal chemotherapy. Eur J Surg Oncol. 2018; 44(7):1100- 1104. - 59. Baratti D, Kusamura S, Nonaka D, Oliva GD, Laterza B, Deraco M. Multicystic and welldifferentiated papillary peritoneal mesothelioma treated by surgical cytoreduction and hyperthermic intra-peritoneal chemotherapy (HIPEC). Ann Surg Oncol. 2007;14(10):2790-2797. - 60. Rosen DM, Sutton CJ. Use of the potassium titanyl phosphate (KTP. laser in the treatment of benign multicystic peritoneal mesothelioma. Br J Obstet Gynaecol. 1999;106:505-506. - 61. Letterie GS, Yon JL. The antiestrogen tamoxifen in the treatment of recurrent benign cystic mesothelioma. Gynecol Oncol. 1998;70:131-133. - 62. Letterie GS, Yon JL. Use of a long-acting GnRH agonist for benign cystic mesothelioma. Obstet Gynecol. 1995;85:901-903. - 63. Nozawa S, Iwata T, Yamashita H, Banno K, Kubushiro K, Aoki R et al. Gonadotropinreleasing hormone analogue therapy for peritoneal inclusion cysts after gynecological surgery. J Obstet Gynaecol Res. 2000;26:389-393. - 64. Jeong JY, Kim SH. Sclerotherapy of peritoneal inclusion cysts: preliminary results in seven patients. Korean J Radiol. 2001;2:164-170. - 65. Lim HK, Cho JY, Kim SH. Sclerotherapy of peritoneal inclusion cysts: a long-term evaluation study. Abdom Imaging. 2010;35:431-436. - 66. Abraham RT, Gibbons JJ. The mammalian target of rapamycin signaling pathway: twists and turns in the road to cancer therapy. Clin Cancer Res. 2007;13(11):3109- 3114. Pubmed. - 67. Stallone G, Schena A, Infante B et al. Sirolimus for Kaposi's sarcoma in renal transplant recipients. N Engl J Med. 2005;352:1317–1323. - 68. Stallone G, Infante B, Cormio L, Macarini L, Grandaliano G. Rapamycin treatment for benign multicystic peritoneal mesothelioma: a rare disease with a difficult management. Am J Case Rep. 2017;18:632-636. - 69. Sehgal SN. Sirolimus: its discovery, biological properties, and mechanism of action. Transplant Proc. 2003;35(3):7-14. - 70. DeStephano DB, Wesley JR, Heidelberger KP, Hutchinson RJ, Blane CE, Coran AG. Primitive cystic hepatic neoplasm of infancy with mesothelial differentiation: report of a case. Pediatr Pathol 1985;4:291-302. - 71. Hammar SP, Dacic S. Immunohistology of Lung and Pleural Neoplasm. In: Dabbs DJ, editor. Diagnostic Immunohistochemistry. 5th edition. Philadelphia: Saunders/Elsevier; 2017. 415-463. - 72. Hicks D, Dell'Orto P, Falzon M, Hoff KD, Levy YY, McMahon L, Miller K, Russo L, Viale G. Immunohistochemical Performance of Estrogen and Progesterone Receptor Antibodies on the Dako Omnis Staining Platform: Evaluation in Multicenter Studies. Appl Immunohistochem Mol Morphol. 2017;25(5):313-319. - 73. Scholzen T, Gerdes J. The Ki-67 protein: from the known and the unknown. J Cell Physiol. 2000 Mar;182(3):311-322. ![](_page_28_Picture_18.jpeg) - 74. Enríquez-Navascués JM, Beguiristain A, Arteaga X, La Casta A, Egaña L, Iraeta H, Roteta L, Gaztañaga I, Aranguren A, Adell AB, Zabarte M, Alberdi, G. Lizeaga G, Ripa C, Fernández I, Galparsoro, Orube. Programa de Carcinomatosis Peritoneal. 2018. Osakidetza, Donostialdeko ESI, Donostia Unibertsitate Ospitalea. 2018 [argitaratu gabea]. - 75. Mohamed F, Sugarbaker PH. Peritoneal mesothelioma. Curr Treat Options Oncol. 2002;3(5):375-86. - 76. Alexander HR Jr, Bartlett DL, Pingpank JF, DL, Pingpank JF, Libutti SK, Royal R, Hughes MS, Holtzman M, Hanna N, Turner K, Beresneva T, Zhu Y. Treatment factors associated with long-term survival after cytoreductive surgery and regional chemotherapy for patients with malignant peritoneal mesothelioma. Surgery. 2013;153(6):779-786. - 77. España. Real Decreto 1299/2006, de 10 de noviembre, por el que se aprueba el cuadro de enfermedades profesionales en el sistema de la Seguridad Social y se establecen criterios para su notificación y registro. [Internet]. Boletín Oficial del Estado. 2006 [Kontsulta: 2023-06-23]. 34 or. - 78. Eskuragarri: https://www.boe.es/buscar/pdf/2006/BOE-A-2006-22169-consolidado.pdf. - 79. Li LT, Jiang G, Chen Q, Zheng JN. Ki67 is a promising molecular target in the diagnosis of cancer (review). Mol Med Rep. 2015;11(3):1566-1572. - 80. Padmanabhan N, Ishibashi H, Nishihara K, Sako S, Katayama K, Wakama S, Kamada Y, Yonemura Y. Multicystic peritoneal mesothelioma treated with complete cytoreductive surgery, peritonectomy and hyperthermic intra-peritoneal chemotherapy-A case report. Int J Surg Case Rep. 2020;74:152-157. ## 1. ERANSKINA: ETIKA KOMITEA ![](_page_29_Picture_9.jpeg) ![](_page_30_Picture_1.jpeg) # 2. ERANSKINA: DONOSTIAKO UNIBERTSITATE OSPITALEKO KARTZINOMATOSI PE-RITONEALAREN PROGRAMA (69) #### HIPEC (Técnica de Elias modificada ) La HIPEC se realiza en el modelo llamado "coliseo" o abierto. Tras realizar una CC0 ó CC1 (nódulos residuales < 2,5 mm), preparar el campo, preparar las paredes del abdomen mediante la suspensión de la pared al separador y colocar plástico para aislar la cavidad peritoneal del aire ambiente, se colocan los tubos y sondas térmicas. Una hora antes del inicio de la HIPEC y durante la citorreducción quirúrgica (una vez confirmada la resecabilidad con intención curativa) se administra vía intravenosa en bolus 400 mg/m2 de 5- Fluorouracilo y 20 mg/m2 de Leucovorin, que potencia el efecto del Oxaliplatino y se beneficia de la hipertermia intraperitoneal para su difusión. Posteriormente se comienza la infusión de Bicavera 1,5% ® sin Oxaliplatino, hasta conseguir la temperatura intraperitoneal deseada (entre 41 y 42 ºC). En ese momento se introduce el fármaco quimioterápico en el sistema de infusión, a una dosis de Oxaliplatino de 460 mg/m2 en 2 L/m2 de Bicavera 1,5% ® con un flujo de 1 L/min que se distribuye manualmente por toda la cavidad abdominal durante 30 minutos.
aldizkariak.v1-7-671	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 84 _2013_5", "issue": "Zk. 84 _2013_", "year": "2013", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	# Lidergoa, fluxu-egoera eta produktibitatea enpresetan # Miguel González Simón, Galder Guenaga Garai eta Goizalde Hernando Saratxaga EHUko irakasleak Artikulu honen helburua da erakustea badagoela, lidergo eraginkor eta «emozional» baten bidez, enpresa-kultura «indartsu» bat sortzerik eta, horri esker, lanean fluxu-egoera indibidual nahiz kolektiboak sustatzerik. Horrela, artikuluan barrena fluxu-egoerari buruz ariko gara, batik bat Mihály Csikszentmihalyiren lanetan oinarrituta. Fluxu-egoera definitzeaz eta ezaugarritzeaz gain, hura errazten duten baldintzak ere zehaztuko ditugu. Halaber, fluxuak eta autorrealizazioak duten harremana ere bistaratuko dugu. Bestalde, datu «bitxi», deigarri eta esanguratsu bati azalpena ematen ahaleginduko gara: «lanean gertatzen da fluxu-esperientziarik gehien», Csikszentmihalyiren arabera. Hori azaltzeko, enpresa-kultura «indartsua» zertan datzan esango dugu; izan ere, gure iritziz, enpresa-kultura «indartsuen» magalean baino ez baita posible lanean fluxuaren eredua arrakastaz abiarazi eta funtzionaraztea. Eta argudiatuko dugu ezen enpresa-kultura «indartsuak» diseinatu eta errotzea lidergo-faktore eraginkor bati dagokiola, betiere adimen emozional handia erabiliz. GAKO-HITZAK: Lidergoa · Fluxu-egoera · Enpresa-kultura · Adimen emozionala · Gozamena · Produktibitatea. #### Leadership, flow state and productivity in organizations The aim of this paper is to show that, through an effective and «emotional" leadership, it is possible to create a «strong» organizational culture and, thanks to it, it is also possible to generate individual and collective «flow states» at work. For this reason, we explore the concept of flow state in depth, based mainly on the work of Mihály Csikszentmihalyi. We not only define and characterize the flow state, but we also specify the conditions that facilitate it. Furthermore, we show the relationship between the flow state and the self-actualization. Moreover, we also try to give an explanation to a striking and relevant fact: «Work is where more flow states occur», according to Csikszentmihalyi. To explain this fact, we expose what is a «strong» organizational culture, since, in our opinion, only within a «strong» organizational culture it is possible to install and run successfully the flow model. And we argue that the design and building of a «strong» organizational culture is the main task of an effective leadership, based on the use of emotional intelligence. KEY WORDS: Leadership · Flow · Organizational culture · Emotional Intelligence · Enjoyment · Productivity. Jasotze-data: 2012-10-19. Onartze-data: 2012-12-12. ## 1. Sarrera Artikulu honetan «fluxu-egoera» zer den aztertuko dugu eta, horrez gain, lidergoarekin eta produktibitatearekin duen harremana bistaratzen ahaleginduko gara. Izan ere, fluxu-egoera kontzeptuari leku berezia dagokio adimen emozionalaren eremuan eta, ikusiko dugunez, fluxu-egoerak zerikusi estua dauka bai lidergo-faktorearekin eta bai —katearen beste muturrean— enpresa eta erakundeen errendimenduarekin ere. Liderren eginbeharra da, neurri handi batean behintzat, edozein enpresa edo erakunderen kultura sortzea eta kudeatzea. Lidergo eraginkor baten bidez kultura indartsu bat errotzea lortzen duen enpresak aukera handiak ditu egungo merkatu globalizatuetan arrakastaz aritzeko (González Simón et al., 1999). Kultura indartsua edukitzea baldintza beharrezkoa da arrakasta izateko; baina ez da baldintza nahikoa. Izan ere, kultura indartsua daukan enpresa batek, liderraren gidaritza desegoki baten eraginez, luze gabe porrot egingo du, ziur baino ziurrago. Artikulu honen helburua da enpresa baten kultura indartsuaren eta enpresa horretako langileen produktibitate-maila handiaren arteko zubia edo kate-begia azaleratzea. Gure irudiko, kate-begi hori fluxu-egoera kontzeptuak mamitzen du, zeina argiro jaso eta ezaugarritu baitute, adimen emozionalaren eremuan, Mihály Csikszentmihalyik eta Daniel Golemanek, besteak beste. #### 2. Fluxu-egoeraren definizioa eta ezaugarriak Definizio modura, fluxu-egoera errendimendu gorena lortzeko «barne-esperientziaren gailurra» edo «egoera psikologiko ezin hobea» da (Csikszentmihalyi, 1997, 2003). Pertsonok esperientziarik onenak eta gogoangarrienak bizi izaten ditugu gure gorputza nahiz burmuina azken mugara (topera) heltzen denean, betiere baliotsua eta eskuragaitza den zerbait lortzeko borondatezko ahaleginean. Esperientzia horiek ez dira izaten pasiboak eta laxoak (ez gara «egonean egoten»); aitzitik, biziki aktiboak, parte-hartzaileak eta buru-belarri murgilarazten gaituztenak izaten dira. Eta esperientzia horietan gure ekintzak eta egoera bera kontrolpean dauzkagula sentitzen dugu, geure patuaren jabe sentitzen gara, eta poz sakon batek hartzen gaitu. Eman ditzagun zenbait adibide: a) ume batek fluxu-egoera bizi lezake bere hatz dardartiekin eraikitzen ari den dorreko azken blokea jartzen duenean; b) igerilari bati bere marka gainditzen saiatzeak ekar liezaioke fluxu-egoera; c) biolin-jotzaile batentzat musika-pasarte zail bat ondo jotzea izan liteke fluxu-egoeraren eragilea; d) mediku kirurgialari bati hil edo biziko ebakuntza bat egiteak sorraraz liezaioke fluxu-egoera, eta abar. Bistan denez, pertsona bakoitzak milaka aukera, milaka erronka ditu «hedatzeko», «hazteko»1. Fluxu-egoera sakon aztertu du Mihály Csikszentmihalyi Psikologiako irakasleak (1997, 2003). Egile horrek flow ('jario') hitza darabil esperientzia «gailur» edo «ezin hobe» hori izendatzeko, milaka pertsona elkarrizketatu ondoren: denen iritziz, <sup>1.</sup> Esperientzia horiek ez dute zertan izan goxoak eta plazerezkoak. Esaterako, igerilariak agian mina izan du giharretan lehian ziharduen bitartean; beharbada itolarria ere sentitu du eta zorabiatzeko zorian izan da. Hala ere, nahiz eta neke edo oinaze hori jasan, une hori ezingo du ziur aski inoiz ere ahaztu eta bere bizitzako unerik onenetakoa izango da fluxu-egoeran kanpoko indar batek garraiatuko balitu bezala sentitzen dira, urkorronte baten barruan inolako esfortzurik gabe eta gozamen handiz mugituko balira bezala, hots, isurian, jarioan joango balira bezala. Hain daude buru-belarri sarturik egiten ari diren zereginetan, ezen osoki bere baitan bildurik baitaude, erabat murgildurik. Ez dago bereizketarik pentsamenduaren eta ekintzaren artean, ezta pertsonaren eta ingurunearen artean ere. Fluxu-egoerak onura hau dakar: arreta osoa eta, ondorioz, energia fisiko eta psikiko guztia zeregin jakin batera bideratzen du, pertsonarentzat erronka-izaera duen helburu errealista bat lortzeko. Horrela, burmuinean (kontzientzian) izan ohi dugun kaosa desagerrarazten da, hari ordena emanez eta gure lehentasunak inposatuz, eta hartara erronka txit konplexuei aurre egin eta ohiko esperientzien mugez harago joan gaitezke. Izan ere, badirudi burmuinaren egoera «normalean» kaosa dela nagusi, hots, desantolaketa eta entropia psikikoa gailentzen direla —ase gabeko premia fisiologiko baten ondorioz, kezka psikologiko baten eraginez, eta abar—, gure arreta batetik bestera dantzaraziz eta kontzientzia nahastuz. Fluxu-egoerak, berriz, arreta (hots, energia psikikoa) zehazki norabait zuzentzea eta buru-kontzentrazioa dakartza ondoriotzat: fluxu-egoerak burmuin pasiboari dagokion kaosa edo desantolaketa ezabatzen du, kontzientziaren jokaera ausazkoa eteten du, hari ordena eta harmonia emanez. Laburbilduz, buru-egoera ordenatua sustatzen du2. Buru-egoera ordenatua dakarren heinean, fluxu-egoerak eragiten du pertsonaren kontzientzian dauden informazio pusketen artean gatazkarik ez izatea. Pertsonak duen informazioa eta haren helburuak harmonian daudenean, pertsona horren kontzientzia «ordenaturik» dago. Kontzeptu berbera erabil dezakegu pertsonen artean gatazkarik ez dagoenean ere, hau da, beren oinarrizko balioak eta helburuak harmonian daudenean; era horretan, bada, fluxu-egoera kolektiboak sor daitezke. Gure kontzientzian informazioa sartzen zaigu, funtsean, zerbaiti arreta jartzen diogunean. Arretaren bidez hautatzen ditugu informazio-seinale jakin batzuk, eta beste milaka alboratzen. Arretak zabaltzen nahiz ixten du, hein handi batean bederen, kontzientziarako atea. Eta pertsona batek bere arreta berak nahi bezala, nahi bezain luzaroan eta nahi duenari jartzeko abilezia badauka, bere kontzientzia kontrolatzeko gai izango da. Eta, hedaduraz, bere ohiko bizimoduaz gozatuko du eta, hartara, zoriontsua izango da, ziur asko. <sup>2.</sup> Csikszentmihalyiren esanetan (1997: 47-50), kontzientziaren funtzioa da pertsonaren organismoaren barruan zein kanpoan gertatzen ari denari buruzko informazioa jasotzea eta prozesatzea, ondoren gorputzak hori guztia ebalua dezan eta haren araberako jokaera izan dezan. Kontzientziak nolabait telefonista baten gisan jokatzen du, sentsazio, pertzepzio, sentimendu eta ideien inguruko informazio asko eta askotarikoa jasoz eta gure lehentasunen arabera ordenatuz. Kontzientziarik ez bagenu, zer gertatzen den/zaigun «jakingo» genuke, baina sen edo instintuaren aginduz —erreflexu hutsez— erreakzionatuko genuke. Kontzientziari esker, ordea, gure zentzumenek dioskutena berariaz ebalua dezakegu eta haren arabera jokatu. Hortaz, «kanpoan» edozer gertatzen dela ere, pertsona batek bere burua zoriontsu nahiz zorigaiztoko bihur dezake, bere kontzientziaren edukiak aldatuta. Izan ere, guretzat kanpoan gertatzen dena ez da existitu ere egiten, baldin eta haren kontzientziarik edo ezaguerarik ez badaukagu: kontzientzia, bada, errealitatea hautematen dugun modu subjektiboa da. Horrela, sentitzen, usaintzen, entzuten nahiz gogoratzen dugun oro gure kontzientzian barneratzeko hautagai potentziala da, baina horietako asko benetan ez zaizkigu kontzientzian sartzen, bazterrean uzten ditugu, kontzientzia selektiboa baita. Eta gure bizitza, azken batean, gure kontzientziak biltzen duena da: «jaiotzetik hil arte entzun, ikusi, sentitu, espero eta sufritu izan dugun guztiaren batura», horixe da gure bizitza. Eta gure kontzientziatik kanpo beste hainbat gauza daudela uste eta sinesten badugu ere, froga argirik eta zuzenik ez daukagu. Fluxu-egoeran murgiltzea errazagoa da pertsonak berezko talentua duen zeregin batean diharduenean. Eta puntu horretan adimen emozionalak badu zer esanik, abantaila konparatiboak non/zertan izan ditzakegun erakusten baitigu (gure talentuak, jarrerak, abileziak eta ezagutzak nolakoak diren aintzat harturik)3. Adimen emozionalak aparteko garrantzia dauka lanean, enpresa-munduan, lanik gehienek gero eta zerikusi handiagoa baitute ezagutzarekin, hots, esku-lana baino buru-lana gero eta garrantzizkoagoa baita. Eta, jakina denez, «ezagutzaren langileek» ez dute muntaketa-katean lan egiten, talde-lanean baizik (Drucker, 2006), eta taldeok goi-mailako errendimendua izan dezaten, taldekideek ezinbestekoa dute adimen emozionala. Izan ere, adimen emozional hori erabili behar izaten dute ezagutza kudeatzeko, komunikatzeko, negoziatzeko, gatazkak ebazteko, ideiak partekatzeko, enpatiaz jokatzeko, sormena lantzeko, berrikuntzak asmatu eta indarrean jartzeko, eta kide guztiak bateratzen dituen kultura indartsu bat garatzeko (Goleman, 1996, 1998; Goleman, Boyatzis eta Mckee, 2002)4. Adimen emozionalaren abantaila handiena da, emozioen baitan gatibatuta energia fisiko eta psikiko eskerga egonda, posible dela, lidergo egoki baten bidez, energia hori askatzea eta bideratzea fluxu-egoera indibidual nahiz kolektiboetara, hiru output garrantzitsu hauek eskuratzeko: a. Produktibitate-maila handia zeregin fisiko zein psikikoetan. Fluxu-egoeran murgildurik dagoen pertsonak barne-motibazioak ditu nagusi (gogoko eta gozamen-iturri dituen zereginetan dihardu) eta bere energia modu dosifikatuan mobilizatzen du. Eta biziki eraginkorra da bere zereginetan: energia- -gastua txikia da, hots, zatikia txikia da. Ia ez dauka tentsiorik, ez estutasunik, ez estresik. Eta pertsona horrek nabarmen erakusten du zereginarekin guztiz identifikaturik eta konprometiturik dagoela, halako moldez non kontzientziak eta ekintzak bat egiten baitute. Eta horrek, maiz, «burua galtzea» eragiten dio, espazioaren eta denboraren sena galtzeraino, non dagoen eta zenbat denbora pasatu den ere ez dakielarik5. <sup>3.</sup> Adimen emozionala, Daniel Golemanen (1996, 1998) esanetan, «bai gure emozioak eta bai beste pertsonen emozioak antzemateko, ulertzeko eta erregulatzeko gaitasuna» da. Hortaz, norbere emozioak eta besteenak antzemateko gaitasuna da, baina, horrez gain, geure burua motibatzeko eta geure buruarekin zein besteekin dauzkagun harremanak egokiro maneiatzeko gaitasuna ere bada. Bistan denez, adimen kognitibo ohikoaz bestelako abilezia asko eta askotarikoak —bai intrapertsonalak eta bai interpertsonalak— biltzen ditu. Bestalde, Weisingerrek (1998: 14) dio adimen emozionala «emozioak modu inteligentean erabiltzea» dela; guk hala nahita, emozioek guretzat lan egin dezakete, emozioek gure pentsamenduak eta jokaera gidatzen lagun diezagukete, gure emaitzak eta lorpenak hobetzeko. Laburpen baterako, ikusi González Simón, Guenaga eta Hernando (2012). <sup>4.</sup> Ildo horretan, terminologia egokia erabiltzea ere funtsezkoa da. Koldo Saratxagak (2007: 143) argi dio: «Ez dut sinesten "eskulana" edo "Giza Baliabideak" moduko kontzeptuetan pertsonak aipatzeko, hauek duten sormenak berrikuntzarako duen ahala baztertzen duelako lehenak, eta bigarrenak, berriz, baliabide teknologiko, material eta finantzarioen pare jartzen dituelako. Alegia, arimarik gabeko, sentimendurik gabeko baliabidetzat hartzen ditu, krisialdiak datozenean lehenengo kentzen diren eginkizun errepikakorrak egitera kondenatutakotzat, horrek dakarren lanpostugalerarekin eta eten sozialarekin». <sup>5.</sup> Fluxu-egoeran murgildurik dagoela, hainbestekoa da zereginari eskaintzen dion arreta, ezen beste ezertaz ez baita ohartzen, gainerako guztia ahazturik, alboraturik. Fluxu-egoerak, beraz, nor bere buruaz ahaztea dakar ondoriotzat; fluxu-egoera, horrenbestez, hausnarketa egiteaz eta kezkaturik b. Gozamen-maila handia zereginetan. Fluxu-egoerak barne-gozamena eragiten du modu espontaneoan, pertsonari dena delako zereginak saria dakarkio berez, zereginak berak merezi du, pertsonari atsegin zaio, eta horregatik zereginean arreta osoa jartzen du, erabat murgilduz, agian «bahiturik» sentitzeraino. Hainbat jenderen aburuz, fluxu-sentsazioa guk daukagun onena doi ematea da, etekin edo errendimendu gorena lortzea (batzuetan, oharkabean edo jakitun izan gabe agian), kontzentraturik egotea, egoera kontrolpean edukitzea, geure patuaren jaun eta jabe sentitzea… eta gozatzea6. Fluxu-egoera gertatzen da pertsonak zeregin zehatz bati aurre egin behar dionean eta pertsona horrentzat zeregin hori erronka «onargarria» denean. «Onargarria» izateak honako hau esan nahi du: • Erronka erakargarria da, hots, pertsonak jarrera positiboa dauka erronka horrekiko, erronka baliotsutzat jotzen du. egoteaz zeharo bestelakoa da, justu aurkakoa. Izan ere, pertsonak kezkarik xumeena ere albora uzten du —bost axola zaio osasuna, dirua, eta abar, baita zeregina ongi burutzen ari ote den ere—. Ez dauka beldurrik, ardurarik, ezinegonik, eta egoa ez zaio inondik inora ageri. Baina, paradoxa badirudi ere, aldi berean nabaria da pertsonak zeregina erabat kontrolpean daukala eta pertsonaren erantzunak zeregin aldakorraren baldintzetara primeran egokitzen direla. 6. Nolanahi ere, honaino iritsita «gozamena» eta «plazera» bereiztea komeni da (Csikszentmihalyi, 1997: 77-83). «Plazera» asetasun-sentimendu bat da, guk denok sentitzen duguna kontzientzian daukagun informazioak esaten digunean gure programa biologikoek nahiz ingurune sozialak ezarritako premiak/baldintzapenak ase edo bete ditugula. Esate baterako, gose garenean jatekoaren zaporea atsegina (plazera) da, desoreka fisiologiko bat murrizten digulako; gauez, telebistari begira eta garagardoa eskuan, atseden hartzea atsegina (plazera) da, laneko nekeak eta ardurak uxatzen ditugulako; oporretan urrutiko leku exotiko batera bidaiatzea atsegina (plazera) da, berritasun zirraragarri horrek ohiko errutina errepikakorra hausten digulako eta, gainera, badakigulako jende «chic» eta «cool»-ak denbora horrela pasatzen duela, eta abar. Argi dago plazera bizi-kalitatearen osagai garrantzitsu bat dela, baina ez du berez eta besterik gabe zoriontasunik ekartzen. Lo egiteak, atseden hartzeak, jateak edo harreman sexualak izateak esperientzia atsegin eta bizkorgarriak eskaintzen dizkigute, eta gure kontzientzia ordenatu egiten dute (gorputzaren ase gabeko premiek gure kontzientzia hankaz gora jarri ondoren, hots, entropia psikikoa eragin ostean). Baina loak, atsedenak, janak eta sexuak ez dute hazkunde psikologikorik eragiten, ez diote pertsonaren nortasunari konplexutasunik gehitzen; kontzientziari ordena berreskuratzen laguntzen diote, baina ez dute hura aberasten. «Gozamena», aitzitik, bestelako zerbait da; gozamenak ere premiak edota espektatibak asetzea inplikatzen du, baina harago doa, pertsonak egitea/lortzea uste edo espero zuena gainditzen du: ustekabeko edo berritasun-sentsazio bat eragiten du. Eta, geroago azalduko dugunez, gozamena izateko ezinbestekoa da gure arreta zeregin jakin batean kontzentratzea, buru-belarri, eta zeregin horrek guretzat «erronka» izaera edukitzea eta helburu berriak ezartzea. Adibidez, geure ahalaren mugan aritzera behartzen gaituen edozein kirol-norgehiagokak gozarazi eta fluxu-esperientzia biziaraziko digu; edo gauzen zergatia beste era batera azaltzen digun liburu bat irakurtzeak; edo guk geuk ere imajinatzen ez genituen hainbat ideia plazaratzeko balio digun elkarrizketa bat izateak; edo negoziazio luze eta zail baten ondoren hitzarmen on bat lortzeak; edo norberak ondo egindako lanari erreparatzeak. Agian esperientzia horiek gertatu ahala ez zaizkigu bereziki «plazerezkoak» iruditu, baina gerora, geure oroitzapenetan, badakigu «gozatu» egin dugula eta berriz gertatzea irrikatzen dugu. Izan ere, halako gozamenezko esperientzien ondoren, badakigu pixka bat behintzat «aldatu» egin garela, gure nortasuna «hazi» egin dela, gure ahalmenak «hedatu» egin direla, hots, esperientziari esker «konplexuagoak» garela hein batean. Haurrek horren adibide paregabea ematen digute: haurtzaroko lehenengo urteetan, umeak «ikasteko makinak» dira, egunero mugimendu berriak egiten eta hitz berriak ikasten ahalegintzen dira. Eta abilezia berri bat ikasten duten bakoitzean umeen aurpegian agertzen den kontzentrazio-keinu liluratuak argiro erakusten du «gozatzea» zer den. Eta ikasketa gozagarri bakoitzak konplexutasun hazkorra dakarkio umearen nortasunari. • Erronka ez da oso txikia (txikiegia), ezta oso handia (handiegia) ere, hau da, pertsonarentzat tamaina egokia dauka aurre egin ahal izateko. Bada, hortaz, fluxu-esperientzia ezin hobe horretan halako oreka ideal bat 1) pertsonaren gaitasun eta abilezien eta 2) zehaztutako helburuen artean (helburuok ez baitira ez jasoegiak ez apalegiak, errealistak baizik). Muga errealistaren gainetik, pertsonaren energia ez litzateke nahikoa izango eta horrek estutasuna edo «antsietatea» eragingo lioke eta, ondorioz, estresa («ezin dut»). Eta erronka-maila egokiaren azpitik, aldiz, pertsonaren energia ez litzateke beharrezkoa izango eta horrek asperdura ekarriko lioke («errazegia da»). Ez da, beraz, motz gelditu behar, baina pasatzea ere ez da komeni. c. Gorakada pertsonaren nortasunaren «konplexutasunean». Fluxu-egoera bizi izan duen pertsona «hazi» egiten da, haren ahalmenak «hedatu» egiten dira, nortasuna are «konplexuagoa» eta «aberatsagoa» bihurtzen zaio. Izan ere, fluxu-egoeran zeregin jakin (erronka erakargarri eta egoki) batean burubelarri diharduelarik, pertsonaren abileziak findu eta hobetu egiten dira; eta zeregina amaitutakoan, pertsonak lehen baino nortasun seguruagoa eta sendoagoa dauka, pertsonaren energia psikikoa arrakastaz «inbertitu» delako berak bere buruari ezarritako helburuak lortzeko. Esan daiteke, hartara, fluxu-esperientziek giza potentziala garatzen laguntzen dutela7. Pertsona gehienok bizi izan dugu, noiz edo noiz, fluxu-egoera bat edo beste. Esperientzia horiek jazotzen dira milioika gertakari neurologiko eta muskular modu perfektuan sinkronizatzen direnean. Gorputzaren eta buruaren harmonia-sentsazio bat pizten da, egoera lasai eta gozatsu baten baitan. Izan ere, fluxu-egoeran pertsonak askatasunez bidera dezake bere arreta berak nahi duen helburura, ez baitauka kontzientzian ordenatu beharreko desordenarik ezta nortasuna erasotzen dion mehatxurik (entropia psikikorik) ere. Eta horrek errendimendu-maila handia ahalbidetzen du, buru-kontzentrazioa —zereginekiko arreta— ere handia delako8. Kirolean, begi-bistakoa da zenbaitetan irabazteko grinak kirolaria itsutu eta galbidera eraman dezakeela, eta prozesuan baino emaitzetan gehiago kontzentratuz gero, gerta daitekeela fluxu-egoeran sekula ez sartzea eta garaipenik ez lortzea. Beste era batera esanda, paradoxa batekin topo egiten dugula dirudi: emaitzarik onena lortzeko, ez dugu emaitza horrekin itsutu edo «obsesionatu» behar. Fluxuegoeran murgiltzeko, lasaitu egin behar dugu, arreta kontzentratu eta gozatu9. <sup>7.</sup> Giza garapen-maila jaso batean, Abraham Maslow psikologoa (1954) pertsonaren autorrealizazioaz mintzatuko litzaiguke. Geroago itzuliko gara fluxu-egoeraren eta autorrealizazioaren arteko loturaz hitz egitera (4. atalean). <sup>8.</sup> Fluxu-egoera, hortaz, egoera fisiko, intelektual eta emozional jakin bat da, sinkronizazio fisikomuskular eta neurologiko jakin batzuen eraginez gertatzen dena. Adibidez, ikertzaileek ikusi dute fluxuegoeran burmuina katekolaminek (neurohormonek) blaitzen dutela, eta adrenalina ere jori sortzen dela. Aitzitik, larrialdietan sortu ohi den kortisola ez da areagotzen, eta bihotz-taupadak ere ez dira biziagotzen. <sup>9.</sup> Puntu honetan beharrezkoa da adieraztea diferentzia handia dagoela fluxu-egoera bizi izatearen eta antzina esaten zitzaion «saria atzeratzearen» kontzeptuaren artean. Kontzeptu zahar horrek esan nahi zuen aurrena gogor eta gogotik lan egin behar zela, geroago, etorkizunean, saria eskuratzeko. Bitxia bada ere, fluxu-egoeraren kasuan aldi berean gertatzen dira lana eta esfortzua, batetik, eta poztasuna eta gozamena, bestetik. Beren fluxu-esperientzia propioen berri eman duten pertsonek diotenez, jakitun dira (kontzientzia dute) arretatsu eta bare egon direla, bizitasunez eta energiaz beterik, konfiantzaz gainezka eta lasai, eta bizi-betetasun sentsazioaz. Fluxuesperientzian zehar ez dago «zaratarik», ez barnekorik ez kanpokorik, ez fisikorik ez emozionalik. Fluxu-egoerari buruzko deskribapen hori oso bat dator hainbat pertsonak —direla mendizaleak, xakeko txapeldunak, kirurgialariak, saskibaloiko jokalariak, ikertzaileak, enpresaburuak, eta abar— beren bizitzako sasoi onenaz, beren gustuko jarduera batean maila gorena eman zuten garaiaz mintzatzean diotenarekin. Agian beste izen bat emango diote: «grazia-egoera», «estasia», «gozamen-egoera»… baina kontzeptua bat bera da. Fluxu-egoeran murgildurik dauden pertsonek burua «hotz» eta «bare» dute. Hori oso esanguratsua eta harrigarria ere bada; izan ere, fluxu-egoeran pertsona zereginik zailenei aurre egiteko gai da. Eta hori egitean, espero izatekoak dira tentsioa, urduritasuna eta ardura, baina egiatan ez da halakorik gertatzen, fluxuegoeraren bereizgarrietako bat hori berori delako: kezkarik eta tentsiorik eza, eta eraginkortasun gorena jardunean. Horren haritik, litekeena da jendea fluxuegoeran errazago murgiltzea, zeregin edo jarduera jakin bati dagozkion oinarrizko mugimenduetan trebatzen denean, nolabaiteko abilezia praktikoa lortzen duenean (dela zeregin fisikoa, dela mentala). Behin eta berriz praktikaturiko mugimendu bat egiteak askoz esfortzu fisiko edo mental txikiagoa dakarkio pertsonari, ezagutzen ez duen eta ondorioz zaila gertatzen zaion mugimenduak baino. Urduritasunak, nekeak edota zeregina ongi ez ezagutzeak buruaren eraginkortasuna murrizten du, burmuina nahasten du, eta pertsonak arreta galtzen du. Begien bistakoa da ia edozein zereginek eragin dezakeela fluxu-esperientzia bat bizitzea, betiere pertsona bakoitzaren arabera, jakina. Esate baterako, eskalatzaile bati horma bertikal batek eragin diezaioke fluxu-egoera, soldatzaile bati soldatze-lan zail batek, mediku kirurgialari bati arriskuz betetako ebakuntza batek, arkitekto bati eraikin berritzaile baten diseinuak, eta abar. Baina kasu guztietan indarrean dago halako barne-motibazio bat, zereginarekin berarekin zerikusia duena. Hori guztia aspaldi azaleratu zuen Frederick Herzberg (1966, 1968) psikologoak, motibazioari buruzko bi faktoreen teoria ezaguna plazaratzean. Teoria horren arabera, pizgarri ekonomikoen bitartez langileen motibazio-maila handia lortu ohi delako uste orokor eta zabaldua erabat faltsua da. Herzbergen irudiko, soldata-maila eta pizgarri ekonomikoak giltzarri dira, kasu askotan, laneko desmotibazioa azaltzeko, baina ez dute balio epe luzeko motibazio- eta errendimendu-maila handia esplikatzeko10. Eta horixe da, hain Ohartzekoa da, halaber, fluxu-esperientzian zeregina bera (esperientzia edo prozesua bera) helburua dela, eta ez bitartekoa. Helmugara iristea barik, bidea bera da saria, balioa duena eta gozamena dakarrena. «Esperientziak berak, berez-berez, gozamena dakarrenean, gure bizitza orainak berak justifikatzen du, eta ez etorkizuneko onura hipotetiko batek» (Csikszentmihalyi, 1997: 112). <sup>10.</sup> Herzbergek 1959an kaleratu zuen «bi faktoreen teoria» edo «higiene-motibazio teoria», pertsonek lanean zuten jokaera azaldu nahirik. Teoria horren arabera, bi faktore multzok gidatzen dute langileen jokaera: Batetik, faktore higienikoak daude (edo faktore «estrintsekoak», kanpokoak): faktoreok ez dira langilearen kontrolpekoak, lanaren inguruneari dagozkion zirkunstantzien araberakoak baizik, hots, langilearen zereginez kanpoko elementuak dira, hala nola soldata, bestelako zuzen ere, fluxu-egoeretan gertatzen dena; egoera horietan funtsezkoa da pertsonak zereginarekiko daukan atxikimendua, inplikazioa (edo, bestela esanda, zereginak pertsonarentzat daukan balioa, esanahia)11. Bai Csikszentmihalyik berak (1997, 2003) eta bai beste hainbat egilek ere (Bryce eta Haworth, 2002; Eisenberger et al., 2005; Demerouti, 2006; Salanova et al., 2006; Mäkikangas et al., 2010; Nielsen eta Cleal, 2010) frogatu dutenez, eta agian harrigarria irudituko bazaigu ere, lanean beste inon baino aukera gehiago dauzkagu fluxu-egoerara iristeko. Badirudi ezen, batez beste, lan-jardunaldian bi aldiz fluxu-egoera gehiago lortzen direla aisialdian baino (bitxia dirudien arren, aisialdian apatia gailentzen da). Nolanahi ere, laneko fluxu-esperientziei dagokienez, alde handia dago langile batzuen eta besteen artean: fluxu-egoerara iristeko aukera gehiago dauzkate zereginik konplexuenak —erronka-maila handikoak— egin eta, aldi berean, zeregin horiei malgutasunez aurre egiteko modua dutenek. Horregatik, exekutiboek eta enpresako goi karguek, beren lanaren gaineko kontrol handiagoa daukatenez, fluxu-egoera erdiesteko aukera gehiagoz gozatzen dute, errutinazko zereginak burutzen dituzten langileekin alderaturik. Auzi hori sakonago jorratuko dugu 5. atalean. #### 3. Fluxu-egoera errazten duten baldintzak Aurreko atalean aztertu dugu fluxu-egoerek zer ezaugarri izan ohi dituzten, lidergo egoki batek lankideen energia askatzen eta fluxu-egoeretara zuzentzen lagun dezakeela aurreratuz. Baina zein dira fluxu-egoera horiek pizteko, errazteko edo sustatzeko baldintzak? Jakina, inoiz edo behin gerta liteke fluxu-egoera kasualitatez sortzea, pertsonaren barneko eta kanpoko baldintzak zoriz bat etor litezkeelako; hortaz, fluxu- pizgarri ekonomikoak, laneko ingurune fisikoa, agintaritza mota edo buruzagien ikuskatze-sistema, laneko segurtasuna, eta beste. Faktore horiek eskasak edo desegokiak badira, langilearengan atsekabea edo asegabetasuna (desmotibazioa) eragiten dute; baina faktoreok ezin hobeak direnean ere, langilearen atsekabea edo asegabetasuna (desmotibazioa) saihestea besterik ez dute lortzen. Eta ez dute langilearen motibazioa eta asetasuna areagotzen, epe luzean bederen. Hots, faktore horien eragina aspirina baten efektuaren tankerakoa da: mina ken diezagukete, baina ez gaituzte sendatzen. - Bestetik, faktore motibagarriak daude (edo faktore «intrintsekoak», berezkoak): langilearen kontrolpean daude, haren zereginarekin zerikusi hertsia baitute; faktoreok lotuta daude zereginarekin berarekin, haren eduki akuilatzailearekin, haren erronka-izaerarekin; hots, zeregina berez-berez langilearentzat baliotsua eta esanahi handikoa izatea eragiten dute faktoreok: hala nola lanak pertsonalki eta profesionalki hazteko aukera ematea, lorpenak eskuratzeko modua eskaintzea, erantzukizuna, laneko autonomia, mailaz igotzeko bidea ematea, aintzat hartua izatea, eta abar. Faktore horiek langilearen motibazioan eta asetasunean eragiten dute, modu sakon eta iraunkorrean eragin ere. Horregatik, Herzbergen irudiko, langilearen motibazioa areagotzeko, haren lanpostua edo kargua «aberastu» behar da, hots, zeregin sinple eta oinarrizkoen ordez zeregin konplexuagoak ezarri behar zaizkio, langilearentzat erronka- eta gozamen-iturri izango direnak, profesional eta pertsona bezala «hazten» jarrai dezan (Herzberg, 1966, 1968). 11. Jiménez Muniainek (2006) dioen moduan, «ondo samar ordaintzen digutela uste dugunetik aurrera, egiteko eta lortzeko eskaintzen zaigun abagunearen araberakoa da motibazioa, egiten dugun ahaleginak eta lortzen ditugun emaitzek izaten duten estimazioaren eta lan egiten dugun organizazioan dagoen konfiantza- eta irekitasun-mailaren araberakoa. Zenbat eta handiagoa izan pertsonaren kalitate psikologikoa, orduan eta gehiago da hori horrela, hark barruan autorrealizazio- eta identitate-eske bat sentitzen baitu eta organizazioak hura asetzeko abagunea eskaintzen dio». egoera modu espontaneoan, berez-berez suerta liteke. Baina askoz ere gertagarriagoa da fluxu-egoerara iristea nahita eta egoki egituraturiko zeregin baten ondorio gisa, edo pertsonaren abilezia eta ezagutzei esker, edo aurreko bi arrazoien ondorioz. Zergatik gozatzen dugu gure kirolik gogokoena egitean, eta, aldiz, zergatik aspertzen gaituzte egunero egiten ditugun beste hainbat zereginek (adibidez, etxean egoteak edo telebista ikusteak)? Eta zergatik pertsona batzuek gozatzea lor dezakete nahiz eta kartzela batean gatibu egon, eta beste pertsona batzuk, ordea, aspertu egiten dira leku zoragarri batean oporretan egon arren? Galderoi erantzuteko gai bagina, errazago ulertuko genuke zer egin genezakeen fluxu-esperientziak eragiteko eta, hedaduraz, bizi-kalitatea hobetzeko. Helburu horrekin, atal honetan bi auzi jorratuko ditugu: batetik, fluxu-esperientzian pertsonaz kanpo dauden elementuak aztertuko ditugu (hots, zer-nolako zereginek sorrarazten dituzten fluxu-esperientziak maiz eta erraz); eta, bestetik, fluxuesperientzian pertsonaren barruan dauden elementuak azaleratuko ditugu (hau da, zein diren jendeari fluxu-egoerak errazago lortzen laguntzen dioten ezaugarri pertsonalak). # 3.1. Fluxua eragiten duten zereginak Badira zenbait zeregin edo jarduera maiztasun handiz fluxu-egoera eragiten dutenak —hala nola musika sortzea nahiz entzutea, mendi-eskalada, dantza egitea, itsas nabigazioa, xakean jokatzea, eta beste hainbat—, fluxu-esperientzia errazago lortzeko propio diseinatutakoak direlako hein handi batean: arau jakin batzuk dauzkate, horien araberako zenbait abilezia jakin eskatzen dituzte, helburu argiak ezartzen dituzte, feedback ugari ematen dute, kontrola ezartzea ahalbidetzen dute, eta horrez gain, kasu askotan, jarduera horiek eguneroko errealitatetik ahalik gehien aldentzen eta desberdintzen dira, jendearen kontzentrazioa eta «murgilketa» errazteko: esate baterako, kirol guztietan, jokalariek uniforme deigarriak janzten dituzte eta leku berezietan sartuta aritzen dira, gainerako pertsonengandik aparte. Jokoak dirauen bitartean, jokalariek zein ikusleek ez dute «ohi bezala» jokatzen, jokoaren errealitate berezian kontzentratzen baitira. Antzera gertatzen da, oro har, edozein eratako joko nahiz jolasetan eta jarduera artistikoetan, baita erlijio-liturgia eta errituetan ere (eta, zer esanik ez, sekten ekitaldietan), zeinak apropos prestaturiko toki eta giro berezietan jazotzen baitira. Kasu horietan guztietan, jarduera diseinatuta dagoen moduak berak eta hura inguratzen duen giroak edo «klimaxak» esperientzia sakonak bizitzea eragiten dute, eguneroko esperientziez «harago joateko» aukera emanez. Eta «harago joatea» da, hain zuzen ere, fluxu-egoeraren bereizgarrietako bat; hots, fluxuak «aurkikuntza-sentsazioa» edo «sentimendu sortzailea» eragin eta pertsonak beste errealitate batera garraiatzen ditu. Era berean, pertsonak inoizko errendimendumailarik handiena lortzen du, eta sekula bizi izan gabeko kontzientzia-egoera iristen du. Eta esperientzia horren ondorio eta uzta gisa, pertsonaren nortasuna konplexuagoa bihurtzen da. Eta nortasunaren «hazkunde» hori —gozamenarekin eta errendimendu handiarekin batera— fluxu-egoeraren giltzarrietako bat da (hiru output-etako bat, alegia). Fluxu-egoera pizteko edo abiarazteko baldintza batzuk honako hauek dira: - 1. Lortu nahi diren helburuak argi eta garbi definitu behar dira12. - 2. Egin behar diren zereginek edota lortu nahi diren helburuek pertsonarentzat balio edo esanahi handia izan behar dute. - 3. Joko-arauak —zereginaren jarraibideak edo urratsak argiak izan behar dira (anbiguotasunak eta ziurgabetasunak ekintza geldiarazten dute). - 4. Garrantzitsua da pertsonak zereginean diharduen bitartean —esperientzia edo prozesuan zehar— feedback edo berrelikadura jasotzea. - 5. Zereginak nolabaiteko esfortzu fisiko-mentala eskatu behar du; baina aldi berean atsegina izan behar du («gozamena» eragin behar du). - 6 Zereginak pertsonari erronka modura planteatzen zaizkio, eta erronka horrek «tamaina» egokia izan behar du harentzat (ez txikiegia, ezta handiegia ere), betiere pertsonaren abilezien arabera. Badago fluxu-egoera irudi grafiko baten bitartez bistaratzerik (1. taula). Demagun pertsona bat jarduera edo erronka jakin bati aurre egiten ari zaiola. Kontuan hartu beharreko dimentsiorik garrantzitsuenak bi hauek dira: 1) pertsona horrek zeregin horrekiko dauzkan abileziak edo trebetasunak; eta 2) pertsona horrentzat zeregin horrek daukan erronka-maila. 1. taulako irudiaren bi ardatzetan islatu ditugu bi dimentsiook. Irudiari so, demagun pertsona A1 puntuan dagoela. Egoera horretan, pertsonak erronka txiki bati egiten dio aurre (ordenatu-ardatza), eta, era berean, abileziamaila txikia dauka (abzisa-ardatza). Orekan daude, hortaz, pertsonaren abileziak eta erronkaren tamaina: zereginaren zailtasun-maila egokia da pertsonaren gaitasunentzat. Eta, horrez gain, baldin pertsonak bilatzen duen helburua zehatz adierazita badago eta pertsonarentzat «baliotsua» (esanahi handikoa) bada, nola jokatu beharko duen argi egongo da eta jardunean zehar feedback edo berrelikadura jaso ahal izango du (zeregina zein ongi edo gaizki egiten ari den jakingo du), eta horregatik guztiagatik A1 puntuak ziur asko fluxu-egoera bat irudikatuko du, hari dagozkion hiru output bereizgarriak sortuko dituelarik: a) errendimendu handia; b) gozamena zereginak egitean; eta c) giza potentzialaren garapena. <sup>12.</sup> Helburuei dagokienez, bada aintzat hartu beharreko bereizketa bat: argi izan behar da lortu nahi dugun helburua zeharo gure kontrolpekoak diren aldagaien menpekoa den, edo -, aitzitik, gure kontrolpekoa ez den aldagairen baten menpekoa den. Normalean, helburua «bideari» edo «prozesuari» badagokio (hots, «erein eta zaindu» tankerakoa bada), guk geuk kontrolatuko dugu; baina helburua «emaitzari» badagokio, orduan ez dugu guztiz kontrolpean izango eta, ondorioz, baliteke porrot egitea eta desmotibatzea (hots, etsita eta «erreta» gelditzea). Oro har, fluxu-esperientzia bizi izan duten pertsonek diote esperientzia horretan zehar egoeraren kontrol-sentsazio indartsu bat sentitu dutela (edo, zehazkiago, kontrola galtzeko ardurarik ez dutela izan). # 1. taula. Fluxu-kanala: fluxu-egoera eragiten duten abilezia-erronka konbinazioen esparrua. ![](_page_10_Figure_1.jpeg) Premiazkoa da ohartzea $A_1$ puntu horrek oreka-egoera bat irudikatzen duela, eta fluxu-egoerari dagokiola, baina hori epe laburreko ikuspegi batetik begiratuta baino ez dela horrela. Izan ere, pertsonak zenbat eta denbora luzeagoa eman $A_1$ puntuan, haren abileziak (gaitasunak, trebetasunak) orduan eta gehiago garatuko dira (horixe baita fluxu-egoeraren hirugarren output bereizgarria). Horrek esan nahi du, irudiari erreparatuz gero, pertsona hori eskuinerantz mugituko dela $A_2$ punturaino, adibidez. Egoera horretan, pertsonak hasierako erronka-maila berbera daukan zeregin bati aurre egin beharko dio, baina orain askoz abilezia gehiago eta handiagoen jabe da (abzisa-ardatza). Hartara, $A_2$ puntuan hautsi egiten da hasierako oreka, abilezien eta erronkaren artekoa, alegia. Izan ere, $A_2$ puntuan erronka-maila oso txikia da pertsonak daukan gaitasuna kontuan harturik, eta, ondorioz, litekeena da hura aspertzea edo apatiak jota egotea. $A_2$ puntua ez dagokio, beraz, fluxu-egoerari. $\rm A_2$ puntuan egonik, estrategia bakarra dago pertsonak fluxu-egoera berreskura dezan: erronka-maila areagotzea (ordenatu-ardatza). Horrela pertsona $\rm A_4$ puntuan kokatuko litzateke, non abileziak eta erronka berriz ere orekatu egiten diren, lehen baino maila jasoagoan. Eta prozesu hori behin eta berriro errepikatuko da, mugarik gabe, poliki-poliki fluxu-kanalean barrena eskuinerantz mugituko garelarik, 1. taulako irudian ikus daitekeen moduan. Demagun, orain, gure adibidearen abiaburua $A_3$ puntua dela: puntu horretan gure protagonistak bere abilezia eta gaitasunen gainetik dagoen erronka bati aurre egin beharko lioke. Pertsona horrentzat egin beharreko zereginak eta lortu nahiko lituzkeen helburuak baliotsuak (esanahi handikoak) direnez gero, abilezia urrien eta erronka-maila handiaren arteko desorekak estutasuna, ezinegona, antsietatea edota estresa eragingo lioke. Ondorio gisa esan dezakegu, bada, $A_2$ eta $A_3$ puntuek desoreka adierazten dutela eta fluxu-egoerarik ez dakartela. Aitzitik, bai $A_1$ puntuak eta bai $A_4$ puntuak ere fluxu-egoerak irudikatzen dituzte; nolanahi ere, biak atseginak eta gozatsuak diren arren, egoera aski desberdinak dira, $A_4$ puntuak konplexutasun handiagoa biltzen duelako bere baitan, abilezia gehiago eta handiagoak eskatzen dituelako, eta giza potentziala gehiago garatzea dakarrelako aldean. Dena dela, $A_4$ puntuak konplexutasun-maila handiagoko fluxu-egoera bat adierazten badu ere, ez da haatik izango egoera egonkor eta iraunkorra, inondik ere, lehenago esana dugunez. Fluxu-kanalak islatzen du benetan epe luzeko ibilbide orekatu eta dinamikoa, pertsonak ibili beharko duena, ez eskuinera ez ezkerrera gehiegi alboratu gabe (asperdura eta estutasuna, hurrenez hurren, saihesteko asmotan). Fluxu-kanalaren ezaugarri dinamiko horrek agerian uzten du fluxua eragiten duten zereginek, errendimendu handia eta gozamen pertsonal altua sortzeaz gain, zergatik ekar dezaketen giza potentzialaren garapena, eta, faserik aurreratuenean, baita autorrealizazio pertsonala ere. Pertsona batek ez dauka gozatzerik zeregin berbera egiten, maila berberean, denbora luzez. Uneren batean aspertuta edo frustratuta sentituko da. Eta, orduan, berriro gozatu nahi izango du eta horrek bultzatuko du bere abileziak probatzera, abileziok erabiltzeko erronka berriak bilatzera, bere ahalen mugak xerkatzera. Eta esandako hori guztia gerta dadin, oso garrantzitsua da lidergofaktorea, batez ere lanaren eremuan, enpresa-munduan. Izan ere, ez dugu sinetsi behar langile bat objektiboki eta buru-belarri zeregin batean murgiltzen den bakoitzean nahitaez fluxu-egoerara iristen denik, besterik gabe, modu mekanikoan. Fluxu-egoerara iristeko ezinbestekoa da zeregin horrek zentzu eta balio handia izatea langilearentzat. Eta hori, jakina, ez da gertatzen modu automatikoan, hein handi batean liderrei esker baizik; liderren funtzioa baita lana -edozein lan- esanahiz hornitzea, langile ororentzat zeregin oro baliotsua eta esanguratsua izan dadin. Hots, liderrei dagokie enpresaren kultura kudeatzea eta gidatzea. Gainera, hari beretik tiraka, garrantzitsuena ez da zein diren zereginak langileari planteatzen dizkion «benetako» erronkak, baizik eta zein eta nolako erronkak antzematen dituen langileak berak modu kontzientean (haren pertzepzio subjektiboa, alegia). Era berean, langilea nola sentitzen den ez dute zehazten hark «benetan» dauzkan gaitasunek, baizik eta hark eduki uste dituen gaitasunek (hark subjektiboki hautematen dituenek, alegia). Horrexegatik, hain zuzen ere, da hain garrantzitsua «Pygmalion efektua» eta horrexegatik estimatzen da hainbeste liderrek efektu hori eragiteko daukaten ahalmena<sup>13</sup>. <sup>13.</sup> Joseba Azkarraga irakasleak (2007) honako hau dio Pygmalion efektuaren inguruan: «...besteen beso artean sentitutakoak egiten gaitu; nor bere definiziorako bestea iturri ezinbestekoa baita. Nire buruari aitortzen diodan balioa, besteek aitortu/aitortzen didaten balioaren araberakoa da, Gizateriaren eboluzioan barrena, gizarte eta kultura orok jarduera edo zeregin jakinak sortu izan ditu giza esperientzien kalitatea hobetzeko. Csikszentmihalyik (1997: 122) berak dio, adibidez, Ginea Berriko jatorrizko biztanleek, sortzez bertakoek, jateko bila baino denbora gehiago ematen dutela oihanean koloretako lumak bilatzen beren dantza erritualetan dotore apaintzeko. Adibide hori ez da, ordea, ohiz kanpokoa, salbuespenezkoa: kultura gehienetan, lanari berari baino denbora eta energia gehiago eskaini izan zaie arteari, jolasei eta erritualei. Gizakia orain dela milaka urte hasi zen haitzuloetako hormak margotzen eta apaintzen. Margo haiek balio erlijiosoa eta are praktikoa ere izango zuten, seguru asko. Baina oso litekeena da margo haiek —eta, oro har, artea— egiteko arrazoi nagusia berbera izatea bai lehen eta bai orain (nola paleolitikoan hala gaur egun ere): margolarientzat zein ikusleentzat fluxu-iturri zela eta dela, alegia. Fluxu-esperientziek eta erlijioak ere lotura estua izan dute betidanik. Gizateriak bizi izan dituen fluxu-esperientzia anitz erlijio-errituei zor zaizkie. Émile Durkheim (2007) soziologo frantsesak halako fenomeno ugari aztertu eta deskribatu zituen. Fluxu-esperientzien eta erlijio-errituen arteko lotura ez da harritzekoa; azken batean, erlijio ororen helburu gorena baita pertsonen kontzientzian ordena sortzea (galdera handiei erantzunez, zalantzak uxatuz, bizitzari zentzua emanez). Ondorioz, ez da harritzekoa erlijio-errituak gozamen- eta fluxu-iturri izatea. Musikak ere fluxu-esperientziak ekar ditzake: musika antolaturiko entzumeninformazioa da eta entzuten ari den pertsonaren burua (kontzientzia) ordenatzen du, entropia psikikoa murritzaraziz. Musika entzuteak asperdura eta ezinegona uxatzen ditu eta, benaz eta buru-belarri hartuz gero, fluxu-esperientziak eragin ditzake. Jakina, musika entzutea ez ezik, musika sortzea ere fluxu-iturri izan daiteke, entzutea bera baino gozatsuagoa gainera. Gure gizarteak, ordea, tresnak jotzen eta musika sortzen irakasteari ez dio merezi duen garrantzirik ematen eta, gainera, musika irakasteko eredu gehienek azken emaitza (interpretazioa) lehenesten dute, ikaslearen esperientziari berari (hots, bideari) erreparatu gabe. Lehia edo norgehiagoka dakarten jolas, joko nahiz kirolak ere fluxu-esperientzien iturri izan ohi dira; baina lehia hori kilikagarria eta gozatsua izan dadin, norbere hein handi batean (…) hanka bikoon portaera hein batean besteen itxaropenek orientatzen dute eta hori, ez besterik, da Pygmalion efektua. Familian, ikastolan, enpresan, herrialdean zein edozein gizarte erakundetan gertatzen da hori (…) bestearengan jartzen ditugun itxaropenak komunikatu egiten dizkiogu nolabait, eta besteak bere egin. Horregatik, "begiratzeko moduak" garrantzitsuak dira oso. Aita-amek umeari zelan "begiratzen" dioten; irakasleak ikasleari; enpresako nagusiak menpeko langileari; lagunak lagunari (…) hezkuntzan aski frogatua dago: irakasleak ikasleengandik zer eta zenbat itxaroten duen, zein definizio helarazten dien ikasleei euren aukerei buruz, horrek eragin handia du ikasleen emaitzetan (…) ereindakoa jaso ohi da. Trata ezazu alaba, laguna, ikaslea edo langilea lerdoa balitz bezala, eta lerdo bilakatuko da berandu baino lehen». Ildo bertsuan, Isabel Fernández prestatzaile, coach eta aholkulariak (2011) dioenez, pertsonak aintzat hartzea oso garrantzitsua da: «Aintzat hartzeak ageriko ahalmena dauka harreman profesionalak hobetzeko eta pertsona gisa hazteko. Beste pertsonari bere nortasun publikoa hobeto ezagutzeko aukera ematen diogu; hau da, guretzat zer irudi duen, haren jokabideaz zer balorazio egiten dugun. Ikuspegi hori ("nik egiten dudanaz besteak zer pentsatzen duen") oso garrantzitsua eta beharrezkoa da norbere burua hobeto ulertzeko, norberaren trebetasun eta indarguneak ezagutzeko. Ikuspegi horretatik, aintzatespena ikasketa-tresna oso indartsua da (…) Aintzat hartzeak korronte emozional positiboa sortzen du, aintzatespena jasotzen zein ematen duenarengan. Zintzoa eta benetakoa denean, ematea jasotzea bezalakoa da. Era berean, besteak zenbat eta gehiago aintzat hartu, ingurukoek ere, apurka-apurka, gauza bera egingo dute. Azken batean, harreman sakonagoak, baliotsuagoak eta positiboagoak sortzen dituzu». abileziak fintzeko bitarteko gisa hartu behar da, eta ez helburu bezala. Irakurtzeak eta beste pertsona batzuekin egoteak eta sozializatzeak —solastatzeak, txutxumutxuan aritzeak, txantxak egiteak— ere fluxu-egoerak eragin ohi dituzte, gure abileziak probatzeko erronkaz josita baitaude. Oro har, edozein kultura kaosaren aurrean geure burua defendatzeko eraikuntza edo babesleku bat da, ausazkotasunaren kolpeen eragina moteltzeko diseinatua, inguruneari eta premiei egokitua (hegaztien lumak edo ugaztunen larruazala bezalatsu). Kultura orok arauak finkatzen ditu, eta helburuak ezartzen, bizitzaren beraren erronkei aurre egiteko sinesmenak eta balioak ematen dizkigu: bestela esanda, beharrezkoak zaizkigun osagai guztiak eskaintzen dizkigu geure arreta fokatzeko, kontzientzia ordenatzeko, esfortzu eta duda handirik gabe gure jokaera gidatzeko eta gure ekintzei «esanahia» edo «zentzua» emateko. Kulturak, bistan denez, fluxu-esperientziak sustatzeko baldintzak ezartzen ditu, bizitzak aurrez aurre ipintzen dizkigun erronkei taxuz heltzeko lagungarri zaizkigunak. # 3.2. Fluxua errazten duten ezaugarri pertsonalak: nortasun autotelikoa14 Fluxu-esperientziak nola ugaritu eta erraztu daitezkeen aztertzeko, pertsonaz kanpoko faktoreez (edo zereginen egiturari dagozkion elementuez) gain, beharrezkoa da pertsonaren barruko aldagaiak ere aintzat hartzea, hots, zeregina edozein izanik ere fluxu-esperientziak maizago eta aiseago lortzea eragiten duten ezaugarri pertsonalak bistaratu beharko genituzke. Jakina, eguneroko zeregin arrunt bat fluxu-iturri bihurtzea ez da erraza, baina badaukagu horretan ahalegintzerik, geure kontzientzia kontrolatuz gero. Lehenik eta behin, esan beharra dago pertsona batzuek ez daukatela fluxuesperientziarik bizi izaterik. Ezinezkoa zaie. Esaterako, eskizofrenia gaitza daukatenek ezin dute fluxu-egoerarik iritsi. Gaixo horiek «estimulu gehiegi» sumatzen dituzte, hau da, kondenaturik daude estimulu guztiak (garrantzizkoak nahiz ez) jasotzera, eta den-denak prozesatzera, gustuko izan nahiz ez, galbaherik gabe. Ezin dituzte gauzak kontzientziaren barruan edo kanpoan nahita mantendu; ezin dute arreta fokatu; ezin dira kontzentratu; eta, azken batean, ez dira beren kasa eta beren buruarekin gozatzeko gai. Era berean, pertsona batzuek beren energia psikikoa kontzentratzeko ahalmen txikiagoa daukate, izaera edo jenio berezikoak direlako. Adibidez, eskola-garaian, zenbait umek «arretarekin loturiko desordenak» dauzkatela esaten da, hots, beren arreta kontrolatzea zaila dutela. Horrek, noski, ikastea eragozten die, baita gozatzea ere. Eta ezinezkoa dute fluxu-egoerara heltzea. <sup>14. «</sup>Autoteliko» hitzaren jatorria grezierazko auto («bere horretan», «berez») eta telos («helburua») eleak dira. Hortaz, «autoteliko» hitzak «bere baitan helburua duen» jarduera bati egiten dio aipamena, hots, jarduera hori ez da egiten etorkizunean etekin edo onura bat jasotzeko esperantzaz (bitarteko modura), jarduerak berak merezi duelako (berezko balioa daukalako, saria dakarrelako) baizik. Horrela, bada, «nortasun autoteliko» hitzaren esanahia hauxe da: «Helburu autonomoak dauzkan nortasuna». Pertsona askoren helburuak premia biologikoek edo ingurune sozialak, hots, kanpoko faktoreek ezartzen dituzte; baina nortasun autotelikoa daukaten pertsonen kasuan, helburu gehienak pertsonaren beraren barruan sortzen dira. Fluxu-egoerara heltzeko beste oztopo bat —nahiz eta ez den aurrekoak bezain zorrotza— «irrigarri gelditzeari gehiegizko beldurra» izatea da. Hanka sartzeko beldurrez, jendearen aurrean barregarri edo lotsagarri gelditzeko etengabeko kezkaz dabilen pertsonak nekez iritsiko du fluxu-esperientziarik. Beste hainbeste esan daiteke pertsona berekoi eta egozentrikoei buruz ere. Halakoen kontzientzia beren helburuen ikuspegitik baino ez dago egituraturik, eta beren buruarekin bat ez datorren ezer ez dute onartzen. Kasu horretan, beren energia psikiko guztia beren nortasunean kontzentratuegi daukate eta arreta/ardura osoa beren premietara zuzentzen dute, modu hagitz zurrunean zuzendu ere («itsuturik» daude)15. Bestalde, bada jenderik kontzientzia kontrolatzeko nolabaiteko abantaila genetikoa daukana ere. Halako pertsonek arretarekin loturiko desordenak nozitzeko joera txikiagoa dute berez, eta hartara fluxu-egoerara errazago hel daitezke. Pertsona horiek ia ez dute behar kanpoko jarraibiderik (araurik, agindurik, informaziorik) beren pentsamendua kontrolatzeko eta kontzientzia ordenatzeko, eta, jakina, ingurunearekiko autonomoagoak dira: gai dira beren arreta malgutasunez bideratzeko eta beren esperientzia errazago egituratzeko; ondorioz, fluxuesperientziak sarriago erdiets ditzakete. Argi dago pertsona batzuek nortasun autoteliko sendoa daukatela (edo hala dirudi, behinik behin). Antartikan galdurik nahiz espetxean preso daudela, beren egoera penagarria aldatzeko gauza dira, eta nolabait egoera hori beren kontrolpeko eta are atsegin bihur dezakete. Csikszentmihalyik (1997: 142-147) kinka larrian egondako hainbat jenderen pasadizo eta bizipenen berri ematen du; guztiek ere bizirautea eta are «zoriontsu» izatea lortu zuten «beren egoera lazgarri objektiboa esperientzia kontrolagarri subjektibo bihurtzeko moduak» aurkitu zituztelako. Eta orobat den-denek fluxu-esperientziei dagokien eskemari jarraitzen zioten: aurrena, erabateko arreta eskaintzen zioten inguruneko detailerik xumeenari ere, zerbait egiteko izan zezaketen edozein ezkutuko aukerari erreparatuz (oso gauza gutxi egin zitzaketela kontuan harturik); jarraian, beren buruari zenbait helburu edo erronka onargarri (erakargarri eta egingarri, egoeraren muga estuak aintzat izanik) ezartzen zizkioten, eta beren ekintzen aurrerabidea zehatz kontrolatzen zuten feedbackaren bidez; eta, azkenik, behin beren helburua lortu edo erronka gainditzen zutenean, gorago jasotzen zuten maila, beren buruari erronka zailagoa ipintzeko. Ataka estuetatik bizirik atera ziren pertsona haiek bereizgarri bat bera <sup>15.</sup> Pertsonaren berezko ezaugarri batzuek, beraz, fluxu-esperientzia zaildu eta are galaraz dezakete. Baina, horiez gain, ingurune sozialak ere oztopo gisa joka dezake. Zehazki badira bi egoera mota patologia sozialtzat jo daitezkeenak eta fluxu-esperientzia trabatzen eta zapuzten dutenak (Csikszentmihalyi, 1997: 136): anomia eta alienazioa. «Anomiak» araurik ez dagoela esan nahi du; araurik ezean, zer dagoen gaizki eta zer ongi ez dakigunean, gizartearen balioak argi ez daudenean, pertsonaren jokaera norabiderik eta zentzurik gabekoa izaten da; pertsonak ez daki bere energia psikikoa zertan erabili, zerk merezi duen eta zerk ez (azken batean, pertsonak gizartearen arauak behar baititu bere kontzientziari ordena emateko). Adibidez, anomia-egoera gerta daiteke ekonomia hondoratzen denean edo norbere kultura beste kultura batek suntsitzen duenean. - «Alienazioak», ostera, justu aurkakoa esan nahi du, hein handi batean bederen: hau da, ingurune sozialak pertsona behartu egiten du gogoz kontra (bere helburuen aurka) aritzera. Adibidez, lantegi jakin batzuetan, muntaketa-kate bati loturik zeregin hutsal eta errepikakorrak egin eta egin diharduen langilea alienatuta egotea oso litekeena da. Eta, jakina, nekez gozatuko du fluxurik lan horretan, bere energia psikikoa ezingo baitu bideratu berak nahi duenera eta nahi duen eran. zuten: beren buruaz ohartzen ez den indibidualismoa, edo beste era batera esanda, norbere burua bilatzen ez duen helburu sendoa. Nortasun autotelikoa daukaten pertsonak, edozein egoeratan daudela ere, beren onena emateko gai dira; beren ekintza (egiten dutena bera) zaie motibagarri, berez, modu intrintsekoan. Eta, hartara, halako pertsonentzat kanpoko ingurunea ez da mehatxagarria, ekintzarako erronka-iturri baizik16. Nortasun autotelikoaren jabe izatea herentzia biologikoaren oparia izan daiteke agian, edo haurtzaroko heziketa edo esperientzien emaitza, beharbada. Baina, nolanahi ere, gutako edonork badauka nortasun klase hori lantzerik, badaukagu abilezia hori fintzerik, etenik gabe, entrenamendu egokiaren eta diziplinaren bitartez. Eta hori, gainera, lidergoa eraikitzeko funtsezko osagai bat da17. # 4. Fluxu pertsonala eta autorrealizazioa Zoragarria litzateke, ezbairik gabe, gure bizitza fluxu-esperientzia gozatsu eta esanguratsuen segida luze bat balitz. Hori lortzeko abiapuntua, beste ezer baino lehenago, «geure burua ezagutzea» dateke ziur asko, eta horretarako adimen emozional intrapertsonala lantzea zeharo lagungarria gerta dakiguke18. Jaiotzeaz batera, pertsona guztiok eduki badauzkagu, potentzialki bederen, hainbat gaitasun fisiko, intelektual eta emozional (nahiz eta horietako asko dauzkagunik jakin ere ez dakigun). Eta geure burua osatzeko eta biribiltzeko (autorrealizazioa erdiesteko), geure baitako gaitasun potentzial horiek guztiak garatu eta bistaratu behar ditugu; hori egiteko halako premia goren bat dugu19. Eta horretan datza giza garapen integral, solidario eta iraunkorra. <sup>16.</sup> Azken batean, pertsona autotelikoek pixkana-pixkana gizartearen baldintzapenetatik (kanpoko presio eta sarietatik) askatzea lortzen dute, eta haien ordez beren kontrolpean (beren buruaren baitan) dauden sariak ezartzen dituzte. <sup>17.</sup> Csikszentmihalyiren aburuz (1997: 146), Bertrand Russell filosofo entzutetsuak nortasun autotelikoa eraikitzea lortu omen zuen, baita zoriona erdiestea ere. Hona hemen nola: «Urratsez urrats nire buruarekiko eta nire gabeziekiko indiferentea izaten ikasi nuen; nire arreta kanpoko gauzetan finkatu nuen gero eta gehiago: munduaren egoera, ezagutzaren adar ezberdinak, maite nituen pertsonak». Izan ere, baldintzapen sozialetatik askatzea ez ezik, gure gorputzaren irriken diktadurapetik libratzea eta gure buruaren barruan gertatzen dena kontrolatzen —arreta fokatzen eta kontzientzia gobernatzen— hastea ere beharrezkoa da nortasun autotelikoa garatzeko. <sup>18.</sup> Adimen emozional intrapertsonalak norbere barruko (eta barruranzko) hiru abilezia mota biltzen ditu: 1) Autokontzientzia: sentitzen ari garenaz ohartzeko eta sentimendu horien efektuak nabaritzeko dugun gaitasuna (gure erabakiak gure balioekin lotzeko «iparrorratza»); 2) autorregulazioa: gure emozioak modu egokian kudeatzeko gaitasuna, gure eginbeharrak hobeto bete ditzagun; eta 3) automotibazioa: gure barruko nahiak eta lehentasunak erabiltzeko gaitasuna, gure helburuak lortzeko (helburuetarantz mugiarazten eta bultzatzen gaituen «motorra») (Goleman, 1996, 1998; González Simón, Guenaga eta Hernando, 2012). <sup>19.</sup> Abraham Maslow (1954) psikologoaren arabera, pertsonaren premiak hurrenkera hierarkikoan ordena eta piramide-egiturarekin irudika daitezke, barrenean premiarik indartsuenak (biziraupenarekin loturikoak) eta hortik gora, mailaz maila, gainerako premiak daudelarik: <sup>1.</sup> Premia fisiologikoak. Pertsonaren oinarri-oinarrizko premiak dira, bizirauteko ezinbestekoak, eta, ondorioz, indartsuenak (arnasa hartzea, jatea, edatea, lo egitea, sexua, mina kentzea, eta abar). <sup>2.</sup> Segurtasun-premiak. Mehatxuen, gabezien eta arriskuen aurreko segurtasunarekin eta egonkortasunarekin loturiko premiak (babesa, ordena, beldurrik eza, eta abar). Geure potentzialtasunak oro azken bururaino garatzeak bi prozesu bateratzen ditu aldi berean (Csikszentmihalyi, 1997: 71-73): ① batetik, bereizte-prozesua, zeinaren arabera ohartzen baikara (eta nabarmentzen baitugu) gizabanako bereziak garela, bakarrak eta berdingabeak, gure biziraupenaren eta ongizatearen erantzuleak, eta prest gaudela gure berezitasun hori garatzeko hark gidatuko gaituen mugaraino, gu geu izanda eta hala jokatuta gozatuz; eta ② bestetik, integratze-prozesua, zeinaren arabera konturatzen baikara, gutako bakoitza bakar eta berdingabea izan arren, beste gizaki batzuekin batera harreman-sareetan erabat sartuta eta nahastuta gaudela, ingurune natural, sozial eta kultural bateko partaide garela. Aipatu bi prozesuok —bereiztea eta integratzea— funtsezko osagaiak dira gizakion «bizi-kalitatea» handitzeko, gure burua autorrealizatzeko, urratsez urrats pertsona bezala gure garapen integralean konplexutasun-maila gero eta handiagoa lortzeko<sup>20</sup>. Bigarrenik, gure ahuleziak eta indarguneak zein diren modu errealistan jakin badakigunean, «gure abilezia-mailaren eta zeregin jakin batek dakarkigun erronka-mailaren arteko erdiko puntua bilatzen» ahaleginduko gara, oreka hori ezinbestekoa baita gure burua fluxu-kanalean kokatzeko, 1. taulan bistaratu dugun legez. Hirugarrenik, «gure kontzientzia gobernatzen» ikasi behar dugu: hots, bai gure arreta nola kontrolatu eta fokatu, bai gure denbora nola eta zertan erabili jakin/lortu behar dugu. Izan ere, horrek gure autolidergoa sendotzera eramango gaitu. Ikuspegi psikologikotik behatuta, fluxu-egoera iristeko dugun baliabide oinarrizkoena «arreta» da. Baliabide hori —arreta— gure burmuinak informazioa prozesatzeko eta gure ekintzak gidatzeko daukan gaitasuna da. Baliabide urria eta mugatua da, ezinezkoa baitzaigu une oro bai gure barnean eta bai kanpoko Maslowen irudiko, ase gabeko premiek motibatzen gaituzte, betiere hurrenkera hierarkikoan; hartara, goiko mail(et)ako premiak motibagarriak izan daitezen, aurrez beheko mail(et)ako premiak ase behar dira. Erabat ase diren premiek motibagarri izateari uzten diote. Baina beti dago ase nahi/behar den premiaren bat, mugiarazten gaituena, kilikagarria zaiguna. <sup>3.</sup> Premia sozialak. Harreman sozialak izateko beharrak dira, hala nola adiskidetasuna, maitasuna, familia, taldean integratua sentitzea, eta abar. <sup>4.</sup> Estimu-premiak. Pertsonak barneko zein kanpoko estimua bilatzen du. Barneko estimuak edo autoestimuak («ni»aren autopertzepzioaren ondorio) lorpen-nahia, konfiantza, autonomia, nagusitasuna, askatasuna... biltzen ditu; kanpokoak, ostera, prestigio soziala, estatusa, ospea, begirunea, mirespena, besteentzat garrantzitsu sentitzea, eta abar. <sup>5.</sup> Autorrealizatzeko premiak. Pertsonak bere potentzialtasunak erabat landu eta garatu nahi ditu, bereziki abila den eta zirrara eragiten dioten erronkak eta esperientziak bizi gura ditu, bere gailurra jotzeraino; hots, pertsonak izan daitekeen guztia izateko duen beharrizana da (premia psikologikoen sintesia da, eta heldutasun psikologikoa adierazten du): «ni» erreala aurkitzean agertzen da eta «ni» hori adieraziz eta garatuz asetzen da. Baina badu bitxitasun bat: ez da asetzean amaitzen, etengabeko bilaketan baizik; izan ere, pertsonak etengabean gero eta helburu intelektual, artistiko, filosofiko edo erlijioso sofistikatuagoak planteatzen baitizkio bere buruari. <sup>20. «</sup>Konplexutasuna» ren kontzeptua biologiak txertatu zuen estreinakoz zientziaren eremuan. Izan ere, biologo ebolutiboak ohartu ziren ezen, denboraren joanean, organismoak gero eta «bereziagoak» edo «desberdinagoak» bilakatzen direla (hau da, gero eta organo espezializatuagoak dauzkatela), baina, aldi berean, gero eta integratuagoak direla (hots, organismoa eratzen duten parteek edo osagaiek hobeki funtzionatzen dutela denek batera, elkarren ondoan). Hori dela-eta, zientzialari askok diote eboluzioa, funtsean eta nagusiki, organismoen konplexutasuna areagotzean datzala. ingurunean gertatzen den guztiaz jabetzea eta denaren kontzientzia izatea. Aitzitik, zati ñimiño baten ezaguera baino ez dugu izaten. Arreta, berez, energia psikikoa da eta, energia fisikoarekin gertatzen den bezala, haren zati bat gutxienez ez badugu bideratzen egiten ari garen zereginera, ez dugu hura burutzea lortuko. Horrela, «gure bizitza» zer izango eta arretaren bidez iragazten zaizkigun esperientzia horien guztien batura baino ez da. Izan ere, arretaz esperimentatzen duguna besterik ez da errealitatea, guri geuri dagokigunez bederen. Horren haritik, argi dago ezen arreta jartzen diegun horiek eta arreta jartzeko moduak goitik behera zehazten dituztela gure bizitzaren edukiak eta kalitatea. Fluxu-egoerak izaten ohituta dauden pertsonek maiz, sakon eta luzaroan fokatzen dute arreta (hots, arreta fokatuaren kontzentrazio ugari izaten dituzte). Aukera parez pare jartzen zaienean, helburuak argiak direnean eta berehalako feedback edo berrelikadura jasotzen dutenean, oso litekeena da pertsona horiek zereginari buru-belarri lotzea, nahiz eta zeregina bera ez izan oso «garrantzitsua», hala nola jolas bat, zaletasun bat edo elkarrizketa interesgarri bat. Eta pertsona horien inplikazioak intentsitate-maila jakin bat gainditzen duenean, giroaren «barruan» edo zereginaren «baitan» murgiltzen dira. Eta zer egin behar duten ez daukate jadanik zertan pentsatu; aitzitik, berez-berez jokatzen dute, ia modu automatikoan21. Nola eratzen da gure «kapital psikologikoa»? Arreta nahita fokatuz («inbertituz») eta horren emaitza edo fruitu gisa gure nortasuna konplexuagoa bihurtuz (abileziak finduz, gai jakin bat hobeki ulertuz, giza harreman sakonago bat garatuz, eta abar). Eta hori gertatzen zaigu gure abileziak gero eta erronka-maila handiagoei aurre egiteko darabiltzagunean, edo, beste era batera esanda, «fluxuan» gaudenean. Arretaren «inbertsio» mota horiek ematen dute, geroago, etekin gehien: bizi-kalitate hobea eta giza garapen integralagoa. Lehen batean, fluxu-egoera lortzeko zeregin egoki batek erronka-maila (zailtasun- edo konplexutasun-maila) desberdinak planteatu beharko lituzke, modu dinamiko eta malguan planteatu ere, pertsona bakoitzari bere abileziak mailaz maila garatzeko eta goratzeko abaguneak eskainiz. Baina, dena dela, funtsean ia edozein zeregin egokia eta baliagarria dateke fluxu-egoera lortzeko, gure abileziak erabiltzeko aukerak zereginik itxuraz arruntenetan ezkutatzen baitira (hala nola muntaketa-katean aritzean, geure seme-alabekin solastatzean edo harrikoa egitean). Izan ere, badago ahalegintzerik edozein zeregin ere gero eta hobeto, gero eta azkarrago edota gero eta modu eraginkorragoan egiten. Azken batean, pertsona bakoitzak kontrolatu egiten du, neurri batean behintzat, zein erronkamailari aurre egiten dion. Zereginik sinpleenak ere, kontuz eta arretaz eginez gero, aukera eman diezaguke gure abileziak baliatzeko, trebatzeko eta fluxura heltzeko. Egoera hagitz latz eta tamalgarrietan ere, pertsona batzuk gai izan dira beren abileziak trebatzeko moduko aukerak/erronkak aurkitzeko. Csikszentmihalyik (2003) Solzhenitsyn presoaren muturreko adibidea aurkezten du: kartzelan gatibu <sup>21.</sup> Baina eguneroko bizitzan, pertsona askok eta askok nekez fokatzen dute beren arreta, ez bada une labur batez eta modu oso azalekoan. Ia etengabean jarrera arretagabea dute, beren arreta estimulu batetik bestera hegan dabilkie. Eta egoera arretagabe kroniko horretan nahasturik, oso zaila da fluxu-esperientziez gozatzea. zela, burua ez galtzeko eta zeharo ez erotzeko, jolas mental bat asmatu eta praktikatu zuen: Moskutik Amerikarainoko bidaia birtual edo irudizkoa egitea. Horretarako, preso zegoen ziegaren luzera neurtu zuen eta egunero, horma betetik bestera oinez, hainbat kilometro egiten zituen, paisaia irudikatuz. Kartzelatik atera zenerako, Atlantikoaren erdia gurutzatua zuen. Izan ere, ihes fisikoa galarazita dagoenean, irudimenera jo genezake mundu birtualik ederrena asmatzeko eta hara ihes egiteko. Horregatik, gizakiok dauzkagun talentu guztien artean bada bat bereziki polit eta baliotsua: ingurunean dauzkagun aukerak bereizteko abilezia, nahiz eta beste pertsonek halakorik ez antzeman. «Ihes» egitea hizpide hartuta, fluxu-egoerak badu nolabaiteko antza «ihes egiteko mekanismo» direlakoekin; azken batean, fluxu-esperientziak ere libratu egiten gaituelako pentsamendu desatseginetatik eta kezkaturik bizitzetik, askoz ezagunagoak eta hurbilagoak ditugun ihes egiteko beste mekanismo batzuen antzera (alkohola, drogak, eta abar). Baina bataren eta besteen ondorioak oso desberdinak dira. Izan ere, fluxu-esperientziak erronkei aurre egitea eta abileziak garatzea inplikatzen duenez, pertsona gisa «haztea» edo «hedatzea» dakarkigu ondoriotzat. Egungo errealitatetik aurrerantz ihes egitea da. Aitzitik, alkoholak nahiz drogek atzerantz garamatzate. Ildo horretan, Einsteinen hitzak gogora datozkigu: «Artea eta zientzia dira gizateriak asmatutako errealitatetik ihes egiteko biderik onenak». Lehenago ere esana dugunez, fluxu-egoeran orainak dauka garrantzia, egiten ari garen zereginak erabateko arreta eskatzen digu, eta horrenbeste kezkatu ohi gaituzten eguneroko arazoak gure burutik kanpo gelditzen dira. Gure arreta osoa orainari, unean unekoari zuzentzen diogu; iraganeko zein etorkizuneko gertakariek ez daukate lekurik gure kontzientzian. Sarritan, fluxu-egoerak gure «egoa galtzea» ere eragin dezake, hots, fluxuan gaudela gure kezkak eta ingurunea ez ezik, gure burua bera ere ahantz dezakegu. Eta, zenbaitetan, «ni»aren kontzientzia galtzearekin batera, modu paraleloan, «ni» hori baino handiagoa den zerbaiten partaide izatea bilatzen dugu, gure banakotasunaren mugak gaindituz. Gainera, Csikszentmihalyik (2003) egindako ikerketa enpirikoek egiaztatzen dutenez, fluxuegoera bizi ondoren pertsonaren autoestimua lehen baino sendoagoa izaten da. Gogorarazi nahi dugu fluxu-egoerara iristeko beharrezko baldintza bat feedback edo berrelikadura dela. Nekez kontzentra daiteke inor ezein zereginetan, baldin eta noizean behin gauzak nola egiten ari den esaten ez badiote (hots, bere errendimenduari buruzko informaziorik jasotzen ez badu). Feedback hori lankideek nahiz nagusiek eman diezaiokete, baina dudarik gabe onena da zereginak berak ematea informazio hori. Horren haritik, aipagarria da jarduera «sortzaile» askok —esaterako, margolan bat egiteak edo nobela bat idazteak— nekez ematen dutela berrelikadurarik, ez baitago irizpide unibertsal errazik jarduera horiek ebaluatzeko. Idazle batek pentsa dezake idatzi berri duena zoragarria dela, baina hala al da benetan? Eskarmentuan oinarrituriko bere barne-arau eta irizpideez fidatzen ez bada, idazteak hainbat zalantza eta urduritasun ekarriko dio22. <sup>22.</sup> Alde handia dago jarduera artistikoak eta enpresa-jarduerak ebaluatzeko irizpideen artean. Jarduera artistikoaren arrakasta adierazteko, kritikarien balorazioa edota ikus-entzuleen txaloak erabiltzen dira, besteak beste. Enpresa-munduko arrakasta neurtzeko irizpideak, berriz, askoz Nolanahi ere, ukaezina da pertsona autotelikorik izan badela, eguneroko bizitzan fluxu-esperientziak izaten dituena (Csikszentmihalyi, 2003). Pertsona horiei laneko erronkak agortzen zaizkienean, berehala bilatzen eta aurkitzen dituzte beste batzuk, lanean ez bada handik kanpo. Halako pertsonek denbora luzea eman ohi dute beren inguruko jendartearen alde «lanean», edo filantropiaz jokatzen, edo familiari laguntzen, edo bidaiatzen, edo zaletasun aktibo batean murgildurik, edo hausnarketa sakonetan, edo ariketa espiritualetan, etab. Pertsona horiek horrela jokatzen dute —pentsatuko du norbaitek, errezeloz, baita «leporatu» ere—, eroso bizitzeko moduko maila ekonomiko altua lortu dutelako. Baina Csikszentmihalyik azpimarratzen du ezen pertsona horiek bizitzari ateratzen dioten gozamena ez datorkiela erosotasun edo ongizate materialetik, baizik eta modu aktiboan erronka berriak bilatzetik eta abilezia berriak garatzetik; eta, horrela, bizitzan zehar konplexutasun bide gorakorrak urratzen dituzte23. # 5. Fluxu-egoera lanean eta produktibitatea enpresetan Bibliako Itun Zaharreko pasarte ezagunak dioenez, «…(lurrari) nekearen nekez aterako diozu janaria zeure bizitzako egun guztietan (…) zeure bekokiko izerdiz jango duzu ogia…»; orduz geroztik, denbora askoan eta hainbat kulturatan lana maldiziotzat jo izan da, kosta ahala kosta saihestu beharrekotzat24. Baina Bibliari zor zaion errespetua gorabehera, ez genuke pentsatu behar lana nahitaez pertsonarentzat desatsegina, zikina eta iraingarria denik. Ezta urrik eman ere: lana atsegingarri eta gozatsua ere izan daiteke; areago, gure bizitzako gauzarik atseginena izatera ere irits daiteke. Jakina, lanaren edukia zein den eta lana zer giro eta baldintzatan egiten den aintzat izan behar dugu, hor dago gakoa25. objektiboagoak izan ohi dira, eta, ondorioz, feedback azkarragoa eta ziurragoa eman ohi dute (produkzio bolumena, salmenta kopurua, irabaziak, diru-sarrerak, eta abar). <sup>23.</sup> Azken hamarkadetan ahalegin handia egin da herrialde bateko jendearen ongizatea eta bizikalitatea neurtu nahian. Hainbat ongizate-adierazle «asmatu» dira, zenbait aldagai edo estandar oinarri harturik (biztanleko Barne Produktu Gordina, Giza Garapenaren Indizea, Ongizate Ekonomiko Iraunkorraren Indizea, eta abar). Fluxuaren ereduak zalantzaz eta mesfidantzaz beterik hartzen ditu ongizatea neurtzeko ahalegin horiek guztiak. Izan ere, fluxuaren ereduaren arabera, bizi-kalitateak eta gozamenak ez dute zerikusi handirik jendarte jakin batek erdietsi dituen estandar absolutu jakin batzuekin; horiek baino garrantzitsuagoak dira jendearen denboran zeharreko «hazkunde» prozesu dinamikoak (erronka-abilezia konbinazio esanguratsuen bilakaera gorakorrak, alegia). <sup>24.</sup> Euskal atsotitzetan ere gelditu da horren arrastorik: esate baterako, «Lanean baino hobeki elean», «Hau dok bizimodue, osasune ta bierrik ez», «Ondo bizitzeko, apaizaren lana, militarraren jornala eta maisuen bakazioak», eta abar. Pertsonak lana gorroto duelako eta hari ihes egiten diolako uste horrek McGregorren X teoria dakarkigu gogora. Douglas McGregor (1960) irakaslearen esanetan, enpresa-zuzendariek langileen izaera eta jokaerari buruz X teoria edo Y teoria, bietako bat, hartzen dute oinarritzat beren zuzendaritza-estiloa zehazteko orduan. X teoriak ikuspegi tradizional, ezkor, estatiko eta zurruna biltzen du, zeinaren arabera pertsonak, berez, lanari higuina baitio eta, ahal dela, saihestu egiten baitu. Hortaz, enpresaren helburuak lortzekotan, pertsona gehienak behartu, kontrolatu eta zigorrez mehatxatu behar dira. Areago, pertsonek, oro har, nahiago omen dute inoren zuzendaritzapean lan egin, erantzukizunak ekidin nahi dituzte, ez dute goranahirik ez irudimen handirik, eta, batez ere, segurtasuna bilatzen dute. Y teoriak, aitzitik, zeharo bestelako ikuspegia dauka. Horrela, lana askatasun handiz egiten denean eta lan horrek abilezia nabarmenak eskatzen dituenean, oso litekeena da fluxu-esperientziak sortzea eta, hedaduraz, langileak errendimendu- eta gozamen-maila handiak lortzea, haren nortasuna ere modu hazkorrean «aberasten» eta konplexuago bihurtzen den bitartean. Aitzitik, askatasuna itoz fluxu-egoera oztopatzen duten baldintzetan, lanak monotoniarantz jotzen du eta langilearen ekimena eta sormena zapuzten dira. Csikszentmihalyiren esanetan (1997: 218), «gauza gutxi dira gogoz kontra egindako lan ez-kualifikatua bezain entropikoak»26. Hona hemen datu «bitxi» bat, deigarria bezain esanguratsua: lanean gertatzen da fluxu-esperientziarik gehien, Csikszentmihalyiren (1997, 2003) eta beste hainbat adituren ikerketa enpirikoen arabera27. Horrek bat baino gehiago harrituko du, pertsonen artean desberdintasun handiak baitaude. Baina, benetan, datu hori ez da hain txundigarria ere: azken batean, lanean arau eta helburu argi samarrak edukitzen ditugu, eta beste inon/ezertan baino erronka handiagoei aurre egin eta gure abileziak gehiago eta hobeto erabili behar izaten ditugu (eta, ondorioz, Sigmund Freudek berak ere lanaren garrantzia goresten zuen. Behin batean, zoriontasunaren errezeta zein zen galdetuta, honela erantzun zuen: «lana eta maitasuna». Halatan, badirudi ezen bai lanean eta bai beste pertsonekiko harremanetan ere fluxu-esperientzietan murgiltzea lortuko bagenu, gure bizi-kalitatea globalki hobetzeko bidean egongo ginatekeela. <sup>25.</sup> Bibliako Itun Zaharreko pasarte horri aurre eginez, «etika protestantea» topatzen dugu —ikusi Max Weberren tesia, Etika protestantea eta kapitalismoaren espiritua, 1904-1905 urteetan plazaratua—, zeinaren arabera lana baita (lan metodiko eta fina) salbaziorako bidea, bai eta, aurrezkiaren aldeko jarrerarekin batera, kapitalismoaren sorreraren sustraia ere. Lana «gurtzen» duen ideia hori ere jaso dute euskal atsotitzek: «Lana, bertute guztien ama», edo «Lana, bizibiderik garbiena». Horren harira, McGregorren (1960) Y teoria aipa dezakegu. Y teoriak ikuspegi baikor, dinamiko eta malgua jasotzen du, zeinaren arabera pertsona bakoitzak bere burua zuzentzeari eta bere helburuak enpresaren helburuetan integratzeari ematen baitio garrantzia. Izan ere, Y teoria aintzat hartuz gero, atseden hartzea edo jolastea bezain naturala omen da burua eta gorputza lanean nekatzea; pertsonek beren burua zuzentzen eta kontrolatzen dute, helburuak lortzeko konpromisoa hartzen dutenean; konpromiso-maila helburuak lortzeak dakarkien sariaren tamainaren araberakoa izaten da (eta saririk onena egoa asetzea izan ohi da); pertsonek, oro har, erantzukizuna onartzen ez ezik, bilatzen ere ikasten dute, baldintza egokiak badituzte; eta pertsona gehienek irudimen, sormen eta ahalmen handia daukate, enpresaren arazoak konpontzea ahalbidetzen dutenak. <sup>26.</sup> Halatsu uste zuen Karl Marxek ere. Haren iritziz, pertsonak lanean bistaratzen du bere nortasuna eta lanaren bidez autorrealizatzen da. Hori bai, lana errepikakorra eta errutinazkoa bada eta askatasunez egiterik ez badago, lanak berak zapaltzen eta alienatzen du gizakia. Izan ere, Marxek historiaren protagonista aktibo eta egile gisa dakusa gizakia, zeinak lanaren bidez (lan eginez) erakusten eta garatzen baitu bere burua (autorrealizazioa erdiesteraino): lanaren bidez langileak ez du soilik ingurunea eraldatzen, bere burua ere eraldatzen du, instintuen menpeko animalia huts izatetik pertsona kontziente, abil eta helburuduna izatera pasatuz. Haatik, jabetza pribatuaren sistemaren ondorioz langilea salgai bihurtzen denean (langileak bere lan-indarra merkatuan saltzen duenean, merkatugai bilakatuz), bere nortasuna garatzeko aukera galtzen du. Alienazioa gertatzen da gizakiak lanean bere nortasuna garatzeko ezintasuna duenean; bere lana ez baita borondatezkoa, inposatua eta derrigorrezkoa baizik, hots, lan behartua da (ohartzekoa da bizkaieraz lanari «beharra» esaten zaiola, eta langileari «behargina»): lana kanpotik datorkio, ez dagokio berez bere izaerari eta, ondorioz, langileak ez du lanean bere burua garatzen, ez du bere sormena libre uzten, ez du gozamenik eta fluxurik sumatzen. Horregatik, Marxen aburuz, alienazioaren arazoa gainditu nahi bada, haren iturri diren jabego pribatua eta lanaren banaketa lehenbailehen ezabatu beharko lirateke. Langilea bi kate horietatik askatuz erdietsiko dugu, Marxen ustez, langileen eta, orobat, gizakion askatasun erabatekoa, giza morrontza guztiak langileak produkzioarekin duen harremanaren araberakoak baitira. <sup>27.</sup> Besteak beste, Bryce eta Haworth (2002), Eisenberger et al. (2005), Demerouti (2006), Salanova et al. (2006), Mäkikangas et al. (2010), Nielsen eta Cleal (2010). aukera gehiago daude fluxu-egoerak sortzeko, eta pertsona «aktibo», «indartsu», «sortzaile», «kontzentratu», «motibatu»… sentitzeko). Aisialdian, ostera, normalean ez ditugu gure abileziak ia erabiltzen, ezta erronkei aurre egiten ere, ez dugu ez arau ez helburu argirik edukitzen, eta egiten duguntxoa, salbuespenak salbuespen, «esanahi» eta «balio» handirik gabea izaten da (telebista ikustea, zinemara joatea, irakurtzea, lagunekin solastatzea, tabernan egotea…); finean, aisialdian ez dugu gure nortasuna ia deus «aberasten» eta konplexuago bihurtzen (aitzitik, denbora eta energia psikikoa alferrik xahutu ohi ditugu). Horregatik, aisialdian jendea sarritan «asperturik», «pasibo», «ahul», «ase gabe»… sentitu ohi da, eta nekez bizi izaten du fluxu-esperientziarik. Nolanahi ere, pertsonen arteko aldeak handiak dira: enpresako goi-karguek, esaterako, lanean fluxu-egoerak maizago lortzen dituzte, erdi-mailako langileekin eta, zer esanik ez, behe-mailako langileekin alderaturik (goi-karguek beren lanaren kontrol handiagoa baitute, erronka kilikagarriagoei aurre egiten baitiete, eta abilezia gehiago erabili behar izaten baitituzte). Haatik, muntaketa-kateko langileek ere lanean bi aldiz fluxuesperientzia gehiago izaten dituzte, aisialdian baino28. Badira bi bide, bata bestearen osagarri, gure lana fluxu-egoeran gertatzea errazten dutenak. Lehenengo bidea, langileari berari dagokio eta nortasun autotelikoa garatzea da, nork bere helburuak ezar, bere erronka kilikagarriak plantea eta bere abileziak aktiba ditzan, eta kanpoko saririk behar izan ez dezan bere zereginak burutzeko, zereginok edozein izanik ere. Pertsona askok ez dute ordainsaririk —dirurik— jaso behar izaten, ezta inoren mirespenik ere, dena delako zeregina burutzeko. Zereginok gozamena ematen diete berez, modu intrintsekoan; haiek egite hutsak saria dakarkie, eta automotibazioa eragiten diete29. Zeregin horien aurkakoei, justu beste muturrekoei, «exoteliko» deritze eta kanpotiko saria dakarte; zeregin horiek ez dira egiten, irabaziren bat lortzeko edo <sup>28.</sup> Dena dela, paradoxikoa bada ere, jenderik gehienak lanean baino beste edonon/edozertan egotea nahiago du. Hots, jendearen lanerako motibazioa apala da (lan gutxiago egin nahi du), nahiz eta lanak fluxu-esperientzia gehiago biziarazi; bestalde, jendeak aisialdirako motibazio garaia dauka (aisiari denbora gehiago eskaini nahi dio), nahiz eta astia duenean zeregin ezean egon, abileziarik erabiltzeke, asperturik eta ase gabe. Paradoxa hori azal dezakeen arrazoirik egon badago: izan ere, lanari dagokionez, pertsonek ez diete beren zentzumenei aditzen, lanean bizi duten unean uneko esperientziari ez diote jaramonik egiten; aitzitik, beren motibazioa estereotipo kulturaletan oinarritzen dute, zeinaren arabera lana inposatua baita («beharra»), mugatzailea, gogoz kontrakoa, askatasuna eta denbora lapurtzen dizkiena, eta beren benetako helburuekin bat ez datorrena (Csikszentmihalyi, 1997: 240-241). <sup>29.</sup> Esteban Vicente ASV Consulting-eko bazkide eta zuzendariak dio (2008: 22-23) «motibazioa pertsonari datxekiola, bere duela eta berea dela (…) giza motibazioak pertsonak bere buruaren kontrola izatea eskatzen du, eta, beraz, berea baino ez da, berari baino ez dagokion zerbait. Goragoko nagusi baten edo sistema sustatzaileen ekintza «motibagarriek» berekin dakarte pertsonaren borondatea kanpotik kontrolatzea. Eta horrek indargabetzen du jokabide motibatuaren berezko izaera: autodeterminazioa (…) ezin dugu motibatu motibatua izan nahi ez duena: behar dezakegu, mehatxatu, zigortu, limurtu, manipulatu, seduzitu, erosi, lanetik bota edo mailaz igo. Kontrola dezakegu, zelatatu, saritu edo zigortu. Eta horrekin haren laguntza pasiboa lortuko dugu, kanpotik eragiten dugun kontrolean oinarrituta. Espero daitezkeen errendimendu eta kalitate txikienak lortuko ditugu, baina laguntza hori sariak eta zigorrak kontrolatzen ez ditugun momentuan bertan indargabetuko da. Hau da, horrek ez du zerikusirik errendimenduarekin edo jokabide motibatuarekin. Pertsona ez baitago egiteko motibatua, egitera «bultzatua» baizik». zigorren bat ekiditeko ez bada. Umeen «etxeko lanek» eta soldatapeko langileen lanak, sarritan, izaera hori dute, tamalez30. Lanean fluxu-egoerak sustatzeko beste bidea lana bera —lanaren edukiak eta izaera— eraldatzea da, laneko baldintzak ahalik egokienak izan daitezen fluxu-esperientziak sorrarazteko. Ildo horretan, lanak joko edo jolas baten zenbat eta antz handiagoa izan —hots, aniztasun handikoa bada, erronka egoki eta malguak badauzka, helburu argiak ezarri eta feedback berehalakoa ematen badu—, orduan eta hobe; lana orduan eta produktiboagoa eta gozatsuagoa izango baita, langilearen kualifikazio-maila edozein dela ere. Manfred Kets de Bries irakasleak dio (2006: 20-22) punta-puntako enpresak —tartean Virgin, General Electric eta ABB— biziki ahalegintzen direla langileek jolas egin eta goza dezaten. Badakite, jakin, jolasa eta sormena oso lotuta daudela; gozatuz gero, gehiago lan egiten dela; lana kontrolpean edukita, langilea pozago dagoela, sortzaileagoa dela, estresik ez daukala eta produktibitatea goratzen duela31. Soldata, laneko segurtasuna, ingurune fisiko erosoa eta Herzbergen teoriako gainerako faktore «higienikoak» beharrezkoak izan daitezke laneko atsekabea eta desmotibazioa ezabatzeko —eta hori ez da gutxi—, baina inondik ere ez dira aski langileak automotibatzeko eta haiei fluxu-esperientziak biziarazteko. Horretarako, ezinbestekoa da langileak sentitzea bere talentu osoa erabiltzen ari dela, bere potentziala gara dezakeela, lana ez dela nekagarria eta aspergarria, baizik eta erronka eta esperientzia gozatsuak bere baitan gordetzen dituela (fluxu-egoerei dagozkienak bezalakoak). Ordea, lana ezin da izan esperientzia atsegin baina «hutsalen» segida soil bat; horrez gain, «esanahi» eta «balio» handia ere eduki behar du, langilearen abilezientzat konplexutasun edo hazkunde fisiko, intelektual, emozional eta sozial gorakorra ekarri behar du32. Eta hori lortzeko, 6. atalean ikusiko dugunez, funtsezkoa da enpresa-kultura indartsu bat indarrean egotea; eta, horretarako, era berean, giltzarria da liderraren eginkizuna. <sup>30.</sup> Egia esan, benetan ez dago zereginik guztiz (% 100) autotelikoa edo exotelikoa denik. Eta lanaren truke soldata bat jasotzeak ez du esan nahi lanean gozatzerik ez dagoenik. <sup>31.</sup> Google enpresa ere ez dago aipatzeke uzterik. Larry Page eta Sergey Brin Google-ren sortzaileek hasieratik bertatik argi zuten lanak erronka-izaera behar duela izan eta lanean gozatu egin behar dela. Google-ren web orrian bertan aipatzen dira enpresaren filosofiaren 10 ardatzak. Horietan bederatzigarrenak hauxe dio, hitzez hitz: «Ez dago trajez zertan jantzi, formala izateko (…) lanak erronka izan behar du eta erronka horri aurre egiteak gozamena eman behar du (…) enpresa-kultura egokiak talentu eta sormena sustatu behar ditu…». <sup>32.</sup> Herzbergen teorian oinarrituta (1966, 1968), esandakoa lortzeko «lana aberastu» behar da, eta hori egiteko bi modu daude: Lana horizontalean aberastea: lanpostua berriro diseinatzea eta zeregin motak gehitzea, postuak garrantzia irabaz dezan eta langilearen gaitasun eta abilezia gehiago balia daitezen. - Lana bertikalean aberastea: lana berriz diseinatzea eta lan horren lehengo zereginei plangintza-, antolaketa- eta kontrol-jarduerak —lehen zuzendaritza-postuei zegozkienak— eranstea, langileak erantzukizun eta autonomia handiagoak izan ditzan. Horri loturik, aipatzekoa da, Csikszentmihalyiren ikerketa enpirikoek diotenez (1997: 242), langileak lanean motibaziorik gabe sentitzeko arrazoi nagusiak honako hiru hauek direla: A) laneko zereginetan aniztasun eta erronka falta izatea; B) lankideekin eta bereziki buruzagiekin liskarrak izatea; eta C) lanean «erretzea», hots, gehiegizko presioa jasatea, norbere buruarengan pentsatzeko astirik ez izatea, eta familiarekin egoteko denbora gutxiegi izatea. Gaur egungo enpresa gehienek badaukate aski tarte eta askatasun, nahi izanez gero, fluxu-esperientziak erraztuko eta areagotuko lituzketen lan-baldintzak sortzeko eta gisa horretako lanpostuak diseinatzeko. Gainera, azken urteotako aurrerabide teknologiko azkarrak asko laguntzen dio xede horri. Izan ere, artisautza edo esku-lana nagusi zen garaian —Industria Iraultza baino lehen—, laneko jardunean fluxu-esperientziak bizi izateko baldintzak egon bazeuden, erruz gainera (hots, indarrean zegoen Thorstein Veblenek aipaturiko artisauaren «maisutasun-instintua lanbidean»; artisaua bere lanaren sortzaile eta jabe zen, baita lanaren azken emaitzaren egile eta erantzule ere; eta hartara lanak autorrealizazioa ekar ziezaiokeen). Baina hori guztia bertan behera hondoratu zen lehendabiziko ehundegi mekanikoekin eta lantegi industrialen hedapenarekin. Industria mekanizatuak eta fordismoak laneko baldintzak errotik «izorratu» zituen, artisauaren «maisutasun-instintua» zanpatuz, eta lanean fluxu-esperientzia lortzeko aukerak murriztuz, bortxatuz (muntaketa-katea garai haren ikur dugu). Garai hura ere, ordea, bukatu-edo zen eta, gaur egun, herrialderik aurreratuenetan behintzat aro postindustriala edota postfordista bizi dugu, gutxi-asko. Teknologia lagun, produkzioa gero eta automatizatuagoa eta robotizatuagoa da, eta horrek askatu egin du langilea lanik nekagarri, latz eta errutinazkoenetatik. Dagoeneko langilea ez da makinaren morroi eta menpeko, zeharo bestela baizik: langileak kontrolatzen du makina, hura programatzen du eta haren errendimendua nola hobetu ikertzen du. Esku-lana, gero eta neurri handiagoan, buru-lanak ordezkatu du. Langileen hezkuntza-, prestakuntza- eta abilezia-maila, oro har, gero eta jasoagoa da. «Ezagutzaren langileak» dira. Eta langile horiek, muntaketa-katean barik, talde-lanean aritzen dira, hagitz malgu eta aske, eta beren zereginak ez dira, oro har, inork agindutakoaren menpekoak, beren buruaren menpekoak baizik33. Warren Bennisen aburuz (2006: 54), gaur egun enpresen eta langileen arteko «kontratu sozial berria» aurreko garaikoa baino ahulagoa da. Orain konfiantza da pertsona eta enpresa lotzen dituen uztarri emozionala (Bennis, 2006: 54). Kets de Bries (2006: 25) ere berdintsu mintzo da, nahiz eta «kontratu psikologiko» hitza darabilen. Haren ustetan, aurreko garaian ez bezala, orain langileen lanarekiko eta enpresarekiko leialtasuna desagertu egin da. Era berean, lanpostuko segurtasunak erabatekoa izateari utzi dio. Gaur egun enpresek, langileak erakartzeko eta haiei eusteko, «enpleagarritasuna» eskaini behar diete, hots, langileei ezagutzak, gaitasunak eta abileziak garatzeko bitartekoak eman behar dizkiete, noizbait enpresatik alde egin nahi/behar badute, beste norabait «jantziago» eta «trebeago» joan ahal izan daitezen (edo, beste era batera esanda: enpresek langileei ikasteko aukerak eman behar dizkiete, pertsona zein profesional gisa «hazteko» edo <sup>33.</sup> Management eta lidergoaren alorreko «guru» handiek diotenez, lan-mundua eta bereziki enpresa ulertzeko eta gidatzeko paradigma berri bat indarra hartzen ari da. Eta paradigma berri horretan enpresari ere izen-abizen berriak dagozkio: «sare-enpresa» (Peter Drucker), «ikasten duen enpresa» edo «enpresa adimentsua» (Peter Senge), «enpresa eroa» (Tom Peters), «wikilana» edo «erakunde autoantolatua» (Tapscott eta Williams), «enpresa post-burokratikoa» (Warren Bennis), «erakunde horizontala» (Frank Ostroff), «kaos antolatua» edo «talde autogestionatua»(Koldo Saratxaga), eta abar. «hedatzeko» abaguneak, alegia). Ildo bertsuan, Tapscott eta Williams ere bat datoz (2007: 359-402) baieztatzean aurreko belaunaldiko langileek biziki baloratzen zituztela leialtasuna, hierarkia, segurtasuna eta autoritatea; gaur egungo «Net» belaunaldikoek, berriz, beste zerbait bilatzen eta estimatzen dute lanean: sormena, konektibitate soziala, jolasa eta dibertsioa, askatasuna, lastertasuna eta aniztasuna. Hortaz, egun bizi dugun garaiak —eta etorkizunekoak are gehiago— ezin hobea dirudi, batetik, pertsona orok jakin dezan laneko bizipenak eta esperientziak eralda ditzakeela eta, horrela, bere bizitzako dimentsio garrantzizko bat hobe dezakeela. Teorian behinik behin, edozein lan itxuralda eta birdiseina dezakegu, hiru output funtsezko lortzeko: errendimendu handiagoa, gozamen gehiago eta gure gaitasun fisiko, intelektual zein emozionalen garapen jasoagoa. Eta hori lortzeko fluxu-ereduaren jarraibideei segitu, besterik ez da egin behar. Bestetik, garai ezin hobea da, halaber, enpresak kontura daitezen erabakigarria izan daitekeela laneko baldintzak birdiseinatzea fluxu-esperientziak sustatzeko, bai indibidualak eta bai kolektiboak. Zenbait enpresak dagoeneko egin du. Eta hala egiteak arrakasta iraunkorrik ziurtatzen ez badu ere (baldintza beharrezkoa da, baina ez nahikoa), abantaila konpetitibo paregabea eskuratzeko oinarria izan daiteke. Fluxu-egoeraren eta langilearen produktibitatearen arteko harremana modu sinplean erakuts daiteke (2. taula). Irudian ageri denez, lanean langileak daukan estutasun-mailaren —zeina zuzenki loturik baitago langilearentzat zereginak/erronkak daukan izaera eta mailarekin— eta errendimenduaren (produktibitatearen) arteko harremanak U irauliaren itxura du. U irauliaren tontorrean ezin hobea da estutasun-mailaren eta errendimenduaren arteko harremana; horregatik, «eremu ezin hobea» deitzen diogu, eta fluxu-egoerari dagokio; bertan, langile bakoitzeko produktibitateak maila gorena hartzen du. Irudiaren ezkerreko aldea «estutasun gutxiko eremuari» dagokio, non apatia eta asperdura nagusi diren. Eremu horretan dauden pertsonek motibazio eskasa dute eta haien errendimendua ere apala da. Ikerketa enpirikoek diotenez, pertsona askok eremu horretan pasatzen dute beren bizitzako zatirik handiena (bai lanorduetan bai eta aisialdian ere). Irudiaren eskuineko aldea «gehiegizko estutasuneko eremuari» dagokio, non langilea urduriegi, kezkatuegi eta estresatuegi baitago, arrazoi jakin batengatik (helburuak zailegiak eta eskuraezinak direla uste duelako, zereginak anbiguoak eta zalantzagarriak direlako, baliabide edo bitarteko nahikorik ez daukalako,…). Eremu horretan dagoen langileak, gehiegizko estutasuna dela-eta, sufrikario psikiko handia jasaten du; horrek antsietatea eragiten dio eta «bahitu» edo zapuztu egiten du langilearen pentsamendu arrazoizko eta arina. ### 2. taula. Fluxu-egoera: estutasun-mailaren eta produktibitatearen arteko harremana. ![](_page_25_Figure_1.jpeg) Azkenik, «eremu ezin hobean» langileak errendimendu-maila gorena lortzen du. Horixe da enpresek sustatu behar duten eremua, fluxu-egoerei dagokiena, arrakasta izan nahi badute. Eta fluxu-egoera errazteko baldintzak artikulu honen 3. atalean deskribatu ditugu. «Eremu ezin hobe» horri gehien laguntzen dion giro emozionalaren izen teknikoa «hipomania» da: halako euforia puntu bat duen gogo-aldartea, baikorra, alaia eta adiskidetsua. Giro horrek lotura omen du pentsamendu arin, kontzentratu, irudimentsu eta sortzailearekin. #### 6. Lidergoa, kultura indartsua, fluxu-egoera eta produktibitatea enpresetan Gaur egun, edozein enpresa zein bestelako erakundetako liderren erronkarik garrantzitsuena bat bera da: ingurune fisiko, sozial eta emozional jakin bat lortzea, bertan lankideek beren lanaz goza dezaten —lan-giro abegikor eta alaian— eta lan eginez beren burua gara dezaten —bai maila pertsonalean bai profesionalean—. Hori dela-eta, enpresa edo erakunde «ideala» lankide bakoitzak bere potentzialtasunak gara eta bistara ditzakeen hura da. Liderrek, beraz, giro edo atmosfera jakin bat sortu behar dute, lankideek beren onena eman nahi izan dezaten, borondatez. Eta kontu hori ongi argitzea komeni da: inori ere ezin zaio agindu bere barruko onena eman dezan. Inork ezin izan zion agindu Beethoveni Bederatzigarren sinfonia sortzeko. Hori egin nahi izan behar da, eta gainera horretarako giro mesedegarrian egon. Horregatik, liderren funtzio nagusia «erraztatzaile» edo «inspiratzaile» gisa jardutea da. Liderrek «arkitekto sozial eta emozional» modura jokatu behar dute34. Erronka horri aurre egiteko —langile motibatu eta ekintzaileak erakartzeko eta haiei enpresaren barruan eusteko—, liderrak lehendabizi jakin eta ulertu behar du pertsonek zergatik lan egin nahi duten, eta, ondoren, nahi hori aseko dieten baldintzak sustatu behar ditu. Eta hori bereziki garrantzitsua da egungo garai aldakor eta dinamikoetan, langile kualifikatuak batetik bestera baitoaz beren burua garatzeko aukera gehien ematen dizkien lanpostuaren bila. Enpresako goi-agintarien konpromisorik gabe, ezinezkoa da lankideengan fluxu-egoera orokor bat eragingo duen ingurune edo giro jakin bat sortzea. Hori lortzeko, goi-zuzendariek beren lidergorako gaitasuna erabili behar dute, aldez aurretik ongi jakinik «betiko» elementuez kezkatzeaz gain (produktuak, kostuak, salmentak, irabaziak…), lankideen ongizate emozionala lortzea ere beren funtsezko ardura eta erantzukizuna dela35. Horretarako, liderrak sustatu eta gidaturiko enpresa-kulturak —arau, balio eta sinboloen bitartez— lankide guztiei askatasunez jokatzeko eremua bermatu behar die, beren ekimenak aurrera eramateko abaguneak eskainiz eta beren lanaren eta zereginen gaineko kontrola izan dezaten utziz36. Premiazkoa da enpresetan helburuak argitasunez eta gardentasunez finkatzea; baina ezinbestekoa da, halaber, helburuok bistatik galdu gabe ere, behar izanez gero aldaketak egitea eta betiere malgutasunez jokatzea, langileei askatasuna <sup>34.</sup> Liderrek talde batek jarraitu behar duen norabidea zehaztu behar dute. Horrek ez du esan nahi, ordea, kide bakoitzak nola jokatu behar duen inposatuko dutenik, kideei tarte zabala libre utzi beharko baitiete berrikuntzak egiteko, esperimentatzeko edota arriskuak hartzeko. Lankideak argi dakienean zein den helburua eta hura lortzeko zein leku dagokien bai berari bai gainerakoei (hots, nork zer garrantzi duen), berari buruz espero dena garbi bistaratzen zaio. Liderrek behin eta berriz gogorarazi behar diete lankideei zein den beren egitekoaren helburu funtsezkoa, zeregin bakoitzari —are itxuraz aspergarri eta ezdeusak diruditenei ere— esanahia eta zentzua emanez (González Simón, Guenaga eta Hernando, 2012). <sup>35.</sup> Koldo Saratxagaren aburuz (2007: 57-58), «ugazabak edo exekutiboak izateagatik ardurak dituztenek beren organizazioetako pertsonen ongizatearekiko erantzukizunak dituzte, bai ekonomikoak eta bai emozionalak. Ezin dira tratatu pertsonak epe laburreko errentagarritasun hutsezko irizpideekin (…) ugazabek eta exekutiboek, beren erantzukizunengatik, beren organizazioan sartzen diren pertsonen ongizatea areagotzeko, harreman-estilo egokia sortzeaz arduratzeko obligazio morala dute. Esan daiteke ozenkiago, baina ez garbiago». Nerea Urcola enpresa-aholkulariak (2008: 23) dioenez, «gero eta gehiago behar ditugu emozioekin aztoratzen ez diren liderrak. Beren burua eta beren laguntzaileak ezagutzeko denbora hartzen duten liderrak, arrakasta lortzeko, lehendabizi beren langileen zerbitzura jarri behar dutela dakiten liderrak (…) gaur egun, lider izateko, emozioen mikro-zirujaua izan behar da (…) aditu teknikoak ez ezik, pertsonetan, gaitasunetan eta emozioetan adituak diren liderrak behar ditugu inoiz baino gehiago. Gure enpresak kudeatuegi daude maiz, baina ez lideratuegi». <sup>36.</sup> Irizar enpresan, adibidez, «kontrol» hitza da debekatuta dagoen hitz bakarra: ez da fitxatzen, ez dago ordutegi finkorik, langileek malgutasun handiz jokatzen dute..., baina aparteko lan-ordurik ere ez da kontuan hartzen. Langilearen askatasunaren eta erantzukizunaren arteko oreka oso garrantzitsua da Irizarren. Koldo Saratxagaren esanetan (2007: 70), «pertsonek kontrolatuta daudela sentitzen dutenean, lan egiteko eta soldata duintasunez irabazteko beharretik onik ateratzeko, gutxienekoa egitera mugatzen dira. Ez dut inoiz uste izan denbora aldetik errentagarritasun ona ateratzeko erabakigarria izan daitekeenik kontrola; ez pertsonen kontrola, oro har, ezta langileena ere. Lehenik eta behin, ez dudalako uste ikuspegiak epe laburrekoa izan behar duenik, eta bigarrena, epe luzean eraginkorragoak direlako askatasuna eta konfiantza, kontrola eta mesfidantza baino». emanez. Eta onena da langileek lan eginez ikastea («learning by doing»)37 eta, beharrezkoa bada, huts eginez ikastea. Google enpresak adibide aparta ematen digu hutsegiteak eta hanka-sartzeak onartzeko eta are estimatzeko moduaz. Duela urte gutxi, Sheryl Sandberg Google enpresako publizitate-arloko arduradunak zenbait milioi dolar galarazi zizkion enpresari, akats larri bat egin zuelako. Larry Page enpresaren sortzaile eta aitzindari intelektualari hondamendiaren berri eman ziotenean, Pagek berehala barkatu zion hanka-sartzea, honela esanda: «Pozten naiz, bada, akats hori egin duzulako. Begira, nik, arin-arin mugituta askoasko egiten duen erakundea nahi dut; eta ez dut nahi, ordea, zuhur-zuhur jokatuta gutxi-gutxi egiten duen erakunderik. Horrelako akatsik egin ezean, horrek esan nahi luke ez dugula behar besteko arriskurik hartzen». Pasadizo hori kontuan harturik, honela mintzo da Juan Carlos Cubeiro Eurotalent-eko zuzendaria: «Arriskuan ibili, akatsak egin behar direla onartu, eta akatsetatik ikasi, esperimentuak egin, ausarta izan… horrela jokatu behar dute funtsean pertsonek, lan-taldeek eta proiektuek. Zalantza-izpirik ez badago, bizitza-zantzurik ez dago» (Cubeiro, 2007: 22)38. Esana dugunez, gaur egungo beharginak, gero eta neurri handiagoan, «ezagutzaren langileak» dira. Gehienek talde-lanean dihardute, malgutasun eta askatasun nahi (eta premia) handiz jardun ere, eta beren eginbeharrak ez dira, oro har, inork zehatz-mehatz agindutakoak, beren buruaren menpeko eta araberakoak baizik. Langileok, jakina, heldutasun-maila altua izan behar dute (hots, zeregina burutzeko heziketa-espezializazio egokia, motibazioa eta erantzukizuna). Baina horretarako ezinbestekoa da enpresen baitan adimen emozionalaren maila kolektiboa igotzea; horrela eginez baino ez baita lortuko langileak fluxu-egoerari dagokion «eremu ezin hobean» kokatzea, eta horrek dakartzan onurak profitatzea: a) lanean gozatzea; b) errendimendu edo produktibitatea areagotzea; eta c) giza potentziala garatzea edo nortasuna «aberastea», «konplexuagotzea». <sup>37.</sup> Esandakoaren argigarri, ezin esanguratsuagoak dira Konfuzioren hitzok: «Kontatu zidaten eta ahaztu egin zitzaidan; ikusi nuen eta ulertu egin nuen; egin nuen eta ikasi egin nuen». <sup>38.</sup> Koldo Saratxaga (2007: 96-97) ere lankideei abaguneak eskaintzearen, kontrolik ezaren, arriskuak hartzearen eta hutsegiteak egitearen alde dago: «Badira uste dutenak, adibidez, Irizar-en pertsonak aukeratzeko metodo bereziren bat genuela; beste batzuek uste dute zortea genuela edo Irizar-en prestigioak gauzak errazten zizkigula. Galdetzen zidatenean: "Koldo, zuek zer pertsona hartzen dituzue?". Erantzuten nien: "Jende ona… Gazte jende irekia, enpatiaduna, arriskatzeko, erabakitzeko eta lideratzeko gaitasuna duena, ilusionatzeko eta amets egiteko gai dena. Eta ez gara joaten munduko unibertsitate onenetik onenera, Bill Gates-ek uste dudanez egiten duen moduan. Guk Goierrikoak ditugu, hogei kilometroren bueltakoak". Egia da diferentzia nabarmenak daudela pertsonen artean. Baina egiaztatu dut erdipurdikoa dirudien bat ona bihurtzen dela, bere gaitasun guztiak aktiba baditzake. Hori gerta dadin, beharrezkoa da pertsonei jarduteko eremua uztea eta bihur daitezela euren ideien gauzatzaile». #### 3. taula. Fluxu-egoeraren hiru output-ak eta etengabeko soka indargarria. ![](_page_28_Figure_1.jpeg) 3. taulan islatu ditugu fluxu-egoera ezaugarritzen duten hiru output nagusiak. Horietako bat laneko «gozamena» da, zereginak berak langileari ematen dion gogobetetasuna edo atsegina, alegia. Gozamen horrek gurpila biraraziko du etenik gabe, hau da, fluxu-egoera berriak behin eta berriz lortzea eragingo du. Fluxuegoerak dakarren gozamenari esker, hala langileak zeregin indibidualetan nola lan-taldeak eginbehar kolektiboetan erabat motibaturik eta gogotsu egongo dira esperientzia atsegin eta gustagarri horiek errepikatzeko. Horra etengabeko soka indargarria. Garai batean esaten zen moduan: «Maiorazkorik onena, laneko gogoa». Dena dela, enpresak ezin dira egonean egon, besoak gurutzaturik eta gora begira, esperoan, fluxu-egoerak berez-berez gertatuko direlakoan, zoriz edo txiripaz. Aitzitik, fluxu-egoerok sustatzeko, lidergo-faktore eraginkor baten bidez, eta adimen emozional handia erabiliz, enpresa-kultura «indartsuak» diseinatu eta errotu behar dituzte. Enpresa-kultura «indartsuek» badute elementu bereizgarri nagusi bat: langile guztiak proiektu partekatu batekin identifikatzen dira, hark batasuna ematen die eta bertan parte hartzeko modua eta askatasuna dute39. <sup>39.</sup> Enpresa-kultura zer den argitzeko, hona hemen Peters eta Waterman (1984) egileen definizioa: «Enpresa bateko kideek partekatzen dituzten balioen adierazpena da enpresaren kultura». Bestalde, Shein-ek (1988) honela definitzen du: «Enpresa bateko kideek partekatzen dituzten eta inkontzienteki funtzionatzen duten sinesmen eta uste oinarrizkoak, zeinek definitzen baitute enpresak bere buruaz eta inguruneaz duen ikuskera. Kanpoko ingurunean bizirik irauteko eta barruan integratzeko arazoei aurre egiteko taldeak ikasi dituen erantzunak dira sinesmen eta uste horiek». Enpresa-kultura «indartsuetan» kideek sakonki partekatzen dituzte sinesmen, uste eta balio jakin batzuk, hots, errotik sozializaturik daude (González Simón et al., 1999). Lankideek sakonki partekatutako sinesmen, uste eta balio horiek zein diren argi jakitea funtsezkoa da; enpresarentzat «autokontzientzia emozionala» izatearen baliokidea da, nolabait esatearren (Goleman, 1998: 382). Izan ere, komenigarria da pertsona bakoitza bere emozioez eta haien eraginez ohartzea, nork bere barneko seinaleei erreparatzea, eta bere ahuleziak eta indarguneak zein diren jakitea. Beste horrenbeste esan daiteke enpresei buruz ere, hots, enpresek ere beren buruaren kontzientzia argia izatea komeni da, gardentasunez, konfiantzaz. #### 4. taula. Lidergoa, kultura indartsua, fluxu-egoera eta produktibitatea enpresetan. ![](_page_29_Figure_1.jpeg) Gure iritziz, enpresa-kultura indartsuen magalean baino ez da posible fluxuaren eredua arrakastaz abiarazi eta funtzionaraztea. Eta hori guztia 4. taulan irudikatzen ahalegindu gara, lidergoaren, enpresa-kultura indartsuaren, fluxu-egoeraren eta haren hiru output-en arteko loturak eta harremanak agerian uzteko asmoz. Enpresa-kultura «indartsu» direlako horiek, itxuraz sinesgaitza gerta badaiteke ere, ez dira izaten antolakunde formal erraldoiak, arau eta jarraibide zorrotzez beteak, kontrolez eta hierarkiaz josiak. Aitzitik, zeharo bestelakoak dira. Izan ere, «indartsu» izate hori ez da indarkeriarekin nahasi behar. «Indartsu» izate hori, indarkerian barik, konfiantzan datza. Eta konfiantza hori langileen askatasunean eta erantzukizunean sustraitzen da, gero eta gehiago, eta ez piramide tankerako organigraman, burokrazia zurrunean edota autoritarismo «militarrean». Hona hemen, gure aburuz, enpresa-kultura indartsuek gutxi-asko izan ohi dituzten zenbait ezaugarri: - Burokraziarik ez. Enpresa-kultura indartsuek «arkitektura sozial malgu eta moldakorrak» izan ohi dituzte. Piramide itxuradun eredu hierarkikoak alboratu eta lantaldeetan oinarritutako egitura horizontalak lehenesten dituzte. Enpresa horietan, egitura formalen lekuan, lankideek partekatutako balio gutxi batzuk eta helburu erkide bat daude. Musikaren metaforaz baliatuta, enpresetako egitura tradizionalak sinfoniekin pareka daitezke; kultura indartsua duten enpresen ereduek, ordea, jazz talde baten antza izan ohi dute. Jazz talde batean, musikari guztiek batera dihardute musika harmoniatsua jotzen, baina bakoitzak tarte zabala dauka solista modura inprobisatzeko (Ugarte, 2005; Kets de Vries; 2006; Saratxaga, 2007; Tapscott eta Williams, 2007; Saratxaga eta Salcedo, 2010). - «Txikia ederra da». Enpresa horiek talde multifuntzional txikiek ardazten dituzte, malgutasuna eta eraginkortasuna helburu, izaera berritzailea gidari. Taldekide bakoitzak eta talde bakoitzak autonomia- eta, hedaduraz, erantzukizun-maila handia dute. Nork bere burua gobernatzen eta bere lana kontrolatzen du, hein handi batean bederen: kanpotiko kontrola barik, - autokontrola gailentzen da batez ere (Kets de Vries, 2006; Cusumano, 2006; Saratxaga, 2007). - Autonomia, deszentralizazioa, delegatzea. Lincoln Electric Company-n nabarmentzen den bezala, «langile bakoitzak zuzendari ere izan behar du, eta zuzendari bakoitzak langile ere izan behar du… Autozuzendaritzan oinarritzen da eraginkortasunaren benetako zentzua». Paradoxa badirudi ere, lider batek zenbat eta gehiago delegatu, orduan eta indartsuagoa eta koherenteagoa izango da gidatzen duen erakundea eta orduan eta sakonago partekatuko dituzte lankideek erakundearen balioak eta sinismenak, halako moldez non liderrik gabe ere ekimenak eta jardunak beren horretan jarraituko baitute (Pfeffer, 1994; Stein, 2006a, 2006b; Kets de Vries; 2006; Cusumano, 2006; Saratxaga, 2007; Saratxaga eta Salcedo, 2010). - Harrotasuna. Lankide orok partekaturiko helbururako bidea elkarrekin egiteak taldearen konpromisoa sendotzen du eta sarritan jendea enpresaren partaide izateaz harro sentitzea eragiten du: «Harro nago nire gaitasunak beste lagun askorekin batera garatzearen truke, ikastea, arrakastazko lorpenak erdiestea eta nire diru-sarrerak lortzea ahalbidetzen didan leku bateko, proiektu bateko partaide izateaz» (Saratxaga, 2007: 139). - Barneko motibazioa, gozamena. Bai Herzberg-en «faktore motibagarriak» bai eta McGregor-en Y teoria ere aintzat hartuta, Guido Stein-ek argi dio (2006a: 192-193): «Lana bera gozamen-iturri bihurtu ezean, lanean ondo pasatzeko aukerarik izan gabe, enpresak inoiz ez du lortuko langileak borondatez enpresaren alde esfortzurik egitea. Hori sarriegitan ahaztu egiten dute liderrek eta zuzendariek, hain zuen ere beraiei beren laneko zereginek eta ardurek gozatzeko motiboak ematen dizkietelako». Gainera, Joseba Alava enpresa-aholkulariaren iritziz (2011: 31), sormena akuilatzeko askoz eraginkorragoak dira barneko motibazioak (lan ondo egiteak dakarren poza edo gozamena, esaterako), kanpoko motibazioak baino (dirua, sariak, etab.). - Giro sortzailea, berritzailea. George Bernard Shaw-ek zioenez, «bizitzan ez da ibili behar nor bere buruaren bila, norberaren burua sortzen baizik». Edo Steve Jobs-ek zioen moduan, «etorkizuna aurreikusteko modurik onena hura asmatzea da». Ingurune aldakor eta are kaotikoetan, «berrikuntza» eta «sormena» bezalako hitzak, berba politak baino askoz gehiago dira. Bete beharreko agindua dira lankide guztientzat: «Google-k horrexegatik "eskatzen" die bere ingeniariei ideia berrietan pentsatzen eman dezaten denbora; gutxienez, bost ordutik bat eman behar dute horretan. Lehengai hori ezinbestekoa da, eta, horrelakorik ezean, ezinezkoa da konponbide berriak eta negozio berriak proposatzea. Google-n pentsatzen dutenez, "anbiguotasuna eta kaosa neurri batean onartu gabe, ezinezkoa da ezer berritzea"» (Cubeiro, 2007: 22). Jakina, horrek konfiantza-giroa eskatzen du halabeharrez. Eta horren haritik, Joseba Alavak (2011: 31) hauxe dio, erakundeetan kreatibitatea sustatzeko xedez: «Utzi esperimentuak egiten; utzi huts egiten. Beldurrak (porrot egiteari beldur izateak) ezin du ekarri ikuspegi kreatiborik». - Segurtasuna lanean. Badirudi gaur egun lan-merkatuan ezegonkortasuna eta mesfidantza —eta, ondorioz, beldurra— direla nagusi, baina enpresakultura indartsuek horiei aurre eta ihes egin behar diete, beldurrak langileen sormena, produktibitatea eta konpromisoa arrakalatzen eta hondoratzen baititu. Aitzitik, laneko segurtasunak eta konfiantzak giro sortzaile, produktibo eta konprometitua dakarte40. Beste horrenbeste esan daiteke gardentasunaz eta informazioa partekatzeaz, zeinek langilea gaitu eta integratzen baitute. Soldata handia ordaintzeak ere langilea balioetsita sentiarazten du, eta enpresako kide guztien artean soldata-alde txikia izateak taldearen batasuna eta proiektu erkide batetiko leialtasuna elikatzen ditu41 (Pfeffer, 1994; González Simón et al., 1999; Stein, 2006b, Mäkikangas et al., 2010). - Liderraren ezaugarriak eta egitekoa. Liderrak intuizioa, grina eta gogoberotasuna izan behar ditu, eta komunikatzen jakin behar du: «esaten» eta, batik bat, «entzuten» jakin behar du, lankideen emozioak azaleratzeko eta —beharrezkoa denean— azeleratzeko. Funtsezkoa da, halaber, umorea, horrek baikortasuna eragiten baitu, eta jendearen errendimendua goratzen (hots, esfortzua «humanizatzen» du)42. Hala eta guztiz ere, ez da komeni liderraren figura idealizatzea eta mitifikatzea; hona zer dioen Koldo Saratxagak (2007: 165) horren inguruan: «Uste dut apur bat mitifikatuta dagoela lider izate hori eta erakarpen-ahalmen ia anormalak ematen dizkien magiaren batek ukitutako pertsonak balira bezala saltzen dizkigutela. Uste dut, abaguneak eskaintzean eta pertsona bakoitzak gordeta dauzkan balioak irteten uztean dagoela gakoa. Horrela ezagutzen duzu azkenean jende superdinamikoa eta sortzailea proiektuaz kanpoko jarduera sozialen batean eta bere lanean makal zebilena. Oso pertsona gazteei garrantzi handiko abaguneak eskaintzearen alde nago». Funtsean, liderrak ahalegindu behar du lankideen berezko talentua, motibazioa eta lanarekiko grina sustatzen, lanean eta lanari esker gozamena erdiesteraino. <sup>40.</sup> Langileek enpresaren jabetza partekatzea ere eraginkorra izan ohi da haien leialtasuna eta motibazioa areagotzeko. Eta, bistan denez, langileak enpresaren jabe sentitzea ez da «neutrala» haien produktibitatearekiko. <sup>41.</sup> Enpresako langile guztiek jasotzen duten soldataren artean alde txiki samarra badago, diruak garrantzia galtzen du, eta aldi berean lanean motibatzeko eta gozatzeko beste iturri batzuek indarra hartzen dute, eta enpresa-kulturak hain kalkulatzailea izateari uzten dio. <sup>42.</sup> Frogatua dago umorez barre egiteak hainbat gihar lantzen dituela, eta oso ariketa osasungarria dela. Badago ikasterik gauzak ez hain serio hartzen eta hain minbera ez izaten, umore-sena ez galtzen, maiztasun handiz barre egiten eta harekin loturiko pentsamendu eta sentimenduen esperientzia sarritan izaten; eta horrek guztiak mesede egingo die bai gure burmuineko kimikari eta bai gure immunologia-sistemari ere; areago, horrek guztiak on egingo die enpresa-munduan laneko giroari, lankidetzari eta produktibitateari ere, barrea delako denik eta emoziorik kutsakorrena (Goleman, Boyatzis eta McKee, 2002; González Simón, Guenaga eta Hernando, 2012). #### 7. Ondorioak - 1. Artikulu honen helburua izan da erakustea badagoela, lidergo eraginkor eta «emozional» baten bidez, enpresa-kultura «indartsu» bat sortzerik eta, horri esker, lanean fluxu-egoera indibidual nahiz kolektiboak sustatzerik. - 2. Fluxu-egoeran, pertsonak arreta osoa eta, ondorioz, energia fisiko eta psikiko guztia zeregin jakin batera bideratzen du, erronka-izaera duen helburu errealista bat lortzeko, ohiko esperientzien mugez harago joatea lortuz. Izan ere, fluxu-egoera «barne-esperientziaren gailurra» edo «egoera psikologiko ezin hobea» da, eta gure gorputza nahiz burmuina azken mugara (topera) heltzean datza, betiere baliotsua eta eskuragaitza den zerbait lortzeko borondatezko ahaleginean (Csikszentmihalyi, 1997, 2003). - 3. Fluxu-egoerak honako hiru output hauek dakartza: ① Produktibitate-maila handia zeregin fisiko zein psikikoetan, inolako tentsiorik, estutasunik eta estresik gabe, egoera kontrolpean edukita, nor bere patuaren jaun eta jabe. ② Gozamen-maila handia zereginetan; fluxu-egoerak barne-gozamena eragiten du modu espontaneoan, berez, zereginak berak merezi duelako, baliotsua delako eta pertsonari atsegin zaiolako. ③ Gorakada pertsonaren nortasunaren «konplexutasunean»; fluxu-egoera bizi izan duen pertsona «hazi» egiten delako, haren ahalmenak «hedatu» egiten direlako, eta nortasuna are «konplexuagoa» eta «aberatsagoa» bihurtzen zaiolako. Izan ere, fluxu-egoeran pertsonaren energia psikikoa arrakastaz «inbertitzen» da berak bere buruari ezarritako helburuak lortzeko, eta, hartara, fluxu-esperientziek giza potentziala garatzen laguntzen dute. - 4. Fluxu-egoera errazten duten baldintza batzuk —edozein liderrek oso aintzat hartu eta temati bilatu beharko lituzkeenak— honako hauek dira: a) Lortu nahi diren helburuak argi eta garbi definitu behar dira. b) Egin behar diren zereginek edota lortu nahi diren helburuek langilearentzat balio edo esanahi handia izan behar dute. c) Joko-arauak —zereginaren jarraibideak edo urratsak— argiak izan behar dira (anbiguotasunak eta ziurgabetasunak ekintza geldiarazten dute). d) Garrantzitsua da langileak zereginean diharduen bitartean —esperientzia edo prozesuan zehar— feedback edo berrelikadura jasotzea, eta, ahal dela, hura zereginak berak ematea. e) Zereginak nolabaiteko esfortzu fisiko-mentala eskatu behar du, baina aldi berean atsegina izan behar du («gozamena» eragin behar du). f) Zereginak langileari erronka modura planteatu behar zaizkio, eta erronka horrek «tamaina» egokia eta errealista izan behar du harentzat (ez txikiegia, ezta handiegia ere), betiere langilearen abilezien arabera. - 5. Urduritasunak, nekeak, mesfidantza-giroak, gehiegizko kontrolak, zeregina ongi ez ezagutzeak, huts egiteko beldurrak edota irrigarri gelditzeko lotsak buruaren eraginkortasuna murrizten dute, burmuina nahasten dute, eta pertsonak arreta galtzen du, baita sormena zapuztu, gozamena uxatu eta fluxu-egoera erdiesteko aukera oro lurperatu ere. Horrexegatik, liderraren eskutik, enpresa-kultura «indartsu» batek horiek guztiak ezabatu behar ditu, argi eta garbi izanda «indartsu» izate hori ez dela «indarkeriaren» baliokidea; aitzitik, indarra konfiantzan datzala. Eta konfiantza hori langileen askatasunean eta erantzukizunean errotzen dela 6. Liderrak «arkitekto sozial eta emozional» modura jokatu behar du. Liderrari dagokio ingurune fisiko, sozial eta emozional jakin bat lortzea, bertan lankideek fluxu-egoerak bizi ditzaten, beren lanaz goza dezaten —lan giro abegikor eta alaian— eta lan eginez beren burua gara eta gora dezaten —bai maila pertsonalean eta bai profesionalean—. Ildo horretan, enpresa edo erakunde «ideala» lankide bakoitzak bere potentzialtasunak gara eta bistara ditzakeen hura da. Liderrak, beraz, giro edo atmosfera jakin bat sortu behar du, lankideek beren onena eman nahi izan dezaten, borondatez, askatasunean. Zeharo modu argi eta sinplean, Koldo Saratxagak (2007: 48) hauxe proposatzen du: «…(lankideek) beren helburuak, beren erronkak zehaztu ditzatela, baliorik eta ezagutza berririk eransten ez duten funts handirik gabeko eginkizunetatik libra dezatela denbora, amets egin dezatela eta sor dezatela euren errealitatea eta euren egia». Bistan denez, fluxurik aipatu gabe ere, ia-ia hitzez hitz fluxu-ereduaren nondik-norakoak iradokitzen ditu Saratxagak. Garai batean, lanean «gozamena» edo «dibertsioa» edo «jolasa» edo «emozioak» bezalako hitzak lekuz kanpo zeuden; areago, hitz «itsusiak» ziren, arbuiatu beharrekoak, efikaziaren eta efizientziaren etsaiak balira bezala. Gaur egun ere, zenbait enpresa eta erakundetan, halatsu da. Alabaina, beste hainbat enpresa ohartu dira, ohartu, hitzok lotura estua dutela irudimenarekin, sormenarekin, berrikuntzarekin, errendimenduarekin, giza potentzialaren garapenarekin, fluxuarekin. Eta ezin bestela izan gaur egungo —eta, batez ere, etorkizuneko— «sare enpresan», «ikasten duen enpresan», «enpresa adimentsuan», «enpresa eroan», «erakunde autoantolatuan», «enpresa post-burokratikoan», «erakunde horizontalean», «kaos antolatuan» edo «talde autogestionatuan». Bukatzeko, modu aski poetikoan esan dezagun: «Gu denok hego bakarreko aingeruak gara. Elkarri besarkaturik baino ez daukagu hegan egiterik» (Bennis, 2006: 56). Etorkizuneko liderrek ez dute ahotsik ozenena izango, belarririk erneena baizik. Etorkizuneko enpresa eta erakundeak, piramide itxurakoak barik, energia, emozio eta ideien batasunaren gainean eraikitako egiturak izango dira, eta elkarri besarkaturik dauden eta burutzen dituzten zereginekin gozatzen duten pertsonek osatuko dituzte. ### Bibliografia - Alava, J. (2011): "Kreatibitatea nola kudeatu erakundeetan", Administrazioa euskaraz (IVAP), 72, 30-31. - Azkarraga, J. (2007): "Pygmalion efektuaz: bestearen begiek bizi naute", Administrazioa euskaraz (IVAP), 58, 22-23. - Bennis, W. (2006): "El fin del liderazgo", in M. Kets de Vries et al., La mente del líder, Harvard-Deusto, Bartzelona, 37-56. - Bryce, J. eta Haworth, J. (2002): "Wellbeing and flow in sample of male and female office workers", Leisure Studies, 21, 249-263. - Csikszentmihalyi, M. (1997): Fluir (Flow). Una psicología de la felicidad, Kairós, Bartzelona. –––––––––––––, (2003): Fluir en los negocios, Kairós, Bartzelona. - Cubeiro, J. C. (2007): "Garuna, Kaosa eta Google", Administrazioa euskaraz (IVAP), 55, 21-22. - Cusumano, M. A. (2006): "Microsoft logra que los equipos grandes funcionen como pequeños", in P. F. Drucker et al., Gestión del capital humano, Harvard-Deusto, Bartzelona, 85-118. - Demerouti, E. (2006): "Job characteristics, flow and performance: The moderating role of Conscientiousness", Journal of Occupational Health Psychology, 11, 266-280. - Drucker, P. F. (2006): "La productividad del trabajador del conocimiento: máximo desafío", in P. F. Drucker et al., Gestión del capital humano, Harvard-Deusto, Bartzelona, 7-38. - Durkheim, E. (2007): Las formas elementales de la vida religiosa, Akal, Madril. - Eisenberger, R.; Jones, J. R.; Stinglhamber, F.; Shanock, L. eta Randall, A. T. (2005): "Flow experiences at work: For high need achievers alone?", Journal of Organizational Behavior, 26, 755-775. - Fernández, I. (2011): "Beharrezkoa al da aintzat hartzea?", Administrazioa euskaraz (IVAP), 74, 30-31. - Goleman, D. (1996): Inteligencia Emocional, Kairós, Bartzelona. - –––––––––––––, (1998): La práctica de la Inteligencia Emocional, Kairós, Bartzelona. - Goleman, D.; Boyatzis, R. eta Mckee, A. (2002): El líder resonante crea más, Plaza Janés, Bartzelona. - González Simón, M. et al. (1999): La cultura fuerte empresarial: Análisis teórico y contrastación empírica de su influjo en la productividad y competitividad, UPV/EHU, Bilbo. - González Simón, M.; Guenaga, G. eta Hernando, G. (2012): "Lidergoa eta Kapital Emozionalaren kudeaketa enpresetan", Uztaro, 80, 51-75. - Herzberg, F. (1966): Work and the Nature of Man, World Publishing, Cleveland. - –––––––––––––, (1968): "One more time: how do you motivate employees?", Harvard Business Review 46(1), 53-62. - Jiménez Muniain, S. (2006): Cuestión de confianza: Más allá de la inteligencia emocional, ESIC, Madril. - Kets de Vries, M. (2006): "Líderes que marcan la diferencia", in M. Kets de Vries et al., La mente del líder, Harvard-Deusto, Bartzelona, 7-35. - Mäkikangas, A.; Bakker, A. B. eta Aunola, K. (2010): "Job resources and flow at work: Modelling the relationship via latent growth curve and mixture model methodology", Journal of Occupational and Organizational Psychology, 83, 795- 814. - Maslow, A. (1954): Motivation and personality, Harper, New York. - McGregor, D. (1960): The Human Side of Enterprise, McGraw-Hill, New York. - Nielsen, K. eta Cleal, B. (2010): "Predicting Flow at Work: Investigating the Activities and Job Characteristics That Predict Flow States at Work", Journal of Occupational Health Psychology, 15. bol., 2, 180-190. - Peters, T. J. eta Waterman, R. H. (1984): En busca de la excelencia, Plaza y Janés, Bartzelona. - Pfeffer, J. (1994): Competitive Advantage Through People: Unleashing the Power of the Work Force, Harvard Business School Press, Boston. - Salanova, M.; Bakker, A. B. eta Llorens, S. (2006): "Flow at work: Evidence for an upward spiral of personal and organizational resources", Journal of Happiness Studies, 7, 1-22. - Saratxaga, K. (2007): Harreman-estilo berri bat, egiteko dagoen organizazioen aldaketarako, Elkar, Donostia. - Saratxaga, K. eta Salcedo, J. (2010): Arrakasta konfiantza izan zen. 2008ko krisialdi betean Euskal Herrian gertatutako benetako istorioa, K2K emocionando, Bilbo, <http://loslibrosdek2k.com>. - Schein, E. H. (1988): La cultura empresarial y el liderazgo, Plaza y Janés, Bartzelona. - Stein, G. (2006a): "Personas y resultados: el liderazgo pragmático", in M. Kets de Vries et al., La mente del líder, Harvard-Deusto, Bartzelona, 181-213. - –––––––––––––, (2006b): "La ventaja competitiva sostenible: dirigir personas a través de los cambios", in H. Courtney et al., Dirigir en la incertidumbre, Harvard-Deusto, Bartzelona, 203-236. - Tapscott, D. eta Williams, A. D. (2007): Wikinomics: La nueva economía de las multitudes inteligentes, Paidós, Bartzelona. - Ugarte, L. (2004): Sinfonía o Jazz. Koldo Saratxaga y el modelo Irizar, Granica, Bartzelona. - Urcola, N. (2008): "Pertsonen zuzendari izatea emozioak kudeatzea da", Administrazioa euskaraz (IVAP), 62, 22-23. - Vicente, E. (2008): "Giza motibazioaren mitoak eta egiak", Administrazioa euskaraz (IVAP), 59, 22-23. - Weisinger, H. (1998): La Inteligencia Emocional en el trabajo, Javier Vergara, Buenos Aires.
aldizkariak.v1-5-323	{ "domain": "osasun zientzia", "id": "osagaiz__2019_9", "issue": "_2019_", "year": "2019", "license": null, "source": "osagaiz", "edition": null }	## Eulali Mariñelarena Mañeru Osakidetza-Donostialdea ESI [mariaeulalia.marinelarenamaneru@osakidetza.eus](mailto:Mariaeulalia.marinelarenamaneru@osakidetza.eus) Medikamentuen erabilera, pazienteen osasuna hobetzeko eta sufrimendua arintzeko medikuek duten baliabide erabiliena den arren, osasun-arazo bat ere bihurtu da egun. Urteetan efikazagoaren, azkarragoaren, berriagoaren peskizan jardun ondoren, orain primum non nocere printzipioari kasu egin beharra suertatzen zaigu, "lehenengo eta behin, kalterik ez". Polimedikazioak, batez ere gehiegizkoa edo desegokia denean, kontrako ondorioen gorakada, tratamenduarekiko atxikimendu txikiagoa, ospitaleratze eta kostu gehiago, eta hilkortasunaren handitzea ere badakar. Polimedikazioaren arrazoiak anitzak dira: pazientearen adin nagusia, multimorbilitatea, egoera sozioekonomiko ahula, pazientearengan baino gaixotasunetan ardazturiko medikuntza, bizitzaren medikalizazioa, gida eta protokolo oso esku-hartzaileak, eta asistentzia zatikaturik egotea. Polimedikazio desegokia saihesteko modurik hoberena preskripzio zuhur edo zentzudunaren printzipioak jarraitzea da: medikamentuez harago pentsatzea, pazienteekin batera helburu komunak adostea, tratamendu farmakologikoaren helburua epe luzean eta zentzu zabalean ulertzea, medikamentu berriekin jarrera zuhurra izatea, eta kontrako ondorioak aurrikustea. Paziente polimedikatu baten aurrean, funtsezkoa da arriskuak gutxitzea, medikazioa aldiro berrikusiz eta egokituz. Hau da, pazienteak osasuna eta bizi-kalitatea hobetzen dituzten sendagaiak hartzen dituela bakarrik ziurtatzea eta tratamendu kaltegarriak, ez-beharrezkoak, ez-eraginkorrak eta hutsalak saihestea. Gutxituz, gehitu. Lehen arretako kontsultan ohikoa izan daitekeen kasu kliniko bat abiapuntutzat hartuz, preskripzio zentzuduna, polimedikazioa eta depreskripzioari buruzko kontzeptuak eta tresnak lantzea da ikastaro honen helburua.
aldizkariak.v1-3-62	{ "domain": "osasun zientziak", "id": "ikergazte_iii_osasun-zientziak_18", "issue": null, "year": "2019", "license": "cc-by-sa 3.0", "source": "ikergazte", "edition": "iii" }	# CB<sub>1</sub> kannbinoideen hartzaile gabeziaren eragina garuntxoko zuntz paraleloetan Buceta, Ianire<sup>(1,2)</sup>; Rico-Barrio, Irantzu<sup>(1,2)</sup>; Puente, Nagore<sup>(1,2)</sup>; Egaña, Jon<sup>(1,2)</sup>; Achicallende, Svein<sup>(1,2)</sup>; Terradillos, Itziar<sup>(1,2)</sup>; Bonilla, Itziar<sup>(1,2)</sup>; Gerrikagoitia, Inmaculada<sup>(1,2)</sup>; Grandes, Pedro<sup>(1,2)</sup> eta Elezgarai, Izaskun<sup>(1,2)</sup> <sup>1</sup> Neurozientziak Saila, Medikuntza eta Erizaintza Fakultatea, Euskal Herriko Unibertsitatea (EHU), Leioa, Bizkaia, Euskal Herria. <sup>2</sup>Achucarro Basque Center for Neuroscience zentroa, Euskal Herriko Unibertsitatea ianire.buceta@ehu.eus #### Laburpena Endokannabinoide-sistemak (EKS) garapeneko prozesuetan parte hartzen du eta helduaroan neurotransmisoreen askapena erregulatzen du batez ere, CB<sub>1</sub> kannabinoideen hartzailearen bitartez. Karraskarien garuntxoan, garapenean eta helduaroan, EKSren adierazpen handia dago zuntz paraleloen bukaera sinaptikoetan (ZPBS). CB<sub>1</sub>ren jaiotzetiko gabeziak animalia helduen ZPBSetan izan dezakeen eragina aztertu dugu kalteberatasun desberdina duten V. eta X. lobuluetan. ZPBSen ultraegitura mailako zenbait parametro neurtu ditugu CB<sub>1</sub> adierazten ez duten saguetan. CB<sub>1</sub> hartzailearen gabeziak ZPBSen morfologian aldaketa esanguratsuak eragiten ditu jatorrizko saguekin alderatuz, batez ere kalteberena den garuntxo-eremuan. Hitz gakoak: endokannabinoide sistema, garuntxoa, zuntz paraleloak, CB<sub>1</sub>-KO, mikroskopio elektronikoa. #### Abstract The endocannabinoid-system (ECS) is involved in the brain's developmental processes and its main role in the adulthood is the regulation of the synaptic transmission mainly through the $CB_1$ cannabinoid receptor. The ECS is widely expressed in the rodent's cerebellum during early development and in the adulthood mostly at the parallel fibre terminals (PFT). We wanted to know the effect of lacking $CB_1$ at the ultrastructural features of the PFT belonged to lobe V and X which show different sensibility to be damaged in pathological situations. We measured different parameters on these PFT in mice lacking $CB_1$ . Our results show that the lack of $CB_1$ has a significant impact onto the PFT morphology at ultrastructural level. Keywords: endocannabinoid system, cerebellum, parallel fibres, $CB_1$ -KO, electron microscopy. #### 1. Sarrera eta motibazioa Garunean baldintza fisiologikoetan gertatzen diren neurona-zirkuitu eraginkorrak garuneko zelula desberdinen arteko elkarrekintza orekatu baten ondorio dira. Horretarako, neurona arteko neurotransmisore desberdinen koordinazio eta oreka eta baita neurona bakoitzaren berariazko neurotransmisoreen mailen erregulazioa ere gertatzea ezinbestekoa da. Neuronetan, neurotransmisoreak besikuletan metatu eta arraildura sinaptikora jariatzen dira, hurrengo neuronan bere ekintza egiteko. Neurotransmisore horien jarioa erregulatzen duen sistema garrantzitsua dugu endokannabinoide-sistema (EKS). Izan ere, sistema hori nerbio-sistema zentraleko (NSZ) erregulatzaile nonahikoena da (Fride et al., 2005; Chevaleyre et al., 2006) eta garuntxoan adierazpen handia du; batez ere, kitzikatzaileak diren (neurotransmisoretzat glutamatoa erabiltzen dutenak) pikor zelulen zuntz paraleloen bukaera sinaptikoetan (ZPBS) eta inhibitzaileak diren saskizelulen bukaera sinaptikoetan (neurotransmisoretzat GABA erabiltzen dutenak) (Kawamura et al., 2006). EKSren osagai nagusiak honako hauek dira: endokannabinoideak (eKB), horien hartzaileak-NSZean nagusiki CB<sub>1</sub> hartzaileak-, eKBen sintesia eta degradazioa gauzatzen duten entzimak (Fride, 2005; Chevaleyre et al., 2006). EKSren ezaugarri bereizgarriena, bere ekintza neuromodulatzailea atzeranzko seinaleztapenaren bitartez egitea da: CB<sub>1</sub> kannabinoideen hartzailea zuntzen bukaera sinaptikoen mintzean kokatzen da (presinaptikoki edo 1go neuronan). Estimulu baten aurrean kaltzioaren kontzentrazioaren igoera gertatzen da postsinapsian (2. neuronan) eta ondorioz, sintesi entzimek eKBak sintetizatuko dituzte. Endokannabinoide horiek presinaptikoki kokaturiko CB1 hartzaileei lotuko zaizkie eta, erantzun bezala, neurotransmisoreen doikuntza gertatuko da. Garuntxoan jazotzen diren epe labur eta luzeko plastikotasun sinaptikoak batez ere 2 arakidonoiolglizerola (2-AG) CB1 hartzaileari lotzen zaionean gertatzen dira. CB1 hartzailea behin aktibatuta bere ekintza Gi/o proteinei lotuta egingo du, N eta P/Q kaltzio kanalen inhibizioa eta potasioaren zelulaz kanpoko garraioa sustatuz. Mekanismo horiek eKBeek eragiten dituzten neurotransmisoreen jarioaren inhibizioaren oinarrian daude eta neurotransmisoreen askapenaren moldaketa, era berean, epe labur edo luzeko plastizitatearen oinarrian dago (Di Marzo et al., 2004, Melis et al., 2004, Safo eta Regehr, 2005; Qiu eta Knöpfel, 2007, 2009). Azken urteetan ikusi da EKSak parte hartzen duela garapeneko prozesuetan parte hartzen duela, hala nola proliferazioan, neurogenesian, neuritogenesian, axoien hazkuntza eta gidan, migrazioan eta sinaptogenesian (Gaffuri et al., 2012). Izan ere, garuntxoaren jaio aurreko eta osteko garapenaren fase desberdinetan adierazten da (Buceta et al., 2018; De la Torre-Ubieta eta Azad Bonni, 2011). Hori horrela izanik, litekeena da EKSren hartzaile nagusiaren gabeziak ondorio zuzenak izatea maila sinaptikoan. ## 2. Arloko egoera eta ikerketaren helburuak CB1 hartzaileak helduaroan neurotransmisoreen jarioa erregulatzeko duen garrantzia eta garapeneko prozesuetan duen parte hartze handia kontuan izanda harrigarria den arren, zenbait ikerketak adierazi dute CB1 hartzailearen gabezia duten saguek (CB1-KO) fenotipo normala erakusten dutela (Mulder et al., 2008; Chanda et al., 2010; Tanimura et al., 2010); beste batzuek, aldiz, koordinazio edo ikasketa motorrean (Zimmer et al., 1999; Kishimoto eta Kano, 2006; Cutando et al., 2013) eta horren mekanismoetan (plastizitate desberdinetan) urritasun txikiak dituztela berretsi dute (Safo eta Regehr, 2005; Kawamura et al., 2006; Carey et al., 2011). Hala ere, hauteman diren urritasunak urrunetik dira itxaron daitezkeenak CB1 hartzaileak garapenean eta sinapsi-transmisioan oinarrizko funtzioak dituela jakinda. Horregatik guztiagatik, pentsatzekoa da CB1 hartzailerik ez duten saguek gabezia horren eragina arintzeko nolabaiteko egokitze-mekanismoak garatu dituztela. Neuronen barneko besikulen dinamika mekanismo desberdinen bitartez ezartzen da. Besikulek etengabeko zikloa jasaten dute kopuru egokian mantendu eta agortu ez daitezen, neurotransmisio egokia mantentze aldera. Horretarako, neuronek besikula talde desberdinak dituzte: erreserbako besikulak, zeinak sinapsitik urrun kokatzen diren, birziklapenerako besikulak eta estimulu baten aurrean jariatzeko prest dauden besikulak. Azken horiek, sinapsitik hurbilen kokatzen dira, sinapsiaren eremu aktiboan, hain zuzen ere (Bruckner et al., 2015). Besikulen dinamika hori eta besikulen askapena, mekanismo eta faktore desberdinek erregulatzen dute modu koordinatuan. Horien artean aipagarrienak N eta P/Q kaltzio kanalak dira. Kanal horiek beraien domeinuaz baliatuz besikulen askatzearekin erlazionatutako proteinak sinapsira gerturatzen dituzte. Elkarrekintza horrek neurotransmisoreen askapen sinkronikoa ahalbidetzen du (Wang et al., 1997; Kaeser eta Sudhof, 2005). Garuntxoaren kasuan ikusi da zuntz paraleloek erakusten dituzten epe laburreko plastikotasunean besikulen askapen dinamikan aldaketak gertatzen direla (Kaeser et al., 2011). CB1 hartzaileak erlazio zuzena du boltaila-menpeko kaltzio kanalekin: kaltzio kanalak inhibitzen ditu eta horiek, era berean, besikula sinaptikoen dinamikan eta ondorioz, plastikotasun sinaptikoan eragin zuzena dute (Böhme et al., 2018; Guerrier eta Holcman, 2018). Aipatutako faktore horiez gain, bukaera sinaptikoen morfologia eta askapen probabilitatea ere faktore determinatzaileak dira. Pikor zeluletan in vitro garatutako ikerketek ZPBSak aztertu ondoren, ezagugarri hauek dituztela erakutsi dute: jariatuak izateko prest dauden besikulak aurkezten dituztela, kaltzio kanaletatik urrunduz besikula hauek azkar birziklatzen direla eta askapen probabilitate handia dutela (Kawaguchi eta Sabaka, 2017). Pikor zelulen zuntz paraleloak garuntxoko zatiketa funtzional desberdinetan aurkitzen dira, garuntxoko geruza molekularrean. Aipagarria da, garuntxoko lobulu desberdinek baldintza patologikoetan kalteberatasun ezberdina erakusten dutela: bizkarmuin-garuntxoaren parte den V. lobuluak bestibulu-bizkarmuinaren parte den atzeko X. lobulua baino sentikortasun handiagoa du (Clark et al., 2000; Tolbert eta Clark, 2000; Orvis et al., 2012). Izan ere, ZPBSekin sinapsia ezartzen duten zelulen, hots, Purkinje zelulen (PZ) endekapena dakarten prozesuek eragindako kaltea esanguratsua da sentsibilitate handiagoa aurkezten duen V. lobuluan; X. lobulua, aldiz, aldaketarik gabe mantentzen da (Clark et al., 2000; Tolbert eta Clark, 2000; Orvis et al., 2012). CB1 hartzaileak besikulen dinamikan duen eragina kontuan izanda, CB1 hartzailearen gabeziak zuntz paraleloen bukaera sinaptikoen morfologian eraginik duen aztertu nahi izan dugu ikerlan honetan. CB1 hartzailearen gabezia duten animalietan gertatzen diren nolabaiteko egokitzapenek ZPBSen ultraegituran oinarririk duten eta garuntxo-lobuluek erakusten duten kalteberatasun desberdintasuna besikulen dinamika ezberdin batekin erlazionatuta egon daitekeen aztertu nahi izan dugu. ## 3. Ikerketaren muina ZPBSen ezaugarri fenotipikoak ultraegitura mailan aztertzeko jatorrizko sagu helduak (CB1- WT izendaturikoak; ingeleseko, CB1-wild-type) eta CB1 hartzailearen gabezia duten saguak (CB1-KO izendaturikoak; ingeleseko, CB1-knock-out) erabili genituen. Garuntxoaren zatiketa funtzional desberdinei dagozkien bermiseko V. lobulua eta X. lobuluak aztertu genituen. Ehuna glutaraldehidoz eta paraformaldehidoz hornitutako soluzioarekin fixatu zen. Garuntxoaren 30 µm-tako ebakin parasagitalak burutu eta mikroskopio elektronikoan aztertzeko prestatu genituen osmio tetroxidoa eta berun zitratoa kontraste moduan erabiliz. Ondoren, ZPBSen ultraegiturari lotutako zenbait parametro aztertu genituen, hala nola ZPBSen tamaina, sinapsiaren luzera, eta besikulen distribuzioa. Erabilitako animalien xehetasunak: - CB1-WT: C57 anduiko jatorrizko saguak (CB1-WT izendaturikoak; ingeleseko CB1-wild-type). Animalia hauek, CB1 hartzailearen distribuzio normala dute. - CB1-KO: C57 anduiko saguak dira; horiek, ez dute CB1 hartzailerik (CB1-KO; ingeleseko CB1 knock-out). Sinapsiaren eremu aktiboaren hurrentasunean dauden besikulen kopurua zenbatzeko erabilitako irizpideak honako hauek izan ziren: aztertutako ZPBSak zeharka moztutakoak ziren eta ez zuten mitokondriarik eremu aktiboan; eremu aktibo honen arabera lerrokatu ziren ZPBSak. Sinapsiaren goiko aldean kokatutako eta dimentsio konstantedun koadrantea marraztu genuen. Koadrantearen barruan zeuden besikulak eta baita koadrantearen edozein alde ukitzen zuten besikulak kontsideratu genituen. CB1-KO saguen ZPBSak CB1-WTekin alderatu aurretik, jatorrizko saguetan gure intereseko bi lobuluen artean aztergai genituen parametroetan alderik dagoen ezagutu nahi izan genuen. Azterketa horren emaitzek kalteberatasun desberdina duten V. eta X. lobuluen arteko aldeak agerian utzi zituzten. Izan ere, X. lobuluko ZPBSen azalera handiagoa da eta sinapsi luzeagoak dituzte. Horrez gainera, sinapsiaren hurrentasunean, eremu aktiboan, besikula gutxiago eta sakabanatuago dituzte. Emaitza horiek adierazten zuten bi lobuluek aurkezten dituzten kalteberatasun maila desberdinen oinarrian besikulen dinamika eta sinapsi egitura desberdina egon daitezkeela eta ondorioz CB<sup>1</sup> gabeziak bi lobuluetan ondorio desberdinak izan ditzakeela. Behin jatorrizko animalien lobulu bien arteko aldeak ezagututa, CB1-KO saguen ZPBSen ezaugarri fenotipikoak alderatu genituen CB1-WTekin. Begi bistaz antzeman genezakeen CB1-KO saguen ZPBSen azalera esanguratsuki handiagoa dela bai V. lobuluan bai X. lobuluan ere (1. irudia, 1. taula). Sinapsiaren luzerari dagokionez, CB1-KOek CB1-WTek baino sinapsi luzeagoak dituzte V. lobuluan. X. lobuluan, aldiz, ez dago desberdintasunik animalia bien artean parametro horretan (1. irudia, 1. taula). Sinapsiaren eremu aktiboan dauden besikulei dagokionez, CB1-KOen lobulu biek CB1- WTekoek baino besikula gutxiago dituzte eremu aktiboaren hurrentasunean (1. irudia, 1. taula) eta ZPBSetan besikula sinaptikoak sakabanatuago daude aztertutako bi lobuluetan (1. irudia, 2. irudia). CB1-KOen X. lobuluan besikula kopurua txikiagoa dela sinapsiaren hurbiltasunetik nabaria den arren, CB1-WTen patroi berbera jarraitzen du eta animalia bietan, urruneko aldeko tartean, besikulak desagertu egiten dira, sinapsitik 45-60 nm-tara. CB1-KOen V. lobuluan, aldiz, besikulak nahiz eta sinapsiaren hurbiltasunetik egon badauden, horiek bat batean murrizten dira sinapsitik 30 nm-tara (2. irudia). 1. irudia. CB<sub>I</sub>-WT eta CB<sub>I</sub>-KO sagu helduen garuntxo-bermiseko V. eta X. lobuluen mikroskopio elektronikoko argazkiak. Nabaritu desberdintasunak ZPBSen tamainan, sinapsiaren luzeran eta besikulen banaketan. Gezi berdeak, besikulak adierazten dituzte. Gezi-buru gorriek, sinapsiaren luzera mugatzen dute. ZPBS, zuntz paraleloen bukaera sinaptikoa; Ara, arantza. Eskala-barrak: 0.250 μm. ![](_page_3_Picture_2.jpeg) 1. taula: $CB_1$ -KOen eta jatorrizko animalien garuntxoaren V. eta X. lobuluetako ZPBSetan aztertutako parametroen alderaketa. \| Aztertutako<br>parametroa \| $CB_I$ -WT V. lobulua \| <i>CB</i> <sub>1</sub> -KO<br>V. lobulua \| $CB_I$ -WT X. lobulua \| CB <sub>I</sub> -KO X. lobulua \| Test<br>estatistikoa \| \|-----------------------------------\|-----------------------\|------------------------------------------\|-----------------------\|--------------------------------\|----------------------\| \| ZPBSen azalera (μm²) \| $0.31 \pm 0.008$ \| *<br>0.43 ± 0.013 \| $0.42 \pm 0.011$ \| <br>0.56 ± 0.015 \| Mann-<br>Whitney U \| \| Sinapsiaren<br>luzera (nm) \| $303.6 \pm 5.372$ \| <br>343.8 ± 6.622 \| $346 \pm 5.563$ \| $357.5 \pm 6.137$ \| Mann-<br>Whitney U \| \| Besikulen<br>dentsitatea<br>(µm²) \| $66.94 \pm 1.798$ \| <br>53.71 ± 1.029 \| $53.23 \pm 1.873$ \| <br>46.47 ± 1.625 \| t-Student \| 2. irudia. Sinapsiaren eremu aktiboaren hurrentasunean dauden besikulen banaketaren analisi estatistikoa. V. lobuluan 0-15 eta 15-30 nm-ko tartean besikula kopurua ugaria da bi animalietan.** 30-45 nm-ko tartean CB1-WTetan besikula kopuru ertain bat mantentzen den bitartean, CB1*-KOetan ia guztiz desagertu egiten dira (\\\P < 0.0001). X. lobuluan, 0-15 nm-*ko tartean besikula kopurua ugaria bada ere, 15-30 nm-ko tartean CB1-KOek besikula kopuru txikiagoa dute (\P = 0.0109). 30-45 nm-ko tartean desberdintasuna nabarmenagoa da (\\P = 0.0012). Aipatzeko da, CB1-KOetan V. lobuluan ia besikularik ez dagoela 30-45 nm-ko tartean; X. lobuluan, aldiz, presente daude. Mann Whitney test-a p < 0.05\; p < 0.01\\; p < 0.001\\\. ![](_page_4_Figure_2.jpeg) ## 4. Ondorioak eta eztabaida Ikerketa honen lehen urratsa, jatorrizko saguetan (CB1-WT) V. eta X. lobuluetako ZPBSen artean alderik dagoen aztertzea izan dugu, garuntxoaren zatiketa funtzional desberdinei dagozkielako. Lortutako emaitzek agerian uzten dute bi lobuluen arteko desberdintasunak. Kalteberatasun txikiagoa erakusten duen lobuluak (X. lobulua) bukaera sinaptiko handiagoak eta besikulak sinapsitik urrunago dituela erakusten du. Baliteke, antzeman ditugun desberdintasunak lobuluen arteko besikula sinaptikoen garraio-dinamikan eta askatzeko probabilitatean desberdintasunak daudenaren adierazle izatea; ezberdintasun horiek ondorio funtzionalak izan ditzakete bai plastikotasun sinaptikoan baita gehiegizko kitzikapenak dituen ondorio toxikoetan ere (Singer eta Diamond, 2006; Guerrier eta Holcman, 2018). Ondoren, CB1-WT eta CB1-KOen lobuluetako ZPBSak aztertu eta alderatu ditugu. Bukaera sinaptikoetan besikula-talde desberdinen kopuruak, hauen kaltzioen kanalekiko distantzia eta ondorioz, kaltzio honen fluxuak besikulen dinamika determinatzen duela kontuan izanda, besikulen banaketan aurkitu ditugun desberdintasunak, garrantzi handia izan ditzakete (Böhme et al., 2018; Guerrier eta Holcman, 2018). Izan ere, CB1-KOen ZPBSen ultraegitura mailako morfologiak antzekotasun handiak ditu CB1 hartzailea eKBeek aktibatzen dituztenean ematen direnekin, pikor zeluletan eta beste sistemetan in vitro garatutako eta mikroskopio elektronikoz eta elektrofisiologia bidez aztertutako zenbait ikerketak erakutsi dutenez (Ramírez-Franco et al., 2014; García-Morales et al., 2015). Ikerketa horiek, eKB bidez eragindako CB1 hartzailearen aktibazioak, besikulak sinapsitik urruntzen dituela erakutsi dute, estimulu maila desberdinen aurrean, besikula hauen askatzeprobabilitatea jaitsiz (Ramírez-Franco et al., 2014; García-Morales et al., 2015). Azterlan honetan lortu ditugun emaitzek CB1 hartzailearen gabezia duen sistemak aktibitate basalarekiko besikulen askatze-probabilitate txikiagoa izan dezakeela aditzera ematen dute, bereziki V. lobuluan. Ondorioz, CB1-WT saguetan plastizitatea eragin dezakeen estimuluak, zeinak besikulen askatze-probabilitatea jaitsiko lukeena, ez da CB1-KOetan ematen. Nahiz eta ikerketa gehiago behar diren, lortutako emaitzek besikulen dinamika, plastizitate sinaptikoa eta EKS zuzenki erlazionatuta daudela iradokitzen dute. Horrez gain, lan honetan lortutako emaitzek V. eta X. lobuluek estimulu desberdinen aurrean erakusten duten plastizitate sinaptikoan desberdintasunak izan ditzaketela iradokitzen dute, bai CB1-WT eta bai CB1-KO saguetan. Gure emaitzek, CB1 hartzailearen gabeziak ZPBSen ultraegitura mailako ezaugarrietan eragin nabarmena duela erakusten dute. Aldaketa horiek, CB1-KOek sinapsian dituzten urritasunak adierazten egon daitezke soilik edo gabezi horri aurre egite aldera egokitze moduan ematen diren aldaketak direla adierazten egon daitezke. Hori izan liteke CB1-KOek disfuntzio nabarmenik ez erakustearen oinarria edo arrazoia. Izan ere, eremu askotan, proteina ugariren gabezi edo adierazpen aldaketak, aldaketa morfologikoak, besteak beste, horrelako konpentsazioak eragiten dituzte, proteinaren gabeziak izan ditzakeen ondorioak murrizte aldera (Gaffuri et al., 2012). CB1-KO saguen X. lobuluaren morfologiak sistemari irmotasuna eskaini diezaioke; izan ere, CB1 hartzailearen gabeziaren ondorioz, CB1-KO saguen V. lobuluak badirudi morfologia horren alde egiten duela. Baliteke, CB1 hartzailea ez izateagatik CB1-WTen X. lobuluaren antzeko morfologia lortuz, neuronen aktibitate ez ohikoaren aurrean irmotasun handiagoa eskaintzea eta ondorioz, garuntxoko zirkuitua aldatutako egoera fisiologikora moldatuko luke baldintza horretan izan dezakeen funtzionalitate konpentsatu eraginkorrena lortzeko. # 5. Etorkizunerako planteatzen den norabidea Jatorrizko saguetan garuntxoko zatiketa funtzional desberdinei dagozkien eta kalteberatasun desberdina erakusten duten V. eta X. lobuluetako ZPBSen ultraegitura mailako desberdintasunak daudela erakutsi dugu. Aldaketa horiek bukaera sinaptikoen eta sinapsien tamainan eta besikulen dispertsioan nabarmendu dira. Desberdintasun horiek plastizitate sinaptikoan eragina izan dezakete eta gaur arte, ez dago bi lobulu hauen artean sinapsi mailan egon litezkeen desberdintasunak aztertu dituen ikerketa elektrofisiologikorik. CB1 hartzaileak besikula sinaptikoen kokapenean eta sinapsian bertan daukan eragina ikusita, interesgarria izango litzateke ultraegitura mailan ikusi ditugun aldaketek transmisio eta plastikotasun sinaptikoan izan ditzaketen ondorioak aztertzea. Horrez gainera, garuntxoaren eremu desberdinek eraso edo patologia desberdinen aurrean erakusten duten erresistentzia desberdintasuna besikulen askapen dinamika desberdinekin erlazionatuta egon daitekeen ikertzeak garrantzi handia izango luke. Bide horretatik, garuntxo-ataxia mota batzuetan bizkarmuin-garuntxoa da gehien kaltetzen den eremua; izan ere, gure emaitzen arabera, eremu hori da CB1 gabeziaren aurrean gehien aldatu dena. Gaixotasun horren animalia ereduan, zehazki eremu horretan, CB1ean genetikoki zein farmakologikoki eragiteak izan ditzakeen ondorioak zehaztea da gure hurrengo helburua. Izan ere, gure emaitzek CB1 animalietan ematen diren besikula eta bukaera sinaptiko mailako egokitzapenak glutamatoaren askapenean kontrol mekanismo ordezko batez baliatzen dituela iradokitzen dute. Bestalde, CB1 hartzaileak garuneko garapeneko prozesuetan parte hartzen du, aurrerago esan bezala. Hartzaile horrek, axoien hazkuntza eta gidan parte hartzen du, besteak beste. Nahiz eta CB1 hartzailea ez izan, CB1-KO saguetan gure ikerketak erakusten duen bezala, ZPBSak beraien itura heltzen dira, hau da, Purkinje zelulen arantza dendritikoetara. ZPBSetan, beste proteina neuromodulatzaile batzuk daude, zeinak CB1 hartzailearen gabeziaren aurrean, horren funtzioa bete ditzaketen. Hori argitze aldera, interesgarria izango litzateke ezagutzea garapeneko fase goiztiar desberdinetan ultraegitura mailan axoi hauen ibilbidea eta fase horietariko bakoitzean zein proteinek bete ditzaketen CB1 hartzaile honen funtzioa. ## 6. Erreferentziak - [Böhme M.,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=B%C3%B6hme%20MA%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=29993122) [Grasskamp A.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Grasskamp%20AT%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=29993122) eta [Walter A.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Walter%20AM%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=29993122) (2018), Regulation of synaptic release-site Ca2+ channel coupling as a mechanism to control release probability and short-term plasticity, [FEBS Lett](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Regulation+of+synaptic+release-site+Ca2%2B+channel+coupling+as+a+mechanism+to+control+release+probability+and+short-term+plasticity), 592, 3516-3531. - Buceta I., Rico-Barrio I., Egaña-Huguet J, Achicallende S., Terradillos I., Puente N., Reguero L., Royo N., Bonilla-Del Río I., Medrano A., Mendizabal-Zubiaga J., Gómez-Urquijo SM., Ramos A., Gerrikagoitia I., Grandes P. eta Elezgarai I. (2018), Endokannabinoide sistemaren parte-hartzea arratoien garuntxoaren jaio osteko garapenean, Ekaia, 34, 123-148. - [Bruckner J.,](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Bruckner%20JJ%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=26052269) [Zhan H.](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Zhan%20H%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=26052269) eta [O'Connor-Giles K.](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=O%27Connor-Giles%20KM%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=26052269) (2015), Advances in imaging ultrastructure yield new insights into presynaptic biology, [Front Cell Neurosci](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Bruckner+vesicles+2015), 9, 196. - [Carey M.,](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Carey%20MR%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=21084685) [Myoga M.,](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Myoga%20MH%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=21084685) [McDaniels K.,](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=McDaniels%20KR%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=21084685) [Marsicano G.](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Marsicano%20G%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=21084685), [Lutz B.](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Lutz%20B%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=21084685), [Mackie K.](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Mackie%20K%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=21084685) eta [Regehr W.](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Regehr%20WG%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=21084685) (2011), Presynaptic CB1 receptors regulate synaptic plasticity at cerebellar parallel fiber synapses, [J Neurophysiol](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Carey+2011+ENDOCANNABINOID), 105, 958-963. - Chanda P., Gao Y., Mark L., Btesh J., Strassle B., Lu P., Piesla M., Zhang M., Bingham B., Uveges A., Kowal D., Garbe D., Kouranova E., Ring R., Bates B., Pangalos M., Kennedy J., Whiteside G. eta Samad T. (2010), Monoacylglycerol lipase activity is a critical modulator of the tone and integrity of the endocannabinoid system, Mol Pharmacol, 78, 996-1003. - [Chevaleyre V.](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Chevaleyre%20V%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=16776579), [Takahashi K.](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Takahashi%20KA%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=16776579) eta [Castillo P.](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Castillo%20PE%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=16776579) (2006), Endocannabinoid-mediated synaptic plasticity in the CNS, [Annu Rev Neurosci](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16776579), 29, 37-76. - Clark B., LaRegina M. eta Tolbert D. (2000), X-linked transmission of the shaker mutation in rats with hereditary Purkinje cell degeneration and ataxia, Brain res, 858, 264-273. - Cutando L., Busquets-Garcia A., Puighermanal E., Gomis-González M., Delgado-García J., Gruart A., Maldonado R. eta Ozaita A. (2013), [Microglial activation underlies cerebellar deficits produced by](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23934130) [repeated cannabis exposure,](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23934130) J Clin Invest, 123, 2816-2831. - De la Torre-Ubieta L. eta Bonni A. (2011), [Transcriptional regulation of neuronal polarity and morphogenesis in](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21982366) [the mammalian brain,](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21982366) Neuron, 72, 22-40. - Di Marzo V., Bifulco M. eta De Petrocellis L. (2004), [The endocannabinoid system and its therapeutic](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15340387) [exploitation.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15340387) Nat Rev Drug Discov, 3, 771-784. - Fride E. (2005), Endocannabinoids in the central nervous system: from neuronal networks to behavior, [Curr](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16375681) [Drug Targets CNS Neurol Disor](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16375681), 4, 633-642. - Gaffuri, A., Ladarre, D. eta Lenkei, Z. (2012), Type-1 cannabinoid receptor signaling in neuronal development, Pharmacology, 90, 19-39. - García-Morales V., Montero F. eta Moreno-López, B. (2015), Cannabinoid agonists rearrange synaptic vesicles at excitatory synapses and depress motoneuron activity in vivo, Neuropharmacology, 92, 69-79. - Guerrier, C. eta Holcman, D. (2018), The First 100 nm Inside the Pre-synaptic Terminal Where Calcium Diffusion Triggers Vesicular Release, [Front Synaptic Neurosci](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=The+First+100+nm+Inside+the+Pre-synaptic+Terminal+Where+Calcium+Diffusion+Triggers+Vesicular+Release), 1-12. - Kaeser P. eta Sudhof T. (2005), RIM function in short- and long-term synaptic plasticity, [Biochem Soc Trans,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16246115) 33, 1345-1349. - Kaeser, P., Deng, L., Wang, Y., Dulubova, I., Liu, X., Rizo, J. eta Südhof, T. (2011), RIM proteins tether Ca2+channels to presynaptic active zones via a direct PDZ-domain interaction, Cell, 144, 282-295. - Kawaguchi, S. eta Sakaba, T. (2017), Fast Ca2+Buffer-Dependent Reliable but Plastic Transmission at Small CNS Synapses Revealed by Direct Bouton Recording, Cell Rep, 21, 3338-3345. - Kawamura Y., Fukaya M., Maejima T., Yoshida T., Miura E., Watanabe M., Ohno-Shosaku T. eta Kano M. (2006), [The CB1 cannabinoid receptor is the major cannabinoid receptor at excitatory presynaptic](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16540577) [sites in the hippocampus and cerebellum,](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16540577) J Neurosci, 26, 2991-3001. - Kishimoto, Y. eta Kano, M. (2006), Endogenous cannabinoid signaling through the CB1 receptor is essential for cerebellum-dependent discrete motor learning, J. Neurosc, 26, 8829-8837. - Melis M., Perra S., Muntoni A., Pillolla G., Lutz B., Marsicano G., Di Marzo V., Gessa G. eta Pistis M. (2004), [Prefrontal cortex stimulation induces 2-arachidonoyl-glycerol-mediated suppression of excitation](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15564588) [in dopamine neurons,](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15564588) J Neurosci, 24, 10707-10715. - Mulder J., Aguado T., Keimpema E., Barabás K., Ballester Rosado C., Nguyen L., Monory K., Marsicano G., Di Marzo V., Hurd Y., Guillemot F., Mackie K., Lutz B., Guzmán M., Lu H., Galve-Roperh I. eta Harkany T. (2008), [Endocannabinoid signaling controls pyramidal cell specification and long](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18562289)[range axon patterning,](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18562289) Proc Natl Acad Sci U S A, 105, 8760-8765. - [Orvis G.](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Orvis%20GD%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=22564796) , [Hartzell A.,](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Hartzell%20AL%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=22564796) [Smith J.,](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Smith%20JB%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=22564796) [Barraza L.](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Barraza%20LH%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=22564796)[, Wilson S.,](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Wilson%20SL%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=22564796) [Szulc K.,](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Szulc%20KU%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=22564796) [Turnbull D.](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Turnbull%20DH%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=22564796) eta [Joyner A.](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Joyner%20AL%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=22564796) (2012), The engrailed homeobox genes are required in multiple cell lineages to coordinate sequential formation of fissures and growth of the cerebellum, Dev Biol, 367, 25-39. - [Qiu D.](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Qiu%20DL%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=18663469) eta [Knöpfel T.](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Kn%C3%B6pfel%20T%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=18663469) (2007), An NMDA receptor/nitric oxide cascade in presynaptic parallel fiber-Purkinje neuron long-term potentiation, J Neurosci, 27, 3408-3415. - [Qiu D.](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Qiu%20DL%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=18663469) eta [Knöpfel T](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Kn%C3%B6pfel%20T%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=18663469). (2009), Presynaptically expressed long-term depression at cerebellar parallel fiber synapses, [Pflugers Arch,](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Qiu+AND++Kn%C3%B6pfel+2009+ENDOCANNABINOID) 457, 865-875. - Ramírez-Franco J., Bartolomé-Martín D., Alonso B., Torres M. eta Sánchez-Prieto J. (2014), Cannabinoid type 1 receptors transiently silence glutamatergic nerve terminals of cultured cerebellar granule cells, PloS one, 9, e88594. - [Safo P.](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Safo%20PK%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=16301180) eta [Regehr W.](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Regehr%20WG%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=16301180) (2005), Endocannabinoids control the induction of cerebellar LTD, [Neuron,](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Safo+AND+Regehr+2005) 48, 647-659. - Singer, J. eta Diamond, J. (2006), Vesicle depletion and synaptic depression at a mammalian ribbon synapse, J. Neurophysiol, 95, 3191-3198. - Tanimura A., Yamazaki M., Hashimotodani Y., Uchigashima M., Kawata S., Abe M., Kita Y., Hashimoto K., Shimizu T., Watanabe M., Sakimura K. eta Kano M. (2010), [The endocannabinoid 2](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20159446) [arachidonoylglycerol produced by diacylglycerol lipase alpha mediates retrograde suppression of](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20159446) [synaptic transmission,](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20159446) Neuron, 65, 320-327. - Tolbert D. eta Clark B. (2000), Olivocerebellar projections modify hereditary Purkinje cell degeneration, Neuroscience, 101, 417-433. - [Wang Y.,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Wang%20Y%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=9252191) [Okamoto M.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Okamoto%20M%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=9252191), [Schmitz F.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Schmitz%20F%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=9252191), [Hofmann K.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Hofmann%20K%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=9252191) eta [Südhof T.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=S%C3%BCdhof%20TC%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=9252191) (1997), Rim is a putative Rab3 effector in regulating synaptic-vesicle fusion, Nature, 388, 593-598. - Zimmer, A., Zimmer, A.M., Hohmann, A., Herkenham, M. eta Bonner, T. (1999), Increased mortality, hypoactivity, and hypoalgesia in cannabinoid CB1 receptor knock-out mice. Proc. Natl Acad. Sci. USA, 96, 5780-5785. ## 7. Eskerrak eta oharrak Ikerketa honek honako diru-laguntzak izan ditu: Euskal Herriko Unibertsitateko doktoretza-aurreko diru-laguntza (UPV/EHU) (PIF09/2009/PIF09228); Eusko Jaurlaritza (BCG IT764-13); MINECO/FEDER, UE diru-laguntza (SAF2015-65034-R).
aldizkariak.v1-0-574	{ "domain": "zientzia eta teknologia", "id": "ekaia_Zk.45 _2024_4", "issue": "Zk.45 _2024_", "year": "2024", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "ekaia", "edition": null }	# Larre atlantiarretako landareen sustraien atributuak (traits): lurzoruko ur-edukiaren eta mikrobiotaren eragina (Root traits of Atlantic grassland plants: influence of soil water content and microbiota) Izaro Zelaia\, Arantza Aldezabal Landareen Biologia eta Ekologia Saila, UPV/EHU, Leioa (Bizkaia) LABURPENA: Etorkizunean lehorteak intentsitatean eta iraupenean emendatzea espero da, prezipitazioen murrizpenaren eta tenperaturen igoeraren ondorioz. Horrek galera handiak ekar ditzake mundu osoko laborantzen ekoizpen eta produktibitatean. Horregatik, premiazkoa da landare-espezieek lehortearen aurrean duten erantzuna ikertzea. Esperimentu honetan larre atlantiarreko sei landare-espezieren lehortearen aurreko erantzuna aztertu da, mikroorganismoen presentzian eta ausentzian, sustraien atributu (traits) morfologikoei erreparatuz. Horretarako, zorizko blokekako partzela zatituan oinarritutako diseinua jarri zen abian kontrolpeko ezaugarridun negutegian, non 5 bloketako landareak ur-edukiaren %30eko mailan mantendu ziren (lehortea irudikatzeko) eta beste 5 bloketakoak, aldiz, %70ekoan (egoera normala simulatzeko). Horretaz gain, bloke bakoitzean loreontzi banatan jarri ziren espezie bereko bi ale, bati mikroorganismoen inokulua gehituta eta besteari ez. Esperimentuaren hipotesi nagusietako bat izan da lehorte-estresaren aurrean landareek lurzoruko baliabideak (ura, mantenugaiak...) kontserbatzeko edo eskuratzeko estrategiak gara ditzaketela, sustrai-atributuak aldatzearen bidez. Bigarren hipotesia, berriz, izan da elkarren mendekoak direla lurzoruko ur-edukia eta mikroorganismoen efektua zein erantzuna. Emaitzek adierazitakoaren arabera, esperimentu honetan ez dira hipotesiak bete. Alde batetik, lurzoruko ur-eduki murriztuaren eragina sustrai-atributuen eta espezieen mendekoa izan da, eta horiek kontuan hartuta, landareek jarraitu duten estrategia identifikatu da: Festuca nigrescens, Lotus corniculatus, Trifolium repens eta Jasione laevis espezieek, hazkunde azkarreko estrategia, eta Deschampsia flexuosa eta Bellis perennis-ek, hazkunde geldokoa. Beste aldetik, lurzoruko ur-eskuragarritasun murriztuak ez du eraginik izan mikroorganismoen aktibitatean. Horretaz gainera, aztertu egin da positiboa edo negatiboa izan den landare-espezie bakoitzean mikroorganismoek eduki duten efektua. Horregatik guztiagatik, ondorioztatu da %30eko ur-edukia ez dela nahikoa izan lehorte-estresa simulatzeko. HITZ GAKOAK: lehorte-egoera, mikroorganismoak, sustrai-biomasa, sustrai-diametroa, sustrai-ehunen dentsitatea, sustrai-luzera espezifikoa, zati aereo/sustrai erlazioa. ABSTRACT: In the future, drought is expected to increase in intensity and duration due to the reduced precipitation and high temperatures, leading to significant losses in crop production and its productivity worldwide. Research on the drought response of plants is therefore urgently needed. This experiment has analysed the response to drought of six plant species of Atlantic grasslands, in the presence and absence of microorganisms, based on the root morphological traits. A design has been based on a split-plot design by randomised blocks in a greenhouse under controlled conditions, where the plants in 5 blocks were maintained at a capacity of 30% of their water content (simulating drought) and those in the other 5 blocks at 70% (simulating normal conditions). Two pots of the same species were placed in each block, adding the inoculum of the microorganisms only to one of them. As the main hypothesis, plants under drought stress would be able to develop strategies for conservation or acquisition of soil resources (such as water or nutrients) by modifying root traits. The second hypothesis stated that soil water content and the effect and response of micro-organisms would be interdependent. The results indicate that neither hypothesis was fulfilled. On the one hand, the effect of reduced soil water content was dependent of root traits and species, and the strategy followed by each species was identified: Festuca nigrescens, Lotus corniculatus, Trifolium repens and Jasione laevis followed a fast-growing strategy and Deschampsia flexuosa and Bellis perennis followed a slow-growing strategy. Moreover, reduced soil water availability did not affect the activity of the microorganisms, but it has been analysed whether the effect of those microorganisms has been positive or negative. In conclusion, the water content of 30% was insufficient KEYWORDS: drought conditions, microorganisms, root biomass, root diameter, root tissue density, shoot/root ratio, specific root length. \ Harremanetan jartzeko / Corresponding author: Izaro Zelaia. Landareen Biologia eta Ekologia Saila, UPV/EHU, Sarriena Auzoa, z/g (48940 Leioa-Bizkaia). - izarozk@gmail.com - https://orcid.org/0000-0003-1129-7543 Nola aipatu / How to cite: Zelaia, Izaro; Aldezabal, Arantza (2024). «Larre atlantiarretako landareen sustraien atributuak (traits): lurzoruko ur-edukiaren eta mikrobiotaren eragina». Ekaia, 45, 2024, 345-364. (https://doi.org/10.1387/ekaia.24497). Jasotze-data: 2023, otsailak 16; Onartze-data: 2023, maiatzak 30. ISSN 0214-9001 - eISSN 2444-3255 / © 2024 UPV/EHU ![](_page_0_Picture_15.jpeg) Lan hau Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin 4.0 Nazioartekoa lizentzia baten mende dago # 1. SARRERA Azken urteotan, klima-aldaketak arreta piztu du gizartean. Mundu osoan, lehortepean dagoen lur-azalera handitu egin da 1970etik [1] eta etorkizunean lehorteak are gehiago emendatzea espero da [2]. Lehorte-aldi horiek landareen hazkundea eta garapena mugatuko dituzte, tenperaturaren igoeren eta prezipitazioen murrizpenen ondorioz lurzoruko ur-edukia era larrian murriztuko baita. Larreek lur-azaleraren ia %40 betetzen dutelarik [3], esperimentu honetan larre atlantiarreko sei landare-espeziek lehortearen aurrean duten erantzuna aztertu da, mikroorganismoen presentzian eta presentziarik gabe, sustraien traits edo atributu morfologikoei erreparatuz. Izan ere, ainguratzeaz gain, sustraien funtzio nagusia da lurzorutik xurgatzea landareen hazkundea mugatzen duten mantenugaiak eta ura [4]. Ondorioz, lehenengo organoak dira estres mota asko hautematen [5]. Sustraiak inguratzen dituen lurzoruari errizosfera deritzo, eta bere baitan hartzen ditu lurzoruaren funtzionamenduarekin asoziatuta dauden prozesu guztiak. Materia organikoz, sustrai biziez, bizitza askeko mikroorganismoz eta mikroorganismo sinbiotikoz osatuta dago [6]. Ura eta mantenugaiak errizosferatik mugitzen dira sustraien gainazal xurgatzailera heldu arte, eta gero bertatik landarearen zati aereora garraiatzen dira zurtoinetik, xilemaren bidez [7, 8]. Lurzoru bakoitzeko ur-edukiaren maila normaletan, zabalik egoten dira landareen hostoetako estomak, eta ondorioz, altua izaten da transpirazioa edo hostoan zeharreko ur-galera. Horrek ura eta mantenugaiak lurzoruan eta landarean zehar azkar mugitzea eragiten du [9]. Lehorte-estrespean ordea, lurzoruko ur-edukia murriztearen ondorioz, landareak ezin du berreskuratu transpirazioz galtzen duen ur guztia. Ondorioz, landareek itxi egiten dituzte estomak, azido abszisikoa ekoiztearen bidez [7, 9, 10]. Horri esker, transpirazioa ekiditen da, eta moteldu egiten da uraren eta mantenugaien fluxua lurzorutik sustraiaren gainazal xurgatzailera [11]. Horretaz gain, karbono dioxidoaren sarrera ere oztopatzen da [12], eta murriztu egiten dira fotosintesi-tasa eta ondoriozko landarearen hazkunde-tasa [13]. Halaber, lurzoruko ur-edukia murrizten den heinean, igo egiten da lurzoruko gazitasun maila. Izan ere, gero eta gehiago kontzentratzen dira lurzoruko gatzak. Horrek lurzoruko ur-potentzialaren murrizpena dakar, eta ura beti ur-potentzial negatiboagorantz mugitzen denez, geroz eta zailagoa izango da ura sartzea sustraietara, lurzoruko ur-potentziala sustraien ur-potentziala baino negatiboagoa bihur daitekeelako [11, 14]. Horren ondorioz, landarearen hazkundea murrizten da [15, 16], uraren sarrera murriztuak fotosintesi-tasa murriztea eragiten baitu. Gainera, gatzak landarera sartuz gero, kaltetu egin daitezke hostoak [16]. Azkenik, aipatzekoa da estres oxidatzailea ere emendatu egiten dela bai ureta bai gazitasun-estreseko egoeretan, hau da, oxigenoen konposatu erreaktiboak sortzen direla, eta ondorioz, zelulen mintzak kaltetu egiten direla. Horrek are gehiago zailtzen du uraren eta mantenugaien xurgapena [9], eta ondorioz, baita landarearen hazkundea ere. Lurzoruan dauden bizitza askeko mikroorganismoei dagokienez, alde batetik, lurzoruan efektu positiboa izan dezakete lehorte-estresaren aurrean. Izan ere, polisakarido extrazelularrak, glikokonjugatuak eta bestelako proteinak ekoizten dituzte, lurzoruko uraren atxikipenean eta mantenugaien garraioan laguntzen duten osagaiak [17]. Horrela, lurzoruko hezetasuna mantentzen laguntzen dute eta lehortearen eragin kaltegarria arintzen dute. Beste aldetik, ur-hornidura murritzean murriztu egiten da mikroorganismoen aktibitatea ere [7]. Ondorioz, astiroago gertatzen da mikroorganismoen bidez gertatzen den materia organikoaren deskonposizioa [18]. Deskonposizio horri esker, mantenugaiak askatzen dira lurzorura, landareen xurgapenerako [12]. Sustrai traits-a edo atributua deritzo indibiduo mailan neurgarria den sustrai-sistemako edozein ezaugarri edo atributu morfologiko, fisiologiko edo fenologikori [19]. Esperimentu honetan traits morfologikoak aztertu dira. Horien artean daude sustraien batez besteko diametroa (AvgD, mmtan), luzera espezifikoa (SRL; m · g–1-etan) edo sustrai-biomasaren unitate batek ekoiztutako sustraiaren luzera [20], sustrai-ehunen dentsitatea (hau da, biomasa zati bolumena, g · cm–3-tan, Density izenaz adierazia), azalera espezifikoa (SRA; cm2 · g–1-etan) edo sustrai-azalera biomasaren unitate batekiko [21], eta biomasa edo materia lehorra (rootB, g-tan), zeinekin landarearen biomasa totala (totalB, g-tan) eta zati aereo/sustrai erlazioa (SRratio; unitaterik gabea) kalkula daitezkeen. Azken hori landareak sustraiei eta zati aereoari esleitzen dien biomasaren kantitatea ezagutzeko erabiltzen da [22]. Lehorte-estresari aurre egiteko, landareek lurrazpiko bi estrategia gara ditzakete traits horietaz baliatuz, mantenugaien eta uraren eskuragarritasun faltari erantzun ahal izateko [23]: lurzoruko baliabideak eskuratzea (hazkunde azkarreko landareek) eta landareko baliabideak kontserbatzea (hazkunde geldoko landareek) (1. irudia). Hazkunde azkarreko landareetan, sustraien luzera espezifikoa eta azalera espezifikoa emendatu egiten dira estrespean, mantenugaiak eta ura esploratzeko eta azkar xurgatzeko [9, 5, 18, 24]. Horregatik, sustraien biomasa emendatzeak lagundu egiten die [5, 9] eta zati aereo/sustrai erlazio baxua erakusten dute [22, 25]. Diametroa luzera espezifikoarekin erlazionatuta dagoelarik, behera egiten du batez besteko diametroak sustraien luzera espezifikoa emendatu ahala [21, 26, 27]. Horretaz gain, sustraiek ehun-dentsitate baxuak erakusten dituzte. Izan ere, karbono gutxi inbertitzen dute bizi-iraupen luzeko elementuetan [5, 28]. Estrategia horren bitartez, landareak gai dira lurzoruaren bolumen handiagoa modu eraginkorrean esploratzeko, ur eta mantenugaien erreserben bila [26]. Hazkunde geldoko landareek, aldiz, sustraien luzera eta azalera espezifikoa murrizten dituzte lehorte-estresak gora egin ahala. Izan ere, ur gabeziaren ondorioz zelulek galdu egiten dute hanpadura, eta orduan inhibitu egiten da zelulen luzapena [5, 9, 29]. Horrek sustraien biomasa ere murrizten du [9, 10, 28, 29]. Ondorioz, zati aereo/sustrai erlazio altua erakusten dute. Kasu honetan, sustrai-luzera espezifikoa murrizten denez, gora egiten du sustraien batez besteko diametroak [5, 29, 30, 31]. Horretaz gain, hazkunde geldoko landareek ehun-dentsitate altua erakusten dute sustraietan, bizi-iraupen luzearekin erlazionatzen den ezaugarria [27, 28, 29, 32]. Horretarako, karbono kantitate handia inbertitzen dute ehunetan [26]. Baliabideak kontserbatzeko estrategia honi esker, mantenugaiak eta ura metatzeko ahalmena garatzen dute landareek [31]. ![](_page_3_Figure_3.jpeg) 1. irudia. Lehorte-estresaren aurrean sustraiek gara ditzaketen estrategiak eta bakoitzaren ezaugarriak. SRL: luzera espezifikoa; SRA: azalera espezifikoa. #### 2. HIPOTESIAK - 1. Lurzoruko ur-edukiaren mailak eragin adierazgarria dauka landareen sustraien traits-etan. Hau da, desberdintasun adierazgarria aurkituko da ur-eskuragarritasun normaleko egoeran hazi diren eta lehorte-estrespean hazi diren landareen sustraien traits morfologikoen artean. Gauzak horrela, lehortepeko landareek 2 estrategiatako bat garatuko dute: baliabideak eskuratzea ala kontserbatzea. - 2. Elkarren menpekoak dira lurzoruko ur-edukiaren eta mikroorganismoen efektua zein erantzuna. - 3. Mikroorganismoek lurzoruko hezetasuna mantentzen laguntzen dute. Ondorioz, lehortearen eragin gutxiago pairatuko dute mikroorganismoekin inokulatutako loreontzietako indibiduoek. - 4. Lurzoruko mikroorganismoek aktibitate altuagoa izango dute ur-eskuragarritasunaren egoera egokietan hazitako loreontzietan. Halakoetan, handiagoa izango da materia organikoaren deskonposizioa, eta ondorioz, lurzorura mantenugai kopuru handiagoa askatuko da. Hortaz, mikroorganismoen eragin onuragarri txikiagoa jasoko dute lehorte-estrespean hazitako landareek. #### 3. PROZEDURA ESPERIMENTALA Esperimentu honetarako aukeratutako 6 landare-espezieak Eskualde Kantauriarreko mendietako larre-belardi atlantiarren espezie egituratzaileak eta arruntak dira. Izan ere, estaldura altua betetzen dute eta larre tipikoen forma funtzionalen ordezkariak dira [33]. Gure esperimentuan erabilitako espezieak hauek izan ziren: Deschampsia flexuosa (L.) Trin., Festuca nigrescens Lam. subsp. microphylla (St-Yves) Markgr.-Dannenb., Lotus corniculatus L., Trifolium repens L., Bellis perennis L. eta Jasione laevis Lam. subsp. laevis. Hazi-bilketa Aralar mendilerroan egin zen, in situ, Errenagan (Gipuzkoa), Igaratzako itxitura esperimentalean, 2020ko abuztuaren 14an. Ondoren, bertan bildu ziren landare-espezie bakoitzetik sortutako haziak aire-giroan lehortu eta garbitu ziren Euskal Herriko Unibertsitateko Leioako Campuseko botanika-laborategian. Lehenengo eta behin, hazi horien bideragarritasuna egiaztatu zen Tetrazolium testaren bidez [34]: landare-espezie bakoitzaren haziek hozitzeko zuten ahalmena ezagutzeko, aztertu egin zen hazi barneko enbrioiak arnasten ote zuen. Gauzak horrela, bideragarritasun baxua erakutsi zuten hazietatik ale gehiago landatu ziren gerora, hozidura ziurtatzeko eta esperimentuaren arrakasta bermatzeko. Ondoren, abian jarri zen zorizko blokekako partzela zatitua (split-plot randomized block design) oinarri duen diseinua ezaugarri kontrolatuak dituen negutegian, zeinean gau/eguneko ziklo bat erabili zen. Hau da, gauez 17 ºC-ko tenperatura egonkorrean mantendu zen negutegia, eta egunez, berriz, 24 ºC-ko tenperaturan, argi gehigarriarekin batera. Bestalde, negutegian % 60ko hezetasun erlatibo konstantea mantendu zen esperimentu guztian zehar. Ingurunearen ezaugarri horiek optimoak izan ziren landareen hazkunderako. Esperimenturako, 10 bloke erabili ziren, bakoitza 12 loreontziz osatuta. Guztira, beraz, 120 loreontziz osatutako esperimentua bideratu zen. Diseinu mota horri dagokion bezala, bi tratamendu erabili ziren. Lehenengo tratamendua blokeen artekoa izan zen. 5 bloke lehorte-egoeran (ur-edukia %30) mantendu ziren, eta beste 5ak, berriz, egoera arruntean (ur-edukia %70), hau da, ur-eskuragarritasun egokiarekin. Bloke horietako bakoitzaren barnean ezarri zen bigarren tratamendua; hau da, mikroorganismoen presentzia. Gauzak horrela, bloke bakoitzeko 12 loreontzietan espezie esperimental bakoitzaren indibiduo bat landatu zen, bloke bakoitzean espezie bereko 2 indibiduo landatuta. Bi indibiduo horietatik, batek mikroorganismoen inokulua jaso zuen eta besteak ez. Hortaz, mikroorganismoen inokulua bloke bakoitzeko 6 loreontzik jaso zuten, hau da, guztira 60 loreontzik (2. irudia). ![](_page_5_Figure_3.jpeg) 2. irudia. Split-plot diseinuaren antolaketa eta loreontzien banaketa negutegian. Loreontziek, lurzoru esperimental gisa, 2:1 proportzioan hareaz eta substratu unibertsalez osatutako nahastea izan zuten, zeinetan substratu unibertsalak mantenugaiez hornitzen zuen nahastea, eta hareak aireztapena eta sustraiak garbitzeko erraztasuna eskaintzen zuen. Lurzoruaren analisiek haren ezaugarri fisiko-kimikoak ezagutzeko aukera eman ziguten, eta, honako hauek izan ziren parametro bakoitzaren batez besteko balioak: N nitrikoa (NO3 –) 29,4 mg/L; P 18,1 mg/L; K 84,1 mg/L; Mg 80,5 mg/L; C/N 33,1; MO %2,1; N <%0,05; Ca 625,3 mg/L; Na 24,6 mg/L. Lurzoru esperimental hori autoklabe bidez esterilizatu zen, aurretiaz izan zitzakeen mikroorganismoak ezabatzeko. Helburu bererako, haziak lixibarekin esterilizatu ziren landatu aurretik (%35eko proportzioan). Bestalde, landareak loreontzietan erein aurretik, loreontziaren ur-edukia kalkulatu zen; hau da, zenbateko ur-kantitatea behar duen loreontziko lurzoruak urez %100 saturatuta egoteko [35]. Gure esperimentuan, lehorteko egoera simulatzeko, loreontziak ur-edukiaren %30an mantendu ziren esperimentu osoan zehar. Egoera arruntak simulatzeko, aldiz, %70ean eduki ziren; hau da, urez guztiz asetu gabe, arnasteko aukera ere izan zezaten. Behin material guztia prest edukita, esperimentua abian jartzeko, hazitokietan erein ziren 120 haziak lehendabizi, eta 22 egunetan hozitu ziren landaretxo esperimentalak. 22 egun horietan zehar, landaretxoak hazi eta garatu ziren, eta garapen maila hori (hots, hasierako biomasa kopurua) kontuan hartzeko asmoz, aldagai destruktiboa izanik, neurtu egin ziren T0 egunean (hau da, landaretxo esperimentalak loreontzietan transplantatzeko egunean) hazitokietan aldi berean hazitako baina loreontzietara transplantatuko ez ziren 10 landaretxo ordezkariak. Zehazki, landaretxo ordezkari horien pisu lehorra neurtu zen. Horretaz gain, esan bezala, egun horretan landaretxo esperimentalak negutegiko loreontzietan transplantatu ziren (otsailaren bigarren astean), eta une horretan hasi zen loreontzietako landareen hazkunde-fasea, bi hilabete luzez (apirilaren bosgarren astera arte) mantendu zena. Landareak loreontzietan landatu eta aste batera, mikroorganismoak inokulatu ziren zegozkien 60 loreontzietan. Mikroorganismoen inokuluak (30 mL) ardi-ustiategi ekologikoa duen baserri bateko larre-belardietako lurzoru laginetatik lortu ziren (lurzoru lagin horiek urarekin nahastuz eta baheetatik iragaziz), larratzearen mende dauden larre-belardietako lurzoruko mikrobiota simulatzeko. Landareen hazkunde faseko bi hilabete horietan zehar (2021-02-10etik 2021-04-28ra), loreontziak ur desionizatuaz ureztatu ziren astero hiru egunez, bakoitzari zegokion kalkulatutako ur-edukiaren baliora heldu arte, ureskuragarritasunaren baldintza esperimentalak mantentzeko. Apirilaren bostgarren astean esperimentuaren azkenengo laginketari ekin zitzaion. Lehendabizi, landare bakoitzeko sustraiak zati aereotik (hots, zurtoin eta hostoetatik) banandu ziren. Sustrai horiek laborategian garbitu ondoren, landare bakoitzaren sustrai-sistemaren frakzio bat eskaneatu zen, gerora WinRhizo<sup>©</sup> Pro 2007 softwarea erabiliz analizatzeko. Horren bidez, sustraien zenbait traits edo atributu kalkulatu ziren eskaneatutako sustrai-frakzioaren biomasa totala erabilita [22]: sustraiaren luzera espezifikoa (SRL, $m \cdot g^{-1}$ -etan), sustraiaren azalera espezifikoa (SRA, $cm^2 \cdot g^{-1}$ -etan), sustrai-ehunen dentsitatea (Density, $g \cdot cm^{-3}$ -tan), eta sustraien batez besteko diametroa (AvgD, mm-tan). Eskaneatu ostean, gainera, sustraiak labean sartu ziren (50 °C-an) gutxienez 48 orduz, eta pisu lehorra neurtu zen, zuten biomasa ezagutzeko (rootB, g-tan). Horretarako, pisu lehorraren datu horri T0 egunean neurtutako landaretxo ordezkarien sustraien pisu lehorraren datua kendu behar izan zitzaion, soilik jakin nahi zelako esperimentuaren 2 hilabeteetan zeharreko tratamenduen eraginpeko hazkundea (landaretxo ordezkarien hazkundea kontuan hartu gabe). Zati aereoari dagokionez, hostoen gehi zurtoinaren biomasa kantitatea edo pisu lehorra ere pisatu zen (g-tan), zati aereo/sustrai erlazioaren (SRratio; unitaterik gabea) eta landarearen biomasa totalaren (totalB, g-tan) datuak ezagutu ahal izateko. #### 3.1 Datuen tratamendua eta analisi estatistikoak Lehenik eta behin, aldagaien arteko erlazioaren esplorazioa egin zen Pearson korrelazioen bidez, eta korrelazio adierazgarria zuten aldagaiak identifikatzea lortu zen. Ondoren, lanaren hipotesi nagusiak testatzeko, Eredu Lineal Mistoak (General Linear Mixed Models) egin ziren mendeko aldagai (edo erantzunaldagai, Y<sub>i</sub>) bakoitzerako: sustraien biomasa (rootB), biomasa totala (TotalB), zati aereo/sustrai erlazioa (SRratio), sustraien luzera espezifikoa (SRL), sustraien azalera espezifikoa (SRA), sustraien batez besteko diametroa (AvgD) eta sustrai-ehunen dentsitatea (Density). Honako eredua proposatu zen: $$Y_i = treat1 + treat2 + SP + treat1xtreat2 + treat1xSP + treat2xSP + treat1xtreat2xSP + Block_i + \varepsilon_i$$ non treat1 tratamendu nagusia den, hots, ur-edukia (faktore finkoa); treat2 bloke-barneko tratamendua, hau da, belardiko mikroorganismoen gehipena (faktore finkoa); SP espeziea (faktore finkoa); Block<sub>i</sub> blokeen aldakortasuna (zorizko faktorea), eta e<sub>i</sub> errorea (erresidualak, ereduak esplikatzea lortu ez duena). Bloke-efektua zorizko faktore gisa aztertu zen, aintzat hartuz eraginen bat izan zezakeela (neurri txiki batean ziurrenik) negutegian loreontzi bakoitzak zuen kokapenak. Banaketa normalaren aurrebaldintza betetzen zela ikusi zen eta kontuan hartu zen aldagai esplikatiboen erroreen bariantzaren heterozedastizitatea eredua eraikitzeko orduan, eta espezie bakoitzari zegokion bariantza egokitu zen. Analisi eta grafiko guztiak R plataforman egin ziren [36]. # 4. EMAITZAK ETA EZTABAIDA Sustrai traits-en arteko korrelazioei dagokienez, espero bezala sustraien luzera espezifikoa (SRL) handitzean azalera espezifikoa (SRA) ere handitu egin da (3. irudia). Horregatik, hemendik aurrera SRLarekin bakarrik lan egitea erabaki da. Horretaz gain, oro har luzera espezifikoak gora egiteak sustraien biomasa totalak (rootB) ere gora egitea dakar, eta sustraibiomasa horrek oro har landarearen biomasa totala (totalB) emendatzea eta zati aereo/sustrai erlazioa (RSratio) murriztea eragiten du [37], korrelaziotestak egiaztatu duen bezala (3. irudia). Bestalde, espero zen, era berean, sustrai-ehunen dentsitateak (Density) gora egin ahala luzera espezifikoak (SRL) behera egitea. Azkenik, nabarmentzekoa da korrelazio negatibo estuak espero zirela luzera espezifikoaren eta batez besteko diametroaren artean, landareek sustraiak luzeran ala zabaleran hazteko estrategia hartzen baitute lehortearen aurrean [5, 29, 30, 31]. Hala ere, hori 2 espezietan soilik ikusi da: Bellis perennis-en eta Deschampsia flexuosa-n, hain zuzen ere. ![](_page_8_Figure_4.jpeg) 3. irudia. Sustrai-atributuen arteko Pearsonen korrelazio-koefizienteak, dispertsio-diagramak eta histogramak. Atributuak: sustrai-biomasa (rootB, g-tan), biomasa totala (totalB, g-tan), zati aereo/sustrai erlazioa (SRratio, unitaterik ez), sustraien luzera espezifikoa (SRL, m · g–1-etan), sustraien azalera espezifikoa (SRA, cm2 · g–1-etan), sustraien batez besteko diametroa (AvgD, mm-tan), sustrai-ehunen dentsitatea (Density, g · cm–3-tan). Adierazgarritasunak: \=0,05; \\=0,01; \\\=0,001. #### 4.1. Lurzoruko ur-edukiaren eragina sustrai traits-etan Ur-tratamenduei dagokienez, ez da desberdintasun adierazgarririk aurkitu ur-edukien artean sustraien traits guztietarako. Hots, zati aereo/sustrai erlazioak (SRratio) eta sustrai-luzera espezifikoak (SRL) ez dute aldaketarik izan landareak %30eko edo %70eko ur-edukian hazi ostean (5. irudia). Izan ere, askotan lehorte-estresa goitik behera gertatzen da, lurzoruko gainazala lehortzen hasten denean [38]. Ondorioz, landareek loreontzien oinarriko ura xurgatzen jarrai dezakete [39] (4. irudia) eta ur-eskasiarekiko erantzuna atzeratu [14]. Dena den, esperimentu honetan lehortea simulatzeko erabilitako ur-edukia %30ekoa izan da antzeko hainbat esperimentutan portzentaje hori erabili izan delako [5, 29, 40]. ![](_page_9_Figure_3.jpeg) 4. irudia. Goitik beherako lehorte-estresa, non ura lurzoruko goiko geruzetatik lurruntzen hasten den. Aitzitik, espezie faktorea adierazgarria izan da eta adierazi du sustraiatributuen balioak espezieen araberakoak direla, hots, espeziearen identitatea dela sustraien morfologian gehien eragiten duena. Hala ere, kontuan hartuta urarekiko dependentzia erakutsi duten sustrai-atributu horiek, aztertu egingo dira, segidan, esperimentuan erabilitako espezieek lehortearen aurrean garatu dituzten estrategiak (1. taula). Horretarako ez da kontuan hartuko landarearen biomasa totala, zati aereoaren biomasak haren balioa alda dezakeelako, biomasa totala zati aereoaren eta sustraien biomasen arteko gehiketa delako [37]. ![](_page_10_Figure_2.jpeg) 5. irudia. Eredu linealen bidez estimaturiko sustraien luzera espezifikoa (SRL; m · g–1-etan), sustraien diametroaren (AvgD: mm-tan) eta zati aereo/sustrai erlazioaren (SRratio; unitaterik gabea) batezbestekoak eta errore estandarrak. Espezieak (species): Bellis perennis (belper), Deschampsia flexuosa (desfle), Festuca nigrescens (fesnig), Jasione laevis (jaslae), Lotus corniculatus (lotcor), Trifolium repens (trirep). Kolore gorria: mikroorganismoen inokulua jaso dutenak (M); kolore urdina: mikroorganismoen inokulurik jaso ez dutenak (NM). Erdiko grafikoan, kolore gorria: %30eko ur-edukia (WC30); kolore urdina: %70eko ur-edukia. Festuca nigrescens eta Jasione laevis espezieek %30eko ur-eskuragarritasunean hazkunde azkarreko landareek jarraitzen duten sustrai-biomasa altua eta sustrai-ehunen dentsitate baxua erakutsi dituzte. Aitzitik, sustrai-diametro altua erakutsi dute, hazkunde geldoarekin bat datorren ezaugarria. Hortaz, baliabideak eskuratzeko estrategiaren alde egin dutela esan daiteke. Deschampsia flexuosa-ri dagokionez, emaitzetan ikusi da %30eko ur-edukiaren egoeran landareak sustrai-ehunen dentsitate baxuagoa izan duela, hazkunde azkarreko landareen moduan, baina sustrai-diametro altuagoa, hazkunde geldoko landareen ezaugarria. Espezie honen kasu zehatzean, sustraien batez besteko diametroa eta sustrai-luzera espezifikoa korrelazio negatiboan egon direnez, pentsa daiteke sustrai-luzera espezifikoa murriztu egin dela ur-edukiaren %30ean. Beraz, esan dezakegu gramineo hau hazkunde geldokoa dela. Lotus corniculatus-ek hazkunde azkarreko bi ezaugarri (baxuak sustrai-diametroa eta sustrai-ehunen dentsitatea) eta hazkunde geldoko ezaugarri bakarra (sustrai-biomasa baxua) erakutsi ditu ur-eskuragarritasun murriztuan. Beraz, baliabideak eskuratzeko estrategia jarraitu duela esan daiteke. Trifolium repens espezieak sustrai-ehunen dentsitate baxua soilik erakutsi du ur-edukiaren %30eko egoeran. Gauzak horrela, hazkunde azkarreko landareen estrategiaren alde egin duela ondoriozta daiteke. Bellis perennis-ek ur-eduki murriztuaren aurrean hazkunde geldoarekin bat datozen sustrai-biomasa baxua eta sustrai-diametro altua erakutsi ditu, baina hazkunde azkarrari dagokion sustrai-ehunen dentsitate baxua. Espezie honetan ere sustraien batez besteko diametroa eta sustrai-luzera espezifikoa korrelazio negatiboan daude, eta horregatik esan daiteke %30eko ur-eskuragarritasunean murriztu egin dela sustrai-luzera espezifikoa. Ondorioz, hazkunde geldoko landare-espezietzat hartu dugu. ### 4.2. Lurzoruko ur-edukiaren eta mikroorganismoen arteko elkarrekintza Espero ez bezala, ez da elkarrekintzarik ikusi ur-edukiaren eta mikroorganismoen artean. Izan ere, emaitzetan argi ikusi da mikroorganismoen eragina berdina izan dela ur-edukiaren %30eko nahiz %70eko egoeretan, sustrai-atributu guztietarako (5. eta 6. irudiak). Hori ikusita, onar dezakegu mikroorganismoek %30eko ur-edukia ez dutela lehorte-estres gisa hauteman. Dena den, aztertu nahi izan da mikroorganismoek oro har eduki duten eragina positiboa (sustraien hazkundea bultzatuz) edo negatiboa (sustraien hazkundea murriztuz) izan ote den landare-espezie bakoitzean, sustrai-atributuen aldaketei erreparatuz mikroorganismoen presentzian eta ausentzian (5. eta 6. irudiak; 1. taula). Oraingoan ere ez da kontuan hartu landarearen biomasa totala, zati aereoaren mende dagoelako. ![](_page_12_Figure_1.jpeg) 6. irudia. Eredu linealen bidez estimaturiko biomasa totalaren (totalB), sustraibiomasaren (rootB) eta sustrai-ehunaren dentsitatea (Density), batezbestekoak eta errore estandarrak. Biomasak pisu lehorrean daude (unitatea: g) eta dentsitatea g · cm–3-tan. Espezieak (species): Bellis perennis (belper), Deschampsia flexuosa (desfle), Festuca nigrescens (fesnig), Jasione laevis (jaslae), Lotus corniculatus (lotcor), Trifolium repens (trirep). Kolore gorria: mikroorganismoen inokulua jaso dutenak (M); kolore urdina: mikroorganismoen inokulurik jaso ez dutenak (NM). WC30: %30eko ur-edukia; WC70: %70eko ur-edukia. Festuca nigrescens espezieak sustraien luzera espezifikoaren eta sustrai-biomasaren balio altuagoak lortu ditu mikroorganismoekin inokulatutako loreontzietan. Hortaz, espezie horrek mikroorganismoen efektu positiboa jaso du. Deschampsia flexuosa-k, aldiz, sustrai-ehun dentsitatea eta sustrai-biomasa emendatu ditu mikroorganismoen presentzian, baina luzera espezifikoaren balio altuagoak lortu ditu mikroorganismorik gabe. Sustrai-biomasa handitu ahala, zati aereo/sustrai erlazioa baxuagoa denez (zati aereoaren biomasa ez aldatzekotan), SRratio baxuagoa izan du mikroorganismoekin. Horrenbestez, mikroorganismoen presentzian sustraien luzera espezifikoa murriztu egin den arren, oro har mikroorganismoek efektu positiboa izan dute. Lotus corniculatus-ek sustrai-ehunen dentsitate eta sustrai-biomasa altuagoak erakusten ditu mikroorganismoekin egindako tratamenduan, eta ondorioz, onuragarria izan da haien efektua. Trifolium repens espezieak ere balio altuagoak lortu ditu mikroorganismoen presentzian. Espezie honek sinbiosi-noduluak eratzen ditu Rhizobium bakterio nitrogeno-finkatzaileekin. Bakterio horiek atmosferako nitrogenoa erreduzitzen dute landarearentzat erabilgarriak diren nitrogeno formetara [41]. Emaitzetan ikusi den bezala, inokulatutako loreontzietako landareek sustrai-ehun dentsitatearen eta sustrai-biomasaren balio altuagoak lortu dituzte, seguruenik nodulazioagatik. Bestalde, mikroorganismoen presentzian sustrai-biomasaren emendioa askoz ere txikiagoa izan denez biomasa totalaren emendioarekin konparatuta, ondorioztatu da zati aereoaren biomasa izan dela gehien emendatu dena, eta horregatik erakutsi duela zati aereo/sustrai erlazio altuagoa mikroorganismoen presentzian. Horrek adierazi digu Trifolium repens espezieak bereziki duela dependentzia mikroorganismoekin. Jasione laevis espeziearen sustraiek, aldiz, luzera espezifiko eta sustrai-biomasa altuagoa erakutsi dute mikroorganismoen presentzian, baina sustrai-ehun dentsitate baxuagoa. Sustrai-ehunen dentsitate baxua luzera espezifikoa emendatzea ahalbidetzeko mekanismoa izan daitekeela aintzat harturik [22], mikroorganismoek eragin positiboa izan dute landare-espezie honetan. 1. taula. aztertutako landare-espezie bakoitzak ur-eskuragarritasun murriztuan garatu duen estrategia eta mikroorganismoengandik jaso duen eragina. \| Espeziea \| Estrategia \| \| \|----------------------\|------------------\|-------------------\| \| Festuca nigrescens \| Hazkunde azkarra \| Positiboa \| \| Deschampsia flexuosa \| Hazkunde geldoa \| Positiboa oro har \| \| Lotus corniculatus \| Hazkunde azkarra \| Positiboa \| \| Trifolium repens \| Hazkunde azkarra \| Positiboa \| \| Jasione laevis \| Hazkunde azkarra \| Positiboa \| \| Bellis perennis \| Hazkunde geldoa \| Positiboa oro har \| Bellis perennis-ek sustrai-biomasa eta sustrai-ehun dentsitate altuagoak erakutsi ditu mikroorganismoekin tratatutako loreontzietan, baina luzeraespezifiko baxuagoa. Hala ere, positiboa izan da, oro har, mikroorganismoen efektua. Laburbilduz, mikroorganismoek efektu positiboa izan dute espezie guztietan, lurzoruko materia organikoa deskonposatzean mantenugaiak askatzen dituztelako lurzorura, landareek asimila ditzaketen formetan [42]. Hala ere, kasu jakin batzuetan ez da efektu onuragarri hori ikusi traits guztietan. Izan ere, lurzoruko bizitza askeko mikroorganismoek landare-hormonak ere ekoiztu ditzakete, hala nola, estomen itxieran laguntzen duen azido abszisikoa [17]. ## 5. ONDORIOAK Lehenik eta behin, esperimentu honetan ez da desberdintasun adierazgarririk aurkitu ur-tratamenduen artean sustrai traits guztietarako. Hala ere, desberdintasuna erakutsi duten sustrai-atributuak aztertuta, ikusi da landare-espezie bakoitzak estrategia bat garatu duela lehorte-estresaren aurrean. Horrez gain, ez da elkarrekintzarik aurkitu ur-tratamenduen eta mikroorganismoen jardueraren artean, baina haien presentziak eragin adierazgarria izan du espezie bakoitzaren sustrai-atributuetan. Hurrengo esperimentuei begira, proposatzen da lehorte bortitzagoa eragitea. Alde batetik, %10-20ko ur-eskuragarritasuna ezarriz lehorte egoerak simulatzeko, eta beste alde batetik, ureztatu gabe egun gehiago igaroz. Gainera, naturan lurzoruko ur-defizita sor dadin, euria ez egiteaz gain, bata bestearen atzetik jarraian suertatu behar dira tenperatura eta irradiazio altuko egunak. Ondorioz, gure proposamena da hurrengo esperimentuetan negutegian simulatzea naturan gertatzen diren hezetasun erlatiboaren murrizpena eta tenperaturen igoera. Horretaz gain, etorkizunera begira interesgarria litzateke lurzoru esperimentaleko mikroorganismoen metagenomika egitea, inokulatutako mikroorganismoen presentzia egiaztatzeko eta haien komunitateak deskribatzeko. #### ESKER ONAK Eskerrak eman nahi genizkioke esperimentu hau aurrera ateratzen lagundu digun pertsona orori. Espreski, gure eskerrik beroenak Leire Aiartzaguena, Asier Urruzola eta June Izari esperimentu osoan zehar emandako laguntzagatik, eta Iñaki Odriozolari analisi estatistikoetan emandako gidaritzagatik. Halaber, Landare-Fisiologiako laborategiko kideak eskertu nahi ditugu, bereziki Usue Perez eta Jon Miranda, emandako erraztasun eta laguntza guztiagatik, bai eta Teresa Gimeno eta Javier Porras BC3-ko ikerlariei, emandako aholku eta laguntzagatik sustraien eskanerraren arazoak gainditu ahal izateko. Esperimentu hau posible izan da Eusko Jaurlaritzak gure Ikerketa-Taldeari emandako diru-laguntzari esker (IT1022-16 eta IT1682-22). #### BIBLIOGRAFIA - [1] Guntiñas, M. E. (2009). Influencia de la temperatura y de la humedad en la dinámica de la materia orgánica de los suelos de Galicia y su relación con el cambio climático. Doktoretza-tesia. Universidad de Santiago de Compostela & Instituto de investigaciones agrobiológicas de Galicia. Galizia, Espainia. - [2] Kørup, K., Lærke, P. E., & Baadsgaard, H., Andersen, M. N., Kristensen, K., Münnich, C., Didion, T., Jensen, E. S., Mårtensson, L.-M. & Jørgensen, U. (2018). Biomass production and water use efficiency in perennial grasses during and after drought stress. Global change biology bioenergy, 10: 12-27. DOI: 10.1111/gcbb.12464. - [3] Lecain, D. R., Morgan, J. A., Schuman, G. E., Reeder, J. D., & Hart, R. H. (2002). Carbon exchange and species composition of grazed pastures and exclosures in the shortgrass steppe of Colorado. Agriculture, ecosystems & environment, 93: 421-435. DOI: 10.1016/s0167-8809(01)00290-0. - [4] Bardgett, R. D., Mommer, L., & De Vries, F. T. (2014). Going underground: root traits as drivers of ecosystem processes. Trends in ecology & evolution, 29: 692-699. DOI: 10.1016/j.tree.2014.10.006. - [5] Lozano, Y. M., Aguilar-Trigueros, C. A., Flaig, I. C., & Rillig, M. C. (2020). Root trait responses to drought are more heterogeneous than leaf trait responses. Functional ecology, 34: 2224-2235. DOI: 10.1111/1365- 2435.13656. - [6] Lavelle, P. & Spain, A. V. (2001). Functioning of the soil system. Soil ecology (pp. 357-529). Lehenengo edizioa. Kluwer Academic Publishers. DOI: 10.1007/0-306-48162-6. - [7] Ciríaco Da Silva, E., Nogueira, R. J., Almeida da Silva, M. & Albuquerque, M. (2011). Drought stress and plant nutrition. Plant stress, 5: 32- 41. - [8] Eziz, A., Yan, Z., Tian, D., Han, W., Tang, Z. & Fang, J. (2017). Drought effect on plant biomass allocation: a meta-analysis. Ecology and evolution, 7: 11002-11010. DOI: 10.1002/ece3.3630. - [9] Rouphael, Y., Cardarelli, M., Schwarz, D., Franken, P. & Colla, G. (2012). Effects of drought on nutrient uptake and assimilation in vegetable - crops. In: Aroca, R (editorea). Plant responses to drought stress. Springer (pp. 171-195). Berlin, Heidelberg. DOI: 10.1007/978-3-642-32653-0\_7. - [10] Ahanger, M. A., Morad-Talab, N., Abd-Allah, E. F., Ahmad, P. & Hajiboland, R. (2016). Plant growth under drought stress: Significance of mineral nutrients. In: Ahmad, P (editorea). Water stress and crop plants: a sustainable approach (pp. 649-668). Lehenengo edizioa. John Wiley & Sons, Ltd. DOI: 10.1002/9781119054450.ch37. - [11] Hu, Y., Burucs, Z., Von Tucher, S. & Schmidhalter, U. (2007). Shortterm effects of drought and salinity on mineral nutrient distribution along growing leaves of maize seedlings. Environmental and experimental botany, 60: 268-275. DOI: 10.1016/j.envexpbot.2006.11.003. - [12] Hofer, D., Suter, M., Buchmann, N., & Lüscher, A. (2017). Nitrogen status of functionally different forage species explains resistance to severe drought and post-drought overcompensation. Agriculture, ecosystems and environment, 236: 312-322. DOI: 10.1016/j.agee.2016.11.022. - [13] Guenni, O., Marín, D. & Baruch, Z. (2002). Responses to drought of five Brachiaria species. I. Biomass production, leaf growth, root distribution, water use and forage quality. Plant and soil, 243: 229-241. DOI: 10.1023/A:1019956719475. - [14] Razzaghi, F., Ahmadi, S. H., Adolf, V. I., Jensen, C. R., Jacobsen, S.-E. & Andersen, M. N. (2011). Water relations and transpiration of Quinoa (Chenopodium quinoa Willd.) under salinity and soil drying. Journal of agronomy and crop science, 197: 348-360. DOI: 10.1111/j.1439- 037X.2011.00473.x. - [15] Munns, R. (2002). Comparative physiology of salt and water stress. Plant cell and environment, 25: 239-250. DOI: 10.1046/j.0016- 8025.2001.00808.x. - [16] Munns, R. (2005). Genes and salt tolerance: bringing them together. New phytologist, 167: 645-663. DOI: 10.1111/j.1469-8137.2005.01487.x. - [17] Ulrich, D. E., Sevanto, S., Ryan, M., Albright, M. B., Johansen, R. B. & Dunbar, J. M. (2019). Plant-microbe interactions before drought influence plant physiological responses to subsequent severe drought. Scientific reports, 9: 249. DOI: 10.1038/s41598-018-36971-3. - [18] Freschet, G. T., Valverde-Barrantes, O. J., Tucker, C. M., Craine, J. M., Mccormack, M. L., Violle, C., … Roumet, C. (2017). Climate, soil and plant functional types as drivers of global fine-root trait variation. Journal of ecology, 105: 1182-1196. DOI: 10.1111/1365-2745.12769. - [19] Violle, C., Navas, M.-L., Vile, D., Kazakou, E., Fortunel, C., Hummel, I. & Garnier, E. (2007). Let the concept of trait be functional! Oikos, 116: 882-892. DOI: 10.1111/j.2007.0030-1299.15559.x. - [20] Birouste, M., Kazakou, E., Blanchard, A. & Roumet, C. (2012). Plant traits and decomposition: are the relationships for roots comparable to those for leaves? Annals of botany, 109: 463-472. DOI: 10.1093/aob/mcr297. - [21] Hajek, P., Hertel, D. & Leuschner, C. (2013). Intraspecific variation in root and leaf traits and leaf-root trait linkages in eight aspen demes (Populus tremula and P. tremuloides). Frontiers in plant science, 4: 415. DOI: 10.3389/fpls.2013.00415. - [22] Pérez-Harguindeguy, N., Díaz, S., Garnier, E., Lavorel, S., Poorter, H., Jaureguiberry, P., … Cornelissen, J. H. C. (2013). New handbook for standardised measurement of plant functional traits worldwide. Australian journal of botany, 61: 167-234. DOI: 10.1071/BT12225. - [23] Lambers, H., Raven, J. A., Shaver, G. R., & Smith, S. E. (2008). Plant nutrient-acquisition strategies change with soil age. Trends in ecology & evolution, 23: 95-103. DOI: 10.1016/j.tree.2007.10.008. - [24] Simpson, K. J., Bennett, C., Atkinson, R. R. L., Mockford, E. J., Mckenzie, S., Freckleton, R. P., Thompson, K., Rees, M. & Osborne, C. P. (2020). C4 photosynthesis and the economic spectra of leaf and root traits independently influence growth rates in grasses. Journal of ecology, 108: 1899-1909. DOI: 10.1111/1365-2745.13412. - [25] Craine, J. M., Froehle, J., Tilman, D. G., Wedin, D. A. & Chapin III, F.S. (2001), The relationships among root and leaf traits of 76 grassland species and relative abundance along fertility and disturbance gradients. Oikos, 93: 274-285. DOI: 10.1034/j.1600-0706.2001.930210.x. - [26] Fort, F., Cruz, P., Catrice, O., Delbrut, A., Luzarreta, M., Stroia, C. & Jouany, C. (2015). Root functional trait syndromes and plasticity drive the ability of grassland Fabaceae to tolerate water and phosphorus shortage. Environmental and experimental botany, 110: 62-72. DOI: 10.1016/j. envexpbot.2014.09.007. - [27] Zhou, M., Bai, W., Zhang, Y. & Zhang, W.-H. (2018). Multi-dimensional patterns of variation in root traits among coexisting herbaceous species in temperate steppes. Journal of ecology, 106: 2320-2331. DOI: 10.1111/1365- 2745.12977. - [28] Chieppa, J., Nielsen, U. N., Tissue, D. T. & Power, S. A. (2019). Drought and phosphorus affect productivity of a mesic grassland via shifts in root traits of dominant species. Plant soil, 444: 457-473. DOI: 10.1007/s11104- 019-04290-9. - [29] De Vries, F. T., Brown, C. & Stevens, C. J. (2016). Grassland species root response to drought: consequences for soil carbon and nitrogen availability. Plant soil, 409: 297-312. DOI: 10.1007/s11104-016-2964-4. - [30] Poirier, V., Roumet, C. & Munson, A. D. (2018). The root of the matter: Linking root traits and soil organic matter stabilization processes. Soil biology and biochemistry, 120: 246-259. DOI: 10.1016/j.soilbio.2018.02.016. - [31] Fort, F. & Freschet, G. T. (2020). Plant ecological indicator values as predictors of fine–root trait variations. Journal of ecology, 108: 1565-1577. DOI: 10.1111/1365-2745.13368. - [32] Mommer, L., Kirkegaard, J. & Van Ruijven, J. (2016). Root–Root Interactions: Towards a rhizosphere framework. Trends in plant science, 21: 209- 217. DOI: 10.1016/j.tplants.2016.01.009. - [33] Odriozola, I., García-Baquero, G., Etxeberria, A. & Aldezabal, A. (2017). Patterns of species relatedness created by competitive exclusion depend on species niche differences: evidence from Iberian Atlantic grasslands. Perspectives in plant ecology, evolution and systematics, 28: 36- 46. DOI: 10.1016/j.ppees.2017.07.002. - [34] Akagi, S., Atkins, B., Baskin, C., Ebener, B., Ferry, A., Gill, M., Goggi, S., Gutormson, T., Hall, J., Heckert, P., Huber, K., Hurd, K., Johnson, G., Lanham, B., Miller, A., Milhous, M., Peters, J., Shaw, N., Stephenson, M. … Vivrette, N. (2000). Tetrazolium Testing Handbook. In: J. Peters, Ed. Handbook on Seed Testing. Association of Official Seed Analysts, Mexiko Berria. USA. - [35] Miranda-Apodaca, J. (2015). Respuesta fisiológica de especies pratenses en monocultivo y competencia mixta frente al elevado CO2 y la sequía derivados del cambio climático. Doktoretza-tesia. UPV-EHU, Leioa. - [36] R Core Team (2017) R: a language and environment for statistical computing. Vienna, Austria, R Foundation for Statistical Computing. URL: https:// www.R-project.org/. - [37] Wang, Y., Meng, B., Zhong, S., Wang, D., Ma, J. & Sun, W. (2018). Aboveground biomass and root/shoot ratio regulated drought susceptibility of ecosystem carbon exchange in a meadow steppe. Plant soil, 432: 259-272. DOI: 10.1007/s11104-018-3790-7. - [38] Janczarek, M., Rachwał, K., Marzec, A., Grządziel, J. & Palusińska-Szysz, M. (2015). Signal molecules and cell-surface components involved in early stages of the legume-rhizobium interactions. Applied soil ecology, 85: 94-113. DOI: 10.1016/j.apsoil.2014.08.010. - [39] Jackson, L. E., Burger, M. & Cavagnaro, T. R. (2008). Roots, nitrogen transformations, and ecosystem services. Annual review of plant biology, 59: 341-363. DOI: 10.1146/annurev.arplant.59.032607.092932. - [40] Mathew, I., Shimelis, H., Mwadzingeni, L., Zengeni, R., Mutema, M. & Chaplot, V. (2018). Variance components and heritability of traits related to root: shoot biomass allocation and drought tolerance in wheat. Euphytica, 214: 225. DOI: 10.1007/s10681-018-2302-4. - [41] Skinner, R. H. & Comas, L. H. (2010). Root distribution of temperate forage species subjected to water and nitrogen stress. Crop science, 50: 2178- 2185. DOI: 10.2135/cropsci2009.08.0461. - [42] Turner, N. C. (2019). Imposing and maintaining soil water deficits in drought studies in pots. Plant soil, 439: 45-55. DOI: 10.1007/s11104-018- 3893-1. #### ERANSKINA 2. taula. Eredu Lineal Mistoen (GLMM) emaitza estatistikoak mendeko aldagai bakoitzerako (tratamenduek eragina izan duten kasuetan), non treat1 tratamendu nagusia den, hots, ur-edukia, treat2 bloke-barneko tratamendua, hau da, belardiko mikroorganismoen gehipena, eta SP espeziea. AG = askatasun-graduak; AGizend. = izendatzailearen askatasun-graduak. \| Mendeko aldagaiak \| Faktore finkoak \| AG \| AG-izend. \| F-balioa \| p-balioa \| \|------------------------------------------\|-----------------\|----\|-----------\|----------\|----------\| \| Sustraien biomasa<br>(rootB) \| treat2 \| 1 \| 98 \| 5,98 \| 0,016 \| \| \| SP \| 5 \| 98 \| 127,23 \| <0,0001 \| \| \| treat1xSP \| 5 \| 98 \| 2,68 \| 0,026 \| \| Zati aereo/sustrai erlazioa<br>(SRratio) \| SP \| 5 \| 98 \| 57,21 \| <0,0001 \| \| \| treat2xSP \| 5 \| 98 \| 7,11 \| <0,0001 \| \| Biomasa totala<br>(totalB) \| SP \| 5 \| 93 \| 114,08 \| <0,0001 \| \| \| treat1xSP \| 5 \| 93 \| 2,98 \| 0,015 \| \| \| treat2xSP \| 5 \| 93 \| 10,15 \| <0,0001 \| \| Batez besteko diametroa<br>(AvgD) \| treat1 \| 1 \| 8 \| 24,02 \| 0,0012 \| \| \| SP \| 5 \| 94 \| 105,68 \| <0,0001 \| \| \| treat1xSP \| 5 \| 94 \| 2,34 \| 0,048 \| \| Sustrai luzera espezifikoa<br>(SRL) \| SP \| 5 \| 95 \| 281,23 \| <0,0001 \| \| \| treat2xSP \| 5 \| 95 \| 3,80 \| 0,0035 \| \| Sustrai-ehunen dentsitatea<br>(Density) \| treat1 \| 1 \| 8 \| 6,999 \| 0,0295 \| \| \| SP \| 5 \| 94 \| 29,57 \| <0,0001 \| \| \| treat2xSP \| 5 \| 94 \| 3,58 \| 0,005 \|
aldizkariak.v1-3-42	{ "domain": "ingeniaritza eta arkitektura", "id": "ikergazte_iii_ingeniaritza-eta-arkitektura_21", "issue": null, "year": "2019", "license": "cc-by-sa 3.0", "source": "ikergazte", "edition": "iii" }	# Iruzurrezko portaeren detekzioa crowd motako etiketazioan de Velasco Vázquez, Mikel; López Zorrilla, Asier eta Justo Blanco, Raquel Euskal Herriko Unibertsitatea UPV/EHU mikel.develasco@ehu.eus ### Laburpena Lan honek crowd motako etiketazioan agertu daitezkeen kalitate baxuko etiketak detektatzea du helburu. Proposatutako metodologia balioztatzeko, saiakuntzak ataza zail eta subjektibo batekin egin ditugu: emozioen detekzioarekin. Iruzurrezko langileak topatzeko zenbait neurri proposatu dira, etiketatze denboran, langileen arteko adostasunean eta langileen erantzunen banaketan oinarriturikoak. Neurri bakoitza baliagarria dela frogatu dugun arren, gure ondorio nagusia neurriak batzerakoan iruzurrezko langileak detektatzeko probabilitatea handitzen dela da. Hitz gakoak: Metodo gainbegiratuak, Etiketazioa, Iruzurrezko jokaera, Jendetza, Subjektibotasuna #### Abstract This work aims at detecting low quality labels in crowdsourcing annotation tasks. We validate our proposal carrying out experiments in a difficult and subjective task: emotion recognition. We have developed several measures in order to detect fraudulent behaviour, including measures related to the labelling time, worker inter-agreement and the distribution of the answers. Not only do we show that each of the described measures is helpful but we also demonstrate that mixing them is the best way to go. Keywords: Supervised learning, Annotation, Fraudulence behaviour, Crowdsourcing, Subjective ### 1. Sarrera eta motibazioa Adimen artifizialaren barruan, metodo gainbegiratuek (supervised methods), etiketaturiko data kantitate handiak erabili ohi dituzte eredu sendoak sortzeko. Hala ere, etiketatze prozesua, askotan, esfortzu, denbora eta diruaren beharra duen lana da. Tradizionalki, lan espezifikorako heziak izan diren etiketatzaile adituak erabiltzen dira prozesu honetarako, baina halako etiketatzaileak aurkitzea nahiko zaila da, prozesu konplexua eta garestia bihurtuz. Gainera, ataza subjektiboetan, emozioen analisian adibidez, jende askoren iritzia etiketatzaile adituen iritzia baino interesgarriagoa izan daiteke. Azken urteetan, crowdsourcing-a (jendetza bitartez sortutako etiketazioa) etiketazioak egiteko eraginkorragoa den alternatiba berria bilakatu da. Izatez, informazioaren berreskurapenean, hizkuntza naturalaren prozesamenduan, zein beste eremutara lotuta dauden arlo ezberdinetan erabili ohi da. Crowdsourcing plataformen artean, Amazoneko Mechanical Turk¹ edo SamaSource² aipa daitezke. Metodologia honek, etiketatze lana etiketatzaile anitz ezberdinekin burutzea ahalbideratzen du, etiketazio lan oso bat mikro-lan askotan zatituz. Gainera kasu askotan langile askoren iritzia kontuan hartzea onuragarria izan daiteke. Lan honetan, oso subjektiboa den ataza batekin lan egin dugu, audio-hizketa segmentuetan emozioen detekzioan hain zuzen ere. Emozioak anbiguotasunik gabe definitu ezin direnez (Ortony eta Turner, 1990), jende anitzen iritizia oso interesgarria eta baliotsua da. Anbiguotasun horrek iritzien arteko desadostasuna sor dezake, entzulearen pertzepzioarengatik ala ingurune kulturalarengatik sortutakoa adibidez (Gurney, 1884; Scherer, 1999). Hori dela eta, etiketatze prozesua burutzeko metodorik aproposena crowdsourcing-ekin egitea da, ahal bezain beste iritzi kontuan hartzeko. $<sup>^{1}</sup>$ www.mturk.com $<sup>^2</sup>$ www.samasource.org Dena den, ondoren azalduko diren arrazoiengatik, crowdsourcing-ak kalitate baxuko etiketak sor ditzake. Kalitate baxuko etiketen kausa nagusia langileen jarreraren ondorioa da. Horregatik, lan hau jarrera desegoki bat duten langileak detektatzera bideratuta dago. Iruzurrezko langilak topatzeko zenbait neurri proposatzen ditugu, etiketatze denboran, langileen arteko adostasunean eta langileen erantzunen banaketan oinarriturikoak. ### 2. Arloko egoera eta ikerketaren helburuak Crowdsourcing-a nahiko hedatuta egon arren eta datu bilketa zein datu-etiketak balioztatzeko baliagarria izan arren, metodo honekin lortutako emaitzen kalitatea oraindik dudan dago. Izan ere, komunitateak arlo honetan ahalegin handiak egin arren (Eickhoff eta de Vries, 2011; Gennaro et al., 2010; Gadiraju et al., 2015), datuen fidagarritasuna neurtzea ez da bat ere erraza. Eickhoff autoreen (2013) lanaren arabera hainbat langile desegoki aurki daitezke: gutxiengo baldintzak betetzen ez dituzten langile ezgaituak alde batetik, erantzun okerrak emanez esperimentua baliogabetzen saiatzen diren langile maltzurrak bestetik, eta lanari beharrezko aditasuna jartzen ez dioten langile adigabeak azkenik. Fidagarriak ez diren langileak antzemateko biderik arruntena gold-standard deritzon aurredefinitutako mikrolanak mikro-lan arruntekin nahastea da. Era honetan, erantzun ezaguneko galdera bat oker erantzuten duten etiketatzaileak baztertzen dira. Metodo hau lan askotarako fidagarria izan arren, ez da baliozkoa kasu guztietan, galdera irekiak duten lanetarako, adibidez. Era berean, langile maltzurrak gold-standard lana sahiesteko era berriak bilatu ditzakete, kontu berrietan informazioa bererabiltzeko testen galderak ikasiz (Rothwell et al., 2015) besteak beste. Gainera, ataza subjektiboetan, gold-standard metodoak ez dauka zentzu askorik, anbiguotasun gabeko kasuak aukeratzea, berez, ariketa subjektiboa delako. Adibidez gure ataza eta audioaren transkripzioa erabat desberdiak dira. Audioaren transkripzioan gertatzen ez den bezala, gurean ezin da objektiboki jakin zein den egiazko etiketa. Gold-standard metodologia desegokia den kasuetarako beste irtenbide batzuk garatu dira. Adibidez, Filatova autoreek (2012) lanean ironia eta sarkasmoa etiketatzean, gehiengoaren botazioan oinarritutako algoritmo bat erabili zuten kalitatea kontrolatzeko (Ipeirotis et al., 2010). Dena den, gehiengoaren botazioa erabiltzeko eta kalitate kontrol ona ziurtatzeko, mikro-lan bakoitzeko etiketa ugari behar dira eta horrek etiketazio lana garestitzen du. Ipeirotis et al. autoreen (2010) lana etiketatzaileen arteko adostasunean oinarrituta dago, eta Dawid eta Skene autoreen (1979) lanean inspiratuta dagoen itxaropen-maximizatze algoritmo bat erabiltzen du. Hala eta guztiz ere, etiketatzaileen arteko adostasunak huts egin dezake langile maltzurrak detektatzerakoan, sistema automatikoen bidez erantzunen atzean dagoen banaketa ikasi dezaketelako. Arazo honi irtenbidea emateko, Raquel Justo autoreek (2017) laneko errore-tasa kalkuluan oinarritzen den algoritmo bat proposatzen dute. Etiketatzaileen arteko adostasun neurketen artean bateratzeko lanak egon arren (Klaus, 2011), neurri desberdinen artean nahasmen handia dago. Dakigunaren arabera, ez dago ataza subjektiboko datuen kalitatea neurtzeko fidagarria den metodorik. Hori dela eta, lan honetan zehar iruzurrezko langileen detekziorako hainbat neurri proposatzen ditugu eta euren konbinazio lineala erabat ereaginkorra dela erakusten dugu. ### 3. Iruzurrezko langileen detekzioa Atal honetan, hasteko iruzurrezko langileak topatzera bideratuta dauden neurriak azaltzen ditugu. Geroago, neurri hauek guztiak zein testuingurutan balioztatu diren azalduko dugu. Azkenik, saiakuntzetan lortutako emaitzak erakusten ditugu. ## 3.1. Data-kalitatearen neurketa Crowdsourcing teknikak erabiliz lortutako etiketazioen osteko analisia egiteko, denboran oinarritutako neurketa simpleetatik etiketatzaileak beraien artean duten adosmena neurtzen duten neurrietara arteko neurrriak aztertu genituen. Neurri hauek adierazteko, hau da lanean zehar erabiliko dugun notazioa: - Etiketatzaile bat edo langile bat adierazteko, l indizea erabiliko da. Adb. n<sup>l</sup> , l langileak egindako mikrolanen kopurua izango zen. - Mikro-lan bakoitza adierazteko, s indizea erabiliko da. Adb. ns, mikro-lan bakoitzeko erantzunen kopurua izango zen. Gure ikerketaren barruan, segmentu bakoitza 5 aldiz erantzun da. - Galdera bakoitzaren erantzun posibleak adierazteko, e indizea erabiliko da. Adb. ne, e erantzun posiblea zenbat aldiz hautatu den. ### 3.1.1. Etiketatze denboran oinarritutako neurketak Denborarekin erlazionatuta dauden bi informazio desberdin erabili ditugu. Alde batetik, langile bakoitzak etiketatzen eman duen gehiengo denbora (Tl), eta bestetik, mirko-lan bakoitzaren etiketa sortzeko behar izan duen denbora (te), hau da etiketa bakoitza sortzeko erabilitako denbora. Datu hauekin, langile bakoitzeko hiru neurketa desberdin kalkulatzen ditugu: - 1. Lanaldian emandako denborarik luzeena (Tl). Neurri honek mikro-lanen artean 10 minutuko etenaldirik gabe lan egin duen gehienengo denbora adierazten du. - 2. Mikro-lan bat burutzeko erabilitako bataz besteko denbora, (1) formulan azaltzen den bezala. $$\overline{t_l} = \frac{\sum t_{ls}}{n_l} \tag{1}$$ 3. Mikro-lan bat burutzeko erabilitako denboraren desbiderapen estandarra, (2) formulan azaltzen den bezala. $$\sigma(t_l) = \sqrt{\frac{1}{n_l} \sum (t_{ls} - \overline{t_l})^2}$$ (2) ### 3.1.2. Etiketatzaileen arteko adostasunean oinarritutako neurketak Crowdsourcing teknikak erabiliz ateratako datuen adostasuna kalkulatzeko hainbat lan egin dira, (Bennet et al., 1954; Scott, 1955; Cohen, 1960; Krippendorff, 2004) adibidez. Neurri hauek etiketazio guztiak batera duten adostasuna neurtzen dute. Guk langileak deskribatzeko neurriak bilatzen ditugunez, adostasun neurri hauek ez dira zuzenenan aplikagarriak. Raquel Justo autoreen (2017) lana jarraituz langile mailako neurri bat definituko dugu adostatsun neurri batetik abiatuz. Modu honetan, (3) ekuazioan agertzen den bezala langile mailako adostasun neurria kalkulatzen da, langile guztiekin kalkulatutako adostasuna (A) eta langile bat gabe kalkulatutako adostatuna (Al) erabiliz. $$\Delta A_l = \frac{A - A_l}{n_l} \tag{3}$$ Bi langileen arteko adostasuna neurtzeko modurik sinpleena ehuneko adostasuna ala antzemandako adostasuna da, (4) ekuazioan ikusten den bezala. $$A_o = \frac{1}{n_I} \sum_{i \in I} agr(s_{l_1 i}, s_{l_2 i}) \tag{4}$$ non I bi langile etiketaturiko mikro-lanen arteko ebakidura (Sl1∩Sl2) den; n<sup>I</sup> bi langileak etiketaturiko mirkolan kopurua; eta agr(s<sup>l</sup>1<sup>i</sup> , s<sup>l</sup>2<sup>i</sup>), l<sup>1</sup> langileak i mikro-lanerako emandako emaitzaren eta l<sup>2</sup> langileak i mikro-lan berdinerako emandako emaitzaren adostasun funtzioaren emaitza. Galdera ezberdinetarako, adostasun funtzio ezberdinak izan ditzakegu, erantzun posibleen artean dauden erlazioen arabera. Adibiderik errezena hurrengoa da: $$agr_{i,k} = \begin{cases} 1 : \text{ bi langileek etiketa bera jartzen badute} \\ 0 : \text{ bi langileek etiketa ezberdina jartzen badute} \end{cases}$$ (5) Hala ere, erantzun posibleak ordenaren bat jarraitzen badute, adostasun funtzio egokiago bat sor dezakegu, gehiengo adostasuna 1 eta gutxiengo adostasuna 0 izanik. Adibidez, hiru erantzun posibleak eskala batean irudikatu ahal badira, "Asko", "Gutxi" eta "Ezer ez" esate baterako, funtzio egoki bat hurrengoa liteke (6): $$agr_{i,k} = \begin{cases} 1 & \text{: bi langileak etiketa bera jartzen badute} \\ 0.5 & \text{: etiketa bakar bat "Gutxi" bada} \\ 0 & \text{: beste kasuetan} \end{cases}$$ (6) Antzemandako adostatsuna literaturan aurkezten den adostasun neurri hedatuena izan arren (Artstein eta Poesio, 2008), ez du adostasunak ausaz gertatu daitezkeela kontuan hartzen. Hori dela eta, antzemandako adostasuna ausazko adostasunarekin egokitu ahal da, 7 ekuazioan ageri den Krippendorff autoreek (2004) lanean azalduriko $\alpha$ neurria bezala. $$\alpha = \frac{A_o - A_e}{1 - A_o}$$ (8) non $A_e$ itxarondako ausazko adostasuna den. Itxarondako adostasuna, (8) ekuazioari jarraituz, ausaz erantzuten duten bi langileen artean ( $l_1$ eta $l_2$ ) dagoen adostasuna neurtzen du, I bi langileek etiketaturiko mikro-lan berdinen multzoa izanik. Krippendorff autoreen (2004) lanean ageri den moduan, $\alpha$ koefizientea (9) formularen arabera kalkulatu dezakegu. (10) formulan $o_{e_c,e_k}$ balioak kalkulatzeko formuaren bidez, $e_c$ eta $e_k$ erantzun posibleen artean antzemandako desadostasuna kalkulatzen da. Bestalde, (11) formulan $e_c$ erantzun posiblerako antzemandako desadostasuna kalkulatzen da. (9) formulan ikusten den $agr_{e_c,e_k}$ -rako, (5) eta (6) adosmen funtzioak erabil daitezke, kasuaren arabera. $$\alpha = 1 - (\sum_{c \in E} o_{e_c} - 1) * \sum_{c \in E} \sum_{k \in E} \frac{o_{e_c, e_k} * agr_{e_c, e_k}}{o_{e_c} * o_{e_k} * agr_{e_c, e_k}}$$ $$\tag{9}$$ $$o_{e_c,e_k} = \sum_{s \in S} \frac{n_{e_cs} * n_{e_ks}}{n_s - 1}$$ (10) $$o_{e_c} = \sum_{k \in E} o_{e_c,e_k}$$ Krippendorff autoreek (2004) lanean azalduriko $\alpha$ nola kalkulatzen den jakin eta gero, aurretik aipatutako $\Delta A_l$ kalkulatzen dugu $\alpha$ balioarekin ( $\Delta \alpha_l = \frac{\alpha - \alpha_l}{n_l}$ ). $\Delta \alpha_l$ -ren balio negatiboak adostasunaren hobekuntza adierazten du. Beraz $\Delta \alpha_l$ zenbat eta txikiagoa izan orduan eta handiagoa izango da adostasuna. $\Delta \alpha_l$ -k langile baten eragina neurtzen du, hala ere, beste adostasun eta elementu batzuk baita neurrian eragina dute. Hori dela eta, Raquel Justo autoreek (2017) lanean proposaturiko $\beta_l$ neurria erabili dugu ere. $\beta_l$ neurriak langile baten eta mikro-lan berberak etiketaturko beste langileen arteko antzemandako adostasuna neurtzen du, (12) formulan agertzen den bezala. $$\beta_l = \frac{1}{\|S_l\|} \sum_{s \in S_l} \sum_{m \in L_s - l} \frac{agr_{m,l}}{\|L_s\| - 1} \tag{12}$$ non $S_l$ , l langileak egindako mikro-lan multzoa den; $L_s$ , s mikro-lana egin duten langileak eta $agr_{m,l}$ , (5) zein (6) adostasun funtzioa izan daiteke, kasuaren arabera. ### 3.1.3. Erantzunen banaketetan oinarritutako neurketak Beste alde batetik, oso interesgarria izan daiteke, ausazko erantzunak zein erantzun bakarra erantzuten duten langileak detektatzea. Horretarako langile bakoitzak etiketaturiko datuen banaketa $(b_l)$ , langile guztiek batera etiketaturiko datuen banaketarekin (B) konparatzen duen metodo bat proposatzen dugu. Metodo honek banaketen distantzia neurtzen du (13). $$d = \operatorname{distantzia}(b_l, B) \tag{13}$$ Gure lanean bi distantzia mota desberdinekin lan egin dugu. $d_1$ distantzia euklidear arrunta da (14) eta $d_2$ distantziak probabilitate banaketan magnitude orden desberdineko elementuak egotea gehiago zigortzen du (15). $$d_1(b_l, B) = \sum_{e \in E} (\mathbf{l}_e - \mathbf{B}_e)^2 \qquad (14) \qquad d_2(b_l, B) = \sum_{e \in E} \left( \frac{\max(\mathbf{l}_e, \mathbf{B}_e)}{\min(\mathbf{l}_e, \mathbf{B}_e)} - 1 \right) \qquad (15)$$ non b<sup>l</sup> langilearen probabilitate banaketa den eta B langile gusztien probabilitate banaketa den, le, eta B<sup>e</sup> haien probabilitate banaketaren elementu bat izanik. # 3.2. Ataza definizioa eta etiketatze prozesua Aurreko atalean azaldutako neurri guztiak emozioak etiketatzeko lan batean aztertu nahi ditugu. Horretarako, crowdsourcing teknikak erabili dira "La Sexta Noche" corpusa emozioz etiketatzeko. "La Sexta Noche" telebista sailean emozio naturalak agertzen direnez, nahiko arraroa da mutur-emozioak aurkitzea, zalantzazko etiketak sortuz. Beste alde batetik, sei orduko telesaiak direnez, emozio bakarra aurkitu daitekeen tarteetan segmentatu behar dira. Segmentu horien luzera emozio bat adierazteko bezain luzeak eta emozioa aldaketa bat ez agertzeko bezain laburrak izan behar dute. Hortaz, "La Sexta Noche" corpusa 3 eta 5 segundu arteko segmentuetan banatu dugu, crowdsourcing-en bidez etiketa emozionala jartzeko. Banatu dugun segmentu bakoitzaren emozioa adierazteko hainbat eredu aurki daitezke. Alde batetik emozioen eredu kategorikoa daukagu (Ekman, 1992), eta bestetik eredu dimentzionala (Gunes eta Pantic, 2010; Russell eta Mehrabian, 1977). "La Sexta Noche" telesailaren mintzagaien artean, politika, gertaera eta berriak zein eztabaidak maiz agertzen direla kontuan hartuz eta esperimentu txiki batzuk aurre-eginez, 10 emozio ezberdineko bilduma sortu genuen corpus hau etiketatzeko. Sortutako bildumarekin eredu kategoriko eta beste galdera batzuekin eredu dimentzionalako galdetegia sortu genuen: - 1. Nola hantzematen duzu hizlaria? - Aztoratuta Zertxobait aztoratuta Neutrala - 2. Bere gogo egoera hurrengoa da: - Positiboa (atsegina / eraikitzailea) - Zertxobait positiboa - Neutrala - Zertxobait negatiboa - Negatiboa (desatsegina / kolaboragaitza) - 3. Nola ikusten duzu hizlaria egoera horretan? - Egoera kontrolatzen - Ez du egoera kontrolatzen ezta jarrera defentziboan egoten - Egoera defensiboan - 4. Aukeratu hizlariaren emozioa hoberen deskribatzen duen aukera: - Lasaia / Axolagabe - Alaia • Haserre - Azpertuta / Nekatuta - Interesdun • Tentsoa • Hunkituta • Kezkatuta • Harrituta • Lotsatia Galdetegia definitu eta gero, ikerketa taldearen baliabideen artean dagoen CrowdZienzia<sup>3</sup> crowdsorcing plataformarekin (Justo et al., 2016) etiketatu dugu. Plataforma hau erabiltzeko arrazoien artean: 1) Amazoneko Mechanical Turk plataforma bakarrik Estatu Batuetan dagoela erabilgarri; 2) beste plataforma batzuek, Sama-Source bezala, gaztelania mintzatzen dutenen artean %20 baino gutxiago espainarrak direla, eta ataza honetarako Espainian jaio diren pertsonak baliagarriagoak dira Amerikako gaztelainarekin dagoen diferentziagatik; eta 3) gure arteko etiketatze probak egiteko etiketatzaile finko batzuk edukitzea ahalbidetzen digula daude. <sup>3</sup>Komunitate zientifikorako erabilgarri, muga zehatz batzuen artean. https://crowdzientzia.ehu.eus ### 3.3. Saiakuntza eta emaitzak Aurreko ataletan azaldutako neurriak kontuan hartuta, CrowdZientzia plataformarekin sortutako datuak aztertuko ditugu. Datu hauek corpusetik auzaz aukeratutako 5.500 segmentuetatik datoz eta etiketak sondoak izateko segmentu bakoitza 5 aldiz etiketatzea nahikoa zela erabaki genuen, 27.500 mikro-lan sortuz. Mikro-lan guztiak egiteko 129 langilek parte hartu zuten, baina langile guztiek ez zuten lanaren proportzio bera etiketatu. Gutxien etiketatu zuen langileak mikro-lan bakarra etiketatu zuen, 2081 mikro-lan etiketatu zituen lan gehien egin zuen langileak, eta batez bestekoa 213 mikro-lan izan ziren. Langileei Amazoneko txekeekin ordaintzea erabaki genuen. 3.1 ataleko neurriak konparatzeko, aztertutako neurriren batean 20 langile txarren artean zeuden langileak hartu genituen (45 langile, langile gehienek neurri askotan txarrenetarikoen artean zeudelako) eta eskuz klasifikatu genituen iruzurrezko langile ala langile egoki bezala. Honetarako, aipatutako langile bakotzaren lana bi pertsonen artean aztertu eta iruzurrezko langilea ala langile egoki bezala sailkatzea eztabaidatu genuen. Ikerketa honetan, 6 iruzurrezko langile eta zalantzazko 10 iruzurrezko langile aurkitu genituen (3.2 atalean azaldutako galdetegiaren galdera batzuk txarto egiten zutela dirudielako). Ondoren, aztertutako 45 langileak (6 iruzurrezko langile eta 39 langile egoki) zeinbait sailkatzaile linealekin doitu genituen. Sailkatzaileak neurri multzo ezberdinekin doitzea probatu genuen. Hau da, neurriak lau multzo ezberdinetan banatu genituen, multzo bakoitzean 3.2 atalean azaldutako galdera bakoitzeko eta 3.1.1, 3.1.2 eta 3.1.3 ataletan azaldutako neurri mota ezberdinetarako neurri bat jarri genuelarik. Lehenengo, bigarren eta hirugarren galderako neurrientzat (6) funtzioa erabili dugu eta laugarren galderarako (5) funtzioaren moldapen bat. - Alde batetik denbora-multzoa, 3.1.1 atalean azaldu ditugun denbora luzeena T<sup>l</sup> , bataz besteko denbora t<sup>l</sup> eta erabilitako denboraren desbiderapen estandar σ(tl) neurriekin. - Bestetik, 3.1.2 atalean, kalkulaturiko ∆α<sup>l</sup> balioa erabiliko dugu alpha deltak-multzorako. - 3.1.2 ataletik ere, β<sup>l</sup> neurria erabili da betak-multzoa sortzeko. - Azkenik, 3.1.3 atalean azaldutako d<sup>1</sup> eta d<sup>2</sup> distantziak erabili dira banaketak-multzoa sortzeko. Sailkatzaileen errendimendua neurtzeko, ROC kurba<sup>4</sup> eta ROC kurbaren azpialdeko azalera kontuan hartu dira. ![](_page_5_Figure_10.jpeg) 1. irudia. Neurri multzo ezberdinekin ateratako ROC kurba 1a irudiari begiratuz, ROC kurbaren azpialdeko azalerarik handiena lortutako multzoa banaketak multzoa izan da, 0.883 balioarekin. Beraren azpitik betak (0.737), denbora (0.733) eta azkenik alpha deltak (0.678) multzoak daude. Dena den, multzo guztiak batuz, marka hobetzen dugula konprobatu dezakegu, guztiak multzoa 0.879 markarekin. 1b irudian berriz, sortutako multzoak binaka batu ditugu, multzo berriak bakarka baino hobeagoak direla konprobatzeko. <sup>4</sup>ROC kurba, erantzun egokien eta alarma faltsuen ehunekoen erlazioa irudikatzen duen erlazioa da. # 4. Ondorioak Lan honek aztertutako neurrien baliagarritasuna aztertzea du helburu, horregatik ez da sailkatzaile on bat doitzera denbora gehiegi eman. Burututako lanaren arabera, erabilitako denbora neurriak, adostasun neurriak eta erantzunen banaketa neurriak, langileen iruzurrezko portaera antzemateko baliagarriak direla ondorioztatu dezakegu, neurri guztiak batera ROC kurbaren azpialdeko azalera handitzeaz gain, edozein neurri mutzo ezberdin batzerakoan bakarka baino ROC azalera handiagoa lortzen delako. Honen salbuespen bakarra banaketak gehi betak multzoa da, banaketak bakarrik erabiltzean lortzen den marka berdina lortzen delako. Neurrien interesa alde batera utzita, oso subjektibodun atazarekin lan egiterakoan crowd bidezko etiketazioak baliogarriak direla konturatu gara, etiketatze lan osteko iruzur detektatze lanak egin behar izan arren. Denbora tarte txiki batean mikro-lan asko bete daitezkelako, adostasun onargarri bat lortuz. Hala ere, deskribatutako neurrietaz lagunduta, detektatutako iruzurrezko langileak egindako lana ezabatzerakoan, etiketen arteko adostasuna igotzen dela konprobatu dugu, eta horren ondorioz, kalitate hobeagoko corpus bat sortu daiteke. ### 5. Etorkizunerako planteatzen den norabidea 1a eta 1b irudiei begira 4. ataleko ondorioak atera ditugu, baina hau izan daitekenaren susmo bakar bat da. Azken finean lan honetako datuak erabili ditugu bakarrik eta aztertutako neurriak bakarrik kasu honetan horrela erantzutea gerta daiteke. Horregatik, 3.1 atalean azaldutako neurri guztien azterketa sakon bat etorkizunean egiteko asmoa dugu, objektibodun zein subjektibodun etiketazio lan ezberdinekin. Baina subjektibodun lanetan arreta handiagoa jartzea espero dugu, gutxiago aztertu den eremu zail bat delako. Beste alde batetik, iruzurrezko langileak detektatzea lortu arren, ezin da kalitatezko corpus bat sortu ahal dela ziurtatu. Hori dela eta, ateratako datuekin eredu konputazionalak sortzea ikerketa bide berri bat izango litzateke. Hala eta guztiz ere, corpusa sortzerakoan kontuan izan diren langile kopurua aztertzeko susmoa dugu. Iruzurrezko langileak kentzerakoan datuen arteko adostasuna igotzen den arren, etiketa gutxiago lortzen dira. Horregatik datu kopuraren eta datu kalitatearen arteko oreka lortu behar da. Azkenik, azaldu ez den arren, gero eta gehien kolaboratu duten langileak gero eta iruzurrezko langileak izateko probabilitatea daukatela dirudi. Gertaera hau etiketatzea ataza neketsua delako izan daiteke, eta etiketa kopuru batetik pasatzerakoan langileek erantzun bera aukeratzerako joera dutela antza ematen du. Hori dela eta, hurrengo saiakeretan langile bakoitzari mikro-lan kopuru maximo bat egiteko ahalmena ezarriko diegu, nekatzeko denboraren probabilitatea murrizteko. ### 6. Erreferentziak - Artstein, Ron, eta Massimo Poesio. 2008. Inter-coder agreement for computational linguistics. Computational Linguistics 34.555–596. - Bennet, E. M., R. Alpert, eta A. C. Goldstein. 1954. Communications through limited response questioning. Public Opinion Quarterly 18.303–308. - Cohen, J. 1968. Weighted kappa: Nominal scale agreement provision for scaled disagreement or partial credit. Psychological Bulletin 70.213–220. - Cohen, Jacob. 1960. A Coefficient of Agreement for Nominal Scales. Educational and Psychological Measurement 20.37–46. - Davies, M., eta J. L. Fleiss. 1982. Measuring agreement for multinomial data. Biometrics 38.1047–1051. - Dawid, A. P., eta A. M. Skene. 1979. Maximum likelihood estimation of observer error-rates using the em algorithm. Applied Statistics 28.20–28. - Dhall, Abhinav, Roland Goecke, Simon Lucey, eta Tom Gedeon. 2011. Acted facial expressions in the wild database. - Eickhoff, Carsten de Vries, Arjen P. 2013. Increasing cheat robustness of crowdsourcing tasks. Information Retrieval 16.121–137. - Eickhoff, Carsten, eta Arjen P. de Vries. 2011. How crowdsourcable is your task? In Workshop on Crowdsourcing for Search and Data Mining (CSDM), Hong Kong, China. - Ekman, Paul. 1992. An argument for basic emotions. Cognition & emotion 6.169–200. - Filatova, Elena. 2012. Irony and sarcasm: Corpus generation and analysis using crowdsourcing. In Proc. of LREC 2012, Istanbul, Turkey, May 23-25, 2012, 392–398. - Fleiss, J.L., eta others. 1971. Measuring nominal scale agreement among many raters. Psychological Bulletin 76.378–382. - Gadiraju, Ujwal, Ricardo Kawase, Stefan Dietze, eta Gianluca Demartini. 2015. Understanding malicious behavior in crowdsourcing platforms: The case of online surveys. In Proceedings of the ACM CHI 2015, Seoul, Republic of Korea, 1631–1640. - Gennaro, Rosario, Craig Gentry, eta Bryan Parno. 2010. Non-interactive verifiable computing: Outsourcing computation to untrusted workers. In Proc. of CRYPTO'10, Santa Barbara, CA, USA, 465–482. - Gunes, Hatice, eta Maja Pantic. 2010. Automatic, dimensional and continuous emotion recognition. International Journal of Synthetic Emotions (IJSE) 1.68–99. - Gurney, Edmund. 1884. What is an emotion? Mind 9.421–426. - Ipeirotis, Panagiotis G., Foster Provost, eta Jing Wang. 2010. Quality management on amazon mechanical turk. In Proc. of the ACM SIGKDD, 64–67, New York, USA. - Justo, Raquel, Jose M. Alcaide, eta M. In ´ es Torres. 2016. Crowdscience: Crowdsourcing for research and ´ development. In Proc. of IberSpeech'2016, Portugal, 403–410. - Klaus, Krippendorff. 2011. Computing krippendorff's alpha-reliability. - Krippendorff, Klaus. 2004. Content analysis: An introd. to its methodology. Sage. - ——. 2007. Computing Krippendorff's Alpha Reliability. Technical report, University of Pennsylvania, Annenberg School for Communication. - Mohammad, Saif M, eta Peter D Turney. 2013. Crowdsourcing a word–emotion association lexicon. Computational Intelligence 29.436–465. - Ortony, Andrew, eta Terence J Turner. 1990. What's basic about basic emotions? Psychological review 97.315. - Raquel Justo, M Ines Torres, Jos ´ e M Alcaide. 2017. Measuring the quality of annotations for a subjective crowd- ´ sourcing task. In Iberian Conference on Pattern Recognition and Image Analysis, 58–68. Springer. - Rothwell, Spencer, Ahmad Elshenawy, Steele Carter, Daniela iraga, Faraz Romani, Michael Kennewick, eta Bob Kennewick. 2015. Controlling quality and handling fraud in large scale crowdsourcing speech data collections. In Proc. of Interspeech 2015, Dresden, Germany, September 6-10, 2015, 2784–2788. - Russell, James A, eta Albert Mehrabian. 1977. Evidence for a three-factor theory of emotions. Journal of research in Personality 11.273–294. - Scherer, Klaus R. 1999. Appraisal theory. Handbook of cognition and emotion 637–663. - Scott, W. A. 1955. Reliability of content analysis: The case of nominal scale coding. Public Opinion Quarterly 19.321–325. - Tarasov, Alexey, Sarah Jane Delany, eta Charlie Cullen. 2010. Using crowdsourcing for labelling emotional speech assets. - Valstar, Michel, Bjorn Schuller, Kirsty Smith, Timur Almaev, Florian Eyben, Jarek Krajewski, Roddy Cowie, ¨ eta Maja Pantic. 2014. Avec 2014: 3d dimensional affect and depression recognition challenge. In Proceedings of the 4th International Workshop on Audio/Visual Emotion Challenge, 3–10. ACM. ### 7. Eskerrak eta oharrak Egileok gure esker ona adierazi nahiko genioke Euskal Herriko Unibertsitateari, Espainako gobernuako TIN2017- 85854-C4-3-R zenbakidun diru laguntzari eta H2020 Europako Batzordeko SC1-PM15 programako RIA 7 deialdiko 769872 zenbakidun laguntzari, hurrenez hurren, ikerketa hau babesteagatik.
aldizkariak.v1-5-72	{ "domain": "osasun zientzia", "id": "osagaiz_Libk. 3 Zk. 1 _2019_13", "issue": "Libk. 3 Zk. 1 _2019_", "year": "2019", "license": null, "source": "osagaiz", "edition": null }	# ![](_page_0_Picture_1.jpeg) 3. bolumena 1. zenbakia 2019ko ekaina ISSN 2530-9412 LG: BI-2101-2017 ![](_page_0_Picture_3.jpeg) ![](_page_0_Picture_4.jpeg) ![](_page_0_Picture_5.jpeg) ![](_page_1_Picture_1.jpeg) # Aurkibidea \| Editoriala \| \| \|--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\|--\| \| Jose Ramon Furundarena 5 \| \| \| Jatorrizko artikuluak \| \| \| Haurdunaldiko kutsadura atmosferikoaren eta jaioberriaren tiroxina-mailaren arteko<br>erlazioa, INMA-Gipuzkoa \| \| \| Arantxa Txintxurreta Agirre, Aitana Lertxundi Manterola, Amaia Irizar Loibide,<br>Maria Dolores Martínez López de Dicastillo, Jesús Ibarlucea Maurulogoiti 7 \| \| \| Iluntasunetik argirantz, genoma ez-kodetzailea kodetuz \| \| \| Naroa Gimenez-Camino, Ane Amundarain, Xabier Agirre 21 \| \| \| Proteina Altuko Dietak eta Berauen Inpaktua Giltzurrunetan: Artikuluen Berrikusketa<br>Aitor Garcia-Barandiaran 33 \| \| \| Snoezelen: dementziaren sintomatologia arintzeko hautabide eraginkorra<br>Irantzu Rico-Barrio, Janire Rojas,<br>Ianire Buceta,Nagore Puente, Maitane<br>Serrano eta Pedro Grandes 51 \| \| \| Minbizi-zelula amak eta seinalizazio-bideak \| \| \| Olatz Crende eta Patricia Garcia-Gallastegi 61 \| \| \| Angelman sindromearen tratamendurako itu terapeutikoen bila: USP9X \| \| \| deubikuitinasa jomugan<br>Nagore Elu, Juanma Ramirez, Benoit Lectez, Nerea Osinalde, Ugo Mayor 71 \| \| \| Dosi txikitan \| \| \| Triaje egoki baten garrantzia anafilaxiaren identifikazio eta tratamenduan: kasu \| \| \| batzuei buruz<br>Esozia Arroabarren, Maria J Alvarez Puebla, Marta Anda, Jorge Alvarez, \| \| \| Montserrat de Prada \| \| \| 81 \| \| \| Erreferentziak euskaraz idazteko irizpideak Vancouver estiloari jarraituz<br>Eukene Ansuategi Zengotitabengoa \| \| \| 87 \| \| \| IkerGazte, osasungoa euskalduntzeko bidelaguna \| \|---------------------------------------------------------------------------------------------------------------\| \| IkerGazte, the Basque speaking healthcare system's companion 91 \| \| KAT \| \| Biriketako gaixotasun buxatzaile kronikoa eta bi edo hiru printzipio aktibo dituzten<br>inhalagailuen eragina \| \| Mikel Moreno, Ina Idarreta 93 \| \| Pertsona osasuntsuak txekeatzeak ez du hilkortasuna gutxitzen \| \| Asier Mitxelena Bengoetxea 95 \| \| Kortikoideek hilkortasuna jaisten dute sepsia duten gaixoetan \| \| Asier Mitxelena Bengoetxea 97 \| \| Farmazialarien txokoa \| \| Santiago belarraren elkarrekintzak medikamentuekin \| \| Ane Miren Barrutia Guenaga 101 \| \| Medikamentuen informazioa: INFAC, botika berrien eta i-botika fitxen azken \| \| hilabeteak \| \| INFAC erredakzio-batzordea 109 \| \| Antibiotikoak: guztion altxorra, guztion ardura \| \| Miren Ercilla Liceaga, Maitane Umerez Igartua, Aitziber Lizardi Mutuberria, \| \| June Alberdi Landa, Larraitz Leunda Eizmendi 115 \| ![](_page_3_Picture_1.jpeg) # Editoriala #### Kaixo, irakurle: OSAGAIZ aldizkaria bere hirugarren urtean sartuta dabil eta ari da bidea egiten. Aurtengo lehen zenbakia ale berezia izan zen eta OEEren urteroko Osasun Biltzarrean aurkeztutako ponentzia, komunikazio eta posterrekin sortu zen. Orain lehen zenbaki arrunta argitaratu dugu eta aurrekoen ildoari jarraituz osatu da. Inguruneko kutsadurak gero eta kezka handiagoa sortzen du gizartean. Aldizkariaren artikulu batean kutsadura atmosferikoak tiroide guruinean duen eragina neurtzen da. Gipuzkoako INMA ikerketatik ateratako lagin batean aurkitu dutenez, 2,5 µm-ko edo gutxiagoko diametroko partikulekiko (PM2.5) zein aireko nitrogeno dioxidoarekiko (NO2) jaio aurretiko esposizioa zenbat eta handiagoa izan, orduan eta T4 hormona tiroideo totalaren maila handiagoa da jaioberriaren orpoko odolean. Beste artikulu interesgarri batean dietan proteina asko hartzeak giltzurrunean eragin ditzakeen kalte posibleen berrikuspena egin da argitalpen medikoak aztertuz. Egileak dio bi argudio kontrajarri daudela proteinaren kontsumoaren gainean: batzuek giltzurrunak kaltetzen dituztela, besteek eragin negatiborik ez dutela. Esan daiteke jada gaixo dagoen giltzurrunean proteina-kontsumo altuak kaltearen aurreratzea sustatzen duela, eta pertsona osasuntsuetan, ordea, inolako kalterik ez duela sortzen. Animalietan eta gizakietan egin diren saiakuntzak aztertu dira eta gai honen inguruan dauden hipotesi berriak eta eman daitezkeen erantzunak bildu dira. Dementziaren tratamendu farmakologikoan ikerketa asko egiten ari dira, baina badira lagungarriak izan daitezkeen beste terapia batzuk ere. OSAGAIZ aldizkariaren zenbaki honetan jaso dugun artikulu batean Snoezelen terapia psikosozialari buruzko azterlana jaso da. Terapia horretan ikusmena, entzumena, ukimena, dastamena, oreka, propriozepzioa eta usaimena hainbat objekturen bitartez kitzikatzen dira: argiztapen artifizialarekin, musika lasaigarriarekin, ehundura ezberdinekin edota hainbat lurrin eta elikagairen bidez. Dementzian ager daitezkeen oldarkortasuna, depresioa, antsietatea, gogogabezia, loezina eta elikadura-nahasmendua hobe daitezke Snoezelen terapiarekin. Euskal Herriko udalerrietan azken urteotan terapia honi eman zaion erabilera ere bildu da. Azken urteetan DNAren eta RNAren sekuentziazio masiboei esker proteinarik kodetzen ez duten milaka RNA detektatu dira eta ikertzaileek arreta handiena luzeak diren RNA ez-kodetzaileetan jarri dute. Geneen adierazpenerako ezinbestekoak diren transkripzio- eta itzulpen-prozesuen erregulazioak duen garrantzia ere agerian jarri dute. Erregulazio-mekanismo nagusietako bat DNA, RNA eta proteinetan aurkitu diren marka biokimiko itzulgarriek osatzen dute eta horien ikerketak epigenomika, epitranskriptomika eta epiproteomika izeneko biologiaren atal berrien sorrera ekarri du. Aldizkariaren ale honetako azterketa interesgarri batean egileek RNAren biologiaren bi esparru berri aztertu dituzte eta leuzemia akutu mieloidearekin duten harremana laburbildu dute. Aurten Baionan egin da 3. Ikergazte kongresua eta bertan Euskal Herriko ikertzaile gazteek euren ikerlanak modu dibulgatzailean aurkeztu dituzte. Arlo desberdinetako gazteak elkar ezagutzeko eta ideia berriak abiarazteko foroa ere izan da. Aurtengoan, ikerketa-esparru anitzetako 104 ikerketa jaso dituzte guztira, horien artean 23 osasun-arlokoak. Alorrez alor lan batzuk saritu dira eta aukera emango zaie aldizkari ezberdinetan lan horiek argitaratzeko. Osasun-arlokoa OSAGAIZ aldizkarian argitaratzen da eta oraingoan argitaratu dugun lan sariduna UBE3A proteinaren gabeziak sortzen duen Angelman sindromeari buruzkoa da. Dosi txikitan atalera hiru artikulu labur ekarri ditugu. Anafilaxia erreakzio alergiko larria da eta larrialdietako zerbitzuetan azkar identifikatu eta tratatu beharrekoa. Artikulu labur batean erizainek pediatriako larrialdi-zerbitzuan erabiltzen duten triaje-sistema deskribatzen dute adierazgarriak diren lau kasuren datuak bilduta. Egileek diotenez, itxarote-denbora luzatzeak eta adrenalina jartzea atzeratzeak anafilaxiaren prognosia oker dezakete. #### Editoriala Erreferentzia bibliografikoak euskaraz idazteko gida eskura jarri da OSAGAIZ aldizkariaren webplataforman. Medikuntzan gehien erabiltzen den Vancouver estiloan oinarrituta dago. Artikulu labur batean aipatutako estilo horri buruzko laburpena eskaintzen da: sorrera, ezaugarri nagusiak eta euskarazko bertsioa. Gure aldizkarian argitaratzen diren lan guztien erreferentziak egiaztatu egiten dira eta egileei zuzenketak bidaltzen zaizkie. Eta atal horretako hirugarren artikuluan lehen aipatu dugun Ikergazte kongresuari buruzko xehetasunak jaso dira. Farmazialarien txokoan hiru artikulu bildu ditugu. Lehenengoan antibiotikoak dira mintzagai. Mikroorganismoek antibiotikoei aurre egiteko mekanismoak aurkitzen dituzte eta erresistente bihurtzen dira. Mundu mailan hainbat herrialde modu koordinatuan ekintza eta plan ugari martxan jartzen ari dira arazo horri aurre egiteko. Gure ondorengoen osasuna bermatzeko berandu baino lehen neurri eraginkorrak hartu behar dira. Bigarrengoan Santiago belarrak eduki ditzakeen arriskuak jaso dira. Depresio arin eta moderatua tratatzeko egokietsita dago eta eraginkortasun handia erakutsi du. Farmako ezberdinekin batera hartzean eduki ditzakeen elkarrekintzak aztertu ditu egileak. Sendabelar horren kontrol eta heziketan medikuek, erizainek eta batez ere farmazialariek duten garrantzia azpimarratu du. Hirugarrengoan azkeneko hilabeteetan argitaratu diren INFAC buletinen, medikamentu berrien fitxen eta i-botika informazio-orrien laburbilduma bat aurkezten da. Zenbaki honetan kritikoki aztertutako hiru testu (KAT) jaso ditugu. Lehenengoan biriketako gaixotasun buxatzaile kronikoan bi ala hiru printzipio aktibo dituzten inhibitzaileak konparatzen dira. Bigarrengoan kortikoideek sepsietan hilkortasuna jaisteko balio dutela frogatzen da eta hirugarrengoan pertsona heldu osasuntsuetan egiten diren osasun-azterketek hilkortasun orokorra ez dutela jaisten ikusi da. Zure eskura duzu zenbaki berria, interesekoa duzuna irakurtzeko. Jose Ramon Furundarena ![](_page_5_Picture_1.jpeg) # Haurdunaldiko kutsadura atmosferikoaren eta jaioberriaren tiroxinamailaren arteko erlazioa, INMA-Gipuzkoa Relation between atmospheric pollution exposure while pregnant and thyroxin-level at birth, INMA-Gipuzkoa Arantxa Txintxurreta Agirre<sup>1</sup>, Aitana Lertxundi Manterola<sup>2,3,4</sup>, Amaia Irizar Loibide<sup>4</sup>, Maria Dolores Martínez López de Dicastillo<sup>4,5</sup>, Jesús Ibarlucea Maurulogoitia<sup>4,6</sup> <sup>1</sup>EHUko Osasun Publikoko masterreko ikaslea <sup>2</sup>Prebentzio Medikuntza eta Osasun Publikoa Saila, UPV/EHU <sup>3</sup>CIBEResp, Centro de Investigacion Biomédica en Red, Madrid <sup>4</sup>BIODONOSTIA, Osasun Ikerketa Institutoa, Donostia <sup>5</sup>Eusko Jaurlaritza, Ingurumen Ikuskaritza Zerbitzua, Donostia <sup>6</sup>Osasun Publikoko Zuzendariordetza, Eusko Jaurlaritza lastofardua@gmail.com #### Laburpena Kutsadura atmosferikoak tiroidean eragiten du, azken urteotako ikerketak agerian uzten ari direnez. Lan honetan aztertu nahi izan dugu jaioberriaren orpoko odolean neurtutako T4 hormona tiroideo totalean zer eragin ote duten jaio aurretiko 2.5 $\mu$ m-ko edo gutxiagoko diametroko partikulekiko (PM<sub>2.5</sub>) zein aireko nitrogeno dioxidoarekiko (NO<sub>2</sub>) esposizioek. Aztertutako lagina Gipuzkoako INMA ikerketatik atera dugu. Elkarrekintza estimatzeko eredu lineal multibarianteak erabili ditugu. Zenbat eta handiagoa PM<sub>2.5</sub> eta NO<sub>2</sub>-arekiko esposizioa, hainbat eta T4-maila altuagoa; emaitza estatistikoki esanguratsua ( $\beta$ = 0,15, %95KT9: 0,02; 0,27, p=0,019) izan da partikulen kasuan eta esangura estatistikotik gertu ( $\beta$ = 0,04, %95KT=:-0,01; 0,09, p=0,099) egon da nitrogeno dioxidoaren kasuan. Gako-hitzak: aire-kutsadura, kohorte-ikerketa, fetuaren garapena, haurdunaldia, tiroxina #### Abstract Thyroid hormones are affected by atmospheric pollution, as it is shown in research papers published in recent years. The aim of this study is to assess the relation between the fine particles (PM2.5) and nitrogen dioxide (NO2) exposure while pregnant, on the heel blood T4 total thyroid hormone of the newborns. For that purpose data from INMA cohort-Gipuzkoa were used. Lineal multivariant models were used to estimate the relation. In our study population of normal healthy pregnancies, PM2.5 exposure during pregnancy was positively associated with higher levels of newborn's heel blood T4-levels ( $\theta$ = 0.15, Cl95%: 0.02; 0.27, p=0.019); the NO2 exposure was positively but marginally significantly associated with heel blood T4-levels ( $\theta$ = 0.04, IC95%: -0.01; 0.09, p=0.099). Keywords: air pollution, cohort studies, fetal development, pregnancy, thyroxin Bidalia: 2018ko urriaren 26an. Onartua: 2019ko otsailaren 7an. http://doi.org/10.26876/osagaiz.1.2019.189 Arantxa Txintxurreta Agirre, Aitana Lertxundi Manterola, Amaia Irizar Loibide, Maria Dolores Martínez López de Dicastillo, Jesús Ibarlucea Maurulogoitia #### 1. Sarrera Osasunaren Mundu Erakundearen arabera, 2016an, 4 milioi pertsona hil zen aire-kutsaduragatik, munduan, eta Europan, berriz, 556.000 pertsona (1). Aire-kutsadura urbanoaren adierazle ontzat ditugu bai PM<sub>2.5</sub>, 2,5 mikra edo gutxiagoko partikulak, eta bai dioxido nitrogenoa, NO<sub>2</sub> eta biek ala biek dute osasunean inpaktu handia. Kontuan izan, PM<sub>2.5</sub> oso partikula finak izanik, arnasbideetan erraz sartzen direla. Kutsadurak gizakion osasunean (norberaren osasunean zein osasun kolektiboan) eragiten du, bai zuzen-zuzenean eta bai zeharka, ingurumenean eragiten duelako. Geroz eta ikerketa gehiagok uzten du agerian partikula organiko kutsagarriek zein tabakoaren keak tiroidearen funtzioan eragiten dutela, dela jaioberrietan dela helduetan (2), (3), (4), (5). 2017an argitaratutako lan batean (6), hain justu, suspentsioan dauden 2,5 mikra baino gutxiagoko partikulen eta zilborhesteko hormona tiroideoen arteko asozioazioa aztertu zuten; eta 2018an argitaratu berri den beste batean (7), berriz, bigarren hiruhilekoan PM<sub>2.5</sub>-en eraginpean egon ziren haurdunen eta haien jaioberrien T4-kontzentrazioen artean erlazio positiboa ikusi dute. Hormona tiroideoak garrantzitsuak dira gorputzaren funtzionamendu egokirako, arrazoi ugari medio, esate baterako honakoak: nerbio-sisteman eragiten dute; metabolismoa eraentzen dute; bihotztaupaden maiztasuna eta kolesterol-kontzentrazioa kontrolatzen dute, baita, gorputzaren tenperatura eta kaltzio-kopurua ere, odolean; glukogenoaren sintesian eta glukosaren erabilgarritasunean egiten dute lan. Gorputzaren organoen funtzioak kontrolatzeko behar ditugu, finean (8). Baina, gainera, hormona tiroideoak fetuaren garapen optimorako behar-beharrezkoak dira eta, batez ere, fetuaren garapen neurologikorako (9), (10). Tiroideak elikagaietako iodoa hartzen du. Iodoa tirosina deituriko aminoazidoari lotzen zaio eta bi hormona sortzen dira, triyodotironina (T3 ere deiturikoa; metabolikoki aktiboa den hormona) eta tiroxina (T4; zirkulatzen ari den tiroidearen hormona nagusia). T4a T3aren aitzindaria da. Proteina plasmatikoei lotuta (hain zuzen, proteina plasmatikoei lotuta ageri da T4 gehiena, > % 99 eta TT4 deritzo, T4 totala; gainerakoa T4 librea da, FT4), gorputzera garraiatu eta plazenta zeharkatuta, amaren odoletik fetura iristen da, haurdunaldiaren hasieran (11); hirugarren hiruhilekoan, haurra bere tiroxina sortzeko gai da eta ez da amaren mendeko. Izan ere, haurdunaldiaren bigarren hiruhilekotik aurrera, tiroide-guruinak lan egin dezake eta fetua gai da bere-bereak diren hormonak ekoizteko, amak igarotzen dizkionez gain (12). T4 eta T3 ekoiztu ala ez, hipofisiak edo pituitariak kontrolatzen du, tiroidea estimulatzen duen hormonaren bitartez, alegia, TSHaren bitartez (ingelesez, Thyroid-Stimulating Hormone), zeina, era berean, zirkulatzen ari diren T4- eta T3-kontzentrazioek erregulatzen duten (8). T4 libretik T3 asko eratorri bada organoetan, hipertiroidismoa gerta daiteke eta, aitzitik, ehunek T4 eskasia badute, hipotiroidismoa gerta daiteke. Erditu eta berehala, jaioberriaren odolean TSH-kontzentrazioa azkar igotzen da; ez, ordea, T4-maila. Haurraren odolean T4-kontzentrazioa gutxitu egin dela antzeman bada, sortzetiko hipotiroidismoa dagoela adieraz (13) dezake, ordea. Euskal Autonomia Erkidegoan, hainbat jaiotzetiko gaixotasunei aurre egiteko, baheketa-programa (14) egiten da, 1982tik, eta bilatzen diren gaixotasun horietako bat da hain zuzen ere, hipotiroidismoa. Kasu horretan, jaioberriaren orpotik ateratako odolaren tiroxina- eta TSH-mailak neurtzen dituzte. #### Helburua Lan honen helburua da haurdunaldian gertatutako $PM_{2.5}$ -arekiko eta $NO_2$ -arekiko esposizioen eta jaioberriaren T4 hormona tiroideo totalaren eta TSHaren arteko asoziazioa aztertzea. #### 2. Metodoa eta prozedura Gipuzkoako INMA proiektuaren ama-haurren lagina erabili dugu, baita proiektuaren barruan jasotzen dituzten honako datuak ere: atmosferako kutsatzaileak diren $PM_{2.5}$ -ari eta $NO_2$ -ari buruzkoak; jaioberrien orpoetatik hartutako TSHari eta T4ari buruzko datuak; erlazioan eragin dezaketen gainerako aldagaiei buruzkoak (koaldagaiak). #### 2.1. Populazioa eta lagina Guztira, INMA-INfancia y Medio Ambiente (<a href="http://www.proyectoinma.org">http://www.proyectoinma.org</a>) proiektuan 638 ama-haur bikotek hartu zuten parte. Ikerketan sartzeko irizpideak honakoak izan ziren: kanpoko laguntzarik gabe haurdun gelditzea, haurduna 16 urtez gorakoa izatea eta komunikatzeko arazorik ez izatea. 2006ko maiatzetik 2008ko abuztura bitartean, Zumarragako Ospitalera lehen ekografia egitera zihoazen haurdunak gonbidatu zituzten proiektuan parte hartzera. Gipuzkoako 638 bikoteez gain, Europako beste herrialdeetako partaideek osatzen dute INMA proiektua, eta guztiek protokolo bat dute elkarrekin (15). Parte-hartzaileek baimena eman zuten ikerketan parte hartzeko eta Donostiako Unibertsitate Ospitaleko Etika Batzordeak onartu zuen Gipuzkoako INMA proiektua. Ikerketa honetarako, aldiz, 467 ama-haur bikote hartu genituen; gaixotasun tiroideorik ez zuten amak hartu genituen kontuan, eta 37 asteko edo gehiagoko haurdunaldiak. Horien guztien hormonei buruzko datuak zein ingurunekoak izan ditugu (1. irudia). ![](_page_7_Figure_5.jpeg) 1. irudia. INMA-kohorteko ama-haur bikoteak aukeratzeko irizpideak biltzen dituen fluxu-diagrama. #### 2.2. Ikerketa eremua Gipuzkoako Lurralde Historikoko 519 km²-ko azalera hartzen du ikerketa eremuak. Honako hiru bailarak hartzen ditu: Goierri-Urola Garaia, Urola Ertaina eta Oria Garaia. 25 herritan banatutako 88.000 biztanle inguru bizi da horietan. Bailarak elkarrekin lotzen dituzten errepideetatik 10.000 eta 40.000 auto inguru igarotzen da egunero. Eremuaren ekonomiaren ezaugarri dira burdinaren eta altzairuaren industriak; 11 konpainia daude Emisio eta Transferentzia Kutsagarrien Euskal Erregistroan (16) (EPER/E-PRTR). #### 2.3. Inguruneko ezaugarriak #### a) PM<sub>2.5</sub>-arekiko esposizioa, jaio aurretik Ikerketa hasi zenetik azken erditzeraino, INMA proiektuak $PM_{2.5}$ -maila neurtu zuen egunero, horretarako aerosol-bolumen altuko Digitel DHA-80 neurgailuak erabilita. Bailara bereko bi herritan Arantxa Txintxurreta Agirre, Aitana Lertxundi Manterola, Amaia Irizar Loibide, Maria Dolores Martínez López de Dicastillo, Jesús Ibarlucea Maurulogoitia jarri ziren tresnetako bi, eta hilean behin bailara batetik bestera aldatzen ziren. Hirugarren neurgailua Beasainen kokatu zen, Oria Garaian. Modu horretara sei herrialdetako PM<sub>2.5</sub>-aren denbora-serie ez jarraituak lortu ziren eta herri bakar bateko denbora-serie jarraitua. Edonola ere, aparatuak ez ziren inoiz kutsadurak zuzenki jotzen zien tokietan jarri. Bailara berean, neurgailuak gehienez 3,5 eta 4 kmra egon ziren. Aipatu tresnek emandako datuez gain, Eusko Jaurlaritzako Airearen Kalitatea Kontrolatzeko Sareak jasotzen dituen datuak hartu genituen kontuan; neurgailu horiek finko daude bailara bakoitzean, eta egunero jasotzen dituzte PM<sub>2.5</sub>-ari buruzko datuak. Aparatuak bailara batetik bestera aldatzean informazioa galtzen da, eta informazio hori konpentsatzeko inputazio anizkoitzeko (IM) prozedura (17), (18) aplikatu genuen. Emakume bakoitzari bere herrian kokatutako neurgailuak neurtutako PM<sub>2.5</sub>-kontzentrazioaren batezbestekoa kalkulatu zitzaion, haurdunaldi osorako; herrian bertan tresnarik ezean, hurbilekoena erabili zen (4 km-ra gehienez). #### b) NO<sub>2</sub>-arekiko esposizioa, jaio aurretik NO<sub>2</sub>-ari buruzko datuak hartzeko, simetria erradiala egiten duten hartzaile pasiboak erabili ziren (Radiello<sup>®</sup>; Fundazione Salvatore Maugeri, Padua, Italia), ikerketa-eremuan irizpide geografikoak erabiliz kokatuta (19). Hartzaileak toki berean hiru aldiz kokatu ziren, urte berean, eta aldi bakoitzean astebetez neurtu zen NO<sub>2</sub>-maila. Haurdunaldi osorako, haurdunaren bizitokiaren NO<sub>2</sub>-maila estimatzeko, Lurraren Erabilerarako Erregresio-ereduak (Land Use Regression, LUR) erabili ziren. #### 2.4. TSH eta T4 Jaio eta 48 ordura, orpotik odola erauzi zitzaien umeei eta iragaz-paperean tantatxo bat jarri, EAEko Jaiotzetiko Gaixotasunen Jaioberrientzako Baheketa Programari jarraiki, eta TSH eta T4 (T4 totala) neurtzeko, hurrenez hurren ondorengo bi kit-ak erabili ziren: kit AutoDELFIA® Neonatal hTSH (B032-312 Wallac Oy-k sortua, Mustionkatu 6, Fl-20750 Turku, Finlandia) eta AutoDELFIA T4 Neonatal (AutoDELFIA® Neonatal Thyroxine (T4), B065-112. Wallac Oy-k sortua, Mustionkatu 6, Fl-20750 Turku, Finlandia). Baheketa Programaren azterketak egiteko ardura Osasun Publikoaren Laborategiaren kimika klinikoaren unitateak du eta Egiaztatze Erakunde Nazionalaren (ENAC) onespena du. Osasun Publikoaren Laborategian, honako balioak erabiltzen dira erreferentziatzat: TSHarentzat 10 $\mu$ U/mL eta T4arentzat 6-20 $\mu$ g/dL, baldin eta 2.500 g baino gehiago pisatzen badu jaioberriak; hala ez balitz, 5-20 $\mu$ g/dL-ko erreferentzia hartuko litzateke, pisu txikientzat. #### 2.5. Amaren eta jaioberrien gaineko aldagaiak Haurdunaldiaren lehen eta hirugarren hilabeteetan galderak egin zitzaizkien parte-hartzaileei, eta galde-sorta horietatik atera ziren amari eta haurdunaldiari buruzko hainbat datu, hala nola amaren adina, ikasketa-maila (lehen hezkuntza edo gutxiago, bigarren hezkuntza, unibertsitate-ikasketak), etnia (kaukasikoa edo besteren bat), lanbidetik (20) lortutako gizarte-maila (eskuz edo eskuz ez), tabakoarekiko aztura (haurdunaldiko 32. astean erretzen duen edo erretzen jarraitzen ote duen ala ez; esposizio pasiboa), alkohola edateari buruzkoa (amak edaten duen ala ez, eta egitekotan, 0,1g alkohol baino gehiago edo gutxiago hartzen ote duen), zenbat bider erditu den (behin ala gehiagotan) eta iodoa hartzen ote duen haurdunaldian (bai ala ez, lehen bi hiruhilekoetan). Erregistro klinikotik, berriz, honakoak lortu genituen: jaioberriaren sexua, pisua, jaiotze-astea, Apgar testaren balioak, haurdunaldian amak irabazitako pisua (gomendatutakoa edo hortik gora edo behera duen, honakoaren arabera: Institute of Medicine: Weight Gain During Pregnancy: Reexamining the Guidelines. Washington, National Academy Press, 2009) eta erditze-motari buruzko datuak. Hain zuzen erditze-motari dagozkion datuak, honako 3 kategoriatan sailkatu genituen: aparteko tresnarik behar izan ez zuten erditzeak "eutoziko"tzat hartu genituen; jaiotzerakoan tresneria behar izan zuten erditzeak "instrumental" gisa hartu genituen; eta baginatik erditu ezinik, zesareaz atera behar izan ziren haurrak "zesarea" gisa sailkatu ziren. Halaber, jaiotze-asteak lau urtaroetan sailkatu ziren. # 2.6. Analisi estatistikoa Lehenik eta behin, lagina deskribatu genuen, amaren aldagai soziodemografikoen eta erditzeari zein jaioberriari lotutako aldagaien arabera. Aldagai mendekoak (T4 eta TSH) eta esposizio-aldagaiak (PM2.5 eta NO2) estatistiko deskribatzaileak erabiliz deskribatu genituen. TSH aldagaiak aldakortasunik azaldu ez zuenez, erlazio-azterketa T4arekin bakarrik aztertzea erabaki genuen. T4aren banaketa normala ere aztertu genuen, kurtosia eta asimetria kontrastearen bitartez. T4-mailak ama eta umeari loturiko aldagaien bitartez ere deskribatu genituen, kontraste parametrikoak erabiliz. Horretarako, kuantitatiboak ziren aldagaiak kategorizatu genituen kontrasterako, irizpide klinikoak edota ebaki-puntu estatistikoak erabiliz. Aldagai dikotomikoetan Student-en T erabili genuen, eta bi baino gehiagoko kategoriako aldagaietan, berriz, ANOVAren kontrastea. Bi eredu multibariante eraiki genituen kutsatzaile bakoitzak T4arekin zuen erlazioa ebaluatzeko. Horretarako, eredu multibarianteetan sartu genituen aldagaiek hiru hauetako baldintza bat bete behar zuten: T4arekin erlazioa izatea (p-balioa gehienez 0,10); esposizioari loturiko balioa % 10 aldaraztea; edota guretzat esanguratsua izan ez arren, literaturan garrantzitsutzat jotzea. Eredu multibariantean aukeratutako aldagaiak hauek izan ziren: jaioberriaren pisua, erditze-kopurua eta mota, haurdunaldiaren lehen hiruhilabetekoan iodoa hartzea eta urte-sasoia. Beta koefizienteak eta % 95eko konfiantza-tarteak erabili genituen, bien arteko erlazioa adierazteko. Statgraphics, Stataren 14. bertsioa (StataCop, CollegeStation, TX, USA) eta SPSSren 23.a erabili genituen kalkuluak egiteko. α=0,05 erabili genuen, esangura-muga bezala. # 3. Emaitzak Amek, batez beste 31,54 urte zituzten (desbiderapena ± 3,61 urte; 19-43 [min-max]) eta haurdunaldiaren iraupena, batez beste 39,94 astekoa izan zen (desbiderapena ±1,17 aste; 37,14- 42,57 [min-max]); jaioberriek, batez beste 3.339 g pisatu zuten (desbiderapena ±432,49g; 2.090- 4.785 [min-max]). Ama gehienak kaukasikoak ziren (% 97,6), 25 eta 35 urte bitartekoak (% 78,2). Erdiek (% 51) unibertsitatean ikasi zuten eta zertxobait gutxiago (% 42) gizarte-maila baxukoak ziren (esku-lanetan dabiltzan emakumeak). Amen % 11,3k erretzen jarraitu zuen azken hiruhilekoan, % 37,6k alkohola edan zuen, eta iodoa hartu zuen osagarri gisa, bai lehen hiruhilekoan (% 87,4) eta bai bigarrenean (% 93,2). % 38,5k bakarrik mantendu zuen haurdunaldiaren asterako zegokion pisu egokia. % 14,8 udazkenean erditu zen, eta gehiengoa (% 71,3) naturalki erditu zen. 1. taulan ama-haurren aldagaiak deskribatu ditugu. 1 taula. Amen eta jaioberrien ezaugarriak. \| Aldagaiak \| Kategoriak \| n (%)* \| \|-------------------------------\|-------------------------------------\|------------\| \| \| Amaren ezaugarri soziodemografikoak \| \| \| \| <25 \| 9 (1,9) \| \| Amaren adina, haurdunaldiaren \| 25-29 \| 140 (30) \| \| lehen hiruhilekoan \| 30-34 \| 225 (48,2) \| \| \| >35 \| 93 (19,9) \| \| Amaren adina (urte) \| \| 31,54±3,61 \| \| \| unibertsitatea \| 232 (51) \| \| Amaren ikasketa-maila \| bigarren hezkuntza \| 166 (36,5) \| Arantxa Txintxurreta Agirre, Aitana Lertxundi Manterola, Amaia Irizar Loibide, Maria Dolores Martínez López de Dicastillo, Jesús Ibarlucea Maurulogoitia \| \| lehen H.ra arte \| 57 (12,5) \| \|------------------------------------\|---------------------------------------------------\|--------------------------\| \| \| kaukasikoa \| 456 (97,6) \| \| Amaren etnia \| bestelakoak \| 11 (2,4) \| \| \| eskuz, ez \| 271 (58) \| \| Klase soziala (lana) \| eskuz \| 196 (42) \| \| \| Ohitura (dieta, alkohola, tabakoa), haurdunaldian \| \| \| \| ez du edaten \| 289 (62,4) \| \| Ama eta alkohola edatea \| ≤ 0.1 g \| 100 (21,6) \| \| \| ≥ 0.1 g \| 74 (16) \| \| 32. astean, tabakoa erre \| ez du erretzen;<br>lehenago utzi du \| 408 (88,7) \| \| \| erretzen jarraitzen<br>du \| 52 (11,3) \| \| \| ez \| 392 (85,2) \| \| Etxean, tabakoarekiko esposizioa \| bai \| 68 (14,8) \| \| \| esposiziorik ez \| 194 (42,2) \| \| Orokorrean, tabakoarekiko \| esposizio-iturri 1 \| 202 (43,9) \| \| esposizioa \| 2 esposizio-iturri \| 59 (12,8) \| \| \| 3 esposizio-iturri \| 5 (1,1) \| \| \| ez \| 59 (12,6) \| \| Iodoa osagarri, lehen hiruhilekoan \| bai \| 408 (87,4) \| \| Iodoa osagarri, bigarren \| ez \| 32 (6,9) \| \| hiruhilekoan \| bai \| 435 (93,2) \| \| \| Erditzearen eta jaioberriaren ezaugarriak \| \| \| \| gomendatutakoa \| 175 (38,5) \| \| Haurdunaldian hartutako pisua \| txikia \| 162 (35,6) \| \| \| handia \| 118 (25,9) \| \| \| eutozikoa \| 333 (71,3) \| \| Erditze-mota \| \| \| \| \| \| \| \| \| tresnak erabiliz \| 82 (17,6) \| \| \| zesareaz \| 52 (11,1) \| \| Aurretiko erditzeak \| lehen erditzea<br>erditze bat baino \| 242 (51,8)<br>225 (48,2) \| \| \| gehiago<br>negua \| 142 (30,4) \| \| \| udaberria \| 140 (30) \| \| Urtaroa, erditzerakoan \| uda \| 116 (24,8) \| \| \| udazkena \| 69 (14,8) \| \| \| neska \| 233 (49,9) \| \| Jaioberriaren sexua \| \| \| \| \| mutila \| 234 (50,1) \| \| Pisu txikia, jaiotzean (<2500g) \| ez \| 455 (97,4) \| \| \| bai \| 12 (2,6) \| \| Pisua, jaiotzean (g) \| \| 3338,65±432,49 \| \| Fetuaren adina (aste) \| \| 39,94±1,17 \| \| \| ≤ 4 \| 1 (0,2) \| \| Apgar-Test, 1. minutuan \| 5 - 7<br>≥ 8 \| 20 (4,3)<br>446 (95,5) \| \| \| minutu \| \| 0,99±0,08 \| \|--------------------------\|--------\|-------\|------------\| \| \| \| ≤ 6 \| 1 (0,2) \| \| Angar Tasta E minutuan \| \| 7 - 8 \| 12 (2,6) \| \| Apgar-Testa, 5. minutuan \| \| 9 \| 27 (5,9) \| \| \| \| 10 \| 422 (91,3) \| \| \| minutu \| \| 0,90±0,10 \| <sup>\</sup>Kualitatiboak maiztasun absolutu eta portzentaien bitartez; kuantitatiboak batezbestekoaren eta desbiderapen estandarraren bitartez Jaioberrien % 49,9 emakumezkoa izan zen; % 48,2k anai-arrebak zituzten; % 14,8k kea arnasten zuten etxean, amaren bikotea erretzailea zelako edota etxean jasotzen zituzten ohiko bisitak erretzaileak zirelako. 5 baino gutxiagoko Apgarra haur bakar batek izan zuen, bizitzako lehen minutuan baita 5. minutuan ere. Hau da, jaioberrien ia guztiek erditzea ongi jasan zuten, nahiz eta % 17,6k tresnaren bat behar izan zuen erditzeko garaian. Soilik jaioberrien % 2,6k 2.500 g baino gutxiago pisatu zuten. #### 2. taulan eta 2. irudian esposizioari dagozkion aldagaiak deskribatu ditugu. 2. taula. Esposizioari dagozkion aldagaien deskripzioa. \| KUTSATZAILEA \| Batezbestekoa \| Desbiazio \| Heina (min- \| \|-------------------\|---------------\|-----------\|-------------\| \| $(\mu g/m^3)$ \| \| tipikoa \| max) \| \| PM <sub>2.5</sub> \| 16,93 \| 2,43 \| 10,44-25,65 \| \| NO <sub>2</sub> \| 18,48 \| 6,09 \| 6,98-41,93 \| ![](_page_11_Figure_7.jpeg) 2 irudia PM<sub>2.5</sub> eta NO<sub>2</sub> kutsatzaileen deskripzioa, grafikoen bitartez. #### 3. taulan TSH eta T4 hormonak deskribatu ditugu. 3. taula. TSH eta T4 aldagai mendekoen deskripzioa. \| HORMONA \| Batezbestekoa \| Desbiazioa \| Heina \| \|-------------\|---------------\|------------\|----------\| \| \| \| tipikoa \| \| \| TSH (μU/mL) \| 2,40 \| 0,82 \| 2-7 \| \| T4 (μg/dL) \| 13,82 \| 3,32 \| 6,3-19,9 \| Ama-haurraren ezaugarriekiko eta esposizioarekiko egindako kontrasteak 4. taulan bildu ditugu. Arantxa Txintxurreta Agirre, Aitana Lertxundi Manterola, Amaia Irizar Loibide, Maria Dolores Martínez López de Dicastillo, Jesús Ibarlucea Maurulogoitia # 4. taula. T4-maila ama-haurren aldagaien arabera.* \| Aldagaiak \| Kategoriak \| batezbestekoa \| % 95 KT \| p-balioa \| \|------------------------------------------\|------------------------------------------------------------\|----------------\|----------------------------\|----------\| \| \| Amaren ezagugarri soziodemografikoak<br><25 \| 15,86 \| 13,04-18,67 \| \| \| Amaren adina, \| 25-29 \| 13,82 \| 13,24-14,39 \| \| \| haurdunaldiaren lehen \| 30-34 \| 13,73 \| 13,33-14,14 \| 0,316 \| \| hiruhilekoan \| >35 \| 13,85 \| 13,10-14,61 \| \| \| \| \| \| \| \| \| \| unibertsitatea<br>bigarren hezkuntza \| 13,81<br>13,85 \| 13,41-14,21<br>13,32-14,39 \| \| \| Amaren ikasketa-maila \| \| \| \| 0,996 \| \| \| lehen H.ra arte \| 13,81 \| 12,94-14,67 \| \| \| Amaren etnia \| kaukasikoa \| 13,82 \| 13,51-14,12 \| 0,759 \| \| \| bestelakoak \| 14,13 \| 11,71-16,54 \| \| \| Klase soziala (lana) \| eskuz, ez \| 13,67 \| 13,28-14,05 \| 0,229 \| \| \| eskuz<br>Ohitura (dieta, alkohola, tabakoa), haurdunaldian \| 14,04 \| 13,55-14,53 \| \| \| \| ez du edaten \| 13,94 \| 13,56-14,33 \| \| \| Ama eta alkohola edatea \| ≤ 0.1 g \| 13,78 \| 13,15-14,40 \| 0,639 \| \| \| ≥ 0.1 g \| 13,4 \| 12,57-14,22 \| \| \| 32. astean, tabakoa erre \| ez du erretzen;<br>lehenago utzi du \| 13,84 \| 13,52-14,16 \| 0,911 \| \| \| erretzen jarraitzen du \| 13,89 \| 12,91-14,88 \| \| \| Etxean, tabakoarekiko \| ez \| 13,79 \| 13,47-14,12 \| \| \| esposizioa \| bai \| 14,14 \| 13,28-15,01 \| 0,424 \| \| \| esposiziorik ez \| 13,71 \| 13,25-14,17 \| \| \| \| esposizio-iturri 1 \| 13,85 \| 13,40-14,31 \| \| \| Orokorrean,<br>tabakoarekiko esposizioa \| 2 esposizio-iturri \| 14,22 \| 13,31-15,23 \| 0,608 \| \| \| 3 esposizio-iturri \| 13,86 \| 10,03-17,70 \| \| \| \| ez \| 14,57 \| 13,73-15,41 \| \| \| Iodoa osagarri, lehen<br>hiruhilekoan \| bai \| 13,71 \| 13,39-14,04 \| 0,064 \| \| \| ez \| 14,19 \| 12,83-15,55 \| \| \| Iodoa osagarri, bigarren<br>hiruhilekoan \| bai \| 13,8 \| 13,49-14,11 \| 0,517 \| \| \| Erditzearen eta jaioberriaren ezaugarriak \| \| \| \| \| \| gomendatutakoa \| 13,67 \| 13,18-14,16 \| \| \| Haurdunaldian hartutako \| txikia \| 14,03 \| 13,53-14,53 \| 0,227 \| \| pisua \| handia \| 13,94 \| 13,29-14,59 \| \| \| \| eutozikoa \| 13,53 \| 13,17-13,89 \| \| \| Erditze-mota \| tresna erabiliz \| 14,92 \| 14,23-15,61 \| 0,003 \| \| \| zesareaz \| 13,96 \| 13,02-14,90 \| \| \| \| lehen erditzea \| 14,1 \| 13,70-14,50 \| \| \| Aurretiko erditzeak \| erditze bat baino \| \| \| 0,061 \| \| \| gehiago \| 13,52 \| 13,07-13,98 \| \| \| \| negua \| 14,75 \| 14,20-15,30 \| \| \| Urtaroa, erditzerakoan \| udaberria \| 13,08 \| 12,55-13,61 \| < 0,001 \| \| \| uda \| 13,57 \| 13,00-14,15 \| \| \| \| udazkena \| 13,85 \| 12,98-14,72 \| \| \|----------------------------\|-----------\|-------\|-------------\|-------\| \| la ia ha swia sana a suu a \| neska \| 13,84 \| 13,42-14,26 \| 0.0 \| \| Jaioberriaren sexua \| mutila \| 13,8 \| 13,37-14,24 \| 0,9 \| \| Pisu txikia, jaiotzean \| ez \| 13,85 \| 13,55-14,16 \| 0.202 \| \| (<2500g) \| bai \| 12,62 \| 10,28-14,96 \| 0,203 \| \| \| ≤ 4 \| 8,5 \| _ \| _ \| \| Apgar test, 1. minutuan \| 5 - 7 \| 13,70 \| 12,04-15,35 \| 0,272 \| \| \| ≥ 8 \| 13,84 \| 13,53-14,15 \| \| \| \| ≤ 6 \| 12,3 \| _ \| \| \| Angertesta E minutuan \| 7 - 8 \| 14,46 \| 12,34-16,57 \| 0.715 \| \| Apgar testa, 5. minutuan \| 9 \| 14,56 \| 13,10-16,01 \| 0,715 \| \| \| 10 \| 13,76 \| 14,44-14,0 \| \| \| \| Esposizio \| a \| \| \| \| DM (ug/m2) \| <=16,70 \| 13,35 \| 12,94-13,76 \| 0.001 \| \| PM <sub>2.5</sub> (μg/m3) \| >16,70 \| 14,33 \| 13,89-14,77 \| 0,001 \| \| NO (117/22) \| <=18,48 \| 13,67 \| 13,26-14,09 \| 0.201 \| \| NO <sub>2</sub> (μg/m3) \| >18,48 \| 14,01 \| 13,56-14,45 \| 0,281 \| KT konfiantza-tartea da; PM2.5, 2,5 mikra edo gutxiagoko partikulak; NO2, nitrogeno dioxidoa. Neguan, lehen aldiz erditzeak, haurdunaldiaren lehen hiruhilekoan iodorik ez hartzeak, jaiotzeko tresnaren bat behar izateak eta haurdunaldian $PM_{2.5}$ kutsatzaileekiko esposizioan egon izanak jaioberriaren T4-maila handitzen dute. 5. taulan azaldu dugu T4 aldagai mendekoak $PM_{2.5}$ eta $NO_2$ esposizioaren aldagaiekin duen erlazioa. 5. taula. T4 hormonaren erregresio-eredu lineal multibariantea, PM<sub>2.5</sub>-aren eta NO<sub>2</sub>-aren arabera. \| \| Datu gordinak \| \| Datu gordinak Doitutako datuak \| \| \| k \| \|-------------------\|---------------\|----------------------------\|--------------------------------\|------------------\|----------------------------\|----------\| \| T4 \| $\beta_0$ \| Konfiantza-<br>tartea % 95 \| p-balioa \| β <sub>0</sub> * \| Konfiantza-<br>tartea % 95 \| p-balioa \| \| PM <sub>2.5</sub> \| 0,23 \| 0,11-0,36 \| < 0,001 \| 0,15 \| 0,02-0,27 \| 0,019 \| \| NO <sub>2</sub> \| 0,03 \| -0,02-0,02 \| 0,202 \| 0,04 \| -0,01-0,09 \| 0,099 \| <sup>\</sup>Honakoengatik doituta: urtaroa, jaioberriaren pisua, haurdunaldiko lehen hiruhilekoan iodoa hartzea, aurretik izandako erditzeak, erditze-mota. Ereduak agertu duenez, metro kubikoko PM<sub>2.5</sub> mikrogramo bat handitzean, dezilitroko, batez beste 0,15 mikrogramo handituko da tiroxina-maila (p-balioa=0,019). Erlazioa positiboa da baita ere NO<sub>2</sub>-aren eta T4aren artean, baina erlazio hori estatistikoki mugan geratzen da (p-balioa=0,099). #### 4. Eztabaida Lan hau, aipatu helburua duen lehen azterketa epidemiologikoa da, Euskal Herrian, oraingoz, bakarra. INMA proiektuari esker, ehunka laguneko lagina dugu (n=467) eta haiei buruzko informazio andana; horiek lagungarri dira aldagaien arteko benetako erlazioa aztertzeko. Ikerketa honetan ikusi dugunez, haurdunaldian PM<sub>2.5</sub>-aren eraginpean egoteak jaioberriaren T4 totalaren mailan eragina du. Beste bi ikerketak aztertu dute haurdunaren partikulekiko esposizioaren eta jaioberrien tiroidearen funtzionamenduaren arteko erlazioa; Janssenek eta taldekideek 2017an egindakoak (6), eta Howe CGk eta taldekideek berriki egindakoak (7), 2018an. Arantxa Txintxurreta Agirre, Aitana Lertxundi Manterola, Amaia Irizar Loibide, Maria Dolores Martínez López de Dicastillo, Jesús Ibarlucea Maurulogoitia Janssen et al.-ek proposatu dute PM2.5 partikulek areagotu egiten dutela T4 T3 bilakatzea, 2 deiodinasaren aktibitatea induzituz; era berean, PM2.5-aren eta T4 librearen artean alderantzizko erlazioa aurkitu zuten. Bestalde, gure emaitzek bezala, Howe CGk eta taldekideek haurdunaren PM2.5-ekiko esposizioa jaioberriaren T4-kontzentrazio altuekin erlazionatuta dagoela iradoki dute, eta haratago joan dira haurdunaldiaren zein astetako esposizioak duen eragina aztertuta. Bestalde, beste hainbat lanetan bezala (6), (9), neguak jaioberriaren tiroxina-maila alda dezakeela agertu zaigu lan honetan. Neguan jaio ez direnek batezbeste 1,25 µg/dL gutxiago dute neguan jaio direnek baino. Hala eta guztiz ere, ezin dugu esan negua denik T4–maila igotzeko arrazoia, hain zuzen ere neguan atmosferako partikula-maila igo ohi delako, bai inbertsio termikoarengatik bai industria aktiboagoa delako neguan, udan baino. Tresnaz lagundutako erditzeak estres handiagoa sor diezaioke jaioberriari naturalki jaiotzeak baino, eta ikerketa honetan ikusi dugunez, horrek tiroxina-mailarekin badu erlaziorik. Orain baino lehen, beste ikerketa batzuetan ikusi izan dute jaiotzean sortutako estresak hormona tiroideoak asaldu ditzakeela (24), (25) eta TSH-maila igo dezaketela (25), (26). Bestalde, bai Trumph eta kideek<sup>9</sup> eta bai Linding Andersenen taldeak (23) lehen hiruhilekoan iodoa osagarritzat hartzeak jaioberriaren TSHmaila igoarazten duela ondorioztatzen dute. Gure lanean ikusi dugunez, iodorik ez hartzeak tiroxinamaila altuagoa sor dezake. Ikerketa gehiago argitaratu ahala, interesgarria izango da jaiotzeak sortzen duen estresak zein amak iodoa hartzeak edo ez hartzeak tiroxina-mailarekin erlaziorik duenetz ikustea. Haurdunaldian gomendatutako pisutik gora edo behera egoteak tiroxina-maila igotzen dio jaioberriari (9) eta lehen aldiz erditzen diren emakumeen haurren tiroxina-maila altuagoa izan liteke (batez beste 14, 10) aurretik erditu diren horien umeena (batez beste, 13,52) baino. Emaitza horiek bat egiten dute bibliografian aurki daitekeenarekin (22), (24), (25). Aitzitik, beste batzuetan ez bezala, gure ikerketan ez dugu ikusi haurdunaldian alkohola (23) edateak, tabakoa erretzeak (5), (9), (27) ezta zigarrokinen kea arnasteak (5), (6), (27) ere jaioberrien T4-mailarekin erlaziorik dutenik. Tiroxina-mailan aldaketak espero ditugula ikusi dugu, honakoak gertatzean: amaren lehen erditzea denean; tresnaz lagunduriko erditzea denean; haurdunaldiaren lehen hiruhilekoan iodoa osagarritzat hartzen ez duenean; urtaroan, neguan igo egiten baita; haurdunaldian, PM2.5 partikulen eraginpean egotea. Interesgarritzat jotzen dugu tiroidea eta iodoa aztertuko dituzten ikerketetan PM2.5 eta NO<sup>2</sup> aldagaiak kontuan hartzea. Kontuan izan, Europan tiroidearen funtzioa aztertzeko TSH (28) erabiltzen dugun moduan, Ipar Ameriketan T4 erabiltzen dute, Tiroidearen Ameriketako Erakundearen arabera. Janssenek eta kideek diotenez, T3 eta T4 libreek erregulatzen dute zelulen funtzionamendua (29). T4 eta T3 hormonak TBG (tiroxina fixatzen duen globulina, ingelesezko hitzetatik eratorria) deitzen den proteina bati lotzen zaizkio, eta, ondorioz, organu eta ehunek ezin dituzte hormona horiek erabili. Odolean dabilen T4aren eta T3aren % 99 baino gehiago lotuta agertzen da. Hortaz, % 1 edo % 2 osatzen duten T4 eta T3 askeak dira soilik kimikoki aktiboak, eta soilik horiek sar daitezke zeluletan eta modula dezakete gorputzaren metabolismoa (8). Organoetan eta ehunetan, soilik T4 librea bilaka daitekeenez T3, tiroidearen guruineko ikerketetan (24), (30) huraxe erabili izan da. Janssenek eta kideek halaxe egin zuten, suspentsioan dauden partikulen eta zilbor-hesteko hormona tiroideoen arteko asoziazioa aztertu zutenean (6). Aitzitik, guk T4 totala erabili dugu, Howek eta kideek bezalaxe (7), librea erabili beharrean. Kontuan hartu behar da hori, lan hau beste ikerketa batzuekin alderatu nahi dugunean. Esposizioaren eta efektuaren arteko erlazioa esanguratsua dela atera zaigu lan honetan, eta aldagai nahasle ugari kontuan hartu baditugu ere, gerta daiteke erlazio hori nahas dezakeen besteren bat egotea. Gurea baino lagin handiagoak sendotasuna emango lioke emaitzari. Ikerketa-lerro honetan lan egiten jarraitu behar dugu, hortaz, emaitzei sendotasuna emateko, datu gehiago lortuz eta mekanismo fisiologikoak ulertuz. # 5. Ondorioak* Estatistikoki esanguratsua den erlazio positiboa aurkitu dugu haurdunak PM2.5 partikulen eragina jasatearen eta jaioberriaren tiroidearen T4 (tiroxina) hormona-mailaren artean, eta erlazio horretan honakoek eragin dute: amaren lehen erditzea izateak, erditzea instrumentala izateak, haurdunaldiaren lehen hiruhilekoan iodorik ez hartzeak, neguan erditzeak. Horiek T4-maila igo dezakete. Hala ere, emaitza hauek sendotze aldera, ikerketa epidemiologiko gehiago behar direla uste dugu. #### Interes-gatazka Ez dugu. #### Oharrak eta finantzaketa Lan hau EHUko Osasun Publikoko master amaierako lanetik eratorria da. Ikerketa hau INMA (INfancia y Medio Ambiente) proiektuaren parte da, honakoen diru-laguntza jaso duena: Instituto de Salud Carlos III (PI06/0867), Eusko Jaurlaritzako Osasun Saila (2005111093), Gipuzkoako Foru Aldundia (DFG06/002) eta ikerketa-eremuko udalak (Zumarraga, Urretxu, Legazpi, Azkoitia, Azpeitia eta Beasain). # 6. Erreferentzia bibliografikoak - 1. Eskuragarri: [http://www.euro.who.int/en/health-topics/environment-and-health/air](http://www.euro.who.int/en/health-topics/environment-and-health/air-quality/news/news/2018/5/over-half-a-million-premature-deaths-annually-in-the-european-region-attributable-to-household-and-ambient-air-pollution)[quality/news/news/2018/5/over-half-a-million-premature-deaths-annually-in-the-european](http://www.euro.who.int/en/health-topics/environment-and-health/air-quality/news/news/2018/5/over-half-a-million-premature-deaths-annually-in-the-european-region-attributable-to-household-and-ambient-air-pollution)[region-attributable-to-household-and-ambient-air-pollution](http://www.euro.who.int/en/health-topics/environment-and-health/air-quality/news/news/2018/5/over-half-a-million-premature-deaths-annually-in-the-european-region-attributable-to-household-and-ambient-air-pollution) - 2. Pedersen M, Stayner L, Slama R, Sorensen M, Figueras F, Nieuwenhuijsen MJ, Raaschou-Nielsen O, Dadvand P. Ambient air pollution and pregnancy-induced hypertensive disorders. Hypertension. 2014; 64(3): 494-500. - 3. Sawicka-Gutaj N, Gutaj P, Sowiński J, Wender-Ożegowska E, Czarnywojtek A, Brązert J, Ruchała M. Influence of cigarette smoking on thyroid gland-an update. Endokrynol Pol. 2014; 65(1): 54-62. - 4. Abdelouahab N, Langlois MF, Lavoie L, Corbin F, Pasquier JC, Takser L. Maternal and cordblood thyroid hormone levels and exposure to polybrominated diphenyl ethers and polychlorinated biphenyls during early pregnancy. Am J Epidemiol. 2013; 178(5):701-713. - 5. Czarnywojtek A, Warmuz-Stangierska I, Zdanowska J, Florek E, Zgorzlewicz M, Ruchała M, Stangierski A, Sowiński J. Smoking and thyroid disease-review of literature. Przegl Lek. 2009;66(10):878-81. - 6. Janssen BG, Saenen ND, Roels HA, Madhloum N, Gyselaers W, Lefebvre W, Penders J, Vanpoucke^l C, Vrijens K, Nawrot TS. Fetal thyroid function, birth weight, and in Utero exposure to fine particle air pollution: a birth cohort study [Internet]. Environ Health Perspect. 2017 [Kontsulta :2018-11-05]; 125(4):699–705. Eskuragarri: [https://www.scopus.com/inward/record.uri?eid=2-s2.0-](https://www.scopus.com/inward/record.uri?eid=2-s2.0-85009862883&doi=10.1289%2FEHP508&partnerID=40&md5=6021d6444299b3bb0e7d632557a4bce1) [85009862883&doi=10.1289%2FEHP508&partnerID=40&md5=6021d6444299b3bb0e7d6325](https://www.scopus.com/inward/record.uri?eid=2-s2.0-85009862883&doi=10.1289%2FEHP508&partnerID=40&md5=6021d6444299b3bb0e7d632557a4bce1) [57a4bce1.](https://www.scopus.com/inward/record.uri?eid=2-s2.0-85009862883&doi=10.1289%2FEHP508&partnerID=40&md5=6021d6444299b3bb0e7d632557a4bce1) - 7. Howe CG, Eckel SP, Habre R, Girguis MS, Gao L, Lurmann FW. Association of prenatal exposure to ambient and traffic-related air pollution with newborn thyroid function. JAMA Network Open. 2018;1(5):e182172. Arantxa Txintxurreta Agirre, Aitana Lertxundi Manterola, Amaia Irizar Loibide, Maria Dolores Martínez López de Dicastillo, Jesús Ibarlucea Maurulogoitia - 8. aecat: asociación española de cáncer de tiroides [Internet]. Madrid: Asociación Española de Cáncer de Tiroides, c2012 [Kontsulta: 2018-10-09]. Eskuragarri: [http://www.aecat.net/el](http://www.aecat.net/el-cancer-de-tiroides/la-glandula-tiroides/funcion/)[cancer-de-tiroides/la-glandula-tiroides/funcion/](http://www.aecat.net/el-cancer-de-tiroides/la-glandula-tiroides/funcion/) - 9. Trumpff C, Vandevijvere S, Moreno-Reyes R, Vanderpas J, Tafforeau J, Van Oyen H, De Schepper J. Neonatal thyroid-stimulating hormone level is influenced by neonatal, maternal, and pregnancy factors. Nutr Res. 2015; 35(11): 975-981. - 10. Patel J, Landers K, Li H, H.Mortimer R, Richard K. Delivery of maternal thyroid hormones to the fetus Trends Endocrinol Metab. 2011; 22(5):164-170. - 11. Calvo RM, Jauniaux E, Gulbis B, Asunción M, Gervy C, Contempré B, Morreale de Escobar G. Fetal tissues are exposed to biologically relevant free thyroxine concentrations during early phases of development. J Clin Endocrinol Metab. 2002; 87(4):1768-1777. - 12. Morreale de Escobar G, Obegon MJ, Escobar del Rey F. Role of thyroid hormone during early brain development. Eur J Endocrinol. 2004; 151(suppl3):U25-U37. - 13. Perkin Elmer Wallac AutoDELFIA 1235 Automatic Immunoassay System. T4 neonatal. Guía de uso 2010. - 14. Programa de cribado neonatal de enfermedades congénitas de la CAPV: memoria año 2014 [Internet]. Vitoria-Gasteiz: Osakidetza. Euskal Osasun Zerbitzua= Servicio Vasco de Salud; Eusko Jaurlaritza. Osasun Saila=Gobierno Vasco. Departamento de Salud; 2014 [Kontsulta: 2018-11-05] 18 or. Eskuragarri: [https://www.osakidetza.euskadi.eus/informacion/prueba](https://www.osakidetza.euskadi.eus/informacion/prueba-del-talon/r85-cksalu04/es/adjuntos/Memoria_2014.pdf)[del-talon/r85-cksalu04/es/adjuntos/Memoria\\_2014.pdf.](https://www.osakidetza.euskadi.eus/informacion/prueba-del-talon/r85-cksalu04/es/adjuntos/Memoria_2014.pdf) - 15. Guxens M, Aguilera I, Ballester F, Estarlich M, Fernández-Somoano A, Lertxundi A, Lertxundi N, Mendez MI, Tardón A, Vrijheid M, Sunyer J, INMA (INfancia y Medio Ambiente) Project. Prenatal exposure to residential air pollution and infant mental development: Modulation by antioxidants and detoxification factors. Environ Health Perspect [Internet]. 2012 [Kontsulta: 2018-11-05];120(1):144–149. Eskuragarri: <https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3261939/pdf/ehp.1103469.pdf> - 16. Registro Estatal de Emisiones y Fuentes Contaminantes (PRTR) [Internet]. Madrid: Gobierno de España. Ministerio para la transición ecológica [Kontsulta: 2018-11-05] 2006. Eskuragarri: <http://www.prtr-es.es/> - 17. Li F, Baccini M, Mealli F, Zell F, Frangakis CE, Rubin DB. Multiple imputation by ordered monotone blocks with application to the anthrax vaccine research program. J Comput Graph Stat. 2014; 23(3):877-892. - 18. Lertxundi A, Baccini M, Lertxundi N, Fano E, Aranbarri A, Martínez MD, Averdi M, Álvarez J, Santa-Marina L, Dorronsoro M, Ibarluzea. Exposure to fine particle matter, nitrogen dioxide and benzene during pregnancy and cognitive and psychomotor developments in children at 15 months of age. Env International. 2015; 80:33-40. - 19. Estarlich M, Ballester F, Aguilera I, Fernández-Somoano A, Lertxundi A, Llop S, Freire C, Tardón A, Basterrechea M, Sunver J, Iñiquez C. Residential exposure to outdoor air pollution during pregnancy and anthropometric measures at birth in a multicenter cohort in Spain. Environ Health Perspect. 2011 Sep; 119(9):1333-1338 - 20. Wechsler D, [Kaufman A, Lichtenberger E.](http://rebiun.baratz.es/rebiun/search?q=mssearch_mlt106:%22Kaufman%2C+Alan+S.%22&start=0&rows=12) WAIS-III: escala de inteligencia de Wechsler para ![](_page_17_Picture_1.jpeg) - 21. Mahmood Dhahir Al-Mendalawi. Neonatal thyroid screening: relationship between cord blood thyroid stimulating hormone levels and thyroid stimulating hormone in heel prick sample on 4th to 7th day-of-life. Indian J Endocrinol Metab. 2015; 19(1):188-189. - 22. Lee SY. Perinatal factors associated with neonatal thyroid-stimulating hormone in normal newborns [Internet]. Ann Pediatr Endocrinol Metab. 2016 [Kontsulta: 2018-11-05]; 21(4):206. Eskuragarri: [http://e](http://e-apem.org/journal/view.php?doi=10.6065/apem.2016.21.4.206)[apem.org/journal/view.php?doi=10.6065/apem.2016.21.4.206.](http://e-apem.org/journal/view.php?doi=10.6065/apem.2016.21.4.206) - 23. Andersen SL, Olsen J, Laurberg P. Maternal thyroid disease in the Danish National Birth Cohort: prevalence and risk factors. European Journal of Endocrinology. 2016; 174: 203-212. - 24. Korevaar TIM, Chaker L, Jaddoe VWV, Visser TJ, Medici M, Peeters RP. Maternal and birth characteristics are determinants of offspring thyroid function. J Clin Endocrinol Metab. 2016;101(1):206–213. - 25. Lakshminarayana SG, Sadanandan NP, Mehaboob AK, Lakshminarayana RG. Effect of maternal and neonatal factors on cord blodd thyroid stimulating hormone. Indin J Endocrinol Metab. 2016; 20(3):317-323. - 26. Sak E, Akin M, Aktürk Z, Akin F, Atay E, Aydoǧdu C, [Yüzkollar E.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Y%C3%BCzkollar%20E%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=11059541) Investigation of the relationship between low Apgar scores and early neonatal thyroid function. Pediatr Int. 2000; 42(5): 514–516. - 27. Sawicka-Gutaj N, Gutaj P, Sowinski J, Wender-Ozegowska E, Czarnywojtek A, Brqzert J, Ruchata M. Influence of cigarette smoking on thyroid gland-an update. Endocrynol Pol. 2014; 65(1): 54-62. - 28. Arrizabalaga JJ, Jalón M, Espada M, Cañas M, Arena JM, Vila L. Estado de nutrición de yodo y prevalencia de concentraciones anormales de TSH en la población escolar de 6-7 años de la comunidad autónoma del País Vasco. Endocrinol Diabetes Nutr. 2018; 65(5): 247-254. - 29. Hennemann G, Docter R, Friesema ECH, de JOng M, Krenning EP, VIsser TJ. Plasma membrane trasport of thyroid hormones and its role in thyroid hormone metabolism and bioavailability. Endocr Rev. 2001;22(4):451-476. - 30. Khalid AS, Marchocki Z, Hayes K, Lutomski JE, Joyce C, Stapleton M, O'Mullane J, O'Donoghue K. Establishing trimester-specific maternal thyroid function reference intevals. Ann Clin Biochem. 2014;51(2):277-283. Arantxa Txintxurreta Agirre, Aitana Lertxundi Manterola, Amaia Irizar Loibide, Maria Dolores Martínez López de Dicastillo, Jesús Ibarlucea Maurulogoitia ![](_page_19_Picture_1.jpeg) # Iluntasunetik argirantz, genoma ez-kodetzailea kodetuz From darkness to light, codifying the non-coding genome Naroa Gimenez-Camino<sup>1\</sup>, Ane Amundarain<sup>1\</sup>, Xabier Agirre<sup>1</sup> 1.- CIMA, Universidad de Navarra, IdiSNA, Ciberonc. \NG eta AAk lan bera egin dute. xaquirre@unav.es #### Laburpena Azken urteetan gertatu den genomen ikerketarako teknologien garapen ikaragarriak zientzialariek genoma, transkriptoma eta proteomaren inguruan zuten ikuspegia errotik aldatzea eragin du. DNAren eta RNAren sekuentziazio masiboei esker, ordura arte "DNA zabor" bezala ezagututako guneetatik transkribatutako proteinarik kodetzen ez duten milaka RNA ez-kodetzaile (ncRNA) detektatu dira, genomen inguruko ikuspegi proteozentrikoa alboratuz eta RNA ez-kodetzaileak, bereziki luzeak (long non-coding RNA, IncRNA), ikertzaileen fokuan jarriz. Era berean, azken ikerketek geneen adierazpenerako ezinbestekoak diren transkripzio- eta itzulpen-prozesuen erregulazioak duen garrantzia ere agerian jarri dute. Erregulazio-mekanismo nagusietako bat DNAn, RNAn eta proteinetan aurkitu diren marka biokimiko itzulgarriek osatzen dute; eta horien ikerketak epigenomika, epitranskriptomika eta epiproteomika izeneko biologiaren atal berrien sorrera ekarri du. Hala ere, ikerketa gehienak epigenoma eta epiproteomaren inguruan egin direnez, marka horien ezarpenak RNAn duen eraginak ezezaguna izaten jarraitzen du. Emaitza hauek tarteko, zalantzarik gabe RNAren biologiaren esparruan galdera asko dago oraindik erantzuteko. Hori delaeta, berrikuspen honetan aipatutako RNAren biologiaren bi esparru berrietan fokuratu gara, horien inguruan ezaguna dena jasoz eta giza gaixotasunekin, zehazki leuzemia mieloide akutuarekin (Acute myeloid leukemia-AML), duten harremana laburbilduz. Oraindik alor ezezagunak izanik, ikertzaileek tamaina eta konplexutasun handiko erronka dute aurrean RNAren biologiaren mundu ilun hau argitu ahal izateko eta emaitza hauek arlo klinikora bideratzeko. Gako-hitzak: RNA, IncRNA, epitranskriptoma, AML #### Abstract The development of Next Generation Sequencing (NGS) technologies has made scientists radically change their vision about the genome, transcriptome and proteome. Massive DNA and RNA sequencing analyses have detected thousands of novel non-coding RNAs (ncRNAs) transcribed from genome regions known earlier as "junk DNA". These results have led scientists to put aside the proteocentric view of genomics and have highlighted the relevance of non-coding transcripts, especially of long non-coding RNAs (lncRNAs). Besides, recent research reveals the importance of regulation of transcription and translation processes, which are essential to gene expression. One of these principal regulatory mechanisms is based on the reversible biochemical modifications found in DNA, RNA and proteins and their research have led to new biological mechanisms called epigenomics, epitranscriptomics or epiproteomics. However, most of this research has been Naroa Gimenez-Camino, Ane Amundarain, Xabier Agirre conducted on DNA and proteins, and thus, the biological effect of these modifications in RNA remains unknown. Considering this, there are many questions to be answered in the context of RNA biology. In this review we will focus on the knowledge about the biology of lncRNAs and epitranscriptome, as well as their link to human diseases, in particular with Acute Myeloid Leukemia (AML). Undoubtedly, scientists have a great challenge to decipher the mysterious world of RNA biology and be able to transfer the results obtained in this area to the clinical practice of human tumors and diseases.* Keywords: RNA, lncRNA, epitranscriptome and AML Bidalia: 2018ko abenduaren 26an. Onartua: 2019ko apirilaren 15ean. <https://doi.org/10.26876/osagaiz.1.2019.220> # 1. Sarrera Biologia zelularraren eta molekularraren alorrean oinarrizko erronketako bat giza genomaren elementu funtzionalen identifikazioan aurrerapauso trinkoak egitea da. Orokorki, giza genoma bi elementu mota nagusitan bereiz daiteke; alde batetik, gene modura adierazten diren eta transkripzio- eta itzulpen-prozesuen ondoren proteina ematen duten elementu edo geneetan, eta bestetik, gene horien erregulatzaile modura jokatzen duten elementuetan. Jakinik proteinak zirela azken finean zelularen barruko funtzioak burutzen zituztenak, hasiera batetik genoma ikertzen zuten ikertzaileen artean genomaren ikuspegi proteozentrikoa zabaldu zen, gerora biologia zelularraren dogma nagusietako bat izan dena: "Gene bat - proteina bat". Horrela, fokua proteinak kodetzen dituzten geneetan jarri zen, eta gene kodetzailerik identifikatu ez zen genomaren atalak "DNA zabor" bezala kontsideratu ziren. Zentzu horretan, 2003. urtean burututako Giza Genoma proiektuari esker giza genomako proteina-kodetzaileen gene kopurua zehaztasun handiz finkatzea lortu zen genoma osoa sekuentziatu ondoren (1). Hala ere, azken urteetan errendimendu altuko teknologien garapen ikaragarriak (errendimendu altuko DNA eta RNA sekuentziazioak) orain arteko genomaren ikuspegi proteozentrikoa zalantzan jartzea eragin du. Plataforma horiek RNAren transkripzioa modu global batean aztertzea ahalbidetu dute, genomaren % 90 inguru transkribatzen dela frogatuz. Harrigarriki, portzentaje horretatik % 2 bakarrik dagokie proteinak kodetzen dituzten geneei, genomatik transkribatzen diren RNA ez-kodetzaileen (ncRNA) ugaritasuna eta aniztasuna azaleratuz eta horiek zelularen identitate eta funtzioan izan dezaketen eragin zuzena azpimarratuz (2). Baina zelularen biologiaren konplexutasuna ulertzeko zelulan ZER adierazten den jakitea ez da nahikoa, NOLA eta ZENBAT adierazten den ere jakitea ezinbestekoa baita. Hain zuzen, geneen adierazpena kontrolatzen duten bi mekanismo nagusiak DNA genomikotik RNArako transkripzioa eta RNAtik proteinarako itzulpena dira. Prozesu horiek maila ugaritan erregulatzen dira; horrela zelulak inguruko estimulu ezberdinei erantzuten die une bakoitzean behar dituen elementu zehatzen adierazpena erregulatuz. Erregulazio hori mekanismo ezberdinen bidez egiten bada ere, DNAn, RNAn eta proteinetan ezartzen diren marka biokimiko itzulgarri desberdinek garrantzi handia dute prozesu honetan. Marka horietako batzuk, esaterako DNAren metilazioa eta proteinen fosforilazioa edo ubikitinazioa, sakonki ikertu dira zelularen barruan ezinbesteko funtzioak dituztela erakutsiz. Zehazki, marka horiek ez dute DNAren, RNAren edo proteinaren sekuentzian eraginik, baina erabakigarriak dira elementu horien patua ezartzerakoan. Gaur egun erraza da DNA genomikoan zehar agertzen diren aldaketa biokimiko itzulgarri ezberdin hauek, epigenoma bezala ezagutzen duguna, bereiztea eta aztertzea. Antzekoa gertatzen da epiproteomarekin ere, hau da, zelula espezifikoen proteinen itzulpen ondorengo aldaketen analisiarekin. Bi alor nagusi horiek, epigenomikak eta epiproteomikak, eragin izugarria izan dute zelulen seinaleztapena, geneen erregulazioa eta minbiziaren biologia ulertzeko garaian. Alabaina, DNA eta proteinen bitartean dagoen biologia, RNAren mundua, ulertzeko ahalegin handiak egiten ari dira ikertzaileak gaur egun. Azken urteetan, 100 aldaketa kimiko baino gehiago antzeman dira RNAn, gehiengoak RNA ezkodetzaileetan aurkitu diren arren, (bai RNA erribosomikoan (RNAr), RNA transferentziazkoan (RNAt) edo RNA nuklear txikietan (snRNA-n)), RNA mezulariaren (RNAm) prozesamendu egokia (itzulpena eta moztitsasketa) burutzeko ere oso garrantzitsuak direla ikusi da (3). Horrela, 2012. urtean, lehen aldiz epitranskriptoma hitza sortu zen, RNAren aldaketa biokimikoak izendatzen zituena. Alegia, epitranskriptomak RNA molekulen konposizio kimikoan gertatzen diren aldaketa biokimikoak aztertzen ditu, RNAren funtzioa edo egonkortasuna aldatzeko potentziala dutenak eta funtsezkoak izango direnak (4). Azterketa honetan minbiziaren inguruko ikuspegi proteozentrikoaz haratago joan nahi genuke, gene ez-kodetzaile hauek eta haien adierazpenaren erregulazioak tumoreen garapenean izan dezaketen garrantzia azpimarratuz. Erregulazio hori maila ezberdinetan eman daiteke eta esan bezala protagonista ugarirengan izan dezake eragina. Lan honetan, alde batetik, RNA ez-kodetzaile luzeen (IncRNA) ezaugarri nagusiak eta minbiziaren garapenean horiek duten garrantzia laburbiltzen saiatuko gara. Izan ere, gaur arteko emaitzek tumore solido zein hematologikoen garapenean hainbat RNA ez-kodetzaile luzek izan dezaketen paper kritikoa azpimarratu dute. Bestalde, epitranskriptomaren alorra ere pil-pilean dagoen garai honetan, zientzialariek interes handia dute RNA molekuletan dauden aldaketa biokimikoek izan dezaketen garrantziaren ikerketan. Orain arte RNAn aldaketa kimiko ugari deskribatu badira ere, gaur egun N<sup>6</sup>metiladenosinaren (m<sup>6</sup>A) inguruan lortzen ari dira aurrerapauso handienak, aldaketa horrek RNA elementuen egituran eta adierazpenean eragin zuzena duela ikusi baita (5). Adibide modura, RNA ez-kodetzaile luzeek eta epitranskriptomak (m<sup>6</sup>A aldaketak) leuzemia mieloide akutuaren (acute myeloid leukemia, AML) garapenean izan dezaketen paper garrantzitsua berrikusiko dugu. Leuzemia mieloide akutua helduengan agertzen den jatorri mieloideko minbizi ohikoena da, bere ezaugarri nagusia hezur-muinean eta odolean gertatzen den zelula leuzemiko heldugabeen pilaketa izanik. Horren prebalentzia dela-eta, minbizi hematologikoen alorrean gehien ikerturiko tumoreen artean dago eta, ondorioz, RNA ez-kodetzaile eta epitranskiptomikaren alorrean aurrerapen esanguratsuak burutu dira azkenaldian AMLaren testuinguruan (6). # 2. RNA ez-kodetzaile luzeak (long non-coding RNA, lncRNA) Orokorki, RNA ez-kodetzaileak zelularen barruan proteinarik kodetzen ez duten transkripto genikoak dira. Horien gehiengoa aspalditik ezagunak diren eta zelularen barruan maila altuan adierazten diren "housekeeping" RNA ez-kodetzaileek osatzen dute, zeinetan RNAm-aren itzulpenerako ezinbestekoak diren RNAr eta RNAt, RNAren moztitsasketarako ezinbestekoak diren RNA nuklear txikiak (snRNA) eta RNAren eraldaketan parte hartzen duten RNA nukleolar txikiak (snoRNA) aurki ditzakegun (7). Hala ere, "housekeeping" RNA kategorian sartzen ez diren RNA ez-kodetzaile mota ugari identifikatu dira, horiek sailkatzeko irizpide nagusia tamaina izanik: RNA ez-kodetzaile laburrak (<200 bp) eta RNA ez-kodetzaile luzeak (>200 bp). Berriki, geneen adierazpenean eta gaixotasun ugariren garapenean funtzio garrantzitsuak dituzten RNA ez-kodetzaile labur ugari deskribatu dira (small ncRNA). Azken ikerketek RNA ez-kodetzaile laburren dibertsitatea azpimarratu dute, kategoria horren barnean klase ugariko RNA ez-kodetzaileak bereiziz (mikroRNA, siRNA, piRNA...) (7). Horien artean, mikroRNAk dira orain arte gehien ikertu direnak eta minbiziaren testuinguruan tumore mota askotan miRNA horien adierazpenean asaldurak aurkitu dira, tumoreen garapenean duten funtzioa azpimarratuz (8). Bestalde, RNA ez-kodetzaile luzeen (IncRNA) kategoriak 200 bp baino luzeagoak diren transkripto ez-kodetzaile guztiak biltzen ditu. LncRNAek ez dute 100 aminoazido baino luzeagoa den irakurketa irekiko sekuentziarik (ORF, open reading frame), orokorrean ez dute kodoi kontserbaturik eta ez dute homologiarik proteina datu-baseekin. Hori dela-eta, IncRNA hauen potentzial kodetzailea oso baxua da (7, 9). Baina pizten duten interesa ez dago proteinak kodetzeko duten gaitasunaren baitan, RNA molekula modura funtzionalak direla aurkitu izanaren baitan baizik. LncRNA funtzional edo RNA gene hauek klase modura definitzen dituzten hainbat ezaugarri komun partekatzen dituzte: alde batetik, kromatina-mailan transkribatzen diren DNA geneen marka epigenetiko berak dituzte, H3K4me3 (3. histonako 4. lisinaren trimetilazioa) promotorean eta H3K36me3 (3. histonako 36. lisinaren trimetilazioa) genearen gorputzean zehar, RNAm-aren antzera IncRNA gehienen transkripzioa RNA polimerasa II-k egiten du, 5' muturrean txapela dute, % 40k 3' muturrean poliA isatsa dute eta gehienek introiak dituzte, moztitsasketa alternatiboa ohikoa izanik. Azkenik, haien adierazpena transkripzio-faktore ezagunen bidez erregulatua eta ia esklusiboki ehun espezifikoa izan ohi da (7, 10). # 3. lncRNAen sailkapena eta funtzionaltasuna LncRNAen taldean ezaugarri ezberdineko RNA klase ugari aurki daitezkeenez, haien sailkapenerako terminologia konplexua garatu da (9). Orokorrean, kontserbazio urria dutela eta funtzio oso ezberdinak bete ditzaketela kontuan izanda, sailkapenerako gehien erabilitako metodoa haien kokapen genomikoan oinarritzen da. Sailkapen horren arabera, lncRNAk kategoria orokor hauetan sailka daitezke: (A) "sense", harizpi bereko beste transkripto baten exoi batekin edo gehiagorekin gainezartzen direnak; (B) "antisense", aurkako harizpiko beste transkripto baten exoi batekin edo gehiagorekin gainezartzen direnak; (D) intronikoak, beste transkripto baten introi batetik eratorriak; (E) bidirekzional edo dibergenteak, promotorea aurkako harizpiko beste transkripto batekin partekatzen dutenez korregulatuak direnak, eta, azkenik, (F) intergenikoak, beste bi geneen artean era independentean aurkitzen direnak (1. irudia) (7, 11). Azken horiek interes berezikoak dira transkripzio aktiboko marka histonikoak erakusten dituztelako, zelularen barruan funtzionalak direla iradokiz. Izatez, hainbat ikerketak zelularen oinarrizko bidezidorretan duten inplikazioa erakutsi dute, minbiziaren garapenean izan dezaketen garrantzia azpimarratuz (12). Era berean, lncRNAen funtzio nagusia geneen adierazpena kontrolatzea denez (9), horretarako erabiltzen duten mekanismoaren arabera sailka daitezke, cis eta trans moduan jokatzen duten molekulak bereiziz. Cis motako lncRNAk transkripzio-gunean bertan betetzen dute beren funtzioa, inguruko geneen adierazpena erregulatuz. Adibide modura, orain arte gehien ikertu den XIST lncRNA daukagu, bi X kromosometako baten inaktibaziorako ezinbestekoa dena. Zehazki, XIST transkriptoa X kromosoma inaktibotik transkribatzen da, kromosoma horri berari lotzean bere inaktibazio epigenetikoa martxan jarriz (13). Aldiz, trans motakoek geneen adierazpena genoma mailan erregulatzen dute, beren funtzioa ez baitute transkripzio-gunean bertan burutzen. HOTAIR lncRNA erregulazio mota horren adibide garbia da, 12. kromosoman kokatutako HoxC klusterretik adierazten baita, 2. kromosoman aurkitzen den HoxD klusterra erregulatzeko (14). ![](_page_22_Figure_6.jpeg) 1. irudia: lncRNA mota ezberdinak genoman duten kokapenaren arabera, bost kategoriatan sailkatzen dira: (A) "sense", (B) "antisense", (D) intronikoak, (E) bidirekzional edo dibergenteak eta (F) intergenikoak. Orain arte identifikatutako IncRNAen kopuru handiak eta haien heterogeneotasunak zelularen barruan ezinbesteko funtzio ugari bete ditzaketela adierazten du. Alor honetan burututako ikerketek erakutsi dute orokorrean IncRNAen funtzio nagusia geneen adierazpena erregulatzea dela. Horretarako mekanismo nagusia genomaren gune konkretuetara kromatina eraldatzen duten konplexuak (geneen adierazpena erregulatzen duten proteina konplexuak) bideratzean datza (15). Konplexu horiek geneen adierazpena kontrolatzen dute epigenetikoki, hau da, geneak adieraztea edo isilaraztea eragiten dute horretarako marka espezifikoak ezarriz edo kenduz dagokien geneei. Marka horiek zelula bat bereiztean zelula alabetara pasatzen direla ikusi da, nahiz eta ez dagoen oso argi nola gertatzen den. Hala ere, IncRNAek beste hainbat funtzio betetzen dituzte zelularen nukleo eta zitoplasman (2. irudia), besteak beste, DNAren toleste eta isolamenduaren erregulazioa, RNAren transkripzio, moztitsasketa, itzulpen eta egonkortasunaren erregulazioa, egitura azpinuklearren antolakuntza, proteinen lokalizazioa egitura zelular jakinetara eta mikroRNAen lotura hauen funtzioa kontrolatzeko. Era berean, IncRNA batzuek peptido motzetara itzul daitezkeen ORF txikiak kodetu ditzakete (7). ![](_page_23_Figure_2.jpeg) 2. irudia: LncRNAen funtzioak. Alde batetik lncRNA nuklearrek geneen adierazpena kontrolatu dezakete: (A) Kromosomen antolakuntza espazialean eraginez, (B) kromatinaren konplexu eraldatzaileak genomaren gune konkretuetara bideratuz, (D) transkripzio-faktoreen jarduera erregulatuz, eta (E) geneen adierazpena areagotuz "enhancer" RNA (eRNA) modura jokatzean. Bestalde, lncRNA zitoplasmatikoek RNAm-aren adierazpena erregulatu dezakete: (F) RNAm-aren egonkortasuna erregulatuz, (G) RNAm-aren itzulpena erregulatuz, (H) lncRNA batzuek peptido motzetara itzul daitezkeen ORF kodetuz eta (I) mikroRNAekin lehiatuz beren ituei lotzeko. (38)-ko 1. iruditik eraldatua. #### 4. LncRNAen erregulazioa eta minbizian duten papera LncRNA ugari deskribatu dira giza gaixotasunen garapenarekin erlazionatuta, bereziki minbiziaren testuinguruan. Zehazki, hainbat tumoretan onkogene, gene tumore-supresore eta eraldaketa metastatikoaren gidari diren IncRNAk deskribatu dira, horien desregulazioak gaixotasunaren garapenean duen garrantzia azpimarratuz. LncRNAen adierazpen akastun hori gene kodetzaileen kasuan bezala alterazio genomikoen, erregulazio epigenetikoaren, transkripzio-faktoreen edo egonkortasunean eragina duten faktoreen jardueraren ondorioa izan daiteke. Hau da, IncRNAek gene kodetzaileen adierazpena erregulatu ahal duten bezala, haiek ere zorrozki erregulatuak dira, orain arte zelularen barruko prozesuen erregulazioaren inguruan jakina zenari konplexutasun-maila Naroa Gimenez-Camino, Ane Amundarain, Xabier Agirre berri bat gehituz (7). Horren adibide garbiak MEG3 (tumore-supresorea) eta ANRIL (onkogenea) lncRNAk dira. MEG3 Maternally expressed gene 3 (MEG3) tumore-supresore modura deskribatutako lehen lncRNA da (3A. irudia). Minbizi mota ugaritan MEG3aren adierazpena era adierazgarrian murrizten dela deskribatu da; hala nola garuneko hainbat tumoretan, gibel, bular, giltzurrun, birika eta prostatako minbizietan, baita mieloma anizkoitza, sindrome mielodisplasikoa eta AML bezalako minbizi hematologikoetan ere (7, 16). AMLaren testuinguruan MEG3aren adierazpen murriztua eta promotorearen hipermetilazioa gaixo hauen pronostiko txarreko adierazle modura deskribatu dira (17). Zehazki, MEG3ak tumoreen garapena galarazteko p53 proteina tumore-supresore ezagunaren menpekoak diren zein p53rekiko independenteak diren bidezidor zelularrak aktibatzen dituela deskribatu da. Alde batetik, p53 degradatzen duen MDM2 proteinaren mailak murrizten ditu, p53 egonkortuz eta degradaziotik babestuz. Gainera, p53 proteinaren mailak igo, p53 menpeko transkripzioa aktibatu eta p53 bere gene ituen promotoreetara lotzeko gaitasuna handitzen du. Izatez, MEG3aren gainadierazpen ektopikoak p53ren pilaketa eragiten du, zelulen proliferazioa galaraziz. Azkenik, retinoblastomaren (RB) bidezidorra, eta ondorioz, zelulen proliferazioa erregulatzen dituela deskribatu da (16). Orotara, MEG3ak giza zelulak minbizi bihurtzetik babesten ditu. ![](_page_24_Picture_4.jpeg) 3. irudia: AMLen eragin tumore-supresorea edo onkogenikoa duten lncRNAen funtzioen irudikapen eskematikoa. (A) MEG3 lncRNA tumore-supresorearen p53 menpeko funtzioak. Alde batetik, MEG3k p53 degradatzen duen MDM2 proteinaren mailak murrizten ditu, p53 egonkortuz eta degradaziotik babestuz. Gainera, p53 proteinaren mailak igo, p53 menpeko transkripzioa aktibatu eta p53 bere gene ituen promotoreetara lotzeko gaitasuna handitzen du. (B) ANRILen funtzio onkogenikoak. ANRIL INK4 kluster tumore-supresorearekiko "antisense" transkribatzen da eta klusterra isilarazten du Polycomb konplexuak (PRC1 eta PRC2) bertara bideratuz. Gainera, AMLan ematen den ANRILen gainadierazpenak AdipoR1 hartzailea gainadierazten du, zeinak zelularen seneszentzia eta metabolismoa erregulatzen duten AMPK eta SIRT1en adierazpena sustatzen duen ondorio onkogenikoekin. (7)-ko 2. iruditik eraldatua. ANRIL Antisense Non-coding RNA in the INK4 Locus (ANRIL) edo CDKN2B-AS1 p15INK4b-p14ARFp16INK4a klusterrarekiko "antisense" transkribatzen den funtzio onkogenikodun lncRNA da (3B. irudia). Kluster honetako INK4 proteinek funtzio tumore-ezabatzaile garrantzitsua dutela deskribatu da. Zehazki, p15 eta p16k zelulen proliferazioa bultzatzen duten CDK4 eta CDK6 ziklina menpeko kinasak inhibitzen dituzte. Aldiz p14ARFk, MEG3aren kasuan bezala, MDM2 proteinaren mailak murrizten ditu p53 egonkortuz (18). Proteina horiek garapen normalean zehar ez dira adierazten eta zahartzaroan edo estimulu onkogenikoen ondorioz bakarrik aktibatzen dira. Hain zuzen, lokus horren adierazpena Polycomb konplexu errepresiboek (PRC1 eta PRC2) zorrozki kontrolatzen dute, baldintza normaletan kluster osoa isilaraziz. ANRIL lncRNA Polycomb konplexuak kluster honetara bideratzeko ezinbestekoa dela erakutsi da. Era berean, ANRILaren isilarazpenak Polycomb konplexuen lotura blokeatzen du, INK4 proteinen adierazpena areagotuz eta zelulen proliferazioa blokeatuz (18, 19). AMLaren kasuan, ANRILaren adierazpena areagotuta dagoela ikusi da. Gainadierazpen horrek ondorio onkogeniko nabarmenak ditu; izan ere, ANRILak leuzemiaren garapena eragin dezake, INK4 klusterraren adierazpena eta zelulen seneszentzia murriztuz, horien proliferatzeko gaitasuna areagotuz eta zelularen metabolismoa erregulatuz (20). Zehazki, ANRILaren gainadierazpenak glukosaren metabolismoan zuzenean inplikatuta dagoen AdipoR1 hartzailea (adiponektina hartzailea 1) gainadieraztea eragiten du. Horrek, era berean, leuzemiaren tratamenduan itu garrantzitsuak diren eta zelularen seneszentzia eta metabolismoa erregulatzen duten AMPK eta SIRT1aren adierazpena sustatu eta ondorio onkogenikoak eragiten ditu (21). Zalantzarik gabe, emaitza hauek minbiziaren garapenean lncRNAek duten paper kritikoa deskribatzen dute, alor honetan haien ikerketak duen interesa azpimarratuz. Ildo horretatik, lncRNA identifikazioak eta orain arte ikertutakoek zelularen barruan funtzio garrantzitsuak betetzen dituztela ezagutzeak orain arteko genomen, transkriptomen eta gene-adierazpenaren erregulazioaren inguruko ikuspegia aldatzea eragin du. Lehen emaitza hauek etorkizunean aurkikuntza zirraragarri ugari egingo direla aurreikusten badute ere, oraindik lncRNA hauen ikerketaren hastapenetan gaude eta ikerketa asko dago egiteko. Hasteko, lncRNAen eta haien adierazpen-patroien identifikazio eta anotazio sistematikoa eta publikoa behar da. Orain arte identifikatutako lncRNA kopurua oso handia bada ere, haien adierazpena oso ehun- eta baldintzaespezifikoa denez, ehun ezberdinetan eta zelula-estimulu ezberdinen aurrean jartzean (gaixo/osasuntsu, farmakologikoki tratatua/kontrola…) adierazten diren lncRNAen deskribapena ezinbestekoa da. Horrez gain, gene kodetzaileek bezala, lncRNAek ere transkripto ezberdinak eman ditzakete mekanismo ezberdinen ondorioz, transkripto horien guztien identifikazioa eta haiengan eragiten duten mekanismoen ezagutza beharrezkoa izanik. Era berean, lncRNAek zelulan betetzen dituzten funtzioak ezagutzeko ezinbestekoa da ikerketa funtzionalak egitea. Giza gaixotasunei dagokienez, horietan identifikatutako lncRNAk haien diagnostiko goiztiarrerako biomarkatzaile gisa, pazienteen pronostikorako edo gaixotasun horiei aurre egiteko itu terapeutiko gisa erabili daitezkeela frogatzen duten ikerketak ezinbestekoak dira (7). Zentzu horretan, klinikara eramatea lortu den lehen lncRNA prostatako minbiziaren detekzio goiztiarrerako erabiltzen den PCA3 (Prostate Cancer Antigen 3) lncRNA da. PCA3aren adierazpena prostata-espezifikoa da, eta prostatako ehun osasuntsuekin alderatuta, prostatako tumoreen % 90 baino gehiagotan haren adierazpena 60-100 aldiz handituta dagoela ikusi da. PCA3aren funtzioa ezezaguna den arren, biomarkatzaile gisa duen potentziala ikusita gernuko PCA3aren detekzioan oinarritzen den prostatako minbiziaren diagnostikorako test klinikoa garatu da (Progensa PCA3 urine test); gaur egun errutinazko test modura erabiltzen da bere sentikortasun altuagatik eta erraz egin daitekeen proba kliniko bat delako (9, 22). Beste zenbait minbizitan ere diagnostikorako zein pronostikorako baliagarriak izan daitezkeen lncRNAk identifikatu dira, baina oraindik ikerketa gehienak maila preklinikoan burutu direnez, paziente kopuru handiekin egindako azterketa kliniko kontrolatuak beharrezkoak dira emaitza itxaropentsu hauek arlo klinikora eramateko (9). Era berean, RNAn oinarritutako terapien garapena oraindik hastapenetan badago ere, lncRNA ugarik minbiziaren garapenarekin duten harreman estuak eta horietako askok zelula espezifikoetan duen adierazpenak ikerketa-alor ezin interesgarriagoa bihurtzen dute minbiziaren aurkako borrokan terapia zuzenduen garapenerako (23). Horrez gain, azken ikerketek lncRNAen adierazpena epitranskriptomikoki ere erregulatuta dagoela erakutsi dute, transkriptoma osoan zeharreko ikerketei esker milaka lncRNAtan marka epitranskriptomikoak aurkitu baitira (24). Zalantzarik gabe, harreman estua dago RNAren biologiaren bi alor horien artean, horien ikerketak duen interesa azpimarratuz. # 5. Epitranskriptomika Orain gutxi arte, zelulen informazio biologikoa DNAtik eratorritako kode genetikoaren barruan zegoela uste zen. Baina, azken urte hauetan ikertzaileek epitranskriptomikaren arloan jarri dute fokua, RNAren modifikazio kimikoetan; izan ere, aldaketa horiek transkripzio ondorengo prozesu guztietan eragina dutela ikusi da, azkenik proteinen sintesiaren dibertsifikazioan eraginez (25). RNAren modifikazio guztien artean, RNA eukariotoaren metabolismoan eta funtzioan eragina duten batzuk aurkitu dira, besteak beste, $N^6$ -metiladenosina ( $m^6A$ ), 5-metilzitosina ( $m^5C$ ), uridinaren (U) isomerizazioa pseudouridinara ( $\psi$ ) edo $N^1$ -metiladenosina ( $m^1A$ ) (4. irudia), modifikazio hauek batez ere, RNAm eta IncRNA bezalako RNA ez-kodetzaileetan agertzen direlarik. RNAren ezaugarri bereziak direla-eta, (bizi laburra, oso egituratua, gune zelular ezberdinen artean mugikorra), RNA mailako erregulazio hau oso sentikorra eta dinamikoa dela ikusi da. Zehazki, modifikazio bakoitzak bere efektua mekanismo ezberdin baten bidez lortzen duela deskribatu da, baina testuinguruaren arabera mekanismo horiek desberdinak izan daitezke. Gainera, modifikazio horietako batzuk oso dinamikoak dira, zelulari inguruneko estimuluei era azkarrean erantzutea ahalbidetuz (26). ![](_page_26_Figure_3.jpeg) 4. irudia: RNAren modifikazio kimiko ezagunen eta horien proteina idazle zein ezabatzaileen eskema. Agertzen diren modifikazio kimikoak N¹-metiladenosina, N⁶-metiladenosina, uridina (U)-pseudouridina eta 5-metilzitosina dira. Ondorengo hauek dira RNAren, eta bereziki IncRNAen modifikazio epitranskriptomiko nagusiak: N<sup>6</sup>-metiladenosina, aldaketa epitranskriptomiko nagusi eta ugarienetako bat da (25) eta GAC sekuentzian, adenosinaren 6. nitrogenoan metil talde baten ezarpenean datza (m<sup>6</sup>A) (26-28) (5. irudia). Giza transkriptoen % 25ean baino gehiagotan 10.000 m<sup>6</sup>A aldaketa baino gehiago ikusi dira, eta ez hori bakarrik, aldaketa horiek 7.000 giza gene ezberdinetan gertatzen direla ikusi da. Zelulek aldaketa horren bidez, RNAren metabolismoa eta itzulpena azkartzen dute, aldaketa hori irakurtzeko gai den proteina espezifikoren bat dagoen bitartean, noski. Hortaz, m<sup>6</sup>A edo bestelako aldaketak irakurtzeko gai diren proteinen identifikazioan eta karakterizazio funtzionalean dago gakoa; izan ere, proteina horiek markaturiko RNA horren patua zein izango den erabakiko baitute, amaierako RNA ez-kodetzaileen edo proteinen sintesia erregulatuz (27). Hainbat proteina ezberdin aurkitu dira m<sup>6</sup>A aldaketaren idazle, irakurle eta ezabatzaile gisa parte hartzen dutenak. METTL3 entzima izan da lehena, metiltransferasa funtzioa du eta funtsezko proteina bezala deskribatu da m<sup>6</sup>A aldaketa idazteko garaian. Horri, METTL14 entzima gehitu zaio, horrela METTL3rekin batera idazle konplexu bat osatuz (28). m<sup>6</sup>A markaren idazle konplexuaren aktibitatea MACOM izeneko beste konplexu batek erregulatzen du, WTAP, VIRMA, CBLL1, ZC3H13 eta RBM15 proteinez osatuta (6). Aldi berean, m<sup>6</sup>A marka espezifikoki identifikatzen duten proteinak deskribatu dira, irakurle moduan ezagutzen direnak, YTH familiakoak (YTHDC1-2 irakurle nuklearrak eta YTHDF1-3 irakurle zitoplasmatikoak). Proteina horiek m<sup>6</sup>A marka funtzionala den edo ez erabakitzen dute, hau da, m<sup>6</sup>Aren funtzio biologikoaren erantzuleak dira. Oraindik proteina horien inguruan ikerketa gutxi burutu bada ere, YTH familiako proteinek RNAren metabolismoko pauso ugaritan parte hartzen dutela deskribatu da. Esaterako, YTHDF1 eta 2 irakurle zitoplasmatikoek RNAm-aren itzulpena sustatu eta RNAm-aren egonkortasuna erregulatzen dute hurrenez hurren (29, 30). Aldiz, YTHDC1 irakurle nuklearra ezinbestekoa da preRNAm-aren moztitsasketa alternatiboa era egokian burutzeko (30). Moztitsasketa alternatiboaren erregulazioa RNAm-aren degradazioarekin zuzenki erlazionatuta dagoenez, m<sup>6</sup>Ak RNAm-aren egonkortasunean eragin zuzena duela ikusi da, horren adierazpen normalerako beharrezkoa izanik (27). Bestalde, m<sup>6</sup>A aldaketa dinamikoa eta itzulgarria dela ikusi da, FTO eta ALKBH5 demetilasak izanik marka hau kentzearen erantzule zuzenak (28). ![](_page_27_Picture_2.jpeg) 5. irudia: m<sup>6</sup>A modifikazioa eta horrek RNAren adierazpenean duen eginkizuna. m<sup>6</sup>A modifikazioa METTL3 eta METTL14 metiltransferasek osatutako konplexu katalitikoak ezartzen du, eta aitzitik, marka epitranskriptomiko hau FTO eta ALKBH5 proteina demetilasek ezabatzen dute. MACOM konplexua WTAP, RBM15, VIRMA, ZC3H13 eta CBLL1 proteinez osatuta dago eta METTL3/14 konplexuaren aktibitatea erregulatzen du. Aldi berean, YTH familiako proteinak m<sup>6</sup>A markaren irakurleak dira. Nukleoan YTHDC1 proteina irakurleak preRNAren moztitsasketa alternatiboa suspertzen du. Zitoplasman, aldiz, RNAren itzulpena YTHDF1 eta YTDHF3 proteinek estimulatzen dute, eta YTHDF2k, aldiz, RNAren egonkortasuna erregulatzen du. Orain arte ezagutzen den m<sup>6</sup>A marken gehiengoa RNAm-an aurkitu bada ere, funtzio zelular ezagunak dituzten IncRNAetan ere detektatu dira berriki. Esaterako, RNAm-aren transkripzioa eta moztitsasketa erregulatzen duen MALAT1 IncRNAn (Metastasis Associated lung adenocarcinoma transcript 1) hainbat m<sup>6</sup>A gune aurkitu dira, MALAT1 transkriptoaren bigarren mailako egitura, eta ondorioz funtzioa, mantentzeko ezinbestekoak direnak (31). Era berean, XIST RNA ez-kodetzaile nuklearrean ere m<sup>6</sup>A gune ugari identifikatu dira, eta YTHDC1 proteina gune horietara batzea ezinbestekoa da X kromosoma baten isilarazpena era egokian burutzeko (29). Zalantzarik gabe, emaitza hauek m<sup>6</sup>A markaren garrantzia islatzen dute RNAren prozesamenduan, haren funtzio ugariak zehazteko ikerketa gehiagoren beharra azaleratuz. N¹-metiladenosina, adenosinaren 1. nitrogenoan metil talde baten ezarpenean datza (m¹A) (32). Oraindik ez dago guztiz argi zein metiltransferasa proteinak katalizatzen duen marka honen ezarpena RNAn (25, 26), baina azken ikerketek modifikazio honen proteina idazle zein irakurle posible batzuk deskribatu dituzte, TRMT familiakoak eta ALKBH3 hurrenez hurren (33). Azken ikerketen arabera, RNA baseen parekatzea eten eta RNA harizpi bikoitzen banaketa eragin dezake m¹A aldaketak. Nahiz eta 7.000 m¹A aldaketa baino gehiago aurkitu diren RNA ez-kodetzaile luze eta kodetzaileetan, oraindik ikerketa gutxi burutu denez, m¹Aren funtzionaltasuna ez dago guztiz garbi nahiz eta seguruenik itzulpenaren sustapenarekin lotuta egon (32). Era berean, IncRNAetan marka honen presentzia oraindik ez da oso ondo aztertu, baina berriki buruturiko ikerketa batek MALAT1 IncRNAn m¹A guneak identifikatu ditu. Zalantzarik gabe etorkizunean, ikerketa gehiago egiten den heinean, marka hau IncRNA gehiagotan aurkitu eta horrela haren funtzioa zehazteko aukera hobeak izango dira (34). 5-metilzitosina, zitosinaren 5′ posizioan metil talde baten ezarpenean datza (m<sup>5</sup>C). Gutxienez 57 RNA metiltransferasa identifikatu dira giza zeluletan, haietatik 5 behintzat m<sup>5</sup>C aldaketan eragin zuzena dutenak; NSUN1/2/3/4/6/7, NSUN5a/b/c, DNMT2 (RCMT metiltransferasak) eta TET familiako proteinak hurrenez hurren. NSUN2k hainbat RNA ez-kodetzailetan 5-zitosina metilatu dezakeela ikusi da, eta horrek zelula amen garapenaren erregulazioan eta minbizi-zelulen garapen eta metastasian garrantzi handia duela deskribatu da. Aldiz, DNMT2k, DNA metiltransferasa bezala ezagutu den arren, RNAt eta RNAr-aren metilazioan ere parte hartzen duela ikusi da (25, 33, 35). m<sup>5</sup>Cren funtzio biologikoak RNA eukariotoan ezezaguna izaten jarraitzen du gaur egun (31). Bestalde, TET familiako TET1/2 eta TET3, hm<sup>5</sup>C (hidroximetilzitosina) bitartekari moduan erabiliz, m<sup>5</sup>C aldaketaren ezabatzaileak direla dirudi. Hau da, proteina horiek m<sup>5</sup>Cetik hm<sup>5</sup>Crainoko bidea ahalbidetzen dute, ondoren hm<sup>5</sup>Ctik berriro zitosinarainoko buelta erraztuz (31). m<sup>5</sup>C detektatzeko teknika espezifikoekin transkriptoma ikertzean m<sup>5</sup>C marka ugari aurkitu dira hainbat lncRNAtan. Esaterako, modifikazio horrek XISTen funtzioa erregulatzen duela ikusi da; izan ere, in vitro ikerketetan XISTen m<sup>5</sup>C markaren presentziak PRC konplexu errepresiboak lotzea eragozten duela frogatu da (34). Uridina (U)-pseudouridina (ψ), uridinaren isomerizazioa dela-eta suertatutakoa. Marka honen ezarpena RNA-gida menpekoa edo independentea izan daitekeela deskribatu da, snoRNP konplexu edo pseudouridina sintasa entzimek bideratua hurrenez hurren. Hala ere, oraindik ez da marka honen entzima irakurlerik ezagutzen, eta ez da ezabatzailerik aurkitzea espero itzulezina dela uste baita (33). Hala ere, gaixotasunekin erlazionatutako hainbat RNAtan pseudouridilazio-guneak antzeman dira, funtzio garrantzitsuak betetzen dituela iradokiz. Hala nola, pseudouridinak RNA baseen parekatzea aldatzen du, eta RNAren ezaugarri fisiko-kimikoetan ere eragin zuzena izan dezake, horrela, RNAren egitura aldatuz, baseen parekaketa hobetuz eta RNAren egiturari zurruntasuna emanez. Berriki, RNAm-an modifikazio hau jasaten duten ehunka posizio deskribatu dira, posizio hauek finkoak, induzigarriak zein ehun-espezifikoak direlarik (24). LncRNAei dagokienez, berriki burututako ψ-seq (pseudouridina-sekuentziazioa) ikerketei esker, pseudouridilazio guneak aurkitu dira hainbat lncRNAtan, besteak beste XIST eta MALAT1 lncRNAetan. Hala ere, modifikazio hauen funtzioa oraindik ezezaguna da gaur egun (24). #### 6. Epitranskriptoma AMLan Epitranskriptomaren alorrean, m<sup>6</sup>A aldaketa ugariena dela ikusi denez, esfortzu handiak egin dira horren detekziorako protokoloak ondo garatzeko. Zehazki, AMLan m<sup>6</sup>Ak RNAm-aren itzulpena desregulatzen duela deskribatu da. AMLan, METTL3 eta METTL14 gainadierazita daudela ikusi da progenitore hematopoietiko normalekin alderatuta (6, 36, 37). METTL3 eta METTL14 transkripzioaren hasiera-guneetara lotzen dira bereziki, eta m<sup>6</sup>A markaren ezarpen goiztiarrak AMLaren garapenerako beharrezkoak diren zenbait generen itzulpena bultzatzen du, hala nola c-MYC, CBL2, PTEN, SP1 eta MYB. Gainera, gizakien eta arratoien zelula ama hematopoietikoetan (HSC) METTL3 eta METTL14 geneen jarduera katalitikoaren gainadierazpenak proliferazioa sustatu eta desberdintzapen mieloidea galarazten du (6). Era berean, zelula mieloideen desberdintzapen-prozesuan METTL3 eta METTL14aren adierazpena nabarmen murrizten da. Are gehiago, HSC zeluletan METTL3 eta METTL14 geneen isiltzeak zelula horien proliferazioa gutxitu eta zelula mieloideen desberdintze-prozesua bizkortzen du (6, 36). Horrek, m<sup>6</sup> A mailaren areagotzeak, HSC zeluletan desberdintzapen-ibilbide normala aldatzen duela adierazten du, horren ondorioa zelula progenitoreen pilaketa izanik. Emaitza hauek erakusten dute m<sup>6</sup> A marka aldatzen duten entzimak itu interesgarria izan daitezkeela etorkizunean minbiziaren aurkako terapietan aurrerapauso garrantzitsuak emateko (6). AMLaren alorrean aurrerapen garrantzitsuak egin dira, baita ere m<sup>5</sup> Cren karakterizazioan; izan ere, NSUN2 eta DNMT2 metiltransferasak 5- fluorourazilo eta 5-AZAren (Azacitidine) erantzunaren erregulazioarekin erlazionatuta daudela ikusi da. Bi farmako horiek sindrome mielodisplasikoa edo AML bezalako gaitz hematologikoen tratamenduan ohikoak dira, eta DNA eta RNA demetilatzen dute, bi horien metilazio-maila globalak murriztean hipometilazioa eraginez (35). Farmako horiek klinikan duten erabilera ikusita, marka epitranskriptomiko honen presentziak gaixotasunaren garapenean duen eragina ulertzea gakoa izan daiteke AMLan medikuntza pertsonalizatuari atea ireki eta paziente bakoitzari farmako egokiena emateko. Bestalde, RNA aldatzen duten m<sup>1</sup> A eta ψ markek AMLan duten funtzio biologikoa ez da oraindik guztiz ulertu, seguruenik horien proteina idazle, irakurle eta ezabatzaile guztiak deskribatu ez direlako, eta, bestalde, aldaketa horiek detektatzeko baliabide optimoak falta direlako. Esaterako, errendimendu altuko sekuentziazioan (NGS) oinarritutako tekniken mapaketa-akatsen ondoriozko positibo faltsuak oraindik ezin daitezke modu errazean detektatu (25, 26). Marka horien ikerketa oraindik hastapenetan dagoenez, gaur egun zaila da gaixotasunen testuinguruan betetzen duten funtzioa ezagutzea, baina etorkizunean, ikerketa gehiago egiten den klinikaren alorrera eraman daitezkeen neurrian aurkikuntza zirraragarriak egitea espero da. # 7. Ondorioak Azken urteetan, teknologia berriei esker genetikaren arloan aurrerapen handiak egin diren arren, RNA ez-kodetzaileen eta epitranskriptomikaren alorrean oraindik galdera asko dago erantzuteko. Lehenik, epitranskriptoma zein lncRNAen ezagutzan aurrerapausoak emateko RNAren paisaia osoa ezagutzea ezinbestekoa da. Ikuspegi global hau beharrezkoa da; izan ere, zenbait RNA modifikaziok RNA mota desberdinen patua alda baitezakete, proteinen sintesian eragina izanik. Bestalde, lncRNA gehienen funtzioa oraindik ezezaguna da, eta hori gutxi balitz, RNAren modifikazioek ere beste konplexutasun-maila bat ezarri dute RNAren funtzio biologikoen erregulazioan (24). Horrez gain, lncRNAn edo RNAn ezarritako marka hauekin elkarri ekiten dioten faktore eta entzima zehatzak ezagutzea ere premiazkoa da haien funtzioa guztiz ulertzeko (27). Horrela, RNAren biologiaren aspektu ezberdinetan egindako ikerketa integratzea funtsezkoa izango da berari buruzko ulermena hobetzeko eta lortutako ezagutzak arlo klinikora eraman ahal izateko (26). Zalantzarik gabe, lncRNAen eta epitranskriptomaren aroaren hasieran gaude eta oraindik zientzialariek tamaina eta konplexutasun handiko erronka daukate RNAren biologia ulertzeko. #### Eskerrak Ikerketa hau Espainiako Hezkuntza eta Lanbide Heziketa Ministerioaren proiektuari (Ayuda para la Formación de Profesorado Universitario 2017, FPU2017/02733 Ane Amundarain Iraola) esker burutu da. # 8. Bibliografia - 1. Lander ES, et al. Initial sequencing and analysis of the human genome. Nature. 2001; 409: 860-921. - 2. Mattick JS. Non-coding RNAs: The architects of eukaryotic complexity. EMBO Rep. 2001; 2: 986-991. - 3. Li X, et al. Epitranscriptome sequencing technologies: Decoding RNA modifications. Nat Methods. 2016; 14: 23–31. - 4. Saletore Y, et al. The birth of the Epitranscriptome: deciphering the function of RNA modifications. Genome Biology. 2012; 13: 175. - 5. Machnicka MA, et al. MODOMICS: a database of RNA modification pathways-2013 update. Nucleic Acids Res. 2013; 41: 262-267. - 6. Ianniello Z, et al. N6-Methyladenosine Role in Acute Myeloid Leukaemia. Int J Mol Sci. 2018; 19: 2345. - 7. Garitano-Trojaola A, et al. Long non-coding RNAs in haematological malignancies. Int J Mol Sci. 2013; 14: 15386-15422. - 8. Agirre X, et al. Epigenetic regulation of miRNA genes in acute leukemia. Leukemia. 2012; 26: 395-403. - 9. Presner JR, et al. The emergence of lncRNAs in cancer biology. Cancer Discov. 2011; 1: 391-408. - 10. Agirre X, et al. Long non-coding RNAs discriminate the stages and gene regulatory states of human humoral immune response. Nat Commun. 2019; 10: 821. - 11. Ponting CP, et al. Evolution and functions of long non-coding RNAs. Cell. 2009; 136: 629-641. - 12. Huarte M, et al. A large intergenic long non-coding RNA induced by p53 mediates global gene repression in the p53 response. Cell. 2010; 142: 409-419. - 13. Gendrel AV, et al. Noncoding RNAs and epigenetic mechanisms during X-chromosome inactivation. Annu Rev Cell Dev Biol. 2014: 30: 561-580. - 14. Rinn JL, et al. Functional demarcation of active and silent chromatin domains in human HOX loci by non-coding RNAs. Cell. 2007; 129: 1311-1323. - 15. Khalil AM, et al. Many human large intergenic noncoding RNAs associate with chromatin-modifying complexes and affect gene expression. Proc Natl Acad Sci USA. 2009; 106: 11667-11672. - 16. Lyu Y, et al. Dysfunction of the WT1-MEG3 signaling promotes AML leukemogenesis via p53-dependent and -independent pathways. Leukemia. 2017; 31: 2543-2551. - 17. Alvarez-Dominguez JR, et al. Long non-coding RNAs during normal and malignant hematopoiesis. Int J Hematol. 2014; 99: 531-541. - 18. Kim WY, et al. The regulation of INK4/ARF in cancer and aging. Cell. 2006; 127: 265-275. - 19. Kotake Y, et al. Long non-coding RNA ANRIL is required for the PRC2 recruitment to and silencing of p15(INK4B) tumor suppressor gene. Oncogene. 2011; 30: 1956-1962. - 20. Yu W, et al. Epigenetic silencing of tumor suppressor gene p15 by its antisense RNA. Nature. 2008; 451: 202-206. - 21. Sun LY, et al. LncRNA ANRIL regulates AML development through modulating the glucose metabolism pathway of AdipoR1/AMPK/SIRT1. Mol Cancer. 2018; 17: 1-6. - 22. Newcomb LF, et al. Performance of PCA3 and TMPRSS2:ERG urinary biomarkers in prediction of biopsy outcome in the Canary Prostate Active Surveillance Study (PASS). Prostate Cancer Prostatic Dis. 2019 Jan 21. doi: 10.1038/s41391-018-0124-z. - 23. Corey DR, et al. Non-coding RNAs as drug targets. Nat Rev Drug Discov. 2017; 16: 167-179. - 24. Shafik A, et al. The emerging epitranscriptomics of long noncoding RNAs. Biochim Biophys Acta. 2016; 1859: 59-70. - 25. Song J, et al. Chemical Modifications to RNA: A New Layer of Gene Expression Regulation. ACS Chem Biol. 2017; 12: 316-325. - 26. Frye M, et al. RNA modifications: what have we learned and where are we headed? Nat Rev Genet. 2016; 17: 365-372. - 27. Meyer KD, et al. The dynamic epitranscriptome: N6-methyladenosine and gene expression control. Nat Rev Mol Cell Biol. 2014; 15: 313–326. - 28. Morena F, et al. Above the epitranscriptome: RNA modifications and stem cell identity. Genes. 2018; 9: 1–28. - 29. Patil DP, et al. Reading m6A in the transcriptome: m6A-binding proteins. Trends Cell Biol. 2018; 28: 113-127. - 30. Adhikari S, et al. m(6)A: Signaling for mRNA splicing. RNA Biol. 2016; 13: 756-759. - 31. Zhou KI, et al. N6-methyladenosine modification in a long non-coding RNA hairpin predisposes its conformation to protein binding. J Mol Biol. 2016; 428: 822-833. - 32. Zhao BS, et al. Post-transcriptional gene regulation by mRNA modifications. Nat Rev Mol Cell Biol. 2017; 18: 31–42. - 33. Davalos V, et al. SnapShot: Messenger RNA Modifications. Cell. 2018; 174: 498–498. - 34. Safra M, et al. The m<sup>1</sup>A landscape on cytosolic and mitochondrial mRNA at single-base resolution. Nature. 2017: 551: 251-255. - 35. Cheng JX, et al. RNA cytosine methylation and methyltransferases mediate chromatin organization and 5-azacytidine response and resistance in leukaemia. Nat Commun. 2018; 9: 1163. - 36. Weng H, et al. METTL14 Inhibits Hematopoietic Stem/Progenitor Differentiation and Promotes Leukemogenesis via mRNA m6A Modification. Cell Stem Cell. 2018; 22: 191–205. - 37. Vu LP, et al. The N6-methyladenosine (m6A)-forming enzyme METTL3 controls myeloid differentiation of normal hematopoietic and leukemia cells. Nature Med. 2017; 23 b: 1369-1376. - 38. Morlando M, et al. Long non-coding RNAs: New players in hematopoiesis and leukemia. Front Med (Lausanne). 2014; 2: 23. ![](_page_31_Picture_1.jpeg) # Proteina ugariko dietak: lagunak ala etsaiak? Artikuluen berrikusketa High Protein Diets: Allies or Enemies? Article Review Aitor Garcia-Barandiaran<sup>1</sup> <sup>1</sup>Gurutzetako Unibertsitate Ospitalea. Nefrologia Zerbitzua. barandi\_93@hotmail.com # Laburpena Oso hedatua dago proteinek, kopuru handitan hartuta zein bestela ere, giltzurrunen kaltea ekartzen dutela. Jakina da proteinaren ekarpenaren murrizketak giltzurrun-gutxiegitasun diabetikoa zein ezdiabetikoaren aurrera egitea atzeratzen dituela, baita hauek bere baitan dakartzaten ondorioak ere. Beste alde batetik, proteinek kirol-errendimendua hobetzen eta muskulu-masa sortzen laguntzen dute, eta hainbat saiakuntza klinikotan agertu dira, proteinek kirolari osasuntsuetan eragiten dituzten aldaketak parametro funtzionaletan eta biokimikoetan. Orain arte, bi argudio kontrajarri daude proteinen kontsumoaren gainean: batzuek giltzurrunak kaltetzen dituztela, besteek eragin negatiborik ez dutela. Biak bateratuz gero, esan daiteke jada gaixo dagoen giltzurrunean proteinen kontsumo handiak kaltearen aurrera egitea sustatzen duela, pertsona osasuntsuetan ordea, inolako kalterik sortzen ez duelarik. Lehenaren babesleek proteina-kontsumoarekin kontuz ibiltzeko, eta beronen murrizpenaren aldeko jarrera dute; bigarrenek ordea kontsumo librea bultzatzen dute, baita altua ere, helburuak lortzeko bidean kalterik ez omen du sortzen eta. Baieztapen hauek zentzuzkoak diren ala ez argitzeko hainbat datu eta iturri bildu dira berrikuspen honetan, animalia zein gizakietan (osasuntsu daudenak, gaixo egoteko arriskuan daudenak, zein gaixorik daudenak) buruturiko saiakuntzak, gaiaren inguruan hipotesi berriak eta erantzun posibleak mahaiaren gainean jartzeko. Gako-hitzak: giltzurruna, proteinak, dieta, kaltea, giltzurrun-kaltea, giltzurrun-gutxiegitasuna, kirola, glomerulua, hiperfiltrazioa #### Abstract The belief that, either in high intake or in general, protein consumption causes kidney damage is widely extended. It is known that protein intake limitation helps reducing diabetic and non-diabetic CKD, and their associated consequences. On the other hand, protein helps in sport performance and building muscle mass, and some clinical trials have shown what protein intake causes at functional and biochemical parameters in healthy sportsmen and women. There are two opposite arguments about protein intake: some say it causes kidney damage, others say that there is no negative impact. Putting them together, one could tell that protein intake in a kidney that is already malfunctioning may lead to its destruction, while there is no risk of harm in those that are healthy. Defenders of the first argument support that there is a need to be careful with protein quantity, and that it should be reduced; those who support free protein consumption, even high protein intake, argue that it apparently doesn't bring kidney damage. In this review considerable data and sources were gathered, such as clinical trials in animals and humans (healthy, pre-illness stage and ill ones), in order to clarify if those statements are reasonable or not, and to put new hypothesis and possible answers on the table. Keywords: kidney, protein, diet, injury, kidney injury, kidney disease, sport, glomerulus, hyperfiltration Bidalia: 2019ko urtarrilaren 24an. Onartua: 2019ko maiatzaren 21ean. <https://doi.org/10.26876/osagaiz.1.2019.228> # 1. Materiala eta metodoak Artikuluen berrikusketa egiteko Pubmed online datu-basea erabili da. "Dietary protein intake", "kidney function", "high protein intake" eta "kidney disease" hitzak erabili dira bilatze-lana egiteko. Filtrorik ez da ipini, baina testu osoa eskuragarri duten, 10 urte baino gutxiagoko (20 artikulutik, 14 2013. urtetik aurrerakoak dira), gizakiengan egindako ikerketak batzen dituzten artikuluei eman zaie lehentasuna. Proteinen kontsumoari egozten zaion glomeruluen iragazte-tasaren handipena azaltzeko, antzekoak izan daitezkeen beste bi egoera planteatu dira ondoren: obesitatea eta haurdunaldia. Hauek bilatzeko "pregnancy" eta "physiology" hitzak erabili dira, eta nabarmendutako artikuluen artean egin da hautaketa. Obesoen artean "obese" eta "protein intake" hitzak erabili dira, eta diabetes mellitusik (DM) ez dutenen ikerketak hautatu dira. Batez ere gizaki osasuntsuen giltzurrunetan edota giltzurrunaren funtzioan dagoen efektua ikertu nahi izan da, eta hauen artean kirolarien eta sedentarioen artean alderik egon ote daitekeen. Bestalde, giltzurruneko gaixotasuna ez duten baina patologia aurreko egoeran dauden pertsonekin eta giltzurrunak gaixorik dituzten pertsonekin alderatu nahi izan da. Proteinen kontsumoa handitzat hartzeko ez da muga zehatzik ezarri, gaur egun muga hori zehazteko adostasunik ez baitago. "High Protein" kontzeptua oso aldakorra da. Zenbait ikerketatan dietaren kalorien %>30 bezala deskribatu da, beste batzuetan >1,5-2 g/kg/eguneko moduan. Ez dago ondo zehaztuta autoreek zer hartu duten proteina ugariko dietatzat. Askotan (batez ere hilkortasuna erakutsi duten horietan), proteina ugariko gehi karbohidrato gutxiko dietak agertu dira. Beraz, proteinen guztizko kantitatea ez ezik, hauen proportzioa ere aintzat hartu da zenbaitetan. Aipatu beharra dago kontuan hartu nahi dena proteinen ingestio osoa dela, ingestio honetarako proteina osagarriak (sintetikoak) hartuta edo janariarekin hartutakoak diren alderatu gabe. # 2. Sarrera Ia bi hamarkada dituen XXI. mende honetan, fitness eta kirol-errendimenduari lotu diren eta gosearen kontrolerako eskaintzen duten asetzeko gaitasunari esker pisua galtzeko erreminta moduan erabili diren proteina ugariko dietak apurka-apurka ezagutzera eman dira. Honekin batera, zenbait jarrera agertu dira, proteinen gehiegizko kontsumo batek gorputzean, konkretuki giltzurrunetan kaltea sor dezakeen harira. Gaixorik dauden pertsonetan dietako proteina kantitatea murriztu egin ohi da, giltzurrunen kaltearen aitzinamendua moteltzen duelako. Baina oraindik jakiteke dago, osasuntsu diren edo oraindik gaixotasunik garatu ez duten pertsonengan, eta batez ere kirolariengan, proteina asko kontsumitzeak kaltea sortzen duen. Kirola egiten aurreratu zein adituak ez direnek (>2 urtez erresistentzia edo beste motatako entrenamenduren bat egiten dutenak) ariketa fisikoa egiten hasten direnean gorputzaren konposizioa aldatu egingo zaie. Orokorrean, ohikoa da muskulu-masa handitzea gantza galtzearekin batera, proportzio berean emango ez bada ere. Hau, hasierako egokitze fisiologikoaz gain, izan liteke mendebaldeko gizartean gehiegizko proteina-kontsumoak ere laguntzea: gure dietaren % 15-20 izan behar du proteinak, giden eta erakundeen gomendioen arabera, baina gure gizartean erraz gainditzen dugu portzentaje hori. Gauzak horrela eta dieta egokia eginda, kirolariek bezala kalorien kontsumoa igotzea zentzuzkoa dirudi, muskulu-masa handitu eta errendimendua hobetzeko. Bide beretik gantzen, karbohidratoen edota proteinen proportzioa handitu gabe, guztizko proteinen kopuruak gora egingo du. Adibide bat jartzeko, astean 4-5 aldiz kirola egiten duen 25 urte, 75 kg eta 180 cm-ko pertsona batek, Harris Benedict formularen arabera 2.800 kcal inguru beharko lituzke. Proteinak dietaren % 15-20 badira, erraza da 135-150g proteina kontsumitzea eguneko. Horrek esan nahi du 1,7-2 g/kg/eguneko kontsumitzen direla, erraz. Kirolariengan gerta daitezke egoera hauek. Proteina kantitate handietan kontsumitzeak hainbat baldintzapean zenbait nahasmendu eragiten ditu; glomeruluetako hiperfiltrazio eta hiperemia, giltzurruneko gaixotasun kronikoaren (GGK) aurrerapena, proteinuria handitzea, diuresiaren, natriuresiaren, kaliuresiaren eta odol-presioaren aldaketak bultzatzeaz gain, nefrolitiasiaren (giltzurrun harrien) arrisku handiagoa ekar dezake beste hainbat aldaketa metabolikoren artean (1). Proteinek sor ditzaketen efektuen arteko alderapena hurrengo taulan laburtu da (1. taula). #### 1. taula \| Proteina ugariko dieten ALDE \| Proteina ugariko dieten AURKA \| \|----------------------------------------------------------------------------------------------------------------\|------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\| \| -<br>Muskulu-masaren<br>handipena,<br>eta<br>honek<br>dakarren indar handiagoa aplikatzeko ahalmena. \| -<br>Giltzurruneko<br>gaixotasun<br>kronikoa<br>duten<br>pertsonetan<br>giltzurrunaren<br>funtzioaren<br>galera<br>azkartzen dute. \| \| - Muskulu-masa mantentzea (pertsona nagusiei<br>bizi-kalitate<br>eta<br>autonomia-maila<br>hobe<br>diezaieke). \| -<br>Zalantzazkoa<br>da<br>pertsona<br>osasuntsuengan<br>Giltzurruneko Gaixotasuna sor dezaketen. \| \| - Kirol-errendimendu hobea. \| - Hezueria (batez ere animalia jatorriko proteina<br>den purinak ). \| \| -<br>Gosearen<br>aldetik<br>asetasuna<br>eskaintzea<br>(proteinak pisua galtzeko erreminta ona dira). \| - Giltzurruneko hiperfiltrazioa. \| \| \| -Nefrolitiasi arriskua. \| # 3. Giltzurrun-funtzioaren eta giltzurrun-gaixotasunaren definizioa Jakina da giltzurrunek gorputzean betetzen dituzten ondorengo funtzioak: gorputzeko hondakinen eta substantzien iraizketa, likidoen bolumenaren kontrola (eta honela osmolalitatearen eta odolpresioaren kontrola), azido-base orekaren kontrola eta hormonen sintesia besteak beste. Aintzat hartuta bihotz-gastua, gastu horretan giltzurrunek jasotzen duten proportzioa, eta baita ere odoleko plasma portzentajearen eta glomeruluetatik Bowman kapsulara pasako den plasma kopurua, kalkulatu da giltzurrunaren batez besteko iragazketa-tasa 120 ml/min dela. Glomeruluak nefronarekin kontaktuan dauden eta gernu-iragazketaren lehen pausoa osatzen duten odol-hodien korapilo mikroskopikoak dira (1. irudia). 1. irudia Glomerulua, gorriz, Bowman kapsulak inguratua. Iturria: [https://es.wikipedia.org/wiki/Glom%C3%A9rulo\\_renal](https://es.wikipedia.org/wiki/Glomérulo_renal) ![](_page_34_Picture_3.jpeg) Giltzurrunen lana kuantifikatzeko glomeruluen iragazketa-tasa neurtzen da, hau da, glomeruluetara pasatzen den plasma kantitatea. Glomeruluen iragazketa-tasa (GFR) kalkulatzeko 24 orduko gernua batu eta aztertzea dugu metodo onena. Oso metodo neketsua denez gero, horren ordez formula matematikoak erabiltzen dira giltzurrunen glomerulu-iragazketaren tasa kalkulatzeko. Erabilienak MDRD4, MDRD6 eta CKD-EPI dira. Azken horrek estimazio hobea ematen du giltzurruneko gaixotasun kronikoa duten pertsonetan. Giltzurrunaren unitate funtzionala nefrona da, giltzurrun-korpuskuluak (glomeruluak eta Bowman kapsula) eta giltzurrun-hodiek osatua. Gizonezkoek 900.000 nefrona inguru dituzte guztira eta emakumezkoek 700.000. Nefrona horiek osatzen dute giltzurruneko erreserba funtzionala. Denborarekin, urteak betetzen diren heinean, erreserba funtzional hau jaitsi egiten da apurka, eta giltzurrunak bere funtzioak betetzeko duen ahalmena gutxitu egiten da. Aldaketa hori fisiologikotzat hartzen da, baina zenbait egoeratan giltzurrunaren funtzio-galera hori azkartu egiten da. #### 3.1. Giltzurrun-gutxiegitasuna Odoleko produktu nitrogenatuen hondakinak giltzurrunaren bidez kanporatzeko ahalmena gutxituta dagoenean giltzurrun-gutxiegitasun baten aurrean gaudela esan dezakegu (2). Gutxiegitasun hori akutua (orduetan edo egunetan ezarria), azpiakutua (aste batzuen buruan) edo kronikoa (hilabetetan) bezala sailkatu daiteke. Gorputzeko likidoen bolumena, homeostasia, azido-base oreka, oreka hidroelektrolitikoa edo kreatininaren kontzentrazioa euren tarte egokian mantentzeko gaitasuna galtzen denean ere, egoerari giltzurrun-gutxiegitasuna deituko zaio. Eguneko <500 ml gernu kanporatzen denean oliguria deritzo, eta aldiz anuria <100 ml kanporatzen badira. Giltzurruneko gaixotasun kronikoaren (GGK) definizioa giltzurrunaren funtzioaren galera edo gutxitzea da, giltzurrunaren iragazketa-tasa <60 ml/min/1,73 m<sup>2</sup> denean edo giltzurrun-kaltearen markatzaileak agertzen direnean, 3 hilabete edo gehiagotan zehar. Aipatutako fenomenoa giltzurrunaren biopsia batean aldaketa histologikoak behatuz ikus daiteke, baita giltzurruneko kaltea adierazten duten markatzaileak neurtuta ere (albuminuria edo proteinuria, gernu-sedimentuen nahasmenduak edo irudi-probetan aldaketak ikusita). Munduko herrialde garatuetan hogeita hamar urte baino gehiagoko pertsonen artean % 7,2ko prebalentzia du. Espainian populazioaren % 10ak pairatzen du gaixotasuna, 60 urtetik gora % 20ra iristen delarik, eta askotan azpidiagnostikatua izaten da (3). Giltzurrunak berak pairatzen duen gaixotasunak gorputz osoan izango ditu ondorioak, bihotzean, odolean, eta hezurretan besteak beste. GGKren eragileen artean nefropatia diabetikoa, nefroangiosklerosia, glomeruluen gaixotasun primario edo sekundarioa, giltzurruneko gaixotasun hereditarioak edo jaiotzetikoak, nefropatia interstizialak, gernu-bidearen buxadura kronikoa (litiasia barne), gernu-bideko infekzio errepikatuak, gaixotasun sistemikoak (lupus, baskulitis, mieloma...) aurki ditzakegu. Askotan faktore hauetako batek baino gehiagok parte hartuko dute, arazoa areagotuz. #### 4. Giltzurrun-iragazketa handitzen duten egoerak Badaude giltzurrunetako glomerulu-iragazketaren tasa (GIT) handitzen duten zenbait kasu. Egoera hori fisiologikoa edo patologia aurrekoa izan daiteke. Giltzurrunek autorregulazio-ahalmena dute, eta gorputzaren fisiologiaren ohiko gorabeherek ez dute GIT aldatzen. Beraz, GIT aldatzen den egoeretan patologia dagoela pentsa daiteke edo giltzurrunek ahalmena galdu dutela. Hala ere, ez da beti horrela gertatzen. Haurdunaldian adibidez, GIT % 50 handitu egiten da egoera basalarekin alderatuta. Giltzurruneko plasma-fluxuak bere aldetik % 80an egiten du gora (4). Egarriaren eta ADHren atalasea jaitsi egiten dira nabarmen. Beraz, nahiz eta eritrozitoen, plasma-zelulen, ioien eta proteinen kopuru totala igo, hauen kontzentrazioa jaitsi egiten da eta osmolalitatea zein sodioaren kontzentrazioa txikiak izaten dira. Aldaketa horiek, beste batzuen artean, progesteronak (eta baliteke karenak ere) eragindakoak dira. Era berean, badaude giltzurrun-filtrazioa handitzen duten beste zenbait egoera, eta horietan iragazketa-tasa handitzen da, baina egoera hori kronifikatuz gero, azkenean moldapen-mekanismoek huts egiten dute, nefronetan kaltea eta nekrosi/fibrosia ekarriz. Hauen artean daude zahartzearen prozesu naturala, giltzurrun bakarra izatea / transplantea / giltzurrun-erreserba funtzional urria, hipertentsio arteriala, diabetes mellitusa (DM) eta obesitatea (5). Egoera horietan, lehen fasean iragazketa-tasa handitu egiten da hainbat mekanismoren parte hartzearen ondorioz (errenina-angiotentsina-aldosterona [EAA] sistema, glomeruluan presio hidrostatiko handitua...). Fluxuaren handipenak odol-hodi txikietan sortzen du kalte aurrena: paretaren aurkako presioak ehunaren haustura mikroskopikoak ekartzeaz gain inflamazioa, zelulen erreparazioak eta immunitate-erantzunak egoki izateari uzten diotenean, eta sortutako hausturak orbaindu egiten dira, fibrosia sortuz. Denborak aurrera egin ahala, eta mekanismo hauen aktibitatea eteten ez denez, apurka-apurka glomeruluen eta nefronen kaltea eta aipatutako ondoriozko fibrosia agertuko dira. Onartzen da, beraz, hasierako glomerulu-hiperfiltrazioak patologia aurreko egoera iragartzen duela. #### 5. Proteinak eta giltzurruneko kaltea Giltzurrun-iragazpena handitzea egoera fisiologikoan zein patologia aurrekoan gerta daitekeela ikusi da. Proteina ugariko dietak ere sartzen dira multzo honetan, dieta horiek giltzurrun-iragazpenaren tasa handitzen dutela ikusi baita. GITren handipena ikertzeko garaian, proteinen papera zein den aztertu izan da. Zenbait idazlek, proteina ugariagoren ingestioak dakarren GITren handipena haurdunaldian gertatzen denarekin alderatu dute, baina ez da baieztatu mekanismo bera dutenik. Proteinek hiperfiltrazioa eta hodizabalkuntza sortzeko duten ahalmenaren mekanismoa ez da argi ezagutzen (6), nahiz eta zenbait Osagaiz - 2019 ikerketek NO, TGF eta hainbat hodi-zabaltzaileri egotzi dioten efektua. Dena dela, emaitzetan gorabehera asko dago, askotan parametroak neurtzeko erabili diren tekniken arteko desberdintasunak direla medio. Literaturan ugari dira dietako proteinen ingestioak eta obesitateak GIT eta albuminuria handitzen duela jasotzen dituzten artikuluak. Oso obesoak diren norbanakoetan 120 ml/min-ko baino GIT askoz altuagoak topatzea ez da ezohikoa, kasu batzuetan 200 ml/min-ra hel daitekeelarik. Era honetan, obesitateak berak (proteinen gehiegizko kontsumorik gabe) giltzurrun-hiperfiltrazioa sortzen duela ikusi da, batez ere proteinak GITn duen eragina askoz ere txikiagoa dela ikusi delako. Proteina ugari kontsumitzeak GITn 5+6 ml/min-ko handipena dakarrela ikusita (2. taula), ez da nahikoa obesitateak sortzen duen hiperfiltrazioa azaltzeko (5). 2. taula Dietako proteinen efektuak giltzurruneko eta metabolismoko parametroetan (5). Iturria: Friedman AN et al. Independent influence of dietary protein on markers of kidney function and disease in obesity. Kidney Int. 2010; 78(7):693-7. \| \| up- \| Ch. \| Difference <sup>b</sup> \| P-VANue" \| \|--------------------------------------\|---------------\|----------------\|-------------------------\|----------\| \| W- \| 17 \| 17 \| _ \| - \| \| Weight (kg). \| 129:29 \| 10(12) \| N=2 \| 0.877 \| \| Dietary profess triske (gritter) \| 9(=2) \| 50:04 \| 49:04 \| -9.001 \| \| OFR (minnin) \| 714±25 \| 199529 \| Self \| 0.00€ \| \| Sever veninhe (myst) \| 0.75±0.14 \| 0.76±0.16 \| -0.01±9.00 \| 0.560 \| \| Serum qystafin C-(regit) \| 0.83±0.16 \| 0.06±0.26 \| -0.00±9.10 \| 0.270 \| \| 24 is united projects (Inglishly) \| 160±73 \| 177514 \| 16:00 \| 0.550 \| \| 34 h urine alkumin (mystay)* \| 9 (3,39) \| 11 (3,38) \| -1 (-61, 16) \| 0.147 \| \| 24 is seitze seria (grifay) \| 13.6±0.5 \| 6.0±0.1 \| 7.6:3.6 \| -9.001 \| \| 34 h urine createire (gritay) \| 1.6±0.4 \| 1.6:0.0 \| () 15() ± \| 0.650 \| \| BUH (myrdf) \| 1464 \| 7±1 \| 754 \| -9.001 \| \| Systolic bluss pressure (nm Hg) \| 120±11 \| 138±H \| N±11 \| 0.673 \| \| Dissibilit blass previouse (pass Hg) \| 7448 \| 7467 \| Ne7 \| 0.040 \| \| Finding gluinne (ng/d) \| 09±17 \| 9929 \| -1:12 \| 0.009 \| \| Penny AMOH \| 3.9(4.0,49.3) \| £0 (0.0, 10.0) \| 83(28.97) \| 0.400 \| #### 5.1. Animalietatik zer dakigun Animalietan badago frogarik proteina ugariko dietek giltzurrunei kalte egiten dietela pentsatzeko. Arratoietan kontrol-taldearekin alderatuta hamazazpi hilabetez egindako ikerketa batean, proteina ugariko taldeko arratoiek giltzurrunak % 17 astunagoak zituzten (p<0,0001), proteinuria hirukoitza (p<0,0001) eta kreatinina-argitze % 27 handiagoa (p=0,0012). Honekin batera proteina ugariko taldeak glomerulu handiagoak (p <0,0001) eta glomeruluen esklerosia (p=0,0003) azaldu zituen kontrol-taldearekin alderatuz, baita monozito askeen proteina erakartzaile-1en maila handiagoak ere (p<0.0001) (7). Txerrietan, beste aldetik, 8 hileko ikerketa batean, proteina ugariko taldeak giltzurrun handiagoak izan zituen, ikerketa amaierarako glomeruluen bolumena % 60-70 handitu zelarik. Handitutako giltzurrun horiek kalte histologikoa zuten, % 55 fibrosi gehiago eta % 30 glomeruluesklerosi gehiagorekin (2. irudia). Giltzurruneko monozito askeen proteina erakartzailea-1 (inflamazioaren markatzailea) maila handiagoan agertu zen, % 22 handiagoan konkretuki. Aurkikuntza hauek iradokitzen dute, proteina ugariko dietek epe luzera giltzurrunen osasuna konprometitu dezaketela (8). Aipatu beharra dago, aitzitik, arratoiak azkarrago zahartzen direla gizakiak baino. Emaitzek adierazten dutena gizakiengan gerta daitekeen ala ez, ez dakigu gaur egun. 2. irudia Arratoien glomeruluen irudiak (a) proteina normalekiko dietarekin, (b) proteina ugariko dietarekin 4. hilabetean, Schiff azido periodikoarekin fixatua eta 20x handipenean. Gezi bakoitzak glomerulu bakarra adierazten du. Glomeruluak (c) NP dietarekin eta (d) HP dietarekin 17 hilabeteren ondoren, Sirius girruarekin fixatua eta 40x handipenean (7). Iturria: Wakefield AP House JD, Ogborn MR, Weiler HA, Aukema HM. A diet with 35% of energy from protein leads to kidney damage in female Sprague-Dawley rats. Br J Nutr. 2011; 106(5):656-63. ![](_page_37_Picture_2.jpeg) Beha dezagun giltzurrunaren lana: kontzentraturiko gernuan, urearen iraizketa normala ureairagazketa altuarekin baino ezin da mantendu. Hau ureako plasma-kontzentrazioa handituta edota GFR (glomerulu iragazketa tasa) handituz lor daiteke. Fenomeno hau behatua izan daiteke arratoi komunetan ur ekarpen/basopresina ardatzean normaltasunaren barnean dauden aldaketa kronikoak pairatzen dituztenean. Egoera oso antzekoa ematen da proteina ekarpenaren aldaketak ematen direnean. Bi kasuetan urea gehiago filtratu behar da, gehiago iraitzi behar delako, edo irazpenaren efizientzia jaitsi delako. Bi kasuetan antzerako mekanismoa proposatu da berauei azalpena emateko. Laburbilduz, ikerketok erakusten dute basopresinaren eragina GFR handipenaren eragile dela. GFR handipen honek urea plasmatikoaren kontzentrazioaren igoera ekiditen du, onuragarria izan daitekeena bere aldetik. Edozelan ere, hiperfiltrazio honek eragin mingarriak izan ditzake giltzurrun gaixoetan (9). #### 5.2. Proteinen ekarpena egoera patologikoan Azken etapan dagoen giltzurrun gaixotasuna (ESKD) zuten paziente ez diabetikoek parte hartutako ikerketan, 3 talde desberdindu ziren: oso proteina gutxiko dieta (VLP), 0,3-0,4 g/kg/egun; proteina baxuak (LP) 0,5-0,6g/kg/egun eta proteina normalak (>0,8 g/kg/egun). Proteina gutxiko (LP) dietak ez zuen dieta normalarekiko (NP) ia desberdintasunik erakutsi. Ez dago argi LP dietak eGFRan duen inpaktua NP dietarekin alderatuz. ESKD-dun horietan ez zen aurkitu heriotzan aldaketarik bi dietak alderatutakoan; baina LP dietak ESKDra helduko diren pazienteen kopurua murriz lezake. Berrikuspenak ondorioztatu zuen LP dietek ESKDra aurrera egingo duten 4-5 estadioko GGK duten paziente kopurua gutxitu lezaketela. Oso proteina gutxiko dietek, ordea, ez dute pronostikoa hobetzen NPrekin alderatuta (10)(3. taula). 3. taula CI: konfiantza tartea; RR: arrisku erlatiboa; ESKD: amaierako etapako giltzurrun gaixotasuna; GFR: glomerulu iraizketa- tasa; SMD: estandarizatutako batez besteko aldea (10). Iturria: Hahn D, Hodson EM, Fouque D. Low protein diets for non-diabetic adults with chronic kidney disease. Cochrane Database Syst Rev. 2018 Urr 4;10:CD001892 \| Guicomes. \| Anticipated absolute effects" (95% CI) \| \| Relative No. of Cortain \| \| \| \|----------------------------\|----------------------------------------------------------------------------------\|-----------------------------------------------------------\|-------------------------------\|---------------------------\|----------------------\| \| \| Risk with mernal probein diet \| Risk with low protein diet \| (MSNLCI) \| participants<br>(studies) \| (GRADE) \| \| Death (all<br>causes) \| 35 per 1,000 \| 43 per 1,000<br>(28 to 65) \| 99 0.77<br>(0.31 to<br>0.16) \| 1680 (1) \| MODERATE 1<br>⊕⊕⊕⊝ \| \| (SKD \| 148 per 1,000 \| 153 per 3,000<br>(106 to 220) \| 60% 1.00<br>(0.73 to<br>5.51) \| 1854 (0) \| POM 11<br>⊕⊕⊖⊖ \| \| Evidor<br>change in<br>GFR \| The SMD for end or change in GFH was (<br>protein dist compand to normal protein \| 3.18 lower (0.75 lower to 0.36 higher) with low<br>a diet \| 4 \| 1680 (0) \| ⊕666<br>VERY LOW 111 \| Badira proteina ugariko dietak giltzurrun-funtzioari eragin diezazkiokeen bestelako kalteak ere: organoaren masa handiagoa eta histologian behagarria den ehunen kaltea. Animalietan egindako saiakuntzetatik atera daitezkeen ondorioak mugatuak izanda ere, proteina ugariko dieten bigarren mailako efektu fisiopatologikoak gizakiengan ere ager litezke. GGK ezarrita duten pazienteetan bederen, dietaren guztizko proteinaren ingestioa murriztuz gero (mugatu gabeko proteina ekarpenarekiko), edozein kausarengatiko heriotzek % 32 egiten dute behera. Hamazazpi kohortetan batutako datuez baliatuta, proteina ugariko/ karbohidrato gutxiko dietak kausa guztiengatiko heriotza-tasa handitzearekin lotuta daudela iradoki da (10). # 5.3. Proteinen ingestioa aktibitate fisikorik gabeko norbanako osasuntsuengan zein gaixotasun gabeko patologia aurreko egoeran Hogeita hamar ikerketa (1-24 hilabeteko luzerakoak) eta guztira 2.160 subjektu aztertu dituen (osasuntsu, obeso, zein Diabetes Mellitus 2 zutenak) 2014ko meta-analisi batean ondorioztatu zen, proteina ugariko dietak glomerulu iragazketa-tasa nabarmenago handitzen zuela (MD: 7,18 ml/min/1,73 m2, 95% CI 4,45-9,91, p<0.001), serumeko urean [MD: 1,75 mmol/l, 95% CI 1,13-2,37, p <0,001] eta gernuko kaltzioaren iraizketan (MD: 25,43 mg/24h, 95% CI 13,62-37,24, p <0,001) LP/NP protokoloarekin alderatuta (11)( 4. taula). Aurkikuntza hau gehienbat proteina iturria animalia zelako azal liteke, jatorri hauetako proteinek duten purina kantitate handiek duten efektuak direla eta. Purina kantitate handiek bihotz-hodietako arriskua handitu dezakete, baita hezueriaren arriskua ere. 4. taula. % 95 CI-rekin adierazitako batez bestekoen aldeak (MD) HP vs NP/LP dieten arteko efektuen emaitzak alderatzeko (11). Iturria: Schwingshackl L, Hoffmann G. Comparison of high vs. normal/low protein diets on renal function in subjects without chronic kidney disease: a systematic review and meta-analysis. PLoS One. 2014; 22;9(5):e97656. \| Ontcomes. \| No. of<br>Studies \| Sample,<br>size \| MD \| 05%CI \| p-<br>values \| laconsistency<br>j <sup>2</sup> \| \|-----------------------------------\|-------------------\|-----------------\|-------\|---------------\|--------------\|---------------------------------\| \| GFR (ml/min/1.73 m <sup>2</sup> ) \| 21 \| 1599 \| 7,18 \| [4.45, 9.91] \| <0.001 \| 52% \| \| Crestinine (umcl/I) \| 22 \| 1764 \| -1.42 \| [-3.50, 0,63] \| 0.18 \| 57% \| \| thes (muolif) \| 13 \| 910 \| 1.75 \| [1,13, 2.37] \| <0.001 \| 35% \| \| Chic seid (proble) \| 1 \| 205 \| 0.18 \| [-0.02, 0.44] \| 0.17 \| 3% \| \| Umary pH \| 7 \| 210 \| -0,39 \| [-0.82, 0.05] \| 0,07 \| 95% \| \| Urinary Albamin Protein (mg/34h) \| 11 \| 783 \| 0.30 \| [-2.83, 3.82] \| 0.77 \| 63% \| \| Unnary caleium excretion \| 30 \| TUB \| 25 43 \| [13 fi2, \| <0.001 \| 90% \| \| (mg/24h) \| \| \| \| 37.24] \| \| \| Proteina ugariko dietak GIT serumeko urea, gernuko kaltzio-iragazketa eta serumeko azido urikoarekin lotu ziren. Obesoen artean GGKaren arrisku handia kontuan hartuta, pisua galtzeko proteina ugariko dietak (batez ere animalia jatorriko proteinak) gomendatzen dituzten programak kontu handiz maneiatu beharko lirateke (11). Meta-analisi honen jomuga GGKrik ez duten pazienteengan proteina kopuru normaleko eta handiko dietek duten eragina izan zen. Aurkikuntza nagusia proteina ugariko dieta zuten pazienteek GIT,serumeko urea, gernuko kaltzio-iragazketa eta serumeko azido urikoan kontzentrazioen igoera azaldu zutela da. Saiakuntza kliniko gurutzatu batean proteina ugariko dieta eta proteina normaleko dieta alderatu ziren, zeinetan proteina kopurua 2,4g/kg/24h eta 1,2g/kg/24h ziren, hurrenez hurren. Hogeita lau gazte osasuntsuk zazpi egunez hartu zuten dieta bakoitza, eta hainbat parametro neurtu zitzaien zazpigarren egunean. Glomerulu-iragazketaren tasa (NP: 125 +/- 5 ml/min; HP: 141 +/- 8 mL/min; P < 0,001) (5. taula) eta iragazketa frakzioa\* (NP: 23 +/- 5%; HP: 28 +/- 5%; P < 0,05) nabarmen handitu zen proteina ugariko dietarekin (12). Bestalde, odoleko urea nitrogenatua, serumeko azido urikoa, glukagoia, natriuresia, albuminuria eta urearen iragazpena ere era esanguratsuan handitu ziren proteina ugariko taldean (6. taula). Ikerketak ondorioztatu zuen denbora motzean mantendutako proteina ugariko dietak giltzurruneko hemodinamika eta giltzurruneko azido urikoaren, sodioaren eta albuminaren iragazpenak aldatzen dituela. Era honetan, adi egon behar dugu proteina ugariko dietekin eta berauen efektuekin. Eta aipatutako aldaketek luzetara giltzurrunean kaltea ekar dezaketela ere ondorioztatu zen, baina ezin daiteke ahaztu ikerketak lagin txikia zuela eta denboratarte motzean egin zela. <sup>\</sup>Glomerulutik pasako den plasma kantitatean zenbateko likido proportzioa pasatzen den gernura. 5. taula* Glomerulu-iragazketaren tasa, giltzurruneko plasma fluxua (RPF) eta kalkulatutako giltzurruneko hodien erresistentzia (RVR) 24 gizonengan, 2 dieten arabera. 1, bolumen guztiak batez bestekoak dira + desbiderazio estandarra (SD). 2, 0 taldeak lehendabizi NP dieta burutu eta gero HP egin zuen. 3, 1 taldeak lehendabizi HP dieta eta ostean NP dieta egin zuen (12). Iturria: Frank H et al. Effect of short-term high-protein compared with normal-protein diets on renal hemodynamics and associated variables in healthy young men. Am J Clin Nutr. 2009; 90(6):1509-1516 \| \| Group 0; NP—HP <sup>2</sup> \| \| Group 1: HP→NP \| \| \|-----------------------------------------------------------\|-----------------------------\|---------------\|----------------\|---------------\| \| \| n \| Mean ± SD \| н \| Metan ± 50 \| \| GFR under NP (mL/min) \| 13 \| 125,7±4,70 \| 11 \| 124.1±5.08 \| \| GFR under HP (mL/min) \| 13 \| 141,3 ± 7,82 \| 11 \| 139.6±8.20 \| \| RPF under MP (mL/min) \| 13 \| 506.5 ± 15.54 \| 11 \| 507.5 ± 19.36 \| \| RPF under HP (mL/min) \| 13 \| 501.7±25,45 \| 11 \| 490.5 ± 25.43 \| \| RVF under NP (mm Hg+mL <sup>-1</sup> -min <sup>-1</sup> ) \| 13 \| 99,0 ± 7.97 \| 11 \| 97.5 ± 9.02 \| \| RVD under HP (mm Hg+mL <sup>-4</sup> -min <sup>-5</sup> ) \| 13 \| 93.9±5.5I \| 31 \| 94.3 ± 7.34 \| 6. taula. Proteina ugariko (HP) eta proteina normaleko (NP) dietak burutu zituzten gizonezko osasuntsuen gernuko aldaera kimikoak (12). Iturria: Frank H et al. Effect of short-term highprotein compared with normal-protein diets on renal hemodynamics and associated variables in healthy young men. Am J Clin Nutr. 2009; 90(6):1509-1516. \| \| MP diet \| HP diet \| Pyalue \| \|--------------------------------\|-------------\|--------------\|--------\| \| Urinary albumin (mg/24 h) \| 8.7±7 \| 183±7 \| <0.05 \| \| Urine pH \| 6.45±11.39 \| 5.79±0.47 \| <0.05 \| \| Specific gravity \| 1020 ± 10 \| 1020 ± 5 \| NS. \| \| Sodium excretion (mmol/d) \| 173.4±64 \| 215.6 ± 53 \| <0.05 \| \| Urea nitrogen excretion (mg/d) \| 9094 ± 1589 \| 13915 ± 2275 \| <0.01 \| \| Creatinine excretion (mg/d) \| 1796±292 \| 1989 ± 381 \| 0.12 \| Hala ere, beste era bateko jarrera duten ikerketak ere agertu dira. GGK garatuta ez zuten pertsona obesoetan 3 urteko saiakuntza kliniko aleatorizatua egin zen, guztira 310 parte hartzaile batu zituena. Egindako dietak hasierako gorputz-masaren >% 8 galtzea zuen helburu, mantentze fase batez jarraitua. LP (proteina baxua) taldeak 1,0 g/kg/egun proteina kontsumituko zituen; MP (bitarteko proteina kopurua) dieta 1,3 g/kg/egun -% 15 proteina, % 55 karbohidratoak eta bitarteko indize gluzemikoa (GI, >56)- eta HP (proteina kopuru handia) dietak 1,6g/kg/egun -% 25 proteina, % 45 karbohidrato eta indize gluzemiko txikiagoa (≤50)- alderatu ziren. Bi dietetan gantzen ingestioa % 30ekoa zen. Era berean, ariketa fisikoa egiterakoan bi talde banatu ziren: batak intentsitate handiko ariketa fisikoa 75 minutu/aste eta besteak bitarteko intentsitatea zuen ariketa egin zuen 150 min/aste. Bi programek >4.200 KJ/asteko (1.000Kcal inguru) gastua bilatu zuten. Giltzurrunaren funtzioa 24h-ko gernuan kreatininaren argitzea neurtuz aztertu zen, estimatutako glomerulu iragazketa (eGIT) CKD-EPI formula erabiliz kalkulatu zelarik. Kreatininaren argitzea, gernuko kreatinina, eta serumeko urearen aldaketak, urearen iragazpenarekin batera kalkulatuta, estimatutako proteinen ingestioarein zuzenean lotu ziren (p <0,0001) (7. taula). Saiakuntza klinikoarekin ondorioztatu da ez dagoela proteinen ingestioa handitzeak (oinarrizko proteinen ingestioa edozein delarik ere) giltzurrunetan kalterik sor dezakeen iritziari eusteko oinarririk. Saiakuntzaren aurkikuntza nagusia da proteinen ingestio handiagoa (>1,6 g/kg/egun) ez zegoela giltzurrunaren funtzio galerarekin erlazionatuta, pisu galerarentzako eta osteko mantenurako urte bateko interbentzioaren ostean, diabetes aurrekoa aurkezten zuten helduetan. Norbanako osasuntsuengan, kalorien ingestioan % 30era arteko proteinen ingestioak ez du erakutsi giltzurrunean eragin kaltegarririk (13). 7. taula. Estimatutako proteinen ingestioren (urearen iraizketaren aldaketen bidez kalkulatua) eta giltzurrunaren funtzioaren aldaketa urte bateko epean (13). Iturria: Møller G et al. Higher Protein Intake Is Not Associated with Decreased Kidney Function in Pre-Diabetic Older Adults Following a One-Year Intervention-A Preview Sub-Study. Nutrients. 2018; 10(1). \| Variable \| \| Spalpored<br>(P = NO \| p-Volum \| \| Adjusted<br>191 ± 160 \| p-Table \| \|---------------------------------\|-----\|----------------------\|-----------\|------\|-----------------------\|----------\| \| 3 Continue shouse to Liver \| 2% \| SWILL. \| 1388.00 \| 22.9 \| T3.88 + 4.84 \| 41683 \| \| A elifficial (see (1.2) and \| 676 \| 28 115 \| SUTTE \| 29 \| 147 o 1 in \| 6.129 \| \| L'Albuma G Centinos salar (BCB) \| 38 \| 11.67 ( 8.47 \| 0.09 \| 29 \| 4.67 × 6.24 \| 3 525 \| \| A Crea/Creativine Batte (LCR) \| 3/8 \| 944 : 2.22 \| <1.000Y \| 79 \| 11/0/240 \| 44400 \| \| A S-Crostolm (grad/C) \| 397 \| -214 ± 131 \| VI.36W \| 29 \| -15% ± 150 \| 4/12 \| \| A S-Green (money)/(L) \| 564 \| \$14.5 £ \$19.56 \| ull After \| 29 \| 1986 4 (188 \| violate. \| All cakes are beta to St. Statistical differences between changes in based on analysis of constraints. Beta is the slope coefficient of castrone treatment, per 3 and change in contrasted posterioristics (g/kg/day) from any outsides Model Admittal for age, garden, physical activity interference and vigorous), and study site (the University of Copyrigger, the University of Hallands, the University of Auckland, the University of Northean and the University of Northean Admittal and the University of Northean Admittal and Cells estimated geometrical filtration and S-Constrains serior constraints. S-University of Northean and Cells estimated geometrical filtration and S-Constraints serior constraints. 2018an argitaratutako meta-analisi batean 2144 laburpen berrikusi ziren, horietatik testu osoko 40 berrikuspen egiteko (14). Horietatik 28 ikertuak izan ziren eta 1358 parte hartzaileren datuak batu zituen. Bi taldetan banaturik HP taldeak >1,5 g/kg/egun edo energiaren %>20 edo >100g/egun hartuko zituen; eta NLP taldeak, HP taldearekin alderatuta %5 gutxiago, ikerketan sartzeko. >4 eguneko iraupena zuten ausazko saiakuntza klinikoak hartu ziren ikertzeko. Ikerketan onartua izateko irizpideen artean pertsona osasuntsua, obesoa, HTA eta 2 motako DM zutenak zeuden. Ikerketatik kanpo geratu ziren 1 motako DM, GGK, proteinuria edo giltzurrun-kaltea adieraz zezaketen edozein markatzaile zuten pertsonak. Emaitzak alderatzerakoan, GGKrik ez zuten norbanakoetan HP (1.81 + 0.60g/kg/egun) eta NLP (0,93 + 0,51 g/kg/egun) dietak alderatu ziren. Jatorriz, Brenner et al.-ek proposatu zuten glomeruluaren hiperfiltrazioaren eta giltzurruneko kaltearen arteko harremana, eta horretan GIT handipena nefronen galera konpentsatzeko erantzuna zela iradoki zen. Ebidentziak aurkezten duen informazioaren aldarrien artean, proposamenetako bat da gizakiengan, proteinen elikatzearen edo beste estimulu batzuen (haurdunaldia, nefrektomia...) aurreko hiperfiltrazio glomerularra giltzurrun osoan ematen dela, giltzurruneko odol fluxua handitzearen ondorioz. Meta-analisiko azpianalisien artean proteinen osteko (post) dosi menpeko efektua behatu zen proteinen eta GFRaren artean. Beste alde batetik, nahiz eta aipatutako proteinen dosi-erantzun efektua post GFR aldaketan esanguratsua izan, ez zen harreman esanguratsurik aurkitu proteina dosi eta GFR aldaketaren artean interbentzioa egin ostean (14) (3. Irudia). Honek esan lezake, nahiz eta proteinekin erlazionatutako GFR handipena egon, honen dosi handipenek GFR aldaketekin loturarik erakutsi ez dutenez, proteinei ezin zaiela efektu hau egotzi. 3. irudia. A: Proteinen ingestioaren eta ondorengo eGITren arteko dosi-erantzunetako efektuaren arteko erregresio lineala (r = 0,332, p = 0,03). B: GFR aldaketa (ΔGFR) interbentzioari erantzuten pertsona osasuntsuetan (r = 0,184, p = 0,33). GFR eta ΔGFR ml/min edo ml/min/1,73m2 eran irudikatu da, ikerketaren arabera argiketa edo eGFR neurketa eman delako. BW: gorputz-masa; eGFR: estimatutako glomerulu iragazketa-tasa; GFR: glomerulu iragazketa-tasa (14). Iturria: Devries MC et al. Changes in Kidney Function Do Not Differ between Healthy Adults Consuming Higher- Compared with Lower- or Normal-Protein Diets: A Systematic Review and Meta-Analysis. J Nutr. 2018; 148(11):1760-1775. ![](_page_42_Figure_4.jpeg) #### 5.4. Proteinek gernuan eragin ditzaketen aldaketak Ikerketa batean 74 atletaren gernu-lagina aztertu zen proteina kantitatea neurtzeko asmoz, gernuak eman dezakeen informazioa baliatuta. Lagin horietako batzuk baztertuak izan ziren proteinuria sortzen zuen baldintzaren bat izatearren, edo lagina alda zezakeen baldintzaren bat aurkezteagatik. Aukeratutakoen artean sortu zen talde esperimentala, zeinak proteina osagarrien (era artifizialean sintetizaturiko proteinak) kontsumoaren aurrekariak zituzten gizabanakoak batuko zituen, kontrol taldeak proteina osagarrien kontsumorik hartzen ez zuten banakoak batuko zituelarik. Proteina osagarriek giltzurrunen funtzioa kaltetzen ez dutela ondorioztatu zen, eta mikroproteinurian (giltzurrunen kaltearen susmarazi) ez zuela aldaketa esanguratsurik eragin (p = 0.4564), emaitzei behatuta. Dena dela, etorkizunean proteina osagarriak giltzurrunaren funtzioa alda dezaketen egoera edo patologiak dituzten taldeetan aztertu beharko litzateke (15). #### 5.5. Proteinek kirolarietan eragindako ondorioak Hainbat egoeratan gertatzen da proteinen kontsumoa. Batetik pisua galtzeko, eta oso ohikoa den beste eremu batean, gimnasioan aritzen diren pertsonek muskulu-masa handitzeko. Honen harira, 49 ikerketa eta guztira 1.864 norbanako aztertu zituen meta-analisi batek (16), proteinen ingestioa handitzeak zekartzan efektuak neurtzen zituztenak. Erresistentziarako Entrenamendua (EE) eta proteina osagarriak (sintetikoak, gehienetan esnearen eratorriak, hauts formatuan salduak, irabiakiak edo bestelakoak prestatzeko) konbinatzen zituzten ausazko kontrolatutako saiakuntzak hartu ziren kontuan. EEren irizpideak betetzeko, >6 asteko iraupena izan behar zuen eta astean 2 entrenamendu baino gehiago egin behar zuten parte hartzaileek. Horietan bi talde banatu ziren; batak proteina osagarriak hartuko zituen, beste agente hipertrofia sortzailerik hartu gabe. Honela, entrenamenduek 6-52 astez iraun zuten (13 $\pm$ 8 aste) eta entrenamenduek 2-5 egun/aste izan ziren (3 $\pm$ 1 egun/aste). Entrenamenduak 1-14 ariketa (7 $\pm$ 3 ariketa/sesio), 1-12 serie/ariketa (4 $\pm$ 2 serie/ariketa) eta 3-25 errepikapen/serie (9 $\pm$ 4 errepikapen/serie) izan ziren. Proteina osagarriak hartzen zituen taldeak proteinen ingestioa handitu zuen (23 $\pm$ 14 g/egun; p=0,004), kontrol taldean aldaketa esanguratsurik agertu ez zelarik (1+14 g/egun; p=0.83). Hogeita hiru saiakuntzatan batutako datuetan, kalorien kontsumoa (kcal/egun) ez zen aldatu luzatutako EErekin eta proteina osagarriekin, ezta aldaketa esanguratsurik aurkitu proteinak hartzen zituzten eta kontrol taldekoen artean ( $\Delta$ proteina hartzaileen taldea: 50+293 kcal/egun, $\Delta$ kontrol taldea: 70+231 kcal/egun, p=0,71). Proteina osagarriek EEk eragindako 1RM (errepikapen maximoa) eta GGM (gantzik gabeko masa) irabazietan hobekuntza zekarrela izan zen ikerketako aurkipen nagusia. GGMn aldaketak nabariagoak izan ziren entrenatutako norbanakoetan (0,75 kg (0,09, 1,40), p=0,03) eta norbanakoa zenbat eta adintsuagoa izan, orduan eta efektu txikiagoa lortuko zuen (-0,01 kg (-0,02,-0,00), p=0,002). Proteina osagarritasunak 1,62 g/kg/egun-etik gora, ez zituen GGM irabaziak era esanguratsuan handitu (4. Irudia). 4. Irudia. Proteinen ingestio totalaren (g/kg/egun) eta gantzik gabeko masaren aldaketaren (ΔFFM) segmentuko erregresio lineala, X izpien absortziometria bidez neurtua. Zirkulu bakoitzak ikerketa bateko talde bat irudikatzen du. Lerro eteneko geziak eten puntua adierazten du: 1.62 g/kg/egunm p = 0,079. Lerro jarraituko geziak % 95 CI (1,03-2,20) adierazten du (16). Iturria: Morton RW et al. A systematic review, meta-analysis and meta-regression of the effect of protein supplementation on resistance training-induced gains in muscle mass and strength in healthy adults. Br J Sports Med. 2018; 52(6):376-384. ![](_page_43_Figure_4.jpeg) Honela, proteina osagarriei egotzi diezazkiokeen onurak ohiko proteinarekin lor daitezkeela esan liteke, eta osagarriek helburua lortzen lagunduko gaituztela. Bestalde, entrenatutako banakoek masa-irabazi nabariagoak dituzte, berauek duten proteina aprobetxatzeko ahalmena handiagoa delako, ez indarrean osagarriak hartu dituztelako. Proteinen kontsumoa, beraz, erabilgarria eta garrantzitsua da EE egiten dutenetan. Literaturak dio norbanako aktiboetan 1,.4-2,2 g/kg/egun-eko kontsumoa beharrezkoa dela. Modu honetan, saiakuntza batean proteina oso ugariko dietek (4,4 g/kg/egun) entrenatutako gizon zein emakumeen gorputzean zuen eragina ikertu zen (17). Entrenatutako pertsonekin egindako 8 asteko saiakuntzaren ostean, 20 parte hartzaile HP taldean eta 10 kontrol taldean, ondorioztatu zen HP (proteina ugari) dieta hiperkalorikoek ez dutela gantz-masa handitze, baizik eta GGM (gantzik gabeko masa). Ez zen bigarren mailako efektuak (gibel- edo giltzurrun-mailan) neurtzeko odol analitikarik egin. Nahiz eta muskulu-masa handitu (helburuen arabera onuragarria da), ez da giltzurruneko edo gibeleko kalterik aztertu, eta horrek beraz ikerketari balioa kentzen dio berrikuspen honetan ikertu nahi den puntuaren inguruan, ez baitzelako giltzurruneko kalterik neurtu. Aurretik ikusita geneukan 1,62 g/kg/egun proteina kantitate baino altuagoek ez zekartzatela GGM masa handipen esanguratsurik, entrenatu gabeko norbanakoetan bederen. Literaturak ordea, aipatzen du gure helburuak betetzerako orduan 2-2,5 g/kg/egun ere hartzea dagoela. Beste kasu batzuetan ere kantitate altuagoak bilatu dira. Kasu honetan EEan sartuta zeuden 12 gizon osasuntsuk boluntario aurkeztu zuten bere burua 16 astez. Hauetan, 8 astez HP dieta (3,3+0,8 g/kg/egun) ezarri zitzaion erdiari, normala (2,6+0,8 g/kg/egun) beste erdiari, eta beste 8 astez taldeak aldatu ziren, saiakuntza gurutzatua sortzeko. Biei antolatutako EE astuna egokitu zitzaien. HP taldeak, kontrol taldeak baino esanguratsuki kaloria gehiago kontsumitu zituen (p<0,05) (18), bi taldeen artean dietaren egituran alderik ez zegoelarik. Gorputz-konposaketan edo osasun-markatzaileetan ez zen aldaketa esanguratsurik aurkitu, ez talde batan ez bestean. Odol analisien bidez neurtuta (profil orokorra, giltzurrun-profila eta gibel-profila, lipidoen profila barne), ez zen bigarren mailako efekturik (adibidez odoleko lipidoetan, glukosan, giltzurrunetan gibelean eta abar) proteinen ingestioarekin lotura zutenik aurkitu. Saiakuntzari egotzitako ondorioak: entrenamendua nabarmen aldatzen ez duten entrenatutako gizonetan, proteina ugariko dieta kontsumituta (2,6-3,3 g/kg/egun), 16 asteren epean ez dago aldaketarik odoleko lipidoetan edota giltzurrun zein gibelen markatzaileetan. Aztertutako epean, ikusi da HP dietak eta EE astunarekin efektu positiboa dutela gorputzkonposaketan, baina osasunerako ondoriorik gabe. Esan beharra dago dieta normaleko taldean proteinen kontsumoak aski erraz gainditzen zuela (bikoiztu ere) MOEk gomendatzen duen kantitatea: 2,6 g/kg/egun vs 1-1,2 g/kg/egun. #### 5.6. Eztabaida Berrikuspen honetan batu diren iturrietako ondorioak aztertuta, bi jarrera nagusi bereiz litezke: (i) proteina kontsumoarekin adi ibiltzeko mezua darabiltenak, honen gehiegizko ekarpenak epe luzean kalte egingo bailioke giltzurrunaren funtzioari; eta (ii) proteina kantitate handien kontsumoaren alde daudenak, honek giltzurrun osasuntsuetan kalterik sortzen ez omen duelako. Proteinen gehiegizko kontsumoaren aurkako argudioen artean aintzat har daiteke aktibo ez diren gazteengan, nahiz eta osasuntsu egon, proteina gehiegi jateak eGITn gernuan eragiten dituzten aldaketak dira (12). Era berean, HP dietek GGK duten pertsonengan jazarpen esanguratsua sortzeko ahalmena daukatenez, ekidin beharko lirateke. Meta-analisi batean behatu zenez, HP dietak nabarmenago handitzen ditu GIT eta gernuko kaltzioaren iraizketan, LP/NP protokoloarekin alderatuta (11); meta-analisian ondorioztatu zen, beraz, proteina ugariko dietek giltzurrun-funtzioan aldaketak eragin zitzaketela eta epe luzera kalte potentziala ere. Beste ikerketa batean ikusi zen proteina anitzen ingestio glomerulu-hiperfiltrazioarekin eta hiperemiarekin lotuta dagoela, eta era berean GGKren progresioarekin, proteinuria handitzearekin; diuresiarekin, natriuresiarekin, kaliuresiarekin eta odol-presioaren aldaketekin, nefrolitiasia (giltzurruneko kalkuluak) pairatzeko arrisku handiagoarekin, eta hainbat aldaketa metabolikorekin (1). Animalietan, bereziki arratoietan (7) eta txerrietan (8), glomeruluen esklerosia gertatzen da proteina ugariko dieten eraginez, baina oraindik ez dakigu gizakiengan ere fenomeno hau gertatzen den. Beste alde batetik, orain arteko ikerketetan pertsona osasuntsuengan proteinek kalterik ematen ez dutela iradoki da (19, 20). Proteinak seguruak direla eta norbanako osasuntsuetan bigarren mailako ondoriorik ez dakartela eusten dutenek proteina kantitate oso handietan (3,3 g/kg/egun) ere ez dagoela odoleko lipidoetan edota giltzurruneko zein gibeleko markatzaileetan aldaketarik (13) dute argudio. Proteinen iturria edozein delarik ere, natural zein sintetiko (proteina osagarriak), giltzurrunen funtzioa kaltetzen ez dutela ondorioztatu zen, eta mikroproteinurian (giltzurrunen kaltea susmarazten duena) ez zuela ondoriorik, emaitzei behatuta (15). Egoera potentzialki patologikoa (baina gaixotasun ezarririk gabe) duten pertsonetan ere ez da behatu giltzurrun kalterik HP dieta hartutakoan (13). Zenbait metaanalisi ere proteinen kontsumoaren alde agertu dira: proteinen kontsumoak GGM handitzen duela adierazten du, nahiz eta entrenatu gabeko pertsonek 1,62 g/kg/egun-etik gora onura esanguratsurik ez erakutsi, ez baitute hartutako proteinak aprobetxatzeko horrenbesteko ahalmenik (16). Azkenik, joan den 2018ko azaroan argitaratutako meta-analisi batek pertsona osasuntsuak, obesoak, HTA eta 2 motako DM zutenak ikertu zituen. HP taldean kontsumoa >1.5 g/kg/egun izan zen. Nahiz eta proteinen dosi-erantzunetako efektua post GFR aldaketan esanguratsua izan, ez zen harreman esanguratsurik aurkitu proteina dosi eta GFR aldaketaren artean interbentzioa egin ostean (14). Zoritxarrez, proteina ugariko dieten ulermen sakona mugatua da, historikoki dieta hauen onarpena txikia izan baita. Ez da gizakietan epe luzeko proteina ugariko ingestioaren ikerketa zorrotzik egin (ikerketa askok eta askok 8-12. astetan moztu izan dute saiakuntza, eta gehienez 6-12 hilabetean jotzen du muga), gehiengoa tarte motzean geratzen delarik, eta proteina ugariko dietek pertsona obesoetan daukaten efektuaren datuak oso eskasak direlako. Edozein kasutan, nahiz eta norbanako osasuntsuengan proteina ugariko dietak egiterakoan giltzurrunekin zerikusi duten kontraindikaziorik ez egon, arrisku hipotetikoak berrikusi beharko lirateke pazientearekin, hau da, norbanakoari moldatu. Era berean, proteina ugariko dietek GGK duten pertsonetan jazarpen esanguratsua sortzeko potentziala daukatenez, egoera horretan ekidin egin beharko lirateke. Kontuan hartu beharko litzateke GGK isilpeko gaixotasuna denez gero (gogoratu 30 urtetik aurrera ,GIT 10ml/min inguru jaisten dela hamarkada bakoitzeko, eta populazioaren %20tik gora duela GGK, hasierako estadioetan bada ere), pertsona orok plasmako kreatininaren neurketa eta proteinuriaren test arina egin beharko lukeela horrelako dietarik hasi aurretik. Beraz, baliteke proteinen kontsumoa ez izatea giltzurrun-funtzioaren galeraren errudun, baina badakigu GGKren progresioan parte hartzen duela. Hau ikusita, planteatu beharra dago proteina ugariko dietak dituzten pertsonek ez ote duten oinarrian isilpeko gaixotasunen bat, GGKra bideratuta dagoena. Proteinen kontsumoa babesteko edo baztertzeko jarrerak aztertu dira. Orain arte ikusitakoa laburtzeko, hurrengo taulan bildu dira eztabaidan alderatutako argudioak (8. taula). # 8. taula \| Proteina ugariko dieten AURKA \| Proteina ugariko dieten ALDE \| \|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\|----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\| \| -Animalietan<br>glomerulu-esklerosia<br>eta<br>giltzurrunen fibrosia dakarte. \| -Gizakietan, animalietan behatutako fenomenoak<br>ematen diren ez dakigu. \| \| -Gehiegizko kontsumoak eGFRan eta gernuan<br>aldaketak sortzen ditu. Nahiz eta osasuntsu<br>egon, honek kalte potentziala dauka. \| -Pertsona osasuntsuetan 3,3 g/kg/egun arteko<br>kontsumoak ez du kalterik erakutsi giltzurrun zein<br>gibeleko markatzaileetan. \| \| -Nefrolitiasia sor dezakete. \| -Pertsona<br>osasuntsuenagan<br>proteinen<br>kontsumoak (iturria edozein delarik ere) ez du<br>proteinuria ekartzen duenik erakutsi. \| \| -Giltzurruneko<br>Gaixotasun<br>Kronikoaren<br>progresioa eragiten dute, proteinuria handituz.<br>Proteinen<br>murrizpenak,<br>bukaerako<br>etapan<br>dagoen giltzurruneko gaixotasuna (ESKD) duten<br>pertsonen kopurua murriztu dezake. \| -Ez<br>dute<br>Giltzurruneko<br>Gaixotasunik<br>sortzen,<br>oinarrian giltzurrun kalterik ez badago (HTA, DM<br>motako arrisku faktoreak izanda ere). \| \| -Ikerketek iraupen mugatua dute. Ez dakigu 5, 10<br>edo 15 urteren buruan pertsona osasuntsuetan<br>dieta hauek kalterik eman dezaketen ala ez. \| -Giltzurrun-funtzioa<br>egokia<br>izanda,<br>eta<br>dieta<br>egokia (batez ere landare jatorriko proteinekin)<br>kirolarekin<br>konbinatuta,<br>proteinek<br>ez<br>dute<br>arriskurik. \| # 6. Etxera eramateko hausnarketa - Proteina ugariko dietak kaloria kopuru handiko dieta baten barnean proportzio egokian, hau da, balio osoan altuak, baina kaloria guztien <%25 izanda, ez dute zertan kaltegarriak izan. - Proteina ugariko dietak, ariketa fisikoarekin bat datorren dieta baten barruan (eta EEan arituak direnen artean), ez dute zertan kaltegarriak izan. Nahiko erraza da EEan zein beste kiroletan biziki dabiltzanen artean 1,6 g/kg/24 proteina kopurutik igotzea, kalorien beharra asetzeko. - Kirola edo EE egiten hastean proteinen behar txikiagoak daude muskulu-masa txikiagoa izateagatik, eta beronen asimilazio txikiagoarengatik ere. Honek azal lezake zergatik aurkitu den >1,62 g/kg/egun ez duela aldaketa nabarmenik erakusten. - Proteinen kopuru handiak eragiten duen hiperfiltrazioak ez du zertan patologikoa izan, baldin eta oinarrizko GGKrik ez badago (gogoratu beharra dago askotan isilpeko zergati bat dagoela, edo hainbat faktore batera). Proteinek bestalde oinarrian eta ezkutaturik zegoen gaixotasunaren progresioa eragingo lukete. - Proteinek filtrazioan eragiten duten handipena egokitze fisiologikoarekin batera doan arren, izan liteke denbora luzez mantenduta handipen horrek giltzurrunei kalte egitea. - GGKn, batez ere proteinuria dagoen kasuetan, ezin daiteke gomendatu proteina ugariko dieta egitea. - Baliteke dietako proteinak asko murrizteak ez duela GGKren progresioa eteten, baina GGKren 4. eta 5. estadioetan dauden pazienteetan, amaierako estadiora heltzeko denbora luzatzen dela. - Gizartean dagoen "ezkutuko" GGKren prebalentzia uste baino handiagoa dela jakinda, proteina ugariko dieta batean abiatu aurretik, dagozkien kontrolak egin beharko lirateke. - Saiakuntzak epe motzekoak dira, eta ez da kalte histologikoa edo zeharkako markatzailerik bilatu. Honela, proteinen ingestioa noiz den gehiegizkoa eta noiz kalte ematen duten esatea oso lantsua eta lausoa bihurtzen da. # 7. Jakinarazpenak Autoreek adierazi egiten dute, argitalpen honek ez daukala inolako interes gatazkarik. # 8. Erreferentzia bibliografiak - 1. Friedman AN. High-protein diets: potential effects on the kidney in renal health and disease. Am J Kidney Dis. 2004; 44(6):950-62. Eskuragarri: [https://www.ajkd.org/article/S0272-6386$04$01253-3/fulltext](https://www.ajkd.org/article/S0272-6386(04)01253-3/fulltext) - 2. Gaínza de los Ríos, J. Insuficiencia Renal Aguda. Hemen: Lorenzo V, López Gómez JM (Eds). Nefrología al Día [Internet]. Santander: Sociedad Española de Nefrología; c2018 [Eguneratuta: 2018-06-25; Kontsulta: 2019-02-11]. 21 or. Eskuragarri: [http://www.revistanefrologia.com/es](http://www.revistanefrologia.com/es-monografias-nefrologia-dia-articulo-insuficiencia-renal-aguda-158)[monografias-nefrologia-dia-articulo-insuficiencia-renal-aguda-158](http://www.revistanefrologia.com/es-monografias-nefrologia-dia-articulo-insuficiencia-renal-aguda-158) ![](_page_47_Picture_1.jpeg) - 4. Cheung KL, Lafayette RA. Renal physiology of pregnancy. Adv Chronic Kidney Dis. 2013; 20(3):209-14. Eskuragarri:<https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4089195/> - 5. Friedman AN, Yu Z, Juliar BE, Nguyen JT, Strother M, Quinney SK, Li L, Inman M, Gomez G, Shihabi Z, Moe S. Independent influence of dietary protein on markers of kidney function and disease in obesity. Kidney Int. 2010; 78(7):693-7. Eskuragarri: [https://www.kidney](https://www.kidney-international.org/article/S0085-2538(15)54603-6/fulltext)[international.org/article/S0085-2538$15$54603-6/fulltext](https://www.kidney-international.org/article/S0085-2538(15)54603-6/fulltext) - 6. Aluko EO, Nna VU, Adekunbi DA. The Possible Mechanisms through Which Dietary Protein Increases Renal Blood Flow and Glomerular Filtration Rate . Br J Med Med Res. 2015; 7(6): 458-469. Eskuragarri: [http://www.journalrepository.org/media/journals/BJMMR\\_12/2015/Feb/Aluko762015BJMM](http://www.journalrepository.org/media/journals/BJMMR_12/2015/Feb/Aluko762015BJMMR16214.pdf) [R16214.pdf](http://www.journalrepository.org/media/journals/BJMMR_12/2015/Feb/Aluko762015BJMMR16214.pdf) - 7. Wakefield AP, House JD, Ogborn MR, Weiler HA, Aukema HM. A diet with 35% of energy from protein leads to kidney damage in female Sprague-Dawley rats. Br J Nutr. 2011; 106(5):656- 63. Eskuragarri: [https://www.cambridge.org/core/journals/british-journal-of](https://www.cambridge.org/core/journals/british-journal-of-nutrition/article/diet-with-35-of-energy-from-protein-leads-to-kidney-damage-in-female-spraguedawley-rats/9B91003F499906F19B52BA3FFCD67A9D)[nutrition/article/diet-with-35-of-energy-from-protein-leads-to-kidney-damage-in-female](https://www.cambridge.org/core/journals/british-journal-of-nutrition/article/diet-with-35-of-energy-from-protein-leads-to-kidney-damage-in-female-spraguedawley-rats/9B91003F499906F19B52BA3FFCD67A9D)[spraguedawley-rats/9B91003F499906F19B52BA3FFCD67A9D](https://www.cambridge.org/core/journals/british-journal-of-nutrition/article/diet-with-35-of-energy-from-protein-leads-to-kidney-damage-in-female-spraguedawley-rats/9B91003F499906F19B52BA3FFCD67A9D) - 8. Jia Y, Hwang SY, House JD, Ogborn MR, Weiler HA, O K, Aukema HM. Long-term high intake of whole proteins results in renal damage in pigs. J Nutr. 2010; 140(9):1646-52. Eskuragarri: <https://academic.oup.com/jn/article/140/9/1646/4600299> - 9. Bankir L, Bouby N, Trinh-Trang-Tan MM, Ahloulay M, Promeneur D. Direct and indirect cost of urea excretion. Kidney Int. 1996; 49(6):1598-607. Eskuragarri: [https://www.kidney](https://www.kidney-international.org/article/S0085-2538(15)59526-4/pdf)[international.org/article/S0085-2538$15$59526-4/pdf](https://www.kidney-international.org/article/S0085-2538(15)59526-4/pdf) - 10. Hahn D, Hodson EM, Fouque D. Low protein diets for non-diabetic adults with chronic kidney disease. Cochrane Database Syst Rev. 2018 Urr 4;10:CD001892. Eskuragarri: <https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD001892.pub4/full> - 11. Schwingshackl L, Hoffmann G. Comparison of high vs. normal/low protein diets on renal function in subjects without chronic kidney disease: a systematic review and meta-analysis. PLoS One. 2014; 22;9(5):e97656. Eskuragarri: <https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4031217/> - 12. Frank H, Graf J, Amann-Gassner U, Bratke R, Daniel H, Heemann U, Hauner H. Effect of shortterm high-protein compared with normal-protein diets on renal hemodynamics and associated variables in healthy young men. Am J Clin Nutr. 2009; 90(6):1509-1516. Eskuragarri: [https://academic.oup.com/ajcn/article/90/6/1509/4598074](file:///C:/h) - 13. Møller G, Rikardt Andersen J, Ritz C, P Silvestre M, Navas-Carretero S, Jalo E, Christensen P, Simpson E, Taylor M, Martinez JA, Macdonald I, Swindell N, Mackintosh KA, Stratton G, Fogelholm M, Larsen TM, Poppitt SD, Dragsted LO, Raben A. Higher Protein Intake Is Not Associated with Decreased Kidney Function in Pre-Diabetic Older Adults Following a One-Year Intervention-A Preview Sub-Study. Nutrients. 2018; 10(1). Eskuragarri: <https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5793282/> - 14. Devries MC, Sithamparapillai A, Brimble KS, Banfield L, Morton RW, Phillips SM. Changes in Kidney Function Do Not Differ between Healthy Adults Consuming Higher- Compared with Lower- or Normal-Protein Diets: A Systematic Review and Meta-Analysis. J Nutr. 2018; 148(11):1760-1775. Eskuragarri[: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6236074/](file:///C:/h) - 15. Pomerantz A, Blachman-Braun R, Vital-Flores S, Berebichez-Fridman R, Aguilar-Mendoza JP, Lara-Villalón D. Protein supplement consumption and its possible association with kidney damage in Mexican elite athletes. Rev Med Inst Mex Seguro Soc. 2016; 54(1):42-7. Eskuragarri (esp): [https://www.researchgate.net/publication/292154598\\_Protein\\_supplement\\_consumption\\_a](https://www.researchgate.net/publication/292154598_Protein_supplement_consumption_and_its_possible_association_with_kidney_damage_in_Mexican_elite_athletes) [nd\\_its\\_possible\\_association\\_with\\_kidney\\_damage\\_in\\_Mexican\\_elite\\_athletes](https://www.researchgate.net/publication/292154598_Protein_supplement_consumption_and_its_possible_association_with_kidney_damage_in_Mexican_elite_athletes) - 16. Morton RW, Murphy KT, McKellar SR, Schoenfeld BJ, Henselmans M, Helms E, Aragon AA, Devries MC, Banfield L, Krieger JW, Phillips SM. A systematic review, meta-analysis and metaregression of the effect of protein supplementation on resistance training-induced gains in muscle mass and strength in healthy adults. Br J Sports Med. 2018; 52(6):376-384. Eskuragarri:<https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5867436/> - 17. Antonio J, Peacock CA, Ellerbroek A, Fromhoff B, Silver T. The effects of consuming a high protein diet (4.4 g/kg/d) on body composition in resistance-trained individuals. J Int Soc Sports Nutr. 2014;11:19. Eskuragarri: <https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4022420/> - 18. Antonio J, Ellerbroek A, Silver T, Vargas L, Peacock C. The effects of a high protein diet on indices of health and body composition--a crossover trial in resistance-trained men. J Int Soc Sports Nutr. 2016; 13:3. Eskuragarri: <https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4715299/> - 19. Walser M. Effects of Protein Intake on Renal Function and on the Development of Renal Disease. Hemen: Institute of Medicine (US) Committee on Military Nutrition Research. The Role of Protein and Amino Acids in Sustaining and Enhancing Performance [Internet]. Washington (DC): National Academies Press (US); 1999 [Kontsulta 2019-02-11] [18 or.]. Eskuragarri:<https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK224634/> - 20. Antonio J, Ellerbroek A, Silver T, Vargas L, Tamayo A, Buehn R, Peacock CA. A High Protein Diet Has No Harmful Effects: A One-Year Crossover Study in Resistance-Trained Males. J Nutr Metab. 2016;2016:9104792. Eskuragarri: <https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5078648/> ![](_page_49_Picture_1.jpeg) # Snoezelen terapia: zazpi funtsezko zentzumenen ahalmena Snoezelen therapy: the power of the seven senses - <sup>1,2</sup> Irantzu Rico-Barrio, <sup>3</sup> Janire Rojas, <sup>1,2</sup> Ianire Buceta, <sup>1,2</sup> Nagore Puente, <sup>1,2</sup> Maitane Serrano eta <sup>1,2</sup> Pedro Grandes - <sup>1</sup> Neurozientziak Saila, Medikuntza eta Erizaintza Fakultatea, Euskal Herriko Unibertsitatea, E-48940, Leioa, Bizkaia, Euskal Herria. - <sup>2</sup> Achucarro Basque Center for Neuroscience, UPV/EHU Zientzia Parkea, E-48940, Leioa, Bizkaia, Euskal Herria. - <sup>3</sup> Terapia klinikoak-Errehabilitazioa Saila, International Snoezelen Association professional e,V- ISNA Erakundea, Alemania. irantzu.rico@ehu.eus #### Laburpena Snoezelen terapia, zentzumen anitzeko terapia (ZAT) ez-farmakologiko eta psikosoziala da; zazpi funtsezko zentzumenen estimulazioan edo erlaxazioan oinarritzen dena, hain zuzen ere. Pertsonon ongizatea eta norberaren bizi-kalitatea hobetzea du helburu nagusia. Ikusmen, entzumen, ukimen, dastamen, oreka, propriozepzio eta usaimen zentzumenak hainbat objekturen bitartez kitzikatzen dira: argiztapen artifizialaren, musika lasaigarri edo terapeutikoaren, ehundura ezberdinen eta hainbat lurrinen eta elikagaien bidez, besteak beste. Terapia honen erabilera dementziaren sintoma fisiologikoak eta portaera-aldaketak arintzeko hautabide eraginkor gisa bistaratu da azken hamarkadan. Dementzia etengabeko narriadura kognitiboa eragiten duen gaixotasun kronikoa eta atzeraezina da; baita sintoma fisiko, fisiologiko eta portaera-aldaketa nabarmenak eragiten dituen gaitz neurologikoa ere. Oldarkortasuna, depresioa, antsietatea, gogogabezia, loezina eta elikaduranahasmendua dira dementzia gaixotasunean deskribatu izan diren eta Snoezelen terapiak hobetzen dituen sintoma fisiologiko eta portaera-aldaketa ohikoenak. Horrez gain, aipatzekoak dira Rett sindromean, garun-lesio traumatikoan, zainketa aringarrietako programetan eta garun-paralisian Snoezelen terapiak eragiten dituen onura nabarmenak. Azterlan honek Snoezelen terapiaren inguruko hainbat ikerketa biltzen ditu. Kontzeptuaren deskribapen zehaztua eta Euskal Herriko udalerrietan azken urteotan terapia honi eman zaion erabilera terapeutikoaren zein pedagogikoaren azalpen orokorra azaltzen dira. Horrez gain, hainbat gaixotasunen aurrean terapia honek ekar ditzakeen efektu mesedegarrien edo mugen eta gabezien deskribapena jorratuko da ikuspuntu kritiko batetik. Gako-hitzak: Snoezelen, zentzumenak, terapia, estimulazioa, erlaxazioa, dementzia. #### Abstract Snoezelen, a multi-sensory stimulation therapy described as a nonpharmacological psychosocial intervention, is based on the stimulation or relaxation of the primary senses of sight, hearing, touch, taste, balancing, proprioception and smell, through the use of lighting effects, meditative or integrative music, tactile surfaces, and the odors of relaxing essential oils. The main objective of this multi-sensory therapeutic approach is the personal wellbeing of people. It has become increasingly popular in the last decades given its efficacy to alleviate the behavioral and psychological (BPSD) symptoms usually observed and described in dementia illness. Dementia is a chronic, irreversible and neurological disease that is characterized by a progressive cognitive deterioration and a wide range of behavioral and psychosocial problems including aggression, depression, anxiety, euphoria, apathy, disinhibition, agitation, sleeping disturbances, and eating disorders. In addition, a few studies have also reported the possible application of this therapy in other diseases such as Rett syndrome, traumatic brain injury, palliative care or cerebral paralysis. This review collects Snoezelen information of various articles offering a detailed description of the concept. It also explains the pedagogical and therapeutic used of the therapy that is taking place in villages of the Basque Country, giving a critical view of the beneficial effects and shortcomings that Snoezelen therapy can bring for treating brain diseases. Keywords: Snoezelen, senses, therapy, stimulation, relaxation, dementia. Bidalia: 2019ko urtarrilaren 24an. Onartua: 2019ko maiatzaren 21ean. <https://doi.org/10.26876/osagaiz.1.2019.230> # 1. Sarrera: Snoezelen kontzeptuaren deskribapena Snoezelen elea nederlanderazko bi hitzen lotura da: "Snuffelen" eta "Doezelen" hitzak, hurrenez hurren. "Snuffelen" berbak aditu edo arakatu kontzeptuak barne hartzen ditu. "Doezelen" terminoak, berriz, erlaxamenduari edo lasaitasunari aipamena egiten dio (1). Snoezelen zentzumen anitzeko terapiaren (ZAT) ikuspegi bat da; 70eko hamarkadan Ad Verheul eta Jan Hulsegge terapeuta holandarrek sortutako zazpi zentzuak sakonki kitzikatzen edo erlaxatzen dituen terapia ezfarmakologiko iraultzailea, hain zuzen ere (2). Snoezelenek pertsonon bizi-kalitatea hobetzea du helburu nagusi. Hornikuntza bereziarekin zuzkitutako geletan gauzatzen da, eta funtsezko zazpi zentzumenen estimulazioa argiaren, soinuaren, hainbat ehunduren, lurrinen edo elikagaien bitartez bideratzen da (3). Musika lasaigarria edo terapeutikoa, aromaterapia, kolore ezberdinetako burbuilatutuak, ur-zutabeak, olio-esentziak, ispilu-bolak, zapore ezberdinetako jakiak, ikusmen-zuntzak, pantaila-proiektagailuak, masajeak, dardaragailuak eta ukimena garatzeko erremintak izaten dira 30- 45 minutuko saioetan geletan tresnatzen diren objektu ohikoenak; baita pazienteen esperientzia sentsorialak lantzeko eskaintzen diren tresna eraginkorrenak ere (4). Hori gutxi balitz, estimulu bakoitza isola, konbina, areagotu, murriztu eta molda daiteke, aldi oro gaixo bakoitzaren eskakizun zehatzari lehentasuna emanez eta banakako arreta lehenetsiz (5). Horrela, norberaren ongitasuna zein lasaitasuna arras bermatzen da. Snoezelen espazioa, zentzumen-sistema bakoitza lantzeko erabiltzen diren usaiako elementuetan sailka daiteke: - Ikusmen-estimulazioa: Snoezelen espazioek eskaini beharreko giro berezia dela bide, ikusmen elementuek garrantzi handia hartzen dute. Horrela, ispilu-bola birakariak, ikusmenzuntzek, burbuila-zutabeak, margo fluoreszenteek, esku-argiak eta argi-proiektagailuak atmosfera atsegingarria, bake-ingurugiroa eta lasaitasuna gauzatuko dituzte. - Ukimen-estimulazioa: ehundura ezberdinetako jostailuek edo objektuek, elementu bibragailuek eta askotariko tenperaturen pertzepzioak ukimen-sentsazioa kitzikatzeko aukera emango dute. - Bestibulu-estimulazioa: bestibulu-zentzumena Snoezelen geletan landu beharreko funtsezko zentzumena da. Batetik muskulu-tonuaren gutxipena lortzen du. Bestetik, pertsonaren erlaxazioa sustatzen du. Gaur egun bestibulu-estimulazioa lantzeko erabiltzen den aparaturik arruntena urezko ohea da, baita zabuak, hamakak eta dortoka-oskolak ere. ![](_page_51_Picture_1.jpeg) - Entzumen-estimulazioa: saioa bideratzen ari den pertsonaren ahotsak gozoa eta atsegingarria izan behar du, gelaren baretasuna ezinbestekoa baita. Saioan erabili beharreko musikak leuna izan behar du, espresuki une horretarako aukeratutakoa eta paziente zehatz bati bideratutakoa, alegia. Zentzumen honen estimulazioan soinu-panelek, aulki musikalak, musika-kateak eta aire-zutabeak bezalako elementuek asko lagunduko dute. - Usaimen-estimulazioa: zentzumen honen kitzikapenerako aromaterapia egiten da, non pazienteen eguneroko errutinarekin erlazionatutako usainak erabiliko baitira batez ere. Horrez gain, lurrin-barreiagailua eta usain-pilotak erabiliko dira aroma-joko ezberdinetan. - Dastamen-estimulazioa: limoi baten garraztasunetik txokolatearen gozotasunera mingaineko dastamen-papilak kitzikatzen dituzten hainbat jaki edo elikagai erabiliko dira zentzumen honen kitzikapenerako. - Propriozepzio-estimulazioa: Propriozepzioa entzumen-zentzumenarekin estuki erlazionatuta dagoen zentzua da. Propriozepzioa estimulatzeko erabiltzen diren elementu ohikoenak dardara-lastairak, dardara-zoruak, pilota-aulkia, pisudun burusiak eta puxtarri-igerilekuak dira. - 1. irudia. Muskizko adinekoentzako eguneko zentroan Babesten taldeak kudeatzen duen Snoezelen gela. 1) aromaterapiako saioetan erabiltzen diren lurrinak; 2) ikusmen-zentzumena lantzeko ispilu-bola birakaria; 3) ukimen-zentzumena lantzeko eremua, non atal bakoitzean eskua sartuz, pazienteek, ehundura ezberdin bat ukitzeko aukera izango duten; 4) motrizitatearen koordinazioa garatzeko burbuila-tutuak; 5) bestibulu-estimulazioa lantzeko urezko ohea, eta 6) ikusmen-urritasuna eta sentikortasuna garatzeko ikusmen-zuntzak. ![](_page_51_Picture_7.jpeg) Snoezelen gelek bi erabilera nagusitara bideratuta daude: alde batetik pedagogikoa, eskoletan, enpresetan, haur-guneetan eta hezkuntza bereziko ikastetxeetan gauzatuko dena. Bestetik terapeutikoa, ospitaleetan, adinekoen egoitzetan, eguneko zentroetan eta mina artatzeko kliniketan egingo dena. Mota bakoitzean, beraz, berariazko jomuga ezberdinak landuko dira. Irantzu Rico-Barrio,Janire Rojas, Ianire Buceta,Nagore Puente, Maitane Serrano, Pedro Grandes 1. taula. Snoezelen terapiaren erabilera pedagogikoan eta erabilera terapeutikoan jorratzen diren berariazko helburuak. \| SNOEZELEN PEDAGOGIKOA \| SNOEZELEN TERAPEUTIKOA \| \|---------------------------------------------\|------------------------------------------------------------\| \| \| Segurtasun- eta erosotasun-sentsazioak sortu \| \| \| Gizabanako bakoitzaren erlaxazioa bermatu \| \| \| Pertsona-ingurumena elkarrekintza sustatu \| \| Besteekiko harremanak hobetu \| Autokontrolaren kudeaketa eragin \| \| Sormenezko pentsaera eta gaitasuna bultzatu \| Norberarenganako konfiantza garatu \| \| Kontzentrazio- eta aditasun-denbora luzatu \| Hizketa bidezko komunikazioa sustatu \| \| Gizarte-trebetasunak garatu \| Portaera-aldaketak saihestu \| \| \| Gogo-aldartea orekatu \| \| \| Oreka-jarduerei aurre egin ingurugiro segurua<br>ziurtatuz \| ZATaren funtsa Holanda iparraldean kokaturik dagoen "De Hartenberg" Institutuan erabili eta ezarri zuten Ad Verheul eta Jan Hulsegge terapeutek estreinakoz (1). Orduko hartan, Snoezelen emozioetan oinarritutako terapia-multzo baten partetzat jotzen zen, eta xedea, batik bat, oinarrizko ikaskuntzaprozesuetan desgaitasun nabarmena zuten gaixoen ongizatean ardaztu zen; baita eguneroko ohiko zereginak egiteko zailtasunak adierazten zituzten pazienteen erlaxazioan ere (1). Geroztik, Europako hainbat herrialdetara, Estatu Batuetara, Kanadara, Australiara eta Asiako herrialdeetara hedatu zen. Denbora aurrera joan ahala, ZATaren erabilera klinikoa dementzia pairatzen zuten erien zainketara bideratu eta barreiatu zen batez ere (7). Gaur egun, dementziarako terapia ez-farmakologiko multzoaren barruan, Snoezelen terapiak B gomendatze-gradua lortu du (8). # 2. Snoezelen terapiaren saio batean bideratzen diren ariketa-ereduak Snoezelenen terapian parte hartuko duen paziente bakoitzaren gustua, gogoa, nahia edota zentzumen-lehentasunak ezberdinak dira. Hori dela-eta, saioa bideratzen duen pertsonaren lana da aldez aurretik ezagutzea paziente bakoitzaren lehenespenak. Horrela, estimulu desatseginak saihestuko dira eta norbanakoaren ongizatea bermatuko da saio bakoitzean. - Motrizitate fina lantzeko ariketa: pazienteari ikusmen-zuntz sorta emango zaio. Helburua: sorta osatzen duen zuntz bakoitza, pixkanaka eta banan-banan bereiztea. - Motrizitatearen koordinazioa lantzeko ariketa: azkenengo zuntza eskuan gordeta pazientea burbuila-tutura hurbilduko da. Helburua: burbuila-tutuan murgilduta dagoen eta mugimenduan dagoen objektuari ikusmen-zuntzarekin jarraitzea. Pazienteak ikusmen zuntza bertikalki eta horizontalki mugituko du, objektuaren norabidera moldatuz. - Oroipenak lantzeko: pazientearentzat esanguratsua den usain baten bitartez oroitzapenak landuko dira. Musikaren bidez, helburu bera landu ahal da. Pazientearentzat esanguratsua den abesti baten bitartez oroitzapenak landuko dira eta abestera animatuko da. Jarraian, abesti bera jarriko zaio letra gabe. ![](_page_53_Picture_1.jpeg) Amaitzeko, erlaxazio-ariketa bat bideratuko da. #### 3. Snoezelen terapiaren eragina dementzian Dementzia gaixotasun aurrerakorra, kronikoa eta suntsitzailea da (9). Gaur egun 46,8 milioi pertsona inguru bizi dira dementziaren mende; eta urtero, mundu osoan zehar, 9,9 milioi kasu berri diagnostikatzen dira (10). Hori gutxi balitz, Nazioarteko Alzheimer Erakundeak, 20 urterik behin, zenbaki horien bikoizketa esponentziala iragarri du. Horrela, 2050. urtearen amaieran, gutxi gorabehera, 131,5 milioi pertsonak dementzia pairatuko dute (11). Dementziak oroimena, adimena, orientazioa, ulermena, ikas-ahalmena eta hizkuntza kaltetzen ditu (12), hots, gaitasun kognitiboak. Horrez gain, hain ezagunak ez diren sintoma fisikoen, fisiologikoen eta portaera-aldaketen eragile da (13). Portaera-aldaketen artean depresioa, psikosia, oldarkortasuna, motrizitatearen koordinazioaren galera (dementzia pairatzen duten gaixoak osasuntsuak dauden pertsonak baino hiru aldiz gehiago behaztopatzen dira), gogogabetasuna (14), suminkortasuna (15), antsietatea, urduritasuna, loezina, elikadura-nahasmendua eta gogo-aldarte gabezia izan dira pazienteek deskribatutako eta aintzat hartu beharreko sintoma aipagarrienak (16). Horren harira eta adituen aburuz, adineko pertsonek pairatzen eta deskribatzen dituzten portaeraaldaketa ohikoenak usadiozko adinekoentzako egoitzetan bizi duten bakartasunari, gelditasunari eta isolamenduari egotz dakizkieke, bertako zentzumen-gabetze nabaria dela-eta (17). Izan ere, egiaztatuta dago adineko pertsonen % 97ren bizi-kalitatea esanguratsuki okerrera joaten dela adinekoen etxeetan barneratu ondoren, hots, instituzionalizatu ostean (18). Gizakion zahartzea eta pixkanakako bost zentzumenetan bistaratutako narriadura zuzenki proportzionalak eta aldi berean gertatzen diren bi prozesu paralelo dira. Hala ere, dementzia dela kausa, pazienteen zentzumenek dituzten eraldaketak, argitzeke daude oraindik (11). Nolanahi ere, badirudi gaixo hauei, dementziaren eraginagatik, ikusteko, entzuteko, dastatzeko, sentitzeko eta usaintzeko duten interpretazio modua zeharo aldatzen zaiela (11). 2. irudia. Snoezelen kontzeptuaren parte diren osagaien laburpen eskematikoa. "Snuffelen"= sentitu eta "Doezelen" = erlaxamendua, hain zuzen ere. ![](_page_53_Picture_8.jpeg) Dementziaren tratamendurako erabiltzen diren neuroleptikoek dakartzaten albo-ondorioak direlaeta, terapia psikosozialen esku-hartzea gero eta adierazgarritasun handiagoa eskuratzen joan da (19). Testuinguru horretan, azken 20 urteetan, Snoezelenen ingurugiro ez-farmakologikoen erabilera terapia psikosozialaren barnean sartzen dena— ospea lortzen joan da, batez ere dementzian erdietsitako ebidentzia zientifikoei esker (11). Izan ere, dementzian, ZAT barne-barneko estrategia eraginkor eta banakotzat hartzen da, non pazienteek, prozesu ulergarri eta atsegingarri baten bitartez, afektu eta zentzumen-mundua berraurkitzen duten, beren komunikazio-trebetasuna eta emozio-osasuna hobetuz (20). Azken urteotako ikerketen arabera Snoezelen gelek bat-bateko efektu mesedegarri eta onuragarriak eragiten dituzte dementzia pairatzen duten pazienteetan, lankonpromisoa suspertuz (21), artegatasuna murriztuz (22), bihotz-erritmoa gutxituz (23), minaren pertzepzioa kudeatuz (24), gizarte-elkarrekintza bultzatuz (21), aurre egiteko gaitasuna sustatuz (21), elikagaiekiko normaltasuna berreskuratuz (11) eta gogo-aldartea zoriontasunera bideratuz (22), besteak beste. Horrez gain, aurreratze esanguratsua antzeman da gaixoen hizketa bidezko komunikazioan, baita hizketaz kanpoko komunikazioan ere (25). Zentzu horretan, eta terapia honi esker, erien ongizate pertsonalak eta bizi-kalitateak nabarmenki hobera egin dute (21). Snoezelen ZAT ikuspegiak nerbio-sistema zentralean eragiten du. Horrela, kortexeko sare-antolaketa funtzionala aldatu eta pazienteak erlaxazio sakoneko egoera batean barneratzen dira (26). # 4. Snoezelen terapiaren eragina beste hainbat gaixotasunetan Nahiz eta azkenengo hamarkadan Snoezelen terapia dementzia gaixotasunaren osaketara bideratuta egon, hainbat ikerketak terapia honen erabilera beste gaitz bazuen hobekuntzarako tresna baliagarri gisa frogatu eta egiaztatu dute. - Rett sindromean, Snoezelen terapiak pazienteen motibazioa pizten duten 2 oinarrizko faktore eskaintzen ditu: musikaren maitasuna eta hurreko gizakien ukipena. Bi faktore horien sustapenari esker, gaitz honen mende bizi diren erien bizi-kalitatea zeharo hobetzen dela egiaztatu da. Rett sindromea pairatzen duten pertsonek sistema sinpatiko hiperaktiboa izateko joera dute (27), urduritasun-egoera iraunkor bat epe luzean mantenduz. Snoezelenek, hortaz, etengabeko erlaxazio-egoera batean barneratzen ditu pazienteak, pertsona bakoitzaren ongizatea bermatuz (28). - Terapia ez-farmakologiko honen onurak ere garunaren lesio traumatikoan berretsi dira. Snoezelen terapiak goiko eta beheko gorputz-adarretako muskuluen tonua modu esanguratsuan murrizten du, espasmo maila gutxituz eta pertsonen berezko egoera fisiologikoa berrezarriz. Horrez gain, terapia hau erabiltzen den bitartean, pazienteen bihotzerritmoaren eta aztoramen mailaren jaitsiera ere deskribatuak izan dira. Haatik, Snoezelenek garunaren lesio traumatikoan eragiten dituen onuren eraginkortasuna ez da denboran zehar mantentzea lortu (29). - Ingurugiro eta gela berezi hauek min kronikoan (30) eta zainketa aringarrietako programetan ere oso erabiliak eta baliagarriak izan dira, batez ere gaixotasun terminal baten diagnosia jaso ostean pazienteetan areagotzen den antsietate maila berrezartzeko xedearekin. Izan ere, berri txarra jasotzen duten eriek, Snoezelen saioen eraginkortasuna dela bide, ez dute antsietatea tratatzeko farmakoen beharrik izaten. Ikerketa hauen emaitza argitaratu eta gero, hainbat herrialdetan zainketa aringarrietara bideratuta dauden zentroek interes nabarmena izan dute, gela berezi hauek euren pazienteen ongizatean eta bizi-kalitate mailan ekar dezaketen onurak bultzatuta. Hala ere, aditu askoren aburuz, eta etorkizunari begira, terapia honen fidagarritasuna ziurtatzen duten ebidentzia enpiriko eta ikerketa gehiago beharko liratekeela uste da (31). - Garun-paralisian Snoezelen terapiaren esku-hartzea ere baikorra bistaratu da. Alde batetik, arnasketaren fisioterapia hobetzen du, pazienteek isuritako lerdea murrizten du eta irensketa-ahalmena sendotzen du. Bestalde, terapia honetan hain bereizgarria den erlaxazio eta lasaitasun maila handiagotzen du, gurpil-aulkiko jarrera zeharo hobetuz eta gaitz honetan - ager daitezkeen espasmoak modu esanguratsuan murriztuz. Hala eta guztiz ere, Snoezelen terapiaren eraginkortasuna garun-paralisian ez dela epe luzera mantentzen frogatu izan da (32). - ➤ Terapia honen eragin positiboa haurrek eta nerabeek maiz izaten duten arreta-defizitaren eta hiperaktibitatearen nahasmenduan frogatu da. Hainbat patologia psikiatrikotan eta erditu berri diren emakumeek pairatzen dituzten gogo-aldarte aldaketetan ere frogatu da, erditu ondorengo depresio-indizeen murrizketa adierazgarria izan delarik (33, 34, 35, 36). #### 5. Snoezelen terapiaren erabileraren egoera Gernikatik Gasteizera, Baionatik Iruñera, Muskiztik Donostiara, Barakaldotik Biarritzera... Snoezelen esparru ezberdinetan Euskal Herriko lau ertzetara eta lau haizetara zabaltzen ari den terapia berritzailea da, gaixotasun ezberdinen sintomatologia arintzeko hautabide eraginkorra bilakatzen ari den seinale. #### 3. irudia. Snoezelen terapiaren erabilera Euskal Herriko udalerri ezberdinetan ![](_page_55_Picture_6.jpeg) Gasteiz hiriaren kasuan, adibidez, 2014. urtean ohiko ikastetxe batean hasi ziren Snoezelen gelak aurrenekoz erabiltzen. Bertako langileak, hortaz, aitzindari bilakatu ziren teknika berri honen ezarketan. Helburuak: ikasleen ikas-ahalmenaren sustapena, nerabeen nerbio-sistemaren heltzea eta adingabeko gazteen garapenaren estimulazioan eragitea, besteak beste. Bestalde, badira Snoezelen terapia erabiltzen duten esparru ezagunagoak ere. Babesten taldeak kudeatzen duen Muskizko adinekoentzako eguneko zentroa, Iruñeko Amma Argaray adinekoen etxea edo Barakaldoko CIS gizarteratze-zentroa adibidez. Hiru kasu horietan adineko pertsonei zuzendutako zentzumen anitzeko terapia erabiltzen dute, eta ordura arte behatu eta jaso dituzten emaitzak zeharo betegarriak izan dira, bai pazienteentzat baita zaintzaileentzat ere. Izan ere, azken horiek ere, erlaxazio-saioetan parte har dezakete pazienteekin batera, egunerokotasunean jasaten duten estresa arintzeko eta oro har beren bizi-kalitatea hobetzeko. Hedabideetan atera berri den azkenengo kasua dugu Biarritzen zabalduko duten eguneko zentro berritzailea. Alzheimer gaitzaren lehenengo etapan diren pertsonei zuzendutakoa izan da, hain zuzen ere. Eguneko edo asteko egonaldiak proposatuz, gaixoen egoera eta familia-zaintzaileen egunerokotasuna hobetzea da zerbitzuaren helburu nagusia. Berritasunen artean Snoezelen terapia abian jarriko dute, non pazienteen esperientzia sentsorialak 20 metro karratuko gela batean landuko diren. Irantzu Rico-Barrio,Janire Rojas, Ianire Buceta,Nagore Puente, Maitane Serrano, Pedro Grandes Hala eta guztiz ere, zentro berezi hauek ez dira adibide bakarrak. Maule-Lextarre, Donostia, Banka, Gernika-Lumo, Bilbo, Baiona edo Getxo bezalako herrietan ere Snoezelen terapiaren berri izan dugu azken urteotan, terapia honen hedapena aurrera abiatzen ari den seinale. # 6. Ondorioak Berrikuspen bibliografiko honek azken 15 urteetan Snoezelen terapiaren inguruan argitaratutako ikerketak, ikasketak, informazioa eta datuak biltzen ditu, kontzeptu horren ikuspegi orokor bat eskainiz. Alde batetik, terapia honek eragiten dituen ahulguneak eta mugak errebisio bibliografikoan zehar islatzen dira. Berariazko bilatzaileetan nekez aurkitutako Snoezelenen ikerketa eskasek eta ebidentzia enpirikoen gabeziak fidagarritasunik eza dakarte berekin, terapia honen inguruan ikasketa gehiago egin beharraren premia agerian utziz. Horrez gain, berrikuspen bibliografiko honetan zehar hainbat gaixotasunetan deskribatua izan den bezala, Snoezelen terapiaren eraginkortasuna ez da epe luzera mantentzen. Hori dela-eta, gela hauen eskuragarritasuna ezinbestekoa da, baita pazienteen engaiamendua eta motibazioa ere terapia honen inguruko egitarauetan jarraiki parte hartzeko. Bestalde, terapia honek aurkezten dituen indarguneak azpimarratzen dira. Ongizatea, plazera, lasaitasuna, segurtasuna, erlaxazioa, bakea, zentzumenen estimulazioa… Norbanakoaren bizikalitatearen hobekuntza finean. Efektu onuragarri hauek guztiek esku-hartze osagarri aproposa bilakatzen dute Snoezelen terapia mediku espezialistek gaixotasun ezberdinak sendatzeko agindutako tratamendu farmakologikoen laguntzaile bezala aplikatuz, hain zuzen ere. Farmako ezberdinek gaixoen bizi-itxaropenaren luzapena eskaintzen dute. Snoezelen terapiak, berriz, gaixoetan azalera daitezkeen emozio edo sentimendu desatseginen kontrola mantentzen lagunduko du. Tratamendua/Snoezelen konbinazio hau, hortaz, gogobeteko elkarrekintza bat bezala aurreikusten da, egoera zaila eta sufrimendua pairatzen ari diren pazienteen bizi-kalitatea hobera egiteko aukera gisa. # 7. Erreferentzia bibliografikoak - 1. Lopez JJ, Bolívar JC, Perez MS. Assessment tool for reactions and behaviours of patients with dementia in a multisensory stimulation environment. Dementia (London). 2016; 15(4): 526- 538. - 2. [Collier L,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Collier%20L%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=28008763) [Jakob A.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Jakob%20A%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=28008763) The Multisensory Environment (MSE) in Dementia Care: Examining Its Role and Quality From a User Perspective. 2017; 10(5): 39-51. - 3. [Kaplan H](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Kaplan%20H%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=16122905), [Clopton M](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Clopton%20M%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=16122905), [Kaplan M](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Kaplan%20M%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=16122905), [Messbauer L](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Messbauer%20L%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=16122905), [McPherson K](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=McPherson%20K%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=16122905). Snoezelen multi-sensory environments: task engagement and generalization. 2006; 27(4): 443-455 - 4. [Maseda A,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Maseda%20A%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=24792708) [Sánchez A,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=S%C3%A1nchez%20A%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=24792708) [Marante MP,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Marante%20MP%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=24792708) [González-Abraldes I,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Gonz%C3%A1lez-Abraldes%20I%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=24792708) [de Labra C,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=de%20Labra%20C%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=24792708) [Millán-Calenti JC.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Mill%C3%A1n-Calenti%20JC%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=24792708) Multisensory stimulation on mood, behavior, and biomedical parameters in people with dementia: is it more effective than conventional one-to-one stimulation?. [Am. J.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Multisensory+Stimulation+on+Mood%2C+Behavior%2C+and+Biomedical+Parameters+in+People+With+Dementia%3A+Is+it+More+Effective+Than+Conventional+One-to-One+Stimulation%3F) [Alzheimers Dis. Other Demen.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Multisensory+Stimulation+on+Mood%2C+Behavior%2C+and+Biomedical+Parameters+in+People+With+Dementia%3A+Is+it+More+Effective+Than+Conventional+One-to-One+Stimulation%3F) 2014; 29(7): 637-647. - 5. [Poza J](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Poza%20J%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=22763020), [Gómez C](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=G%C3%B3mez%20C%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=22763020), [Gutiérrez MT](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Guti%C3%A9rrez%20MT%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=22763020), [Mendoza N](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Mendoza%20N%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=22763020), [Hornero R](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Hornero%20R%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=22763020). Effects of a multi-sensory environment on brain-injured patients: assessment of spectral patterns. [Med. Eng. Phys](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Effects+of+a+multi-sensory+environment+on+brain-injured+patients%3A+Assessment+of+spectral+patterns). 2013; 35(3): 365-375. ![](_page_57_Picture_1.jpeg) - 6. Kwok HW, To YF, Sung HF. The application of a multisensory Snoezelen room for people with learning disabilities-Hong Kong experience. Hong Kong Med. J. 2003; 9(2): 122-126. - 7. Baker R, Bell S, Baker E, Gibson S, Holloway J, Pearce R, Dowling Z, Thomas P, Assey J, Wareing LA. A randomized controlled trial of the effects of multi-sensory stimulation (MSS) for people with dementia. Br. J. Clin. Psychol. 2001; 40(1): 81-96. - 8. Livingston G, Johnston K, Katona C, Paton J, Lyketsos CG. Systematic review of psychological approaches to the management of neuropsychiatric symptoms of dementia. Am. J. Psychiatry. 2005; 162(11): 1996-2021. - 9. van Weert JC, van Dulmen AM, Spreeuwenberg PM, Ribbe MW, Bensing JM. Behavioral and mood effects of snoezelen integrated into 24-hour dementia care. J. Am. Geriatr. Soc. 2005; 53(1): 24-33. - 10. Prince M, Wimo A, Guerchet M, Ali G-C, Wu Y-T, Prina M. World Alzheimer Report 2015. The Global Impact of Dementia. An Analysis of Prevalence, Incidence, Cost and Trends. Alzheimer's Disease International, London, 2015. - 11. Strøm BS, Ytrehus S, Grov EK. Sensory stimulation for persons with dementia: a review of the literature. J. Clin. Nurs. 2016; 25(13-14): 1805-1834. - 12. World Health Organization. Dementia: A Public Health Priority. (9789240689848).2012; World Health Organization, Geneva. - 13. Cerejeira J, Lagarto L, Mukaetova-Ladinska EB. Behavioral and psychological symptoms of dementia. Front. Neurol. 2012; 3: 73. - 14. Lawlor B, Bhriain SN. Psychosis and behavioural symptoms of dementia: defining the role of neuroleptic interventions. Int. J. Geriatr. Psychiatry. 2001; 16(Suppl 1): S2-S6. - 15. Bergh S, Engedal K, Røen I, Selbæk G. The course of neuropsychiatric symptoms in patients with dementia in Norwegian nursing homes. Int. Psychogeriatr. 2011; 23(8): 1231-1239. - 16. Finkel SI. Behavioral and psychological symptoms of dementia: a current focus for clinicians, researchers, and caregivers. J. Clin. Psychiatry. 2001; 62(Suppl 21), 3-6. - 17. MacDonald, C. Back to the real sensory world our 'care' has taken away. Journal of Dementia Care. 2002: 10: 33-36. - 18. Buettner LL, Lundegren H, Lago D, Farrell P, Smith R. Therapeutic recreation as an intervention for persons with dementia and agitation: An efficacy study. Am. J. Alzheimers. Dis. 1996; 11: 4-12. - 19. Kolanowski A, Fick D, Frazer C, Penrod J. It's about time: use of nonpharmacological interventions in the nursing home. J. Nurs. Scholarsh. 2010; 42(2): 214-222. - 20. Baillon S, van Diepen E, Prettyman R. Multi-sensory therapy in psychiatric care. Adv. Psychiatr. Treat. 2002; 8: 444-452. - 21. Collier L, McPherson K, Ellis-Hill C, Staal J, Bucks R. Multisensory stimulation to improve functional performance in moderate to severe dementia-interimresults. Am. J. Alzheimers Dis. Other Demen. 2010; 25(8): 698-703. - 22. Moffat N, Barker P, Pinkney L, Garside M, Freeman C. 'Snoezelen®: an experience for people with dementia'. Chesterfield: Rompa; 1993. - 23. Hotz GA, Castelblanco A, Lara IM, Weiss AD, Duncan R, Kuluz JW. Snoezelen: a controlled multi-sensory stimulation therapy for children recovering from severe brain injury. Brain. Inj. 2006; 20: 879-888 - 24. Scholfield, P. Snoezelen: Its potential for people with chronic pain. Complement Ther. Nurs. Midwifery. 1996; 2(1): 9–12. - 25. van Weert JCM, van Dulmen AM, Spreeuwenberg PMM, Ribbe MW, Bensing JM. Effects of snoezelen, integrated in 24 h dementia care, on nurse–patient communication during morning care. Patient. Educ. Counsel. 2005; 58(3): 312–326. - 26. Teplan M, Krakovská A, Stolc S. EEG responses to long-term audio–visual stimulation. Int. J. Psychophysiol. 2006; 59(2):81–90. - 27. Engerstrom IW, Kerr A. Workshop on autonomic function in Rett Syndrome, Swedish Rett center, Frösön, Sweden. Brain Dev. 1998; 20(5): 323–326. - 28. [Lotan M.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Lotan%20M%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=16830051) Management of Rett syndrome in the controlled multisensory (Snoezelen) environment. A review with three case stories. [ScientificWorldJournal.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Management+of+Rett+Syndrome+in+the+Controlled+Multisensory+(Snoezelen)+Environment.+A+Review+with+Three+Case+Stories) 2006; 791-807. - 29. Hotz GA, Castelblanco A, Lara IM, Weiss AD, Duncan R, Kuluz JW. Snoezelen: a controlled multi-sensory stimulation therapy for children recovering from severe brain injury. Brain. Inj. 2006; 20(8): 879–888. - 30. Schofield P, Davis B. Sensory stimulation (snoezelen) versus relaxation: A potential strategy for the management of chronic pain. Disabil. Rehabil. 2000; 22(15): 675-682. - 31. Schofield P, Payne S. A pilot study into the use of a multisensory environment (Snoezelen) within a palliative day-care setting[. Int. J. Palliat. Nurs.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=A+pilot+study+into+the+use+of+a+multisensory+environment+(Snoezelen)+within+a+palliative+day-care+setting) 2003; 9(3): 124–130 - 32. Velasco AC, Muñoz JE. Tratamiento fisioterápico del paralítico cerebral en sala Snoezelen. Fisioterapia. 2004; 26(3): 134-142. - 33. Gonet M, Lenoel M. Apaiser et reconstruire par la communication sensorielle [le travail en espace snoezelen avec des patients psychotiques]. Revue de l'infirmière. 2008; 57: 20–21. - 34. LeBel J, Stromberg N, Duckworth K, Kerzer J, Goldstein R, Weeks M, [Harper G,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Harper%20G%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=14691359) [LaFlair L,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=LaFlair%20L%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=14691359) [Sudders M.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Sudders%20M%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=14691359) Child and adolescent inpatient restraint reduction: A state initiative to promote strength-based care[. J. Am. Acad. Child. Adolesc. Psychiatry.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Child+and+adolescent+inpatient+restraint+reduction%3A+A+state+initiative+to+promote+strength-based+care) 2004; 43(1):37–45. - 35. Teitelbaum A, Volpo S, Paran R, Zislin J, Drumer D, Raskin S, [Katz G,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Katz%20G%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=17294840) [Shlafman M,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Shlafman%20M%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=17294840) [Gaber A,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Gaber%20A%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=17294840) [Durst R.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Durst%20R%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=17294840) Multisensory environmental intervention (snoezelen) as a preventive alternative to seclusion and restraint in closed psychiatric wards. Harefuah. 2007; 146 (1): 11–80. - 36. Hauck YL, Summers L, White E, Jones Ch. A qualitative study of Western Australian women´s perceptions of using a Snoezelen room for breastfeeding during their postpartum. International Breastfeeding Journal. 2008: 3(20):1-9. ![](_page_59_Picture_1.jpeg) #### Minbizi-zelula amak eta seinalizazio-bideak Cancer Stem Cells and Signaling Pathways Olatz Crende<sup>1</sup> eta Patricia Garcia-Gallastegi<sup>2</sup> <sup>1</sup> Zelulen Biologia eta Histologia Saila, Farmazia Fakultatea UPV/EHU <sup>2</sup> Zelulen Biologia eta Histologia Saila, Medikuntza eta Erizaintza Fakultatea, UPV/EHU olatz.crende@ehu.eus #### Laburpena Azkenengo urteotan tumoreak azpipopulazio heterogeneoz osatuta daudela iragarri da. Populazio horien artean minbizi-zelula amak edo ingelesez Cancer Stem Cell (CSC) ditugu, tumore berriak sortzeko ahalmena dutenak. Hori dela-eta kartzinogenesiaren erresistentzia terapeutikoarekin erlazionatu dira. Hainbat zelula ama ezagutzen dira: garapen enbrionariokoak, ehun helduetakoak eta minbizi-zelula amak. Guztietan seinalizazio-bide berak aktibatzen dira zelulen beharretara: Wnt, Notch, Hedgehog eta hazkuntza-faktoreak. Egoera normalean, seinalizazioa aktibatzean ligandohartzaileak eta hainbat molekula erreakzio kateatuan nukleora bideratzen dira eta gene ezberdinen transkripzioa eragiten dute; beste gauza batzuen artean, zelulen proliferazioan, desberdintzapenean, mugimenduan edota morfogenesian parte hartzen dute. Seinalizazio-bidea heriotzean, desregulatzen bada, egoera patologiko bat sor daiteke aktibazioaren ondorioz, esaterako minbizia edo endekapenezko gaixotasun bat. Idazki honetan azalduko dugu nola erlazionatzen den seinalizazio-bide horien desregulazioa kartzinogenesiaren sorrerarekin, bereziki minbizi-zelula amen biziraupena sustatuz. Minbiziari aurre egiteko hainbat estrategia elkartu behar dira. Ezagutu behar da nola adierazten diren seinalizazio-bideak tumore bakoitzean eta zein diren horien arteko elkarrekintzak, tratamendu espezifikoagoak diseinatzeko. Gako-hitzak: wnt, notch, shh, gf eta minbizi-zelula ama #### Abstract It has been recently described that tumors are formed by heterogeneous subpopulations. These populations include cancer stem cells or CSC, which have the potential to generate new tumors, which is why they have been associated with therapeutic resistance to cancer. There exist different stem cells, embryonic and adult and cancer stem cells, where signaling pathways are present; Wnt, Notch, Hh and GF pathways are activated for their cellular needs. When activating the signaling in a natural state, the ligand-receptors and various molecules in a chain reaction reach the nucleus and cause the transcription of different genes; this is related to cell proliferation, differentiation, death, movement or morphogenesis, among other processes. In other cases, if the signaling is dysregulated, it can damage health and create a pathology, such as cancer or degenerative diseases. This paper explains how carcinogenicity is caused by the dysregulation of these signaling pathways, in particular, promoting the survival of CSC. There are several strategies to tackle cancer. Signaling pathways networking need to be studied in each tumor to design treatments that are more specific. Keywords: wnt, notch, shh, gf, csc Bidalia: 2019ko martxoaren 12an. Onartua:2019ko ekainaren 11n. https://doi.org/10.26876/osagaiz.1.2019.232 # 1. Sarrera Garapenaren biologia deritzon zientziak zelulen hazkuntzaren kontrol genetikoa, desberdintzapena eta morfogenesia ikasten ditu, hau da, ehunak eta organoak garatzeko oinarrizko prozesuak. Tumorigenesia sortzen da desberdintzapen-prozesuan onkogene eta gene tumore-ezabatzaileetan gertatzen den nahasmenduaren ondorioz. Enbrioi-garapenak eta tumorigenesiak elkarren antzekotasunak dituzte, zenbait zelula-mekanismo partekatzen baitituzte. Esaterako, minbizi-zelulek ehunetan bidea egiteko eta gorputzetik barreiatzeko, zigotoa plazentan ezartzeko mekanismoa islatzen dute. Prozesu horiek integrina, atxikipen-proteinak eta zelula-kanpoko matrizea digeritzeko entzimen erabilera dute komunean. Bestetik, angiogenesia garrantzitsua da zigotoaren eta tumoreen garapenean, odol-hodi berriak sortzen baitira hazitako zelulak elikatzeko. Gainera, bai garatzen ari den organismoak bai sortu berri den tumoreak seinalizazio-bide ugari aktibatuta dituzte. Hainbat zelula ama ezagutzen dira. Garapeneko zelula amak 1981ean izendatu ziren lehen aldiz blastozele barruko zelulak eta teratokartzinometako zelulak elkarrengandik desberdintzeko, biek desberdintzapen-prozesu baten bidez beste zelula mota konkretu batzuetara bideratzeko gaitasuna zutelako. Gorputz helduko zelula amak ehun ezberdinetan kokatzen dira, eta kokatzen diren ehuna osatzen duten zelula mota ezberdin gisa ezberdindu daitezke soilik. Ehunaren berriztapen-prozesu naturalean parte hartzen dute, ehun eta organoen homeostasian. Gure gorputzeko zelula ama arruntek eta minbizi-zelula amek antzekotasun handia dute. Izan ere, gizakiaren gorputzaren garapena gidatzen duten mekanismoak minbiziaren sorkuntzaren mekanismoekin parekatzen dira. Minbizia eritasun talde bat da eta 200 gaixotasun baino gehiago barneratzen ditu, non gorputzeko zelula batzuen zatiketa kontrolik gabe geratzen den. Sortutako zelula berri horiek neoplasia edo tumore bat sortzen dute. Tumoreak onbera edo gaiztoak izan daitezke Onberak motelago hazten dira, eta ez dira inguruko ehunetara zabaltzen. Oso lokalizatuta daudenez, erauzteko errazak dira eta ebakuntza ostean gaixoek ez dute errezidibarik izaten. Tumore gaiztoek, aldiz, izenak berak adierazten duen bezala, ondorio larriagoak dakartzate. Ondoko ehunak inbaditzeko gaitasuna izaten dute, hortik odol-zirkulaziora igaro eta urruneko ehun eta organoak kolonizatzeko gaitasuna izaten dute metastasiak sortuz. Tumoreak solidoak izaten dira orokorrean, baina likidoak ere izan daitezke, leuzemia esaterako. Ehunka minbizi mota ezagutzen dira, ohikoenak bularrekoa, biriketakoa, larruazalekoa eta kolonekoa dira (1). Azkenengo urteotan interes handia sortu da minbizia eta minbizi-zelula amak erlazionatzen dituen biologian (2). Tumorea osatzen duen zelula-azpipopulazio batek eta zelula amek dituzten antzeko ezaugarrietan oinarritzen da minbizi-zelula amen teoria (3). Zelula amen eredu hierarkikoari jarraituz, minbizi-zelula amek saguetan xenotxertatuta tumore berriak sortzeko ahalmena dute, beraz "tumoreak hasteko zelulak" deitu ohi dira ere. Zelula hauek oso erresistenteak dira gaur egungo kimioterapia eta erradioterapien aurrean, eta tratamendu ostean pazienteen errezidibarekin erlazionatzen dira. Minbizi-zelula amen lehenengo ebidentzia esperimentala zelula hematopoietikoetan izan zen, leuzemia mieloide akutuan hain zuzen ere (4). Urte batzuk geroago, tumore solidoetan ere igarri ziren, hala nola bularreko (5), pankreako (6), koloneko (7) eta garuneko tumoreetan (8). Seinalizazio-bideak molekulaz osatutako interakzio katedunak dira, zelulen artean edo zelula barnean gertatzen direnak, funtzio bat osatuz. Molekula ezberdinen aktibazioz edota inhibizioz komunikazioa da helburua, egoeraren arabera zelularen moldapen fisiologikoa, heriotza, proliferazioa edo desberdintzapena eraginez. Organismo osasuntsu batean enbrioiaren garapena zein zelula ama helduen homeostasia gidatzen duten seinalizazio-bide espezifiko eta konkretuak daude, baina bidea osatzen duten elementuetan mutazioak gertatzen badira, desorekatu egiten da, eta, ondorioz, minbiziaren sorrera ekar lezake. Enbrioi-garapena eta minbizia zuzentzen duten seinale-bide nagusiak eta ikertuenak NOTCH, WNT, SHH eta FGFak dira, zelula amen biologiarekin erlazionatuta daudenak. ![](_page_61_Picture_1.jpeg) #### 2.1 Notch seinalizazio-bidea Organismo zelulaniztunetan eboluzioan zehar oso kontserbatuta dagoen seinalizazio-bidea da, eta garapenean, zelulen zorizko esleipenean eta ehunen homeostasian parte hartzen du. Notch seinalizazio-bidea zelulen artean modu juxtakrinoan gertatzen da, hots, seinalea hazten eta jasotzen duten zelulak kontaktuan jarri behar dira. Notch hartzaileak 300 kDeko mintzean zeharreko proteinak dira, zelula kanpoko zatiak EGF proteinen bezalako errepikapen aldakorrak dituztenak eta barneko zatiak NICD motako azpiunitatea dituztenak. Bide kanonikoa hartzaileen eta ligandoen arteko loturarekin hasten da, zelula kanpoko metaloproteinasen eta mintzeko gamma (γ)-sekretasen partez zatiketa proteolitikoa eraginez. γ-sekretasa konplexuak egindako mozketarekin hartzailearen barneko azpiunitatea askatu egiten da. NICDa nukleora translokatzen da eta hainbat transkripzio-kofaktorerekin zenbait generen adierazpena eragiten du. Gene horien artean, c-Myc, p21, eta HES-familiako faktoreak daude. ![](_page_61_Picture_6.jpeg) NOTCH seinalizazio-bide kanonikoa Notch enbrioiaren garapenean (9) zehar aktibatuta dagoen seinalizazio-bidea da. Aldameneko espezifikazio-gertaeran ("lateral specification events") (10) inplikatuta dago, hots, parte hartzen du zelula-talde aitzindarien leinuen segregazioan, ehun ezberdinen mugen definizioan eta ehun helduen homeostasian (11). Minbiziarekin loturiko seinalizazio-bide honek gene tumore-ezabatzaile gisa zein onkogene gisa joka dezake, tumorearen arabera. Tumoreen % 50ean Notch proteinaren edota seinale-bidearen beste elementu batzuetan daramate mutazioa, ondorioz bidearen ezohiko aktibazio bat sortzen da. Bularreko, heste lodiko, prostatako, biriketako eta odoleko minbizietan nahastuta dagoela adierazi da (12). Seinalizazio-bide hau zelula amen mantentze-lanekin erlazionatu da (13, 14), gainera minbizi-zelula amen gaitasuna (15). Olatz Crende, Patricia Garcia-Gallastegi Minbizi-zelula ametan ere bidearen adierazpena agertzen da, zenbait ikerkuntzak bularreko, hestegorriko, koloneko eta prostatako minbizietako zelula amak Notch seinalizazio-bidearen nahasmenduarekin erlazionatu dituzte (16, 17). #### 2.2. Wnt seinalizazio-bidea Wnt/β-katenina oso kontserbatuta dagoen seinalizazio-bidea da eta rol kritiko bat du hainbat prozesu fisiologiko zein patologikotan, horien artean, garapenean, organogenesian eta tumoreen sorreran (18). Seinalizazio-bide honek hiru adar ditu: kanonikoa edo ohikoa, ez-kanonikoa eta Ca2+ bidea. Bide kanonikoan, seinalizazio-bidea inaktibo dagoenean, β-katenina proteina zitoplasman kokatzen da, eta APCrekin batera degradazio-konplexua osatzen du (19). Aktibatzen denean, ordea, APC degradazio-konplexua eteten da eta proteina askea nukleora garraiatu egiten da, non TCF/LEF proteinekin konplexu bat eratzen duen, aktibazio-konplexua sortuz. Itu-geneen adierazpena aktibatu egiten du, horien artean c-Myc, CCND1/2, Axin 2, SOX4, TCF7, ASCL2, LGR5 (20). ![](_page_62_Picture_7.jpeg) Wnt bidea egoera fisiologikoan isilarazita agertzen da. Baina aktibatu egiten da enbrioi-garapenean eta tumorigenesian, eta beharrezkoa da zelula amen pluripotentzialtasuna mantentzeko. Wnt/βkatenina seinalizazio-bideak miogenesiaren indukzioan (21), hortz-garapenean (22), nerbio-sistema zentralaren garapenean (23), eta gorputz-adarren eredu goiztiarraren eraketan (24) parte hartzen du enbrioi-garapenean. Wnt bide kanonikoan errore bat metatzen denean, β-kateninaren maila handitu egiten da. APC genearen mutazioa koloneko minbiziaren sorreraren lehen urratsa izaten da eta ia kasuen % 100ean APC genearen delezio batek edo β-kateninaren mutazioak eragiten du Wnt bidearen aktibazioa. Ondorioz itu-geneen gainadierazpena geratzen da, horien artean D1 ziklina, ziklo zelularraren erregulatzailea (25). Azken urteetan, Wnt bideak leuzemian duen rolaren ezagutza geroz eta handiagoa da, eta bertan Wnt bidearen gainadierazpena ikusten da (26). Adibidez, leuzemia linfatiko kronikoan Wnt bide kanonikoaren gainaktibazioa ikusten da, eta bidearen inhibizioak apoptosiaren igoera eragiten du (27). Melanomen % 25 nevus onberen progresiotik datoz, non nevus onbera horietan melanozitoek BRAFv600E edo NRASQ61K mutazio bat jasan duten, baina onkogeneak berak eragindako seneszentzia pairatzen duten (28). Aldiz, ikusi da Wnt bide kanonikoak seneszentzia horren hasieraren atzerapena eragiten duela melanozito mota bietan, modu horretan, tumoreen garapenerako aukera handituz (29). Dena den, bide honen garrantzia melanomaren progresioan ez da oso argia (30). Bestetik, bularreko minbizien % 50 baino kasu gehiagotan Wnt bidea aktibatuta agertzen da eta biziraupen orokorraren murrizketarekin erlazionatu da (31) eta bide kanonikoaren ligando zein hartzaileen gainadierazpena ikusi da (32). Bestetik, bide hau nahitaezkoa da izaera pluripotentziala mantentzeko, bai enbrioi-zelula ametan zein zelula ama helduetan. Garapenarekin erlazionatutako bide honek ugaztunen ehunen berriztapen-tasa mantentzen du zelula amen jarduera doituz, bai hesteetako zelula ametan (33), bai epidermisean (34) bai hezur-muinetakoetan (35). Eta Masaru Katoh-ek (36) eginiko lanean jasotzen den bezala, Wnt bide kanonikoa zein ez-kanonikoaren aktibazioa, hainbat minbizi motaren zelula ametan, pazienteen biziraupenarekin erlazionatu da, horien artean, bular, kolon, urdail, birika, obulutegi, pankrea, prostata eta umetokiko minbizietan, eta melanoman eta leuzemian. Wnt/β-Catenina seinalizazio-bidearen inhibitzaile ugari erabiliak izan dira minbizi-zelula amen autoberritze-prozesuak inhibitzeko, eta, ondorioz, zelula horien desagerpena eragin dute (37). #### 2.3. Hedgehog seinalizazio-bidea Hedgehog (Hh) fenotipoa Drosophila-n aurkitu zen segmentu-polaritatearen mutazio gisa. Hh-k giza garapenean hainbat funtziotan parte hartzen du, eskuin-ezkerreko ardatzaren zehaztapenean batik bat. Hedgehog geneak hiru homologo ditu ugaztunetan: IHh (Indian Hedgehog), DHh (Desert Hedgehog) eta SHh (Sonic Hedgehog), non azken hori den ikertuena. Egoera normalean, Ptch1 mintzean zeharreko proteina hartzaileak Smo proteina inhibitzen du. Hh proteinaren presentzian Smo proteinaren inhibizioa galarazi egiten da. Ondorioz, Gli transkripzio-faktorea aktibatu egiten da, nukleora lekualdatu eta itu-geneen adierazpena eragiten du. Horien artean, proliferazio-geneak diren D ziklinak eta c-Myc-a, angiogenesirako VEGFa, epitelio-mesenkimetako trantsizioko SNAIL genea edota ama zelulen autoberritzerako NANOGa eta SOX2a (38). ![](_page_63_Picture_5.jpeg) SHH seinalizazio-bide kanonikoa SHh bidea funtsezkoa da enbrioi-garapenean zelulen hazkuntza eta desberdintzapena erregulatzeko, bai eta organismo helduan ehun eta organoen homeostasiaren mantentzean ere. Bide honen aktibazioak ugalketaz, angiogenesiaz eta zelula amen zaharberritzeaz arduratzen diren geneen adierazpena eragiten du (39). Baina seinalizazio-bide hau ezohiko egoera baten ondorioz aktibatzen denean, hainbat tumoreren garapena errazten du, tumorigenesian eta metastasian parte hartuz. Enbrioi-garapenean Hh bidea ezinbestekoa da, garatzen ari diren organoek zelula-edukiera, tamaina eta kokapena egokia izan ditzaten (40). Ektoderma, mesoderma eta endodermako zelula-talde espezifikoetan hazkuntza- eta desberdintzapen-prozesuak eragiten ditu mitogeno gisa eta, are zehatzago, nerbio-ehunaren indukzioan esku-hartzen du, hortzen sorrera eta biriken garapena (41). Orobat ikusi da neuronen aitzindarien proliferazioa eta biziraupena bermatzen duela sabel-aldeko bizkar-muinean (42). #### Olatz Crende, Patricia Garcia-Gallastegi Minbizi-garapenen % 20-25ean Hh seinalizazio-bidea desregulatuta agertzen da, bai Hh proteinen gainadierazpena dagoelako bai bidean parte hartzen duten geneetan mutazioa agertzen delako. Hh bidearen gene asko onkogeneak edo gene tumore-ezabatzaileak dira. Adibidez, funtzioaren galera dakarren Ptch1 genearen mutazioak, edo funtzioaren irabazia eragiten duten Smo, SHh eta Gli geneen mutazioak, larruazaleko minbizia eragiten dute, batez ere zelula basalen kartzinoma (43). Eta Phtc1 meduloblastoma, gliobastoma, rabdomiosarkoma eta koloneko, bularreko eta pankreako minbiziarekin lotu da (44). Hedgehog seinalizazio-bidearen itu-geneen artean, zelula amak autoberriztatzeko baliogarriak diren nanog eta sox2 proteinak daude. Transkripzio-faktore bi horiek ezinbestekoak dira enbrioiaren garapenean zein ehun helduan zelula amen mantentzerako (45). Adibidez, bularreko ehun osasuntsuko zelula ametan zein minbizi-zelula ametan Ptch1 eta Gli geneen gainadierazpena dagoela ikusi da (46). Eta Hh bidea ezinbestekoa da sistema hematopoietikoaren zelula amen eta leuzemia mieloidearen tumore-zelula amen mantentzean zein autoberritze-prozesuetan (47), baita melanoman (48) eta pankreako (49) tumore solidoetan aurkitzen diren minbizi-zelula ametan ere. #### 2.4. Hazkuntza-faktoreak Hazkuntza-faktoreek (growth factor - GF) edota "faktore trofikoek" familia bat osatzen dute, gehienak proteinak dira eta ehunaren arabera adierazten dira. Esaterako, FGF fibroblastoen hazkuntza-faktorea, PDGF plaketatik bideratutako hazkuntza-faktorea, EGF epidermiseko hazkuntza-faktorea, HGF hepatozitoen hazkuntza-faktorea, VEGF hodi-endotelioaren hazkuntza-faktorea, beste batzuen artean. Ugaztunetan 19 jariatutako FGF proteina mota ezberdin daude. Horiek tirosina-kinasa motako hartzaileekin (FGFR) lotzen dira. FGFRak fosforilazio bidez tirosinazko domeinu espezifikoak aktibatzen ditu, eta, proteina-adaptatzailearen eta RAS-MAPK, PI3K-AKT, PLCγ eta STAT moduko bitartekarien bidez seinalea nukleora tanslokatu. ![](_page_64_Picture_6.jpeg) GF seinalizazio-bide kanonikoa Garapenean eta gizaki helduen fisiologian eta patologian parte hartzen duen seinalizazio- bidea da. FGFek funtzio metabolikoak dituzte, eta ehun-konponketa eta birsorkuntzaren bitartekari dira, sarritan garapenarekin erlazionatzen diren seinalizazio-bideak aktibatzen dituztelarik. Hazkuntza-faktoreek tumorearen hedapenean parte hartzen dute, bai hasierako zelula- hazkuntza eta klonen hedapena bultzatuz, bai ondoko ehunen inbasioa eta barreiatzea bultzatuz. Era berean, erlazionatu dira tumoreen terapia zitotoxikoak ekiditeko gaitasunarekin eta angiogenesiarekin (50). Glioblastomako zeluletan FGF2ak zelula amen gaitasunaren mantentze-prozesuan parte hartzen du. Gene hori gliomako zelula ametan isilarazi egiten bada, zelulek desberdintzapen-prozesu bat ![](_page_65_Picture_1.jpeg) pairatuko dute; aitzitik, hazkuntza-faktorea mantentzen bada, hori ez da gertatuko (51). Era berean, orain dela gutxi iragarri denez, FGF2ak nestinaren adierazpenean eragina du, nerbio-sistemako zelula ama proteina markatzaile bat, FGF2a zelula amen ezaugarriak mantentzeko beharrezkoa dela berretsiz (52). # 3. Eztabaida Minbizi-zelula amak edo CSCak minbiziaren aurkako tratamenduak garatzeko itu bihurtu dira, Wnt, Hh, Notch eta FGF enbrioi-garapenerako eta homeostasirako seinalizazio-bideak diren molekulen kontra bideratuta. Tratamendu horien garapena erronka bat da, hain zuzen ere, zelula amaren kontra zuzendutako eragileak probatzeko modelo prekliniko zehatzak garatu behar direlako, ondoren klinikarako erabilgarriak diren agente terapeutikoak identifikatzeko asmoz. Eragile esperimental berriak garatzen ari dira Wnt, Notch eta Hh seinalizazio-bideak inhibitzeko, adibidez Hh eta Notch seinalizazio-bideen inhibitzaileak diren GDC0449, RO4929097 molekulak (53). Inhibitzaile horiek tumoreen eta metastasien aurka bideratzen dira, baina eraginkorragoak izango lirateke ikuspuntua aldatuz eta ez soilik tumore osoa hartuz, tumorearen zelula amen populazioaren aurka bideratuko balira. Gainera, seinalizazio-bide hauek guztiek ez dute era isolatuan funtzionatzen, sare koordinatu gisa aritzen baitira. Zelula amen fenotipoa seinalizazio-sare osoaren emaitza da. Horrela, zelula amen kontrako inhibitzaileak garatzeak aurrez seinalizazio-nodoen konbinazioen funtzioa ulertzea eskatzen du. Horrez gain, seinalizazio-bidearen jarduera eta eragileen eraginkortasuna aurreikusten dituzten biomarkatzaileak beharrezkoak dira. Era berean, medikuntza pertsonalizatua garatzea izango litzateke gakoa, tumore bakoitzeko azpipopulazio eta paziente-taldeen artean efizientzia bermatzeko. Minbiziaren tratamendu espezifikoak biomedikuntzako arlo ezberdinen inplikazioa eskatzen du, intereseko farmako eraginkorrak garatu nahi baditugu. # 4. Erreferentzia bibliografikoak - 1. Minbiziaren oinarriak [Internet]. National Cancer Institute. 2019. [online kontsultatuta 2019ko urtarrilaren 25ean]. Eskuragarri [URL]: https://www.cancer.gov/about-cancer. - 2. Schoenhals M, Kassambara A, De Vos J, Hose D, Moreaux J, Klein B. Embryonic stem cell markers expression in cancers. Biochem Biophys Res Commun [Internet]. 2009 May 29;383(2):157-62. - 3. Reya T, Morrison SJ, Clarke MF, Weissman IL. Stem cells, cancer, and cancer stem cells. Nature [Internet]. 2001 Nov 1;414(6859):105-11. - 4. Bonnet D, Dick JE. Human acute myeloid leukemia is organized as a hierarchy that originates from a primitive hematopoietic cell. Nat Med [Internet]. 1997 Jul;3(7):730-7. - 5. Al-Hajj M, Wicha MS, Benito-Hernandez A, Morrison SJ, Clarke MF. Prospective identification of tumorigenic breast cancer cells. Proc Natl Acad Sci U S A [Internet]. 2003 Apr 1;100 (7):3983-8. - 6. Hermann PC, Mueller MT, Heeschen C. Pancreatic cancer stem cells--insights and perspectives. Expert Opin Biol Ther [Internet]. 2009 Oct;9(10):1271-8. - 7. O'Brien CA, Pollett A, Gallinger S, Dick JE. A human colon cancer cell capable of initiating tumour growth in immunodeficient mice. Nature [Internet]. 2007 Jan 4;445(7123):106-10. - 8. Singh SK, Hawkins C, Clarke ID, Squire JA, Bayani J, Hide T, Henkelman RM, Cusimano MD, Dirks PB. Identification of human brain tumour initiating cells. Nature [Internet]. 2004 Nov Olatz Crende, Patricia Garcia-Gallastegi 18;432(7015):396-401. - 9. Iso T, Hamamori Y, Kedes L. Notch signaling in vascular development. Arterioscler Thromb Vasc Biol [Internet]. 2003 Apr 1;23(4):543-53. - 10. Greenwald I. LIN-12/Notch signaling: Lessons from worms and flies. Genes Dev [Internet]. 1998 Jun 15;12(12):1751-62. - 11. Schwanbeck R, Schroeder T, Henning K, Kohlhof H, Rieber N, Erfurth ML, Just U. Notch signaling in embryonic and adult myelopoiesis. Cells Tissues Organs [Internet]. 2008;188(1- 2):91-102. - 12. Bigas A, Espinosa L. The multiple usages of notch signaling in development, cell differentiation and cancer. Curr Opin Cell Biol [Internet]. 2018 Dec; 55:1-7. - 13. Yamamoto N, Tanigaki K, Han H, Hiai H, Honjo T. Notch/RBP-J signaling regulates epidermis/hair fate determination of hair follicular stem cells. Curr Biol [Internet]. 2003 Feb 18;13(4):333-8. - 14. Chiba S. Notch signaling in stem cell systems. Stem Cells [Internet]. 2006 Nov;24(11):2437- 47. - 15. Heerboth S, Housman G, Leary M, Longacre M, Byler S, Lapinska K, Willbanks A, Sarkar S. EMT and tumor metastasis. Clin Transl Med [Internet]. 2015 Feb 26;4:6,015-0048-3. eCollection 2015. - 16. Huang KH, Sung IC, Fang WL, Chi CW, Yeh TS, Lee HC, Yin PH, Li AF, Wu CW, Shyr YM, Yang MH. Correlation between HGF/c-met and Notch1 signaling pathways in human gastric cancer cells. Oncol Rep [Internet]. 2018 Jul;40(1):294-302. - 17. Hu BD, Guo J, Ye YZ, Du T, Cheng CS, Jiang Q, Liu RN, Zhang YB. Specific inhibitor of Notch3 enhances the sensitivity of NSCLC cells to gemcitabine. Oncol Rep [Internet]. 2018 Jul;40(1):155-64. - 18. Clevers H. Wnt/beta-catenin signaling in development and disease. Cell [Internet]. 2006 Nov 3;127(3):469-80. - 19. Wu G, Xu G, Schulman BA, Jeffrey PD, Harper JW, Pavletich NP. Structure of a beta-TrCP1- Skp1-beta-catenin complex: Destruction motif binding and lysine specificity of the SCF(beta-TrCP1) ubiquitin ligase. Mol Cell [Internet]. 2003 Jun;11(6):1445-56. - 20. MacDonald BT, Tamai K, He X. Wnt/beta-catenin signaling: Components, mechanisms, and diseases. Dev Cell [Internet]. 2009 Jul;17(1):9-26. - 21. Chen AE, Ginty DD, Fan CM. Protein kinase A signalling via CREB controls myogenesis induced by wnt proteins. Nature [Internet]. 2005 Jan 20;433(7023):317-22. - 22. Sarkar L, Sharpe PT. Expression of Wnt signalling pathway genes during tooth development. Mech Dev [Internet]. 1999; 85(1\_2): 197\_200. - 23. Shimogori T, Banuchi V, Ng HY, Strauss JB, Grove EA. Embryonic signaling centers expressing BMP, WNT and FGF proteins interact to pattern the cerebral cortex. Development [Internet]. 2004;/131(22):5639\_47. - 24. Yang Y. Wnts and wing: Wnt signaling in vertebrate limb development and musculoskeletal morphogenesis. Birth Defects Res C Embryo Today [Internet]. 2003;/69(4):305\_17. - 25. Tetsu O, McCormick F. Beta-catenin regulates expression of cyclin D1 in colon carcinoma cells. Nature [Internet]. 1999 Apr 1;398(6726):422-6. ![](_page_67_Picture_1.jpeg) - 26. Luis TC, Ichii M, Brugman MH, Kincade P, Staal FJ. Wnt signaling strength regulates normal hematopoiesis and its deregulation is involved in leukemia development. Leukemia [Internet]. 2012 Mar;26(3):414-21. - 27. Lu D, Zhao Y, Tawatao R, Cottam HB, Sen M, Leoni LM et al. Activation of the Wnt signaling pathway in chronic lymphocytic leukemia. Proc Natl Acad Sci USA [Internet]. 2004; 101: 3118–3123. - 28. Dhomen N, Marais R. BRAF signaling and targeted therapies in melanoma. Hematol Oncol Clin North Am [Internet]. 2009 Jun; 23(3):529,45, ix. - 29. Juan J, Muraguchi T, Iezza G, Sears RC, McMahon M. Diminished WNT -4beta-catenin-4c-MYC signaling is a barrier for malignant progression of BRAFV600Einduced lung tumors. Genes Dev [Internet]. 2014; 28: 561–575. - 30. Webster MR, Weeraratna AT. A wnt-er migration: The confusing role of beta-catenin in melanoma metastasis. Sci Signal [Internet]. 2013 Mar 26;6(268):pe11. - 31. Lin SY, Xia W, Wang JC, Kwong KY, Spohn B, Wen Y, Pestell RG, Hung MC. Beta-catenin, a novel prognostic marker for breast cancer: Its roles in cyclin D1 expression and cancer progression. Proc Natl Acad Sci U S A [Internet]. 2000 Apr 11;97(8):4262-6. - 32. Xu J, Prosperi JR, Choudhury N, Olopade OI, Goss KH. Β-catenin is required for the tumorigenic behavior of triple-negative breast cancer cells. PLoS One [Internet]. 2015; 10: 1– 11. - 33. Krausova M, Korinek V. Wnt signaling in adult intestinal stem cells and cancer. Cell Signal [Internet]. 2014 Mar;26(3):570-9. - 34. Veltri A, Lang C, Lien WH. Concise review: Wnt signaling pathways in skin development and epidermal stem cells. Stem Cells [Internet]. 2018 Jan;36(1):22-35. - 35. Batsali AK, Pontikoglou C, Koutroulakis D, Pavlaki KI, Damianaki A, Mavroudi I, Alpantaki K, Kouvidi E, Kontakis G, Papadaki HA. Differential expression of cell cycle and WNT pathwayrelated genes accounts for differences in the growth and differentiation potential of wharton's jelly and bone marrow-derived mesenchymal stem cells. Stem Cell Res Ther [Internet]. 2017 Apr 26;8(1):102,017-0555-9. - 36. Katoh M. Canonical and non-canonical WNT signaling in cancer stem cells and their niches: Cellular heterogeneity, omics reprogramming, targeted therapy and tumor plasticity (review). Int J Oncol [Internet]. 2017 Nov;51(5):1357-69. - 37. Katoh M. Antibody-drug conjugate targeting protein tyrosine kinase 7, a receptor tyrosine kinase-like molecule involved in WNT and vascular endothelial growth factor signaling: Effects on cancer stem cells, tumor microenvironment and whole-body homeostasis. Ann Transl Med [Internet]. 2017b Dec;5(23):462. - 38. Varjosalo M, Taipale J. Hedgehog: Functions and mechanisms. Genes Dev [Internet]. 2008 Sep 15;22(18):2454-72. - 39. Wu F, Zhang Y, Sun B, McMahon AP, Wang Y. Hedgehog signaling: From basic biology to cancer therapy. Cell Chem Biol [Internet]. 2017 Mar 16;24(3):252-80. - 40. Caro I, Low JA. The role of the hedgehog signaling pathway in the development of basal cell carcinoma and opportunities for treatment. Clin Cancer Res [Internet]. 2010 Jul 1;16(13):3335-9. - 41. Wilson L, Maden M. The mechanisms of dorsoventral patterning in the vertebrate neural tube. Dev Biol [Internet]. 2005 Jun 1;282(1):1-13. - 42. Litingtung Y, Chiang C. Specification of ventral neuron types is mediated by an antagonistic interaction between Shh and Gli3, Nat. Neurosci [Internet]. 2000; 979–985. - 43. Teglund S, Toftgard R. Hedgehog beyond medulloblastoma and basal cell carcinoma. Biochim Biophys Acta [Internet]. 2010 Apr;1805(2):181-208. - 44. Tostar U, Toftgard R, Zaphiropoulos PG, Shimokawa T. Reduction of human embryonal rhabdomyosarcoma tumor growth by inhibition of the hedgehog signaling pathway. Genes Cancer [Internet]. 2010 Sep;1(9):941-51. - 45. Sari IN, Phi LTH, Jun N, Wijaya YT, Lee S, Kwon HY. Hedgehog signaling in cancer: A prospective therapeutic target for eradicating cancer stem cells. Cells [Internet]. 2018 Nov 10;7(11):10.3390/cells7110208. - 46. Liu S, Dontu G, Mantle ID, Patel S, Ahn NS, Jackson KW, Suri P, Wicha MS. Hedgehog signaling and bmi-1 regulate self-renewal of normal and malignant human mammary stem cells. Cancer Res [Internet]. 2006 Jun 15;66(12):6063-71. - 47. Zhao C, Chen A, Jamieson CH, Fereshteh M, Abrahamsson A, Blum J, Kwon HY, Kim J, Chute JP, Rizzieri D, Munchhof M, VanArsdale T, Beachy PA, Reya T. Hedgehog signalling is essential for maintenance of cancer stem cells in myeloid leukaemia. Nature [Internet]. 2009 Apr 9;458(7239):776-9. - 48. Santini R, Vinci MC, Pandolfi S, Penachioni JY, Montagnani V, Olivito B, Gattai R, Pimpinelli N, Gerlini G, Borgognoni L, Stecca B. Hedgehog-GLI signaling drives self-renewal and tumorigenicity of human melanoma-initiating cells. Stem Cells [Internet]. 2012 Sep;30(9):1808-18. - 49. Song L, Wang W, Liu D, Zhao Y, He J, Wang X, Dai Z, Zhang H, Li X. Targeting of sonic hedgehog-gli signaling: A potential therapeutic target for patients with breast cancer. Oncol Lett [Internet]. 2016 Aug;12(2):1027-33. - 50. Witsch E, Sela M, Yarden Y. Roles for growth factors in cancer progression. Physiology (Bethesda) [Internet]. 2010 Apr;25(2):85-101. - 51. Pollard SM, Yoshikawa K, Clarke ID, Danovi D, Stricker S, Russell R, Bayani J, Head R, Lee M, Bernstein M, Squire JA, Smith A, Dirks P. Glioma stem cell lines expanded in adherent culture have tumor-specific phenotypes and are suitable for chemical and genetic screens. Cell Stem Cell [Internet]. 2009 Jun 5;4(6):568-80. - 52. Li G, Chen Z, Hu YD, Wei H, Li D, Ji H, Wang DL. Autocrine factors sustain glioblastoma stem cell self-renewal. Oncol Rep [Internet]. 2009 Feb;21(2):419-24. - 53. Takebe N, Harris PJ, Warren RQ, Ivy SP. Targeting cancer stem cells by inhibiting wnt, notch, and hedgehog pathways. Nat Rev Clin Oncol [Internet]. 2011 Feb;8(2):97-106. ![](_page_69_Picture_1.jpeg) # Angelman sindromearen tratamendurako itu terapeutikoen bila: USP9X deubikuitinasa jomugan Searching for Angelman syndrome therapeutical targets: deubiquitinase USP9X in the spotlight Nagore Elu, Juanma Ramirez, Benoit Lectez, Nerea Osinalde, Ugo Mayor <sup>1</sup>Biokimika eta Biologia Molekularra Saila, Zientzia eta Teknologia Fakultatea. Euskal Herriko Unibertsitatea, UPV-EHU, 48940 Leioa, Bizkaia. <sup>2</sup>Biokimika eta Biologia Molekularra Saila, Farmazia Fakultatea, Euskal Herriko Unibertsitatea, UPV-EHU, 01006 Gasteiz, Araba. <sup>3</sup>Ikerbasque, Basque Foundation for Science, Bilbo, Bizkaia. nagore.elu@ehu.eus #### Laburpena UBE3A proteinaren gabeziak Angelman sindromea sorrarazten du. Proteina horrek zelulako beste proteina batzuk ubikuitinatzen ditu, haien funtzioa erregulatuz. Hortaz, UBE3A falta denean, bere substratuak —DDI1 kasu— gutxiago ubikuitinatuko dira, ondorio larriak ekarriz. Horrez gain, deubikuitinasa deritzen proteinek substratuen ubikuitina kentzean, egoera larritzen da. Lan honetan DDI1 substratutik ubikuitina ketzen duen proteinetako bat —USP9X— identifikatu dugu eta itu terapeutiko gisa aurkeztu dugu, zeren berau inhibitzeak DDI1 proteinaren ubikuitinazioa emendatu eta gaixotasunaren eredu diren eulien sintomatologia hobetzen baitu. Gako-hitzak: Angelman sindromea, UBE3A proteina, ubikuitina, deubikuitinasa, farmakoa. #### Abstract Lack of UBE3A protein causes Angelman syndrome. This protein is in charge of ubiquitinating other proteins in the cell. Therefore, when there is lack of UBE3A, its substrates —such as DDI1— will be less ubiquitinated, negatively affecting cell equilibrium. Moreover, proteins named deubiquitinases remove ubiquitin from the substrates, making the scenario even worse. In this work we have identified one of the proteins —USP9X— that deubiquitinates DDI1 and presented it as a therapeutical target, since its inhibition enhances DDI1 ubiquitination and improves the climbing ability of Angelman syndrome model flies. Keywords: Angelman syndrome, UBE3A protein, ubiquitin, deubiquitinase, drug. Bidalia: 2019ko ekainaren 6an. Onartua : 2019ko ekainearen 11n. https://doi.org/10.26876/osagaiz.1.2019.262 # 1. Sarrera Gure genoma errezeta-liburu bat bezalakoa da, eta zelula, berriz, sukaldaria; izan ere, genoman dagoen informazioa erabiltzen du bere langileak izango diren proteinak sortzeko. Genoman milaka gene edo errezeta ditugu, eta gene horietako bakoitzak proteina bat ekoizteko informazioa dauka. Proteina guztiek funtzio konkretu bat dute zelularen barruan. Hortaz, errezeta-liburuko orriak falta badira —delezioak— edo testuan akatsak badaude mutazioak—, litekeena da proteinarik ez sortzea, edo sortuz gero, akastuna izatea. Edozein kasutan, proteinak ez du zelulan dagokion funtzioa burutuko, eta horrek maiz ondorio larriak eragiten ditu. Hain zuzen ere, hori da Angelman sindromean (AS) gertatzen dena. Burmuinean UBE3A deritzon genearen galeraren edo mutazioaren ondorioz, gene horrek kodetzen duen UBE3A proteina ez da sortzen edo akastuna da, eta horrek burmuineko funtzioetan nahasmenduak sortzen ditu (1) (1. irudia). AS pairatzen duten banakoen ezaugarri bereizgarrienak hauek dira: adimen-urritasuna, orekaren nahasmendua, hitz egiteko zailtasunak eta etengabeko irribarrea (2). 1. irudia. Angelman sindromea duten hiru pertsona, hain esanguratsua duten irribarrearekin. UBE3A genean mutazioak edo akatsak daudenean, ez da UBE3A proteinarik sortzen eta sindromea garatzen da. ![](_page_70_Picture_5.jpeg) Baina, nola da posible proteina bakar baten faltak burmuinean horrelako eragin latza izatea? Galdera horri erantzuteko, lehendabizi, UBE3A proteinak zer egiten duen argitu behar da. Aurrez aipatu bezala, proteinak zelulako langileak dira, eta bakoitzak funtzio konkretu bat betetzen du. UBE3A proteina zelulako agintarietako bat da eta beste proteina batzuei zein funtzio bete behar duten adierazteaz arduratzen da. Eta nola egiten du hori? Bada, proteinei post-it gisa funtzionatzen duen molekula bat gehituz, hots, ubikuitina gehituz. Proteina bati itsatsitako ubikuitina kantitatearen eta horiek proteinara lotzeko moduaren arabera, proteinak jasoko duen agindua desberdina izango da (3) (2A. irudia). Alabaina, ubikuitina bidez eman daitezkeen aginduak asko dira. Oraintsu frogatu da ubikuitinazioak proteina bat degradatu egin behar dela adierazteaz gain (4), zelulan lekuz aldatu behar dela (5), edo zelulako beste prozesu batzuk aktibatu behar direla (6) esateko ere balio duela (2B. irudia). Hortaz, UBE3A proteina zelulako proteina ezberdinak ubikuitinatzeaz arduratzen dela jakinik, logikoa da pentsatzea bere gabeziaren ondorioz proteina horiek agintaririk gabe gelditzen direnez, zelularen oreka hautsi egiten dela. Ildo beretik, zelulan badira UBE3A proteinaren aurkako funtzioa betetzen duten proteinak, hots, proteinei ubikuitina post-it-a kentzeaz arduratzen direnak. Deubikuitinasa (DUB) izenez ezagutzen dira proteina horiek (7). Hortaz, osasun-egoeran, UBE3Ak eta DUBek gidatutako proteinen ubikuitinazioa eta ubikuitina kentzea, hurrenez hurren, oso zehazki erregulatutako prozesuak dira (2B. irudia). 2. irudia. (A) Ubikuitina bidezko mezuak desberdinak izan daitezke ubikuitinak lotzeko moduaren arabera. (B) Proteinen ubikuitinazioaz arduratzen da UBE3A proteina; deubikuitinasek, aldiz, alderantziz jarduten dute, ubikuitina hori gehiago behar ez denean proteinetatik kenduz. ![](_page_71_Picture_2.jpeg) Arestian aipatu bezala, Angelman sindromea UBE3A proteinaren faltagatik sortzen da, eta hortaz gaixotasuna sakon ulertzeko ezinbestekoa da ezagutzea zeintzuk diren gabezia horren ondorioz neuronetan agintaririk gabe, hots, ubikuitinatu gabe, gelditzen diren proteinak. Oraintsu ezagutu ditugu proteina horietako batzuk, eta horien artean dago DDI1 deituriko proteina (8). DDI1 zelulako garbitzailea da; degradatu behar diren proteinak birziklapen-fabrikara, hau da, proteasomara, eramaten ditu (4). Hortaz, bistakoa da UBE3Aren gabeziaren ondorioz DDI1 proteinaren jarduera ez bada egokia, zelularen birziklapen-prozesua kalte daitekeela. Alabaina, oraindik ez da ezagutzen zein den UBE3A proteinak DDI1 proteina ubikuitina bidez markatzean ematen dion agindua, ezta zein den markaketa hori kentzeaz arduratzen den deubikuitinasa. #### 2. Arloko egoera eta ikerketaren helburuak UBE3A proteina akastuna denean edo ekoizten ez denean, hots, ASa pairatzen dutenen kasuan gertatzen den bezala, DDI1 proteinaren ubikuitinazio-maila behar baino txikiagoa izatea aurreikusten da. Horrez gain, deubikuitinasek DDI1 proteinak duen ubikuitinazio gutxi hori kentzen badute, egoera are larriagoa izango da. Beraz, DUB horiek inaktibatuz DDI1 proteinaren ubikuitinazio-maila egokia berreskuratzea lortuko balitz, gaixotasunaren sintomatologia hobetuko litzatekeelakoan gaude. Hori kontuan izanda, gure ikerkuntzan hiru helburu ditugu: - 1) UBE3A proteinak DDI1 proteinan jarritako ubikuitina kentzeaz arduratzen den deubikuitinasa identifikatzea. - 2) Deubikuitinasa hori inhibitzen duen farmako bat erabiliz, DDI1 proteinaren ubikuitinaziomaila berreskuratzen denetz aztertzea. - 3) DUBa inhibitzen duen farmakoa erabiliz, Angelman sindromearen eredu diren eulien sintomatologia aztertzea. #### 3. Ikerketaren muina #### 3.1. DDI1 proteinari ubikuitina kentzeaz arduratzen den DUBaren identifikazioa Proteinen ubikuitinazioa laborategian aztertzeko prozesu nahiko konplexua da; izan ere, ubikuitinatzen diren proteinak populazioaren gutxiengoa (% 1-5) dira. Beraz, proteina konkretu baten ubikuitinazio-maila aztertu nahi bada, nahitaez proteina konkretu hori arrantzatu Nagore Elu, Juanma Ramirez, Benoit Lectez, Nerea Osinalde, Ugo Mayor beharra dago, ondoren sakon aztertu ahal izateko. Kasu honetan DDI1 proteinaren ubikuitinazio-maila neurtu nahi dugu, berau ubikuitina gabetzeaz arduratzen den DUBa identifikatzeko. Hortaz, DDI1 arrantzatu behar dugu. Baina nola? Bada, DDI1 proteinari GFP (Green Fluorescent Protein) isatsa gehituz, eta ondoren GFParekin lotzen den amua daukan kanabera erabiliz (3. irudia). 3. irudia. DDI1 proteinari fluoreszentea den proteina bat (GFP) itsasten zaio, horren aurkako "amuarekin" zelulako proteina guztien artean arrantzatu ahal izateko eta ubikuitinazio-maila neurtzeko. ![](_page_72_Picture_4.jpeg) Batetik, DDI1-GFP proteina fluoreszentea denez, fluoreszentziazko mikroskopioarekin beha daiteke bere kokapena eta adierazpen-maila ezagutzeko (4A irudia). Bestetik, eta guretzako interesgarriagoa izanik, isats hori harrapatzen duen "amua" daukagunez, DDI1 proteina arrantza dezakegu, eta ubikuitina ezagutzen duten antigorputzak erabiliz, bere ubikuitinaziomaila neur dezakegu (4B irudia). 4. irudia. GFP isatsaren erabilerak DDI1 proteinan. (A) GFP isatsari esker fluoreszentziazko mikroskopioan beha daiteke DDI1-GFP proteinaren adierazpena HEK293T zeluletan. (B) GFP isatsarekin batzen den kanabera erabiliz, DDI1 proteina arrantza dezakegu. Jarraian, antigorputzen bidez proteina honen ubikuitinazio-maila ere neur dezakegu. ![](_page_72_Picture_7.jpeg) Giza zeluletan 100 DUB ezberdin inguru daude. Horietatik DDI1 proteinatik ubikuitina kentzen duena zein den jakiteko, zelula-populazio ezberdinetan DUB bana desagerrarazi edo isildu dugu. Deubikuitinasaren absentzian, bere itu-proteinetan ez da ubikuitina ezabatuko, eta, beraz, azken horien ubikuitinazio-maila igo egingo da. Hortaz, DUBen bat isildu eta DDI1aren ubikuitinazio-maila emendatzen dela detektatuz gero, DUB hori DDI1 proteinatik ubikuitina kentzeaz arduratzen dela ondorioztatuko dugu. Esperimentu horretarako HEK293T zelulez betetako 6 putzutxoko plakak erabili ditugu, eta putzutxo bakoitzean DDI1-GFPa gehitzeaz gain, deubikuitinasa bat isildu dugu dagokion siRNAa erabiliz (5A irudia). Ondoren putzutxo bakoitzean DDI1-GFPa arrantzatu, eta antigorputzen bidez bere ubikuitinazio-maila neurtu dugu. Testatutako deubikuitinasen artetik lauk dute eragina DDI1 proteinaren ubikuitinazio-mailan: UCHL5, USP7, USP9X eta USP42. Alabaina, erreplikekin egindako bigarren esperimentu batean lau horietatik bakar baten isilpenak — USP9X— eman du DDI1 proteinaren ubikuitinazio-mailaren emendapen esanguratsua (5B irudia). Hortaz, USP9X deubikuitinasa da DDI1 proteinari ubikuitina kentzeaz arduratzen dena. 5. irudia. DDI1 ubikuitina gabetzeaz arduratzen den DUB proteinaren identifikazioa. (A) DDI1-GFPa gehitu dugu lagin guztietan, baina putzutxo bakoitzean deubikuitinasa ezberdin bat isildu dugu. Lagin guztietatik DDI1-GFP proteina arrantzatu, eta bere ubikuitinazio-maila neurtu dugu. (B) Aztertutako DUB guztietatik lauk izan duten arren eragina DDI1 proteinaren ubikuitinazioan, soilik USP9X proteinaren kasuan izan da eragina estatistikoki esanguratsua esperimentua hiru aldiz egitean [\\ p<0,05 ANOVA erabiliz (n=3), u.a.= unitate arbitrarioak]. ![](_page_73_Figure_3.jpeg) # 3.2. USP9X proteinaren aurkako farmakoak DDI1 proteinaren ubikuitinazio-mailan duen eragina aztertzea Aurreko atalean ikusi bezala, USP9X isiltzean DDI1 proteinaren ubikuitinazio-maila igo egiten da (5B irudia). Efektu hori Angelman sindromea duten pazienteentzako onuragarria suerta daiteke, gaixoek duten DDI1 ubikuitinatu-maila txikia igotzen lagundu baitezake, haien sintomatologia hobetuz. Alabaina, zelulekin erabilitako isilpen-teknika ezin da teknikoki pazienteetara hedatu, eta ondorioz, proteina batek jarduteari uzteko modurik erabiliena bere aurkako farmako bat erabiltzea da. Bada USP9Xa inaktibatzen duen merkaturatutako farmako bat: WP1130 edo degrasina deiturikoa. USP9Xaren isilpenarekin lortutako emaitzak, farmako horrekin berresten zirenetz frogatzea izan da gure hurrengo helburua. Izan ere, horrek farmakoa ASaren tratamendu gisa erabiltzeko ateak irekiko lituzke. Horretarako, aurreko esperimentuan bezala, 6 putzutxoko plakak erabili ditugu. HEK293T zelulei WP1130 farmakoa gehitu diegu, eta beste batzuk farmakorik gabe kontrol gisa erabili ditugu. Zelulak 48 orduz farmakoarekin inkubatu ostean, DDI1-GFP proteina arrantzatu, eta bere ubikuitinazio-maila neurtu dugu (6A irudia). USP9Xaren isilpenarekin lortutako datuekin bat eginez, farmakoarekin ere DDI1en ubikuitinazio-maila modu esanguratsuan emendatzen dela frogatu dugu (6B irudia). Beraz, WP1130 farmakoak USP9X inaktibatu, eta, ondorioz, DDI1en ubikuitinazio-maila emendatzeko gaitasuna duela ondoriozta dezakegu. Nagore Elu, Juanma Ramirez, Benoit Lectez, Nerea Osinalde, Ugo Mayor 6. irudia. WP1130 farmakoaren eragina giza zeluletan. (A) DDI1-GFP proteina giza zeluletan sartu da. Hiru putzutxoko zelulei 0,7 mM WP1130 farmako gehitu zaie, beste hiru putzutxokoei, berriz, ez, beraz kontrol gisa erabili dira. Ondoren DDI1-GFP arrantzatu, eta bere ubikuitinazio-maila neurtu da. (B) Farmakorik gabeko kontrolarekin alderatuz, WP1130ak DDI1 proteinaren ubikuitinazio-maila modu esanguratsuan emendatzen du [Ttesta, \, P<0,05, n=3, u.a.= unitate arbitrarioak]. ![](_page_74_Figure_3.jpeg) #### 3.3. WP1130 farmakoaren erabilera Angelman sindromearen eredu diren eulietan* Orain arte, Angelman sindromea sendatzeko egin diren ikerketa gehienak burmuinean UBE3A funtzionala berrezartzen saiatu dira (9). Aurrez aipatu bezala, guk uste dugu DDI1 proteinaren gutxieneko ubikuitinazio-maila mantentzeak gaixoen sintomatologia eta, ondorioz, bizikalitatea hobe ditzakeela. Ildo horretatik, WP1130 farmakoa DDI1 proteinaren ubikuitinaziomaila igotzeko erabilgarria dela frogatu dugu. Beraz, hurrengo pausoa, farmako horrek gaixotasunaren sintomatologia hobe dezakeen aztertzea izan da. Atal honetan, UBE3A generik ez duen Drosophila melanogaster eulia erabili dugu, fruta-eulia ere deitua. Euli horiek ez dute UBE3A proteinarik, Angelman sindromea duten pazienteen antzera. Sintomatologiari dagokionez, gizakiek orekaren eta mugimenduen nahasmendua erakusten duten bezala, UBE3A gabeko euliek ere ohikoa duten hodian gora egiteko ahalmena gutxituta daukate, hots, euli osasuntsuek baino denbora gehiago behar dute hodiaren goiko aldera hegan egiteko. Ikerketa honetan, UBE3Arik gabeko fruta-euliei WP1130 farmakoa gehituz gero, hodian gora egiteko duten ahalmena berreskuratzen ote duten aztertu nahi izan dugu. Horretarako, UBE3A proteinarik ez duten euliak (mutaziodunak) eta euli osasuntsuak erabili ditugu. Bai euli mutaziodunekin, bai osasuntsuekin, talde bi egin dira. Talde bati 0,7 mM WP1130 farmako gehitu diogu dietan 24 orduz; bigarren taldeari, berriz, ez (kontrol-taldea). Hodian gora egiteko ahalmena testatzeko, euliak 4 cm-ko altuerara lerro bat marraztuta duten hodi garbietan sartu ditugu. Jarraian, hodi bakoitzari kolpe bat eman diogu euliak beheko aldera eror daitezen. Momentu horretatik zenbatzen hasita, lehenengo euliak lerroa gurutzatzeko behar duen denbora neurtu dugu (7A irudia). Espero bezala, farmakoa jaso duten eta ez duten euli osasuntsuen artean ez dugu hodian gora egiteko ahalmenean aldaketarik nabaritu (6B irudia). Aldiz, UBE3A proteinarik ez duten eulietan, kontrol-taldeak 15-20 segundo behar izan ditu hodian gora iristeko. Aldiz, WP1130 farmakoarekin tratatutako euli mutanteek 3-4 segundo behar izan dituzte, ia euli osasuntsuen antzeko denbora (7B irudia). Horrek erakusten du, WP1130 farmakoari esker, Angelman sindromearen eredu diren euliek hodian gora igotzeko ahalmena berreskuratzen dutela. Horrek pentsarazten digu, USP9X itu terapeutiko egokia izan daitekeela etorkizunean Angelman sindromea pairatzen duten gaixoen sintomak tratatzeko. 7. irudia. WP1130 farmakoak Angelman sindromearen eredu diren eulien sintomatologian duen eragina. A) Hodian gora hegan egiteko ahalmena neurtzeko esperimentua. Hodia beheko aldetik 4 cm-ra markatzen da, bertan euliak sartu eta lehenengo euliak marra hori gurutzatzeko behar duen denbora neurtzen da. B) WP1130 farmakoaren bidez UBE3A proteinarik ez duten euli mutaziodunek hodian gora egiteko ahalmena berreskuratzen dute, ia euli osasuntsuen maila arte [ANOVA, \\\, P<0,0001, n=3]. ![](_page_75_Figure_2.jpeg) #### 4. Ondorioak Ikerketa honetan UBE3A proteinaren substratua den DDI1 proteinatik ubikuitina kentzeaz arduratzen den DUB proteina identifikatu dugu: USP9X. Proteina horren inaktibazioa pazienteen tratamendurako bidea izan daitekeen frogatzeko asmoz, batetik, isildu egin dugu giza zeluletan, eta bestetik, farmako baten bidez inaktibatu dugu. Kasu bietan DDI1 proteinaren ubikuitinazioa igo denez, gaixotasunaren sintomak benetan arintzeko onuragarria izan daitekeen testatu nahi izan dugu. Angelman sindromearen eredu diren euliek farmakoarekin gutxituta duten hodian gora egiteko ahalmena berreskuratu dutela ikusi dugu, eta, beraz, USP9X proteina etorkizunean testatzeko itu terapeutiko egokia izan daitekeela ondorioztatu dugu. Egia da giza genomak ehun deubikuitinasa inguru kodetzen dituela, eta, beraz, DUB baten inhibizioak substratu baten baino gehiagoren ubikuitinazio-maila alda dezakeela, albo-kalteak eraginez. Hori ekiditeko, badira gaixotasunaren tratamendu bat lortzeko beste bide batzuk ere. Aurrez aipatu bezala, horietako batzuek UBE3A proteina garunean berrezartzea dute helburu (9). Alabaina, urteetan zehar hainbat gaixotasun neurologikoren tratamenduetarako DUBak ituratu izan dira (10). Horrez gain, gaur egun oraindik ez dira USP9X proteinaren substratu asko ezagutzen, eta berau inaktibatzeak ez du albo-kalte larririk eragin gure ikerketan. Hortaz, hori guztia kontuan izanda, estrategia hau ASaren sintomatologia hobetzeko bide egokia izan daitekeela deritzogu. #### 5. Etorkizunerako planteatzen den norabidea Lan honetan eakutsi dugunez, UBE3A proteinaren substratua den DDI1 proteinatik ubikuitina kentzeaz arduratzen den DUBa inaktibatzeak eulietan ASaren antzeko sintomatologia arintzen du. Alabaina, UBE3Ak zelulako beste hainbat proteina ubikuitinatzen ditu. Modu bertsuan, DDI1 proteinatik ubikuitina kentzeaz arduratzen diren DUB gehiago ere egon daitezke. Hortaz, beharrezkoa da proteina horiek guztiak ikertu eta zelulan duten funtzioa argitzea benetan gaixotasunaren mekanismo molekularra ulertu ahal izateko. Nagore Elu, Juanma Ramirez, Benoit Lectez, Nerea Osinalde, Ugo Mayor Bestalde, UBE3Ak DDI1 proteina ubikuitinatzen duela dakigun arren, oraindik ez dago argi ubikuitinazio horren mezua zein den. Egiten ari garen ikerketek erakutsi digute UBE3A bidezko DDI1 proteinaren ubikuitinazioak DDI1a inaktibatzeko balio lezakeela. DDI1ak proteinen birziklapenean duen garrantzia aintzakotzat hartuta, pentsatzekoa da markaketa horren faltak proteinen gehiegizko birziklapena eragin dezakeela, eta, ondorioz, neuronen funtzioetan nahasmenduak eragin. Edonola ere, hori momentuz hipotesi bat besterik ez da eta, beraz, frogatu beharra dago. Azkenik, frogatu dugu WP1130 farmakoak eulietan ASaren pareko sintomen gain eragin positiboa duela. Hortaz, hurrengo erronka da frogatzea ikerketa honetan ikusitako efektu onuragarri hori Angelman sindromearen hurbilagoko eredu diren saguetan ere agertzen dela, kasu honetan ager daitezkeen albo-kalteak ere aztertuz. Izan ere, horrek guztiak erakutsiko digu ea etorkizunean USP9Xa inhibitzen duen farmakoa ASaren tratamendurako erabilgarria izan daitekeen edo ez. # 6. Eskerrak eta oharrak* Eskerrak nire taldekide guztiei lan honetan emandako laguntza guztiagatik. Mila esker Josean Rodriguezi eta Ane Olazabali DUBen isilarazpenerako materiala uzteagatik. Azkenik, eskertu baita ere Euskal Herriko Unibertsitateari eta Eusko Jaurlaritzari, doktoretza-programa batean parte hartzeko eta lan hau burutzeko aukera emateagatik. # 7. Erreferentziak - 1. Kishino T, Lalande M, Wagstaff J. UBE3A/E6-AP mutations cause Angelman syndrome. Nat Genet. 1997 Urt;15(1):70-73. - 2. Buiting K, Williams C, Horsthemke B. Angelman syndrome insights into a rare neurogenetic disorder. Nat Rev Neurol. 2016 Urr;12(10):584-593. - 3. Swatek KN, Komander D. Ubiquitin modifications. Cell Res. 2016 Api;26(4):399-422. - 4. Glickman MH, Ciechanover A. The Ubiquitin-Proteasome Proteolytic Pathway: Destruction for the Sake of Construction. Physiol Rev. 2002 Api 1;82(2):373-428. - 5. Wang P-Y, Chang K-T, Lin Y-M, Kuo T-Y, Wang G-S. Ubiquitination of MBNL1 Is Required for Its Cytoplasmic Localization and Function in Promoting Neurite Outgrowth. Cell Rep. 2018 Ots;22(9):2294-2306. - 6. Dynek JN, Goncharov T, Dueber EC, Fedorova AV, Izrael-Tomasevic A, Phu L, Helgason E, Fairbrother WJ, Deshayes K, Kirkpatrick DS, Vucic D.. c-IAP1 and UbcH5 promote K11-linked polyubiquitination of RIP1 in TNF signalling. EMBO J. 2010 Abe 15;29(24):4198-4209. - 7. Amerik AY, Hochstrasser M. Mechanism and function of deubiquitinating enzymes. Biochim Biophys Acta BBA - Mol Cell Res. 2004 Aza 29;1695(1):189-207. - 8. Ramirez J, Lectez B, Osinalde N, Sivá M, Elu N, Aloria K, et al. Quantitative proteomics reveals neuronal ubiquitination of Rngo/Ddi1 and several proteasomal subunits by Ube3a, accounting for the complexity of Angelman syndrome. Hum Mol Genet. 2018 Eka 1;27(11):1955-1971. - 9. Meng L, Ward AJ, Chun S, Bennett CF, Beaudet AL, Rigo F. Towards a therapy for Angelman syndrome by targeting a long non-coding RNA. Nature. 2015 Ots 19;518(7539):409-412. - Osagaiz - 2016 – 1. alea 10. Osinalde N, Duarri A, Ramirez J, Barrio R, Perez de Nanclares G, Mayor U. Impaired proteostasis in rare neurological diseases [Internet]. Semin Cell Dev Biol. 2018 [Kontsulta: 2019-06-12] 3. pii: S1084-9521(18)30161-7. Eskuragarri: http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1084952118301617 ![](_page_77_Picture_1.jpeg) # Triaje egoki baten garrantzia anafilaxiaren identifikazio eta tratamenduan: kasu batzuei buruz Significance of an accurate triage in anaphylaxis identification and management: Concerning a few cases. Esozia Arroabarren<sup>1</sup>, Maria J Alvarez Puebla<sup>1</sup>, Marta Anda<sup>1</sup>, Jorge Alvarez<sup>2</sup>, Montserrat de Prada<sup>2</sup> <sup>1</sup>Alergologiako Zerbitzua. Nafarroako Ospitale Gunea <sup>2</sup>Pediatriako Larrialdietako Unitatea. Pediatriako Zerbitzua. Nafarroako Ospitale Gunea esoziaa@yahoo.es; esozia.arroabarren.aleman@navarra.es #### Laburpena Anafilaxia susmatu bezain laster tratatu behar da. Triaje edo sailkapenerako sistemak larrialdietako zerbitzuen sarrerak dira, eta gaixoen atentzioa aurreratzen dute. Anafilaxiaren berezitasunak bere identifikazioa eta atentzioa zaildu ditzake. Gure Pediatriako Larrialdietako sailkapenaren bidez (Umeen Triajerako Kanadar Sistemaren [PaedCTAS] adaptazioa) aurreratutako kasu klinikoak aztertuko ditugu. Sistema horrek hiru pauso dauzka: lehen itxuraren balorazioa ebaluazio pediatrikoaren triangeluaren (EPT) bidez egiten da, gero kexa nagusiaren azterketa egiten da, eta diskriminatzailearen datuak lortzen dira (bizi-konstanteak, aurreko gaixotasunak...). Datu guztiak gehitzen dira lehentasun-maila, itxarote-denbora eta ubikazioa emanez. Aztertutako kasuak: a) 9 urteko ume bat, elikagaiak sortutako anafilaxia eduki eta bere adrenalina autoinjektagarria erabili ondoren Larrialdietara hurbildu zena; b) 3 urteko umea, esneak sortutako anafilaxia eduki eta bere Osasun Zentroan adrenalina hartu ondoren Larrialdietara bidalia; c) 11 urteko neska, aurreko elikagai-alergiarekin, urtikaria zuen fruitu lehorrak jan ondoren; d) 11 urteko mutila shock anafilaktikoarekin. Lehenbiziko kasuari erdi-mailako lehentasuna eman zitzaion eta itxarongelara bidali. Bigarrenak lehentasun egokia eta erreanimazioan aztertuta izan zen; hirugarren kasua itxarongelan zorabiatu eta konortea galdu zuen medikuak ikusi ondoren eta erreanimaziora pasatu zen, eta laugarrena ongi aurreratu, erreanimaziora eta zainketa intentsiboetan ingresatu zen. Lehen itxura bakarrik ez da fidagarria erreakzio alergiko larri bat aurreratzeko. Kontuan hartu behar diren datuak sailkapen egoki bat egiteko: gaixotasun sistemiko bat da eta azaletik kanpo edukitzen diren sintomak azalarenak baino garrantzitsuagoak dira; aurrekari alergikoak anafilaxia-arriskua duten gaixoak identifikatzeko datu lagungarriak dira; sintomen iraupenak anafilaxiaren diagnosia ezeztatu dezake. Itxarote-denborak eta adrenalina jartzearen atzerapenak anafilaxiaren pronostikoa okertu dezakete. Gako-hitzak: traijea, anafilaxiaren tratamendua, umea, epinefrina, Ebaluazio Pediatrikoaren Triangelua (EPT), Umeen Sailkapenarako Kanadar Sistema (Canadian Pediatric Triage and Acuity Scale-PaedCTAS) #### Abstract Anaphylaxis requires immediate medical assistance. Triage systems are Emergency Departments' entrance and prioritize medical attention. Anaphylaxis' peculiarities can hinder its identification and attention. Our aim was to show this point by the analysis of a sample of cases prioritized at our Hospital's Paediatric Emergency Department (PED) by means of its version of the Canadian Paediatric Triage and Acuity Scale (PaedCTAS). It includes initial assessment by Pediatric Assessment Triangle, main complaint evaluation and discriminators' record, obtaining a priorization level, expected time for physician evaluation and location at PED. Cases included: (a) Nine-year-old child who referred a food-induced anaphylaxis treated with his self-injectable epinephrine device; (b) Three-year old child referred from his Health Center after epinephrine administration; (c) Eleven-year-old child with previous food Allergy who referred food-induced urticaria; (d) Eleven-year-old child with anaphylactic shock. The first case received an intermediate priority level and was located in waiting room. Case b was identified correctly and referred to Resuscitation Room. Case (c) collapsed in the waiting room after medical evaluation and (d) was correctly prioritized, attended at Resuscitation and admitted at Paediatric Intensive Care. Relying only on initial assessment can lead to errors in anaphylaxis' identification. Useful data for accurate allergy triage should include: careful assessment of non-skin symptoms since anaphylaxis is a systemic disease; previous allergy diseases should be taken into account to identify patients at-risk of anaphylaxis; symptom duration should be considered in the assessment, since it may rule out the diagnosis. Delays in medical assessment and epinephrine administration can endanger anaphylaxis' prognosis. Keywords: Triage, anaphylaxis management, child, Pediatric Assessment Triangel (PAT), Canadian Pediatric Triage and Acuity Scale (PaedCTAS) #### 1. Azalpena Anafilaxia immunitate-sistemak eragindako alergia-erreakzio bat da, heriotzaraino ere eraman dezakeena. Anafilaxia susmatu bezain laster tratatu behar da (1). Anafilaxiak eragindako heriotzak aztertzean, adrenalina ez zela erabili edo beranduegi eman zela ikusi da. Gaixo anitz larrialdietako zerbitzuetara joango dira erreakzio alergiko bat den susmoaren aurrean. Sailkapen edo triajeko sistemak larrialdietako zerbitzuen sarrerak dira, eta gaixoen atentzioa lehenesten dute (2). Gaur egungo sailkapen-sistema balioztatuak 5 lehentasun-maila dauzka (3). Sailkapen-sistema gehienen arabera, anafilaxiak I Lehentasuna (Susperketa; berehalako atentzioa) kategoria dauka (4,5). Anafilaxia-kasu gehienak oker aurreikusten dira larrialdi-zerbitzuetan (6). Anafilaxiaren berezitasunak larrialdi-zerbitzuan bere identifikazioa eta lehentasun egokia ematea zaildu dezake. Lau kasu klinikoen sailkapenaren prozesuak azterketuko ditugu puntu hauek azaltzeko. Nafarroako Ospitale Guneko Pediatriako Larrialdi Unitateak 2012an triaje-sistema berezi bat abiarazi zuen (4-6) Umeen Sailkapenarako Kanadar Sisteman (Canadian Pediatric Triage and Acuity Scale; PaedCTAS) oinarrituta. Triajea erizainak egiten du kontsulta berezi batean. Bost lehetasun-maila dauzka, medikuak ikusteko komenigarri diren itxarote-denbora batzuekin (ID) (I: Susperketa; berehalako atentzioa; II: Oso larri; ID: 15 minutu; III: Larri, ID: 30 minutu; IV: Larritasun eskasa, ID: Ordu bat; V: Larritasunik gabekoa, ID: 2 ordu). Gaixo baten lehentasuna honela ematen da: lehenik, gaixoak begi-bistaz aztertzen dira zenbait adierazle kontuan hartuz, hala nola itxura orokorra, kanpoko arnas estualdi zeinuaren agerpena eta larruazal-perfusioaren datuak (zianosia, zurbiltasuna...); datu horiek Ebaluazio Pediatrikoaren Trinagelua (EPT) osatzen dute (7). Nahastuta dauden adierazleen kopuruaren arabera, hasierako lehentasun bat ematen da: Susperketa lehentasun-maila: 3 adierazleak nahastuta daudenean; Oso larri lehentasun-maila: 2 adierazle ![](_page_79_Picture_1.jpeg) nahastuta; Larri maila: adierazle bakarra nahastuta dagoenean; Larritasunik gabeko maila: Triangelu Egonkorra. Jarraian, EPT egonkorra daukaten gaixoetan kontsulta-zergatia galdetzen da, emandako lehentasuna egokituz. Alergiaren kategorian, lehentasuna azal-sintomen arabera ematen da: Aurpegiko edema: III Lehentasuna (Larri kategoria); Urtikaria akutua: IV kategoria (larritasun eskasa). Erizainak anafilaxiaren diagnosia ematen badu (beste kontsulta-zergatiak aztertzeko ez da diagnosirik eman behar), larrialdiaren sarreran Susperketa lehentasuna emango da (4-6). Gogoan hartzen diren azken datuak bereizgarriak dira: bizi-konstanteak eta gaixotasun-aurrekariak kontuan edukitzen dira lehentasuna egokitzeko (adina eta immunosupresioa). 1. taulan lau anafilaxia-kasuren datuak azaltzen ditugu, bai sailkapenean jasotakoak baita medikutxostenean bildutakoak ere. Lehen atalean sailkapenaren pausoak deskribatzen dira, ondorengo atalean, mediku-txostenaren datuak diagnosia ezagutzeko. Gaixoen eboluzioak ere laburtzen dira. Laurak egitan suertatutako anafilaxiaren adibideak dira. Hiru kasutan lehen itxura ona zen eta EPT egonkorra zeukaten, shock anafilaktiko kasuan izan ezik. Lehen itxura bakarrik ez da fidagarria erreakzio alergiko larri bat aztertzeko. Gaixoa berez errukeraperatu daiteke edo tratamenduaren eraginez, ikus dezakegun bezala. Lehenbiziko 2 kasuen behaketen artean anafilaxia susmatzeko datuak dauzkagu. Lehenbiziko kasuan gaixoak Alergiako Kontsultetan anafilaxia artatzeko emandako gomendio guztiak bete zituen (8, 9): sintomak ezagutu, adrenalina erabili eta gero ospitale batera joan. Hala ere, haren sailkapena desegokia izan zen. Haren lehen itxura kontuan hartu zen lehentasuna emateko eta daturik larriena (adrenalinaren erabilera) ezeztatu zen balorazioa egitean. Gainera, itxarongelara bidali zen medikuak aztertu gabe. Erabaki horrek zaildu dezake zaintza egokia (itxarongeletan jende anitz batera egoten baita), adrenalinaren dosi bakar hori gutxiegia izan daitekeelako. Anafilaxia duten gaixoen % 20k adrenalinaren dosi bakar bat baino gehiago beharko dute sintomak menderatzeko (10). Alderantziz, bigarren umearen sailkapena egokia izan zen. Kasu honetan, nahiz eta EPTa eta lehen itxura berdinak izan, aurrekariak eta epinefrinaren datuak kontuan hartu ziren lehentasuna emateko. Hirugarren kasua ongi aurreikusi zen erizainak zeuzkan datuekin. Gaixoa ustekabean okertu zen itxarongelan medikuak aztertu eta antihistaminiko bat eman ondoren. Kasu honek azpimarratzen du anafilaxia gaixotasun larria eta ustekabean ager daitekeen prozesua dela eta adi egon behar dugula ezagutzeko. Laugarren kasuak shock anafilaktiko baten kasua azaltzen du. Adibiderik errazena da kontzeptuaren adibidea osatzen duelako, baina ez da maizen ikusten dugun adibidea. Sintomak azkar ezagutu beharko lirateke adrenalina ahal bezain laster emateko eta progresioa gelditzeko. Ikusten dugun bezala, triaje egoki bat beharrezkoa da gaixo alergikoen azterketa, diagnosi eta tratamendu azkar eta egoki bat larrialdietako zerbitzuan emateko. Kontuan hartu behar diren datuak triaje egoki bat egiteko (6, 11): Gaixotasun sistemiko bat da: larruazaletik kanpo agertzen diren sintomak larriak eta beharrezkoak dira anafilaxia susmatzeko, eta sinesgarriak dira gaixoa larrialdietara heltzean hobetu bada ere. Lehen itxura ez da fidagarria eta bakarrik medikuaren anamnesi eta miaketa fisikoak baieztatuko du diagnosia eta tratamendu-beharra. Aurrekari alergikoak anafilaxia-arriskua duten gaixoak identifikatzeko lagungarriak dira: anafilaxiak, elikagai-alergiak edo adrenalinaren erabileraren aipamenak identifikatzen dute alergia larri baten arriskua haurtzaroan (11). Sintomen iraupena oso lagungarria da batzuetan anafilaxia ezeztatzeko: iraupen luzea anafilaxiarean susmoarekin bateraezina da. Esozia Arroabarren ,Maria J Alvarez Puebla, Marta Anda, Jorge Alvarez, Montserrat de Prada Kontuan eduki behar dugun azken mezua: inork ez du anafilaxia daukan gaixo bat behar den moduan eta momentuan tratatuko, sailkapena desegokia izan bada. Itxarote-denborak eta adrenalina jartzearen atzerapenak gaitzaren prognosia okertu dezakete. # 2. Erreferentzia bibliografikoak - 1. Simons FE, Ardusso LR, Bilò MB, Cardona V, Ebisawa M, El-Gamal YM, Lieberman P, Lockey RF, Muraro A, Roberts G, Sanchez-Borges M, Sheikh A, Shek LP, Wallace DV, Worm M. International consensus on (ICON) anaphylaxis. World Allergy Organ J. 2014; 7(1): 9. - 2. MeSH Browser [Internet]. Bethesda (MD): National Library of Medicine (US), Medical Subject Headings Section. [1999]. Triage; [Kontsulta: 2019-01-20]. Eskuragarri: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh/68014218.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh/68014218) - 3. Soler W, Gómez Muñoz M, Bragulat E, Alvarez A. El triaje: herramienta fundamental en urgencias y emergencias. An Sist Sanit Navar. 2010;33 Suppl 1:55-68. - 4. Warren DW, Jarvis A, LeBlanc L, Gravel J; CTAS National Working Group; Canadian Association of Emergency Physicians; National Emergency Nurses Affiliation; Association des Médecins d'Urgence du Québec; Canadian Paediatric Society; Society of Rural Physicians of Canada. Revisions to the Canadian Triage and Acuity Scale paediatric guidelines (PaedCTAS). CJEM. 2008; 10(3):224-43. - 5. Canadian Association of Emergency Physicians. Ottawa: Canadian Association of Emergency Physicians; c2018- . Canadian Triage and Acuity Scale (CTAS), Prehospital CTAS (Pre-CTAS). CTAS application; [2018] [Kontsulta: 2019-01-20]. Eskuragarri: [http://caep.ca/resources/ctas.](http://caep.ca/resources/ctas) - 6. Arroabarren E, Alvarez-Garcia J, Anda M, de Prada M, Ponce MC, Palacios M. Quality of the Triage of Children with Anaphylaxis at the Emergency Department. Pediatr Emerg Care. 2018 Mai 15. doi: 10.1097/PEC.0000000000001442. - 7. Dieckmann RA, Brownstein D, Gausche-Hill M. The pediatric assessment triangle: a novel approach for the rapid evaluation of children. Pediatr Emerg Care. 2010; 26(4):312-5. - 8. Juliá Benito JC, Sanchez Salguero CA, Alvarado Izquierdo MI, Alvarez Caro F, Arroabarren Alemán E, Capataz Ledesma M, Guitart Martinez M, Mesa del Castillo Payá M, Moure Gonzalez JD, Vidorreta Martinez de Salinas MJ. Map. Manual de Anafilaxia Pediátrica [Internet]. Madrid: Sociedad Española de Inmunología Clínica, Alergología y Asma Pediátrica; 2017 [Kontsulta: 2019-01-20]. 99 or. Eskuragarri: [http://www.seicap.es/es/mapmanual-de](http://www.seicap.es/es/mapmanual-de-anafilaxia-pediátrica_44766)[anafilaxia-pediátrica\\_44766.](http://www.seicap.es/es/mapmanual-de-anafilaxia-pediátrica_44766) - 9. Cardona V, Cabañes N, Chivato T, De la Hoz B, Fernández Rivas M, Gangoiti Goikoetxea I, Guardia P, Herranz Sanz MA, Juliá Benito JC, Lobera Labairu T, Praena Crespo M, Prieto Romo JI, Sánchez Salguero C, Sánchez JI, Uixera Marzal S, Vega A, Villarroel P. Guía de actuación en anafilaxia: Galaxia 2016 [Internet]. Madrid: Esmon SA; 2016 [Kontsulta: 2019-01-20]. 63 or. Eskuragarri: [http://www.seaic.org/profesionales/galaxia.](http://www.seaic.org/profesionales/galaxia) - 10. Järvinen KM, Sicherer SH, Sampson HA, Nowak-Wegrzyn A. Use of multiple doses of epinephrine in food-induced anaphylaxis in children. J Allergy Clin Immunol. 2008; 122(1):133-8. - 11. Arroabarren E, Alvarez-García J, Anda M, de Prada M, Ponce C, Alvarez-Puebla MJ. Impact of Specific Training in Anaphylaxis for Triage Nursing Staff in the Pediatric Emergency Department of a Tertiary Hospital. J Investig Allergol Clin Immunol. 2018; 28(6):401-406. doi: 10.18176/jiaci.0271. ![](_page_81_Picture_1.jpeg) 1. taula. Kasu klinikoak. EPT: Ebaluazio Pediatrikoaren Triangelua; \EPTaren irizpideak; +testu librean erizainak idatzitako datuak; #gomendutako itxarote-denbora eman den lehentasunaren arabera. \| \| \| 1. kasua \| 2. kasua \| 3. kasua \| 4. kasua \| \|--------------------------------------\|-------------------------------------------------------------------------------------------------\|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\|---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\|-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\| \| Datu \| Adina \| 9 urte \| 3 urte \| 11 urte \| 11 urte \| \| demografik<br>oak \| Sexua \| Mutila \| Mutila \| Neska \| Mutila \| \| SAILKAPEN<br>FITXAREN<br>DATUAK \| EPT<br>Konortea<br>Arnas lana<br>Larruazalaren<br>perfusioa \| Egonkorra \| Egonkorra \| Egonkorra \| Ezegonkorra<br>Konorte<br>nahastua<br>Arnasa hartzeko<br>zailtasuna<br>Zurbiltasun<br>nabarmena \| \| \| Behin-behineko<br>lehentasuna \| 5 \| 5 \| 5 \| 1 \| \| \| Behaketa/<br>Oharrak+ \| "Erreakzio<br>alergikoa eduki<br>du,<br>arrautza<br>daukan<br>janaria<br>jan<br>ondoren.<br>Altellus®<br>bere<br>buruari<br>injektatu<br>dio.<br>Orain<br>ongi<br>dago". \| "Salbutamol<br>inhalatua<br>gehi<br>muskulu<br>barneko<br>epinepfrina<br>osasun-zentroan<br>emanda.<br>Alergikoa.<br>Orain<br>itxura ona du". \| "Kakahueteak<br>jan ditu<br>duela<br>ordu bat. Orain<br>urtikaria dauka.<br>Frutari<br>eta<br>fruitu<br>lehorrei<br>alergia die". \| Alergia \| \| \| Emandako<br>lehentasuna \| 3 \| 1 \| 4 \| 1 \| \| \| Emandako<br>kokalekua<br>larrialdietan \| Itxarongela \| Erreanimazioa \| Itxarongela \| Erreanimazioa \| \| \| Bizi-konstanteak<br>Diskriminatzaile<br>ak:<br>3 hilabete baino<br>txikiagoa<br>immunosupresioa \| Ohikoak<br>ez \| Ohikoak<br>ez \| Ohikoak<br>ez \| 12<br>puntu<br>Glasgow<br>koma<br>zenbaketan.<br>Ohiko tentsioa.<br>Arnasketa<br>maiztasun<br>eta<br>taupada<br>gehituak. \| \| MEDIKUAREN<br>TXOSTENARE<br>N DATUAK \| Medikuak<br>lortutako<br>anamnesia \| Arnas<br>estutasuna<br>eta<br>sabeleko<br>mina<br>arrautza<br>jan<br>ondoren.<br>Bere<br>adrenalina<br>injektatzeko<br>gailua erabili du<br>ospitalera etorri<br>baino lehen. \| Urtikaria<br>eta<br>disfonia<br>haurtzaindegian<br>esnea<br>edan<br>ondoren. Osasun<br>zentroan<br>bere<br>adrenalina erabili<br>dute<br>eta<br>salbutamol eman<br>ospitalera<br>bidali<br>baino lehen. \| Urtikaria<br>kakahueteak jan<br>ondoren<br>gehi<br>sabeleko<br>mina<br>gereziak<br>jan<br>ondoren. \| ez<br>Ustekabeko arnas<br>estutasuna,<br>gehi<br>betazalen edema,<br>errinitisa,<br>zianosia<br>eta<br>konortearen<br>galera. \| \| 2016 – 1. alea \| Itxarote-denbora<br># \| 10 minutu<br>30 \| 5 minutu<br>0 \| 10 minutu<br>60 \| 0 minutu<br>0 \| Esozia Arroabarren ,Maria J Alvarez Puebla, Marta Anda, Jorge Alvarez, Montserrat de Prada \| Eboluzioa \| Alta-agiria \| Behaketan 6-8<br>ordu eta alta<br>eman zitzaion. \| Itxarongelan<br>sinkopea eduki<br>ondoren,<br>erreanimazioan<br>adrenalina<br>antihistaminiko<br>a eta zain bidez<br>kortisona behar<br>izan zituen. \| Susperketan bi adrenalina-dosi, gehi antihistaminikoa eta kortisona zain bidez. Zainketa intentsiboko unitatera bidali zen miatzeko. \| \|--------------\|-------------\|--------------------------------------------------\|------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\|--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\| \| DIAGNOSTIKOA \| ANAFILAXIA \| ANAFILAXIA \| ANAFILAXIA \| SHOCK<br>ANAFILAKTIKOA \| ![](_page_83_Picture_1.jpeg) # Erreferentziak euskaraz idazteko irizpideak Vancouver estiloari jarraituz Criteria for the publication of references in Basque following the Vancouver style Eukene Ansuategi Zengotitabengoa Donostiako Unibertsitate Ospitaleko Liburutegia. ESI Donostialdea eukene.ansuategi@osakidetza.eus #### Laburpena Osagaiz aldizkarian erreferentziak euskaraz idazteko gida bat eskuragarri dago jada. Medikuntzan gehien erabiltzen den Vancouver estiloan oinarrituta dago. Artikulu honetan aipatutako estilo horri buruzko laburpen bat eskaintzen da: bere sorrera, ezaugarri nagusiak eta euskarazko bertsioa. Osagaiz aldizkariak International Committee of Medical Journal Editors (ICMJE) batzordeak proposatutako gomendioei jarraitzen die. Horiek aintzat hartuz, aldizkarian argitaratzen diren lan guztien erreferentziak egiaztatzen dira eta egileei zuzenketak bidaltzen zaizkie, erreferentzien zehaztasuna eta zuzentasuna adierazteko. Gako-hitzak: erreferentzia bibliografikoak; estilo bibliografikoak; Vancouver estiloa; Argitalpen zientifikoa # Abstract* Osagaiz journal has included a guideline in Basque based on Vancouver citation style. This article summarizes the origin and main features of this citation style containing explanations, examples and instructions for the Basque version. Following the recommendations of the International Committee of Medical Journal Editors (ICMJE), the references cited in Osagaiz are verified and corrections are sent to the authors in order to check the accuracy of these citations. Keywords: bibliographic references; Citation styles; Vancouver citation style; Scientific publication #### 1. Azalpena Aipuak eta erreferentzia bibliografikoak oso atal garrantzitsuak dira artikulu zientifiko batean, indartzen baitute dokumentuan ematen den informazioa. Eta hortaz aparte, gaiaren ikuspegi sakonagoa ematen dute. Erreferentzia bibliografikoek egiazkotasuna ematen diote dokumentuari, eta era zuzen batean idatzi behar dira erraz topatzeko. Askotan bi termino hauek, aipuak eta erreferentziak, nahasten dira. Aipuak erreferentzia bibliografiko batera bidaltzen gaitu, eta erreferentzia bibliografikoak jatorrizko dokumentua lortu ahal izateko beharrezko informazioa ematen digu. Aipu eta erreferentzia bibliografikoen idazkera araututa dago estilo bibliografiko baten bidez. Estilo asko daude ikerlanaren arabera (AP, MLA, Chicago… ) eta medikuntzan gehien erabiltzen den estiloa "Vancouver" deiturikoa da. #### 1.1. "Vancouver citation style": sorrera 1978. urtean medikuntzari buruzko aldizkarien zenbait zuzendari Vancouver hirian elkartu ziren asmo zehatz batekin, beren aldizkarietan artikuluak argitaratzeko oinarrizko baldintzak ezartzea, hain zuzen ere. 1979. urtean Uniform requirements for manuscripts submitted to biomedical journals dokumentua argitaratu zuten, eta erreferentzia bibliografikoei dagokienez, Estatu Batuetako National Library of Medicine-ek ezarritako eredua erabiltzea proposatu zuten (1). Orduz geroztik argitaletxe gehiago batu ziren eta gaur egun izen honekin ezagutzen dugu: International Committee of Medical Journal Editors (ICMJE). Osagaiz aldizkariak batzorde horrek proposatutako gomendioei jarraitzen die: "Recommendations for the Conduct, Reporting, Editing, and Publication of Scholarly Work in Medical Journals": <http://www.icmje.org/recommendations/> Gaur egun, ICMJE batzordeak Citing Medicine. The NLM Style Guide for Authors, Editors, and Publishers etengabe eguneratuta dagoen liburua kontsultatzea proposatzen du (2). # 1.2. Ezaugarri nagusiak Vancouver estiloaren erreferentzia bibliografikoak idazteko ezaugarri nagusiak honako hauek dira: - Erreferentziak lanaren bukaeran agertuko dira eta testuan lehenengo aldiz aipatzen diren ordenaren arabera zenbatuko dira. - Abizenak osorik eta izenaren lehenengo letra, komarik gabe, jartzen dira. Gaur egun, egile guztiak aipatzea gomendatzen du National Library of Medicine-ek. - Egile bat baino gehiago badago komarekin banatu behar dira. - Dokumentuak egilerik ez badu (pertsona edo erakundea), erreferentzia izenburuarekin hasi behar da. - Aldizkariaren izen laburtua jarri behar da. Horien zerrenda helbide hauetan kontsulta daiteke: - 1. NLM Catalog: Journals referenced in the NCBI Databases: <https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nlmcatalog/journals> - 2. LTWA stands for "List of Title Word Abbreviations: [http://www.issn.org/services/online](http://www.issn.org/services/online-services/access-to-the-ltwa/)[services/access-to-the-ltwa/](http://www.issn.org/services/online-services/access-to-the-ltwa/) - 3. Gaztelaniazko aldizkariak bilatzeko: DICE (Difusión y Calidad Editorial de las Revistas Españolas de Humanidades y Ciencias Sociales y Jurídicas)<http://epuc.cchs.csic.es/dice/> # 1.3. Euskarazko bertsioa Aurten, Osagaiz aldizkarian atal berri bat gehitu dugu, "Erreferentziak euskaraz idazteko irizpideak" deitutakoa. Dokumentu honetan, Vancouver estiloaren euskarazko bertsioa proposatzen dugu. Bertan dokumentuen erreferentziak euskaraz egiteko adibideak aurkituko dituzue: aldizkarietako artikuluak, liburuak, liburuen kapituluak, datu-baseak, eta abar. Estilo bibliografikoen euskarazko bertsio desberdinak topatu ditugu, esate baterako Harvard – APA estiloa (3) edo Joana Albret Bibliotekonomia Mintegiak proposatutakoa (4). Hala ere, eta guk dakigunez, Vancouver estiloa orain arte ez da euskaratu eta medikuntza arloan gehien erabilitako estiloa denez, funtsezkoa iruditu zaigu proposamen bat luzatzea. ![](_page_85_Picture_1.jpeg) Ingelesetik euskarara itzultzeko erabaki batzuk hartu behar izan ditugu. Adibidez, liburu baten kapituluaren erreferentzia egiteko batzuek ingelesezko "in" onartu badute ere (esaterako, Ortotipografia liburuan, "Bibliografia nola aipatu" kapituluan) (5), badaude euskaraz "hemen" hitza erabiltzea aukeratu dutenak. Guk azken hori erabiltzea erabaki dugu. #### 1.4. Baliabide elektronikoen erreferentziak nola egin Gero eta sarriagoa da dokumentu elektronikoen erreferentziak egin behar izatea. Besteak beste, Interneten argitaratutako artikuluak, webguneak, liburu elektronikoak, datu-baseak, eta abar. Aipatutako Citing Medicine liburuan dokumentu mota guztietako erreferentziak nola egin azaltzen da. Aldiz, gure euskarazko bertsioan, medikuntzan gehien erabiltzen diren dokumentuak hartu ditugu adibideak emateko. #### 1.5. Nola lortu artikulu baten erreferentzia Vancouver estiloari jarraituz - 1. Artikulua Pubmed datu-basean bilatu (sarbidea librea da: <a href="https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed">https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed</a>) - 2. Erreferentzia "Abstract" formatuan ikusten da, beraz "Summary (text)" formatura aldatu egin behar da: ![](_page_85_Figure_8.jpeg) 3. Summary (text) formatua kopiatu, DOI ondorengo azkeneko bi datuak kenduta: ``` 1: Greenice H, DuPont-Reyes MJ, Baincaves LG, Carlson LE, Cohen MD, Deng G, Johnson JA, Musber M, Seely D, Elck SM, Boyce LM, Tripathy D. Clinical practice guidelines on the evidence-based use of integrative therapies during and after breast cancer treatment. CA Cancer J Clin. 2017 May 5;57(1):108-212. doi: 10.5521/casc 21397. Epub 2017 Apr 24. Weview, PubMed DMID: 28436999. ``` Kudeatzaile bibliografikoek erreferentzia bibliografikoak idazteko lana errazten dute. Zotero, Endnote, Refworks eta abar kudeatzaile bibliografikoak dira, eta beste baliabide batzuetan aurkitutako erreferentziak antolatu eta aipuak eta erreferentziak sortzeko prestatuta daude. Oso baliabide onak dira erreferentzia asko kudeatu behar direnean (adibidez, tesiaren prestakuntzan) eta oso lagungarriak dira dokumentu bat idatzi behar denean (aipuak modu erraz batean sartzeko edo bibliografia sortzen laguntzeko). #### 1.6. Osagaiz aldizkaria eta erreferentzien zuzentasuna International Committee of Medical Journal Editors-en gomendioetan, erreferentzien zehaztasuna adierazteko, Pubmed datu-basea edo jatorrizko dokumentuak kontsultatzea proposatzen da: "Some but not all journals check the accuracy of all reference citations; thus, citation errors sometimes appear in the published version of articles. To minimize such errors, references should be verified using either an electronic bibliographic source, such as PubMed, or print copies from original sources"(6). Osagaiz aldizkarian argitaratzen diren lan guztien erreferentziak egiaztatzen ditugu eta egileei zuzenketak bidaltzen dizkiegu. # 2. Erreferentzia bibliografikoak - 1. Uniform requirements for manuscripts submitted to biomedical journals. International Steering Committee of Medical Editors. Br Med J. 1979;1(6162):532-5. - 2. Patrias K. Citing medicine: the NLM style guide for authors, editors, and publishers [Internet]. 2. argit. Wendling DL, arg. Bethesda (MD): National Library of Medicine (US); 2007 - Eguneratuta: 2015-10-2; Kontsulta: 2019-05-07]. Eskuragarri[: http://www.nlm.nih.gov/citingmedicine](http://www.nlm.nih.gov/citingmedicine) - 3. Nafarroako Unibertsitate Publikoko Liburutegia. Erreferentzia Bulegoa. Aipuak eta erreferentziak egiteko gida, APA Style [Internet]. Iruña: Nafarroako Unibertsitate Publikoko Liburutegia; 2014 [Kontsulta: 2019-05-07]. 11 or. Eskuragarri[: https://goo.gl/wfLkJR](https://goo.gl/wfLkJR) - 4. Luzuriaga G, Martin E. Erreferentzia bibliografikoen oinarrizko gida laburra [Internet]. [Donostia]: Joana Albret Mintegia; [Eguneratua: 2011-03-08; Kontsulta: 2019-05-07]. 20 or. Eskuragarri: <https://eibar.org/blogak/joana-albret/lanak/ERREFERENTZIA-BIBLIOGRAFIKOAK.doc/view> - 5. Zubimendi JR. Ortotipografia. Gasteiz: Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia; 2004. 70 or. - 6. International Committee of Medical Journal Editors. Recommendations for the Conduct, Reporting, Editing, and Publication of Scholarly work in Medical Journals [Internet]. [s.l.]: International Committee of Medical Journal Editors; 1979 [Eguneratua: 2018-12-?; Kontsulta: 2019-05-07]. 19 or. Eskuragarri:<http://www.icmje.org/recommendations/> ![](_page_87_Picture_1.jpeg) # IkerGazte, osasungoa euskalduntzeko bidelaguna IkerGazte, the Basque speaking healthcare system's companion Miren Josu Omaetxebarria Ibarra IkerGazteren Batzorde Zientifikoko koordinatzailea, UEU kidea eta UPV/EHUren Biokimika eta Biologia Saileko irakasle-ikertzailea mirenjosu.omaetxebarria@ehu.eus #### Laburpena IkerGazteren 3. edizioa egin dugu Baionan eta guztira jaso ditugun 104 artikuluetatik 23 osasun arlokoak izan dira. Osasungoa euskalduntzeko ahaleginean dihardutenen artean ditugu osasun arloko ikertzaileak. Osagaizek ere hartu du parte IkerGazten: osasun arloan saria jaso dutenek euren lana berton argitaratuko dute. #### Abstract IkerGazte's 3rd edition was recently held in Baiona and 23 articles out of the 104 that were accepted were related to health sciences. Researchers in this area are among those who contribute to the normalization of Basque in the healthcare system. Osagaiz too joined IkerGazte: those who were awarded in the health sciences will get their work published in the journal. #### 1. Azalpena 2019ko ekainean gauden honetan maiatzean izan berri den hitzordu garrantzitsua oraindik ere bueltaka dabilkigu buruan: IkerGazteren 3. edizioa izan dugu aurten (http://www.ueu.eus/ikergazte/), eta non, eta Baionan bildu gara! Urteak dira ikertzaile euskaldunentzako bilgunea osatzeko ideia buruan zebilkigula UEUn eta 2015ean ideia hori gauzatu eta 1. IkerGazte kongresua izan genuen Durangon. Erronka handia izan zen lehen kongresu hari forma ematea eta buruan zebilzkigun asmo horiek guztiak gauzatzea. Orain, oso urruti irudikatzen dugu 2015eko IkerGazte hura eta ordutik pauso erraldoiak eman ditugula iruditzen zaigu. IkerGazte aipatzeak ez dakar honezkero "Zer?" "Iker zer?" "Gazteak?" tankerako galderarik. Ibilbide erlatiboki labur eta oparo honen uzta da IkerGazte ikergazteentzako erreferentzia izatea; bi urterik behin, abendu aldera, ikergazteek buruan daukate euren ikerlanak testuinguru dibulgatzaile batera doitu behar dutela, eta, beraz, euren lanak ahalegin handiz prestatzeari ekiten diote sasoi horretan. 2019 eta IkerGazteren 3. edizioa Baionan, eta 1. ediziotik emandako aurrerapausoak handiak izan diren arren, IkerGaztek hasieratik zituen helburu berberak izan ditugu itu aurtengoan ere. (i) Ikertzaile gazteak Euskal Herriko gizartearentzat ikusgarri izan daitezela nahi dugu: zer ikertzen duten, nola egiten duten lan, nortzuk diren ikerketa-lan horien atzean dauden gazteak, zer ikertzen den Euskal Herrian… hori guztia jakinarazi nahi diogu euskal gizarteari. (ii) Ikertzaile horien arteko sareak ehuntzen bidelagun izan nahi dugu: Euskal Herriaren txikitasun fisiko horrek baditu abantailak eta kongresu berean, aterki beraren pean, diziplina anitzetan ikerketan diharduten gazteei Baionan biltzeko aukera ematen die IkerGaztek. Hori baita IkerGazteren berezitasunetariko bat, arlo desberdinetan, gizarte-zientziak, giza zientziak, natura-zientziak, zientzia zehatzak, arkitektura, ingeniaritza edota osasuna izan ikergai, gazte horien guztien arteko elkarrekintzak, lagun berriak egiteko baliagarria izateaz gain, proiektu, ideia berriak martxan jartzeko parada ere eman dezakeela. (iii) Eta nola ez, ikergazteek egindako ahaleginari, euren ikerketa espezializatu hori modu dibulgatzailean azaltzeko egiten duten ahalegin horri, merezi duen balioa eman nahi diogu; euskarazko ekoizpena handituko dutelako, ikerketa euskaraz azaldu daitekeela erakutsiko dutelako, gai jakinetan ikergazteek euskarazko terminologia berria lantzen, normalizatzen, erabilerara ekartzen egiten duten lana aintzakotzat hartu behar dugulako, horregatik guztiagatik asko zor diegu ikergazteei. Zor hori kitatzeko, modu xumean bada ere, ikergazteen artikulu guztiak ISBNdun argitalpen batean jaso ditugu. Horretaz gain sariak ere banatu ditugu eta alorrez alorreko ahozko aurkezpenik onenak zein posterrik onenak saria izan dute. Saridunek, besteak beste, euren artikulua alorrekoa den aldizkari espezializaturen batean (Aldiri, Bat aldizkaria, Ekaia, Elhuyar, Osagaiz, Senez eta Uztaro) argitaratzeko aukera izango dute eta aldizkarirako urtebeteko harpidetza ere jasoko dute. Aurten guztira 104 artikulu jaso ditugu eta kopuru horrek beste behin ere erakusten digu IkerGazte kongresua beharrezkoa dela. Ikerketa-esparru anitzetako 104 ekarpen. Horien artean 23 osasunarlokoak izan dira. Osasungintza euskalduntzeko ahaleginean dihardutenen artean kokatu behar ditugu ezinbestean osasun-arloko ikertzaileak ere eta ahalegin horretan mugarri da sortu berri den Osagaiz izeneko honako aldizkaria. UEU eta OEEren (Osasungoa Euskalduntzeko Erakundea) eskutik jaio zen 2017an osasuneko profesionalei zuzendutako aldizkari hau. Bertan, osasun-zientziei buruzko artikulu zientifikoak argitaratzeaz gain, ikerketa-taldeen lanak ezagutzera emango dira. Osagaiz presente egon da IkerGazten: osasun-arloan saria jaso dutenek hemen bertan, Osagaizen, euren artikulua argitaratzeko aukera izango dute. Aukera polita eta ekarpen handia osasun-arloko profesionalek hemen, Euskal Herrian, osasun-arloan egiten den ikerketa ezagut dezaten, eta euskaraz! Osasungoa euskalduntzeko IkerGazte bidelagun! IkerGazte 2021era arte bada! ![](_page_89_Picture_1.jpeg) # Biriketako gaixotasun buxatzaile kronikoa eta bi edo hiru printzipio aktibo dituzten inhalagailuen eragina Relation between atmospheric pollution exposure while pregnant and thyroxinlevel at birth, INMA-Gipuzkoa Biriketako Gaixotasun Buxatzaile Kroniko (BGBK) moderatu edo larria dutenen artean tratamendu inhalatu hirukoitza bikoitza baino eraginkorragoa da, pixka bat bada ere; okertze-uneek behera egiten dute, ondorio kaltegarririk ugaritu gabe. Hilkortasunean ez dute ezberdintasunik lortu. #### Jatorrizko erreferentzia Zheng Y, Zhu J, Liu Y, Lai W, Lin C, Qiu K, Wu J, Yao W. Triple therapy in the management of chronic obstructive pulmonary disease: systematic review and meta-analysis. BMJ. 2018 Nov 6;363:k4388. doi: 10.1136/bmj.k4388. #### Kritikoki aztertutako testuaren egileak Mikel Moreno. Irurtzungo Osasun Zentroa. mmorenob@navarra.es Ina Idarreta. Tolosako Iurramendi Egoitza. Data: 2018/12/06 #### Galdera hiru osagairekin \| Gaixoak \| Interbentzioa \| Alderaketa \| Emaitzaren aldagaiak \| \|-----------------------------------------------------\|-----------------------\|------------------------------------------------------------------\|------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\| \| BGBK moderatu/oso<br>larri egonkorra<br>FEV1 < % 80 \| LABA+LAMA+Kortikoidea \| Monoterapia<br>LAMA+LABA<br>LABA+Kortikoidea<br>LAMA+Kortikoidea \| NAGUSIA<br>Okertze moderatu/larriak<br>2. mailakoak<br>Heriotza, FEV1, ondorio kaltegarri larriak,<br>pneumoniak, gertakizun kardiobaskularra<br>(KBG), bizi-kalitatea \| LAMA: Long-acting muscarin antagonist = Iraupen luzeko antikolinergikoa edo antimuskarinikoa LABA: Long-acting β adrenergic agonist = Iraupen luzeko beta-2 agonista BGBK: Biriketako Gaixotasun Buxatzaile Kronikoa FEV1: Forced expiratory volume in 1 second = lehen segundoan botatako arnas bolumen behartua Ikerketa: Azterketa sistematikoa Gaixoak: BGBK moderatu/larria Kontrol-taldea: BANAKAKO edo BINAKAKO printzipio aktiboen konbinazioko tratamendu inhalatua (LAMA+LABA; LAMA+KORTIKOIDEA; LABA+KORTIKOIDEA) Talde esperimentala: LAMA+LABA+KORTIKOIDE inhalatuak Emaitzak: tratamendu hirukoitzaren alde. Ikusi taula: \| \| \| dagai nagusia<br>AE (% 95 KT) \| \| \| ako aldagaiak<br>(% 95 KT) \| \| \|--------------------------------------------------------------------\|------------------------------------------------------------------------------\|-----------------------------------------------\|--------------------------------------------------------------------\|-----------------------------------------------\|-------------------------------------------\|--\| \| INTERBENTZIOA vs<br>KONTROLA \| Okertze<br>moderatuen edo<br>larrien kopurua \| nertsone \| ze duten<br>n kopurua \| Hilkortasuna \| Segurtasuna<br>Larriak, KBG,<br>pneumonia \| \| \| LAMA+LABA+KORTIKOIDE<br>inhalatuak<br>vs<br>LAMA \| 0,45 vs 0,57<br>0,71<br>(0,60-0,85)<br>5 ikerketa; KE<br>I <sup>2</sup> 65,4 \| 0,<br>(0,56<br>5 iker<br>I <sup>2</sup> 5 \| vs % 26<br>.74<br>0,97)<br>keta KE<br>50,6<br>K 15<br>128) \| EE<br>4 ikerketa<br>KE<br>I <sup>2</sup> 23,3 \| EE \| \| \| LAMA+LABA+KORTIKOIDE inhalatuak<br>vs<br>LAMA+LABA \| 0,48 vs 0,9<br>0,78<br>(0,70-0,88)<br>3 ikerketa ; KE<br>I <sup>2</sup> 46,3 \| ikerke \| eta bat<br>(B<br>rik gabe \| EE<br>3 ikerketa<br>KE<br>I <sup>2</sup> 0 \| EE \| \| \| LAMA+LABA+KORTIKOIDE inhalatuak<br>vs<br>LABA+Kortikoidea \| 0,41 vs 0,53<br>0,77<br>(0,66-0,91)<br>3 ikerketa KE<br>I <sup>2</sup> 64 \| 0,<br>(0,62<br>8 ike<br>k<br>1 <sup>2</sup> 4 \| vs % 16,5<br>.76<br>-0,93)<br>erketa<br>KA<br>18,1<br>K 25<br>-86) \| EE<br>9 ikerketa<br>KB<br>I <sup>2</sup> 0 \| EE \| \| \| LAMA+LABA+KORTIKOIDE inhalatuak<br>vs<br>LAMA+Kortikoidea \| \| \| \| \| \| \| \| Tratamendu hirukoitz bateratua vs<br>Tratamendu hirukoitz banandua \| EE<br>2 ikerketa E<br>I <sup>2</sup> 0 \| ikerketa Ez dago daturik 2 ikerketa \| \| EE \| \| \| AE: arrisku erlatiboa; KT: konfiantza-tartea; TBK: tratatu beharreko kopurua; EE: ez-esanguratsua KBG: bihotz-hodietako gertakizun; l²: Heterogeneotasuna KA: Kalitate altua; KE: kalitate ertaina; KB: kalitate baxua #### Iruzkinak BGBK dutenen artean ohikoa da tratamendu hirukoitza erabiltzea egunerokotasunean, baina orain arte gidek ez zuten hori gomendatzen kasu guztietan. Entsegu klinikoekin osatutako azterketa sistematikoa eta meta-analisia da hau, non BGBK moderatu/larria dutenen artean LAMA+LABA+KORTIKOIDE inhalatuak LAMA bakarrik edo BINAKAKO printzipio aktiboen konbinazioekin alderatu dituzten okertze moderatu/larriak gutxitzeko gaitasuna aztertzeko. Aldagai hau aztertzen duen lehen meta-analisia da. Kalitate aldetik, azterketa sistematiko hau PRISMA irizpidepean egin da. Bilaketa ikertzaile independenteek egin zuten PubMed, Embase eta Cochrane datu-baseetan. Azken eguneraketa 2018ko apirilaren 13a izan da. Horrez gain, topatutako idazlanetako erreferentzia bibliografikoak ere arakatu dituzte. Bi ikertzaile askeen artean batu dituzte datuak. Hasierako 931tik, 21 ikerketarekin gelditu dira. Bakoitzaren kalitatea Cochrane Handbook for Systematic Reviews of Intervention-en arabera aztertu dute. Argitaratzealborapena, heterogeneotasuna bere arrazoiekin eta sentikortasun-azterketa ere egin dute. Emaitzak GRADE sistemarekin aztertu dituzte, pazienteen ikuspuntua izan ezik, ez baitute kontuan hartu. Emaitzek diote tratamendu hirukoitza okertze moderatu/larriak gutxitzeko pixka bat eraginkorragoa dela, eta okertze bat baino gehiago duten gaixoen kopurua ere murriztu dezakeela, heterogeneotasuna kontuan izanik, frogen kalitate-maila jaitsi bada ere. Hilkortasuna ez da aldatzen tratamendu mota batekin edo bestearekin. Ikerketa gehienen iraupena 6 hilabetetik beherakoa da eta egileek hori azpimarratzen dute hilkortasunaren emaitza justifikatzeko. FEV1 eta bizi-kalitatea, S. George eskalarekin neurtua, era esanguratsuan hobetzen badira ere, ez ditugu taulan sartu 2. mailako aldagaiekin gehiegi ez luzatzearren. ![](_page_91_Picture_1.jpeg) # Pertsona osasuntsuak txekeatzeak ez du hilkortasuna gutxitzen Pertsona heldu eta osasuntsuetan azterketa orokorrek edo txekeoek ez dute hilkortasun orokorra jaisten (RR 1,00; KI 0,97-1,03), ez dute minbiziagatiko hilkortasuna jaisten (RR 1,01; KI 0,92-1,12), ez dute bihotz-hodietako gaixotasunengatiko hilkortasuna jaisten (RR 1,05; KI 0,94-1,16), ez dituzte bihotzeko infartuak gutxitzen (RR 0,98; KI 0,94-1,03) eta ez dituzte iktusak gutxitzen (RR 1,05; KI 0,97-1,17). #### Jatorrizko erreferentzia Krogsbøll LT, Jørgensen KJ, Gøtzsche PC. General health checks in adults for reducing morbidity and mortality from disease. Cochrane Database Syst Rev. 2019 Jan 31;1:CD009009. doi: 10.1002/14651858.CD009009.pub3. Review. #### Kritikoki aztertutako testuaren egilea Asier Mitxelena Bengoetxea Donostiako Ospitale Unibertsitarioa asier.mitxelenabengoetxea@osakidetza.eus # Galdera - Pertsonak (nori): Pertsona heldu eta osasuntsuak. - Interbentzioa (zer): Azterketa/txekeo orokorra. - Konparazioa: Azterketarik/txekeorik ez egitea. - Helburua (zertarako): Hilkortasun orokorra. Bihotz-hodietako hilkortasuna. Minbiziagatiko hilkortasuna. #### Bilaketa Terminoak: Health checks AND mortality Non: UpToDate, TripDataBase, Cochrane Library, Medline. #### Ikerketaren ezaugarriak Entsegu klinikoen berrikuspen sistematikoa da. Bilaketa: adituekin kontaktatu, entsegu klinikoen erregistroak, Cochrane Library, Medline, EmBase, erreferentzien jarraipena. Edozein hizkuntzatan egindako entseguak. Artikulu kopurua: 15 Gaixo kopurua: 251.891 #### Balorazio kritikoa Artikuluen hautaketa, kalitatearen ebaluazioa eta datuen bilketa bi ikertzailek egina. Kalitatea baloratzeko irizpide esplizituak. Ez dago argitaratze-alborapenaren arriskurik. Ez dago heterogeneotasunik. Emaitzak konbinatu dira ausazko efektu bidezko modeloarekin. Ez da metarregresiorik egin. Azpitaldeen analisia egin da 7 azpitalderekin. #### Probak \| Hilkortasuna \| Arriskua \| Tartea \| Pertsonak \| Heriotzak \| l <sup>2</sup> \| \|-------------------\|----------\|-----------\|-----------\|-----------\|----------------\| \| Orokorra \| 1,00 \| 0,97-1,03 \| 233.298 \| 21.535 \| 0% \| \| Minbizia \| 1,01 \| 0,92-1,12 \| 132.290 \| 3.663 \| 33% \| \| Bihotz-hodietakoa \| 1,05 \| 0,94-1,16 \| 170.227 \| 6.237 \| 65% \| \| Infartua \| 0,98 \| 0,94-1,03 \| 164.881 \| 10.325 \| 11% \| \| Iktusa \| 1,05 \| 0,95-1,17 \| 107.421 \| 4.543 \| 53% \| I<sup>2</sup>: heterogeneotasuna #### Iruzkinak - Gaixo asko biltzen dituen ikerketa da eta ondorioek ebidentzia-maila altua dute. - Azterketak edo txekeoak lehen mailako arretan eginak dira eta 65 urte baino gutxiago dituzten gaixoei eginak. - Azterketa orokorra edo txekeoa honela definitzen da ikerketa honetan: osasuntsu sentitzen den pertsona bati gaixotasun edo arrisku-faktore bat baino gehiagoren bila egindako azterketa. - Azterketaz gain, gomendio orokorrak (tabakoa edo alkoholari buruzko gomendioak, adibidez) ere ematen dituzten ikerlanak sartu dira ikerketa honetan. ![](_page_93_Picture_1.jpeg) # Kortikoideek hilkortasuna jaisten dute sepsia duten gaixoetan Septiko dauden gaixoei kortikoideak emateak hilkortasuna gutxitzen du hurrengo hilabetean zehar (RR 0,90; KT 0,82-0,98), hipergluzemia (RR 1,19; KT 1,08-1,30) eta hipernatremia (RR 1,57; KT 1,24-1,99) izatearen truke. # Jatorrizko erreferentzia: Fang F, Zhang Y, Tang J, Lunsford LD, Li T, Tang R, He J, Xu P, Faramand A, Xu J, You C. Association of corticosteroid treatment with outcomes in adult patients with sepsis: A systematic review and meta-analysis. JAMA Intern Med. 2019 Feb 1;179(2):213-223. doi: 10.1001/jamainternmed.2018.5849. Kritikoki aztertutako testuaren egilea Asier Mitxelena Bengoetxea Donostiako Ospitale Unibertsitarioa [asier.mitxelenabengoetxea@osakidetza.eus](mailto:asier.mitxelenabengoetxea@osakidetza.eus) # Galdera Pertsonak (nori): Sepsia duen pertsona heldua. Interbentzioa (zer): Kortikoideak. Konparazioa: Plazeboa edo ezer ez. Helburua (zertarako): Hilkortasuna. Helburua (zertarako): Hilkortasuna. # Bilaketa Sepsis AND corticosteroid UpToDate, TripDataBase, Cochrane Library, Medline, EMBASE. # Ikerketaren ezaugarriak: Entsegu klinikoen berrikuspen sistematikoa da. Bilaketa: adituekin kontaktatu, entsegu klinikoen erregistroak, Cochrane Library, Medline, EmBase, erreferentzien jarraipena. Edozein hizkuntzatan egindako entseguak. Artikulu kopurua: 37 Gaixo kopurua: 9.564 # Balorazio kritikoa Artikuluen hautaketa, kalitatearen ebaluazioa eta datuen bilketa bi ikertzailek egina. Kalitatea baloratzeko irizpide esplizituak. Ez dago argitaratze-alborapenaren arriskurik. Ez dago heterogeneotasunik. Emaitzak konbinatu dira ausazko efektu bidezko modeloarekin. Ez da metarregresiorik egin. Azpitaldeen analisia egin da 5 azpitalderekin. # Probak \| EMAITZA \| AE \| KT \| 2<br>I \| \|----------------------------------------------------------------\|-------\|---------------------\|---------\| \| Hilkortasuna<br>28<br>egunetan \| 0,89 \| 0,81-0,98 \| %<br>27 \| \| Hilkortasuna<br>90<br>egunetan \| 0,94 \| 0,85-1,03 \| %<br>27 \| \| Hilkortasuna<br>ospitalean \| 0,88 \| 0,79-0,99 \| %<br>38 \| \| Hilkortasuna<br>zainketa<br>intentsiboetako<br>unitatean (ZIU) \| 0,85 \| 0,77-0,94 \| %<br>0 \| \| Egonaldia ZIUn \| –1,16 \| (–2,12)-(<br>–0,20) \| %<br>30 \| \| Egonaldia<br>ospitalean \| –0,60 \| (–2,25)-(1,04) \| %<br>48 \| \| Eragin<br>kaltegarri<br>larriak \| 1,04 \| 0,90-1,20 \| %<br>49 \| \| Hipergluzemia \| 1,19 \| 1,08-1,30 \| %<br>41 \| \| Hipernatremia \| 1,57 \| 1,24-1,99 \| %<br>0 \| AE: arrisku erlatiboa. KT: konfiantza-tartea. I 2 : heterogeneotasuna. # Iruzkinak 10.000 gaixo inguru biltzen ditu ikerketak. 11 ikerketak alborapen-arrisku txikia dute, 12k arrisku ertaina eta 14k arrisku altua. Kortikoideek 28 egunetan zeharreko hilkortasuna jaisten badute ere, ez da emaitza bera ikusi 90 egunetan zehar. 2009an egindako meta-analisi batean ez zen hobekuntzarik ikusi kortikoideekin, baina 12 artikulu bakarrik biltzen zituen. 2015ean egindako beste bi meta-analisitan emaitza kontraesankorrak jaso ziren. Ordutik 6 entsegu kliniko egin dira eta entsegu horiek jasotzen dute ikerketa honetan sartu diren gaixoen % 63. Horrek azaldu dezake emaitzak desberdinak izatea. # Santiago belarraren elkarrekintzak medikamentuekin St. John´s wort interactions with medicines Ane Miren Barrutia Guenaga<sup>1</sup> Farmazialaria. Farmazia Bulegoan farmazialari atxikia anemirenbarrutia@farmanorte.org # Laburpena 1 Hypericum perforatum edo Santiago belarra depresio arin eta moderatua tratatzeko egokietsita dagoen landarea da, medikamentu eta elikagai osagarri moduan komertzializatuta dagoena. Eraginkortasun handia erakutsi du, alta, elkarrekintza ugari aurkezten ditu sendagai batzuekin batera hartzean. Eskuragarritasun erraza duenez, kontuan hartu beharreko arriskua da. Hori dela-eta, artikulu honek kontuan eduki beharreko elkarrekintzen ebidentzia zientifikoa biltzen du. Herritarrek ezagutu behar duten jazoera posible bat da, landare-jatorriko produktuak beti seguruak edo seguruagoak diren pertzepzio okerra baitute anitzek. Kontrol eta heziketan medikuen, erizainen eta batez ere farmazialarien eginkizuna funtsezkoa da. Gako-hitzak: Hypericum perforatum, Santiago belarra, depresioa, medikamentu-elkarrekintzak. # Abstract Hypericum perforatum or St. John's wort is a plant that is indicated as a treatment for mild and moderate depression, which is commercialized as a medication and dietary supplement. Its high efficacy has been demonstrated, however, it presents a great deal of interactions with some medicines. Its accessibility is a potential risk that must be considered. For this reason, this article includes the scientific evidence of the interactions that must be taken into account. It is a possible adverse event that people should know, since the social perception that plant origin products are always safe or safer is incorrect. In control and education the role of doctors, nurses and especially chemists is essential. Key words: Hypericum perforatum, St. John's wort, depression, drug interactions. # 1. Sarrera Hypericum perforatum belarra Hypericaceae familiako landarea da, 30-90 mm inguru neurtzen ditu, eta ertzetan orban marroiak dituzten lore-hosto horiak eta hosto oposatu txikiak ditu (1. irudia). Bere hostoaren olio esentzialaren guruinak edo poltsak beste antzeko landareetatik bereizteko ezaugarri interesgarri bat dira. Zeharrargitara ikus daitezke, hostoa gure begien gainetik altxatuz eta eguzkipean jarriz. 1. irudia. Hypericum perforatum-en lorea (jatorria: pixabay). ![](_page_95_Picture_12.jpeg) Osagaiz – 2019 – 3. bolumena – 1. zk. – 97 Hypericum perforatum Euskal Herrian eta Europako beste hainbat tokitan aldizkako buruko nekearentzako, eta hantura, eguzki-erredura eta zaurientzako tratamendu sintomatiko moduan gurtua izan da. Hala ere, propietate interesgarriena depresioaren aurkakoa da. Halaber, Europako Medikamentu Agentziak onartuta dago, beraz, prestakin ugari prestatu eta merkaturatu dira medikamentu moduan (2). Animalia-ereduetan eta ikasketa kliniko askotan (plazeboarekin edo antidepresibo sintetikoekin alderatutako 50 entsegu kliniko baino gehiago argitaratu dira, aleatorizatuta eta kontrolatuta), depresio arinak eta moderatuak tratatzeko erabilgarritasuna erakutsi du. Gainera, plazeboak baino eraginkortasun handiagoa eta ohiko antidepresibo sintetikoen antzeko eraginkortasuna erakutsi du (1). Sendagaiekin elkarrekintza ugari ditu, batez ere farmakozinetikoak. Elkarrekintza-mekanismoari dagokionez, 1.000 mg droga baino gehiago edo 3 mg hiperforina baino gehiago duten hiperikoaren prestakinek P450 zitokromoaren (CYP3A4, CYP2C9, CYP2B6, CYP2C19 batez ere) eta Pglikoproteinaren aktibitatea eragiten dute (3, 4). Haatik, 1.000 mg droga baino gutxiago edo gutxienez 1 mg hiperforina dutenek ere izan dezakete elkarrekintza eragiteko arriskua (5). Bestalde, serotoninaren birxurgapena inhibitzen duenez, elkarrekintza farmakodinamikoak ere gerta ditzake serotonina-mailen handipena eragiten duten farmakoekin (4). Hortaz, komeni da dosia doitzea, batez ere hiperforinaren edukiari dagokionez, Santiago belarraren produktuak entzima horien bidezko metabolismoa duten sendagaiekin batera hartzean, elkarrekintza-arriskua murrizteko. Sendabelarren produktu ugarik ez dute potentzia eta purutasunaren kalitate-kontrolik edota segurtasunaren inguruko daturik. Gainera, kontuan edukita Espainiako Estatuan ez dela errezetarik behar eskuratu ahal izateko eta herritar askoren segurtasun-pertzepzioa okerra dela, osasunarentzat arriskutsua izan daiteke medikazioren bat hartzen duten pazienteetan, eta arriskutsuagoa polimedikatuetan. Frantzian debekatuta dago Santiago belarra duten produktuen salmenta, Alemanian eta Irlandan medikuaren errezeta behar da eta Japoniak, Erresuma Batuak eta Kanadak etiketan arrisku honen oharra ipintzea derrigortu dute (6). Hori dela-eta, hiperikoaren eta medikamentuen elkarrekintzen ezagutza eta kontrola garrantzitsuak dira. # 2. Helburua Santiago belarraren eta medikamentuen arteko elkarrekintza motak eta horien ekintzamekanismoak, ondorioak eta ebidentzia zientifikoa aztertzea. # 3. Metodologia Hiperikoaren ezaugarriak eta eraginkortasuna testuinguruan jartzeko eta hasiera batean gainetik elkarrekintzen aniztasuna eta izaera aztertzeko Europako Medikamentu Agentziaren (EMA) hiperikoaren monografia eta fitoterapia.net-en vademecuma aztertu dira. "Google Academics", "PubMed" eta "Dialnet" bilatzaileetan hiperikoaren eta sendagai-talde nagusien adibideen arteko elkarrekintzen ebidentzia zientifikoaren azterketa sakona egin da. "Google Academics"-en "St John'swort AND interaction" gako-hitz moduan erabiliz, 2000-2019 urteen arteko 15.200 emaitza aurkitu dira. "St John's-wort AND interaction and hyperforin" baldintza berdinetan idatziz 3.120 emaitza aurkitu dira. "PubMed"-en "St John's-wort AND interaction" erabiliz gako-hitz moduan, 2000-2019 urteen artean 178 "full test" agertu dira. "St John's wort AND interaction AND depression" baldintza berdinetan idatziz 34 emaitza daude. "Dialnet"-en "legislación y plantas medicinales" idatzita 18 emaitza agertu dira. Nahiz eta elkarrekintzen bilaketa egitean emaitza oro agertzen diren, garrantziaren arabera sailkatuz (entsegu-antolaketa, autoreak, aipamen kopurua eta aldizkari mota), adibide esanguratsuenak biltzen dituzten artikuluak aukeratu dira lan honetan. Azterketa ![](_page_97_Picture_1.jpeg) farmakozinetiko eta farmakodinamikoei eman zaie garrantzia. Elkarrekintzaren ebidentzia entsegu klinikoetan aurkitu da, kasu batean izan ezik (kasu klinikoa). # 4. Emaitzak Santiago belarrak sendagai-talde desberdinekin elkarrekintzak ditu eta horiek aztertu dira. Talde horien farmakoen adibide esanguratsuenak ebaluatu dira, ikerketaren garrantziaren arabera. 10 elkarrekintza mota larrienak eta ohikoenak aztertzen dituzten ikerketa garrantzitsuak nabarmendu dira (1. taula). 1. taula. Santiago belarraren elkarrekintzak sendagaiekin. Elkarrekintza motaren, ekintzamekanismoaren, ondorioaren eta ebidentziaren arabera sailkatuta. \| Sendagaia \| Elkarrekintza<br>mota \| Elkarrekintzaren<br>ekintza-mekanismoa \| Elkarrekintzaren<br>ondorioa \| Elkarrekintzare<br>n ebidentzia \| \|-------------------------------------------------\|---------------------------\|--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\|------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\|---------------------------------\| \| Amitriptilina<br>(antidepresibo<br>triziklikoa) \| Farmakozinetikoa<br>(1,2) \| Amitriptilinaren<br>metabolismoa<br>areagotzen da P450<br>zitokromoaren<br>(CYP3A4,<br>CYP2C9,<br>CY92B6, CYP2C19) eta<br>P-glikoproteinaren<br>indukzioagatik.<br>Bere<br>plasma-maila<br>jaisten<br>da. (1,2) \| Amitriptilinaren<br>eraginkortasuna<br>gutxitua.<br>Efektu<br>antidepresibo edota<br>analgesikoa gutxitua.<br>(1,2,7,8) \| Entsegu klinikoa<br>(7,8) \| \| Aho<br>bidezko<br>antisorgailuak \| Farmakozinetikoa<br>(1,2) \| Antisorgailuen<br>metabolismoa<br>handitzen<br>da<br>P450<br>zitokromoaren<br>(CYP3A4)<br>eta<br>P<br>glikoproteinaren<br>indukzioagatik.<br>Bere<br>plasma-maila<br>jaisten<br>da. (9,10) \| Antisorgailuaren<br>eraginkortasuna<br>gutxitua. Hilekoaren<br>odol-jarioa handitzea<br>eta kontrazepzioaren<br>segurtasuna<br>gutxitzea. (1,2,9,10) \| Entsegu klinikoa<br>(9,10) \| \| Bentzodiazepinak \| Farmakozinetikoa<br>(1,2) \| Bentzodiazepinen<br>metabolismoa<br>areagotzen da P450<br>zitokromoaren<br>(CYP3A4,<br>CYP2C9,<br>CY92B6, CYP2C19) eta<br>P-glikoproteinaren<br>indukzioagatik.<br>Bere<br>plasma-maila<br>jaisten<br>da. (1, 2, 11, 12) \| Bentzodiazepinaren<br>eraginkortasuna<br>murriztua.<br>Efektu<br>antsiolitikoa<br>gutxitua.<br>(1, 2, 11, 12) \| Entsegu klinikoa<br>(11, 12) \| \| Ziklosporina<br>(Immunogutxitzailea \| Farmakozinetikoa<br>(1,2) \| Ziklosporinaren<br>metabolismoa<br>areagotzen da P450 \| Ziklosporinaren<br>eraginkortasuna \| Entsegu klinikoa<br>(13,14) \| \| ) \| \| zitokromoaren<br>(CYP3A4, CYP2C9,<br>CY92B6, CYP2C19) eta<br>P-glikoproteinaren<br>indukzioagatik. Bere<br>plasma-maila jaisten<br>da. (1, 2, 13, 14) \| murriztua. Efektu immunogutxitzailea murriztua. (1,2,13,14) \| \| \|-------------------------------------------\|----------------------------\|----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\|--------------------------------------------------------------------------------\|---------------------------------------------------\| \| Digoxina<br>(heterosido<br>kardiotonikoa) \| Farmakozinetikoa<br>(1,2) \| Digoxinaren metabolismoa areagotzen da P450 zitokromoaren (CYP3A4) eta P-glikoproteinaren indukzioagatik. Bere plasma-maila jaisten da. (1, 2, 15) \| Digoxinaren eraginkortasuna gutxitua. Efektu digitalikoa gutxitua. (1, 2, 15) \| Entsegu klinikoa<br>(15)<br>na hurrengo orrialdea \| \| Sendagaia \| Elkarrekintza<br>mota \| Elkarrekintzaren<br>ekintza-mekanismoa \| Elkarrekintzaren<br>ondorioa \| Elkarrekintzare<br>n ebidentzia \| \| \| \| Finasteridaren \| Finasteridaren \| \| \| Finasterida \| Farmakozinetikoa<br>(1, 2) \| metabolismoa<br>azkartzen da P450<br>zitokromoaren<br>(CYP3A4, CYP2C9,<br>CY92B6, CYP2C19) eta<br>P-glikoproteinaren<br>indukzioagatik. Bere<br>plasma-maila jaisten<br>da. (1, 2, 16) \| eraginkortasuna<br>gutxitua.Efektu<br>antiespasmodikoa<br>gutxitua. (1, 2, 16) \| Entsegu klinikoa<br>(16) \| ![](_page_99_Picture_1.jpeg) \| Paroxetina<br>(serotoninaren<br>birxurgapenaren<br>inhibitzailea<br>den<br>antidepresiboa) \| Farmakodinamiko<br>a (19) \| Nerbio-bulkada<br>serotoninergikoa<br>sendotzen<br>da<br>monoaminooxidasare<br>n inhibizioagatik eta<br>serotoninaren<br>birxurgapenaren<br>inhibizioagatik. (19) \| Sindrome<br>serotoninergikoa (1,<br>2,<br>18).<br>Buruko<br>alterazioak,<br>hiperaktibitate<br>autonomoa<br>eta<br>asaldura<br>neuromuskularrak<br>agertzen dira. \| Kasu<br>klinikoa<br>(18) \| \|--------------------------------------------------------------------------------------------\|----------------------------\|---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\|--------------------------\| \| Sinbastatina<br>(hipolipemiatzailea) \| Farmakozinetikoa<br>(1, 2) \| Simbastatinaren<br>gibeleko<br>kontzentrazioak<br>gutxitu<br>daitezke<br>CYP3A4-ren<br>indukziogatik. (20) \| Sinbastatinaren<br>eraginkortasuna<br>gutxitua.<br>Tratamendu<br>hipolipemiatzaileare<br>n<br>eraginkortasuna<br>gutxitua. (1, 2, 20) \| Entsegu klinikoa<br>(20) \| \| Warfarina<br>(odolbilduen<br>aurkakoa) \| Farmakozinetikoa<br>(1, 2) \| Warfarinaren<br>metabolismoa<br>areagotzen da P450<br>zitokromoaren<br>(CYP2C9)<br>eta<br>P<br>glikoproteinaren<br>indukzioagatik.<br>Bere<br>plasma-maila<br>jaisten<br>da. (1, 2, 19, 21) \| Warfarinaren<br>eraginkortasuna<br>gutxitua.<br>Iktus<br>arriskua. (1, 2, 21) \| Entsegu klinikoa<br>(21) \| CYP; P450 zitokromoa Alabaina, adibide hauen elkarrekintza mota, ekintza-mekanismoa eta ondorioa bakoitzari dagokion sendagai-taldearen beste farmakoek ere jasan ditzakete. Horien artean eta guztira, hurrengoak daude onartuta sendagaigileen elkargo ofizialen kontseilu nagusiaren datu-basearen arabera (22): tramadola, fentaniloa, propofola, midazolama, sebofluranoa, exemestanoa, ibabradina, amiodarona, eritromizina, klaritromizina, telitromizina, karbamazepina, fenobarbitala, fenitoina, primidona, sodio balproatoa, itrakonazola, borikonazola, lumefantrina, errasagilina, aripiprazola, aho bidezko antisorgailuak, anprenabirra, atazanabirra, darunabirra, fosanprenabirra, indinabirra, lopinabirra, nelfinabirra, ritonabirra, sakinabirra, tipranabirra, efabirenza, nebirapina, delabirdina, aprepitanta, amlodipinoa, nifedipinoa, berapamiloa, felodipinoa, irinotekana, dasatiniba, erlotiniba, imatiniba, sorafeniba, sunitiniba, etoposidoa, mitotanoa, eplerenona, metilfenidatoa, teofilina, ziklosporina, takrolimusa, digoxina, gliklazida, sinbastatina, atorbastatina, tiroxina, lansoprazola, omeprazola eta litioaren plasma-mailak jaisten ditu. Buspirona, zitaloprama, fluoxetina, fluboxamina, paroxetina, sertralina, duloxetina, benlafaxina, moklobemida, amitriptilina, klomipramina, almotriptana, eleptriptana, frobatriptana, naratriptana, errizatriptana, sumatriptana, eta zolmitriptanaren efektu serotoninergikoak areagotzen ditu. Warfarina eta azenokumarolen eraginkortasuna gutxitzen du. # 5. Eztabaida Emaitzetan azaldutako adibideak esanguratsuak dira, batez ere medikamentu-familia desberdinen adibideak biltzen dituzten entsegu kliniko eta azterketak aztertzen baitira garrantziaren arabera, hau da, entsegu-antolaketa, autore, aipamen kopuru eta aldizkari motaren arabera. Ebidentzia zientifioen maila altua dute ikerketen diseinuek. Alabaina, alborapenak ekiditeko diseinua beti ez da egokiena izan, esaterako partaideen esleipena ausazkoa izatea, kontrolak sartzea eta itsutzea ez da beti egin. Horrez gain, ikerketek metodologia eta hiperikoaren produktu oso desberdinak erabiltzen dituzte askotan, beraz, emaitzen estandarizazioa zaila da. Horretaz gain, beste medikamentu orok ere, emaitzetako taulan azaldu ez direnak, eragin arriskutsua izan dezakete Santiago belarrarekin, eta horien ebidentzia-maila ez da jaso lan honetan. Interesgarriak izan daitezkeen faktore batzuk ere ez dira aztertu, esaterako, p450 zitokromoaren isomeroen aktibitate eta kontzentrazio-desberdintasunaren eragina populazio batzuetan, elkarrekintza desberdinak bultzatu ditzakeena. Jazoera antzekoa eman daiteke zenbait patologia edo elikagai batzuen ingestioaren ondorioz. # 6. Ondorioak Orokorrean, elkarrekintza nagusia p450 zitokromoaren isomeroen indukzio entzimatikoa da, medikamentu gehienetan eraginkortasuna gutxitzen duena. Hala ere, medikamentuaren izaera eta metabolismoaren arabera emaitzak desberdinak izan daitezke. Emaitza esanguratsuena, serotoninaren birxurgapena inhibitzen duten sendagaiekin konbinatzean sindrome serotonergikoa eragin ahal izatea da, esaterako, paroxetinarekin batera. Hori dela-eta, zuzenena medikuaren, erizainen eta batez ere farmazialariaren aholkua eskatzea da, hiperikoa farmazian errezeta-beharrik gabe eskura dagoelako eta horrek medikamentuekin eduki ditzakeen elkarrekintzak ezagutzen dituelako farmazialariak ere. # 7. Erreferentzia bibliografikoak - 1. Cita Publicaciones y Documentación: Fitoterapia.net [Internet]. Valencia: Cita Publicaciones y Documentación; c1992-2016. Hipérico; [Kontsulta: 2019-02-12]. Eskuragarri: https://www.fitoterapia.net/vademecum/plantas/index.html?planta=85&tipo\_nombre=1 - 2. European Medicines Agency. Committee on Herbal Medicinal Products. European Union herbal monograph on Hypericum perforatum L., herba (traditional use) [internet]. London: EMA, 2018 [Kontsulta: 2019-02-13]. Eskuragarri: https://www.ema.europa.eu/documents/herbal-monograph/draft-european-union-herbalmonograph-hypericum-perforatum-l-herba-traditional-use-revision-1\_en.pdf - 3. Chrubasik-Hausmann S, Vlachojannis J, McLachlan AJ. Understanding drug interactions with St John's wort (Hypericum perforatum L.): impact of hyperforin content. Journal of Pharmacy and Pharmacology. 2018. - 4. Borrelli F, Izzo AA. Herb-drug interactions with St John's wort (Hypericum perforatum): an update on clinical observations. American Association of Pharmaceutical Scientists Journal. 2009; 11(4):710–727. - 5. Madabushi R, Frank B, Drewelow B, Derendorf H, Butterweck V. Hyperforin in St. John's wort drug interactions. European Journal of Clinical Pharmacology. 2006; 62:225–233. 6. Vidal Casero MC. El desarrollo de la legislación sobre plantas medicinales en la comunidad europea y su incorporación en el ordenamiento jurídico español. Su problemática [Internet]. DS. 2003; 11(1): 85-108. ![](_page_101_Picture_1.jpeg) - 6. Mills E, Montori VM, Wu P, Gallicano K, Clarke M, Guyatt G. Interaction of St John's wort with conventional drugs: systematic review of clinical trials [Internet]. BMJ. 2004; 329(7456): 27– 30. - 7. Johne A, Schmider J, Brockmöller J, Stadelmann AM, Störmer E, Bauer S, Scholler G, Langheinrich M, Roots I. Decreased plasma levels of amitriptyline and its metabolites on comedication with an extract from St. John's wort ( Hypericum perforatum ) [Internet]. J Clin Psychopharmacol. 2002; 2(1):46-54. - 8. Hennessy M, Kelleher D, Spiers JP, Barry M, Kavanagh P, Back D, Mulcahy F, Feely J. St Johns wort increases expression of P-glycoprotein: implications for drug interactions. Br J Chin Pharmacol. 2002; 53(1): 75-82. - 9. Pfrunder A, Schlesser M, Gerber S, Haschke M, Bitzer J, Drewe J. Interaction of St John´s wort with low-dose oral contraceptive therapy: a randomized controlled trial. Br J Clin Pharmacol. 2003; 56: 683-690. - 10. Wenk M, Todesco l, Krähenbühl S. Effect of St John´s wort on the activities of CYP1A2, CYP3A4, CYP2D6, N-acetyltranferase 2, and xanthine oxidase in healthy males and females. Br J Clin Pharmacol. 2004; 57: 495-499. - 11. Wang Z, Gorski C, Hammanm, Huang S-M, Lesko LJ, Hall SD. The effects of St John´s wort (Hypericum perforatum) on human cythochrome P450 activity. Clin Pharmacol Ther. 2001; 70: 317-326 - 12. Breidenbach T, Hoffmann MW, Becker T, Schlitt H, Klempnauer J. Drug interaction of St. John´s wort with ciclosporin. Lancet. 2000; 355 (9218): 1912. - 13. Bauer S, Störmer E, Johne A, Krüger H, Budde K, Neumayer HH, Roots I, Mai I. Alterations in cyclosporin A pharmacokinetics and metabolism during treatment with St John's wort in renal transplant patients. Br J Clin Pharmacol. 2003; 55: 203-211. - 14. Johne A, Brockmöller J, Bauer S, Maurer A, Langheinrich M, Roots I. Pharmacokinetic interaction of digoxin with an herbal extract from St John's wort (Hypericum perforatum). Clin Pharmacol Ther. 1999; 66(4):338-345. - 15. Lundahl A, Hedeland M, Bondesson U, Knutson L, Lennernäs H. The effect of St. John's wort on the pharmacokinetics, metabolism and biliary excretion of finasteride and its metabolites in healthy men. Eur J Pharm Sci. 2009; 36(4-5):433-443. - 16. Piscitelli SC, Burstein AH, Chaitt D, Alfaro RM, Falloon J. Indinavir concentrations and St John´s wort. Lancet. 2000; 355: 547-548. - 17. Davis M. Herbal remedies: adverse effects and drug interactions [Internet]. Lenexa, Kansas: International Essential Tremor Foundation, c2012 [Kontsulta 2019-02-14]. 4 or. Eskuragarri: https://pdfs.semanticscholar.org/93b8/e1e0d7fb66d2aa05db75f0cc778eac753673.pdf - 18. Real Farmacopea Española [Internet]. Madrid : BOE Agencia Española de Medicamentos y Productos Sanitarios , 2015. - 19. Sugimoto K, Ohmori M, Tsuruoka S, Nishiki K, Kawaguchi A, Harada K, Arakawa M, Sakamoto K, Masada M, Miyamori I, Fujimura A. Different effects of St John's wort on the pharmacokinetics of simvastatin and pravastatin. Clin Pharmacol Ther. 2001; 70(6):518-524. Ane Miren Barrutia Guenaga - 20. Yue QY, Bergquist C, Gerdén B. Safety of St John's wort (Hypericum perforatum). Lancet. 2000; 355: 576-577. - 21. Hierba de San Juan, interacciones. Bot-plus, portal-farma [Internet]. ![](_page_103_Picture_1.jpeg) # Medikamentuen informazioa: INFAC, botika berrien eta i-botika fitxen azken hilabeteak (2018ko abendutik 2019ko apirilera) INFAC erredakzio-batzordea, Euskadiko Medikamentu Berrien Ebaluazio Batzordea eta ibotika batzordea # Laburpena INFAC buletina hilean behin argitaratzen da, eta haren helburua osasun-arloko profesionalen farmakoterapiaren alorreko ezagutza eguneratzea da. «Aztertuko den Medikamentu Berria» izeneko fitxaren helburua merkaturatzen diren medikamentu berriei buruz informazio objektiboa, ebaluatua, independentea eta zehatza eskaintzea da. i-botika: Osasun Sailak eta Osakidetzak herritarrei zuzenduta botikei buruzko informazio objektiboa, fidagarria, independentea eta konparatiboa ematen dute beren web orrialdean. INFAC buletinak, botika berrien ebaluazioak eta i-botika egiten dituzten batzordeetako partaideak Osasun Saileko, Osakidetzako eta Euskal Herriko Unibertsitateko osasun-arloko diziplina anitzeko profesionalak dira. Hauek dira azken hilabeteetan argitaraturiko aleak: # 1.INFAC buletina # 1.1. Larruazaleko infekzio bakterianoen maneiua anbulatorio-eremuan Larruazaleko infekzioek kontsulta ugari eragiten dituzte Lehen Mailako Arretan. Prebalentzia handiena duten bakterioak Streptococcus pyogenes (S. pyogenes) eta Staphylococcus aureus (S. aureus) dira. Larruazaleko infekzioen tratamendua orokorrean enpirikoa da. Infekzio horiek farmakologikoak ez diren neurriekin eta antiseptiko topikoekin trata daitezke, eta batzuetan antibioterapia topikoa erabili behar da (mupirozina edo azido fusidikoa). Tratamendu sistemikoa forma hedatuetan, larrietan edo pazienteak beste arrisku-faktore batzuk dituenean baino ez da erabiltzen. Hauek dira larruazaleko eta ehun bigunetako bakterioen bidezko infekzio ohikoenak lehen mailako arretan agertzen direnak: anpulurik gabeko inpetigo arina, erisipela, zelulitis ez- konplikatua, folikulitisa, eritrasma, paronikia, hidrosadenitisa, keratolisi punktata eta uzki inguruko bakteriodermatitisa. Komunitatean hartutako metizilinarekiko erresistentea den S. aureus bakterioa agertzea osasun publikoko arazoa da. Horren deskolonizazioa egiteko sudurreko kolonizazioa bakarrik duten pazienteetan mupirozina erabiltzea gomendatzen da. Andui erresistenteak egonez gero, azido fusidiko topikoa edo bazitrazina topikoa gehi aho bidezko kotrimoxazola ematea gomendatzen da. Haginkadek eragindako zauri gehienen gain-infekzioek lehenengo 12 orduetan sortzen dituzte zeinu klinikoak. Profilaxi antibiotikoa kasu batzuetan erabili ohi da, katuen haginkadetan besteak beste. # 1.2. Farmakoak min neuropatikorako: eguneratzea Minaren Ikerketarako Nazioarteko Erakundeak min neuropatikoa (MN) honela definitzen du: «Sistema somatosentsorialaren kalte edo gaixotasun batek erdiko edo periferiako nerbio-sisteman sortutako mina». Minaren izaera eta min horren fisiopatologia ezagutzea garrantzitsua da tratamendurako estrategia egoki bat ezartzeko; izan ere, frogatu izan da sarritan MNaren aurkako sendagaiak erabiltzen direla horretarako gomendatuta ez dauden egoeretan ere. MNaren tratamendu farmakologikoarekin pazienteen erdiak baino gutxiagok lortzen du onura esanguratsua. Horregatik, garrantzitsua da pazientearekin helburu errealistak adostea, eta berak jakitea tratamenduak seguru aski bere mina «jasangarri» egiteraino bakarrik murriztu ahal izango duela. Tratamenduaren kudeaketak banakakoa izan behar du eta kontuan hartu behar du pazientearen egora. Lehen mailako tratamendurako farmakoak antidepresibo triziklikoak, serotonina eta noradrenalina berrartzearen inhibitzaileak, bereziki duloxetina edo gabapentinoideak dira. Azaleko tratamenduak (lidokaina- eta kapsaizina-partxeak) bigarren aukerako farmako gisa proposatzen dira MN periferiko lokalizatua tratatzeko ahotiko tratamenduak onartzen ez direnean edo erabili nahi ez direnean. Opioide nagusiak (morfina eta oxikodona) hirugarren aukerako farmakotzat jotzen dira beste farmako batzuei erantzuten ez dieten pazienteen kasuetan. # 1.3. Migrainaren tratamendua Migrainak aldian behin errepikatzen diren buruko min ezgaitzaileak dira. Emakumezkoen % 17k jasaten dituzte eta gizonezkoen % 6k eta ohikoa da migraina familia-historian agertzea. Maiz, migraina azpidiagnostikatu edo ez da modu zuzenean diagnostikatzen, eta, horren ondorioz, ezin da egoki tratatu. Paziente gehienei anamnesi egoki baten bidez eta miaketa zehatz batez egin dakieke diagnosia. Gaur egun ez dago migraina sendatzen duen tratamendurik. Migrainaren prebentziorako har daitezkeen neurri ez- farmakologiko batzuk ariketa aerobikoa, biofeedbacka, terapia kognitibokonduktualak, akupuntura eta azalean zeharreko nerbio-estimulazio elektrikoa dira. Prebentzio-tratamendua ebidentzia-maila handiagoa duten farmakoetatik hastea gomendatzen da: propranolola, metoprolola, topiramatoa edo amitriptilina. Dosi txikia emanez hasten da, eta gutxika handitzen da. Prebentzio-tratamendua modu jarraituan hartzen da, eta, askotan, tratamendu akutuarekin konbinatu behar da. Tratamendu akutuan, azido azetilsalizilikoa, antiinflamatorio ez-esteroideoak eta triptanak lehen aukerako tratamenduak dira. Eraginkorragoak dira pazienteak migraina-zefalea identifikatu bezain laster ekiten bazaio. Tratamendua hastean, farmako gehiegi hartzeagatik azaltzen den zefalea izateko arriskua jakinarazi behar zaio pazienteari. Hileko migrainaren profilaxian triptan batzuk erabili daitezke. Haurdunaldian zehar, parazetamola lehen aukera da, paziente horien segurtasun-profila dela eta. Haur eta nerabeen migrainaren tratamenduari buruzko kalitatezko ikerketa gutxi daude. Horren ondorioz, gomendio gehienak helduen esperientzian oinarritzen dira, bai eta adituen iritzian ere. ![](_page_105_Picture_1.jpeg) # 1.4. Maskuri hiperaktiboaren maneiua Maskuri hiperaktiboa sindrome kliniko bat da; gernu-larritasuna izatean datza, larritasun soila zein urgentziazko gernu-ihesarekin. Maskuri hiperaktiboaren definizioa konplexua da, eta ez da oso zehatza; sintoma-espektro zabala hartzen du, eta bere azpiko kausak, askotan, ez dira oso ezagunak. Patologia honen prebalentzia nazioarteko mailan % 11,8 eta % 22 artekoa da. Instituzionalizatuta dauden 65 urtez gorako pertsonei dagokienez, prebalentzia % 40koa da emakumezkoengan, eta % 35ekoa, gizonezkoengan. Diagnosia egiteko, lehen mailako arretako kontsultetan, historia klinikoaren eta gernu-egitearen egunkariaren konbinazioa da lehen aukera. Tratamenduaren helburua da pazienteen bizi-kalitatea hobetzea, inkontinentziaren larritasuna edo ihesen kopurua murriztuz eta, ahal dela, kontinentzia berreskuratuz. Horretarako neurri ezfarmakologikoak (neurri higieniko-dietetikoak, bizimoduaren aldaketa eta jokabidea aldatzeko teknikak) eta farmakologikoak (neurri ez-farmakologikoak nahikoa ez direnean) konbina daitezke. Erabiltzen diren farmakoak, antimuskarinikoak eta mirabegrona dira. Haien eraginkortasuna txikia da, eta garrantzi kliniko eskasa dute. Karga antikolinergikoa eta farmako antikolinergikoak denbora luzez erabiltzea narriadura kognitiboa eta dementzia areagotzeko arriskuarekin lotuta daude. # 1.5. Medikamentuen segurtasuna: 2017-2018an sortutako seinaleak eta alertak Farmako berrien eta zenbait hamarkadaz asko erabili diren eta onura-arriskuaren profila nahiko ezaguna duten farmakoen alertak aipatzen dira. Metamizola eta agranulozitosia izateko arriskua: Sendagaien eta Osasun Produktuen Espainiako Agentziak (AEMPS) emandako gomendioen artean nabarmentzen dira: - Tratamendu laburretarako soilik erabili metamizola (7 egun, gehienez ere), eraginkorra den gutxieneko dosian. Tratamendu luzea behar izanez gero, aldizkako kontrol hematologikoak egin behar dira, leukozitoen formula barne hartuta. - Arreta berezia jarri behar zaie adineko pazienteei. - Ez da metamizola erabili behar kontrolik egin ezin zaien pazienteetan (adibidez, biztanleria mugikorra, hots, turistak). Hidroklorotiazida eta larruazaleko minbizia: 2018an, AEMPSek informazio-oharra eta profesionalentzako komunikazio bat argitaratu zituen, zeinetan ohartarazi zuen hidroklorotiazida (HKTZ) luzaro erabiltzeak lotura izan dezakeela larruazaleko minbizi ez-melanozitikoaren (kartzinoma basozelular eta espinozelularra) agerpenarekin, Danimarkako bi ikerketa epidemiologikoren arabera. AEMPSek hau gomendatzen die profesionalei: HKTZaren erabilera berriz ebaluatzea larruazaleko minbizi ez-melanozitikoa duten pazienteetan, dauden larruazaleko lesioak eta berrien agerpena zaintzea eta, hala badagokio, balorazio espezializatua eskatzea. Gainera, eguzkiaren edo izpi ultramoreen eraginpean gehiegi egoteak arriskua dakarrela jakinarazi behar zaie pazienteei, baita horietatik babesteko neurriak gomendatu. Kinolonak eta fluorokinolonak erabiltzeko murrizketa berria: kinolonekin eta fluorokinolonekin lotuta ager daitezkeen kontrako efektu larri ezgaitzaile eta potentzialki atzeraezinak maila muskuloeskeletikoan eta nerbio-sisteman ebaluatu ostean eta ordezko aukera terapeutikoak daudenez, Farmakozaintzako Arriskuak Ebaluatzeko Europako Batzordeak (PRAC) gomendatzen du beste antibiotiko batzuk eraginkorrak ez direnean soilik erabiltzeko, edo jasaten ez direnean infekzio arin eta ertainetarako. Bestalde, fluorokinolona sistemikoa eta inhalatuta hartzearekin lotuta aneurismaren eta aorta disekzioaren arriskua kontuan hartzekoa da. Fabrikazio-prozesuak eta ezpurutasunak, sartanak eta nitrosartanak: 2018ko uztailetik, AEMPSek zenbaitetan agindu du balsartana eta irbesartana duten medikamentu lote batzuk erretiratzeko, Nnitrosodimetilamina (NDMA) eta N-nitrosodietilamina (NDEA) hauteman direla-eta, hots, ezpurutasun batzuk, zeinak, gainerako N-nitrosaminak bezala, gizakientzat kartzinogenoak diren seguruenik, IARC agentziaren (International Agency for Research on Cancer) sailkapenaren arabera. Badirudi ezpurutasun horien jatorria zenbait ekoizlek 2012tik fabrikazio-prozesuan sartutako aldaketak direla (EMAk baimendu eta onartutako aldaketak). EMAk egindako tetrazol eraztuna duten sartanen (kandesartana, irbesartana, losartana, olmesartana eta balsartana, AHA-II ere deituak) ebaluazioak agintzen du laborategi fabrikatzaileek fabrikazio-prozesuak berrikusi eta saiakuntzak egin behar dituztela, substantzia horien kopuru txikienak ere hautemateko. Prebentzioko farmakoak eta zalantzazko onura/arrisku balantzea: AEMPSen 2017ko maiatzeko txostenean, denosumaba (osteoporosian eta hezurretako neoplasietan baimendutako antigorputz monoklonala) erabiltzearekin lotutako kanpoko entzunbideko osteonekrosi kasuak jakinarazi ziren. Butlletí Groc buletinak oharpen batzuk (2016, 2017 eta 2018) jasotzen ditu, Suitzako medikamentuagentziak emanak, denosumaba (Prolia®, ▼Xgeva®) medikamentuaren tratamendua utzi ondoren bizkarrezurreko haustura anizkoitzak izateko arriskuari buruzkoak. Bestalde, neoplasia gaizto aurreratua duten pazienteetan ▼Xgeva® medikamentuarekin (prozesu onkologikoetan aholkatzen da, 120 mg-ko dosia lau asterik behin) egindako saiakuntza klinikoetan ikusi da lehen mailako neoplasia berrien intzidentzia metatua % 1,1 dela urtean ▼Xgeva® medikamentuarekin (denosumaba) tratatutako pazienteetan, eta azido zoledronikoarekin tratatutakoetan, berriz, % 0,6 urtean. Berehalako askapeneko fentaniloaren hiperalgesia-, abusu- eta mendekotasun-arriskua: Fentaniloa analgesiko opioidea da, zeina berehalako askapeneko aurkezpenetan helduei aholkatzen zaien, batbateko min onkologikoa tratatzeko, beste opioide bat kronikoki hartzen ari direnean. Berehalako askapeneko fentaniloaren kontsumoa bikoiztu egin da estatuan, 2010 eta 2016 artean. Farmakozaintzako Espainiako Sistemari jakinarazitako abusu- eta/edo mendekotasun-kasuen ia % 60an, pazienteek farmakoaren fitxa teknikoan jasota ez dauden indikazioetarako hartu zuten berehalako askapeneko fentaniloa, eta batzuetan denbora luzez. Abusu- eta/edo mendekotasunarriskua gutxitze aldera, AEMPSek hau gomendatu zuen, 5/2018 informazio-oharrean: - Berehalako askapeneko fentaniloa baimentzeko baldintzak errespetatzea. - Tratamendua jartzeko premia eta ordezko aukera terapeutikoen erabilera baloratzea, onkologikoa ez den mina tratatzeko berehalako askapeneko fentaniloaz tratatzen diren pazienteen kasuan. Bukatzeko, AEMPSek jakinarazi du hiperalgesia-arriskua sartuko duela berehalako askapeneko fentanilo guztien fitxa teknikoan eta erabilera-orrian, zenbait kasu jakinarazi direlako. Gabapentina, opioideekin batera erabiltzen ez denean: PRAC batzordeak gomendatuta, gabapentinaren fitxa teknikoa aldatu egin da, arnas depresio larriarekin lotzen dela gehitzeko. Arnas funtzio konprometitua, arnasketako gaixotasuna edo gaixotasun neurologikoa, giltzurrungutxiegitasuna duten pazienteek, NSZaren depresoreen erabilera konkomitantea egiten dutenek eta adin aurreratuko pertsonek erreakzio kaltegarri larri hau izateko arrisku handiagoa izan dezakete. Beharrezkoa izan daiteke paziente horiei dosia egokitzea. Finasterida: Britainia Handiko medikamentuen agentziak jakinarazi du depresioko kasuak eta ideia suizidak agertu direla alopezia androgenikorako 1 mg-ko finasterida hartzen zuten gizonezkoetan. Depresioa ere lotu da 5 mg-ko finasteridaren kontsumoarekin. ![](_page_107_Picture_1.jpeg) Febuxostat: FDAk ohartarazi du hilkortasun-arrisku handiagoa duela febuxostatak, alopurinolaren aldean. Hori ondorioztatu da FDAk laborategi fabrikatzaileari eskatutako baimendu ondorengo segurtasuneko saiakuntza klinikoaren emaitzak aztertuta. Antidiabetiko SGLT2aren inhibitzaileak eta Fournier-en gangrena eta pankreatitis-arriskua: Zetoazidosiagatik eta SGLT2aren inhibitzaileei (gliflozinak) lotutako anputazioengatik emandako alertez gain (Infac 2017;25[4]), EMAk gliflozinen fitxa tekniko eta erabilera-orrietan ohartarazpen bat txertatzeko agindu du, perineoko faszitis nekrosatzaileari buruz (Fournier-en gangrena ere deitzen da). Gutxitan agertzen den infekzioa den arren, hilkortasun handikoa da; beraz, agertzen bada, gliflozina kendu eta beste antidiabetiko bat jarri behar da. Bestalde, 2018ko uztailean, Kanadako Osasun Zerbitzuak SGLT2aren inhibitzaileak (kanagliflozina, dapagliflozina, enpagliflozina) hartzen dituzten pazienteek pankreatitisa izateko duten arriskua berrikusi zuen. Antidiabetiko inkretinikoak eta behazunbideetako minbizia izateko arriskua: Ingalaterrako behaketa-ikerketa batean, batez beste 4,6 urteko jarraipena eginda, dipeptidilpeptidasa 4aren inhibitzaileak (iDPP-4) (alogliptina, bildagliptina, sitagliptina, saxagliptina, linagliptina) kolangiokartzinoma izateko arriskua bikoiztearekin lotu ziren (26 kasu urtean, 100.000 pertsonako). Ikusi zutenez, arriskuak antzeko gorakada izan zuen GLP-1en analogoen kasuan (dulaglutida, exenatida, liraglutida, lixisenatida). Beraz, iDPP-4ak eta, agian, GLP-1 hartzailearen agonistak 2. motako diabetesa duten helduetan kolangiokartzinoma izateko arriskua handitzearekin lotuta egon daitezke. Bestalde, gliptinekin lotutako penfigoide builosoaren kasuak argitaratu eta merkaturatze ondorengo zaintzako ikerketak egin ondoren, kontrako efektu hori gliptinen fitxa teknikoetan sartu da, eta penfigoide builosoa egon daitekeela susmatzen denean tratamendua etetea gomendatu da. INFAC ![](_page_109_Picture_1.jpeg) # Antibiotikoak: guztion altxorra, guztion ardura Antibiotics: a treasure of all, a reponsability of all of us Miren Ercilla Liceaga, Maitane Umerez Igartua, Aitziber Lizardi Mutuberria, June Alberdi Landa, Larraitz Leunda Eizmendi Donostia Unibertsitate Ospitaleko farmazialariak. miren.ercillaliceaga@osakidetza.eus # Laburpena Antibiotikoen aurkikuntza medikuntzan egon den aurkikuntza garrantzitsuenetarikoa izan bada ere, tamalez mikroorganismoek farmako hauei aurre egiteko bidea aurkitu dute, eta erresistente bihurtzen ari dira. Mundu mailan arazo honen inguruan dagoen kontzientzia maila nabarmen areagotzen ari da eta herrialde desberdinetan, modu koordinatuan, ekintza eta plan ugari martxan jartzen ari dira arazo honi aurre egiteko. Osasun-langileok gure egunerokoan egoera honen aurrean gure esku dagoen guztia egin beharra daukagu, gure ondorengoek osasunari dagokionez etorkizun hobea izan dezaten. Gako-hitzak: Antibiotikoak, erresistentzia, osasun-langileak. # Abstract Although the discovery of antimicrobials has been one of the most important in medicine, the microorganisms have unfortunately found the way to deal with these drugs and become resistant. The level of consciousness about this problem is growing worldwide, and many plans and actions are being developed to deal with it in different countries in a coordinated way. As healthcare workers, in this situation, we need to do our outmost to ensure a future in relation to health to the coming generations. Key words: antimicrobials, resistance, health workers. # 1. Antibiotikoekiko erresistentziaren arazoa Jakina da penizilinaren aurkikuntza, eta orokorrean antibiotikoena, medikuntzaren munduan egin den aurkikuntza garrantzitsuenetarikoa izan dela. Zalantzarik gabe, hogeigarren mendean heriotza-tasa nabarmen murriztearen arrazoi nagusia izan da. Aurkikuntza horrek, alde batetik, gaixotasun infekziosoek zuzenki eragindako heriotzak gutxitu ditu, baina bestalde, antibiotikoei esker, posible izan dira medikuntzan gertatu diren beste aurrerakuntza nabarmen batzuk, esate baterako transplanteak, ebakuntza konplexuak edota minbiziaren aurkako tratamendu intentsiboagoak. Antibiotikorik gabe prozesu horietan guztietan infekzio larri baten ondorioz hiltzeko arriskua handiegia izango litzateke eta ezingo genuke arrisku hori hartu. Gertakari hauek guztiak "antibiotikoen miraria"ren lelopean izendatu izan dira eta gure arbasoek eta egungo aitona-amonek ondo ezagutu dituzten fenomeno miragarri honen ondorioek ondorengo belaunaldietan gure guztion "oroimen historikoan" jarraitzen dute oraindik ere. Miren Ercilla Liceaga, Maitane Umerez Igartua, Aitziber Lizardi Mutuberria, June Alberdi Landa, Larraitz Leunda Eizmendi Antibiotiko berrien merkaturatzeari dagokionez, urte oparo batzuk bizi izan ditugu, batez ere hogeigarren mendearen bukaeran, non antibiotiko ugari ikertu eta komertzializatu ziren. Inork ez du zalantzan jartzen, antibiotikoak desagertuko balira, heriotza-tasak gorantz egingo lukeela nabarmen. Orain dela urte gutxi, ezin genezakeen horrelakorik imajinatu ere egin, baina tamalez, amesgaizto hau gertatzen ari da: antibiotikoak bukatzen ari dira. #### Zergatik gertatzen ari da hau? Infekzioen eragile diren mikroorganismoek (bakterioak, birusak eta onddoak) antibiotikoen aurkako erresistentziak garatzeko gaitasuna dute. Hori betidanik jakina izan den fenomeno natural bat da. Mikroorganismoak gainera oso azkar erreproduzitzen dira, eta antibiotikoen aurkako erresistentzia elkarri transmititzeko gai dira mekanismo ezberdinak erabiliz. Antibiotiko bat erabiltzen dugunean, alde batetik mikroorganismoak erreakzionatu egiten du eta zuzenki erresistentzia sor dezake antibiotiko horren aurka, eta bestetik antibiotikoaren erabilerak aurretik erresistenteak ziren mikroorganismoen "aukeraketa" eragiten du. Beraz, antibiotiko denek iraungitze-data dute: zenbat eta gehiago erabili, orduan eta denbora gutxiago izango ditugu erabilgarri. Fenomeno hau gizakiongan gertatzen ari da, baina baita animalietan ere. Ez dugu ahaztu behar inondik ere, antibiotikoen erabilera abeltzaintzan oso zabala dela. Bestalde, antibiotikoen inguruko ikerkuntza asko gutxitu da. Farmako berrien ikerkuntza batez ere enpresa pribatuen esku dago, eta antibiotikoek, epe motzerako tratamenduak izanik, ez dute onura ekonomikorik ekartzen. Laborategiek nahiago dute minbiziaren aurkako edota tratamendu kronikoen aurkako farmakoak ikertzen inbertitu (diabetesa eta hipertentsioa esate baterako). Askoz ere errentagarriagoak dira. XXI. mendearen hasieran iritsi zitzaizkigun arazoari buruzko lehenengo alarma-oihuak, eta urteak pasa ahala areagotu besterik ez dira egin. Ordudanik, hainbat osasun-langile, erakunde eta herrialdetako agintari ondorioak zenbatzen saiatu dira. Datuak izugarriak dira. Aurreikuspenen arabera, egoera aldatu ezean, "2050. urtean gaixotasun infekziosoak izango dira berriro heriotza gehienen eragile, minbiziaren aurretik" eta "2050ean urtero 10 milioi pertsona hilko dira erresistentziengatik"(1). Azken hamarkadan, arazoaren larritasuna ikusita, hainbat erakundek, hori ekiditeko hainbat plan martxan jarri dituzte mundu mailan. Esate baterako, 2010eko apirilean, Osasunaren Mundu Erakundeak (OMEk), Animalien Osasunerako Mundu Erakundeak eta Elikadura eta Nekazaritza Erakundeak dokumentu bat publikatu zuten, non beren indarrak elkartzen zituzten animalien, gizakien eta ingurugiroaren osasunaren inguruan (eta ondorioz elikaduraren segurtasunean) dauden arriskuei aurre egiteko estrategiak betearazteko. Mikroorganismoek mugarik ez dutenez, osasun publikoa ikuspegi orokorrarekin landu beharra zegoela ebatzi zen, prebentzio- eta kontrol-neurriak modu koordinatuan mundu, nazio, eskualde eta herri mailan inplementatzearen beharra baieztatu zelarik. Ikuspegi hau "One Health" izenez ezagutzen da (2-3). 2015eko maiatzean, 68. Osasunaren Munduko Batzarrean, "Antibiotikoekiko erresistentziaren aurkako ekintza-plan globala" proiektua onartu zen. 2016ko irailean, goi-mailako saio batean, Nazio Batuen Erakundeko (NBEko) 193 herrialdeek aho batez deklarazio bat egin zuten proiektu horri bultzada emateko. NBEn osasunaren inguruko gai bati buruz erabakiak hartu diren laugarren aldia da (aurretik Hartutako Immunoeskasiaren Sindromea (HIES), kronizitatea eta ebolaren gaien inguruan ebatzi zuen). Espainiako Estatuan, Europar Batasuneko legediari jarraituz, 2014an Antibiotikoekiko Erresistentziaren Plan Nazionala (PRAN: Plan Nacional de Resistencia a los antibióticos) martxan jarri zen. Duela gutxi PRANen luzapena aurkeztu da (2021. urtera arte) (4). ![](_page_111_Picture_1.jpeg) Bertan 8 ministeriok parte hartzen dute (osasuna, hezkuntza, nekazaritza, barne-ministerioa, defentsa, zientzia eta trantsizio ekologikoa). Planak sei ardatz nagusi ditu: - Antibiotikoen kontsumoaren eta erresistentziaren zaintza (anbulatorio, ospitale, eta abeltzaintzan). - Erresistentzien kontrola. - Prebentzioa: zentzu honetan oinarrizkoak dira animalien eta gizakien gaixotasunen prebentzioa eta antibiotiko gutxiago erabiltzeko diagnostiko azkarreko probak erabiltzea eta ikertzea. - Ikerkuntza. - Formazioa. - Komunikazioa (osasun-langileei eta orokorrean hiritar guztiei). Beraz, PRANen ekintza-eremua oso zabala da, eta horrela behar du izan, arazoaren larritasunak hori eskatzen baitu, eta zalantzarik gabe eremu asko landu behar dira planaren arrakasta lortzeko. Herrialde guztiak ari dira norabide berean lanean, baina tamalez oraindik gauza asko dago egiteke. Duela gutxi, antibiotikoen erabilera egokia bermatzeko mundu mailako astean (2018ko azaroan) Europar Komisioak eta Gaixotasun Infekziosoak Prebenitzeko eta Kontrolatzeko Europar Zentroak (GIKEZ) publikatutako datuen arabera, antibiotikoekiko erresistentziaren aurka lanean jarraitu beharra dagoela ondorioztatzen da. GIKEZek berak egindako ikerkuntza baten arabera (5), bakterio multirresistenteek sortutako infekzioek 33.000 heriotza eragin zituzten 2015ean Europan, hau da, gripeak, HIESak, eta tuberkulosiak batuta eragiten dituzten heriotzen pareko. Ikerketaren arabera, heriotzen % 75 osasun-arretarekin lotutako infekzioek sortutakoak izan ziren eta % 39 "azken lerroko" antibiotikoekiko erresistenteak ziren bakterioek eragindako infekzioen ondoriozkoak. Espainiako Estatuaren kasuan, ospitaleetako erregistroen arabera, bakterio erresistenteek 3.000 heriotza sortzen dituzte urtero. #### Zer egin dezakegu egoera larri honen aurrean? - Antibiotikoen iraungitze-data luzatu behar dugu animalietan eta gizakietan erabilera egokia eginez alde batetik, eta antibiotiko berrien ikerkuntza bermatuz bestetik. - Mikroorganismoen transmisioa ekidin behar dugu. Transmisioa pertsonen artean, animalien artean, edota animalien eta pertsonen artean edo ingurunearen eta pertsonaren artean gerta daiteke. Transmisioa ekiditeko, ezinbestekoak dira txertoak, eta osasun- eta higiene-neurriak (ospitale-mailan jakina da eskuen higiene egoki batek duen garrantzia). Ospitaleetan eta animalien esplotazioetan mikroorganismo erresistenteak ekiditeko azpiegiturak aldatu beharko lirateke (jakina da ospitaleetan infekzio asko isurbideetan eta aireztatze-sistemetan hasten direla). Zalantzarik gabe, ekintza hauek garatzeko, instituzioen laguntza behar-beharrezkoa da, eta "One Health" leloari jarraituz, abordatze holistiko bat eman behar zaio arazo larri honi. Horrek ez du esan nahi indibidualki gauza asko egin ezin dezakegunik, ezta gutxiagorik ere. #### Hiritarrek, zer ezaguera maila dute antibiotikoen inguruan? Hiritarrek antibiotikoen erabileraren inguruan duten ezaguerari dagokionez, 2018an Europako Batzarrak argitaratutako inkesta baten arabera, Espainiako Estatuan, oraindik % 36k katarroa antibiotikoekin sendatzen dela pentsatzen du (% 28k Europan). Azkeneko urtean antibiotikoren bat hartu duten hiritarrak % 42 dira Espainiako Estatuan (% 32 Europan). 2016ko datuekin konparatuta Espainiako Estatuan hobekuntza egon dela ondorioztatzen den arren, oraindik arlo honetan hiritarren hezkuntza landu beharra daukagu eta gai horretan osasun-langileok aktore protagonistak gara. Miren Ercilla Liceaga, Maitane Umerez Igartua, Aitziber Lizardi Mutuberria, June Alberdi Landa, Larraitz Leunda Eizmendi #### Eta zer egin genezake osasun-langileok gure egunerokoan? Nabarmena da osasun-langileok arazoaren kontzientzia hartu beharra daukagula gure egunerokotasunean ahal ditugun neurriak hartzeko. Bai farmazialariok eta bai medikuok, urteetan zehar antibiotikoak modu arinean preskribatu eta dispentsatu izan ditugu, horrek dakartzan ondorioetan pentsatu gabe. Egoera hori nabarmen aldatzen ari den arren, oraindik gure egunerokoan egoera ezberdinetan aurkitzen dugu geure burua: - Batzuetan, gure kontsulta eta farmazietan presioa jasaten dugu pazienteen aldetik antibiotikoak preskribatzeko eta dispentsatzeko, eta ondorioz behar ez diren antibiotikoak ematen dizkiegu. Egoera hori gertatzen zaigunean gai izan behar dugu antibiotikoa eskatzen ari zaigunari azalpen egokiak emateko denbora hartu eta gure mezua sinetsarazteko. - Dena dela, presio hori ez da beharrezkoak ez diren antibiotikoak preskribatzearen arrazoi bakarra. Antibiotikoak, mediku gehienek preskribatzen dituzten farmakoak dira, formakuntza edonolakoa izanda ere. Hau da, zirujauek, pediatrek, familia-medikuek, dentistek eta beste hainbat espezialistak, denek antibiotikoak preskribatzen dituzte. Ikerkuntza askok ondorioztatu dute preskripzio guztien % 50 "desegokia" izan daitekeela (6-7). Datu horrek, berriro, formakuntzan jartzen du ardatza, preskripzioen egokitasunaren eragile bezala. Osasun-langileok sekulako erantzukizuna daukagu gure heziketa mantentzeko garaian. Hurrengo taulan, osasun-langileok egunerokoan egin ditzakegun ekintza batzuk laburbiltzen dira. Gehienak informazio egoki, ulergarri eta egokitua ematean oinarritzen dira: - Antibiotikoak ahal den gutxien erabili/preskribatu eta tratamendu laburragoak egin\. - Farmazietan errezetarik gabeko antibiotikorik ez dispentsatu. - Automedikazioa ekidin hiritarrei formakuntza emanez. - Prebentzioa bermatu: txertoak eta osasun- eta higiene-politikak hobetzearen garrantzia zabaldu (eskuak garbitzea etxean, lanean, espazio publikoetan...) - \Antibiotikoen preskripzioa gutxitzeari dagokionez, erakunde zientifikoak eta osasun-kudeaketan dabiltzanak estrategia ezberdinak bultzatzen ari dira: - Esate baterako, preskripzio diferitua edo atzeratua da horietako bat. Estrategia hau bailatzen duten medikuek antibiotikoaren preskripzioa egiten dute, baina pazienteari tratamendua ez hasteko esaten diote sintomatologiak txarrera egin ezean. Hainbat infekziotan (amigdalitisa, sinusitisa...) bere eraginkortasuna frogatu du, eta antibiotikoen erabilera murriztuz emaitza kliniko berdinak lor daitezkeela ondorioztatu da (8). - -Bestalde, ikerkuntza ugari egiten ari dira hainbat infekzioren tratamenduen iraupenaren inguruan. Sarritan tratamendu motzagoak erabil daitezkeela frogatu da, batez ere arnasbideen eta gernuinfekzioetan (9-10). Farmazialariok ere estrategia horiek defendatu behar ditugu gure botiketan, medikuarekin eskutik. Ezin dugu ukatu, osasun-langileok aktore protagonistak garela auzi honetan eta hainbat eta hainbat interbentzio egin ditzakegula gure egunerokoan. Batzuetan hainbat eremutan interbentziorik egiteko aukerarik ez dugula senti dezakegu. Hori neurri batean egia da, baina bestalde gure ekintza txikiekin pixkanaka asko lor dezakegu. Antibiotikoak, ezbairik gabe, gaur egungo artsenal terapeutikoan ezinbesteko medikamentuak dira. Ardura gabeko erabilera dela-eta desagertzeko arrisku larrian daude. Arazo hau amesgaizto bihur ez dadin gehiago itxaron gabe lanean jarri beharra daukagu, gure ondorengoen etorkizuna gure egungo ekintzetan hasten baita. ![](_page_113_Picture_1.jpeg) # 2. Erreferentzia bibliografikoak - 1. O´Neill J. Review on antimicrobial resistant. Tackling drug resistant infections globally: final report and recommendations [Internet]. London: UK Government; 2016 [Kontsulta 2019-03- 20]. 84. or. Eskuragarri: - 2. https://amr-review.org/sites/default/files/160525\_Final%20paper\_with%20cover.pdf - 3. One health initiative [Internet]. 2006-2019 [Kontsulta 2019-03-20]. - 4. Eskuragarri: http://www.onehealthinitiative.com/index.php - 5. World Health Organization [Internet]. Geneva: World Health Organization; c2019. One Health; 2017 [Kontsulta 2019-03-20]. Eskuragarri: https://www.who.int/features/qa/onehealth/en/ - 6. Plan Nacional de Resistencia a Antibióticos [Internet]. Madrid: Plan Nacional Resistencia Antibióticos; 2014 [Kontsulta 2019-03-20]. - 7. Eskuragarri: http://www.resistenciaantibioticos.es/es - 8. Cassini A, Högberg LD, Plachouras D, Quattrocchi A, Hoxha A, Simonsen GS, Colomb-Cotinat M, Kretzschmar ME, Devleesschauwer B, Cecchini M, Ouakrim DA, Oliveira TC, Struelens MJ, Suetens C, Monnet DL; Burden of AMR Collaborative Group. Attributable deaths and disability-adjusted life-years caused by infections with antibiotic resistant bacteria in the EU and European Economic Area in 2015: a population-level modelling analysis. Lancet Infect Dis. 2019; 19(1):56-66. - 9. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Office-related antibiotic prescribing for persons aged ≤ 14 years--United States, 1993-1994 to 2007-2008. MMWR Morb Mortal Wkly Rep. 2011; 60(34):1153-6. - 10. Shapiro DJ, Hicks LA, Pavia AT, Hersh AL. Antibiotic prescribing for adults in ambulatory care in the USA, 2007-09. J Antimicrob Chemother. 2014; 69(1):234-40. - 11. Spurling GKP, Del Mar CB, Dooley L, Foxlee R, Farley R. Delayed antibiotics for respiratory infections. Cochrane Database Syst Rev. 2017, Issue 9.CD004417. - 12. Sandberg T, Skoog G, Hermansson A, Kahlmeter G, Kuylenstierna N, Lannergard A, Otto G, Settergren B, Ekman GS. Ciprofloxacin for 7 days in woman with acute pyelonephritis: a randomised, open label and double-blind, placebo controlled, non inferiority trial. Lancet. 2012; 380(9840): 484-90. - 13. Dawson-Hahn E, Mickan S, Onakpoya I, Roberts N, Kronman M, Butler CC, Thompson MJ. Short-course versus long-course oral antibiotic treatment for infections treated in outpatient settings: a review of systematic reviews. Fam Pract. 2017;34(5): 511-19. # Zuzendaria Jose Ramon Furundarena # Erredakzio Batzordea Karlos Ibarguren Eukene Ansuategi Maria del Mar Ubeda Angel Bidaurrazaga Izaskun Elezgarai Jose Ramon Arriandiaga Iker Villanueva # Batzorde Zientifikoa Iker Badiola Rafael Aldabe Juanjo Aurrekoetxea Nagore Arza Larraitz Gaztañaga # Terminologia Adituak Itziar San Martin Jabier Agirre Jon Jatsu Azkue # Euskara Zuzentzailea Ander Altuna # Idazkaritza Teknikoa Iberba # OJS Kudeatzailea Emilio Delgado Marije Bidaguren # Maiztasuna Urtean bi ale # Harremanetarako info@osagaiz.eus 944 00 11 33 ![](_page_114_Picture_18.jpeg)
aldizkariak.v1-5-258	{ "domain": "osasun zientzia", "id": "osagaiz_Libk. 9 _2025_3", "issue": "Libk. 9 _2025_", "year": "2025", "license": null, "source": "osagaiz", "edition": null }	## XVII. Pediatria Topaketak Pediatria Topaketak urtero egiten den jardunaldia da. Aurtengoa XVII. edizioa izan da eta Udako Euskal Unibertsitatearen (UEU) Eirbarko egoitzan ospatu zen, Markeskoa jauregian, 2025ko apirilaren 3an. Pediatriaren arloan euskara hutsez egiten den jardunaldi bakanetakoa da. Hortaz, jardunaldiaren helburu nagusia pediatriaren arloko ikerketa, eguneratze eta jakintzaren zabalkundea euskaraz egitea baimenduko duten espazioak sortzea da. Era berean, topaketa honek pediatra eta pediatriako erizain euskaldunen arteko ezagutza erraztu eta ikerketa zein komunikazio-sareak sortzeko aukera paregabea eskaintzen du. Izan ere, medikuntza etengabe eraberritzen ari den alorra da. Aurrerakuntza eta hobekuntzen motor nagusia ikerketa da, eta pediatria ez da salbuespena. Hala ere, maiz profesional bakoitzak bere aldetik egiten du lan eta era horretan zailagoa da emaitza esanguratsuak lortzea. Hortaz, benetako balioa duen ikerketa egiteko taldeak eta sareak sortu behar dira. Jardunaldia pediatriaren arloko osasun-profesionalei zuzenduta dago; batez ere, pediatriako medikuei eta pediatriaren arloan lan egiten duten erizainei. Hala ere, osasun-arloan hainbat espezialistek artatzen dituzte ume eta nerabeak, hala nola, familia-medikuek, odontologoek, osasun mentaleko profesionalek... horiei ere zabalik dago jardunaldi hau. Hartara, eguneroko lanean haurrak artatzen dituzten hainbat arlotako osasun-profesionalen ikuspegi anitza elkarbanatzea ahalbidetzen baita. Urtero legez, jardunaldiak Euskal Herriko Lehen Mailako Pediatria (EHLMPE) eta Euskal Herriko Pediatria (EHPE) elkarteen babesa jaso du. Bigarren urtez, OEE-Osasuna Euskalduntzeko Elkartearekin eta UEUrekin elkarlanean aritu gara jardunaldia antolatzeko. Aurten, lehenegoz, erakunde babesle eta laguntzaileen ordezkariak izan genituen jardunaldiaren irekieran, beraien lana azaldu eta Pediatria Topaketekin elkarlana aurkezteko; Jone Amansorrain Urrutia EHPEtik, Irati Iciar Madinabeitia UEUtik eta Ainhoa Zabaleta Rueda, Nerea Trebolazabala Quiranteren izenean EHLMPEtik. Ondoren, osasun-arloan ardura handikoak diren bi gai jorratu ziren. Alde batetik, Telmo Lazkano Mugak (Irakaslea eta teknologia berrien eta pantailen arloan aditutako hezitzailea) teknologia berrien eta nerabeen osasun mentalaren inguruan hitz egin zuen. Badakigu teknologia berriek eragin handia dutela osasunaren hainbat arlotan, garapen neurologikoan, obesitatean… baina, oraingoan osasun mentalean eta pertsonen arteko harremanean jarri zen fokua. Beste alde batetik, osasunaren determinante komertzialen garrantzia eta eragina aurkeztu zuen Maria Unsainek (Hernaniko osasun zentroko pediatra). Helburua farmazia eta elikagaien industriak osasun-profesionalen eguneroko jardunean duten eraginaren gainean hausnarketa sustatzea zelarik. Gero, bertaratutako pediatrek zein erizainek beren lan eta ikerketak aurkezteko aukera izan zuten. Aurten ere, orain arteko edizioetan bezala, lankideen erantzuna oso ona izan zen. Zazpi ahozko komunikazio jaso genituen eta lanen kalitatea handia izan zen. Aurkezpenen ostean bertaratutako profesionalen artean galdera-erantzun eta eztabaidarako tartea izan genuen eta mahai-inguru interesgarriak sortu ziren. OSAGAIZ aldizkariak aurreko urtetik eskeinitako aukera baliatuz, Eibarren aurkeztutako hitzaldi eta komunikazioen bilduma txiki bat argitaratu nahi izan dugu, gerora ere egindako lanak eskura izan ditzagun. ## Sarrera Hurrengo urteetara begira ere, Topaketak osasun-arloan euskararen erabilera hauspotzeko tresna baliagarria izan daitezkeela uste dugu, maila asistentzialean zein akademikoan. Beraz, interesa duen oro animatu nahi genuke hurrengo jardunaldietan parte hartzera. Izan ere, osasungintzak unibertsala izan behar duen honetan, euskaratik eta euskaldunentzat egitea ezinbestekoa zaigu, eta horretan guztiok dugu zer esan eta zer egin. > XVI. Pediatria Topaketen talde antolatzailea: Oihane Garmendia Zabaleta Idoia Serrano Pejenaute Elene Lejarzegi Anakabe
aldizkariak.v1-7-1149	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 132 _2025_4", "issue": "Zk. 132 _2025_", "year": "2025", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	## Testuinguru erdalduneko D ereduko ikastola bateko gurasoen familia hizkuntza-politika eleaniztunak Tesiaren egilea: Maite Garcia Ruiz Unibertsitatea: Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU) Saila/Institutua: Hizkuntzalaritza eta Euskal Ikasketak Saila Doktorego-programa: Euskal Hizkuntzalaritza eta Filologia Jakintza-arloa: Soziolinguistika Tesi-zuzendaria: Ibon Manterola eta Ane Ortega Tesiaren laburpena: Doktorego-tesi honetan Euskal Autonomia Erkidegoko (EAE) euskararen erabilerarako mesedegarria ez den testuinguru bateko hemeretzi Familia Hizkuntza Politika (FHP) eleaniztun aztertzen dira. Jakina da familiaren eremua hizkuntzen biziberritze-prozesuan garrantzi handikoa dela (Fishman, 1991), eta FHPen ildoa familian zentratzeaz gain, hizkuntza-politikaren markoan oinarritzen da. Spolskyren (2004) hiruko ereduan oinarrituta, hizkuntza-politikak honako hiru elementu hauek aztertuta ulertu eta operatibizatu daitezke: hizkuntza-ideologiak, hizkuntza-kudeaketa eta hizkuntza-praktikak. Lan honek hiru elementu horietan banatzen ditu helburuak, emaitzak eta ondorioak FHPen konplexutasuna bere osotasunean erakutsi ahal izateko EAEko testuinguru honetako familiek kontuan hartzen dituzten hiru hizkuntzetan (euskara, gaztelania eta ingelesa) zentratuz. Hizkuntza-politikaren ildoa hizkuntza-sozializazioaren paradigmarekin konplementatzen da tesi honetan. Izan ere, hizkuntza-sozializazioak kontuan hartzen du hizkuntza sozializazio-egoeretan jabetzen eta erabiltzen dela. Hortaz, familiaren eremuan erabili ohi izan den «transmisio» hitzaren noranzko eta norabide bakarreko esanahi tradizionala motz geratzen da eta ezin ditu familia barruan gertatzen diren dinamikak sakonki aztertu, ezta ulertu ere (Kasares, 2014). Tesi honetan gurasoek euren seme-alabak euskara, gaztelania eta ingeles eleaniztunak izateko izan dituzten hizkuntza-praktikak, hizkuntza-kudeaketa eta hori diseinatzeko zer hizkuntza-ideologiatan oinarritzen diren aztertu da hizkuntzasozializazioaren ikuspegitik. Elementu horien azterketa metodologia kualitatiboan oinarrituta egon da, hain zuzen ere, 2 eztabaida-taldetan eta 17 elkarrizketa sakonetan. Emaitzek erakutsi dute guraso horiek eleaniztasunaren aldeko jarrera argia dutela, baina betiere, euskara erdigunean duen eleaniztasuna bada. Izan ere, euskarari balio identitario eta performatiboa atxikitzen diote euskaraz dakiten zein ez dakiten gurasoek. Horrez gain, bizi diren testuinguruaren kontzientzia erakutsi zuten gaztelaniaren erabilera eta gaitasun altua bermatuta dagoela baieztatzen zutenean, eta horregatik askotan gaztelania ez zen esplizituki agertzen gurasoen diskurtsoetan. Ingelesari dagokionez, neurri ezberdinetan agertzen bazen ere, guraso guztiek kontuan hartzen zuten euren FHPetan, guztiek hausnartu baitzuten seme-alaben ingelesaren ikaskuntzari buruz.
aldizkariak.v1-7-69	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 7 _1993_2", "issue": "Zk. 7 _1993_", "year": "1993", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	# BERKELEY ETA EKIALDEA ELERIK GABEKO FILOSOFIA? Leonor De La Torre, Miren Murua, Arantza Carbonell Kontatzen ez diren historioak dira ederrenak. J. Sarrionaindia Horrexegatik hunkitzen gaituzte beharbada gauza ederrek. Definitu ezin direlako, ezin direlako etiketatu eta gure apaltxoetan egonarazi. Jean-Claude Carriere ## George Berkeley eta Tesi Nagusi bi George Berkeley 1685.ean jaio eta 1753.ean hil zen Oxford hirian. Dublingo Collegean ikasle, irakasle eta apaiza izan zen. Geroan hemezortzi urtez apezpiku lana bete zuen Clyne hirian. "Giza Ezagutzaren Printzipioei buruzko Tratatua" eta "Hylas eta Filomus arteko hiru solasketa" dira bere obra nagusiak. Bertan tesi nagusi bi ikustarazi zituen: - Inmaterialismoa. - Ideia (ele, hizki) abstraktuen gaitzespena. "Ez dago materiarik –irakurtzen diogu Berkeley-ri– materia ez da ororen kausa mekanikoa gugan dauden ideiena ere ez den bezala". Areago jo zuen esplikazio bila Berkeley-k behin eta berriz izkribatu baitzuen "materia onartzea eszeptiko nahiz ateoen pentsamendu-iturria onartzea da". Nominalismo korronteari jarraikiz eta hizkuntzaren gainean landu azterketa zorrotzaz baliaturik pentsalari irlandarrak ondorengo kontsiderazioa proposatu du fermuki, esan nahi baita "ideia abstraktuen existentzia eza". ## Bere garaia Pentsalari oro propioa zaion testuinguru historikoan kokatzen ahalegintzen garen heinean oneskiago asma genezake jakitea zeri erantzutera etorri ziren behinolako gizaki gogoetatsu haiek. Horregatik Berkeley tratatzerakoan bizi izan zueneko datu eta zenbait ohar ekarriko ditugu gogora, ondorenean laburbilduz: > Anglikanoak Katolikoak ![](_page_1_Figure_11.jpeg) Arestian marraztu zirkulu bitan nabarmendu daitekeenez, nola Ingalaterran hala Irlandan anglikanoen biztanle-kopurua askoz murritzagoa zen katolikoenarekin erkatuz gero. Herrialde bitan herri xehea nagusiki katolikoa zen. Botere ekonomikoa eta politikoa anglikanoen esku zeuden. Apunta dezagun halaber sasoi hartan Irlanda zela herri boteretsuena bietatik, ez Ingalaterra. Hortaz erraz pentsatzekoa da gure filosofoa batetik irlandarra zelako eta bestetik anglikanoa zelako ez zuela larrialdi esturik ezagutu, alde horretatik begiratuta behinik behin. Ez genuke ordea ondorio bera aterako John Toland pentsalari irlandarraz mintzatzen hasiko bagina. John Toland-ek gartzela ezagutu zuen, Zergatik? "Mirakuluen kontra" obra idazteagatik. Bronn apezpikua dago beste muturrean, jainkoa sozialki dela beharrezko adierazten entseiatu zen. Gauzak honela Berkeley halabeharrez kokatzen da fededun eta ez-fededunen arteko liskarrean. 1723. urte aldean Bermuda irletan amerikar indioak ebanjelizatzeko egitasmoa jakitera eman zuen Berkeley-k. Ildo honetan ezin ahantz daiteke XVII. mendean gertatu zela kolonialismoaren hastapena, gaizki deitu "Mundu Berri"ra europarrak heltzean, lurrak lapurtzeari ekin ziotenean. Afera horretan zer esan handia hartzen zuten interes ekonomikoek baina ez gutxiago erlijiosoek. Berkeley batik bat interes erlijiosoak eraginda abiatu zen Ameriketara, bere aipu ezagun honetan dioenez: "Inperioak Mendebalderantza zuzentzen ditu bere urratsak". Gaur bada Kalifornian Berkeley izena duen hiria. Hauxe da hiri bati filosofo baten deitura ematen zaion estraineko aldia. Baina bere garaian ez zuen arrakastarik ezagutu Berkeley-k. Puntu hau ondoko erreferentziaren bidez argitzen digu Concha Cogodullo irakasle eta itzultzaileak: "Irakurria baino areago izan da kritikatua Berkeley". ## Zisma erlijiosoa eta politikoa Garai hartatik bi gertakari jaso ditugu, inportante direlako: zisma erlijiosoa eta politikoa. Ordu artean sostengatu ahal izan den kristau batasunaren galera, porrota, emana dago. Era berean 1648an Westfaliako bakeak amaitu nahi zuen katoliko eta protestanteen arteko tira-bira. Guzti horren emaitza gisa Europan aldaketa politiko eta erlijioso berriak ezarri ziren. Eliza erreformatuak, (kalbinismoa, luteranismoa...) katolizismoarekin parekatu ziren. Bestalde Aita Sainduaren eta enperadorearen meneko herrien batasuna lehertu egin zen. Estatu nazional modernoen agertze garaia da lehenengoz. Testuinguru honetan absolutismoak kritika zorrotzak entzun zituen arren luzaro iraungo zuen geroan ere despotismo ilustratua forman. Estatu nazionalen ernaltzearekin batera hizkuntza nazionalek kultur gorakada jaso zuten. Bestalde 1688.ean Gloriazko Iraultza gertatu ondoan Carta Magna delakoak monarkia parlamentarioa ezarri zuen Ingalaterran. Aldi berean hiru botereen banaketa bermatu zen. Tolerantzia erlijiosoak leku hartu zuen irlan. Ikerketarako askatasuna ere zabalagotzen hasia zen. ## Berkeley eta filosofoa Nola sortzen dira ideiak? Descartes eta Locke-n iritzirako ideiak beti dira "zerbaiten ideiak". Horregatik, kopiak direlako, ideia ez da esentzia. Berkeley-k ordea ideiak ez direla "zerbaiten ideiak" defendatzen du, aitzitik ideiak errealak dira. Ideiak existitu egiten dira. Ideiak adimenean dauden objektu sentikorak dira, kualitateak dira. ![](_page_3_Figure_0.jpeg) ![](_page_3_Picture_1.jpeg) Berkeley-k idatziko du materia ezin izan daitekeela gure ideien kausa. "Bizia ez duenak ezin du adimenean eragin" (175)+. "Pentsatzailea ez den eta aktiboa ez den kanpo-substantzia ezin izan daiteke gure ideien kausa (205)+. "Jainkoak gaitasun kreatiboaren jabe dela aditzera emateko ez du "materiaren" beharrik" (146)+. "Zertarako beharko zukeen aparatua delako hori?" (90). Natura guztia adimenezkoa da. Ez dago materiarik, zentzuen mundua adimenaren morroi da. Baina ohar gaitezen Berkeley-k materiaren existentzia gaitzesterakoan ez duela horrek esan nahi ezer existitzen ez denik. Ideiak existitzen dira. Berkeley-ren abururako baldin eta Jainkoa onartzen bada materia soberan dago. Materia ukatzerakoan eta mundua adimenean kabitzean ondorio garrantzizko bi ematen dira: - 1.- Eguneroko esperientziaz gehiago fidatu ahal izatea. - 2.- Eszeptizismoari aurre egiten zaio. Eszeptikoen argudioa baita aitortzea gure ideiak okerrak direla gauzak diren bezala erakutsi ezin dutelako. Locke-k "gauzak" eta "ideiak" bi kontzeptu diferente direla defendatzen du, Berkeley- -rengan gauza bera esanahi dutenez ez dago batere ados" Naranja ez baldin bada materiazko gorputza eta beraz "ideien multzoa" bada orduan egia da naranja existitzen dena, kolorea daukalako, usaina eta zaporea daukalako. ## Hautematea - Pertzepzioa "... Pentsamentuaren objektuek ez daukate existentziarik adimenean ez bada (660). "Soinu bat, figura bat, kolore bat nahiz mugimendu bat existitzen dela uler al daiteke adimenean ez badago, hautemana ez bada? (65)". Ez. Izan ere ideia existitzen dela onesteak esan nahi baitu hautemana izan dela (52)". Ideiak sentsaziotan idatzita daude, ezin dira existitu aurrez hauteman dituen adimen batean ez bada (53)". Zerbait existitzen dela onesteak hauxe esan nahi du: ikusten eta ukitzen dudala, uki daitekeela, hautemana izan dela edo izan daitekeela. Inola hatzeman ez daitekeen errealitatea suposatzea kontraesankorra da. Sentipenak eta ideiak hautematen ditugu. Objektu sentigarrien izatea hautemanak izatean datza. Errealitatea izpirituala da. "Giza izpiritua edo gizakia ez da hautematen zentzuen bidez, ideia ez delako (150)". Arima ezin da ezagutu ideia medio. Gauzak ez dira existitzen ideietatik landa, beraz nola dator duda? gauzak ideietatik at bizi direla uste izatetik. Objektua eta sentsazioa gauza bera direlako. Eta ideia generalak fikzioak dira. Malenbrachentzat ez dira kontzeptu bera "gauza" eta "ideia". Berkeley- -rentzat aitzitik banaezinak dira ondorengo kontzeptuak" gauza = ideia = objektua = sentsazioa. Berkeley-k ez du zentzuez dudatzen. Ez du dudatzen dakiguna zentzuei esker dela. Zer da beraz erreala den hori Berkeley-ren iritzirako? "Entzun, sentitu, ikusi edo zentzu bidez hatzeman daitekeen hura erreala da" (206)+. Materiazko substantziaren existentzia ukatzen duenean argudiatzen du azalduz esperientziak ez digula frogatzen esperientzia ez den beste zerbait existitzen denik. Esperientziak eta esperimentatzaileak daudela da jakin daitekeen bakarra. Berkeley-k esango du ateoak eta materiazko substantzia oso lagun izan direla betidanik. "Errefusatzen du pentsalariak eszeptizismoa "utikan eszeptizismoa"(123)+. Teoria arriskutsua zenez alboratu beharra zegoen. Jainkoaren existentzia ukatuko lukeen sistema razionala eta posiblea zelako. Jainkoa eta arimaren hilezkortasuna ukatzen zelarik erlijioak bertan behera joko zuelako. Fedegabeek erabili duten argudio okerra \existentzia absolutua onartzea\ da" (200)+. Berkeley-rentzat beraz ez du zentzurik itauntzeak ea ideiek erakusten dutena ondo erakusten duten ala ez. Ideiak errealak dira. Hautematea eta Izatea gauza bera dira. Berkeley-k Locke-k markatu zuen diferentzia hura kritikatzen du, esan nahi baita \lehen kualitateak eta ![](_page_4_Figure_7.jpeg) ![](_page_5_Figure_0.jpeg) bigarrenak\. Atributu guziak direla zentzuekiko erlatibo eta adimenaren menpeko baiesten du, koloreak eta usainak diren bezalaxe. Kualitateek –guziek– existentzia daukate adimenean (60)". "Maila berean kualitate guziak dira sentsazioak eta errealak (114)". "...ezin suposa daiteke euren existentzia hatzemanak ez badira (115). Sentsazioa eta objektua gauza bera dira. Banaezinak (1630)+". Eta sentikorra dena existitu egiten da (206)+". "...Hedadura, figura eta mugimendua ezin uler daitezke gainontzeko kualitatetatik banatuta (60)". Ez dago, ez du existitzen, batasun absoluturik (131) (60)". Existitzen duen guzia partikularra da. - *\ Zer da lege zientifikoa? Deskripzio berriak egitea. - \* Zer da fenomenoa esplikatzea? Ideiek nola eragiten diguten adieraztea. Eta zer gertatzen zaio fisikari materia kendu diogunean? Lege guztiak beti dira deskripzio berria. Ezagutza erlatiboa da, ez (lehen kualitateak) (bigarren kualitateak) OBJEKTIBOAK SUBJEKTIBOAK > absolutua. Zientifikoek ez dute gauzen berezko izaera ikertzen zeren "berezko izaerik" egon ez baitago. Bakarrik dago mundua den bezala. Horrela teoria zientifikoak ez dira ezerekiko absolutu (positibismoaren printzipioetako bat). Teoria zientifikoen inportantzia "aurresanak" lortzea da. "gerta daitekeena aurresatea. (119)". > Garai hartan uste zabaldua zen teoria zientifikoek egiak agertzen zituztela. Zientzia gauzen berezko izaera hatzemateko gai zela uste zen. Uste horren aurka altxatzea garai hartan zientifikoek zeukaten izen ona zapaltzea zen. > Beraz teoria zientifikoak ez dira ezerekiko absolutu, eta bai erlatibo. Mundua erreala da erlatiboa delako, adimenaren menean dagoelako. > Jasotzen ditugun kualitateak aldakorrak direnez "zientifikoek egiten dutena aurresanak lortzea da (120)". Teoria zientifikoak ez dira ezerekiko absolutu. "gorpuskuluak existitzen direla suposatzeak laguntzen digu (praktikoa zaigu eta baliagarria), baina horrek ez du esan nahi hori egia denik". ![](_page_6_Picture_0.jpeg) - Sortak eginez, kualitateak bilduz, esaten ditugu gauzak. "...naturan lege orokorrak arakatu ditzakegu, ikertu, deduzitu, ... baina kontuz! ez dut esan "frogatu" (120). ![](_page_6_Picture_3.jpeg) Dauzkagun esperientziak Jainkoak esanak eta ipiniak dira. Ez dira gure ideien kausa kanpo-objektuak Locke-k defendatu zuen modura. Berkeley-k aitortu zuen "... ideia adimenean egotea Sortzailearen borondateagatik da". Gauzak (=ideiak) aldakorrak dira, konbinatzen dira baina ez ausaz, ez nolanahi. Ordena baten barruan baizik... (203)+". "Ideiak aldakorrak dira (185)+". ## Kontzeptugintza da lehen manipulazioa "*Berkeley eta Hizkuntza" ondorengo atala tratatu aurretik egoki ikusten dugu Berkeley-k hizkuntzari buruz zituen zenbait iritzi lerro hauetara ekartzea. Berkeley-k esana da kontzeptugintza dela lehen manipulazioa. Mundua ez da existitze-n hizkuntzan daukaguna baino. Hortaz mundua ez da existitzen errepresentaziotan eta ideietan daukaguna baino. Ordu artean uste zen "mundua hor dagoela" eta mundua interpretatu egin behar zela, gainditu. Berkeley-k, aitzitik, subjektu/objektu dikotomia gainditzen du. Berari entzungo diogu esaten ez dagoela objekturik aurrez aurre, subjektuaren baitan baizik. Pentsamendu hori bere egin zuen positibismo logikoak. Mundua ez dago aurrez aurre, ez dago hor kontra. Mundua subjektuaren baitan dago. Hona beraz ondoren Berkeley-k izkribatuak utzi dituen lerro hauek: "Filonus: Zehazki hitz eginez, Hilas, ukitzen dugun objektua ez dugu ikusten eta gainera ez da objektu berbera atzematen mikroskopioz edo begi hutsez ikusita. Baina onartuko balitz aldaketa bakoitza nahikoa dela klase berri bat edo indibiduo berri bat eratzeko, hitzen kopuru amaigabeak edo hauen nahasketak mintzaezin bihurtuko lukete hizkuntza. Horregatik, eta begien bistakoak diren beste eragozpen batzuri bezalaxe aurrekoari ere aurre egiteko, gizonek konbinatu egiten dituzte zentzu desberdinez edo zentzu berberaz, baina une edo egokiera desberdinetan atzeman eta naturan erlazio moduren bat, nola koexistentziakoa hala segidakoa, daukatela irizten diren ideiak eta horiei guztiei izen bat ematen diete eta gauza bakartzat hartzen dituzte. Aurrekoak berekin dakar ezen nire gainerako zentzuen bidez aztertzen dudanean aurretiaz ikusitako gauzaren bat, hori ez dudala egiten begiez ikusi dudan objektu berbera hobeto entelegatzeko, zentzu baten objektua ez denez gainerako zentzuez atzematen. Eta mikroskopio batetik dakusadanean, ez dut egiten begi hutsez ikusi dudan hura ongiro atzemateko zeren lente bidez atzemandako objektua lehenengoarekiko arras diferentea baita; aitzitik, zer ideia dauden elkarloturik ezagutzea izango da nire jomuga bakarra kasu biotan. Eta esan ohi da gizaki batek ideien arteko lotura zenbat eta gehiago ezagutu areago ezagutuko duela gauzen berezko izaera. Zer gertatzen da, bada, gure ideiak aldakorrak direnez? Zer, gure zentzuak erasaten dituzten itxurak egoera* guztietan berberak ez direnez? Hala ere aurrekotik atera behar dugu, ez zentzuez fido izan behar dugula, baina ezta kontraesanean daudela ere beren baitako edo beste zerbaitekiko, izen bakoitzak benetako izaera indibiduala, aldaezina, atzemanezina izendatzen duenari buruz zuk daukazun aurriritziarekiko baizik. Aurriritzi honen jatorria, gizonek ideia desberdinez adimenak gauza bakar batean bildu izan balitu bezala hitz egiten dutela esaten duen hizkuntza arruntari buruzko ulermen batean datza, antza denez. Eta, jakina, aski arrazoi dago filosofoen hainbat kontzepzio erratuk ere jatorri berbera dutela esateko; izan ere, kontzeptuetatik baino euren gustu eta experientziaren arabera eguneroko bizitzaren ekintzetan elkarbizi ahal izan eta eraginkor izateko hitzetatik abiatuz, espekulazioa bat ere kontutan hartu gabe, jende arruntek euren teoriak osatzeari ekin zioten." "Tres diálogos entre Hilas y Filonus" GEORGE BERKELEY (1990. Alianza Editorial) ## Berkeley eta Hizkuntza Badakigu, Berkeley-k esanda, ideia beti dela partikularra. Ideiak partikularrak izanik ere teoremak egin daitezke. Teoremak burutzerakoan ideia orokor bihurtzen dugu. Fikzio bat eraikitzen dugu, aurresanak lortzeko balioko digun fikzioa. Zer da abstrakzioa? Errorea da. "Gorputzik gabeko mugimendu baten ideia osatu al dezaket adimenean besterik gabe "mugimendu" hitza ![](_page_8_Picture_0.jpeg) ## Hizkuntza ERROREA da ahoskatu dudalako? (113)+". Neurririk gabeko, figurarik gabeko, kualitate sentikorrik gabeko "hedadura"ren ideia abstraktua adimenak osa al dezake?. Kualitateak denbora berean existitzen dira (121)+". Ez da ematen hedadura alde batetik eta mugimendua bestetik. Horregatik dator Berkeley-ren ondorengo aipua:"... baina hitzak alboan uzten direnean hortaz ez dira ideiak baino kontenplatzen, hortaz ohartzen gara "Hedadura" ideia abstraktua ez dela existitzen (113)". Pentsalariak horregatik gomendatzen du kualitateak ez direla banatuta baleude bezala tratatu behar (121)". Ordezkatze funtzioak parte hartzen duenean bihurtzen dugu ideia partikularra orokor. Ideia orokorra fikzioa da. Etengabean fluktuagarriak eta aldakorrak diren "gauzak" -gure ideiak diren bezala-Nola izan daiteke tinko eta iraunkor den zerbaiten kopia? Berkeley Ideia partikularra da, ezagutza partikularra da, ez absolutua. Ulermena kontestu jakinetan defendatu zuen. ![](_page_8_Figure_7.jpeg) "Gauzak osatzen ditugu "kualitateak bilduz", sortak eginez. Zer da geriza? adimenak "gauza bakarra" osotzen du, inpresio- edo ideia-sorta bat eta izen batez izendatzen du (ikusten ohi duelako batzuak besteen jarraian etortzen direla). Baina gerizarik ez dago. Ohiturak paper inportantea bete du uste horretan. Gerizarik ez dago, dagoena zaporea, kolorea... da, hauek jaso eta guk lotu egiten ditugu sortetan. Baina substantziarik ez dago. Berkeley-k esentziak eta kontzeptu unibertsalak eliminatzen ditu. Abstrakzio oro ezabatzen du. Maiz mintzatzen da pentsalaria usadioak lengoaian duen eragin bortitzaz "...usadioak egiten du lengoaia lengoaia. Lengoaia moldatu egiten da onartuak diren iritzietara, baina hauek egiazkoenak ez dira (84) (39)". "Zaila gertatzen da usadioaren poderioz erabiltzen ditugun hitzen engainutik askatzea (46). "Gizonek euren burua engainatzen dute sarritan entzun adierazpenak sinisterakoan, nahiz sakonean zentzugabeak diren (85)". Berkeley-k abstrakzioa errotik ukatzen du, gainera kontraesanezkoa da. "...abstrakzioa ez da beharrezko ez ezagutzan ez komunikazioan ere (39)". Partikularrak diren gauzak izen eta nozioak unibertsalak izatera pasatzen direnean. Horrenbestez esperientzian hartuko da oinarri eta ez abstrakzioan. Berkeley-k pentsatzen zuen zentzuei emana ezagutzaren oinarria dela eta ez "ideia abstraktuak". ## Ekialdea eta hizkuntza Leok, Mirenek eta Arantxak paralelismoa dakusagu. Paralelismoa hain zuzen Berkeley-ren hizkuntz ikuspegia eta oso aspalditik ekialdeko pentsamenduak defendatzen duen "Barne-Isiltasun"aren artean. Barne-Isiltasuna ekialdetarrentzat da. Berkeley-rentzat ideiak dira: Ezagutzaren abiapuntua. ![](_page_9_Picture_7.jpeg) Meditazioa Hitzetatik harantzago dago "Zen" esaerak dio: "Zerbaitetaz mintzatzen zaren unetik erratzen duzu. Meditazioan adimena pentsamenduz eta kontzeptuz gabetua dago. Allan Watsek argitzen du: "... meditazioan puntu batera ailegatzen da non hizkuntzak harantzago ezin duen jo, ezinezkoa baita "HAU" (esatea) seinalatzea "HURA"ren kontrastasuna gabe. "Zen" harro azaltzen da; izan ere "hitzik gabekoa delako, esplikaziorik gabekoa". Budak, Fritjof Capra, Allan Wuats eta Krishamurti pentsalariek, besteak beste, gure organismoak ezaguerazko modu trebeak badauzkala onartzen dute. Eta modu hauek hitzetatik harantzago doaz. Ildo honetan hona hemen F. Capraren gogoeta: "Dela esperimentu zientifiko baten interpretazioa, dela hautemate mistiko baten interpretazioa, interpretazioak zehazgabeak eta osagabeak dira halabeharrez. ![](_page_10_Picture_3.jpeg) "Gizakiak terminotan pentsatzen du, hortaz pentsamenduak zatitu egiten du naturan banaezina dena. Pentsatzea sailkatzea da, sail eta atal intelek-tualetan zatikatzen du esperientzia. Baina ez da sailik existitzen naturan". Allan Wuats Hatzematen duguna (pertzibitzen dugun hura) ez da figuraren bat, erlazioa baizik "figura/hondo" erlazioa. Unibertsoa ez dago giza pentsamenduak sailkatzen dituen gauza independientez osatua. Hizkuntzaren zorroztasuna ordaindu egiten dugu, prezioa da: ikuspuntu bakar batetik baizik mintza ahal izatea. Hizkuntzak badu egitura eta badu gramatika ere, baina hauek mundua zatikatzen dute gauzetan, arras diferenteak diren gertaeratan. Hizkuntzak sikatu, disekatu eta apurtu egiten du esperientzia. Watsek baiezten du mundu razionalak sailkatu, kuantifikatu eta klasifikatu egiten duela. Ildo honetan gaineratu dezagun fisika modernoaren ordezkarietakoa den Werner Hussenbergen kontsiderazio hau: "Hitz nahiz kontzeptu oro, arras argia dela dirudigun arren, aplikazio mugatua du". Gainbegiratzen ari garen Ekialdetik orain ipuin baten aipamena. Bada "herri zuria" izeneko ipuina, zeinaren esanahi behinena Trinitatearen Misterioa deskribaezina dela adieraztea den, Jainkoaren ikuspegia ere hala den bezalaxe. "Tathagata" titulu-deitura jasotzen dute zenbait budek. Tathagataren argia Jainkoaren argia dela irakurtzen diegu. Ekialdeko maisu hauek "TAT" eta "THATAL" hitzak darabiltzate komunikatzerakoan elkar. Hizkuntza ahalik eta gutxien baliatzeko ![](_page_11_Picture_0.jpeg) nahiarekin erabiltzen dituzten hitzak dira. Nahi dutelako errealitatea deskribitu gabe eta sailkatu gabe seinalatu. Isiltasun horren berri ere eman zuen Budak, berak esana da "Adieraz daitekeen Taoa ez dela Taoa". Horrela Budari galdetu ziotenean zer zen Egia orduan burua itzuli zuen eta aldendu egin zen, isilik. Yin-Yan marrazkiari kasu eginez ekialdetarrek gaiztotasun absolutua, ontasun absolutua eta gisako alternatiba zehatzak abstraktuaren baitan baino ez direla existitzen kontsideratzen dute. Mundu erreala aitzitik bribaziozkoa da, alternantziazkoa, goratzen eta gero abailtzen den uhinaren antzekoa da. Zer da Jakintza Ekialdean? bi poloen arteko (bizia-heriotza, goia- -behea) oinarrian datzan batasunaz ohartzea da Jakintza ekialdetarrentzat. Azpimarratzen ari garena bermatzera dator Arthur Eddington. Egungo astrofisiko honek ezin hobekiago deskribatzen digu zer den atomoa: "Ezezaguna den zerbait da, eta ez dakigu zer egiten duen". Antza desberdintasunek toki gehiago dute hizkuntzan ezer deskribatzen den hartan baino. Zabalik gelditu nahiko lukeen amaiera honetan 2 aipu jaso ditugu orrialde hauetan zehar hausnartutakoak geroan ere eztabaidarako jarraipenik ukan dezan: Zentifikoek orain gutxi azaldu duten datua: - "Harridurak mende honen hasieran agertu ziren. Zientzilariak ohartu egin ziren partikula finko eta solidoak ez zirela atomoak. Atomoak hutsak ziren eta etengabeko bibrazioan dihardute. Gainera, materiaren mailarik barnekoenetan, guztia alteratzen da behatzaileak behatzeari ekinez gero". Erakutsi dugun "Berkeley eta ekialdea" paralelismo bera begitandu du Anton Wilson-ek, "Zientzia eta Mistizismo arteko topaketa" titulupean aurtengo irailean argitara eman duen aipu honek erakusten duenez: - "Orain kontsidera dezagun Bohm doktorearen hirugarren alternatiba hau: \espazioaz eta denboraz ditugun kontzeptuak aldatu beharko dira orain ulertu ezin dugun manera batez\. aipatu ideia lehenagotik filosofo askok landutakoa da, bereziki budistak ekialdean eta Berkeley apezpikuak...\". ## Bibliografia* CAPRA, F. El Tao de la física. Madril, Luis Cárcamo editor, 1.987. WATS, A. Las dos manos de Dios. Bartzelona, Kairos, 1990. Conciencia Planetaria, 6. Zbk, 1991eko irailean. Nueva Conciencia, ale berezia, 1990. Unescoren Albistaria. 6. zbk. Jean Claude Carrieren aipua.
aldizkariak.v1-7-66	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 6 _1992_11", "issue": "Zk. 6 _1992_", "year": "1992", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	## EEBB-ETAKO KAZETEN AZTERKETA ### Kazeta-diseinuen azken joerak Jose Inazio Armentia Vizuete Egunkariek gero eta gehiago zaintzen dute diseinua. Joera hau berrindartu egin da azken garaietan. Arlo honetan haize berriak Estatu Batuetatik datoz: kolorearen erabilpena, infografia, letra-familia berriak, etab. Eragin hau Euskal Herrira ere iritsi da. Azken urteotan El Diario Vasco, Deia, El Correo Español eta Egin-ek euren azalpena aldatu dute edo aldatzeko zorian daude. Artikulu honetan, alde batetik, aipatutako joera hau aztertzen da, eta bestaldetik, prentsa iparramerikarraren oraingo errealitatea, diseinuaren aldetik, birpasatzen da. "EEBBetako kazeten azterketa" UEUren azken edizioan emandako ikastaro baten izenburua izan zen. Azken urteotan nabaria da Estatu Batuetako prentsak Estatu espainoleko egunkarietan izan duen eragina. Baina joera hau nahikoa berria dugu. 70.eko hamarkadaren azken urteetan eta 80.eko hamarkadaren lehenengo erdian imitatu ziren ereduak alemaniarrak izan ziren batipat. 1976. urtean El País agertu zenean, zuzendari bat baino gehiago saiatu ziren haren eredua kopiatzen, egunkari honen itxura kopiatzeaz batera salmenta-arrakasta ziurtatuta zegoelakoan. El País Reinhard Gäde alemaniarrak diseinaturik dago. Haren maketa orrialdearen elementu diferenteen ordenean oinarritzen da, multzo koherentea baina grisa sortuz. Gäde-ren kolaboratzaile batek, Fermín Vilchez-ek hain zuzen ere, 1978. urtean El Periódico de Catalunya-ren maketa burutu zuen, El País-en moldeak mantenduz. Beste egunkarien diseinu eta berdiseinuetan "tankera alemaniarra" aplikatu zen. Adibide gisa, aipatu daitezke Alberto Torregrosak Deia, El Diario Vasco, Ya eta El Correo Español-entzat egindako lanak. Gädek berak 1989. urtean Heraldo de Aragon berdiseinatu du, eta 1990.ean el diario de Cádiz. Europa Zentraleko, hau da, Alemania, Suitza eta Austriako grafismoan tipografiaren hautaketak garrantzi handia du. Normalean, osagarri literario guztiek -testuak, titularrak, etab.- familia tipografika berbera mantentzen dute (Times, eta Helvetica, gehien bat). Bestalde, makurra edo kurtsiba estilozko letrak iritzizko titularretan soilik erabiltzen dira. 80.eko hamarkadaren azken urteetan Estatu Batuetako joerak indarrez sartzen dira Estatu espainolean. Jaugin berri hauetan El Diario de Navarra aitzindari dugu 1985 urtean, Mario García estatubatuarrak maketa berri bat prestatu zuenean "maidire" formatotik tabloidera pasatzeko. Floridako "Pointer Institute"-ko irakaslea den Mario Garcíak espainolez bi liburu dauzka argitaraturik eta une honetan diseinu-proiektu berri bat prestatzen ari da El Correo Español-entzat. Hala ere, haize berriak nondik zetozen ikusteko, zalantzarik gabe Bartzelonako La Vanguardia dugu adibiderik onena. 1881. urtean jaiotako egunkari honek bere itxura iluna goitik behera aldatu zuen, kolorea sartuz, eta tipografia eta zulomarrazki (huecograbado)-aren ordez offset sistema erabiliz. Aldaketa izugarri honen protagonistak Walter Bernard eta Milton Glaser diseinatzaile estatubatuarrak izan ziren. Bikote honek New Yorken du bere bulegoa, WBMG deiturikoa, hain zuzen. Bernard eta Glaser-ek esperientzia luzea zeukaten antzinako egunkariak berdiseinatzen, 1984. urtean The Washington Post-en maketa berria egin baitzuten. Honetaz aparte, Milton Glaser oso ezaguna zen "I love New York" sloganagatik. Beste bi diseinatzaile estatubatuar ospetsuk bututu zuten El Sol eta El Observador egunkarien maketak. Bi kazeta hauek 1991. urtean jaio ziren eta bietariko bat -El Sol, hain zuzendagoeneko itxita dago. Roger Black-ek agerkari honen diseinua prestatu zuen eta La Vanguardia-ren kasuan gertatzen zen bezala, inportantzia handia ematen zitzaien kolorea eta grafismoari. Bartzelonako El Observador-en tankeraren sortzailea beste diseinatzaile famatua izan zen, hots, Louis Silverstein. Silverstein-en ospea antzinatik dator, 1978. urtean The New York Times berdiseinatu baitzuen. Esperientzia hau Newspaper Design For The Times liburuan1 kontatzen digu. Bai El Sol-en, baita El Observador-en ere ezohizko tipografia (Estatu espainolean, bederen) erabiltzen da: lehenengo kasuan, Grotesque, Cushing eta Nimrod familiak; eta bigarrenean Bodoni eta Franklin tipo-motak. Bestaldetik, orain dela urte batzuk egunkari sentsazionalistetan soilik erabiltzen ziren zenbait baliabide aipatutako egunkari hauetan (La Vanguardia, El Observador, El Sol…) ere ikusten dira. Baliabide hauen artean nabarmenenak titularretako gorputz handiak, argazki eta trama koloretsuak, etab. Joera hauek ere agertzen dira arestian diseinatu edo berdiseinatu diren zenbait kazetatan, besteak beste Ya, Avui, El Periódico, El Diario Vasco eta El Mundo-n. Guzti honek zer esan nahi du? Azken 3 urtetan erreferentzi puntuak zeharo aldatu direla Estatu espainolaren prentsa-diseinuan. Grafismo alemaniarraren, edo zehatzago El Paísen eragina nabarmenki murriztu da, bere lekua beste alternatibei utziz, hots, Estatu Batuetatik datozen joerei. Gertakari hau ahaztu gabe, eta aintzakotzat hartuz datorren urteetan esandako joera mantendu eta seguraski indartuko direla, fenomeno hau hobeto ulertzeko komenigarria izango litzateke Estatu Batuetako gaur egungo prentsaren egoera ondo ezagutzea. #### Estatu Batuetako egunkariak 80.eko hamarkadaren lehenengo erdian Estatu Batuetako egunkariak hiru talde handitan bana zitezkeen. Lehenengo bloke batean Mario Garcíak "maidire tradizionalistatzat"2 ezagutzen dituenak leudeke. Talde honetan Wall Street Journal, New York Times, Los Angeles Times edo Washington Post bezalako egunkariak sartuko genituzke. Kazeta hauek oso zaharrak eta prestigiotsuak dira eta bere diseinua nahikoa grisa da. Egunkari hauen salmentak oso finkaturik daude eta, beraz, ez dute irakurlearen adimena erakartzeko beharrik. The Wall Street Journal-ek adibidez, ia ez du argazkirik eskaintzen eta bere titular gehienak zutabe batekoak dira. Hala ere une honetan agerkari honek Estatu Batuetako zirkulaziorik handiena du, 1.852.863 alez. Bigarren taldean, tabloide "herrikoiak" leudeke, New York Daily News, Newsday, edo Chicago Sun-Times bezalakoak. Kazeta hauek kultur urriko irakurleenganantz zuzenduta daude. Euren diseinuan argazki handiak eta titular deigarriak oso nabariak dira. Kolorearen erabilpena normala da. Azkenik, hirugarren taldean egunkari lokalak izango genituzke. Haietariko batzuk oso zaharrak eta inportanteak dira, San Francisco Chronicle, Miami Herald edo Arizona Republic bezalakoak. Orain dela 10 urte beraien diseinua kasu askotan zeharo desfasaturik zegoen. Beste egunkari batzuk jaio ziren "maindire tradizionalista" batekin konkurritzeko. Hau da Orange County Register-en kasua. Agerkari berri hauen diseinua berritzaileagoa zen. USA Today-ren agerpenak banaketa hau nabarmenki aldatu zuen. #### USA Today-ren eragina Iragan irailean 10 urte bete ziren USA Today egunkaria agertu zenetik. Hamar urte hauetan Gannet Taldeko kazeta salmenta-sailkapeneko bigarren lekura iritsi da, 1.613.347 ale egunero saltzen dituelarik (Wall Street Journalek soilik gainditzen du kopuru hau, 1.852.863 alez). Beste alde batetik, USA Today ikuspegi nazionala jaio zen. Sateliten teknologia erabiliz egunkari gazte hau 22 estatutako 30 hiri diferentetan inprimitzen da, lurraldearen puntu guztietara helduz. Aintzakotzat eduki behar da Estatu Batuetan ez dagoela prentsa nazional bat Europan ezagutzen den moduan, eta soilik egunkari inportante eskas batzuk (Wall Street Journal, New York Times, etc.) banatzen dira beste Estatuetan. Zertan datza USA Today-ren orijinaltasuna? Egunkari hau ikusentzutezko komunikabideetako publikoarentzat zeharo pentsatuta dago. Kazeta hau kontzeptu batetik hasten da: estatubatuarren somaketa erabat bisuala da, telebistan oinarritzen baita. Beraz, irakurlego hau bereganatzeko egunkari batek telebistaren lengoaia imitatu beharko luke, eta hau da, hain zuzen ere, USA Today-k egiten duena. Bere diseinua oso erakargarria da. Kolorea bai argazkietan, bai grafikoetan, eta baita trametan ere agertzen da. Infografiaren erabilpenean egunkari hau aitzindaria izan zen, irakurleari errealitarearen somaketa ahalik gehien erraztuz. Honela, informazio batek gehienez 500 hitz eduki ditzake (bi folio mekanografiaturik, gutxi gora-behera). Albisteak 4 koadernotxotan pilatzen dira: Politika, Ekonomia, Kirolak eta "Life" delakoa, gizartea antzeko sail bat. Koadernotxo bakoitzak orriburuan kolore diferente bat darama. Bestaldetik, bere eguraldi-mapa berehalaxe ospetsu bihurtu zen. Estatu Batuetako mapa koloreatua agertzen da, eta kolore bakoitzari tenperatura bat dagokio. Aditu batzuk egunkariaren azalekotasuna kritikatzen dute eta hanburgesa batekin -Mcpaperkonparatua izan da, bere edukiera eskasagatik. USA Today arrakasta hobeto ulertzeko kontutan izan behar da Estatu Batuetako prentsa-irakurketaren indizea oso altua ez dela: 259 ale 1000 laguneko. Japonian, esate baterako, kopuru hau bikoiztu egiten da: 566 ale 1000 laguneko3. Finlandian 543 /1000, Suedian 534/1000, Norvegian 530/1000 eta Suitzan 500/1000. Europako ekonomi elkarteko indizerik altuena Erresuma Batuak du (421/1000), Frantziak 193 /1000, eta Estatu Espainolak bigarren baxuena (Portugalek gaindituta soilik) 91/1000. Hego Euskal Herrian 1000 laguneko ia 150 saltzen dira4. USA Today-ren berehalako arrakasta ikusita, egunkari erregional asko haren eredua kopiatzen saiatu ziren, 80.eko hamarkadaren lehenengo urteetan Estatu espainolean El Paísekin gertatu zen bezala. Badago Michigan State Unibertsitatean aurkeztutako tesi doktoral5 bat non USA Today-ren agerpenak izan zuen eragina beste egunkarietako kolore, diseinu, grafiko eta argazkietan aztertzen den. Tesi honen konklusioetan bi gauza azpimarratzen dira batipat. Alde batetik, USA Today-k izan duen eragina bai irakurketaren ohituretan, baita beste egunkarietako kazetarien jarreran ere. Bestaldetik, Cioffi-ren lana honako burutapenarekin amaitzen zen: «USA Today-ren agerpenak eragin handia eduki du beste egunkarietan. Haren begi-ezaugarriek -grafikoek, koloreak eta diseinuak, bereziki- aro berri bati hasiera eman diote EEBBetako kazetaritzan»6. Hala ere, USA Today-ren eragina ez da Estatu Batuetara mugatzen, Europako zenbait egunkarik –Today, Ingalaterran, eta Le Parisien Libéreé, Frantzian, adibidez– bere aurkezpena eredu berri honetan oinarritzen dute. Honi buruz François Mariet-ek hauxe adierazten du: «USA Today-k eragin handia du mundu osoko egunkarietan. Kolorez pentsatzen denean, beronetaz pentsatzen da. Grafikoz hitzegiten denean ere, beronetaz pentsatzen da. Bi aspektu hauetan onena ez bada ere, USA Today-k Europako egunkari askori bidea erakutsi die»7. Baina, USA Today-z gain beste egunkari batzuek ere eragina izan dute EEBBetako prentsaren diseinu berrian. Bi agerkari aipa daitezke bereziki: The Orange County Register eta St. Petersburg Times. Lehenengoa Los Angeles ondoan argitaratzen da eta bigarrena Floridan. Biak kolorearen erabilpenean aitzindaritzat hartzen dira. The Register-ek Poulitzer lehia irabazi zuen Los Angelesko Joko Olinpiko bitartean ateratako koloreko argazkiengatik. Kazeta hauek eredutzat hartu zuten egunkari erregional ugarik: Detroit Free Press, Chicago Tribune, etab.ek. Gaur egun ia egunkari erregional guztietan isladatzen dira USA Today, Register edo St. Petersburg Times-en eraginak. #### 90-etako diseinuaren ezaugarriak Zaila bada ere, hurrengo lerroetan azalduko dugu zeintzuk diren, gure ustez, Estatu Batuetako prentsak dituen ezaugarriak. -Kolorearen erabilpena erabat normal bihurtu da ia egunkari guztietan. Los Angeles Times, San Francisco Chronicle eta Washington Post bezalako prestigiozko egunkari batzuk azken urteotan kolorea euren orrialdetan sartzen hasi dira. The New York Times ere zenbait ikerketa egiten ari da kolorearen erabilpenari buruz. Beraz, pentsa daiteke hurrengo urteetan kolorerik gabeko egunkariak –Wall Street Journal, New York Post …– salbuespen bihurtuko direla. Kolorearen erabilpen honetan publizitatearen eragina oso inportantea izan da. Kontuan izan behar da Estatu Batuetako egunkarietan ingresuen % 81 publizitatetik datorrela. Estatu espainolean portzentaia hau % 58ra soilik iristen da8. Hau dela eta, prentsa estatubatuarra oso merkea da 25-35 cents kasu gehienetan, baina publizitateaz blai dago, eta jakina, publizitate honek kolorea nahiago du euskarri bezala. -Egunkari "serio" gehienek "maindire" formatoa erabiltzen dute (33 x 55 cm gutxi gorabehera). Kazeta hauek ez dira oso zabalak, El País, USA Today baino zabalagoa da; baina altuera handia dute (Espainian egunkari baten altuera normala 40 cm-koa da). Ingalaterran gertatzen den bezala, tabloideek kasu askotan konnotazio sentsazionalistak dituzte. Maindire hauek faxikulutan zatituta daude. Zatiketa hau gai diferentez egiten da –Lokal, kirolak, "life"– eta sailen hautaketa erraztu egiten da. Orrialdea, normalean 6 zutabetan banatuta dago, nahiz eta egunkari batzuek 7 zutabeko pauta erabili (USA Today, esate baterako). Tabloideak hemengoak baino txikiagoak dira (25 x 35 cm, ia ABC-ren neurriak 23,7 x 32) eta 5 zutabeko pauta erabiltzen dute. -Infografikoak oso elementu inportante bihurtu dira. Edozein gai aitzaki, oso grafiko handi eta koloretsuak erabiltzen dira. Kasu askotan grafikoek argazkien pisu informatiboa gainditzen dute. -Estatu Batuetako egunkarietan erabiltzen den tipografia eta Estatu espainolean erabiltzen dena konparatuz gero, zenbait desberdintasun nabari dira, batez ere testuetan agertzen diren tipo-motekin. Estatu espainoleko 12 egunkari inportanteenak aztertu ondoren, haietariko zortzitan (hau da 2/3etan) Times familia erabiltzen zela ikusten zen. Beste bitan Helvetika familia agertzen zen eta gainontzeko bietan Excelsior eta Nimrod. Begibistan dagoenez, Times familia da alde handiz erabiliena Espainiako prentsan. Estatu Batuetan, berriz, familia hau gutxitan erabiltzen da testuetan. Prentsa estatubatuarrean, gehien bat "legity group" delako taldeko familiak erabiltzen dira; hots x altuera handia duten letra-motak. Erabilena Century familia dugu. Morris Benton-ek diseinatu zuen tipo hau mende honetako lehenengo hamarkadan. Corona eta Imperial dira testuetan ikusten diren beste bi familiak. Titularretako tipografia aztertzen badugu bi taldetan bana genitzake Estatu Batuetako egunkariak: alde batetik familia klasikoak erabiltzen dutenak (Times, Caslon, eta Bodoni, gehien bat); eta bestaldetik "sans serif" tipoak erabiltzen dutenak (Helvetica, Metro, etab...). Arlo honetan Estatu espainoleko kazeten antz handiago dute, hemen serifgabe eta serifdun erabilpena % 50ekoa baita. -Bukatzeko bi faktore azpimarratu nahi ditut EEBBetako egunkariei dagokienez. Alde batetik egunkari hauek erabiltzen duten baliabide batzuk (kolorea, argazki handiak, tramak, etab.) prentsa sentsazionalistaren esklusibotzat hartzen ziren orain dela gutxi arte. Bestaldetik prentsa erregionalaren indarra nabaria da Estatu Batuetan. USA Today eta, agian, Wall Street Journal- -en salbuespenak baztertzen baditugu, beste egunkariak oso eremu geografiko mugatuan mugitzen dira. Gainera, ia ez dago prentsa- -saltzailerik, egunkaria makinetan erosten da. Egunkari bakoitzak bere makinak dituenez ez da erraza beste hirietako kazetentzat bere produktua banatzea. #### Salmenten eboluzioa Egunkarien azken 15 urteotako salmenten eboluzioa aztertzen badugu aldaketa batzuk begibistan agertzen zaizkigu. Alde batetik, zenbait tabloide sentsazionalistek izugarrizko jeitsiera jasan dute. Hau da New York Daily News-en kasua. Agerkari honek 1978. urtean Estatu Batuetako salduena zen 1.825.000 alez. Orain seigarren lekuan dago 781.796 alez. Hau da, azken 14 urteotan irakurlegoaren erdia baino gehiago galdu du. Beste tabloide sentsazionalista den New York Post- -entzat ere ez dira onak izan azken urte hauek. 1985. urtean 804.000 ale saltzen zituen eta bostgarrena zen rankinean. Orain 470.00 ale saltzen ditu eta 16 lekuan dago. Gauzak ez dira hain txarto joan tabloide guztientzat. Kolorearen erabilpenean aitzindari izan ziren beste bi egunkarik –Long Island-go Newsday eta Chicago-ko Chicago Sun- -Times-ek, hain zuzen– bere salmentak mantendu edo handitu egin dituzte (Newsday-k 765.00 ale saltzen ditu, eta Chicago Sun Times-ek 530.000). Sailkapenaren lehendabiziko lekuan azken 10 urteotan New York-ko Wall Street Journal dago, 1.852.000 alez. Esan den bezala diseinu gris eta aspergarriena duen egunkaria. Hala ere, ekonomiaren munduan beharrezko erreferentzia dugu The Wall Street Journal, ez bakarrik Estatu Batuetan, baizik eta mundu guztian ere. Wall Street Journaletik gero eta hurbilago USA Today dugu 1.613.347 alez. Egunkari honen historia laburra harrigarria da benetan. 1.982. urtean jaio zen eta, hiru urte beranduago 1,1 miloi ale saltzen zituen eta Estatu Batuetako hirugarren egunkaria zen. 1.987. urtean bigarren tokia lortu zuen, New York Daily News-en salmentak gaindituz. Bere eboluzioak erritmo honetan mantentzen bada, hurrengo urtetan Wall Steet-en salmentak ere gaindituko ditu eta lurraldearen egunkaririk salduena izango da. Prestigiozko beste hiru egunkarien salmentak ere ugaritu egin dira azken hamar urteotan. The New York Times, esate baterako, bostgarren postutik hirugarrenera igaro da, 1.200.000 alez. Beraren atzean Los Angeles Times dugu, 1.264.000 alez, eta bostgarren postuan The Washington Post 846.000 alez. Estatu Batuetan 100 egunkari salduenek 100.000 aleen muga gainditzen dute euren salmentetan, eta haietariko 55ek 200.000 ale baino gehiago saltzen dituzte. Lehengo lauek (Wall Street Journal, USA Today, New york Times eta Los Angeles Times-ek) milioia gainditzen dute. Datu hauek ez dira hain ikusgarriak Europako Elkarte Ekonomikoarekin konparatzen baditugu. EEEan 9 egunkarik milioia gainditzen dute. Europako egunkari batzuek –Bild Zeitung eta The Sun bezalakoek- Estatu Batuetako egunkaririk salduenen salmentak bikoiztu egiten dituzte. Hala ere, Europan egunkaririk salduenak sentsazionalistak diren bitartean, Estatu Batuetan prestigiozko prentsa da zirkulazio handiena duena. Salmenteei dagokienez konklusio gisa hauxe esan daiteke: azken urteotan kalitatezko egunkariek salmentak handitu egin dute. Joera honekin batera tabloide sentsazionalistetan jaitsiera nabarmena ikusten da. Bestaldetik prentsa erregionalak irakurle-kopuruak problemarik gabe mantentzen ditu. #### ESTATU BATUETAKO 15 EGUNKARI SALDUENAK \| Egunkaria \| Hedapena \| \|----------------------------\|-----------\| \| 1 Wall Street Journal \| 1.852.863 \| \| 2 USA Today \| 1.613.347 \| \| 3 New York Times \| 1.201.970 \| \| 4 Los Angeles Times \| 1.164.388 \| \| 5 Washington Post \| 846.635 \| \| 6 New York Daily News \| 781.796 \| \| 7 Newsday \| 765.703 \| \| 8 Chicago Tribune \| 733.775 \| \| 9 Detroit Free Press \| 587.952 \| \| 10 San Francisco Chronicle \| 557.644 \| \| 11 Chicago Sun-Times \| 530.856 \| \| 12 Boston Globe \| 505.744 \| \| 13 Philadelphia Inquirer \| 500.569 \| \| 14 Dallas Morning News \| 483.539 \| \| 15 Newark Start-Ledget \| 483.488 \| Iturria: Advertising Age. 1992ko maitzak 4. #### Oharrak - 1 SILVERSTEIN, Louis. Newspaper Design for The Times. - 2 GARCIA, Mario. Diseño y remodelación de periódicos. EUNSA, Iruñea, 1984. - 3 UNESCO. Anuario estadístico. 1989. - 4 Europako Elkarte Ekonomiko bederatzigarrenak ginateke Irlandaren atzetik (181/1000), baina Italiaren aurretik (100/1000). - 5 CIOFFI, Ron. Doktorego-tesia: USA Today: its influence on the color, design, graphics and photography of daily U.S. newspapers. Michigan State University, 1986. - 6 Ibidem. Or. 139 - 7 MARIET, François. "État-Unis: «USA Today» réveille la presse", Médiaspouvoirs, III, 1986. Or. 26. - 8 Ikusi DIAZ NOSTY, Bernardo. La nueva identidad de la Prensa. Fundesco, Madril, 1987. Or. 102-114. # KAZETARIEN TIPOLOGIARAKO ZENBAIT OHAR ### Antton Azkargorta Aretxabala Kazetaria dugu gaur egungo mundu hiperinformatuaren itxurazko izarra. Baina gero eta ezezagunagoa agertzen zaigu bere lanean betetzen duen egiazko funtsaz. Aldiberean, engranaje erraldoi baten elementu soil eta anonimo, eta hala eta guztiz ere, muntaje guztian aurpegia ematen duena eta bere presentziarekin prozesu informatibo oro balioztatzen duena dugu kazetaria. Dena den, lasai asko baiezta dezakegu Macluhanen axioma: bitartekoa, informabidea da, inoiz baino gehiago, mezua. Haruntzago joanda, masa-informabideak Estatuaren integrazio eta barneratzeko lehen mailako tresna bilakatu diren (partido politiko eta sindikatuen pareko) uneon kazetaria are eta funtzionarioago egin da. Hori bai, funtzio horren efektibitaterik handiena esplizituki ez agertzean datza, eta Estatuaren aparatu formal eta beste integrazio-tresnekiko "autonomo" bezala agertzean du bere indarrik handiena. Nolanahi ere, lan honek ez ditu aztertzen kazetariak bere funtzioa betetzeko erabiltzen dituen mekanismo ugariak, baizik eta kazetariaren prozesu subjektiboan parte harten duten elementuak. Orain arte komunikazioaren alorrean sekulan erabili izan ez den ikuspuntutik saiatu gara kazetarien tipologia baterako oharrak proposatzen.
aldizkariak.v1-7-324	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 39 _2001_1", "issue": "Zk. 39 _2001_", "year": "2001", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	## LA SOCIOLOGIE EST UN SPORT DE COMBAT Pierre Carles-ek 2000n egindako filma Iraupena: 2'20 Film hau osoki Pierre Bourdieu-ren inguruan da: Frantziako soziologoak egin ikerlanaz. Bi orenez segitzen dugu bere eguneroko lanean. Bere bulegotik Collège de France-era, Val-Fourré-tik fakultateetan barna, konferentzietan. Filmaren hastapenean, Bourdieu manifestazio batean ikusten dugu. Manifestarien bozeramailea: José Bové. Laborarien konfederazioaren bozeramaileak dio ez direla makurtuko mundializazio-logikaren aurrean. Jendearengandik hurbil egonik, haien arrazoitzeko moldea ulertzeko gisan egiten du lan Bourdieu-k. Soziologo famatua karrikan doala, miresle batzuek eskertzen dizkiote bere ikerlanak; horiei esker gauzak ulergarri bilakatzen baitira. Eta gizartea ulertuz gero gauzak nola eta nondik alda litezkeen asma daitekeelako. Irratsaio batera gonbidaturik, soziologia hitz handi eta potoloa zer den zehazten du. Ageri da Bourdieu hitz zehatzaren baliatzeari atxikia dela. Hona zer dioen: «soziologoak jendeen izateko manerak ikertzen ditu, usaiazko izateko manerak, erregularki ikusten direnak. Hortik abiatuz, printzipio batzuk ematen ditu, helburua galdera hori erantzutea delarik: nolaz gizartean gauzak gisa hortara iragaten dira eta ez bestera?». Kontzeptu batzuk aipatzen ditu: – La reproduction sociale: hala nola gizarte bateko partaideek haiek ukan duten eredua errepikatzen dutela belaunaldiz belaunaldi. – Diru-mailako kapitala eta kultura- -mailako kapitala: bakoitzak xantza gehiago edo gutxiago badu, bi eragile hauek ez baitira sekula berdin banatuak bi pertsonen artean. Ezberdintasuna sortzen da bakoitzak duen kultura-mailaren kapitalaren arabera, kultura-mailan transmititu zaionaren arabera. Bordieu soziologoa entseatzen da ulertzera nondik datozen jendeen arteko desorekak, ezberdintasunak. Ikerketa modu horri esker bakoitzak aurki dezake bestearen laguntzeko manera. Soziologia «arte martzialetik hurbil» dela dio, zeren ez baita ukamilo gaiztoen emaiteko egina, baina bai defendatzeko. Esaldi hau, «la sociologie est un sport de combat», Bourdieu-rena da. Filmak erakusten du Bourdieu-ren teoria mundu guztiari interesatzen zaiola. Prentsaurrekoak hizkuntza guztietan (frantsesez, ingelesez, gaztelaniaz) emaiten ditu. Bere obra nagusiak aipatzen zaizkigu: La misère du monde. La domination masculine. Ideia berri bat azaltzen du hemen. Bourdieu-k dio gizona ere, emaztea bezala, "biktima" dela. Kondenatuta dago gizona dela frogatzera: behar du azkarra izan, gerra egin, gizon itxurari lotzen zaizkion markak («les marques de virilité») erakutsi. Emaztea izatez ez dela berezia azpimarratzen du. Baina bada gizarteak emazteari emaiten dion definizioa. Bourdieu-k ez du baliatu nahi "emazte-natura" kontzeptua. Erraiten du neska ttipi-ttipitatik hezia dela mutikoa baino "mantsoagoa" izateko, errazago plegatzeko. Hortakotz, zenbakiek erakusten duten bezala, neskek mutikoek baino emaitza hobeak dituzte ikasketetan. Emazte/gizon bereizketa aipatzean hauxe dio: haurtzarotik, gizarteko egiturek baldintzatzen dituzte emazteak gizonen peko izaiteko. Hori inkonszienteki egiten da. Horren ondorioz, gaur egun, gizonak dira kargu politikoetan, finantzetan; emazteak, aldiz, gizarteari lotutako lanetan: eritetxeetan, eskoletan, haurtzaindegietan, etab... Kazetari batek, galdetzen dio, soziologoaren lana ote den, zorionaren bidea erakustea. Umilki erraiten du ezin duela halako erantzunik eman, baina zerbait erraitekotan honako hau litzatekeela uros izaiteko bidea: «Bakoitzak egin behar du zerbaitxo inposatu zaizkion mugen gainditzeko; gizartean den determinismo horren hausteko». Soziologia-kategoria bat salatzen du: soziologo batzuek lan egiten dute ez haien zientziaren zerbitzurako, baina bai politika baten zerbitzuan. Ostiko bat emaiten die CNRSeko soziologoei erranez hauek teoria zientifikoa eskaeraren arabera prestatzen dutela, ostatuan plater bat manatzen den bezala. Teoria jakin baten frogatzeko ikerketa faltsu bat muntatzen dute. Itxura zientifikoari esker "segurtasun ezari" doakionez, adibidez, errepresio polizialaren ideia zilegitzat dute, eta ez erantzun soziala eta kulturala. Val-Fourré-ko banlieue bateko konferentzia batean zinema-aretoa gainezka dago eta gazte batzuk asaldatzen zaizkio. Haiek elkarte-dinamikan lan egiten dute eta haserre dira Bourdieu-ren solasak Jainko batenak balira bezala entzuten direlako. Hurrengo egunean, aldiz, denak haien etxe xokoetan egonen dira Val-Fourrén ateratzeko beldurrez. Gazte batek soziologoaren mintzaldia mozten du eta luzaz hitza hartzen publikoari mintzatzeko: «Bourdieu c'est pas Dieu, c'est Bourdieu!». Bestalde, gatazka pizten da gazteen artean. Gazte batek galdetzen dio beraz zendako utzi ote duen elkarte- -dinamika. Beste batek, berriz, Bourdieu-ri diotso intelektualen mundu harroputz horrek nazkatzen duela, ez baitute haiek berek egoera bortitza jasaiten. Bourdieu-k erantzunean: azpimarratzen du berak egiten duen lana (lan intelektuala) gauzak aldatu nahi dituzten gazte horiendako duela egiten, eta huts larria litzatekeela liburu horien baztertzea "intelektual" baten lana delako. Piztu den eztabaidaz kontent agertzen da, Val-Fourré-n agitateur lana bete duela uste baitu, gazteei mintzatzeko parada eskainiz eta gauzen aldatzeko zerbait badela egiteko erakutsiz. Aitortzen du soziologo-lana ikuspegi horrekin egiten duela: determinismo-lege horiek alda daitezkeela erakusteko eta gizarte-mugimendu baten (un mouvement social) bultzatzeko. > Amaia Aire Gure Irrati-ko zine-saioa
aldizkariak.v1-7-444	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 56 _2006_2", "issue": "Zk. 56 _2006_", "year": "2006", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	# Psikologiako artikuluen azterketa Uztaro aldizkaria oinarri harturik Karmele Artetxe Sánchez Historian lizentziatua eta Inguma datu-basearen arduraduna Artikulu honetan Uztaro aldizkarian kaleratutako Psikologiako artikuluak aztertu ditugu. Hola, lehenik, Psikologia arloko artikuluen eta egileen deskribapen orokorra eskaintzen da, eta ondoren Uztaro aldizkariak Psikologia arloaren baitan izan dezakeen garrantzia edo inpaktua neurtzeko irizpide bibliometrikoak erabiltzen dira. Azterketa kuantitatiboa osatzeko, bi konparaketa egin ditugu: batean, Psikologia arloko egile euskaldunak eta espainiarrak alderatuta, zenbait antzekotasun aurkitu dira, eta bestean, Psikologia eta Historia jakintza-arloak erkatu dira. In this report we examine the articles on physichology published in Uztaro journal. First of all we describe the articles and the authors who deal with physichology, and then, using bibliometrical criteria, we analyse the impact of Uztaro journal made on the knowledge area of psycology. With the aim of completing the quantitative analysis, we add two comparisons: the first one compare the features of the basque-speaking authors with the spanish-speaking ones, having observed several coincidences among them, and the second one faces the knowledge area of psichology with the history area. #### Sarrera Artikulu honetan Uztaro aldizkarian kaleratutako Psikologiako artikuluak aztertu ditugu. Hasteko Psikologia arloa hautatu dugu, Giza eta Gizarte Zientzien arloan, aldizkari zientifikoak ebaluatzeko erabiltzen diren adierazleak aplikatzeko errazena delako (aipuak, factor de impacto edo eragin-faktorea, batez besteko bizitza, eta abar). Aipatutako adierazleak nazioarteko adierazleak dira, edozein herrialdetako ebaluazio-agentziek edo ikertzaileek erabiltzen dituzte, bai azterketa bibliometrikoak egiteko, zein ikerketako seiurtekoak lortzeko. Neurketok oso estandarizatuta eta automatizatuta daude, ISIko datu-baseetan adibidez1. Euskarazko produkzioa ISIn jasotzen ez denez, aipatu diren irizpideak aplikatzeko datuen bilketa-lana eskuz egin da. Bestetik Uztaro aukeratu dugu, Psikologia arloko artikulu gehien kaleratu dituen aldizkaria delako. Uztaro aldizkaria Udako Euskal Unibertsitateak sortu zuen 1990. urtean Giza eta Gizarte Zientziei buruzko artikuluak argitaratzeko. Geroztik 54 zenbaki kaleratu ditu eta 400 dokumentutik gora. Bi euskarritan argitaratzen da, paperean eta euskarri elektronikoan (www.uztaro.com). Uztaro euskarazko aldizkari zientifiko elebakarra da, aldizkari zientifikoa izateko ohiko aldizkari akademikoen ezaugarriak betetzen baititu2. Azterketa honetan lehenengo 50 zenbakietan argitaratutako lanak aztertuko ditugu3, komunitate zientifiko euskaldunean eta bereziki Psikologia arloaren baitan aldizkariak izan dezakeen garrantzia eta inpaktua baloratzeko. <sup>1.</sup> ISIko datu-baseetan produkzio zientifikoaren inpaktua edo eragina neurtzen da. Datu-base nagusiak hauek dira: Science Citation Index (SCI), Social Science Citation Index (SSCI) edo Arts & Humanities Science Citation Index (AHSCI). ISIk ingelesez eta jakintza-arlo batzuetako (Natur Zientziak, Zientzia Zehatzak, Osasun Zientziak, eta gutxiago bada ere, teknologia-arloko gaiak) produkzio zientifikoari erreparatzen dio batez ere. <sup>2.</sup> Aldizkari zientifikoaren ezaugarriak finkatzeko, besteak beste, G. Bilbaoren lana darabilgu (Bilbao, 2004). Lehenengo eta behin aldizkari zientifikoak aldizka, modu seriatuan eta erregulartasunez argitaratzen dira. Hasieran, Uztaron, urtean hiru zenbaki kaleratzen ziren, 1996tik aurrera laura igo zen. Bestalde, egile ugariren ekarpena biltzen da aldizkariaren zenbaki bakoitzean. Gehienetan egileak unibertsitateko irakasleak edo ikertzaileak dira. Egileek ekoitzitako lanek (artikuluek, aipamenek edo itzulpenek) aurkezpen-arauak bete behar dituzte. Aldizkari zientifikoek bere araubidea ale bakoitzarekin argitaratzen dute. Uztaroren zenbaki bakoitzaren azken orrialdean aipatutako araubidea kaleratzen da. Aldizkari zientifikoek alor bat edo jakintza-multzo jakin baten inguruko lanak biltzen dituzte, horregatik bere irakurleria oso espezifikoa izaten da eta gehienetan arloko adituak dira. Erredakzio Kontseilua izaten dute aldizkariaren eduki eta kudeaketaz arduratzeko. Uztarok sei kidek osatutako aditu-taldea dauka, unibertsitate eta ospe bereziko erakundeetako kide direnak. Aldizkari zientifikoek aditu-talde bat izaten dute, Erredakzio Kontseiluan zuzenean parte hartzen ez duena. Adituek, artikuluen argitalpenari begira, erabakigarriak izan daitezkeen iritzi kualifikatuak ematen dizkiote Erredakzio Kontseiluari. Uztaroko Erredakzio Kontseiluko kideek bakoitzaren arloko artikuluen errebisioa egiten dute, eta behar den guztietan, dagokion arloko sailburuari iritzia eskatzen diote, baita UEUtik kanpoko adituei ere. Maiz, aldizkari zientifikoek editorea daukate. Uztarok editorerik ez duen arren, zuzentzailea badu, artikuluen orrazketa egiteko. <sup>3.</sup> Uztaro aldizkariak 0-50. zenbakietan 412 dokumentu argitaratu ditu, horietatik 345 artikuluak izan dira, 57 HAA erakoak (4 hitzaurre eta 53 liburu-aipamen) eta 10 itzulpen. Jakintza-arlo batzuei buruzko lanak ugariagoak dira besteei buruzkoak baino. Psikologiarekin batera (43 artikulu) honako jakintza hauen inguruan argitaratu da lan gehien: Kazetaritza (46 art.), Ekonomia (46 art.) Hizkuntzalaritza-Filologia-Literatur kritika tandema (51 art.) eta Historia-Historiaurrea (38 art.). Beraz, Uztaron Giza eta Gizarte Zientzien arloak bere osotasunean lantzen badira ere, aldizkariaren erreferentzialtasuna ez da berdina jakintza-arlo guztietan, jakintza-arlo batzuei buruzko lanak ugariagoak baitira besteei buruzkoak baino. Ikergaia Uztaro aldizkarian zentratu arren, Inguma datu-basea ere erabili dugu auzia testuinguru zabalagoan kokatzeko. Inguma, Bizkaiko Foru Aldundiaren laguntzaz, Udako Euskal Unibertsitateak sortutako Euskal Komunitate Zientifikoaren datu-basea da. Bertan azken 35 urteotan unibertsitate-mailako zientzia eta jakintzaalor bakoitzean euskaraz ahoz eta idatziz ekoitzi denari buruzko oinarrizko informazioa eskaintzen da. Ingumaren helburua euskara batuaren arauak finkatzen hasi zirenetik gaurdainoko produkzio zientifiko osoa jasotzea izan da (unibertsitate-mailakoa eta euskarazkoa). Inguma Internet bidez kontsulta daiteke honako helbide elektronikoan: www.inguma.org. Gure artikuluko datuak 2005eko urtarrilean Inguma datu-basean egindako bilaketetan oinarritzen dira. ### 1. Psikologia arloko artikuluak Inguma datu-basean katalogatutako 8.141 artikuluetatik 74 Psikologiari buruzkoak dira (hots, artikuluen % 0,9 soilik da Psikologiari buruzkoa). Psikologia arloko euskarazko produkzio zientifikoa ez da, beraz, beste jakintza-arlo batzuetakoa bezain oparoa. Esate baterako, Pedagogia eta Hezkuntza arloan Inguma datu-basean 506 artikulu daude katalogatuta (hau da, % 6,2). Bestalde Psikologia arloko idatzizko eta ahozko produkzio zientifikoa desorekatuta dagoela detektatu dugu. Psikologiaren inguruan idatziz ekoitzitakoa % 27,5koa delako4. Ahozkoaren eta idatzizkoaren arteko desoreka jakintza-arlo honen baitan interpretatu behar da, Inguma datu-basean ez baita halakorik igartzen. Hain zuzen ere Inguman, idatzizko dokumentu gehiago dago (% 56) ahozkoak baino (% 44). Inguma datu-basearen arabera Psikologiako artikuluak 13 aldizkaritan argitaratu dira: Bat (artikulu 1), Ele (2 art.), Elhuyar aldizkaria (1 art.), Elhuyar Zientzia eta Teknika (2 art.), Euskera (art. 1), Fontes Linguae Vasconum (2 art.), Gogoa (5 art.), Hizpide (2 art.), Jakin (5 art.), Karmel (3 art.), Riev (2 art.), Tantak (5 art.) eta Uztaro (43 art.). Beraz, Uztaro aldizkarian kontzentratzen da artikuluen % 58, eta beste artikulu guztiak gainerako 12 aldizkarietan sakabanatzen dira. Datu hauetan oinarrituz, Uztaro aldizkariaren erreferentzialtasuna euskaraz idatzitako Psikologiako artikuluetan erabatekoa dela baiezta daiteke. Horra bada, atal honen azterketaren muina. #### 1.1. Epealdiak Uztaron urte bakoitzean batez beste Psikologiari buruzko 3 artikulu argitaratu dira. Uztaroren urteko Psikologiako produkzioak urtero euskaraz argitaratzen diren Psikologiako artikuluen portzentaia handia bereganatzen du (ikus 1. taula). <sup>4.</sup> Psikologia arloko idatzizko dokumentuen kopuru zehatzak hauek dira: 74 artikulu, 71 HAA (liburuaipamenak 29, liburu-artikuluak 37, hitzaurreak 5 eta ez dago edizio kritikorik), 24 liburu eta 9 itzulpen. Ahozko dokumentuen kopuruak hauek dira: 277 hitzaldi, 73 ikastaro eta 116 irakasgai. Bestalde Psikologia arloan 7 doktore-tesi aurkeztu dira. Guztira 671 dokumentu. \| A \| B \| C \| \|--------\|-------------\|------------------\| \| Urteak \| Psiko. art. \| Psiko. art. Uzt. \| \| 1983 \| 1 \| - \| \| 1984 \| 2 \| - \| \| 1985 \| 1 \| - \| \| 1986 \| 1 \| - \| \| 1988 \| 2 \| - \| \| 1989 \| 1 \| - \| \| 1990 \| 1 \| 1 \| \| 1991 \| 2 \| 1 \| \| 1992 \| 1 \| 1 \| \| 1993 \| 2 \| 1 \| \| 1994 \| 7 \| 3 \| \| 1995 \| 4 \| 2 \| \| 1996 \| 4 \| 3 \| \| 1997 \| 5 \| 3 \| \| 1998 \| 3 \| 3 \| \| 1999 \| 9 \| 6 \| \| 2000 \| 7 \| 6 \| \| 2001 \| 5 \| 2 \| \| 2002 \| 9 \| 6 \| \| 2003 \| 6 \| 4 \| \| 2004 \| 1 \| 1 \| \| Guzt. \| 74 \| 43 \| 1. taula. Psikologiari buruzko artikulu guztiak eta Uztarokoak. A: Urteak. B: Psikologiari buruzko artikulu guztiak Inguman. C: Psikologiari buruz Uztaron argitaratutako artikuluak. Uztaroren baitan Psikologiako artikuluen argitalpenean hiru une bereizten dira: 1990-1993, 1994-1998 eta 1999-20035. Lehenengo urte-tartean (1990-1993) Uztaron Psikologiako artikulu bakarra argitaratzen da urtero, guztira 4 artikulu. 1994. urtetik aurrera, hain zuzen ere N. Balluerka Erredakzio Kontseiluan sartu zen urtetik aurrera, urtero 2 eta 3 artikulu aditzera ematen dira. Guztira, 13 lan ekoizten dira garai horretan. Izan ere, N. Balluerka Psikologian doktorea da eta EHUko Psikologia Fakultatean irakasle dihardu. 1999tik aurrera, X. Isasik, Psikologian doktorea eta EHUko irakasleak, UEUko zuzendari-kargua hartzen duenean, kasualitatez, edo ez hain kasualitatez, zuzenean eta zeharka eragindako sinergiengatik, Uztaroren Psikologia arloko urteko produkzioa hazi egiten da eta 24 artikulu kaleratzen dira tarte horretan. Aipatutako hiru uneak ez dira soilik urteko produkzioaren batez bestekoan antzeman. Beste irizpide batzuk erabilita ere antzeko zerbait gertatzen dela ikus daiteke. Adibidez artikulu bakoitzean parte hartzen duen batez besteko egilekopuruari erreparatuta ondorio bertsua atera daiteke. 2. taulan argi geratzen da hirugarren epeko artikulu eta egileen batez bestekoa altuagoa dela. A <sup>5.</sup> Sailkapen honetatik kanpo 2004. urtea geratuko litzateke, oraindik ez baitago nahiko perspektibarik jakiteko nola interpretatu urte horretako produkzioa. Ez dago jakiterik zerbait koiunturala adierazten duen, ala beste dinamika baten abiapuntua ote den. Dena den guztira 2004an 2 artikulu kaleratu ziren Uztaron, bigarrena 51. zenbakian. Azken hori ez dugu aintzat hartu gure azterketa 50. zenbakira heltzen delako. \| A \| B \| C \| \|--------------\|-----------------\|----------------\| \| Urte-tarteak \| Psiko. art. BB. \| Psiko. eg. BB. \| \| 1990-1993 \| 1 \| 1 \| \| 1994-1998 \| 2,8 \| 2,14 \| \| 1999-2003 \| 4,8 \| 2,54 \| 2. taula. Uztaron argitaratutako Psikologiako artikulu eta egileen batez bestekoa. A: Urte-tarteak. B: Urte bakoitzean argitaratutako artikuluen batez bestekoa. C: Urte bakoitzean argitaratutako artikuluen batez besteko egileak. Inguman katalogatutako Psikologia arloko artikuluen produkzio guztia aintzat hartuz gero, hau ikus daiteke: Uztaro aldizkariarekin definitutako hiru uneak, Psikologiako artikuluen produkzio osoan ere bereizten direla. Logikoa da hori gertatzea, Uztarok Psikologiako produkzioa kontzentratzen duelako, eta beraz, multzoari bere joerak transferitzea normaltzat har daiteke. Dena den bi ñabardura egin behar ditugu: alde batetik, lehenengo tartearen hasiera 1983. urtean kokatuko litzateke (eta ez 1990ean), hau da, Psikologia arloko lehenengo artikulua kaleratu zen urtean. Argi dago, lehenengo epealdi horretan Uztarok ez zuela Psikologia arloko artikuluen produkzioan aldaketarik ekarri. Eta bestetik, Psikologiako artikuluetan parte hartzen duten egileen batez bestekoa Uztaron baino baxuagoa dela. \| A \| B \| C \| \|--------------\|-----------------\|----------------\| \| Urte-tarteak \| Psiko. art. BB. \| Psiko. eg. BB. \| \| 1983-1993 \| 1,4 \| 1,14 \| \| 1994-1998 \| 4,6 \| 1,78 \| \| 1999-2003 \| 7,2 \| 2,13 \| 3. taula. Psikologiari buruzko artikuluak Inguman. A: Urte-tarteak. B: Urte bakoitzean batez beste argitaratutako artikuluak. C: Urte bakoitzean argitaratutako artikuluen batez besteko egileak Uztaron Psikologiaren inguruan plazaratutako artikuluen % 46,51 egile bakarrak ekoitzi du6. Psikologia arloko artikuluen produkzio osoari erreparatuz gero (Uztaron argitara emandako artikuluak kenduta), fenomeno interesgarri bat agertzen zaigu, hau da, artikuluen % 81,25 egile bakar baten lana dela7. Beraz, Uztaron artikuluak argitaratzen dituzten egileen ekoizpen-ezaugarriak ezin dira parekatu beste aldizkarietan azaltzen direnekin, ez baitira berdinak. Kontuan hartuta alor akademikoan eta nazioarte-mailan Psikologia arloko lanak ekoizteko joera lankidetza bidezkoa dela, begi-kolpe batean ematen du Psikologia arloko lanak biltzen dituzten euskarazko aldizkari guztietatik Uztaro dela goi-mailako aldizkari zientifiko baten ezaugarriak hobekien betetzen dituena. Baina zer dago benetan Uztaroko artikuluen idazketan aritzen diren autoreen lankidetzaren atzean? Irakasle eta zenbait ikasleren artean egindako lana, ikertzaile-talde baten emaitza, edota irakasleen dibulgazio-lana? Inguma datu-basean abiatutako datuetatik ezinezkoa zaigu une honetan galdera horiei erantzunik ematea. <sup>6.</sup> Uztaron argitaratutako artikuluen egile/en kopuruari buruzko datu zehatzak hauek dira: 20 artikulu daude egile bakarrak ekoitzita (% 46,51), 9 artikuluk 2 egile dituzte (% 20,93), 7 artikuluk 3 egile dituzte (% 16,28), 2 artikuluk 4 egile dituzte (% 4,65), 2 artikuluk 5 egile dituzte (% 4,65), 2 artikuluk 6 egile dituzte (% 4,65), azkenik, 7 egile dituen artikulu bat kaleratu da. ## 2. Uztaroko Psikologiako artikuluen egileak Psikologia arloan artikuluak argitaratu dituzten egileak 78 dira Inguma datubasearen arabera. Horietatik 52 egilek artikulu bakarra idatzi dute eta 26k bi edo gehiago. Ez da beraz, masiboa arlo honen masa kritikoa. Psikologia arloko egileek, oro har, denek elkar ezagutzen dute. Are gehiago lankideak dira. Adibidez, zeharkako adierazle bat erabiliz, Inguma datu-basean jasotako eposta helbidearena alegia, agerian geratzen da gehienak (% 80,7) EHUko irakasleak direla. Beraz, unibertsitateak Psikologia arloko idatzizko produkzio eta produktibitate zientifikoan eragin zuzena daukala argi dago. Laburbiltzeko, Psikologia arloko artikuluen egile-taldea ez da oso handia, oso nukleizatuta dago, gunea Euskal Herriko Unibertsitatea da eta euskarazko artikuluen produkzioa erraz oratzeko modukoa da, 1983. urtetik 74 artikulu argitaratu baitira. Arloko edozein unibertsitate-adituk ezagutzeko moduko literatura da. Egia esan, idatzizko produkzio osoa Psikologian eta euskaraz, ezdeusa ez, baina txikia izan bada. Eta hori onerako izan daiteke, dokumentazio idatzia sakabanatzeko aukera gutxiago ematen duelako. ## 2.1. Aipuen azterketa Aurrekari horiek guztiak presente izanik, Uztaron argitaratutako Psikologiako artikuluen aipuen azterketa egin dugu, adierazle horren erabilera oso arrunta delako aldizkari zientifikoen ebaluazioa egiten denean. Aipuen zenbaketa egiteko ez dute balio ISIko datu-baseek, ezta IN-RECS izenekoak ere, nahiz eta bietan Psikologiako artikuluak indizatzen diren, euskarazko lanek ez dutelako tokirik. Beraz, aipuen eskuzko kontaketa egin dugu aldizkari-iturriak zuzen-zuzenean kontsultatuz8. Lehenengo eta behin Uztaroko Psikologia arloko artikuluen arteko aipuak aztertu dira. Hau da, argitaratutako 43 artikuluek elkarren aipamenik egiten ote duten banan-banan begiratu, eta 4 aipu aurkitu dira, baina denak autoaipuak dira. Hots, artikuluen egileak (edo egileek) Uztaroren aurreko ale batean argitaratutako beren lanen erreferentziak dira. Datu honen esangura zein den zehaztea zaila da bi arrazoirengatik; batetik badagoelako arloko adituen artean autoaipuen esanahiaren inguruan eztabaida9, eta bestetik, Uztaroren baitan autoaipu horiek zer islatzen duten ez baitugu batere garbi. Ez dakigu, Uztaroren kasuan, bertan argitaratutako lanek beste egileengan ez duten oihartzunik ala artikulu bakoitzak gai oso desberdinei buruz jarduten duen, eta beraz, gaietan jarraitutasunik ez dagoen. Adibidez Uztaron ludopatiari buruzko artikulu bakarra dago, eta beraz, horren gaineko aipurik beste artikuluetan ez topatzea ez da harritzekoa. <sup>7.</sup> Psikologia arloko artikuluen produkzioa (Uztaroko lanak kenduta): 26 artikulu daude egile bakarrak ekoitzita (% 81,25), 4 artikuluk 2 egile dituzte (% 12,5) eta 2 artikuluk 3 egile dituzte (% 6,25). <sup>8.</sup> Aipuak jasotzeko bi fitxa prestatu dira: bata artikuluen aipuak biltzeko eta bestea aztertutako aldizkarien gaineko datuak jasotzeko. <sup>9.</sup> Autozitek zer esan nahi duten eztabaidagai da gaur egun. Batzuek autoaipuak kondenatzen dituzte lanaren gaineko aipuen ratioak puzteko erabiltzen direla uste baitute. Beste batzuek, aldiz, naturaltzat hartzen dituzte, komunikazio zientifikoaren baitako ezaugarria dela defendatuz (Glänzel eta beste, 2004: 63) Gainera, Psikologia hainbat arlotan bereizten da (psikologia soziala, giza portaera, metodologia, tratamendua, ebaluazioa, oinarrizko psikologia, eta abar) eta produkzioa sakabanatzen da. Dena den, gure ustez, Uztaron badaude nolabaiteko harremana izan dezaketen gaiak, eta beraz, bete-betean ere ezin esan daiteke gaien sakabanaketa erabateko arrazoia denik edota gaien artean nolabaiteko jarraitutasunik ez dagoenik. Adibidez, haurren Psikologiaren inguruan Uztaron 9 artikulu argitaratu dira: "Haurraren adimenaren eboluzioa" (1990), "Sexu arteko desberdinketa haurren irudietan" (1991), "Aditz-komunztaduraren jabekuntzagarapena haur euskaldun elebakar batengan" (1994), "Haurrak, egitura txertatuen jabekuntza eta mintzaide helduen eragina" (2000), "Bakea eta gerra euskal haurren gogoetan" (2000), "Identitate nazionalaren garapena Euskal Herriko haur eta nerabeengan" (2002), "Talde-identifikazioa, barne-taldearekiko faboritismoa eta hautemandako homogeneotasun-maila testuinguru soziopolitiko desberdinetan garatzen ari diren haur eta nerabeengan" (2002), "Familiako giroaren kalitatea eta haurraren garapen psikologikoa Euskal Autonomia Erkidegoan: azterketa deskriptiboa" (2003), "Haur batek adierazitako egonezinaren lekukoek agertutako jokaera prosozialean eragiten duten aldagaiak" (2004). Uztaroko Psikologiako artikuluei egindako aipuen azterketa beste aldizkari batzuetara irekiz gero, emaitza are atsekabegarriagoa da. Psikologiako artikuluak kaleratu dituzten gainerako aldizkarietan Uztaroko artikuluen aipuak aztertu dira, arreta berezia jarriz 2000tik 2003ra bitartean argitaratutako zenbakietan. Urte horiek aukeratu dira, ordurako Psikologia arloko artikuluen kopuru minimoa ekoitzita dagoelako. Beraz, gure oraingo ikerketatik kanpo geratu dira: Ele, Euskera, Fontes Linguae Vasconum, Jakin, RIEV (Psikologiari buruzko azken artikulua 2000. urtea baino lehen argitaratu zutelako), Elhuyar aldizkaria (Uztaro agertu baino lehenago aldizkaria hil baitzen) eta Elhuyar Zientzia eta Teknika (dibulgazioko aldizkaria delako eta hemen bilatzen ditugun aipu akademikoak ez dituelako). \| A \| A<br>B \| C \| D \| \|------------------------------\|------------------\|--------------------\|-----------\| \| Aldizkariak \| Psiko. art. kop. \| Psiko. art. urteak \| Aipu-kop. \| \| Bat \| 1 \| 2001 \| 0 \| \| Ele \| 2 \| 1991-1994 \| - \| \| Elhuyar aldizkaria \| 1 \| 1983 \| - \| \| Elhuyar Zientzia eta Teknika \| 2 \| 1995-2001 \| - \| \| Euskera \| 1 \| 1994 \| - \| \| Fontes Linguae Vasconum \| 2 \| 1995-1997 \| - \| \| Gogoa \| 5 \| 2001-2002 \| 1 \| \| Hizpide \| 2 \| 1996-2003 \| 1 \| \| Jakin \| 5 \| 1984-1989 \| - \| \| Karmel \| 3 \| 1985-1999 \| 0 \| \| Riev \| 2 \| 1986-1993 \| - \| \| Tantak \| 5 \| 1994-2000 \| 2 \| \| Uztaro \| 43 \| 1999-2004 \| 4 \| 4. taula. Psikologiari buruzko artikuluak argitaratu dituzten aldizkariak. A: Aldizkariaren izena. B: Psikologiari buruz argitaratutako artikulu-kopurua. C: Artikuluen argitalpen-urteak. D: Aipu-kopurua. Bat Soziolinguistika Aldizkaria hizkuntza-normalizazio eta glotopolitikari buruzko aldizkaria SEIk (Soziolinguistika Euskal Institutuak) argitaratzen du 1990etik. Aldizkaria Interneten kontsultagai dago (www.sortu.org). Web gunearen bilatzailea erabili dugu aipuen azterketa egiteko. Uztaroren aipu bakarra aurkitu dugu: 1993. urtean Uztaron argitaratutako hezkuntzari buruzko artikulu baten aipamena jaso da (ez hortaz Psikologiakoa). Beraz, Bat aldizkariak Uztarori egiten dizkion aipu guztiak aipu bakarrera mugatzen dira. Ulertzekoa da Bat aldizkarian Psikologiako artikuluen aipurik ez aurkitzea, baina ulertzekoa ote da Uztaron argitaratutako beste artikuluen aipurik ez egotea? Egia esan, Bat aldizkari zientifikoa den arren, iritzi-artikulu ugari ditu eta artikuluek maiz ez dute bibliografiarik eransten. Agian horregatik Uztaroren aipurik ez dago. Gogoa. Euskal Herriko Unibertsitateko Hizkuntza, Ezagutza, Komunikazio eta Ekintzari buruzko aldizkaria da eta EHUko Logika, Kognizio, Hizkuntza eta Informaziorako Institutuak (ILCLI) argitaratzen du 2001. urtetik. Ordutik Gogoa aldizkariaren 3 zenbaki 6 liburukitan argitaratu dira. Uztaroren aipu bakarra lehenengo zenbakian aurkitu dugu, hain zuzen autoaipu bat dena, egileak berak Uztaron 1995ean argitaratutako artikulu bati erreferentzia egiten diona. EHUk argitaratzen duen beste aldizkari batean, Tantak, Euskal Herriko Unibertsitateko hezkuntza aldizkarian Psikologiari buruzko 5 artikulu kaleratu dira, bi artikulu 1994ko 12. zenbakian agertu ziren, eta batean ere ez dugu Uztaroren aipurik aurkitu. Era berean 21. (1999) zenbakitik 31. (2004) zenbakira arte Tantak aldizkarian argitaratu diren 63 artikuluak arakatu ditugu, eta bi artikulutan Uztaroren bi aipu aurkitu dira, biak autoaipuak dira10. HABEk argitaratzen duen Hizpide aldizkarian Psikologiari buruz bi artikulu argitaratu dira. Lehenengoan (1996koa), artikuluaren egileak Uztaroren aipu bat jasotzen du, baina autoaipu bat da. Bigarrenean (2003) ez dugu Uztaroren aipurik aurkitu. Azterketa osatzeko 2000tik 2003ra bitartean argitaratutako 9 zenbakietan kaleratutako 64 artikulu arakatu dira Uztaroren bestelako aipurik aurkitzeko xedez. 2003ko 53. zenbakian Uztaron argitaratutako bi artikuluren aipuak topatu ditugu, baina Psikologiari buruzkoa ez den artikulu batean11. Euskal Herrian argitaratzen diren aldizkarien azterketarekin bukatzeko, Karmel aldizkariaren azterketa egin dugu. Markinako karmeldarren aldizkarian argitaratutako artikuluak laburrak dira eta ez dute zerrenda bibliografikorik lanaren amaieran, eta gutxi batzuek erabilitako aparatu kritikoa oin-ohar laburretan aipatzen dute. Psikologiari buruzko Karmel aldizkariko artikuluetan, beraz, Uztaroren aipurik ez topatzea ez da harritzekoa. <sup>10.</sup> P. Elosuak eta A. Lopez-ek Tantak aldizkariaren 21. zenbakian (1999) argitaratutako artikuluan, egile biek Uztaron 1997. urteko 23. zenbakian argitaratutako lanaren erreferentzia ematen dute. Bestalde, A. Goñi, S. Palacios, S. Ruiz de Azua eta L. M. Zulaikaren artikuluan (Tantak, 28 (2002), 51- 64. or.), egileetako batek, Zulaikak hain zuzen, Uztaroren 33. zenbakian kaleratutako artikuluaren aipua dator. <sup>11.</sup> Bi aipuak dituen artikulua hau da: Kepa Larrea "Euskara ikasteko metodoen bilakaera 1956- 1986" Hizpide, 53 (2003), 3-20. or. Eta bertan bi aipu hauek jasota daude: bata, P. Davila-k 1993an Uztaroren 9. zenbakian argitaratutako artikulua eta, bestea, A. Eizagirrek Uztaro aldizkariaren zenbaki berean argitaratutako lana. Espainian argitaratzen diren aldizkarietan Uztaro aldizkariaren oihartzuna neurtzeko lagin bat prestatu dugu. Lagina 3 aldizkarik osatu dute: Psicothema, Análisis y modificación de la conducta eta Anales de Psicología. Lehena Asturiasen argitaratzen da, bigarrena Valentzian, eta azkena Murtzian. Hiru aukeratu dira bi arrazoi nagusirengatik: alde batetik, CINDOCek prestatutako txostenean (Indices de impacto de las revistas españolas de Ciencias sociales a partir del análisis de las revistas mejor valoradas por los pares) Psikologia arloko adituek Psicothema eta Análisis 180 aldizkaritatik hoberenen artean sailkatu dituztelako. Zehazki, Psicothema ranking-ean lehena kokatzen da eta Análisis bosgarrena. Bestalde, Anales de psicología laginean sartu dugu bagenekielako Uztaroren aipu bat gutxienez bazeukala. Psicothema (www.psicothema.com) aldizkariaren 14.3 (2002)-16.4 (2004) zenbakietan argitaratutako 279 artikuluak banan-banan aztertu ondoren, ez dugu Uztaron kaleratutako inongo artikuluren aipurik topatu —ez Psikologia arlokorik, ez hezkuntzakorik, ezta beste arloren bati buruzkorik ere—. Emaitza ikusita ohartu ginen Uztaroren aipuak soilik topatuko genituela Uztaron gehien idazten dutenen artean, hau da, EHUko irakasleek prestatutako artikuluetan. Psicotheman 30 artikulu argitaratu dituzte EHUko irakasle edo ikertzaileek. Dokumentu-multzo horren azterketa egin dugu, baina horretan ere ez dugu aipurik topatu. Aipatu behar da gainera, 30 artikulu horietatik 17, Uztaroko idazleek ekoitzi dituztela. Análisis y modificación de la conducta aldizkariak 2000. urtetik 2003. urtera bitartean argitaratutako 13 zenbakietan (115etik 128ra) ez dugu Uztaroren aipurik topatu aztertutako 115 artikuluetan. Egia esan, aldizkarian UPV/EHUko irakasle batzuen parte-hartzea masiboa bada ere, hain zuzen ere erredakzio-kontseiluko kide batzuena, Uztaroko egile gutxik parte hartzen du bertan. Anales de psicología (www.um.es/analesps/) aldizkarian, arestian aipatu den moduan, Uztaroren aipu bat detektatuta geneukan aipuen azterketa zehatza hasi baino lehen. Baina ez dugu aipu gehiago aurkitu, 16.1 zenbakitik 19.2ra argitaratutako 94 artikuluak arakatu baldin badira ere. Aurkitutako aipua autoaipu bat da, Uztaroren 20. zenbakian argitaratutako lan bati eginikoa. Laburbiltzeko, Espainian kaleratzen diren 3 aldizkari zientifikotan argitaratutako 488 artikulu aztertu dira Uztaroko artikuluen aipuak topatzeko, eta bere eraginfaktorea neurtzeko. Aipu bakarra topatu dugunez, aldizkariaren eragin-faktorea kalkulatzeak ez du zentzurik12. Era berean gerta daiteke aztertu ez ditugun aldizkarietan aipuak egotea, baina egonik ere ez dugu uste aipu ugari izan daitezkeenik. Gure laginaren emaitza adierazgarria dela pentsatzen dugu, IN-RECS indizean 1993-2004. urteetako Psikologia arloko 20 aldizkarietan argitaratutako 5.388 artikulu bilduta daudelako, eta gurean 488. Hau da, Uztaroren aipuen azterketan banan-banan arakatu ditugu IN-RECSek bere baliabide automatizatu guztiekin jasotako artikuluen % 9. <sup>12.</sup> Uztaroren Psikologia arloko eragin-faktorea kalkulatzerik izan bagenu, gaiaren inguruan eginda dauden azterketekin konparaketak egin ahal izango genituzke (Buela-Casal, 2003), (Buela-Casal eta beste, 2004), (Bordons eta beste, 2002), (Glänzel eta Moel, 2002). ## 2.2. Espainiako Psikologia arloko egileak Psikologia arloko egile euskaldunak, gehienak (edo guztiak) Hego Euskal Herrikoak direnez, Espainiako arloko adituen ezaugarriekin alderatuko ditugu segidan, komunean zer duten eta zer ez ikusteko. Horretarako, CINDOCek Espainiako aldizkarien eragin-faktorea neurtzeko prestatutako txostena erabiliko dugu: Índices de Impacto de las revistas españolas de Ciencias Sociales (Biblioteconomía y Documentación, Psicología, Psiquiatría y Urbanística y Ordenación del territorio) a partir de análisis de las revistas mejor valoradas por los pares13 eta zehazki bertan Psikologiari buruz jasotako datuak. Aipatutako txostenean aldizkarien garrantzia neurtzeko zenbait irizpide erabiltzen dira: bata, adituen iritziak, eta bestea, zer egiten duten, hots, artikuluak non argitaratzen dituzten. Adituei (pares delakoei) inkesta bidez, beraien jakintza-arloan espainiar aldizkarien zerrenda bat baloratzeko eskatzen zaie lau kategorien arabera: A = oso ona eta funtsezkoa, B = ona, interesgarria, C = interes orokorrekoa eta D = interes berezirik gabea. Era berean aukera ematen zaie zerrendan agertzen ez den/diren aldizkaria/-k aipatzeko. Nonbait inork ez du, edo oso aditu gutxik aipatu dute Uztaro eta horregatik ez da zerrendetan agertzen. Bestalde, inkestak espainiar aldizkarien zerrendarekin batera beste bi itaun zituen: adituari eskatzen zitzaion azken hiru artikuluak non argitaratu zituen zehaztea, baita zeintzuk ziren bere ustez arloko hiru aldizkaririk garrantzitsuenak, espainiarrak zein nazioartekoak. Psikologia arloari dagokionez, 1.574 inkesta bidali ziren eta 513 erantzun jaso. Galdetegiaren lehenengo atalarekin (A, B, C eta D balorazioekin) espainiar aldizkarien 2003. urteko ranking-a osatu da. Zerrendako lehenengo laurak hauek dira: Psicothema, Revista de Psicología General y Aplicada, Infancia y Aprendizaje eta Anuario de Psicología. Adituen azken hiru argitalpenak kontuan hartuta, aldizkarien beste zerrenda bat osatu da. Zerrendako lehenengo laurak honako hauek dira: Psicothema, Revista de Psicología General y Aplicada, Anuario de Psicología eta Infancia y Aprendizaje. Agerian geratzen da, beraz, Psikologia arloko espainiar adituek ez dutela atzerrian argitaratzeko ohiturarik. Are gehiago, hogeiko zerrenda horretan soilik hiru dira aldizkari atzerritarrak, eta lehena hamaikagarren postuan dago: European Journal of Psychological Assessment, bigarrena Psychological Reports (hemezortzigarren postuan) eta azkena Personality and Individual Differences (hogeigarren postuan). Hirugarren galderari dagokionez (hau da, arloko espainiar zein atzerritar aldizkarien artean zeintzuk diren aldizkaririk garrantzitsuenak), adituek 17 aldizkari atzerritar eta 13 espainiar aukeratu dituzte. Lehenengo laurak hauek dira: Psicothema, Infancia y Aprendizaje, Journal of Personality and Social Psychology eta Psychological Review. Azken biak atzerriko aldizkaririk onentzat hartzen diren arren, espainiar adituek ez dute ohiturarik bertan argitaratzeko. Arestian aipatutako hiru hauek erabiltzen baitituzte: European Journal..., Psychological Reports... eta azkena, Personality... Are gehiago, aipatu diren atzerriko hiru aldizkari horiek, aldizkari onenen zerrendan honela agertzen dira: European Journal… <sup>13.</sup> Iturria: <http://www.cindoc.csic.es/info/informecs2003.doc> [kontsulta-data: 2005-03-02] hamaseigarren postuan, Psychological Reports ez dago jasota, eta Personality... hamalaugarrena. Beraz, espainiarrek atzerrian argitaratzen dutenean, ez dute egiten beraiek hobekien baloratutako aldizkarietan, arruntagoak liratekeen horietan baizik. Bukatzeko txostenak jakintza-arlo bakoitzeko lehenengo lau aldizkari espainiar garrantzitsuenen 2000 eta 2001. urteko aipuen azterketa egiten du. Psikologiaren kasuan Anuario de Psicologia, Infancia y Aprendizaje, Psicothema eta Revista de Psicología General y Aplicada aldizkarietan argitaratutako 506 dokumentutan bildutako 17.067 aipu aztertzen ditu. Daturik nabarmenena hauxe da: aldizkariotan argitaratutako artikuluek batez beste 33,73 aipu dituztela, eta horietatik 2,36 espainiar lanei dagozkiela. Beraz, ondorioen atalean txostenaren egileak honela dio: Sin embargo, los autores de las áreas de Psicología citan, en todos los casos sin excepción, mayoritariamente a Revistas. (...) En cuanto a la diferencia de citas a revistas españolas o extranjeras se observa también en todos los casos, un alto porcentaje de citas a revistas extranjeras, del orden del 87 al 89 % frente a un 10 % o 12 % de las citas a revistas españolas. Los datos muestran que los autores publican mayoritariamente en revistas españolas pero citan más los trabajos publicados en revistas extranjeras (Alcain, 2003: 158) Beraz, Psikologian adituek Espainian, espainiar aldizkarietan argitaratzeko ohitura daukate baina atzerriko lanak aipatzen dituzte. Naziokideen lanak ez dituzte bereziki kontuan hartzen artikuluak idazten dituztenean. Irakurri agian irakurriko dituzte, hori ezin da jakin, baina ez dituzte aipatzen. Beraz, espainiar adituek espainiar aldizkarietan argitaratzen dituzte artikuluak, nahiz eta, zalantza gabe, atzerriko aldizkari batean argitaratuz gero, aipu gehiago jasoko luketen. Kontua da, zientziaren komunikazioaren ikuspegitik, Espainiako Psikologia adituak norentzat idazten ari diren hainbeste lan gaztelaniaz. Agian, erantzuna ez da bilatu behar zientziaren komunikazioaren esparruan, egileengan baizik, eta zehazki, curriculumaren garapen-gogoan. Askorentzat agian errazagoa izango da gaztelaniaz artikulu bat prestatzea, ingelesez baino. Eta ingelesez prestatuta ere, lehia delaeta, atzerriko aldizkarietan artikulua argitaratzea ez dute ziurtatuta, aldizkariaren adituen onarpena behar dute (peer review), eta argitaratuta ere, bidali zenetik urteak igaro daitezke. Hitz batean esateko, atzerriko argitalpenek curriculumaren loditzea asko atzeratu dezakete. Beraz, Uztaro aldizkarian parte hartu duten Psikologia arloko egileak aztertuta, eta bestalde arloko espainiar adituen ezaugarriak jasota, hauxe ondoriozta daiteke: euskaldun adituek, espainiar egileek beraien kideen lanak aipatzeko antzeko ohiturak dituztela. Alegia, egile euskaldunek, erdaldunek bezalatsu, aipu gehienak atzerriko lanei egiten dizkiete eta aipu bakar batzuk Espainiako Psicothema edo antzeko mailako aldizkariei. Beraz, Psikologia arloan euskaraz ekoitzitako lanek aipurik ez jasotzearen arrazoia ez da euskaraz egotea, jakintza honen komunikazio zientifikoaren ezaugarrien ondorio izatea baizik. Hau da, gaztelaniaz idatzitako artikulu batek, Espainiako aldizkaririk onenean argitaratuta ere, ez dauzka aipuak bermatuta, eta nazioarteko produkzioaren menpe dago, hots, ingelesezkoaren menpe. ## 3. Psikologia eta Historia arloen konparaketa Orain arte Uztaron argitaratutako Psikologiako artikuluak aztertu dira. Ikusiko dugunez, Historia arloa adibidetzat hartuz, Psikologiari buruzko artikulu eta egileei buruz emandako zertzeladak ezin dira estrapolatu beste jakintza-arlo batzuetara. Beraz, jakintza-arlo bakoitzaren gaineko azterketa sektorialak egiteke geratuko lirateke, batzuen eta besteen arteko ezaugarri komunak eta dibergentziak finkatzeko. Atal honetan Psikologiako artikuluen ezaugarriak Historiakoekin kontrastatuko ditugu. Hasteko Psikologiako eta Historiako14 artikulu-kopurua alderatuta, biek eredu desberdinei jarraitzen dietela nabarmena da. Psikologia arloko 74 artikulu dauden bitartean, Historiakoak 939 dira. Eta lehenaren inguruan biltzen diren artikuluen egileak 78 badira, bigarrenak 301 ditu. Beraz, jakintza-arlo bakoitzaren inguruan biltzen den produkzio- eta egile-bolumena guztiz desberdina da. Lehenengo begiratuan ikus daiteke arlo bakoitzeko egileen arteko lankidetza oso desberdina dela, eta Psikologian halabeharrez kidetza handiagoa dagoela Historian baino. ## 3.1. Artikuluak Jakintza-arlo bakoitzeko artikuluen sakabanaketa oso desberdina da. Psikologia arloko 78 artikuluak 12 aldizkaritan aurkitu diren bitartean, Historia arloko 301 artikuluak 62 aldizkaritan aurkitzen dira15. Era berean Psikologia arloan Uztarok artikulu gehienak kontzentratzen dituen bitartean, Historia arlorako aldizkari honek ez du horrenbesteko erreferentzialtasunik, Historiako produkzioaren % 4 soilik bereganatzen duelako. <sup>14.</sup> Psikologia jakintza-arloak hainbat atal dituen moduan, eta Psikologia esatean denak barneratzen ditugun moduan, Historia aipatzean ere, Historiaurrea eta Arkeologia ere barneratzen dira Historiaren baitan, Geografia kanpo geratuz. <sup>15.</sup> Historiari buruzko artikuluak kaleratu dituzten aldizkariak (SHU 9, 90, 92 eta 93 zenbakiekin egindako bilaketak): Euskera (319 artikulu), Karmel (89 art.), Jakin (74 art.), Egan (48 art.), Uztaro (38 art.), Elhuyar Zientzia eta Teknika (25 art.), Hegats (29 art.), Vasconia (21 art.), Bidebarrieta (17 art.), RIEV (16 art.), Elhuyar ald. (15 art.), Larrun (15 art.), Oihenart (14 art.), Fontes Linguae Vasconum (13 art.), Geronimo de Uztariz (13 art.), Leyçaur (13 art.), Tantak (10 art.), ASJU (9 art.), Hermes (9 art.), Muga (9 art.), Bidasoako Ikaskuntzen Aldizkaria (8 art.), Musiker (8 art.), Bidasoa Ikerketa Zentroaren Koadernoak (7 art.), Boletin de la RSBAP (7 art.), Cuadernos de Etnología y Etnografía (7 art.), Ele (7 art.), Boletin de Estudios Historicos sobre San Sebastian (6 art.), Eusko Ikaskuntzen Kongresuak (6 art.), Bilduma (5 art.), Ernaroa (5 art.), Idatz & Mintz (5 art.), Lapurdum (5 art.), Mundaiz (5 art.), Sancho El Sabio (5 art.), Eleria (4 art.), Enseiukarrean (4 art.), Kobie: Paleoantropologia (4 art.), Senez (4 art.), Zainak (4 art.), Bat (3 art.), Isturitz (3 art.), Munibe: Antropologia-Arkeologia (3 art.), Azpilkueta (2 art.), Ekaia (2 art.), Euskararen Iker Atalak (2 art.), Hika (2 art.), Huarte de San Juan: Geografia eta Historia (2 art.), Ikastaria (2 art.), Kobie: Etnografia (2 art.), Notitia Vasconiae (2 art.), Bitarte (1 art.), Azkoaga (1 art.), Boletin de la Academia Vasca de Derecho (1 art.), Cuadernos Vascos de Historia de la Medicina (1 art.), Eibarko Kuadernuak (1 art.), Gogoa (1 art.), Jentilbaratz (1 art.), Letras de Deusto (1 art.), Mediatika (1 art.), Trabajos de Arqueología Navarra (1 art.), Zer (1 art.) eta azkenik, Zutabe (1 art.). Guztira 939 artikulu 62 aldizkaritan argitaratuta. \| \| A \| B \| \|------------------------------------------------\|-------------\|-------------\| \| \| Psiko. kop. \| Histo. Kop. \| \| Artikuluak \| 74 \| 939 \| \| Aldizkariak \| 12 \| 62 \| \| Egileak \| 78 \| 356 \| \| Uztaron argitaratutako artikuluak \| 43 \| 38 \| \| Uztaron artikuluak argitaratu dituzten egileak \| 59 \| 35 \| 5. taula. Inguma datu-basean Psikologia eta Historiako artikuluak eta egileak. A: Psikologia arloko datuak. B: Historia arloko datuak. Hamar aldizkaritan Historiako artikuluen % 72 biltzen da, eta beste % 28a, 52 aldizkaritan barreiatuta dago. Euskaltzaindia Historiako artikulu-ekoizle nagusi gisa agertzen da, lanen % 33,97 Euskera aldizkarian aditzera eman baita. Akademiak Euskera, Euskaltzaindiaren lan eta agiriak aldizkarian euskararen inguruko hainbat dokumentu argitaratzen ditu (ikerketa-artikuluak, lankidetza-hitzarmenak, akademiaren azken arauak, ziurtagiriak...), baita euskal historiari buruzko artikuluak ere; bigarren, Karmel, eliz tradizioko kultur aldizkaria da eta Markinako karmeldarrek argitaratzen dute; hirugarren Jakin, kultura, baina batez ere euskal kulturaren aldizkari orokorra; laugarren, Egan, Euskalerriaren Adiskideen Elkarteak literaturari buruz kaleratzen duen euskarazko gehigarria da; bosgarren, Uztaro; seigarren, zientzia eta teknologiaren euskarazko dibulgazioko aldizkaria den Elhuyar Zientzia eta teknika; zazpigarren, Euskal Idazleen Elkarteak kaleratzen duen Hegats literatur aldizkaria; zortzigarren, Eusko Ikaskuntzaren Historia Sailak argitaratzen duen Vasconia izeneko kaiera; bederatzigarren, Bidebarrieta, Bilboko Giza eta Gizarte Zientzien aldizkaria Bilboko gaien ingurukoa; eta hamargarrena Eusko Ikaskuntzaren aldizkaririk tradizionalena: Revista Internacional de Estudios Vascos (RIEV). Beraz, lehenengo hiru aldizkariak goi-mailakoak izanik ere, ez dira aldizkari zientifikoak, ezta aldizkari espezializatuak ere. Horretaz guztiaz gainera, batek formatu dibulgatiboa du (Elhuyar Zientzia eta Teknika). Egan, Uztaro, Vasconia, Bidebarrieta eta RIEV ohiko aldizkari zientifikoen moldeetan ekoizten duten aldizkari bakarrak dira. Ondorioz, Historia arloko euskarazko artikuluen produkzioa sakabanatuta aurkitzen da. #### 3.1.1. Bradford-en legea Historia arloko produkzioaren sakabanaketa eta Psikologiakoaren metaketa Uztaroren inguruan, horra bien arteko desberdintasun garrantzitsua. Baina zein da bietatik produkzio zientifikoaren ohiko moldeetara hoberen egokitutakoa? Duda gabe, Bradford-en legeari jarraitzen badiogu, Historia. Bertram C. Bradford-ek, kimikaria eta Londreseko Zientzi Museoaren bibliotekariak, 1938an aldizkari zientifikoen sakabanaketa-legea aditzera eman zuen. Legearen oinarrizko edukia hau izango litzateke: jakintza-arlo bateko aldizkari guztiak hartu eta bakoitzak gai horren inguruan argitaratutako artikuluen arabera ordenatuz gero, lan gehien kaleratu dituena goian jarriz eta behean gutxien kaleratutakoa, nukleoa aldizkari batek osatuko du eta ondoren zona aldizkariak bereizi ahal izango dira. Zonak bereizteko, aldizkarietako lanak gehitu behar dira nukleoak besteko dokumentuak eduki arte. Hartara, zenbait zona aldizkari egon litezke. Baina nukleotik zenbat eta urrunago, zonek orduan eta aldizkari gehiago edukiko dituzte16 (adibidea 6. taulan). Bradford-en legeak bere sasoian ez zuen oihartzun handirik izan baina gaur egun bete-betean onartzen da, ISIko datu-baseak hein batez lege horretan oinarritzen baitira edo behintzat hori islatzen baitute. Hau da, jakintza-arloek badituzte aldizkari batzuk besteak baino garrantzitsuagoak direnak, eta horiek dira arloko artikulu gehien eta inpakturik handiena dituztenak. Pausoa sinpleki adierazi badugu ere, Bradford-en legearen eta ISIko aldizkarien ranking-aren artean harreman estua dago. Bradford-en legea aplikatuta ikus daiteke une honetan euskarazko Psikologia arloko artikuluen produkzioa heldu gabe dagoela, oraindik ez duelako gaiaren inguruan nahikoa dokumentazio bildu. Ondoko taulan ikusten denez, Psikologia arloak, nukleoa badauka, Uztaro, baina gaiaren inguruko aldizkarien lehenengo zona guztiz osatu gabe dago. Historiak, aldiz, nukleoan Euskera du eta aldizkarien zona bi. Lehenengo zonan 6 aldizkari izango lituzke eta bigarrenean 55. Dena den, Historia arloko nukleoa, berez Historiakoa ez den aldizkariak osatzen du. Beraz, horrek ere jakintza-arlo horrek euskaraz duen heldutasun-maila (eza) adieraz dezake. \| HISTORIA \| \| \| PSIKOLOGIA \| \| \| \|----------\|------\|--------\|------------\|------\|------\| \| A \| B \| C<br>A \| \| B \| C \| \| Zonak \| Ald. \| Art. \| Zonak \| Ald. \| Art. \| \| Nukleoa \| 1 \| 319 \| Nukleoa \| 1 \| 43 \| \| 1. zona \| 6 \| 313 \| 1. zona \| 12 \| 31 \| \| 2. zona \| 55 \| 317 \| - \| - \| - \| 6. taula. Historia eta Psikologia arloko aldizkariak Bradford-en legearen arabera. A: Aldizkarien zonifikazioa. B: Aldizkari-kopurua. C: Artikulu-kopurua. Laburbiltzeko, produkzioaren sakabanaketa jakintza-arloen berezko joera da, lehen pausua, arloaren garapenerako. Ondoren, produkzio-guneen arrazionalizazio bat etorri beharko litzateke, eta nukleoa jakintza-arloko aldizkari espezializatuek osatu beharko lukete. #### 3.1.2. Batez besteko bizitza Burton eta Kleber-ek 1960an dokumentazio zientifikoaren batez besteko bizitza kalkulatzeko irizpidea honela finkatu zuten: «Tiempo durante el cual fue publicada la mitad de la literatura activa circulante» (Alía, 1998: 5). Normalean batez besteko bizitza aipu bibliografikoen batez besteko bizitzarekin osatzen da, baina gure kasuan hori ez dugu egiterik izan. <sup>16.</sup> Zehazki Bradford-ek honela dio: «Therefore, the law of distribution of papers on a given subject in scientific periodicals may thus be stated: if scientific journal are arranged in order of decreasing productivity of articles on a given subject, they may be divided into a nucleus of periodicals more particulary devoted to the subject and several groups or zones containing the same numbre of articles as the nucleus, when the numbers of periodicals in the nucleus and suceeding zones will be as 1: n: n2 ...» (cf. Ferreiro, 1993: 405-406). Historia eta Psikologia arloko artikuluek batez besteko bizitza ere desberdina dute. Historiako artikuluek 11 urteko batez besteko bizitza dute eta Psikologiakoek 7 urtekoa. Hau da, 1993. urtetik Historiari buruzko artikuluen erdia kaleratu da, eta Psikologiakoak 1997. urtetik. Batak zein besteak primeran islatzen dute Giza eta Gizarte Zientzietako artikulu zientifikoen batez besteko bizitza. Giza Zientzietan ohikoa baita 10 urtetik gorako batez besteko bizitza-tartea eta Gizarte Zientzietan 10 urtetik beherakoa. Espainiar aldizkarietan, adibidez, Giza Zientzietako literatura zientifikoaren batez besteko bizitza 12,2 urtekoa da, eta Gizarte Zientzietakoa berriz, 6,7koa (Roman eta beste, 2005). CINDOCeko A. Roman eta Mª D. Alcain-en arabera, Historiako artikuluen batez besteko bizitza 13 urtekoa da eta Psikologiakoena 6 urtekoa. Ez da beraz, berdin-berdina euskarazko eta gaztelaniazko artikuluen batez besteko bizitza, baina elkarrengandik ez daude oso urrun. ## 3.2. Egileak Uztaron argitaratutako Psikologia eta Historiako artikuluen egileek ekoizpenezaugarri desberdinak dituztela antzeman dugu. Adibidez, Uztaroko 59 Psikologiako egileetatik 20k bi artikulu edo gehiago sinatu dituzten bitartean, Uztaron Historiako artikuluen egileak 35 baino ez dira, eta horietatik 5 egilek soilik artikulu bi edo gehiago idatzi dituzte. Datu horrek zerbait esan nahi zuelakoan geunden, eta jakintza-arlo bakoitzeko artikuluen egileengan Uztaroren garrantzia neurtu dugu ondoko taulan: A \| A \| B \| C \| D \| \|-----\|-----------------\|------------------\|-------------------\| \| Eg. \| Uzt. Hist. art. \| Hist. Art. guzt. \| Uzt. Hist. art. % \| \| I \| 4 \| 49 \| 8,16 \| \| II \| 3 \| 7 \| 42,85 \| \| III \| 2 \| 3 \| 66,6 \| \| IV \| 2 \| 2 \| 100 \| \| V \| 2 \| 17 \| 11,7 \| 7. taula. Uztaron Historiaren inguruan bi artikulu edo gehiago argitaratu dituzten egileen taula. A: Egile horietako bakoitzari esleitutako erromatar zenbakia. B: Egileek Uztaron argitaratutako Historiako artikuluen kopurua. C: Egileek idatzitako Historiako artikulu guztiak (Uztaron eta handik kanpo). D: Uztaron argitaratutako lanak ehunekoetan adierazita. Historia (7. taula) eta Psikologia (8. taula) tauletako datuak ikusita hauxe ondoriozta daiteke: Historia eta Psikologiako egileen curriculumean Uztarok garrantzi desberdina duela. Bietan, Uztaron gehien idazten duten egileak aintzat hartu ditugu (bi artikulu edo gehiago idatzi dituztenak), baina emaitza oso desberdina izan da. Badirudi Historiako egileek artikuluen argitalpen-lekua dibertsifikatu egiten dutela, eta Uztaro, salbuespenak salbuespen, beste aukera bat baino ez dela. Psikologian, aldiz, hori ez da gertatzen, eta Uztaro aldizkariak garrantzi handia du egileen euskarazko curriculumean. \| A<br>Eg. \| B<br>Uzt. Psiko. \| Z<br>C<br>Psiko. art. \| D<br>Uzt. Psiko. \| \|----------\|------------------\|-----------------------\|------------------\| \| I \| art.<br>9 \| guzt.<br>9 \| art. %<br>100 \| \| II \| 4 \| 5 \| 80 \| \| III \| 3 \| 7 \| 42,85 \| \| IV \| 3 \| 5 \| 60 \| \| V \| 3 \| 3 \| 100 \| \| VI \| 3 \| 3 \| 100 \| \| VII \| 3 \| 3 \| 100 \| \| VIII \| 3 \| 3 \| 100 \| \| IX \| 3 \| 3 \| 100 \| \| X \| 3 \| 3 \| 100 \| \| XI \| 2 \| 3 \| 66,6 \| \| XII \| 2 \| 3 \| 66,6 \| \| XIII \| 2 \| 3 \| 66,6 \| \| XIV \| 2 \| 3 \| 66,6 \| \| XV \| 2 \| 2 \| 100 \| \| XVI \| 2 \| 2 \| 100 \| \| XVII \| 2 \| 2 \| 100 \| \| XVIII \| 2 \| 2 \| 100 \| \| XIX \| 2 \| 2 \| 100 \| \| XX \| 2 \| 2 \| 100 \| 8. taula. Uztaron Psikologiaren inguruan bi artikulu edo gehiago argitaratu dituzten egileen taula. A: Egile horietako bakoitzari esleitutako erromatar zenbakia. B: Egileek Uztaron argitaratutako Psikologiako artikuluen kopurua. C: Egileek idatzitako Psikologiako artikulu guztiak (Uztaron eta handik kanpo). D: Uztaron argitaratutako lanak ehunekoetan adierazita. Nolabait honek guztiak badu zerikusia Psikologia eta Historia jakintza-arloen berezko ezaugarriekin. Psikologiak Historiak baino "zientzia-itxura handiagoa" duenez, zientzia gogorren antza handiagoa du Historiak baino. Hau da, Psikologiari buruzko lanek aldizkari zientifikoetan soilik dute lekua; Historiakoak, aldiz, kultur aldizkari orokorretan ere argitara daitezke. Adibidez, gaur egungo euskarazko produkzio zientifikoaren testuinguruan artikulu honek: "Familiako giroaren kalitatea eta haurraren garapen psikologikoa Euskal Autonomia Erkidegoan: azterketa deskriptiboa", Uztaro aldizkarian soilik du lekua. Aldiz, beste artikulu hau, Uztaron argitaratzeko modukoa izan arren, Jakin aldizkarian argitaratu zen 1995. urtean: "Estatua, gizartea eta historia. Alemaniako historiografia historizismotik historia sozialera". Beraz, arlo bateko eta besteko lanek aukera desberdinak dituzte argitaratzeko orduan. Psikologiako artikuluen espazio naturala aldizkari zientifikoa den bitartean, Historiakoek interes orokorragoa izan dezakete eta kultura orokorreko aldizkarietan ere lekua izaten dute. Era berean, Historiak zientzia-forma lausoagoa duenez, Historiari buruz idazten duten egileek ez dute zertan Historian lizentziatuak izan behar. Psikologia arloan intrusismo txikiagoa dagoela pentsatzen dugu. Adibidez, euskal pilota-jokoaren historiari buruz aditu batek idatz dezake artikulua, edo bestela eruditu baten lana izan daiteke. Psikologian hori gertatzea askoz zailagoa da. Hau da, Prozesu psikolinguistikoak eta eskizofrenia gaiari buruz "zaletu" batek nekez idatziko du artikulurik, eta idatzita ere aldizkari zientifikoen erredakzio-kontseiluak onartzea oso zaila da. #### Ondorioak eta proposamenak Euskarazko produkzio zientifikoa, hizkuntza gutxiagotu batean ekoitzitakoa izanik ere, dokumentazio zientifikoaren ohiko moldeetara egokitzen da, eta hain zuzen ere horregatik, posible da euskarazko produkzio zientifikoaren azterketa bibliometrikoa egitea. Artikulu honetan horren adibide bat ikusi dugu Psikologia arloko euskarazko artikuluak aztertuz. Euskarazko dokumentazio zientifikoaren azterketa bibliometrikoa behar-beharrezkoa da euskarazko produkzioaren diagnostiko egokia eta sustapen-politika zein geroko estrategiak diseinatzeko. Hau da, gainditu egin behar dira izaera biktimista duten azterketa kualitatiboak non aditzera ematen den euskarazko produkzioa oso urria dela eta produkzio guztia mugarriak aztertuta argitzen dela. Euskarazko produkzioa, hizkuntza gutxiagotu batean badago ere, ez da salbuespenezko produkzioa. Azken 35 urteotan asko hazi da eta normalizazioaren bidea egiten ari da. Horren erakusgarri da euskarazko produkzioak, hemen aztertu dugun kasuak erakutsi duen moduan, bibliometriako legeak betetzen dituela (hazkundearen legea, Bradford-en legea, eta abar). Uztaroren azterketarekin, eta zehazki Psikologia arloko artikuluak eta aipuak aztertzean, bi gauzez ohartu gara: batetik, euskaraz eta gaztelaniaz ekoizten duten egileak uste baino antzekoagoak direla, eta bestetik, hizkuntza nagusiagotuetan erabiltzen diren irizpideak ezin direla hizkuntza txiki eta gutxiagotuetan zuzenean erabili, egokitu eta moldatu behar direlako. Izan ere, produkzio zientifikoak testuinguru oso desberdinak bizi ditu hizkuntzaren egoeraren arabera. Adibide bat jarriko dugu IHPI (In-House Publication Index) edo EAI (Etxekoen Argitalpenen Indizea) adierazlea erabiliz. EAI delakoa Alcala de Henares-eko Unibertsitateko irakaslea den J. M. Campanario-k17 2004an aurkeztu zuen aldizkariak ebaluatzeko adierazle bibliometriko berri bat da. EAI erredakzio-kontseiluko kideek aldizkarian hartzen duten espazioa neurtzeko erabiltzen da. Hizkuntza nagusi batean ekoizten den aldizkariaren kasuan, EAI oso erabilgarria da ikusteko erredakzio-kontseiluko kideek aldizkaria erabiltzen ote duten beraien prestigio eta garapen profesionalerako edo ez. Horretarako, jakintza-arlo bateko aldizkari-multzoa hautatu behar da eta bakoitzaren EAI kalkulatu. Campanario-k Social Science Citation Indexeko datuetan oinarrituz Hezkuntza eta Hezkuntzaren Psikologiaren arloko 33 aldizkariren datuak aztertuz hauxe aurkitu du: badaudela aldizkari batzuk ez dutenak erredakzio-kontseiluko kideen artikulurik argitaratzen eta beste batzuk non artikuluen % 51 etxekoena den. Beraz, aldizkarien funtzioa ezagutza zientifikoaren komunikazioa baldin bada ere, argi geratzen da batzuk erredakzio-kontseiluko kideen karrerak sustatzeko plataformak direla. EAIrekin kritikatzen dena da erredakziokontseiluko kideek aldizkarian bertan argitaratzeko erraztasunak dituztela edota kideei ematen zaiela argitaratzeko lehentasuna kanpoko egileen aurrean. <sup>17.</sup>Campanario-ren web gunean aurkitu ditugu hemen aipatutako erreferentziak: <http://www.uah.es/otrosweb/jmc> [kontsulta-data: 2005/05/13] Uztaron argitaratutako Psikologiako artikuluetan Erredakzio Kontseiluko kide diren edo izan direnen eragina nabaria da. Psikologiako artikuluen % 20 beraiek ekoitzi dute, eta beraienak dira artikulurik luzeenak. Nola baloratu presentzia hori? Euskarazko produkzio zientifikoaren inguruan ikerkuntza enpiriko eta hausnarketa gehiago ez dauden bitartean edozein erantzun ematea oso arriskugarria izan daitekeen arren, hona hemen gure proposamena. Hasteko, Uztaron Erredakzio Kontseiluko kideei beraien artikuluak argitaratzea ukatu/debekatuko balitzaieke, Psikologia arloko euskarazko 7 artikulu gutxiago izango lituzke aldizkariak (beraz, guztira 37 artikulu) eta segur aski artikuluok ez lirateke beste inongo aldizkaritan argitaratutako, Psikologiari buruz ez baitago Uztaro baino aldizkari espezializatuagorik euskaraz. Bestalde kontuan hartu behar da Erredakzio Kontseiluko kideek Uztaroko artikuluekin ez dutela ospe berezirik lortzen, ezta bokazio unibertsaleko nazioarteko karrera profesionalik sustatzen ere, Uztaro ez baitago inon indizatuta. Uztaroko Psikologiako artikuluek jasotzen duten aipu-tasa ez da baxua, zerokoa baino. Uztaroko lanak ez dira behar bezala baloratzen CNEAI edo ANECAn, beraz, sei-urtekoak edo habitalitazioa lortzeko ez dute laguntzen, eta gainera oztopo izatera hel daitezke, lan horiek prestatu bitartean ezin direlako ISIn indizatuta dauden aldizkarietarako artikuluak prestatu. Perspektiba horretatik Erredakzio Kontseiluko kideen parte-hartzea gaitzetsi baino, balioetsi beharko litzateke, beraien ekarpena oso garrantzitsua izan daitekeelako hizkuntza gutxiagotu batean argitaratzen den goi-mailako aldizkari zientifiko baten biziraupenerako. Bai eta zientziaren arlo bat euskaraz garatzen laguntzeko ere. Beraz, Euskal Unibertsitatearen legeak aurreikusten duen Euskal Ebaluazio Agentzia sor dadinean hizkuntza bateko eta besteko produkzio zientifikoa ebaluatzeko orduan, eta batez ere euskarazko produkzioa ebaluatzeko unean, egokitutako eta sistematizatutako irizpideak beharko ditu. Hausnarketa-lan handia egin beharko du, ebaluazioaren bitartez euskarazko produkzioa sustatu nahi bada. #### Bibliografia Agirreazaldegi, T. (2002): Informaziorako dokumentazioaren oinarriak, UEU, Bilbo. - Alcain, M. D. (2003): Índices de impacto de las revistas españolas de Ciencias Sociales (Biblioteconomía y Documentación, Psicología, Psiquiatría y Urbanística y Ordenación del Territorio) a partir del análisis de las revistas mejor valoradas por los pares, CINDOC, Madril. - http://www.cindoc.csic.es/info/informecs2003.doc [kontsulta-data: 2005-03-02] - Alía Miranda, F. (1998): "El historiador y las bases de datos", Actas del XIII Congreso Internacional de la Asociación History & Computing "La historia en una nueva frontera"/ XIIIth International Conference of the Association for History & Computing " History in a new frontier", Toledo, Universidad de Castilla-La Mancha, (CD euskarrian), 1-10. - Artetxe, K. (2003): "Inguma: Euskal Komunitate Zientifikoaren komunikazio eta ikerketarako lan-tresna", Hizkuntza eta lurra, Herria 2000 Eliza, Bilbo,119-130. - Bilbao, G. (2004): "Aldizkari zientifiko baten zuzentzailea: ergatibotik ortotipografiara, zientziaren bideetatik", Senez, 27. http://www.eizie.org/Argitalpenak/Senez/20041031/zuzenbilbao [kontsulta-data: 2005-09-28] - Bordons, M. eta beste (2002): "Revistas científicas españolas con factor de impacto en el año 2000", Revista española de documentación científica (REDC), 25.1, 49-72. http://bddoc.csic.es:8080/basisbwdocs\_rdisoc/rev0001/2002\_vol25- 1/2002\_vol25-1\_pp49-73.htm [Kontsulta-data: 2005-09-28] - Buela-Casal, G. (2003): "Evaluación de la calidad de los artículos y de las revistas científicas: propuesta del factor de impacto ponderado y de un índice de calidad", Psicothema, 15.1, 23-35. - http://www.psicothema.com/psicothema.asp?id=400 [kontsulta-data: 2005-09- 28] - ––––––––––––– eta beste (2004): "Factor de impacto de tres revistas españolas de Psicología", Psicothema, 16.4, 680-688. http://www.psicothema.com/psicothema.asp?id=3050 [kontsulta-data: 2005-09- - 28] Campanario, J. M. eta Rodríguez, C. (2004): "Studying the Competition for space in Academic Journals: IHPI (In-house Publication Index)", Annual Meeting of ASIS "Managing and Enhancing Information: Cultures and Conflicts" (Providence, Rhode Island November 12-17, 2004). - http://www.asis.org/Conferences/AM04/posters/3.doc [kontsulta-data: 2005-09- 15] - Echebura, E. (2002): "El sistema de sexenios en la evaluación de la actividad investigadora en el ámbito de la psicología clínica: una primera reflexión", Análisis y Modificación de la conducta, 119, 391-404. - Ferreiro, L. (1993): Bibliometría (análisis bivariante), Eypasa, Madril. - Frías, J. A. eta Romero Gómez, P. (1998): "¿Quiénes son y qué citan los investigadores que publican en las revistas españolas de biblioteconomía y documentación?", Revista de Biblioteconomía y Documentación, 1, 29-53. http://www.um.es/fccd/anales/ad01/ad0104.html [kontsulta-data: 2005-09-28] - Gil, J. eta Luciano, C. (2002): "A la calidad por the quantity (porque la cantidad no vale). Algunas reflexiones sobre los criterios de evaluación de la calidad de la investigación en psicología", Análisis y Modificación de la conducta, 119, 431-454. - Glänzel, W. eta beste (2004): "A bibliometric approach to the role of author self-citations in scientific communication", Scientometrics, 59.1, 63-77. - ––––––––––––– eta Moel, H. F. (2002): "Journal impact measures in bibliometric research", Scientometrics, 53.2, 171-193. - Gómez del Pulgar, G. (2004): "Análisis y comparación de cinco modelos de evaluación de revistas científicas", Forinf@, 25, 7-21. - Jiménez-Contreras, E. (2000) "Los métodos bibliométricos. Estado de la cuestion y aplicaciones", Primer Congreso Universitario de ciencias de la Documentación, 757-771. - http://www.ucm.es/info/multidoc/multidoc/revista/num10/paginas/pdfs/ejcontrera s.pdf [kontsulta-data: 2005-09-28] - Pelechano, V. (2002): "Valoración de la actividad científica en psicología. Pseudoproblema, sociologismo o ideologismo?", Análisis y Modificación de Conducta, 119, 323- 362 . - Pérez Alvarez-Ossorio, J. R. (2003): "Problemática de la información científica en lengua española", Reflexiones y artículos de Documentación, CSIC-CINDOC, Madril, 243-249. - Reyes, M. J. eta beste (2000): "Revista científicas: determinación de necesidades y usos", Revista española de documentación científica (REDC), 23.4, 417-435. http://bddoc.csic.es:8080/basisbwdocs\_rdisoc/rev0001/2000\_vol23- 4/2000\_vol23-4\_pp417-436.htm [kontsulta-data: 2005-09-28] - Román Román, A. eta beste (2005): "Cómo citan los investigadores de Ciencias Humanas y Sociales cuando publican en revistas españolas", I Jornadas Españolas de Indicadores para la Evaluación de la Ciencia y la Tecnología (en el marco de las 9as Jornadas Españolas de Documentación, FESABID 2005), Madrilen apirilaren 14tik 15era, http://www.cindoc.csic.es/info/pon/1.ppt [kontsulta-data: 2005-09-28] - Spinak, E. (1996): Diccionario enciclopédico de Bibliometría, Cienciometría e Informetría, UNESCO, Caracas. - Zulueta, M. A. (2002): "Bibliometría y métodos bibliométricos", Manual de Ciencias de la Documentación, Pirámide, Madril, 117-136.
aldizkariak.v1-7-608	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 76 _2011_4", "issue": "Zk. 76 _2011_", "year": "2011", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	# Eskala ezberdineko lurraldeplangintzen azterketa konparatiboak: proposamen teoriko-metodologikoa geografia sozialaren ikuspuntutik Joseba Koldobika Arbaiza Alvarez Euskal Herriko Unibertsitatea Proposatutako marko teoriko-metodologikoaren helburu nagusia da lurraldean garatzen diren eta eragina duten plangintzetan herritarren partehartze prozesuek lortzen duten intzidentzia-gaitasuna egiaztatzea. Marko teorikoak, azterketaren metodologiak eta eskalan oinarrituriko konparazioak ikerketaren garapena ahalbidetzen dute. GAKO-HITZAK: Parte-hartzea · Intzidentzia-gaitasuna · Eskala · Plangintzen konparaketa. The aim of the proposed methodological-theoretical frame is to verify the capacity impact of the citizens' taking-part processes in projects which develop or have an effect on the territory. This chosen theoretical frame, the methodology of the analysis and the comparisons based on the scale enables the development of the research. KEY WORDS: Participation · Capacity impact · Scale · Planning comparisons. Jasotze-data: 2011-01-19. Onartze-data: 2011-02-17. # 1. Sarrera Administrazio publikoek azterketa geografikoetarako interesgarriak izan daitezkeen lurralde-planak landu eta garatzen dituzte. Plan edo jarduera horien ezagutza eta onarpena aldakorra izaten da herritarren aldetik. Halaber, plan horien tramitazio-prozesuan eragile batzuek dauzkaten aukerak eta mugak desberdinak dira, jarduera-eskalaren eta eragile bakoitzaren gaitasunaren arabera. Administrazio-eskala ezberdinetan onartu eta garatutako politika publikoek eragin zuzenak izaten dituzte lurraldean, eta ondorioz, bertoko biztanleriarengan. Lur-erabilera, azpiegitura, mugikortasuna, industria, etxebizitza, komertzioa, kultura edota zerbitzu sozialekin lotutako politikek eragina izaten dute lurraldean eta inguruko gizartearen egunerokotasunean. Beraz, lurralde-antolamenduak barneratzen dituen politika publiko ezberdinak garatzeko prozeduretan, herritarren parte-hartzea funtsezkoa bihurtzen da (Allende, 2006, 2000; Gómez Orea, 2002; Lozano, 2003; Ruiz Urrestarazu, 2006). Lurralde-antolamenduarekin lotutako plangintzen izapideak itxiak eta tradizionalak izaten dira, berrikuntzetarako aukera gutxi zabaltzen dutenak. Era horretako prozedurek asko mugatzen dute eragile eta herritar askoren esku hartzeko nahia edo premia. Parte hartzeko, administrazio eta legeek ezartzen dituzten mugek (denbora, baliabideak, lehentasunezko egituratutako agenteak, informazioa, mekanismoak…) esku-hartzea murrizten dute eta prozesuak izatetik urrun gelditzen dira. Proiektu eta plangintzak lantzean, nahitaezkoa izaten da kontsulta-epealdia zabaltzea. Plangintza edo proiektuen tramitazio-epealdian zehar, momentu puntualak bideratzen dira legez araututako prozedurak betetzera. Jendaurreko epealdiak zabaltzean, iradokizun edota alegazio bidezko parte-hartzea bideratzen da. Egituratutako eta legez araututako prozedura hauetatik aparte, badira administrazioen borondatez ezartzen diren prozedura irekiagoak eta, teorian, bestelako partaidetza ahalbidetzen dutenak. Baina, parte-hartze horrek, benetan zer eragin eta ondorio dauka lurraldean? Zer aldaketa gertatzen dira plan baten hasierako planteamenduetatik behin betiko onarpena iristen den arte (tramitazio- eta elaborazio-fasean, hau da, maila operazionalean)? Azterlan honen abiapuntua honakoa da: eragileek planak eta proiektuak tramitatzeko prozeduretan duten intzidentzia-gaitasuna puntuala eta mugatua da, eta parte hartzeko aukera ematen duten mekanismoek ez daukate eragin handirik lurralde-plangintzetan. Horrela, hurbiltasunak eragileen parte-hartze eta aktibazioan eragiten duela uste da, planak edo proiektuak zentratzen diren eskalaren arabera aldatuz. Maila horretan, eragileen parte hartzeko moduetan sakondu nahi da; prozesu horietan aritzeko gaitasun aldakorra, egitura-testuinguruarekin duen harremana eta tramitazioaren eta plangintzen garapenaren hasieratik behin betiko onarpena ematen zaien arte izaten diren lurralde-arloko ondorioak (aldaketa sozio-espazialak hain zuzen ere). Analisiaren muina hauxe da: lurralde-intzidentzia duten plan desberdinen tramitazio-prozesuen maila operazionala. Lurraldeko eraldaketan eragina duten planen prozedura administratiboek, era berean, aukera ematen dute fase operazional horretan egituratutako eragile bakoitzak egikaritutako gaitasuna ebaluatzeko. Horregatik guztiagatik, proposamenaren ildoak parte-hartze horrek lurraldean duen intzidentzia eta eragina identifikatzeko lanean zentratu dira, hau da, plan edo proiektu bat planteatzen den unetik behin betiko onarpena izan arte gertatzen diren gizarte- eta lurralde-aldaketak. Horrela, metodologia egoki baten bidez, posible da ebaluatzea prozedura horien inguruan gertatzen den partehartze mota eta horren benetako eragina. Eskala, azterketa-kasu desberdinen arteko konparaketa egiteko aukera ematen duen aldagai geografikoa da, proposamen teoriko-metodologiko honetan planteatutako markoa posible eginez. Marko horrek, eskala ezberdinetako esparruetan eman diren lurraldeari lotutako parte-hartze prozedurak aztertu eta konparatzeko aukera ematen du, besteak beste, proposamen teoriko-metodologiko honen ardatz izan diren eskalak: tokikoa, funtzionala (eskualdearen baliokidea) eta autonomikoa (Euskal Autonomia Erkidegoa, esaterako). Horrela, gaur arte Geografiatik ia landu gabe zegoen herritarren parte-hartze mekanismo eta dinamikei buruzko aspektuak lantzeko aukera ematen du. Proposatutako marko teoriko-metodologikoa ikerlan1 zabalago baten emaitza litzateke, tokian tokiko eta eskala ezberdineko kasu praktikoak oinarritzat hartu direlarik. Era berean, kasu hauen bidez markoa balioztatu da. Ikerketarako aukeratu ziren kasu praktikoak honako hauek izan ziren: Tolosaldeko landa-herrietan eman ziren Tokiko Agenda 21, landa-garapen planak eta hirigintza-prozesuak (eskala lokala). Bigarren kasu enpirikoa, Arrasate-Bergarako Lurraldearen Zatiko Planaren izapidea izan zen (eskualdekoa), Euskal Autonomia Erkidegoko (EAE) lurralde-antolamenduak ezartzen duen bitarteko eskalan egokitzen dena. Eskalen arteko konparaketa ahalbidetu zuen hirugarren kasua, energia eolikoa garatzeko EAEko Lurraldearen Arloko Plana izan zen (Erkidego Autonomokoa). Azken honekin lotuta, plangintza onetsi aurretik ezarritako Elgeako zentral eolikoaren proiektua eta ondoren martxan jarritako Badaiakoaren bideratze-prozedurak ere aztertu ziren. #### 2. Marko teorikoa #### 2.1. Azterketa konparatiboen garrantzia eta zailtasuna Azterketa konparatiboek aukera ematen dute testuinguru ezberdinetan faktore sistemikoen (marko juridiko-administratiboa) eta gizarte-praktikaren arteko interakzioa aztertzeko, dinamika sozial eta espazialen funtzionamendua hobeto ulertzea ahalbidetuz. Lurralde-eskala ezberdinetan kasu enpirikoak garatu eta aztertzen dituzten azterketa konparatiboetan oinarritutako ikerketak konplexuak izaten dira, egiturazko testuinguruetan eta gizarte-sistema ezberdinetan uztartzen dituzten esperientziak erlazionatzen eta konparatzen dituztelako. Zailtasun horri irtenbidea bilatzeko, marko teoriko-metodologiko honek oinarrizko ikuspegi teoriko bikoitza hartzea proposatzen du. Batetik, begirada neoestrukturalista batetik abiatzen da, eta bestetik, ikuspegi analitiko sozialago <sup>1.</sup> Egileak Parte-hartzea eta eragin ahalmen sozio-espaziala lurralde-planifikazioan: eskalen arteko konparaketa Euskal Autonomia Erkidegoan doktorego-tesia defendatu zuen 2010eko ekainean. batetik. Hau da, kontuan hartzen da lurraldeko eragileak era antolatuan egituratzen direla erakunde publiko eta pribatuen bidez, portaerako balio eta arau multzo bat garatuz (Sunkel, 1995; Bitar, 1988; Machado, 2002). Halaber, kontuan hartzen da eragile ezberdinek duten mobilizaziorako eta eragin-trukerako gaitasuna. Era horretan, marko teoriko bat ezartzen da egitura eta agentziaren (Giddens 1984, 1979; Zunino 2002, 2000) eta lurraldeko emaitzen arteko harremana aztertzeko. Proposamenaren helburu nagusia da lurraldean garatzen diren eta eragina duten planetan herritarren parte-hartze prozesuek lortzen duten intzidentzia-gaitasuna egiaztatzea. Marko teoriko hau hartzeak, azterketaren metodologiak eta eskalan oinarrituriko konparazioak ikerketaren garapena ahalbidetzen dute. Azterketak arreta jartzen du dagozkien eskaletan (tokikoa, eskualdekoa eta erkidego autonomoa esaterako) lurralde intzidentzia duten plan ezberdinen tramitazio-prozesuen operazio-mailan. Maila horren barruan hainbat arlo sakontzen dira, besteak beste, eragileek parte hartzeko erabiltzen dituzten era ezberdinak, aipaturiko prozesuen barruan boterea erabiltzeko dituzten gaitasun ezberdinak, egiturazko testuinguruarekin duten harremana, eta planifikazioen tramitazioaren eta langintzaren hasieratik horien behin betiko onarpeneraino ematen diren lurralde-ondorioak. Gizarte-eragileek eskala ezberdinetan jarduten dute, batetik, gizarte-sistemak mugatuta eta ahalbidetuta, eta bestetik, ekintza- eta botere-gaitasun ezberdinak mantenduz. Boteretzat hartzen da eskala ezberdinetan egituratuta dauden eragileen praktika sozial jakinen emaitza. Gizarte-praktika horiek botere-harreman partikularrak sortzen dituzte, eta horiek erakustea komeni da azterketaren kasu enpirikoetan emandako emaitza sozio-espazialak ulertu ahal izateko. Gainera, gizarte-prozesuak eta espazialak multieskalarrak direla ondorioztatzen da. # 2.2. Egituraren eta agentziaren arteko harreman errekurtsiboa (berrelikadura) Lan honen bidez proposatzen den eskala ezberdinetako azterketa konparatiboetarako ereduak ez ditu soilik kontuan hartuko lurralde-garapenari loturiko egiturazko alderdiak. Lan honen helburua da, gainera, egitura eta agentziaren artean dauden errekurtsibitate-harremanak aztertzea (Zunino, 2002, 2000). Egiturak aipamena egiten dio arautegi eta arau formalek (marko juridiko-administratiboak) ezartzen duten marko orokorrari. Kasu honetan, eragile ezberdinen parte-hartze formala eta instituzionala egituraren barruan geratuko litzateke, eragiteko era bakarra ez den arren. Izan ere, bide ez-formaletatik ematen den parte-hartzeak ere ekintza-gaitasuna dauka. Agentziak, bere aldetik, kasu horretan lurralde-garapeneko prozesuen inguruan sortzen diren balizko ekintzari eta mobilizazioari egiten die aipamena. Ikerketa honetarako oinarrizko azterketa enpirikoak plan ezberdinak lantzean eragileen intzidentzia-gaitasun puntualean, sinbolikoan eta mugatuan oinarritzen dira. Hori dela-eta, kasuak sakon aztertzea beharrezkoa da, agentziak modu ezberdinean jarduten duelako tokiko garapenplan batean edo eskualdeko planifikazio batean, nahiz eta, oro har, errepikatu egiten diren egiturarekin zerikusia duten alderdi batzuk. Egitura espazialaren eta egitura sozialaren arteko lotura teorikoak ezartzeko beharra geografoen eta soziologoen (ez soilik) arteko eztabaida sakonean oinarria izan zen laurogeiko hamarkadan. Autore batzuek aitortzen dute gizarte-prozesuen eta egitura espazialen arteko harremanaren izaera interaktiboa (Gregory eta Urry, 1985). Hasteko, uste da Giddensek (1984) egindako planteamenduak, zeinak, gizarteegitura (bere ustetan, eguneroko bizimoduan erreproduzitzen diren eta etengabeko eraldatze-prozesuan dauden arauen multzoa) eta sistema soziala (denboratarte luze batean garatzen direnak) ezberdintzen baititu, lan honetan balio ez duela. Giddensen aburuz, gizarte-egiturak eguneroko praktika sozialen bidez birsortzen eta erreproduzitzen dira. Baina bere planteamenduetan espazioaren erreferentzia ezak desegoki egiten du bere posizioak garatzea marko teorikoa ezartzeko garaian. Halere, ikerketa honen testuingururako Giddensen teoria nolabait birformulatuz, espazio bateko lurralde- eta gizarte-dinamikak metatzen dituen sistema sozial baten existentziatik abiatzen da. Izan ere, lurraldea ez da soilik ondasun eta zerbitzuen ekoizpena eta kontsumoa islatzen den azalera, sozialki eraikitako espazio bat ere bada (Healey eta Barret, 1990). Bere eraiketan gaitasun eraldatzaile (Zunino, 2000) ezberdina duten zenbait eragile saiatzen dira politiketan eta planetan islatzen beren banakako edo taldeko interesak, administrazio-tramitazioetan zehar negoziazio edo prozesu irekien bidez, eta horretarako ekintza-bide formalak edo ez-formalak erabiltzen dituzte. Aktore hauei eragile egituratuak (Giddens, 1984; Zunino, 2001) izena eman zaie, hau da, testuinguru jakin batek ahalbidetzen dituen muga eta aukeren pean diharduten banakakoak edo taldeak. Giddensen ustez (1984 eta 1979), eragileek egunero erreproduzitzen dituzten egitura sozialek, mugatu bai, baina ez dituzte erabat ezabatzen erabakiak hartzeko aukera irekiak. Zentzu horretan, Zuninok (2000) dio sistema sozialen ondoriozko egiturek mugak inposatzeaz batera, eragileen jardunari aukerak ere zabaltzen dizkiotela. Hartutako esperientziari eta prozesuen ezagutzari esker, aktoreak beren jarduna ahalbidetzen eta mugatzen duten arau sozialez jabetzen dira, eta gai izan behar dira haien esku dauden estrategiak garatzeko nolabait eragitearren. Estrategia horiek, era berean, etengabe berregiten dira errealitate dinamikoetara eta aldakorrak diren arau sozialetara egokituz. Horrek berekin dakar sare sozialak eta jarduteko erak etengabe berrasmatzea (edo sareak berraktibatzea kasu jakin bakoitzera egokituz). Azterturiko kasuek erakusten dute (esate baterako, zentral eolikoen edo eskualdeko planekin loturiko proiektu jakinen garapena) agentziak modu berezituan jarduten duela eskala eta kasu zehatz bakoitzean, egitura eta arau sozialei loturiko ezaugarriak (informazioa eta mugak esate baterako) errepikatu arren. #### 2.3. Eskala Capelen (2003) ustez, Geografia arloan, eskalei buruzko eztabaida eskalen aldaketan galtzen eta irabazten denaren arazoari zegokion, baita horietakoren batean maila ezberdinetan egindako generalizazioen balioari ere. Zentzu horretan eta lan hau planteatzen den parametroen barruan, azterketa enpirikoak ahalbidetzeko garaian eskalaren erabilgarritasuna garbia eta funtsezkoa da. Testuinguru horretan, Gonzálezek (2005) baieztatu zuen eskala uler daitekeela fenomeno sozialak gertatzen diren muga edo ertz baten moduko zerbait bezala, hau da, arloak edo unitate espazialak «mugatzeko teknologia» bezala (Herody eta Wright, 2002). Halaber, ez da kontsideratzen eskala kanpotik etortzen zaigun zerbait denik, baizik eta, une berean, objektiboak eta subjektiboak, tokikoak eta globalak, humanoak eta fisikoak, kulturalak eta organikoak diren prozesu sozio-espazialetatik eratorritako berezko interakzio sozialaren fruitua. Pertsonek, beren harremanen, ohituren, arauen eta erakundeen bidez eskalen identifikazioa ahalbidetzen duten zenbait pauta erreproduzitzen dituzte. Horregatik eskalak dira eraikuntza sozialak (Paasi, 2001) eta ez interakzio sozialean aurrez existitzen diren elementuak. Lotura batzuk daude maila orokorren edo globalen artean, eta maila gertuenekoetan eman eta garatzen diren gertaeren artean (esate baterako, politika ekonomikoak, lurralde-garapenak eta botere-harremanak). Horregatik ezinbestekoa da proiektu eta plan berezien pean burutzen diren tokiko baldintzak lotzea politika orokorragoekin eta globalagoekin (Arbaiza, 2008). Horrek aukera ematen du onartzeko eskalak ez direla itxiak eta mugiezinak, alderantziz baina, haien artean harreman zuzena eta elkarrenganako intzidentzia errekurtsiboa dago, eragiteko gaitasuna desproportzionatua izan ohi den arren. Esate baterako, lurralde-antolakuntzako politiketatik eta alderdi ekonomikoetako politiketatik planteatutako eskalak guztiz ezberdinak dira. Gainera, eskumenak eskala ezberdinetako administrazioen artean banatuta eta sakabanatuta daudenez, espazio erabakigarriak, intzidentzia izateko gaitasuna eta eragiteko aukera aldatu egiten dira. Kontu horretan, interesgarria da ikustea lurralde-maila batzuek nola asimilatzen dituzten goragoko eskaletako eremuetan erabakitakoak, edo beste kasu batzuetan, tokiko eskaletatik hartzen diren erantzuteko eta mobilizatzeko prozedurak egoera horien aurrean. Ikerketa enpirikoek erakusten dute egiturazko eskalek (administratiboak eta ofizialak) sendo eta modu ezberdinean eragiten dutela espazio horietan agentziaren jarduna. Kasu batzuetan egitura eta agentzia bat datoz eskalan, beste batzuetan, aldiz, bien mailen artean eragin-trukea gertatzen da. Halere, eskalak era hierarkikoan antolatzen diren mailak bezala ere ulertu izan dira. Era horretan, maila estatikoak daude eskalen parte direnak, eremu bakoitzean garaturiko politiketan eragiten dutenak eta politika horiek erabakitzen dituztenak. Eskala-harremanak, kasu horretan eta ezinbestean, botere-harremanak dira. Planifikazioaren eta lurralde-garapenaren barruan ohartarazi behar da testuinguru eta eskala oso desberdinetan eragina jaso eta eragiten duten politika oso desberdinak metatzen direla. Ikuspegi administratibotik eta lurraldekotik planteatzen diren eskalak bereizketa politikoekin eta erakundekoekin bat ohi datoz, eta tokikotik, eskualdera, erregiora eta estatu-mailara pasatzen dira. Erakundeetatik lurralde-planifikazioaren plano formalera eskala horiek erreproduzitzeko unean, horietako asko errepikatu egiten dira bakoitzaren administrazio-eskumenetan oinarrituta, eta kasu honetan bai, hierarkia-ariketa egiten dute bakoitzaren kudeaketa eta botere-maila ezberdinetan oinarrituta. Maila administratibo ezberdinen artean aipaturiko eskumenen banaketaren bidez, era bertikalean botere-egitura bat artikulatzen da, lurraldean eragin zuzena duten erabaki administratiboak hartzearekin lotuta. Aipaturiko egiturazko hierarkian, administrazioen arteko gatazkak daude, eta garbi geratzen da, lehenengo, parte hartzeko gaitasuna, eta ondoren, erabakiak hartzekoa, espazio komunei dagozkien erabakietan. Administrazioek ezarritako lege-prozedurei jarraitzen diete, baina horien bidez interes ezberdinak dituzten administrazioen, banakakoen edo taldeen jarduteko aukerak mugatu egiten dira. Erreferentzia egiten zaion legedia, lurralde-planifikazioen tramitazioko prozesuen metodologia ezartzen duena bereziki, bat dator eskala administratiboekin eta mugatu egiten ditu eragile egituratuen aukerak bai denbora, bai baliabide, bai prozeduren aldetik. Eragile horiek era formalean esku hartzen dute, baina baita era ezformalean, planteaturiko prozesu instituzionalizatuen barruan eta kanpoan jardunez. Halaber, eskalen hierarkiaren eta erabaki-gaitasunaren joko horren barruan, ohartarazi behar da tokiko entitateek izaten ohi duten eragiteko gaitasun eskasa; izan ere, haien jarduerak berrantolatu behar izaten dituzte goragoko mailetako planifikazioen baitan. Tokiko gobernuek (halaxe baiezta daiteke, adibidez, tokiko garapenaren —Tokiko Agenda 21— eta landa-inguruetan zentral eolikoen ezarpenaren kasuetan) administrazio-mendetasun handia dute eta gaitasun txikia baliabideen aldetik, eta beren kontrolpetik ihes egiten dieten gertaerengatik erraz aurkitzen dira gaindituak (Borja eta Castells, 1997). Ildo beretik, estatu- edo erregio-mailako politikek behe-mailako eskalen planak erabakitzen dituzte hein handi batean; sarri, eskumenen autonomia galtzeko beldurrez mesfidantzak sortuz (Boisier, 2004). Halere, horrek ez du esan nahi tokiko gobernuek ez dutenik boterea erabiltzeko eta lurraldeari eragiten dioten politiketan eragiteko gaitasunik. #### 2.4. Boterearen eta lurraldearen arteko lotura Boterea ez da soilik eratortzen aktore ezberdinei aginduak eta aukerak ematen dizkien testuinguru sozioekonomikotik. Zuninok (2001) aipatzen du agentziaren aldea ez dela normalean kontuan hartzen, hau da, gizaki bakoitzak duen eskalen piramide-oinarriaren barruan gauzatutako botereari erantzuteko edo elikatzeko gaitasuna. Zenbait esperientziak erakutsi dute horiei dagokienez agentziak jarduteko eta mobilizatzeko tresnak aldatu egiten dituela, bere diskurtsoak eta sare sozialak aldatzen dituen bezala. Agentzia da funtsezko ezberdintasunak markatzen dituena, kasu ezberdinen artean. Horrela, Foucaulten ustez (1995) eta boterearen kapilaritatearen bere ideiaren arabera, espazio batean botere-harreman batek luze irauteko parte diren aktoreek beraiek erreproduzitu behar dute. Garbi geratzen da egiturazko eragileei aukerak zabaltzeak, kasu horietan behintzat, berekin dakarrela boterearen egitura administratiboen borondate politiko eta teknikoa, baita aurrera egitea ere egituratuta dauden aktoreei gaitasuna emango dieten agertoki batzuetarantz, lurralde-kultura parte-hartzailea sortuz. Baina halaber, egituratuta dauden eragileen aldetik metodologia berrien eta ekintza-estrategien aktibazioa eman behar da, eskala ezberdinetan eragiteko gaitasun era berriak ahalbidetuko dituztenak. Aktore batzuek ez dute mugatzen bere jarduera-eremua eskala funtzional bakarrean. Capelek (2003) baieztatzen du badaudela eragile egituratuak eskala bakarrean, eta beste batzuk, aldiz, eskala ezberdinetan batera mugitzen direnak. Zenbait eragilek, duten antolatzeko gaitasunagatik eta beren lanak egiteko dituzten baliabideengatik, ekimenak sustatzen dituzte, eta parte hartzen dute eragiteko gaitasun ezberdinekin politiken definizioan, tokiko mailatik hasi eta estatumailaraino. Halaber, badaude aktore egituratuak toki-mailan eragiten dutenak eta gai direnak eragiteko (negoziazio, mobilizazio edo presio bidez) modu eraginkorrean beren interesen aldeko planteamenduak aldatzeko edo sartzeko. Kasu horietan, garbi geratzen da eskalen eta egitura sozialek ahalbidetzen dituzten aukeren arteko lotura. Kasu askotan, interes pribatuak defendatzen dituzten aktoreekin forma burokratiko tradizionalak errepikatzen dira, eta horien artean elkarrizketa ez-formala gailentzen da. Horrela ulertzen da elite publiko eta pribatuak egotea, eskala ezberdinetan, gaitasuna dutenak zuzenean eragiteko garatu beharreko jardueretan eta politiketan. Halaber, lurraldean («bere» lurraldean) badaude eragin zuzena duten erabakiak hartzeko prozesutik at geratzen diren aktoreak. Lurralde-planen tramitazioko mekanismoek eta metodologiek oztopatu egiten dute aktore batzuen parte-hartze aktiboa eta eraginkorra prozesuaren fase gehienetan, mugatze larria bilakatuz irekitzen diren aukera eskasen aurrean. Hori dela-eta, prozesuko metodologia inklusiboagoak eta parte-hartzaileagoak garatzeko beharrezkoa da zenbait interesek ezarritako eta inposaturiko lehentasunezko kanalak baztertzea. #### 2.5. Sintesia Egituraren eta agentziaren arteko harreman errekurtsiboak azterketa enpirikoen bidez identifika daitezkeen eskala anitzeko botere-harremanak sortzen ditu. Lurralde-eraldaketan eragina duten planen tramitaziorako prozedura administratiboek ahalbidetzen dute, era berean, fase operazional horretan eragile egituratu bakoitzak gauzatutako boterearen gaitasuna ebaluatzea, proposatutako marko teorikoa sintetizatzen duen grafikoa erakusten saiatzen den bezala. Beraz, lurraldea eta aldaketa espazialak bertan ematen dira, eta egitura-agentzia, eskala eta boterea gauzatzeko gaitasunaren artean dagoen loturaren emaitza gisa ulertzen dira. ![](_page_7_Picture_4.jpeg) Halaber, ezarritako prozeduran zehar lurraldean eta espazioan gertatzen diren aldaketa eta ondorioak identifikatzea ahalbidetzen dute tramitazioen berrikusteak eta azterketa sakonak. # 3. Metodologia #### 3.1. Arau sozialak Kasu-azterketa ezberdinen azalpena eta deskripzioa egiteko erabilitako metodologia arau sozialen kontzeptuan oinarritu daiteke, hau da, maila funtzional ezberdinetan operatzen duten eragileek egunerokoan erreproduzitzen duten arau multzo batean. Era horretan, besteak beste, aztertu nahi da aktore hauek lurraldeplanifikazioaren prozesuetan duten intzidentzia-gaitasuna, tramitazio administratiboetan eragile bakoitzak dituen aukerak eta mugak, eta prozeduretan zehar gertatzen diren aldaketa espazialak eta lurraldean eragina dutenak. Eguneroko bizitza soziala modu zuzenean eta ez-zuzenean menderatzen duten arauek zuzentzen dute. Arau horiek formalak (idatziak) izan daitezke, eta ez-formalak (idatziak ez direnak) (Ostrom, 1986). Aurrenekoak legalitatearekin, indarrean dagoen araudiarekin eta administrazioarekin zerikusia dute. Ez-formalak, bestalde, sozialki eraikitzen dira eta gai kulturalak eta sozialak (subjektiboak eta harremanekin zerikusia dutenak, ohitura sozialetan oinarritutakoak) aztertzen dituzte. Halaber, arauek plano funtzional ezberdinetan dute indarra, eskala arteko konparazioa ahalbidetuz. Zuninori jarraituz (2005; 2002) Ostromek (1986) proposaturiko arau sozialen azterketaren metodologia erabiltzea erabaki da. Aipaturiko arau sozialek espazio batean (kasu horretan, lurralde-eragina duen planen prestakuntza- eta tramitaziogaraian) modu ordenatuan garatzen diren prozesuak laburtzeko balio dute. Ondoren zehazten dira arau mota ezberdinak: - Posizio- edo kokapen-arauak: erabakiak hartzean parte hartzen duten eragileei dagozkienak (lekua eta ahotsa parte hartzeko eta eragile bakoitzak duen garrantzia). - Prozedura-arauak: lurraldeko aktoreek parte hartu eta posizio bat hartu edo uzteko prozesuen ezarpenari dagozkio. Prozesuan zehar aktoreek parte hartzen duten eta parte har dezaketen (era formal eta ez-formalean) kausalitateetan ere zentratzen dira, baita inplikaturiko eragileak zein diren ere. - Irismen-arauak: eragile bakoitzak intzidentzia eta boterea gauzatzeko izan duen gaitasunarekin zerikusia dute. Halaber, posizio bakoitzak aldatzeko baimena duen erabakiak hartzeko prozesuaren emaitzak zehazten dituzte, baita eman diren lurralde-aldaketa zehatzak ere (aztertzen diren gaiekin loturiko helburuak eta argudioak). - Erabakitze-arauak: erabaki kolektiboak nola eta noiz hartzen diren definitzen dute. Funtsezkoa da legedia egotea jarraitu beharreko prozedurari dagokionez. - Informazio-arauak: zabalik geratzen diren komunikazio-kanalak eta erabakiak hartzeko prozeduraren barruan erabiltzen den informazio mota (sorturiko, banaturiko eta erabilitako informazioa) ezartzen dituzte. - Ardura-banaketa edo banaketa-arauak: erabakiak hartzean parte-hartzaileen artean banatu behar diren planifikazioaren kostuen eta etekinen era. Harturiko erabakien eragin sozio-espazialari ere badagozkio, baita horren ondoren eragileek harturiko dinamikari ere. Deskribaturiko arau sozialak dinamikoak dira, eta beti daude berregokitzeei eta eraldatzeei zabalik. Horregatik azpimarratzen da metodologia honek —duen arintasunagatik— erabaki-prozeduren funtzionamendua diagnostikatzea ahalbidetzen duela (tramitazio administratiboak), baita arau sozialetan aldaketak iradokitzea ere, lurralde-kudeaketa era parte-hartzaileagoetarantz bideratzeko. Lurralde-eskala egituratuetan dago abiapuntua, banaketa politiko-administratiboak eta lurralde-antolamenduko politikek ezarritakoak, eta erakunde bakoitzaren eskumenen kudeaketa publikoan eta espazioen irizpide funtzional-administratiboen banaketan oinarrituta. Lurralde berean eskumendun zenbait maila administratiboren gainjartzeak eskalen zeharkako izaera eta beraien arteko etengabeko lotura azpimarratu baino ez du egiten. #### 3.2. Eskalen arteko konparaketa Aipatutako konparaketa horretarako aukera ematen duten hiru maila oinarri hartuta egingo da: maila sistemiko edo funtziokoa, maila operazionala eta inplementazio edo ezarpen-maila. Proposamen teoriko-metodologikoa maila operazionalean zentratzen da batez ere. Maila horretan planen tramitazioa eta elaborazioa garatzen dira, baina beste maila biak ere kontuan hartzen dira, elkarrekiko erlazioan eta baldintzapean baitaude. - Sistemikoa: sistemaren arau idatziei egiten die erreferentzia. Horrela, arau formalei dagokie, hau da, ezarritako jarduera-arauei. - Operazionala: maila honek tramitazioei aplikatutako planak eta metodologiak koordinatzeko moduez hitz egiten du. Horrela, ikerketa honen barruko hiru galdera funtsezkori erantzuna ematen sakontzen du. Nork egiten du plana? Nola egiten da plana? Eta zein parte-hartze eta intzidentzia dauka egituratutako eragile bakoitzak? - Inplementazioa: planaren kudeaketa islatzen du, onarpen, betetze-maila eta jarraipenetik abiatuta. ![](_page_9_Figure_7.jpeg) 1. grafikoa. Hiru mailetan banatutako prozedura-azterketa: sistemikoa, operazionala (eragiketa) eta inplementazioa. Lurraldean eragina duten plangintzen prozeduraren jarraipena egiteko administrazio-espedienteak kontsultatu eta metodologia kualitatibo sozialak (sakoneko elkarrizketak) erabili beharko dira. Horrela, erreferentziazko lurralde-eragile ezberdinak identifikatu eta elkarrizketen bidez haien iritziak jasoko lirateke, elkarrizketatuen profila ahalik eta dibertsoena izan beharko litzatekeelarik. Bestetik, plangintzen tramitazio- eta elaborazio-faseek osatzen dituzten administrazioespedienteak aztertu behar dira ere, prozeduren jarraipen zehatza egiteko. ## 3.3.Teoriatik praktikara? (laburpen modura) Lurralde-eragina duten planen arriskuak ondoko hauen ondorioak dira: eragile sozialen parte-hartze eskasa, helburuen definizio ez-zuzena edo jarraipena sustatzeko eta bere garapenerako planteaturiko eginkizunak betetzeko gaitasun eza. Artikuluan biltzen den proposamen honek planteatzen duen ereduari jarraituz, eskala ezberdinetan planteaturiko kasuetan sistema sozial ezberdinak identifika daitezke. Zentzu horretan, nabarmena da kasu guztietan errepikatzen diren egiturazko elementuak egotea, kasu bakoitzaren berezitasunak ezinbesteko bilakatzen baditu ere azterketa sakona eta marko teoriko eta metodologikoa konparazioa egiteko. Sakon aztertu diren kasu enpirikoek erakusten dutenez, planteamendu bakoitzak erantzun bereizia jasotzen du, lurralde-esparruari eta lurralde-gaiei egokitua. Horren ondorioz, kasu bakoitzean agentziak erantzun ezberdina eman dezake eta harreman ezberdinak izan ditzake. Era horretan, eta kasu enpirikoen azterketa sakona egiteko orduan, honako galdera hauek lagundu dezakete ikerketan: zer gertatzen da eragile egituratu ezberdinek sistema sozial baten barruan operatzen dutenean, murriztapenak handitzen direnean eta aukerak asko mugatzen direnean? Zein dira tramitazioetan zehar gertatzen diren lurralde-aldaketak eta zer eragilek baldintzatzen dituzte? Halaber, eta kontuan izanik arau formalak eta ez-formalak, nolatan dira gai pribilegio-posizioetan dauden aktore batzuk boterea erabiltzeko beren interes jakinen alde lurralde batean? (Zunino, 2002). Benetan, prozesu hauek aukera ematen ote diete eragile guztiei berdintasun-mailan (informazioa, erabakiak...) parte hartzeko? Eta etorkizuneko testuinguru berriak ahalbidetuko dituen kultura parte-hartzailea eta lurralde-mailakoa sortzen dute? ## Oinarrizko bibliografia - Allende Landa, J. (2006): La Ordenación del Territorio en la CAPV. Directrices de Ordenación Territorial. Análisis crítico y nuevas propuestas. Informe-diagnóstico Directrices de Ordenación del Territorio, - <http://www.ingurumena.ejgv.euskadi.net/r49-565/es/contenidos/informacion/ dots\_reestudio/es\_1165/informesc.html>. - –––––––––––––, (2000): Medio ambiente, ordenación del territorio y sostenibilidad, Centro de publicaciones de la UPV/EHU, Economía y empresa, Bilbo, 273 orrialde. - Arbaiza Alvarez, J. K. (2008): "Herritarren parte-hartzearen garrantzia landa garapenean: Tokiko Agenda 21", Lurralde, 38, 83-108, INGEBA, Donostia, <http://www.ingeba.euskalnet.net/lurralde/index.htm>. - Bitar, S. (1988): "Neoliberalismo versus neoestructuralismo en América Latina", CEPAL (Comisión Económica para América Latina y el Caribe), 34, Txileko Santiago. - Boisier, S. (2004): "Desarrollo territorial y descentralización. El desarrollo en el lugar y en las manos de la gente", EURE, XXX. lib., 90, 27-40, Txileko Santiago. - Borja, J. eta Castells, M. (1997): Local y global. La gestión de las ciudades en la era de la información, Taurus. - Capel, H. eta González, S. (2003): "La política de escalas en Bilbao: la construcción sociopolítica de un Área Metropolitana", Biblio 3W, Revista Bibliográfica de Geografía y Ciencias Sociales, IX. lib., 486, Universidad de Barcelona, <http://www.ub.es/geocrit/b3w-486.htm>. - Castells, M. (1998): La era de la información. Economía, sociedad y cultura, bigarren bolumena, El poder de la identidad, Alianza Editorial, Madril, 498 orrialde. - Delgado, J. M. eta Gutiérrez, J. (1995): Métodos y técnicas cualitativas de investigación en ciencias sociales, Sintesis Psicología, Madril. - Foucault, M. (1995): Discipline and Punish. The birth of the prison, Vintage Books, New York. - –––––––––––––, (1991): "Governmentality", in G. Burchell; C. Gordon eta P. Miller (ed.), The Foucault effect, studies in governmentality, Harvester Wheatsheaf, Londres. - –––––––––––––, (1982): "The subject and power", in H. L. Dreyfus eta P. Rabinow (ed.), Michel Foucault, beyond structuralism and hermeneutics, University of Chicago Press, Chicago, IL, 208-226. - –––––––––––––, (1977): Historia de la sexualidad. 1- La voluntad del saber, Siglo Ventiuno Editores, Madril. - French Davis, R. (1988): "Esbozo de un pensamiento neoestructuralista", Cepal, 34, Txileko Santiago. - Giddens, A. (1984): The constitution of society: outline of the theory of structuration, Polity press, Cambridge, 402 orrialde. - –––––––––––––, (1979): Central problems in social theory: action, structure and contradiction in social analysis, Macmillan, Londres. - Gomez Orea, D. (2002): Ordenación territorial, Ediciones Mundi-Prensa. - González, S. C. (2005): "La geografía escalar del capitalismo actual", Geo Crítica / Scripta Nova. Revista electrónica de Geografía y Ciencias Sociales, IX. lib., 189, Universidad de Barcelona, <http://www.ub.es/geocrit/sn/sn-189.htm>. - Gregory, D. eta Urry, J. (ed.) (1985): Socialrelations and spatial estructures, Mcmillan, Basingstoke. - Harvey, D. (1989). The condition of postmodernity: an enquiry into the origins of cultural change, Blackwell, New York. - –––––––––––––, (1982). The limits to capital, University of Chicago Press, Chicago. - Healey, P. eta Barret, S. (1990): "Structure and agency in land and property development processes: some ideas for research", Urban Studies, 27. lib., 1, 89-104. - Herody, A. eta Wright, M. (2002): Geographies of power. Placing scale, Blackwell, Oxford. - Klein, J. L. (2005): "Iniciativa local y desarrollo: respuesta social a la globalización neoliberal", EURE , XXXI. lib., 94, 25-39, Txileko Santiago. - Lozano, P. (2003): "La ordenación territorial en el País Vasco. Debilidades, amenazas, fortalezas y oportunidades de la escala intermedia", Investigaciones Geográficas, 32, Instituto Universitario de Geografía, Universidad de Alicante. - Machado, A. (2002): De la estructura agraria al sistema agroindustrial, Universidad Nacional de Colombia, Bogotá, 320 orrialde. - Ostrom, E. (1986). "An agenda for the study of institutions", Public Choice, 48, 3-24. - Paasi, A. (2004): "Place and region: looking through the prism of scale", Progress in Human Geography, 28. lib., 4, 536-546. - Ruiz Olabuenaga, J. I. eta Ispizua, M. A. (1989): La descodificación de la vida cotidiana. Métodos de investigación cualitativa, Deustuko Unibertsitatea, Bilbao. - Ruiz Urrestarazu, E. (2006): "Informe sobre la Revisión de las Directrices de Ordenación del Territorio de la Comunidad Autónoma del País Vasco", Informe-diagnóstico Directrices de Ordenación Territorial: <http://www.ingurumena.ejgv.euskadi.net/r49-565/es/contenidos/informacion/ dots\_reestudio/es\_1165/informesc.html>. - Sunkel, O. (1995): "El neoliberalismo y el neoestructuralismo en América Latina", Revista Academia Colombiana de Ciencias Económicas, 45-46, Bogotá. - Zunino, H. M. (2000): "Globalización y construcción social del territorio. Reflexiones sobre la gobernabilidad y la planificación de las ciudades", Revista Geografía Norte Grande, 27, 133-137, Txileko Santiago. - –––––––––––––, (2001): "La planificación urbana en el Chile de hoy: 'actores sociales estructurados' y la construcción de redes de gobernabilidad", Revista de Geografía Norte Grande, 28, 73-78, Txileko Santiago. - –––––––––––––, (2002): "Formación institucional y poder: investigando la construcción social de la ciudad", EURE, 28. lib., 84, Txileko Santiago. - –––––––––––––, (2005): "Construyendo ciudad desde lo local en lo global: el caso del proyecto Ribera Norte, Concepción, Chile", Scripta Nova. Revista electrónica de Geografía y Ciencias Sociales, IX. lib., 194 (86), Universidad de Barcelona.
aldizkariak.v1-7-760	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 94 _2015_7", "issue": "Zk. 94 _2015_", "year": "2015", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	## EUSKAL KULTURA ETA HIZKUNTZAK: DISKURTSOAK ETA HEGO EUSKAL HERRIKO LIBURU-EKOIZPENA EUSKAL/ESPAINOL ARDATZAREN ARGITAN Tesiaren egilea: Ibai Iztueta Azurmendi Unibertsitatea: Mondragon Unibertsitatea Saila: Giza Kognizioa eta Humanitateen Saila Tesi-zuzendaria: Jesus Mari Larrazabal Antia Tesiaren laburpena: «Euskal kultura euskaraz baino ez da posible, ala espainolez edo frantsesez ere bai?». Euskal kulturaren eta hizkuntzen arteko harremanari buruzko galderaren aurrean erabili dugun lan-hipotesia izan da, alde batetik, galderaren beraren formulazioa baldintzatzen duten faktoreak aztertu behar direla eta, bestetik, kontuan izatea galderari emango zaizkion erantzunek inguruaren bilakaeran eragingo dutela. Lana hipotesi nagusi horren azpitik leudekeen bigarren mailako beste lau hipotesiri jarraiki egituratu da. Lehenengoak aurreratzen du kultur teoriak, funtsean, gizabere, herri eta gizarte kontzeptuen bereizketaren arabera antola litezkeela. Kultura nozioaren esanahiugaritasuna menderatzea helburu, atal honetan kulturari buruzko teoriak antolatzen dituen marko orokor bat osatu dugu, herri- eta gizarte-klabeen zeinupean. Bereziki Euskal Herria bezalako estaturik gabeko herrietan, kulturaz aritzerakoan klabe bat ala bestea erabiltzeak —edota erabiltzeari uko egiteak— zein ondorio izan lezakeen iruzkindu dugu. Gizarte eta herri terminoak ez oposizioan, baizik eta elkarren osagarri ulertzearen alde egin dugu. Bigarren ataleko hipotesiak adierazten du hizkuntzak euskal identitatea konfiguratzerako orduan zein toki duen galdetzea bezain garrantzitsua dela identitateari buruzko diskurtsoek euskal hizkuntzaren ezagutza eta erabileran zein toki betetzen duten galdetzea. Arrastoan, euskal identitatea definitzeko erak hizkuntzaren ezagutzan eta erabileran modu batean ala bestean nola eragiten duen hausnartu behar dela defendatuko dugu. Euskal identitate delakoaren funtsaren aldakortasunari buruzko modaren aurka, nabarmenaraziko dugu euskaldunontzat erantzun beharreko lehenengo galdera ez dela «euskal identitatea zertan datza?» baizik eta «zer izan behar du euskal identitateak euskara normalizatzeko?». Hirugarren atala euskal kulturaren eta cultura vasca / culture basqueren arteko bereizketa burutuz irekiko dugu: euskal kultura eta cultura vasca ez dira gauza bera, euskal identitatea eta identidad vasca gauza bera ez diren bezala. Lehena integrazioaren emaitza da; bestea, asimilazioena. Bestalde, euskal kultura izan ez arren, euskal kulturarekin lotuta dago: identitateari buruzko diskurtso bat denez, euskal kulturari arnasa eman ala kendu egin diezaioke. Tesi-lan honetan defendatuko da «¿qué es cultura vasca?» eta «zer da euskal kultura?» galderak bi enuntziatu ezberdin direla eta, ondorioz, bi erantzun ezberdin behar dituztela . Laugarren atalean, Hego Euskal Herriko liburu-produkzioaren azterketa kuantitatibo bat eskainiko da, orain arte burutu ez den euskal/espainol ardatzak ezarritako bereizketaren argitan. Kontuan izan behar da Euskal Herrikoa ez dela euskararen gutxitzearen historia soilik, baizik eta erdaren hedapenaren historia. Hala, bataren egoeraren diagnosia ezin da besteena aintzakotzat hartu gabe egin, elkarri zentzua ematen diotelako.
aldizkariak.v1-0-165	{ "domain": "zientzia eta teknologia", "id": "ekaia_Zk.22 _2009_1", "issue": "Zk.22 _2009_", "year": "2009", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "ekaia", "edition": null }	# Parke eolikoak sare elektrikoaren zaindari Gerardo Tapia<sup>1</sup>, Ana Susperregui<sup>2</sup> eta M. Itsaso Martinez3 Sistemen Ingeniaritza eta Automatika Saila, Euskal Herriko Unibertsitatea Unibertsitate Eskola Politeknikoa, Europa Plaza 1, 20018 Donostia, e-mailak: 1gerardo.tapia@ehu.es, 2ana.susperregui@ehu.es, 3mirenitsaso\_martinez@ehu.es Laburpena: Zangozako «Salajones» parke eolikoan egindako esperimentazioa abiapuntutzat hartuz, artikulu honek frogatzen du egungo parke eolikoek energia berriztagarria eraginkortasunez sortu ez ezik, lagun dezaketela sare elektrikoaren tentsioa bere balio izendatuaren inguruan erregulatzen ere. Horretarako, badira sorkuntza eolikoarekin loturiko kontu oinarrizko batzuk, hala nola haize-errotaren osagaiak, turbina eolikoak haize-energia biraketa-energia mekaniko eraldatzeko era, abiadura aldagarriko haize-sorkuntzarako sistema hedatuenak, eta elikadura bikoitzeko sorgailu asinkronoen kontrol-egitura. Abstract: Starting from the experimentation carried out in «Salajones» wind farm, placed in Sangüesa (Navarre), this paper demonstrates that wind farms built nowadays are not only able to generate renewable energy efficiently, but may also contribute to regulate the grid voltage around its rated value. For that purpose, a number of fundamental issues related to wind generation are first dealt with; e.g., the components of a windmill, how wind energy is transformed into rotational mechanical energy by the wind turbine, the most widespread variable-speed wind generation systems, and the control scheme of doubly-fed induction generators. ### 1. SARRERA Haizearen erabilerak milaka urteko historia du. Haize-energia hainbat helburutarako erabili izan da antzinatik, ale-ehotze eta ur-ponpaketa bezalako nekazaritza jardueretatik abiatu, eta gaur egungo elektrizitatearen ekoizpena arte. 1970.eko hamarkadaren hasierako petrolioaren krisiaz geroztik, haize-energiaren teknologiak aipatzeko moduko garapena bizi izan du; batik bat bateriak kargatzeko erabiltzen zen maila baxuko teknologia esperimental bat izatetik, energia elektrikoaren sorkuntzarako teknologia nagusietako bat izatera heldu da bi hamarkadaren buruan. Egun, alde handiz, energia eolikoa da azkarren hedatzen ari den energia-iturri berriztagarria. Haize-energia garbia, amaigabea da eta dohainik lortzen dugu. Gainera, turbina eolikoek ekoiztutako elektrizitatearen kostuak, alderagarriak dira dagoeneko erregai fosiletan oinarritutako ohiko zentral batzuek sortzen dutenarekin [1]. Dena den, arrazoizko kostu horiek iristea posible egin duen energia eolikoaren hedapen zabalak badakartza zenbait desabantaila, sare elektrikoaren orekarekin eta bertan injektatzen den energiaren kalitatearekin zerikusia dutenak. Ondorioz, gero eta zorrotzagoak bihurtzen ari dira parke eolikoak garraio- nahiz banaketa-sareekin konektatzeko bete beharreko baldintzak, eta horrek kontrol-sistema sofistikatuagoen beharra sustatzen du [2]. Kontrol-diziplinari dagokionez, hiru dira, ziur aski, energia eolikoaren sorkuntzarekin zerikusia duten erronka nagusiak: energia-eraldaketaren optimizazioa, sorgailu eoliko eta sarearen arteko elkarrekiko lotura hobetzea, eta turbinaren egitura mekanikoak jasaten duen nekea gutxiagotzea [3]. Lehenak haizearen energia zinetikoa ahalik eta energia elektriko gehienera eraldatzea du helburu. Bigarrenak batik bat zerikusia du sareratzen den energia elektrikoaren kalitatea bermatzearekin. Asko dira kalitate horren alderdiak: besteak beste, potentzia-faktorea, sarean gertatu ohi diren izaera desberdinetako falten aurrean sorgailu eolikoek aurkezten duten portaera, harmonikoen injekzioa, «flicker»-igorpena, eta dorrearen itzal aerodinamikoaren efektua. Azkenik, haizearen berezko izaera aldakor eta zurrunbilotsuak eraginda, estres mekaniko handia jasan dezake turbina eta sorgailua lotzen dituen transmisio-sistemak. Estres horren minimizazioan datza hirugarren kontrol-erronka nagusia. Oro har aipatutako hiru kontrol-zereginetako bakoitzari bere aldetik ekin bazaio ere, agerikoak dira hirurek elkarrekiko dituzten loturak. Horrela, erraz suma daiteke sarearen faseetako bat lurrera erortzeak eragin kaltegarria duela unean sortzen ari den energia elektrikoaren maximizazioan. Baina hori ez ezik, horrelako falta arrunt baten ondorioz bibrazioak eragiten dira turbina eolikoa eta sorgailua konektatzen dituzten ardatzetan. Artikulu honek sareratzen den energiaren kalitateari dagokion alderdietako bat jorratzen du: potentzia-faktorearena, hain zuzen. Potentzia aktibo deritzo gailu elektrikoek energia elektrikoa energia mekaniko, argi-indar, energia termiko eta abarrekoetara aldatzeko benetan kontsumitzen duten potentziari. Potentzia erabilgarritzat har daiteke, hortaz, potentzia aktiboa, P letraz adierazi eta wattetan neurtzen dena. Dena den, bada potentzia elektrikoaren beste zati bat, besteak beste indukzioari esker funtzionatzen duten gailuetan eremu magnetikoak sortzen dituena: potentzia erreaktiboa. Hau, Q letraz adierazi eta volt-ampere erreaktibotan neurtzen da. S letraz aurkeztu ohi den itxurazko potentziak potentzia aktiboa nahiz erreaktiboa biltzen ditu ondoko eran: $$S = \sqrt{P^2 + Q^2},\tag{1}$$ eta volt-amperetan neurtzen da. cosφ bezala adierazten den potentzia-faktorea, ostera, P/S erlazioa da. Saio esperimentalek erakutsi izan dute elikadura bikoitzeko sorgailu asinkronoen ezaugarriez baliatuz, goberna daitekeela parke eolikoek sare elektrikoarekin trukatzen duten potentzia erreaktiboa. Potentzia erreaktibo hori egoki kontrolatzeak, berriz, lagun dezake sarearen tentsioa bere balio izendatuaren inguruan erregulatzen [4]. Ideia horiek guztiak naturaltasunez bereganatzeko, sorgailu eolikoen funtzionamenduarekin zerikusia duten oinarrizko kontzeptu batzuk aurkezten dira lehenbizi. ### 2. HAIZE-ERROTAREN OSAGAIAK 1. irudiak hiru palako haize-errota tipiko baten ontziska barruko oinarrizko osagaiak islatzen ditu. Bertan, engranaje-kaxa baten bitartez akoplatzen diren bi ardatz ikus daitezke: abiadura txikikoa eta handikoa, hain zuzen. Abiadura txikikoa lotuta dago haizearen eraginpean bira egiten duen turbina eolikoaren errotorearekin, eta abiadura handikoa ostera, energia elektrikoaren sorgailuarekin. ![](_page_2_Figure_5.jpeg) 1. irudia. Haize-errota baten ontziskaren zeharkako ebaketa. Turbina modernoetan palak orientagarriak izan ohi dira. Horrenbestez, egoeraren arabera, haizetik energia gehiago ala gutxiago jaso ahal izateko, tarte jakin batean alda dezakete beraien inklinazio-angelua d«pitch» deri- tzonad. Esate baterako, haize indartsuen pean, turbinak haizetik bereganatzen duen energiak sorgailuak sare elektrikora bidera dezakeena gainditzen badu, energia-soberakinak sorgailua azeleratu egiten du ezinbestean. Azelerazio hori mugatzeko, palen inklinazioa aldatzen da, eta horrenbestez haizetik erauzten den energia gutxiagotu egiten da. Dena den, sorgailuaren ardatza balaztatu egiten da sorgailu elektriko bera nahiz gainerako osagaien egitura mekanikoa arriskuan jarriko lukeen gehienezko biraketa-abiadura batetik gora. Eta azken neurri hori ere nahikoa ez balitz, palak haize-energiarik ez jasotzeko kokatu, eta sorgailua sare elektrikotik deskonektatzen da. Bere ontziska dorrearekiko biratzeko aukera ere eskain dezake zenbait haize-errotak, «yaw» bezala ezagutzen den angelua motor batez eragindako transmisio-sistema mekaniko baten bitartez aldaraziz. Turbinaren palek ekorturiko azalera aire-korrontearekiko zut mantentzea da mekanismo honen helburua. Horretarako, haizearen norabide-aldaketak ontziskaren atzealdean kokatutako haize-orratzaren bitartez detektatzen dira. Leku berean instalatutako anemometroak berriz, posible egiten du haizearen une oroko abiadura ezagutu eta erregistratzea. Espero zitekeen bezala, kontrol-sistema bat behar da haize-errotaren ontziskaren kokapena eta turbinaren palen inklinazio-angelua automatikoki gobernatzeko. Baina ez hori bakarrik, kontrolagailuaren eginkizunen artean badago ardatzetako estres mekanikoa minimizatuz ahalik eta energia elektriko gehien sortu eta egoki sareratzea ere. Egun eraikitzen diren haize-errotetan erabiltzen diren kontrol-sistemak oso sofistikatuak eta begizta anitzekoak izan ohi dira, sarritan kontrol aurreratuan oinarritzen diren algoritmoak inplementatzen direlarik. Laburbilduz, sorgailu eoliko baten baitan hurrengo hiru prozesuak gertatzen direla esan daiteke: turbina eolikoak haize-energia energia mekaniko eraldatzen du, sorgailuak energia mekanikoa energia elektriko bihurtzen du eta, azkenik, kontrolagailuak energia elektriko horren sareratze egokia bermatzen du. ### 3. HAIZE-ENERGIAREN ERALDATZE PROZESUA R luzerako palak dituen turbina bati haizeak eskaintzen dion Pw potentzia ondokoa da: $$P_{w} = 0.5\pi R^2 \rho_a v_w^3, \tag{2}$$ non ρ<sup>a</sup> airearen dentsitatea eta Ƴ<sup>w</sup> haizearen abiadura baitira. R2 konstanteak turbinaren palek ekortzen duten azalera aurkezten du. (2) ekuazioaren arabera, airearen dentsitateak eragina du baina, haizearen abiadura-aldaketek dute islarik nabarmenena Pw potentzian. Haize-potentzia horretatik guztitik turbinak bereganatzen duen $P_m$ potentzia mekanikoa, ordea, hurrengoa da: $$P_m = 0.5\pi R^2 \rho_a C_p(\beta, \lambda) v_w^3, \tag{3}$$ $C_p$ potentzia-koefizientea izanik. Dimentsiorik gabeko zenbaki horrek hau adierazten du: haizeak turbinari eskaintzen dion energia guztiaren zein frakzio —hainbesteko bateko — eskuratzeko gai den turbina. Turbinaren eraginkortasunaren adierazle bat da, hortaz. Harrigarria badirudi ere, froga daiteke $C_p$ -k ezin duela 0,59 balioa gainditu [3]. Beste hitz batzuetan, gehienez haize-energiaren % 59 beregana dezake, energia mekaniko moduan, turbina ideal batek. Goi muga horri Betzen muga deritzo [5]. (3) adierazpideak agerian uzten du $C_p$ bi aldagairen araberakoa dela. $\beta$ -k palen «pitch» angelua adierazten du. $\lambda$ ostera, palaren muturreko abia-dura-erlazioa izeneko parametroa da —«tip-speed-ratio», alegia—, eta ondoko eran kalkulatzen da: $$\lambda = \Omega_t R / v_w, \tag{4}$$ non $\Omega_t$ turbinaren biraketa-abiadura baita —abiadura txikiko ardatzarena, alegia—. (4) ekuazioaren zenbakitzaileari erreparatuz, turbinako palen muturren abiadura tangentzialari dagokiola ikusten da; hortik datorkio izena $\lambda$ -ri. Horrenbestez, $C_p$ hurrengo lau faktoreen araberakoa dela esan daiteke: turbina espezifikoaren forma, haizearen $v_w$ abiadura, turbinaren $\Omega_t$ biraketa-abiadura eta palen «pitch» angelua. Ondorioz, behin turbinaren egitura eta forma finkatuz gero, bi dira kontrol pean izan daitezkeen aldagaiak $C_p$ -ren balioa optimizatzeko: $\Omega_t$ eta $\beta$ . Xehetasun gehiegi eman gabe, hau esan daiteke: $C_p$ optimoa lortzearren abiadura konstanteko sistemetan (AKS) $\beta$ gobernatzen den bitartean, abiadura aldagarriko sistemetan (AAS) $\lambda$ kontrolatzen da, horretarako turbinaren $\Omega_t$ biraketa-abiadura haize-abiadurari egokituz. Energia-iturri aldakorretan oinarritutako AKS nahiz AAS sorkuntza-sistemen funtzionamendu moduak eskematizatzen ditu 2. irudiak. Nahiz eta bi kasuetan energia-iturri aldakor batetik abiatu, sortzen den energia elektrikoak maiztasun finkokoa izan behar du, sareratu egin behar baita. AKS sistemetan — A kasuan — sorgailua sare elektrikoarekin konektatu ohi da zuzenean, eta horrek bere biraketa-abiadura konstantea izatea eragiten du. Abiadura angeluar hori sareak sorgailuari ezartzen dion maiztasun sinkronoari dagokiona da, hain zuzen. Horiek horrela, konpentsazio mekanikoa da haizetik jasotzen den energia mekanikoa maximizatzeko gelditzen den irtenbide bakarra; hau da, turbinako palen «pitch» angelua egokitu behar da. AAS sistemen sorgailuak ostera —B kasuan—, potentzia-bihurgailu elektronikoen bitartez konektatzen dira sarearekin. Ezaugarri horrek ![](_page_5_Figure_1.jpeg) 2. irudia. Energia-iturri aldakorretan oinarritutako sorkuntza-sistemak. posible egiten du sorgailuek biraketa-abiadura aldatzea, era horretan ƪ gobernatu eta turbinak bereganatzen duen Pm optimizatzeko aukera eskainiz. Kasu honetan, ia operazio-eremu osoan zehar ơ konstante mantentzen dute, haizetik ahalik eta energia gehien erauzteko asmoz. Pm-k sorgailuaren potentzia izendatua gainditzen duenean soilik aldarazten da ơ. Horrelakoetan, aitzitik, haizetik jaso daitekeen energia mugatu behar dugu, sorgailu eta turbinak gehiegizko abiaduraz bira egin ez dezaten. Konpentsazio mekanikoak eragiten duen erantzuna, nabarmen motelagoa da potentzia bihurgailuen bitartez aldagai elektrikoak kontrolatuz lortzen dena baino. Ondorioz, AAS sorkuntza-sistemekin alderatuz, AKS sistemek kalitate baxuagoko energia elektrikoa sortzeaz gain, estres mekaniko handiagoa jasaten dute ardatzetan, oro har. Arrazoi beragatik, AKS sistemek araudi berriari egokitzeko ahalmen murritzagoa dute, parke eolikoak banaketa- nahiz garraio-sareekin konektatzeko bete beharreko baldintzak zorrotzak baitira. Ez da harrigarria, hortaz, egun eraikitzen diren parke eolikoak abiadura aldagarriko sorkuntza-sistemetan oinarriturikoak izatea batik bat [6]. ## 3.1. AAS sistema baten potentzia optimoko kurba Dagoeneko esan da AAS sistemetan ơ konstante mantendu ohi dela sorgailua bere potentzia izendatua sortzera iristen den arte. Finkatzen den ơ-ren balio horrek haizetik ahalik eta energia gehien jasotzen laguntzea du helburu. Operazio modua hori dela onartuz, posible da Cp eta ƪ-ren arteko erlazioa esperimentalki ezartzea turbina jakin bakoitzerako. 3. irudiak potentzia-koefizienteak ƪ-ren funtzioan aurkezten duen ohiko ezaugarri bat islatzen du [7]. Bertan ikus daiteke Cpo = 0,52 potentzia-koefiziente optimoa bermatzeko, turbina jakin horretarako ƪ-ren balioa ƪo = 4n konstante mantendu behar dela. Horretarako, (4) adierazpidetik ondoriozta daiteke turbinaren abiadura haize-abiadurari egokitzea beharrezkoa dela. ![](_page_6_Figure_4.jpeg) 3. irudia. Potentzia-koefizientearen berezko kurba tipikoa. Demagun sorgailuaren eta turbina eolikoaren abiadurak ondoko eran erlazionaturik daudela: $$\omega = N\Omega_t, \tag{5}$$ non N engranaje-kaxaren transmisio-erlazioa baita. Cpo potentzia-koefiziente optimoa eragiten duen ƪo konstante mantentzea lortuko balitz, sor- gailuaren eta haizearen abiaduren arteko hurrengo erlazio lineala ezarriko litzateke (4) eta (5) ekuazioetatik abiatuz: $$\omega = (N\lambda / R)v_{yy} \tag{6}$$ Hortaz, (3) eta (6) adierazpideak kontuan izanik, turbinak haizetik beregana dezakeen $P_{mo}$ potentzia mekaniko optimoa ondoko eran adieraz daiteke sorgailuaren biraketa-abiaduraren menpe: $$P_{mo} = \frac{\pi R^5 \rho_a C_{po}}{2N^3 \lambda_o^3} \,\omega^3,\tag{7}$$ eta turbina jakin horri dagokion $C_p$ -ren berezko kurbak finkatutako $C_{po}$ eta $\lambda_o$ parametroen araberakoa da. Potentzia mekaniko optimoaren kurba kubiko hori 4. irudian aurkezten da 660 kW-eko sorgailu baten kasurako [8]. Irudi berean beste kurba-familia bat ere aurkeztu da. Familia horretako kurba bakoitza 4 ÷ 15 m/s tarteko haize-abiadura bati dagokio. Esperimentalki lortzen diren kurba horiek hau adierazten dute: haize-abiadura finko baterako, turbinak jasotzen duen potentzia mekanikoa nola aldatzen den sorgailuaren biraketa-abiaduraren funtzioan. Familia osatzen duten kurba parametriko horien guztien maximoe- ![](_page_7_Figure_7.jpeg) 4. irudia. Potentzia optimoaren kurba 660 kW-eko sorgailu baterako. tatik igarotzen da potentzia optimoaren kurba. Sorgailuaren 660 kW-eko potentzia izendatutik gora, konstante mantentzen da turbinak bereganatzen duen potentzia, potentzia optimoaren kurbatik nahita aldenduz. Horrenbestez, potentzia konstante mantentzen den operazio tarte hori «pitch» angeluaren kontrol-eremuari dagokio. ### 4. ABIADURA ALDAGARRIKO SORKUNTZA-SISTEMAK Haizea eta turbinaren arteko elkarrekintza deskribatu ostean, abiadura aldagarriko sistemetan ezarri ohi diren sorgailuak eta horiek sarearekin konektatzeko erabiltzen diren konfigurazioak laburbilduko dira atal honetan. ## 4.1. Iman iraunkorreko makina sinkronoa eta urtxintxa-kaiolako makina asinkronoa Korronte alternoko bi makinok harilkatutako estatore trifasikoa dute. Errotorea ostera, iman iraunkorretan oinarrituz eraikita dago lehen kasuan, eta urtxintxa-kaiola izenez ezagutzen den egitura du bestean. Egitura hori ardatz batean muntatutako zilindro bat da. Luzetara ipinatako aluminio ala kuprezko ildaskadun barra eroaleak ditu barruan. Barra horiek bi muturretan konektatzen dira kaiola osatzen duten uztaiak zirkuitu laburra sortuz. Izena uztai eta barrez osatutako kaiola horren eta hamster baten gurpilaren artean dagoen antzekotasunetik datorkio dbadira antzekoak ere etxeko kattagorrientzatd. Bi makina mota horiek sortutako energia era berean sareratzen da. 5. irudiak erakusten duen moduan, sorgailuaren estatorea bihurgailu itzulgarri baten bitartez konektatzen da sarearekin aipatutako bi kasuetan. Bihurgailu itzulgarria «back-to-back» konfigurazioan ipinitako hiru faseko bi alderanzgailuz osaturik dago. Horien artean korronte zuzeneko busa dago kokaturik. ![](_page_8_Figure_7.jpeg) 5. irudia. Iman iraunkorreko sorgailu sinkrono eta urtxintxakaiolako sorgailu asinkronoaren konexioa. Bihurgailu itzulgarriko bi alderanzgailuen bektore-kontrolari esker [9- 11], sortutako energia elektrikoak sarearen maiztasuna eta tentsio izendatua izango dituela ziurta daiteke, errotorearen biraketa-abiadura edozein bada ere. Bihurgailu itzulgarriaren potentziak sorgailuaren potentzia izendatuaren antzekoa izan behar duenez, bihurgailuaren beraren tamaina da eragozpenik handiena. Horretaz gain, eragindako distortsio harmonikoa ere potentzia bereko iragazkien bitartez desagerrarazi behar da. ## 4.2. Harilkaturiko errotoredun eta elikadura bikoitzeko makina asinkronoa edo DFIM Makina mota honen estatorea ez ezik, errotorea ere harilketa trifasiko batez osaturik dago. Horrenbestez, igurzpen-eraztunen bitartez, posible da errotoreari ere zuzenean tentsio trifasikoa ezartzea. Gainera, Scherbius bezala izendaturiko konexioaz hornituz, abiadura aldagarriko eragingailu gisa erabili izan da. Kasu honetan, estatorea zuzenean konektatzen da sarearekin, eta errotorea aldiz, bihurgailu itzulgarri baten bitartez dikusi 6. irudiad. Horrenbestez, DFIM akronimo ezaguna elikadura bikoitz hori ingelesez adierazten duen doubly-fed induction machine izendapenetik datorkio. Oraingoan ere, bektore-kontrolari esker, sarearen tentsio izendatua eta maiztasun bereko energia sortzeko ahalmena du biraketa-abiadura tarte jakin batentzat [12]. ![](_page_9_Picture_4.jpeg) 6. irudia. DFIM motako sorgailuaren konexioa. Pr irristadura-potentzia kontrolpean izanda, errotorearen benetako biraketa-abiadura eta abiadura sinkronoaren arteko ezberdintasuna konpentsatzea da bihurgailuaren betebeharra. Errotorearen biraketa-abiadura abiadura sinkronoarekin bat ez badator ere, estatoreko tentsioak nahiz korronteak sare elektrikoaren maiztasun berdinekoak izan behar dute. Hori lortzeko, errotorean potentzia injektatzen da abiadura azpisinkronoetan; abiadura su- persinkronoetan aldiz, potentzia erauzi egiten da errotoretik. Potentzia horri irristadura-potentzia deritzo. Espero zitekeen bezala, errotore aldetik kudeatu beharreko konpentsazio-potentzia horren maila errotorearen abiadura sinkronismo-abiaduratik aldendu ahala handiagotzen da. Ondorioz, bihurgailu itzulgarriaren dimentsioa, sinkronismo-abiaduraren inguruan lortu nahi den abiadura tarte eraginkorraren araberakoa da. Aldaketa tarte hori sinkronismo-abiaduraren % 20koa baino txikiagoa izan ohi denez, erabili beharreko bihurgailua aurreko kasukoa baino askoz txikiagoa da, sorgailuaren potentzia izendatuaren % 25 eta 30 artekoa, oro har. Sorgailu mota honen desabantaila nagusia harilkaturiko errotoreak tenperaturarekiko duen sentikortasun handia da. Potentzia bera izanda gainkarga-ahalmena murriztu, pisua gehitu, eta sistema osoaren bolumena handiagotzen da, hortaz. Honek guztiak hozte-sistema berriak bilatzera bultzatzen gaitu. ## 4.3. Elikadura bikoitzeko «brushless» makina asinkronoa Estatore bikoitzekoa bezala ere ezagutzen den makina mota honek urtxintxa-kaiolako errotorea eta bi harilketa trifasiko independentez osatutako estatorea ditu. Azken bi hauek potentzia-harilketa (PH) eta kontrol-harilketa (KH) dira. 7. irudiak islatzen duen eran, PH eta KH zuzenean eta bihurgailu itzulgarri baten bitartez konektatzen dira sarearekin, hurrenez hurren. ![](_page_10_Picture_5.jpeg) 7. irudia. Estatore bikoitzeko sorgailu asinkronoaren konexioa. Estatoreko bi harilketen arteko akoplamendu elektromagnetikoa saihestu eta beraien arteko zeharkakoa errotore bidez indartzea da makina mota honen diseinua eginda lortu nahi den helburu nagusietako bat. Horrela, errotorearen biraketa-abiadura edozein izanik ere, kontrol-harilketa gobernatuz, potentzia-harilketan anplitude eta maiztasun izendatuak dituen tentsioa sorrarazten da zeharka. Horretarako, kontrol-harilketaren bitartez, magnitude elektriko ezberdinek hartu beharreko balioak induzitzen dira errotorean [13,14]. Bihurgailuaren tamainari dagokionez, sorgailuaren potentzia izendatuari legokiokeena baino askoz ere txikiagoa da; potentzia bereko DFIM motako sorgailu batek erabiliko lukeenaren antzekoa, hain zuzen. Gainera, gainkargak jasateko duen berezko gaitasunak eraginda, makina oso sendoa da eta edozein tokitan erraz instala daiteke. Dena den, esan beharra dago egun ez dela ohikoa makina mota hau potentzia handiko sorgailuetan topatzea. Hala ere, aurreikuspenen arabera, noizbait serie-ekoizpena maila garaietara iritsiko balitz, sorgailu honen diru-kostua urtxintxa-kaiolakoarena baino % 10 garaiagoa gertatuko litzateke; DFIM-arenaren % 20 azpitik, gutxi gorabehera. Bihurgailuaren prezioa ostera, DFIM-ak erabilitakoari dagokionaren ingurukoa izango litzateke, urtxintxa-kaiolakoak behar duenaren salneurriaren % 50 ÷ 70 azpitik. ### 4.4. Polo anitzeko makina sinkronoa TWindformerT Makina mota honen aitzindaria eta adibideetako bat da 8. irudian erakusten den ABB enpresan garatutako Windformer izeneko sorgailu eolikoa [15]. Engranaje-kaxarik eza da potentzia handiko sorgailu mota honen ezaugarri aipagarrienetako bat; izan ere, makinaren errotorea iman iraunkorreko polo anitzez osaturik dagoenez, abiadura txikiz egiten du bira, abiadura handiko ardatzaren beharra saihestuz. Horretaz gain, transformadore beharrik ere ez duenez, mantentze-kostuak nabarmen murriztea lortzen da. ![](_page_11_Picture_6.jpeg) ![](_page_11_Picture_7.jpeg) 8. irudia. Windformer sorgailu eolikoaren bi ikuspegi1. <sup>1</sup> ABB-ren oniritziarekin argitaratuta. Kostalde nahiz itsas barruko instalazioetan aritzeko bereziki diseinaturik dago sorgailu eoliko hori. Horrelako kokalekutan, haizearen batezbesteko abiadura handiak eraginda, energia maila handia beregana dezake turbina eoliko batek, eta potentzia izendatu handiko sorgailua da Windformerra, 3 eta 5 MW artekoa, hain zuzen. Bistakoa da potentzia maila bera sortzeko haize-errota gutxiago erabiltzeak ikuste-inpaktua murrizten duela; inpaktua are txikiagoa izango da, jakina, aipatutako haize-errotak itsas barruan instalatuz gero. Bestetik, engranaje-kaxarik eta transformadorerik ezak dakarren mantentze lan txikiagoren premia funtsezkoa da horrelako instalazioetan, zailagoa baita itsas barruko aerosorgailuetara heltzea. Biraketa-abiadura aldagarriaren pean edozein maiztasunetako energia elektrikoa sortu ostean, korronte zuzenera arteztu eta azpiestazio batera garraiatzen da. Behin azpiestazioan, berriro ere sarearen maiztasuneko korronte alternora bihurtu eta zuzenean sareratzen da. # 5. DFIG SORGAILUEN KONTROL-EGITURA Ziur aski, elikadura bikoitzeko sorgailu asinkronoa (DFIG) d«doubly fed induction generator»d da erabiliena egungo parke eolikotan. Atal honetan bere kontrol-sistemaren zati garrantzitsu bat deskribatuko da laburki: DFIG sorgailuak sare elektrikoarekin trukatzen dituen potentzia aktibo eta erreaktiboa bakoitza bere aldetik gobernatzea ahalbidetzen duena. DFIM sorgailuaren errotore aldeko bihurgailuaren kontrol-egitura bideragarrietako bat islatzen da 9. irudian [8,16]. Xehetasun gehiegi eman gabe, kontrol-egitura kaskadan kokatutako bi begiztaz osaturik dagoela ikus daiteke: barne eta kanpo begiztak. Barne begiztaren eginkizuna errotorearen harilketak zeharkatzen dituen korronte trifasikoa gobernatzea da. Horretarako, DFIM sorgailuaren elikatze-tentsioak orekatuak direla onartuz, estatorearen nahiz errotorearen bi faseko aldiuneko korronteak neurtu behar dira. Gainera, errotorearen aldiuneko Ƨ<sup>r</sup> posizio angeluarra ere zehatz ezagutu behar da. Orokorrean gehikuntza-encoder bat erabiliz zuzenean neurtu ohi bada ere, sentsorerik gabeko kontrol-eskemetan egoera-behagailuen bitartez balioesten da [11,17]. 9. irudiari erreparatuz, ikus daiteke barneko kontrol-begiztari ezartzen zaizkion irx ref eta iry ref kontsignak errotoreko korrontearen irx eta iry osagaiei dagozkiela. Errotorearen bi faseko korronteetatik abiatuz, eta erreferentziasistemaren aldaketa egin ostean, ondoriozta daitezke irx eta iry. Berez, barne begiztak kontrolatzen dituen bi korronte-osagai horiek esanahi fisikorik ez duten arren, posible egiten dute DFIG-ak sarearekin estatore aldetik tru- ![](_page_13_Figure_1.jpeg) 9. irudia. DFIG-aren errotore aldeko bihurgailuaren ereduzko kontrola. katzen dituen $P_s$ eta $Q_s$ potentzia aktibo eta erreaktiboa erraz eta elkarrekintzarik gabe gobernatzea; izan ere [11], $$P_s \simeq -1.5 \frac{L_m}{L_s} \|\vec{v}_s\| i_{ry} \tag{8}$$ $$Q_s \simeq 1.5 \frac{L_m}{L_s} \|\vec{v}_s\| \left( \|\vec{i}_{ms}\| - i_{rx} \right) \tag{9}$$ dira, non $L_m$ eta $L_s$ magnetizazio- eta estatore-induktantziak, eta $\|\vec{v}_s\|$ eta $\|\vec{i}_{ms}\|$ estatoreko tentsioaren eta magnetizazio-korrontearen puntako balioak baitira. Sarearekin konektaturiko DFIM sorgailuen kasuan, $\|\vec{v}_s\|$ eta $\|\vec{i}_{ms}\|$ ia konstante mantentzen dira ohiko erabileran, eta, ondorioz, $i_{ry}$ eta $i_{rx}$ aldatuz $P_s$ eta $Q_s$ kontrola daitezkeela adierazten dute (8) eta (9) adierazpideek. $i_{rx}$ eta $i_{ry}$ nahi bezala gobernatzeko, errotorean ezarri behar diren $v_{rx}$ eta $v_{ry}$ tentsio-osagaiak PI kontrolagailuak eta «feedforward» seinaleak erabiliz kalkulatzen dira barne begiztan. Dena den, $v_{rx}$ -ek eta $v_{ry}$ -k ere esanahi fisikorik ez dutenez, dagokien tentsio trifasikoa ondorioztatu behar da errotorea elikatu ahal izateko. Horretarako, $v_{rx}$ eta $v_{ry}$ -tik abiatuz, $i_{rx}$ eta $i_{ry}$ lortzeko egin den erreferentzia-sistemaren aldaketaren alderantzizkoa gauzatu behar da. Horretan datza, hain zuzen, bektore-kontrola: makinaren kontrolari eragiten dioten magnitude elektrikoak erreferentzia-sistema berezi batean adierazten dira kontrola errazteko. Sistema honek, estatorearen fluxuare-kin batera bira egiten du DFIG-aren kasuan. Behin ezarri beharreko kontrol-seinaleak bertan kalkulatu ondoren, jatorrizko erreferentzia-sistema trifasikoan duten balioa ondorioztatzen da. Teknika horren bitartez, lortzen da korronte alternoko makinak eszitazio independenteko korronte zuzeneko makinak bailiran gobernatzea. Barne begiztak kontrol-seinale gisa kalkulatzen duen tentsio trifasikoa errotore aldeko bihurgailuaren bitartez ezartzen zaio DFIG-ari. Horretarako, PWM —Pulse Width Modulation— ala SVM —Space-Vector Modulation— moduko modulazio-teknikak erabili ohi dira [18]. Kanpoko kontrol-begiztak bere aldetik, sorgailuak sarearekin trukatzen dituen $P_s$ eta $Q_s$ potentziak bakoitza bere aldetik gobernatzen ditu. 9. irudiak erakusten duen eran, kontrolatu beharreko $P_s$ eta $Q_s$ -ren aldiuneko balioak kalkulatzeko, estatorearen bi faseko aldiuneko korronteez gain, tentsioak ere neurtu behar dira. Kontrol-seinale bezala barne begiztari eman beharreko $i_{rx}$ ref eta $i_{ry}$ ref kontsignak sortzen ditu kanpo begiztak. Kasu honetan ere PI-ak erabiltzen dira kontrolagailu gisa. Atal honetan deskribatu den errotore aldeko bihurgailuaren kontrolegiturari buruzko xehetasunak, eta bertako PI kontrolagailuak doitzeko metodo bideragarri bat [16] eta [19] erreferentzietan aurki daitezke, hurrenez hurren. Bestalde, 9. irudiak islatzen ez duen sarearen aldeko bihurgailua ere bektore-kontrola ezarriz gobernatu ohi da. Kasu horretan, hurrengo bi helburu ditugu: «back-to-back» konfigurazioko bi alderanzgailuen tarteko korronte zuzeneko busaren tentsioa erregulatzea, eta sorgailuaren errotoreak sarearekin potentzia erreaktiborik truka ez dezan bermatzea [20]. Orokorrean, potentzia aktiboaren $P_{s \text{ ref}}$ kontsigna 4. irudiko potentzia optimoaren kurban oinarrituz ezartzen zaio kanpoko kontrol-begiztari. Estrategia horrek haizearen energia ahalik eta gehien ustiatzea du helburu. Potentzia erreaktiboaren $Q_{s \text{ ref}}$ kontsignari dagokionez ostera, zero balioan mantentzea zen joera ohikoena duela gutxi. Dena den, hurrengo atalean azaltzen den bezala, egoeraren arabera lagungarria gerta dakioke sare elektrikoari sorgailuen potentzia erreaktiboa ezberdin zero diren balioen inguruan erregulatzea. Horretarako, funtsezkoa da sorgailuen sorkuntza-mugak ezagutzea. Errotoreko korrontearen aldiuneko $\|\vec{i_r}\|$ puntako balioa ondoko eran kalkula daiteke: $$\left\| \vec{i}_r \right\| = \sqrt{i_{rx}^2 + i_{ry}^2} \,.$$ (10) Errotorearen harilketek korronte maila jakin bat jasan dezaketenez, (10) adierazpideari erreparatuz, argi dago $i_{ry}$ korronte-osagaia handitzen den heinean $i_{rx}$ -ek har dezakeen balio maximoa txikiagotu egiten dela. Hortaz, (8) eta (9) ekuazioak kontuan izanik, ondorioztatzen da $Q_s$ potentzia erreaktiboa sortu ala xurgatzeko duen ahalmena murrizten dela DFIG-ak sortzen duen $P_s$ potentzia aktiboa areagotzearekin batera. 10. irudiak 660 kW-eko DFIG bati dagozkion P-Q karga-kurbak erakusten ditu [8]. Potentzia aktiboaren edozein baliorentzat sorgailuak gehienez sor eta xurga ditzakeen potentzia erreaktiboaren balioak islatzen dituzte kurba horiek. Irudi horretan, sortutako potentzia erreaktiboa zeinu positiboz aurkezten da, eta xurgatutakoa ordea, zeinu negatiboz. DFIG-ak potentzia erreaktiboa sortzen duenean sorgailu kapazitibo bat bailitzan jokatzen du. Aitzitik, potentzia erreaktiboa xurgatzen duenean, sorgailu induktibo gisa aritzen da. ![](_page_15_Figure_3.jpeg) 10. irudia. Sorgailuaren P-Q karga-kurbak. Lerro etenez erakusten diren hiru kurba beltzak makinari berari dagozkio, eta hiru giro-tenperatura ezberdinetan lortuak dira —zehazki 30, 50 eta 60 °C-an—. Ikus daitekeenez, giro-tenperatura igo ahala, orduan eta murriztaileagoak bihurtzen dira P-Q karga-kurbak. Azken hau ez da harritzekoa; izan ere, zailagoa suertatzen da giro-tenperatura igotzearekin batera, errotorearen harilketetan sortzen den beroa xahutzea, eta, ondorioz, errotoreak hondatu gabe jasan dezakeen korronte maila baxuagoa da. Bestalde, edozein giro-tenperaturatan lortutako kurbak ez daude abszisa-ardatzaren jatorrian zentraturik. Horrek esan nahi du makinaren izaera induktiboak eraginda, errazagoa zaiola sorgailuari potentzia erreaktiboa xurgatzea sortzea baino. Makinaren berotze-saiakuntzatik abiatuta, 10. irudiko P-Q kurba horiek esperimentalki ondorioztatu dira. Azkenik, 10. irudian ageri den karga-kurba gorria bihurgailu itzulgarriari dagokio, eta kudea dezakeen korronte maila kontuan izanda ondorioztatu da. Bihurgailuaren P-Q kurba hori ez da makinarenak bezain murriztailea; ondorioz, bihurgailua eransteak ez dio inolako sorkuntza-muga gehigarririk ezartzen sorgailuari. Horrenbestez, une bakoitzeko giro-tenperaturaren arabera, makinaren karga-kurba egokia aukeratu beharko litzateke potentzia erreaktiboaren mugak ahalik eta eraginkortasun handienez ezartzeko. Dena den, sorgailuaren errotorearen inguruko giro-tenperatura neurtzearen beharra saihesteko, 60 °C-ko tenperaturaz lortutako P-Q kurba dmurriztaileenad hartzen da erreferentzia gisa. ### 6. PARKE EOLIKOAK TENTSIOAREN ZAINDARI Ezaguna da tentsioa eta potentzia erreaktiboaren artean dagoen erlazio estua. Horren ondorioz, sare elektrikoaren puntu jakin batekin konektaturiko karga induktiboek potentzia erreaktiboa xurgatzen dutenean, bertako tentsioak jaisteko joera erakusten du. Aitzitik, beraien izaera kapazitiboak eraginda, kargek potentzia erreaktiboa sortzen badute, tentsioak gora egingo du. Horiek horrela, DFIG-ek konektatzen diren sare elektrikoaren tentsio-erregulazioan parte har dezakete potentzia erreaktiboa era kontrolatuan sortu nahiz xurgatzeko duten ahalmenari esker. Gainera, parte hartze horrek ez luke potentzia aktiboaren sorkuntza-prozesua oztopatuko; izan ere, aurreko atalean azaldutakoaren arabera, DFIG-en potentzia aktibo eta erreaktiboa bakoitza bere aldetik eta elkarrekintzarik gabe kontrola daitezke. Ideia hori orokortuz, DFIG hutsez osatutako parke eolikoek sare elektrikoaren tentsioa balio tarte egokietan mantentzen lagun dezaketela pentsa daiteke; hau da, DFIG-ez osaturiko parke eolikoek tentsioaren erregulazio sekundarioan parte har dezakete, potentzia erreaktiboaren iturri jarraitu gisa aritzeko ahalmena baitute [4]. Gainera, DFIG-en karga-kurbek islatzen dutenaren arabera, parke eolikoek sortzen duten potentzia aktiboa jaitsi ahala, potentzia erreaktiboa sortu ala xurgatzeko duten ahalmena areagotu egiten da. Hortaz, haize-abiadura txikietan areago lagun dezakete sarearen tentsio-profila mantentzen. Horrenbestez, nahiz eta haize-abiaduraren jaisteak parke eolikoen jabeen etekinak gutxiagotzea dakarren, diru-galera horiek orekatzea lor daiteke tentsioaren erregulazio sekundarioa zerbitzu gehigarri gisa eskainiz gero. Egoera honetan, sarearen beharren arabera, potentzia aktiboaren sorkuntza optimizatzeari eman beharrean, lehentasuna tentsioaren erregulazio sekundarioari ematea erabaki dezake operadoreak, haize-abiadura handia izanagatik ere. #### 6.1. «SAME $\cos \varphi$ » kontrol-algoritmoa [8], [4] eta [21]n, estrategia batzuk proposatzen dira DFIG-ez osatutako parke eoliko batek sarearekin trukatzen duen potentzia erreaktiboa kontrolatu ahal izateko. Jarraian, laburki deskribatu eta aztertuko da haietako bat, 2000. urtean lehenengo aldiz Zangozako «Salajones» izeneko parke eolikoan esperimentalki baliozkotu zena, hain zuzen. Kontrol-algoritmoa hurrengo sei urratsez osaturik dago; lehen laurak parkearen konputagailu zentralean exekutatzen dira, bosgarrena eta seigarrena aldiz, parkeko DFIG guztien tokiko kontrol-sistemetan. #### k-garren laginketa unea: 1. Operadore elektrikoak ezartzen duen potentzia erreaktiboaren $Q_{\text{park ref}}(k)$ kontsignatik abiatuz, parke eolikorako lortu nahi den $\varphi_{\text{park ref}}(k)$ potentzia-angelua ondoko eran ondorioztatzen da: $$\varphi_{\text{park ref}}(k) = \arctan \frac{Q_{\text{park ref}}(k)}{P_{\text{park}}(k)},$$ (11) non parke eolikoaren $P_{\text{park}}(k)$ potentzia aktiboa irteerako barran neurtzen baita. 2. Parkearen irteerako barran neurturiko $P_{\text{park}}(k)$ eta $Q_{\text{park}}(k)$ potentzia aktibo eta erreaktiboan oinarrituz, parke eolikoaren $\varphi_{\text{park}}(k)$ potentzia-angelua horrela kalkulatzen da: $$\varphi_{\text{park}}(k) = \arctan \frac{Q_{\text{park}}(k)}{P_{\text{park}}(k)}.$$ (12) - 3. $e(k) = \varphi_{\text{park ref}}(k) \varphi_{\text{park}}(k)$ errore seinaletik abiatuz, konputagailu zentralak DFIG guztiei eskatu beharreko $\varphi_{\text{ref}}(k)$ potentzia-angelu bakarra PI kontrolagailu bat erabiliz kalkulatzen da. Lortzen den $\varphi_{\text{ref}}(k)$ kontrol-seinaleak $-\pi$ eta $\pi$ rad artekoa behar du. - 4. $tan[\varphi_{ref}(k)]$ seinalea kalkulatu ostean, konputagailu zentraletik DFIG guztien kontrol-sistemetara igortzen da. «tan» funtzioaren aldakirik oinarrizkoena erabiltzen denez, emaitzak sarrerako $\varphi_{ref}(k)$ argumentuaren zeinu berdina du. Horrela, potentzia-angeluaren tangentearen balioa metatzeaz gain, potentzia erreaktiboa sortu —zeinu positiboa— ala xurgatu —zeinu negatiboa— behar den ere adierazten da kontrol-seinale bakar baten bitartez. - 5. Parke eolikoko i-garren DFIG-ak $tan[\varphi_{ref}(k)]$ seinalea jasotzen duenean, bere tokiko kontrol-sistemak lortu beharreko estatore aldeko $Q_{s \text{ ref } i}(k)$ potentzia erreaktiboa —ikusi 9. irudia— ondoko eran finkatzen du: $$Q_{s \operatorname{ref} i}(k) = \underbrace{\left[P_{s \operatorname{ref} i}(k) + P_{ri}(k)\right]}_{P_{\operatorname{ref} i}(k)} \operatorname{tan}\left[\varphi_{\operatorname{ref}}(k)\right], \tag{13}$$ - non Pr ii-garren DFIG-ak sarearekin errotore aldetik trukatzen duen potentzia aktiboa baita. - 6. Erreferentzia-balio horrek eragiten duen operazio-puntuak i-garren DFIG-aren P-Q kurbak de nitutako mugak gainditzen dituen ala ez egiaztatzen da. Baiezko kasuan, kontsigna mugatzen da karga-kurba horren arabera. - 7. k + 1 laginketa-unea eta 1. urratsera itzultzen da. Algoritmo bakun hau ezarriz, parkeko DFIG guztiei potentzia-faktore berdinez aritzea eskatzen zaie. Hori lortzeko, potentzia aktibo gehien sortzen ari diren DFIG-ak lirateke, hain zuzen, gainerakoek baino potentzia erreaktibo gehiago sortu/xurgatu beharko luketenak. Egoera horretan, P-Q karga-kurbak ezartzen dituen potentzia erreaktiboaren mugak eraginda, ez da harritzekoa DFIG horietako batzuk eskatutako potentzia-faktorea iritsi ezinik gelditzea. Dena den, potentzia aktibo gutxien sortzen ari diren DFIG-ek, ziur aski, eskatu zaiena baino potentzia erreaktibo gehiago sortu/xurgatzeko ahalmena izango dute oraindik. Ondorioz, parkeko DFIG guztiei potentzia-faktore zorrotzago bat eskatzen bazaie, aurrekoa iritsi ezinik gelditu direnen potentzia erreaktiboak bere horretan jarraituko du; gainerako DFIG-ek, ostera, potentzia erreaktiboaren maila igo egingo dute potentzia-faktore berria lortu ahal izateko. Era honetan, DFIG-ei eskatzen zaien potentzia-faktorea arian-arian zorroztuz joango da operadoreak parkeari ezarri dion potentzia erreaktiboaren kontsigna atzematen den arte. Deskribatu den hori da, hain zuzen, kontrol-algoritmoak automatikoki egiten duena. Litekeena da parkea Qpark ref kontsigna iritsi ezinik gelditzea ere. Asetasun-egoera horrek adierazten du parkeko DFIG bakar batek ere ezin duela potentzia erreaktibo gehiago sortu/xurgatu. ### 6.2. «Salajones» parke eolikoan egindako esperimentazioa Deskribatu berri den «SAME cosφ» kontrol-algoritmoa Zangozako «Salajones» parke eolikoan ezarriz lorturiko emaitza adierazgarrienetako batzuk aztertuko dira azpiatal honetan. Aipatutako parkea 660 kW-eko 33 DFIG berdin-berdinez osaturik dago; guztira 21,78 MW-eko potentzia izendatua eman diezaioke sareari, hortaz. 11. irudiak parkearen ikuspegi orokor bat islatzen du. 20 minutuko iraupena duen saiakuntza esperimental baten emaitzak jasotzen ditu 12. irudiak. Entsegu horretan zehar, parkeari ezarritako potentzia erreaktiboaren Qpark ref kontsignak bertako konputagailu zentralean sartu dira eskuz. Hiru magnitude desberdinei dagozkien lau aldagai esangarriren denboran zeharreko bilakaera erakusten da irudi horretan. Magnitude horietako bakoitzerako eskala desberdin bat erabili da ordenatu-ardatzean. ![](_page_19_Picture_1.jpeg) 11. irudia. «Salajones» parkearen ikuspegi orokor bat. Irudian erakusten den potentzia aktiboaren tartea 0 eta 30 MW artean aldatzen dela onartuz, hauteman daiteke urdinez aurkeztu den parkearen aldiuneko Ppark potentzia aktiboak 4,9 eta 6,6 MW arteko gorabeherak dituela. «Salajones» parkearen potentzia izendatua kontuan izanik, balio horiek agerian uzten dute saiakuntzan zehar izandako haizea ez dela indartsuegia izan. 12. irudian islatutako potentzia erreaktiboaren tartea l15 eta 15 MVAr artean aldatzen da. Sortu eta xurgatutako potentzia erreaktiboak positibo eta negatibotzat hartzen dira, hurrenez hurren. Qpark ref kontsigna gisa dgorrizd 900 kVAr-eko hiru pultsu sortzea eskatzen zaio parkeari. Pultsu horien arteko erreferentzia-balioak ostera, zeroan finkatu dira, parkeari potentzia-faktore unitarioz aritzeko eskatuz. Parkearen benetako Qpark potentzia erreaktiboak dmagenta kolorezd kontsigna guztiei egoki jarraitzen diela ikus daiteke. Azkenik, konputagailu zentraletik DFIG guztien tokiko erregulazio-sistemetara transmititutako tanφref kontrol-seinale bakarrari dagokion cos<sup>φ</sup>ref potentzia-faktorea islatzen du kurba berdeak. Ordenatu-ardatzean, 0,95eko potentzia-faktore kapazitibotik 0,95eko induktiboraino doan tartea ikus daiteke. Hortaz, marra berdeak potentzia-faktore unitarioari dagokion irudi ![](_page_20_Figure_1.jpeg) 12. irudia. Qpark potentzia erreaktiboaren tokiko kontrola. erdiko lerro horizontala zeharkatuko balu, kontrol-seinalearen izaera aldatu delako adierazgarri litzateke. Qpark potentzia erreaktiboa zero inguruan erregulatzen denean, kurba berdeak erakusten du parkeko DFIG-ei potentzia-faktore kapazitiboz aritzea eskatzen zaiela. Ondorioz, parkeak sarearekin potentzia erreaktiborik trukatzen ez duen arren, bertako DFIG-ak potentzia erreaktiboa sortzen ari dira. Parke barruko transformadorea eta lineak dira, hain zuzen, potentzia erreaktibo hori xurgatzen dutenak. «Salajones» parkearen urrutiko kontrolari dagokion lau ordu eta erdiko entsegu baten emaitzak jasotzen ditu 13. irudiak. Bertan, parkearen potentzia erreaktiboarekin zerikusia duten lau aldagairen denboran zeharreko bilakaera islatzen da. Ordenatu-ardatzean erakusten den potentzia erreaktiboaren tartea l8 eta 8 MVAr artekoa da. Potentzia erreaktibo positiboak parkeak sortutakoak dira; negatiboak ostera, parkeak xurgatutakoak. IBERDROLAren Bilboko bulego nagusian, «Salajones» parkeak sortu ala xurgatu behar duen potentzia erreaktiboa ezartzen du OPF dOptimal Power Flowd algoritmo batek. Kurba urdinak islatzen du kontsigna hori. Bestetik, parkeko konputagailu zentralak benetan jasotzen duen Qpark ref kontsigna mailakatutako kurba gorriak erakusten du; izan ere, OPF algo- ![](_page_21_Figure_1.jpeg) 13. irudia. Qpark potentzia erreaktiboaren urrutiko kontrola. ritmoak kalkulatzen dituen kontsignak ez zaizkio parkeari bat-batean eskatzen. Horren ordez, 200 kVAr gehiago sortu ala xurgatzeko aginduak igortzen zaizkio elkarren segidan. Era horretan, OPF-ren jatorrizko kontsigna urdina mailakaturik transmititzen zaio parkeari. 10 minutuan behin eguneratzen den kurba berdeak ostera, hau adierazten du: cosφpark = 0,95eko potentzia-faktore kapazitiboaz aritzeko parkeak sortu beharko lukeen potentzia erreaktiboa. Horrenbestez, eguneratzen den unean bertan parkea sortzen ari den potentzia aktiboa ere ondoriozta daiteke kurba berdetik. Horretarako, nahikoa da bere balioa tan(arccos0,95) = 0,3287z zatitzea. Azkenik, parkeak sare elektrikoarekin trukatzen duen Qpark potentzia erreaktiboa islatzen du kurba beltzak. Saiakuntzaren lehen 43 eta azken 40 minutuetan izan ezik, ontzat eman daiteke Qpark aldagaiak kontsigna mailakatuari ematen dion erantzuna. Aipaturiko bi denbora tarte horietan ordea, sortutako potentzia erreaktiboa 4 MVAr inguruan mantentzen da asetuta, kontsigna gorriari jarraitu ezinik. Kurba berdeari erreparatuz, erraza da gertatzen ari dena azaltzea. Saiakuntzaren lehenengo 43 eta azken 40 minutuetan zehar, 6,5 eta 7 MVAr arteko balioak hartzen ditu, gutxi gorabehera, kurba horrek. Bi balio horiek 0,3287z zatituz, parkea 20 eta 21,3 MW arteko potentzia aktiboa sortzen ari dela balioetsi daiteke; bere 21,78 MW-eko potentzia izendatua sortzetik gertu dago, beraz. Egoera horretan, DFIG-en P-Q karga-kurbek definitzen dituzten potentzia erreaktiboaren mugak iristen dira, eta, bere osotasunean hartuta, parkeari ezinezkoa gertatzen zaio 4 MVAr ingurukoak baino zorrotzagoak diren kontsigna kapazitiboei jarraitzea. IBERDROLAren Bilboko bulegoa eta «Salajones» parkearen artean gertatzen den komunikazio-akats bat ere antzeman daiteke 13. irudian. Entseguaren lehen bi ordu eta erdiak bete baino zertxobait lehenago OPF algoritmoak kontsigna urdina eguneratzen duen arren, «Salajones» parkeari transmititzen zaion kontsigna gorriak bere horretan jarraitzen du. Komunikazioa ordu erdi beranduago berrezartzen da, eta, ondorioz, Qpark ref kontsigna gorria bat-batean zero izatera igarotzen da. Komunikazio-akats honi esker, agerian jartzen da kontsigna-aldaketa gogorrei ere azkar eta zehaztasunez erantzuteko parkeak duen gaitasuna. ## 7. ONDORIOAK Artikuluaren hasieran, haize-errota baten osagai nagusiak deskribatu ostean, abiadura konstante nahiz aldagarriko sorkuntza-sistemak aurkeztuz, aztertu da turbina eolikoa eragiten duen haize-energia nola eraldatzen den energia mekaniko errotazionalera. Ondoren, egun erabilienak diren AAS sistemetan gehien instalatu ohi diren sorgailuez gain, haiek sare elektrikoarekin konektatzeko erabiltzen diren konfigurazioak deskribatu dira. Horien artean, elikadura bikoitzeko makina asinkronoetan oinarrituriko sorgailu eolikoen kontrol-eskema aztertu da laburki. Posible da DFIG sorgailuak sare elektrikoarekin dsortuz ala xurgatuzd trukatzen duen potentzia erreaktiboa kontrolatzea, potentzia aktiboaren sorkuntza prozesua oztopatu gabe. Ondorioz, potentzia aktibo optimoa sortzen duen bitartean, DFIG batek sare elektrikoaren tentsioa bere balio izendatuaren inguruan erregulatzen lagun dezake. Horrenbestez, ahalik eta eraginkortasun handienez aritzen diren energia berriztagarriaren iturriak izateaz gain, DFIG-ez osatutako parke eolikoak sarearen tentsioaren zaindari potentzial gisa ere ikus daitezke. Errotore aldetik prozesatzen den potentzia DFIG-aren potentzia izendatuaren frakzio bat besterik ez denez, bihurgailuaren tamaina eta kostua murriztu egiten da nabarmen, eta, horrekin batera, sistemaren errendimendua handiagotzea lortzen da. Abantaila horiek dira, batez ere, fabrikatzaile asko bere aerosorgailuen diseinuan egitura hau hautatzera bultzatu dutenak. Ondorio gisa, gaur egun fabrikatzen diren ia lau sorgailu eolikotatik hiru elikadura bikoitzeko makina asinkronoetan oinarrituta daude. Hortaz, egun eraikitzen diren parke eolikoek potentzia erreaktiboaren iturri jarraitu gisa parte har dezakete tentsioaren erregulazio sekundarioko estrategien barruan. Dena den, DFIG sorgailuak badu puntu ahul nagusi bat: sare elektrikoan gertatu ohi diren tentsio-hutsuneak edo zirkuitulaburrak bezalako akatsekiko duen sentikortasun handia. Errotore harilkatua eta bihurgailu itzulgarria dira, batez ere, sentikortasun horren eragile. Sorgailu eolikoek sarearen akatsen aurrean aurkeztu beharreko portaera definitzen duen araudia gero eta zorrotzagoa bihurtzen ari denez, ikerketa- eta garapen-ahalegin handiak eskatzen ditu DFIG-en gabezia nabarmen hori gainditzeak. Aurreko paragrafoan aditzera eman den bezala, energia eolikoaren barneratzea areagotzen doan heinean, energia berriztagarri horrekiko eskakizunak ere gehituz doaz. Ulertzekoa da hori; izan ere, sortzen zen energia elektriko osoaren zatiki txiki bat izatetik kontuan hartzeko moduko portzentaia bat izatera igaro da epe nahiko laburrean. Horrek, noski, energia eolikoak sare elektrikoan eragin ditzakeen efektu kaltegarriak gehiago nabarmentzea eragin du. Baina eskakizunak, teknikoak ez ezik gizarte mailakoa bezalako beste alderdietakoak ere izan daitezke. Hasieran, energia termiko eta nuklearrarekin alderatzen zen, eta bere izaera berriztagarri eta ez-kutsatzailea pisuzko arrazoitzat jotzen ziren energia eolikoa begi onez ikusteko. Gaur egun ordea, parke berrien kokapena kontu handiz planifikatzearen beharra sumatzen da, mendiak aerosorgailuz betetzeak sortzen dituen ikuste-inpaktua eta zarata minimizatu nahian. ### ERREFERENTZIAK - [1] M. PARFIT eta S. LEEN: «Energy of the future». National Geographic, 8: 32- 57, 2005. - [2] M. TSILI, C. PATSIOURAS eta S. PAPATHANASSIOU: «Grid code requirements for large wind farms: A review of technical regulations and available wind turbine technologies». In Proceedings of the 2008 European Wind Energy Conference and Exhibition EWECS08, Brusela, Belgika, martxoa-apirila 2008. - [3] I. MUNTEANU, A.I. BRATCU, N.-A. CUTULULIS eta E. CEANGĄ: Optimal Control of Wind Energy Systems. Towards a Global Approach. Springer, Londres, EB, 2008. - [4] G. TAPIA, A. TAPIA eta J.X. OSTOLAZA: «Proportional-integral regulatorbased approach to wind farm reactive power management for secondary voltage control». IEEE Transactions on Energy Conversion 22(2): 488-498, ekaina 2007. - [5] A. BETZ: Wind-Energie und ihre Ausnutzung durch Windmühlen. Vandenhoek & Ruprecht, Göttingen, Alemania, 1926. - [6] W.E. LEITHEAD, M.C.M. ROGERS, D.J. LEITH eta B. CONNOR: «Progress in control of wind turbines». In Proceedings of the 3rd European Control Conference, 1.556-1.561 orr., Erroma, Italia, 1995. - [7] E. MULJADI, C.P. BUTTERFIELD eta P. MIGLIORE: «Variable speed operation of generators with rotor-speed feedback in wind power applications». Transactions of the ASME 118: 270-277, 1996. - [8] G. TAPIA: Parke Eolikoek Sare Elektrikoarekin Trukaturiko Potentzia Erreaktiboaren Optimizaziorako Kontrol Estrategien Diseinu eta Garapena. Euskal Herriko Unibertsitateko Argitalpen Zerbitzua, Bilbo, 2004. - [9] K. HASSE: Zur dynamik drehzahlgeregelter antriebe mit stromrichtergespeisten asynchron-kurzschlußlaufermaschinen. Doktore-tesia, Technischen Hochschule Darmstadt, Alemania, 1969. - [10] F. BLASCHKE: «The principle of field orientation as applied to the new TRANSVECTOR closed loop control system for rotating field machines». Siemens Review 34: 217-220, maiatza 1972. - [11] P. VAS: Sensorless Vector and Direct Torque Control. Oxford University Press, New York, AEB, 1998. - [12] D.J. ATKINSON, R.A. LAKIN eta R. JONES: «A vector controlled doubly-fed induction generator for a variable-speed wind turbine application». Transactions of the Institute of Measurement and Control 19(1): 2-12, 1997. - [13] W.R. BRASSFIELD, R. SPÉE eta T.G. HABETLER: «Direct torque control for brushless doubly-fed machines». IEEE Transactions on Industry Applications 32(5): 1098-1104, 1996. - [14] D. ZHOU, R. SPÉE eta G.C. ALEXANDER: «Experimental evaluation of a rotor flux oriented control algorithm for brushless doubly-fed machines». IEEE Transactions on Power Electronics 12(1): 72-78, 1997. - [15] M. DAHLGREN, H. FRANK, M. LEIJON, F. OWMAN eta L. WALFRIDSSON: «Windformer. Wind power goes large-scale». ABB Review (3): 31-37, 2000. - [16] A. TAPIA, G. TAPIA, J.X. OSTOLAZA eta J.R. SÁENZ: «Modeling and control of a wind turbine driven doubly fed induction generator». IEEE Transactions on Energy Conversion 12(2): 194-204, ekaina 2003. - [17] R. PEÑA, R. CÁRDENAS, J. PROBOSTE, G. ASHER eta J. CLARE: «Sensorless control of doubly-fed induction generators using a rotor-current-based MRAS observer». IEEE Transactions on Industrial Electronics 55(1): 330 -339, urtarrila 2008. - [18] K. ZHOU eta D. WANG: «Relationship between space-vector modulation and three-phase carrier-based PWM: A comprehensive analysis». IEEE Transactions on Industrial Electronics 49(1): 186-196, otsaila 2002. - [19] G. TAPIA, A. TAPIA eta J.X. OSTOLAZA: «Two alternative modeling approaches for the evaluation of wind farm active and reactive power performances». IEEE Transactions on Energy Conversion 21(4): 909-920, abendua 2006. - [20] R. PEÑA, J.C. CLARE eta G.M. ASHER: «Doubly fed induction generator using back-to-back PWM converters and its application to variable-speed windenergy generation». IEE Proceedings-Electric Power Applications 143(3): 231-241, maiatza 1996. - [21] A. TAPIA, G. TAPIA eta J.X. OSTOLAZA: «Reactive power control of wind farms for voltage control applications». Renewable Energy 29: 377-392, martxoa 2004.
aldizkariak.v1-7-23	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 2 _1997_8", "issue": "Zk. 2 _1997_", "year": "1997", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	# JAKINTSUA OROTAN ZENEAN JAKINTSU # Arantza Carbonell ### Filosofiako ikaslea Gaur diren hainbat zientziaren lehen aztarna nagusienak arakartzerakoan sarri jo izan da Grezia zaharrera, bertan kausituz, besteak beste, zientziaren gune eta eremu jaiotzezkoa. Honako lanaren xedea ez litzateke horratio egun, XX. mendean, zientzia batetik eta filosofia bestetik entelegatu ohi den modura aro hartara heltzea. Aipatu jakintza biak gero bakarrera bildu ziren euren bide karakteristikoetan barrena. Izan ere IV. eta V. mendeetan zehar jakintza bi hauen arteko mugarik ote zenetz itauntze hutsak, agian, ez bait luke funtsik. Bada, tradizioa, gizartea, hausturak, berrikuntza... gisako puntu nabarmenen indarraz arituko naiz, zeren garrantzizko faktoreak izan zirelakoan bait nago, hastapeneko urrats haietan. ## Greziak jaso kultura bestelakoen aportamenak Antzinako zibilizazioaren historiaren datu-bilketak, ikerketak eta berebat berauekiko ondorioak areagotzen ari diren urte hauetan ohartu egiten gara oraino azpimarratu ditugun hainbat aburu okerrak direla. Grekoei aitortu izan zaie zientzi teoria abstraktua lortu izana; gaur, ordea, hasburuko egile- -zerrendara Greziaz gain Egipto eta Babiloniako kulturak ere ekarriko dira. Ezaguna da Mediterranioaren ekialdeko eskualdetatik eratorri kultura anitzi esker jaso ahal izan zuela Greziak bai Egipto eta bai Babiloniako kulturen eraginak, ekarpenak. Hari honi jarraikiz ondorengoa da B. Farringtonek damaigun aholkua\* "grekoen lanak aurrekoekin erkatzerakoan ez genuke desberdintasun koalitatiboaz mintzatu behar, izan finean graduzko desberdintasunaz baizik"1. Honen adierazgarri liratekeen adibide bi: Arkimedes eta Tales. Arkimedesek bere oreka-legeak adierazi zituenerako gizakiak bazeramatzan milaka urte pisua erabiltzen. Jakin badakigu Tales Egiptora abiatu eta handik ekarri zituela bertako geometriari buruzko ezagutzak. ## Zientzi teoriaren sorrerak balio hartu zuen aurrekiko teknikez Gizakiak daukan berezko jakinmina, teknikak asmatu eta erabiltzeko duen joera nondik datorkio? neurri nagusi batean bederen bizi duen ingurunea ezagutzeko nahiz menperatzeko premiak sortua da. Ahalko bait du gizakiak horrenbestez, behin ingurunea ezagutuz gero, jakiak eskuratu, babesa ziurtatu... Hartarako teknika du, tresnak maneiatuko ditu. Teknikaren erabilera: zientzia enpirikoaren barrutiari dagokio, eta zientziaaren teoria, bere zeregina burutzeko ahalegin- -prozesuan, ordurarte ezagutu baina izkutuan zeuden zenbait teknikaz baliatu zen. Haldanek jakitera ematen duen legez "historian eman diren ideia franko hasiera batean ez ziren hitz moduan erakutsi; teknikaren asmakuntzak dituzu hauek, beren hastapenetan imitazio bidez ikasiak izan zirenak, eta geroan, geldiro, bereganatu egin zuten teori itxura2". Ohartzekoa da Heraklitok natura interpretatu zuenean, aurkako tentsioaren berri eman zuenean, garaiko teknika batetik hartu zuela oinarria; hain zuzen arko eta lira lokarrien egoera behatuz. # Ez bait da zientzia in vacuo existitzen Ez da zientzia bere iharduera eta eremu propioan ez hasi ez amaitzen ere. Tokian tokiko eta aldian aldiko gizarteak ukaten du maiz harreman estua zientziarekin, esan nahi da zientzilariekin. Hargatik lerrotara jasoko dugu B. Farringtonek idatzitikoa "ez da zientzia in vacuo existitzen"3. Bertze batzutarik Anaximandro eta Anaxagoras dira gogora ekarriko ditugunak. Anaximandro izan zen gauzen jatorria aurkakoen ondorioa zela aditzera eman zuena –elkarlehiaren emaitza–, Nora ipini zituen begiak halakorik ondorioztatzeko? Bada orduko gizartera. Adimenezko asoziazio hauxe burutu bait zuen; nola ez duen demokrazian elementu batek betirako bestea menperatzen, halaxe ere harmonia agertzen du aurkakoen tirabirak. Beraz "txandak" dauzkagu gizarte-bizitzan, eskema bera erantsiko diolarik Anaximandrok naturari. Anaxagora; Atenas herritik erbesteratua izan zena, zergatik eta berak proposatzen zituen zientzi teoriak jakitera emateagatik jendaurrean. #### Behaketaren arazoa Jadanik VI.mendean plazaratua izan zen eta geroztik hain eztabaidatua izan den honako gaia: behaketak damaigun informazioa zilegia denetz. Joniako kostaldearen inguruan Anaximenesek bere maisu den Anaximandrori dakuskion puntu ilun bietako bat zera da: "apeirona" esperientziatik kanpokoa izatea, eta horrenbestez azalpen fantastikotzat jotzen du hura. Baldintza edo exijentzia hori bete nahian esperientzian egon legokeen elementuaren bila arituko da, "airea" da otuko zaiona azkenik. Izan ere fieltro- -presioak eragin prozesuari behatuaren behatuz bait dakusa batetik hedatu egiten dela airea, bestetik kondentsatu (trinkotu). Espazio jakin batean gero eta pisutsuago bilakatzen da airea –adieraziko digu Anaximenesek– beronen kopurua nagusiago bihurtzen den heinean. Gauzak horrela B. Farringtonek hala eta guztiz ere aitortu egiten dio Anaximandrori honek behaketaren informazio-iturriari opatu zion garrantzia, eta hauxe da lehenengo puntuari buruz, txandak agitzen direnaz, adierazitakoa: "higidurak kanporatu egiten du elementu beroa, eta aitzitik hotza zein pisutsua dena zentrorantza igortzen"4. Jarrera eta aburu berdina erakutsiko du Enpedoklek k.a. V. mende hartan, erranez gizakiak ardura zor behar diela sentimenei esker jasotzen diren oharrei, informazioei, hauxe bait da bidea, gizakiak ezagutu nahi badu, erabiltzeko daukan ahalmenetako bat. Besteak beste Enpedoklek esperimentu bitartez frogatu egin zuen aire ikustezinaren gorputz-izaera. Anaxagora, sentimenek emandakoa zilegia zela aldarrikatu zuelarik, areago jo zuen. Sentimenek ordea ez ei digute prozesu fisiko zenbaiten notiziarik ematen, berauen berri ezin jaso dezaketenez. Eta frogatu nahi izan zuelarik esperimentalki, ontzi bi hartu zituen, batak likido zuria zuen, beltza besteak. Pixkanaka, tantaka, irauli egin zuen likidoa ontzi batetik bestera. Emeki jausten zen tanta bakoitzak kolorea aldatzen du, baina ez gara gu kolore-aldaketaz ohartzen harik eta jausi diren tantak asko heldu arte. Modu honetara eman zuen jakitera sentimenen mugen berri5. Parmenideren aburuz, aldiz, ez ei diegu sentimenei batere arretarik opatu behar, faltsuak direlako. Arestian aipatu jakintsuek arrazoiaren premia eta indarra aldarrikatzen duten arren Parmenide da arrazoia erabiltzea biderik ziurrena, bakarrena dela esatera datorrena. Honela bada sentimenen zereginak zerresanik ez lukeen sistemaren aldeko agertu zen, ondorengo "B" edo "Egiaren bidea" deritzan poeman argitzen duen bezala, metodo deduktiboaz baliatuz: "...ikerketa-modu horretatik aldendu ezazu zure adimena. Ez egin jaramonik usadioari; hainbat esperientziaz bait dago hornitua; ez kontu egin zure begi lanbrotsuei, ezta entzumen burundatsuei ere, ez eta zure mihinari! Epai ezazu arrazoiaz baliatuz nire eztabaidarako ekarpena". Ahapaldi hau sentimenen faltsutasuna agerian ipintzen duela berrinterpretatu du zenbait autorek, ondoren azaltzen den modura: - a) "begi itsuak" idazten Jonikoak dituela gogoan esan nahi omen du, ikusten ziren gauzetan sinisten bait zuten hauek. Parmenideren eritzirako beraz errazegi jokatzen dute horrela. - b) "entzumen burundatsua", honakoan pitagorikoak erasotzen ditu. Orfeoren musikak (mitoan) piztiak leuntzen zituen bezala musikak harmonia adierazten zuen pitagorikoentzat (liraren adibidea lekuko) - c) "mihina", zientziarekiko jokabide kritikoa erakusten du hemen. Eta gainera zehatz-mehatz "Kos" uhartean kokatua zegoen mediku-eskolari zuzentzen da, Hipokratekin batera zegoena. Parmenidek kritika zorrotza egiten die, beronen abururako ezaguera zein jakintza izkutuagoa dagoen zera bait da. Xenofane, halaber, eritzi honetakoa da, baina honentzat ezaguera hain dago gordean ezen apenas dagoen hartaz ezer jakiterik, eskuratzerik. "Gauza (edo gizaki) guztiei buruz, eritzia besterik ez dago"ela argituko digu Xenofanek6. Esan behar, bestalde, Xenofane izan zela ezagutzaren mugez aritu zen lehenetariko jakintsua. ## K.a.V. mendez gero bi menderen buruan burutu ziren xehetasun eta apartekotasun zenbait V. A. \* Tradizio-korronte berria sortu da. Honen funtsa naturaren problemak giro librean planteatzeko erakundea sortu izana da! eskolak sortu eta osatzen dira. Eztabaida balioztatzen eta praktikatzen da. Demokrazia zen metodo intelektuala eta eztabaida-metodoa. > Kate moduan gorputz hartzen duen korrontea da. Horregatik, agian, aipatu zuen B. Farringtonek honakoa: "... logika- -aurrerapen bikainak erakutsi zituen Anaximandrok. Talesi erantzun nahian arituko da"7. Bestalde ondorengoei proposamen berriak utziko dizkie, eta hauek errefusatu edo goraipatu egingo dute hitz batez esateko ihardesteko prestaera erakutsiko dute. V. B. \* Hizkuntzaren aldaketa eman da, agitzen ari da. Cornforden hitzetan "... abstraktuagoa, sekulatuagoa da aldi honetan hizkuntza..." 8. > Baina non legoke aldakuntza honen giltza? bada logika eta esperientziaren menean bideratzen dela hizkuntz erabilera. Ildo honen haritik jarraikiz honela mintzo da B. Farrington "... pentsalari hauei segitu ahala ohartzen gara haien logika, ideiak eta abstrakziorako erakusten duten ahalmena nagusiago egiten direla arrazoiaren sakonera hurbildu ahala" 9. - V. C. \* Metodo dialektikoa darabilte: fenomeno askoren batasuna (erroa) aurkitzen entseiatuko dira10. - V. D. \* Era berean tesi metodologiko garrantsitsuena zera litzateke: lehen ekai bat darraiola osoa11. - V. E. \* Fisika da eduki oinarrizkoena! fisikoen ardura metafisikoaz ezaguna dena. Aurrerantzean Fisikak ordurarte ukan ez duen \zentzu teknikoa\ jasoko du12. - V. F. \* Mitoaren arazoak, modu razionalagoz, tratatzen diren arren demokrazia tarteko dela, arrazionalismoaren metodoa da nabarmen nagusituko dena. - V. G. \* Joniako jakintsua teoria eta espekulazio hutsetan baino praktika eta teknika anitzetan murgilduago zebilen11. Besteak beste, eta orohar, arrazoia da lanerako tresna nagusitzat jakintsu denek goraipatzen dutena; honen adierazgarri entzun dezagun Heraklitoren mintzo hau "... neri ez baina arrazoiari kaso egiten zaionean zentzuzkoa da gauza oro bat izatearekin ados egotea..." 13. Eta arrazoia lantresnatzat hartu eta agituko dira arestian aipatu xehetasunak. Esan behar hizkuntzari dagokionez zehatzagoa nahi dela, eta mitoarekiko hausturaren seinale gisa lurtarragoa berebat. Aldaketak, esan nahi da pentsamendu etenak, ez dira supituki eta bapatean suertatzen, maiz askorik zor dio tradizioari eta geldiro baino ez da agitzen proposamen berri zerbait, pentsamenduzko ikuskera arras desberdin bat. Arrozoiak mitoarekin ukan lehiak ere iraun zuen artean denbora luzez hari bizkarra eman zitzaion lehenengo aldetik. Esandakoaren lekukoetarik bat Parmenideren "A" deitu poema litzateke, mitoaren jazkera darabilen arren haren pentsamenduak ez luke mitoak propio duen edukirik. Alderaketa honen berri damaigu ondorenean J. P. Vernantek, Cornforden aipua tartekatzen duelarik: "Erkatzerakoan batetik Hesiodoren teogonia eta Anaximan-drorena bestetik Cornfordek harreman esturik kausitu ditu. Egia da bata jainkotasun-belaunaldiez diharduen leku berean ari dela bestea naturazko prozesuak begiztatzen eta aurkitzen: izan ere bigarren honek errefusatu egiten bait du zorrotz termino anbiguoekin jolasten aritzeko ahalegin niminoena ere..."14. ## Zientzilari edo filosofari ? Ezaguna da miletoar deitura duten lehen filosofari haietaz gogoetari ekiterakoan honako itauna luzatzea: ea zientzilari edo filosofari zirenetz. Adituek, orohar, diotenez, miletoarrek jakintza-saldo baten jabetza ei zuten. Artean zientzia eta filosofia gertu- -gertuan elkargurutzatzen zirelako. Hona hemen esate baterako Jakin taldeak (1.965) gai honekiko argitara eman zuen ikuspuntua: "Dasagun fisikak zerikusirik etzeukan arloetan barrendu zirela filosofariok. Horregaitik, fisiku ezezik, zerbait ere baditugu: filosofari, izan-jakintzan sartu zirelako len gaiaren berri ematean"15. Adostasun berberara makurtzen da M. Azurmendi bera ere "Anaximandroren kontzeptuen aberastasuna gure zentzuan tinkaturik datza, baita zientzian bertan ere"16. Aski gauza jakina da pentsalari hauek aipatu bi eremutan lanean aritu izana, ekarpenak eman izana onetsi eta meritoa ezagutu zaiela erabat, aho batez gaur egun. Miletoarren ostean etorriko da Aristotele, eta bera dateke lehenetarikoa zientziari eta filosofiari euren bideratze karakteristikoen beharraz auzia piztu zuena. Arazo honen inguruan ari delarik mintzo zaigu, kontsiderazio hauek aurkeztuz: "Badaiteke, noski bada, duda- -mudan ipintzea ea lehen filosofia unibertsala ote den, ea jeneroren bati edo ea natura berezi bati datxekion (modu bakarrik ez bait dago, ezta matematikan ere. Geometriak eta Astronomiak aitzitik natura- -mota bati buruz dihardute, baina matematika unibertsalak guztiekikoa betetzen du, guztiei dagokie). Horrela bada, baldin eta bestelako substantziarik egon ez balego naturak eraiki dituenetatik at, orduan Fisika litzateke Lehen Zientzia, baina baldin eta mugiezinezko substantziaren bat balego orduan hauxe litzateke aurrenekoa eta Lehen filosofia, eta unibertsala izanen litzateke hain zuzen lehena izateagatik: eta berari legokioke zehaztea; batetik izatea izatea den bezala (izakia izaki den aldetik), baita bere ekitatea, eta bestalde zeintzu diren berari dagozkion gauzak Izatea denez gero"17. #### Ondorio gisa Heideggerrek zientziak ez diola metafisikari ukorik egin behar erran omen zuen18. Besterik da ordea bakoitzaren eremu eta muga propioen nondik norakoa zehaztea. Baina gatozen Jonia itsa hegira eta koka gaitezen VI. eta V. mendetan barna. Miletoarren adimen-prozesua arakatzerakoan ez daiteke besterik gabe haien ekarpenez mintzo, ez bada bederen ondorengoaz kontu egiten: pentsalari hauek pentsamentu abstrakturako urratsa eman zutenean esku hartu zuten eta baliatu egin ziren ordurarteko tradizioak zekarren zenbait ezagutzaz, eta teoria burutzeko teknikak zein indar ukan zuen ohartzea besterik ez legoke. Era berean gainontzeko antzineko zibilizazioen zenbait kultur ekarpen ekarriak eta zeresan oso dira esanguratsuak, zientzian zaharrak berriari pasoa non eta noiz ematen dion jakin ahal izateko. Gizarte-bizitzaren eragina eta indarra jaso zuten miletoarrek, jazoera hauek maiz dira haien zientzi ikuspegiari halako nahiz bestelako eitea mugaraziko dutenak: Zientziaren hastapeneko garai hartan aldaketak plano bikoitzean eman bait ziren, esan nahi da gizarte-egituraketa berrian eta zientzi teoriaren sorrerarako baldintzetan. Bestalde esku arteko lan hau tajutu eta aztertzerakoan hartu dudan inpresio orokorra honakoa izan da: ez zutela aro hartan zehatz-mehatz, gutxiago egun entelegatzen dugun modura, filosofia eta Zientzia bitarteko muga nagusirik azpimarratzen. Jakintsua, zientzilaria nahiz filosofoa, orotan bait zen jakitun.Gaur egun gai honekiko oso jantzia den G. Buenok honako epaiketa pertsonala ematen digu jakitera: "...Anaximandroren "Mapa Mundi" ez dela gaur geografo batek egingo lukeena, zentzu literalki metafisikoa dauka"19. Era berean adierazgarria dateke G. Buenok20 Aristotelen ahapaldi ondorengoa iskribatzen duela behin baino gehiagotan, beti ere miletoarrak zein puntutaraino izan ziren zientzilari ikertu eta tratatzerakoan: "... baldin eta substantzia fisikoak balira izatetan lehenak, orduan fisika litzateke zientzietan lehena". B. Farrington ere aburu berdinekoa da, hauxe gehitzen duelarik "... aldi goiztiar honetan arrunta bait zen filosofoak ukatea zientziaren adar guztiekiko ezagutza... artean espezializazioaren beharrik ez zenean"21. Amaitzeko ohar hauxe jaso nahi nuke: Grezia zein bestelako zibilizazio anitzen ikerketak areagotzen ari direla egunotan. Honek ekarri egingo du ezbairik gabe miletoar zientzilariekiko ezaguera fidelagoa. Bada egitekorik beraz, eta zeri ekinik. ## Bibliografia - (1) FARRINGTON, B; Ciencia Griega, Icaria, 15. orrialdea, Bartzelona, 1979. - (2) FARRINGTON, B; Ciencia Griega, Icaria, 22. orrialdea, Bartzelona, 1979. - (3) FARRINGTON, B;Ciencia Griega, Icaria, 17. orrialdea, Bartzelona, 1979. Sarrionandiak "Marginalia" liburuan eskrituraren asmakuntza, zientziaren ekarpena izanik, Egiptoko eta Mesopotamiako gizarteetan harreman estua ukan zuela aztertzen du. - (4) FARRINGTON, B; Ciencia y Politica en el mundo antiguo, Ayuso, 18. orrialdea, Madril, 1980. - (5) FARRINGTON, B; Ciencia Griega. 54-55 orrialdeak. - (6) XENOFANE, ANDONEGI, X;Testu aukeratuak, 34. esaldia, Zorroaga. - (7) FARRINGTON, B; Ciencia Griega, Icaria, 34. orrialdea, Bartzelona, 1979. - (8) CORNFORD; Los orígenes del pensamiento filosófico griego, Visor, 224- 240 orrialdeak, Madril, 1987. - (9) FARRINGTON, B; Giencia Griega, Icaria, 34-35. orrialdea, Bartzelona, 1979. - (10) BUENO, G; La Metafísica presocrática, Pentalfa, 59-61-107-117-141 orrialdeak, Oviedo, 1974. - (11) UZEI; Hiztegia, Filosofia/1. Mikel Azurmendi 448-449 orrialdeak. - (12) BUENO, G; La Metafísica presocrática, Pentalfa, 40-47-56-90 orrialdeak, Oviedo, 1974. - (13)HERAKLITO, ANDONEGI, X; "Testu aukeratuak", 14. esaldia. (B-50-51), Zorroaga. - (14) VERNANT, J. P; Los orígenes del pensamiento griego, Eudeba, 84. orrialdea, Buenos Aires, 1986. - (15) JAKIN taldearen ardurapean; Filosofiaren Kondaira 1, Franciscana Aránzazu, K. Oiarbide eta P. Iztueta. 12.or., Arantzazu-Oinati, 1965. - (16) UZ E I; Hiztegia, Filosofia/1. Mikel Azurmendi 449 orrialdea. - (17) ARISTOTELE, Metafisika, VI, 1, 24-33, 1026. Gai berdinarekiko ikuspegia aurki daiteke: Idem. a 10-17 Ibidem, b 19-29, 1025. Metafisika, XI, 7, a 28-39, 1064. Idem. b 7-14. - (18) CORETH, E. EHLEN, P. HAEFFNER, G. RICKEN, F; La filosofia del siglo XX Curso fundamental de filosofia 10., Heder, 36. orrialdea, Bartzelona, 1989. - (19) BUENO, G; La Metafísica presocrática, Pentalfa, 51. orrialdea, Oviedo, 1974. - (20) BUENO, G; La Metafísica presocrática, Pentalfa, 52-90. orrialdeak, Oviedo, 1974. - (21) FARRINGTON, B; Ciencia Griega, Icaria, 65. orrialdea, Bartzelona, 1979.
aldizkariak.v1-3-754	{ "domain": "ingeniaritza eta arkitektura", "id": "ikergazte_vi_ingeniaritza-eta-arkitektura_32", "issue": null, "year": "2025", "license": "cc-by-sa 3.0", "source": "ikergazte", "edition": "vi" }	# Hizkuntzetarako neurona espezifikoak LLMetan? Ixak Sarasua<sup>1</sup>,<sup>2</sup> , Xabier Saralegi<sup>1</sup> <sup>1</sup> Orai NLP Teknologiak. Zelai Haundi kalea, 3, Osinalde industrialdea, 20170 Usurbil, Gipuzkoa <sup>2</sup> Euskal Herriko Unibertsitatea UPV/EHU i.sarasua@orai.eus ### Laburpena Hizkuntza Eredu Handiak (LLM) adimen artifiziala irauli duten milaka milioi parametroko neurona-sareak dira. Ikerketa honetan LLMen hizkuntza jakinetarako neurona espezifikoak aztertzen dira, euskaran fokua ezarriz. Hizkuntza Aktibaziorako Probabilitate Entropia (LAPE) metrika erabiliz, Llama-3.1-8B ereduko eta euskarara egokitutako aldaerako (Llama-eus-8B) euskara, frantses, gaztelera eta ingeles hizkuntzetan espezializatutako neuronak identifikatzen ditugu. Esperimentuetan ikusten da neurona espezifikoak ereduaren kanpoaldeko geruzetan pilatzen direla gehienbat, eta euskarak dituela neurona espezifiko gehien. Perplexity-a erabiliz egindako analisiak erakusten du neurona horiek desaktibatzeak eragin berezia duela helburuko hizkuntzan ereduko hizkuntza nagusia ez den kasuetan, neuronen espezifikotasuna baieztatuz. Aurkikuntza horiek horrelako ereduak beste hizkuntzetara egokitzearen eta neurona espezializatuen arteko erlazioa erakusten dute, eta LLMak baliabide urriko hizkuntzetara era optimoan egokitzeko bideei buruzko informazioa ematen dute. Hitz gakoak: LLM, euskara, baliabide urriko hizkuntza, interpretazio mekaniko, neurona espezifiko #### Abstract Large Language Models (LLM) are revolutionary artificial intelligence neural networks with billions of parameters. This study investigates language-specific neurons in LLMs, focusing on their adaptation to Basque. Using the Language Activation Probability Entropy (LAPE) metric, we identify neurons in Llama-3.1-8B and its Basque-adapted variant (Llama-eus-8B) that are specialized for Basque, French, Spanish, and English. Experiments reveal that language-specific neurons predominantly cluster in final layers, with Basque showing the highest count. Perplexity analysis indicates that deactivating these neurons disproportionately affects their target languages when these are not predominant in the model, validating their specificity. These findings highlight the interplay between language adaptation and neuron distribution, offering insights for optimizing LLMs for low-resource languages. Keywords: LLM, Basque, low-resourced language, mechanistic interpretation, specific neuron # 1 Sarrera eta motibazioa Hizkuntza Eredu Handiek (ingelesez Large Language Model, aurrerantzean LLM) Hizkuntza Naturalaren Prozesamenduaren mundua irauli dute azken urteetan. Llama-3, o1, DeepSeek-R1 eta antzeko ereduek [$Dubey](#page-6-0) et al., [2024;](#page-6-0) [OpenAI, 2024;](#page-6-1) Guo [et al.](#page-6-2), [2025$](#page-6-2) laburpen automatikoa, galdera-erantzuna, ideien sorkuntza eta, oro har, giza-hizkuntza ulertu eta sortzea behar duen edozein ataza egiten dute. Izenak dioen bezala, LLMak tamaina handikoak dira: milaka milioi parametro izan ohi dituzte, eta bilioika hitzeko corpusekin entrenatzen dira. Entrenamendu horretan hainbat gaitasun lortzen dituzte: hizkuntzaren ortografia-, sintaxi- eta gramatika-arauen ezagutza, hitzen esanahi semantikoei buruzko jakinduria, baina baita munduari buruzko ezagutza eta hizkuntzarekin lotutako atazak egiteko eta arrazoitzeko gaitasuna ere [$Zhang](#page-6-3) et al., [2024;](#page-6-3) [Chang](#page-6-4) et al., [2024$](#page-6-4). Jakintza hori guztia LLMaren parametroetan dago kodetuta, nahiz eta oso zaila den kodeketa horren intepretazio mekanikoak egitea; hau da, ez dago batere argi gramatikarako gaitasuna zein geruzatan dagoen, edo zein parametro diren munduari buruzko ezagutza-arlo jakin batekin lotura estuena dutenak [$Mishra](#page-6-5) [et al.](#page-6-5), [2023$](#page-6-5). <span id="page-1-0"></span>1. Irudia: Hiru geruzako sare neuronal artifizial sinplea. Sare honek hiru dimentsioko bektore bat jasotzen du eta bi dimentsioko bat itzultzen du. ![](_page_1_Picture_2.jpeg) Baliabide urriko hizkuntzen ikuspegitik, askoz ere corpus txikiagoak izanik, zerotik LLMa hizkuntza horretan entrenatzea baino eraginkorragoa da baliabide gehiagoko hizkuntza batean (ingelesez, esate baterako) erabiltzeko entrenatu den LLM bat egokitzea (Etxaniz et al., 2024; Corral et al., 2024; Nag et al., 2024). Estrategia horren bidez, LLMak baliabide askoko hizkuntzan ikasitako gaitasunak (hizkuntza guztiek partekatzen duten egitura oinarrizkoa, munduari buruzko ezagutza, hizkuntzarekin lotutako atazak, etab.) mantentzea nahi da, baliabide urriko hizkuntza ikasi eta gaitasun horiek hizkuntza berri horretan ere txertatzearekin batera. Egokitzapen hori egiteko modu bat baino gehiago dago, eta oso ikerketa-arlo aktiboa da egokitzapenak egiteko teknikena (Li et al., 2024; Yamaguchi et al., 2024). LLMak beste hizkuntza batzuetara moldatzeko teknikei ahalik eta etekinik handiena ateratze aldera, helburua aurretik lortutako gaitasunak mantendu eta baliabide urriko hizkuntzara transferitzea baldin bada, interesgarria da jakitea zein diren mantendu nahi den gaitasun hori gordetzen duten parametroak, eta zein hizkuntza berria LLMari txertatzeko aldatu behar direnak. Era horretan, egokitzapenerako entrenamenduak moldatzeko teknikak garatu ahal izango lirateke helburua lortzeko. Giza-burmuinarekin analogia eginez, ingeles hiztun bati euskara ulertu eta euskaraz adierazten ikasten laguntzeko neurokirurgiako ebakuntza bat egitea izango litzateke ideia. Artikulu honetan egiten diren ekarpenak ondoengoak dira: - 1. Ingelesez erabiltzeko LLM baten eta euskara egokitutako beste baten hainbat hizkuntzatarako neurona espezifikoak identifikatzen ditugu eta ereduen geruzetan nola banatzen diren aztertzen dugu. - 2. Neurona espezifikoek hizkuntza sortzeko gaitasunean duten eragina aztertzen dugu. - 3. Esperimentuen emaitzak ikusiz, neurona espezifikoen eta hizkuntza-egokitzapenaren inguruko interpretazio eta hipotesiak egiten ditugu. ### <span id="page-1-3"></span>2 Arloko egoera eta ikerketaren helburuak Sare neuronal artifizialak burmuinaren funtzionamenduan inspiratutako ereduak dira. Geruzatan antolatzen diren neurona deituriko unitate konektatuek osatzen dute sarea; neurona bakoitzak aurreko geruzetako neuronetatik seinale bana jasotzen du, seinale hori prozesatu eta hurrengo geruzara bidaltzen du. Neuronek hurrengo geruzara bidaltzen duten seinalea zenbaki erreal bat izaten da sare neuronal klasikoetan, 1 Irudiak erakusten duena bezalakoetan, eta zenbaki horri neuronaren aktibazio deitzen zaio. l-garren geruzako n neuronaren aktibazioa $a_n^l$ idatziko dugu, eta honela kalkulatzen da: <span id="page-1-2"></span><span id="page-1-1"></span> $$a_n^l = \sigma\left(g_n^l\right),\tag{1}$$ $$g_n^l = \sum_{i=0}^{N_{l-1}} w_{i,n}^l a_i^{l-1} + b_n^l, \quad l > 1.$$ (2) <span id="page-2-0"></span>2. Irudia: Transformer motako eredu baten bloke bakarraren irudi eskematikoa. ![](_page_2_Picture_2.jpeg) $w_{i,n}^l$ eta $b_n^l$ neuronaren parametroak dira, lehenengoa l-1 geruzako i neuronaren aktibazioari dagokion pisua da eta bigarrena l-garren geruzako n neuronaren gai askea. $N_{l-1}$ zenbakiak l-1 geruzan dauden neurona kopurua adierazten du, eta $\sigma$ funtzio ez-lineal bat da, aktibazio-funtzio deritzona. Hainbat aktibazio-funtzio daude, eta ohikoenetako batzuk funtzio sigmoidea, tangente hiperbolikoa, ReLU funtzioa eta GeLU funtzioa dira (Dubey et al., 2022). $g_n^l$ -ren balioak atalase bat gainditzen baldin badu, neurona aktibatu egiten dela esaten da, eta, bestela, neurona inaktibo gelditzen da. Horren arrazoia zera da: $g_n^l$ -ren balioa atalasetik behera baldin badago, $\sigma$ funtzioak 0 balioa hartzen du, hau da, ez du seinalerik bidaltzen hurrengo geruzara: inaktibo geratzen da. Hizkuntza Naturalaren Prozesamenduaren arloan (ingelesez Natural Language Processing, NLP) Transformer arkitektura (Vaswani, 2017) estandar bilakatu da azken urteetan. Transformer motako ereduak neurona-sareen orokorpena dira, datu sekuentzialak (adibidez, testuak) modelizatzeko diseinatuak. Arkitektura horren bereizgarri garrantzitsuena arreta mekanismoa da, zeinaren bidez ereduak prozesatzen ari den datu-unitateen (testuaren kasuan hitzak edo hitzen zatiak dira datu-unitateak) arteko erlazioak ikasten eta erabiltzen dituen. Arreta mekanismoan ez dago aktibazio funtziorik, eta, beraz, ezin da neuronen aktibazioa definitu mekanismo horretan. Hala ere, Transformer motako ereduetan beste geruza mota bat ere badago, FFN geruza deiturikoa (Feedforward Network, Aurreranzko Elikadurako Sarea), 2 Irudian ikusten den bezala. Mota horretako geruzak (1) eta (2) ekuazioetan deskribatutakoen antzerakoak dira, eta paper garrantzitsua betetzen dute ereduak dituen gaitasunetan (Dai et al., 2022). Llama-3.1 eredu-familian, esaterako, ereduen parametro guztien %70etik gora FFN geruzetan daude (Dubey et al., 2024). FFN geruzetako neurona bereziak identifikatzeko metodo bat ikusiko dugu artikulu honetan, hizkuntza jakin baterako espezifikoak diren neuronak identifikatzekoa, hain zuzen. Esperimentuetarako LLMa aukeratzeari dagokionez, Llama-3.1-8B (Dubey et al., 2024) eta Llama-eus-8B (Corral et al., 2024) ereduak hautatu ditugu. Llama-3.1 familiako ereduak, Metak kaleratuak, kode irekikoak dira eta ingelesa dute hizkuntza nagusi, eta emaitza bikainak ematen dituzte hizkuntza horretan. Llama-eus-8B Llama-3.1-8B ereduaren euskararako egokitzapena da, continual pretraining teknika erabilita egokitu dena hain zuzen, hau da, ingeleserako LLMa euskarazko testuarekin entrenatzen jarraitu da hizkuntza horretako gaitasunak hobetzeko. Bi eredu horiek aztertuta, interesgarria da ikustea neurona espezifikoen konfigurazioa nola aldatzen den egokitzapen horrekin. ### 2.1 Hizkuntza Aktibaziorako Probabilitate Entropia LLMen FFN geruzetako neuronetan jasota dagoen jakintza espezifikoa ikerketa-gai aktiboa da (Dai et al., 2022; Lai et al., 2024; Leng eta Xiong, 2024), eta hizkuntza bakoitzerako espezifikoak diren neuronak ereduan nola banatuta dauden jakiteko metodo bat ere badago (Tang et al., 2024). Metodo horretan, Hizkuntza Aktibaziorako Probabilitate Entropia (Language Activation Probability Entropy, LAPE) deituriko metrika kalkulatzen da ereduko neurona bakoitzerako, eta LAPE txikia duten eta hizkuntza jakin batekin aktibatzeko probabilitate handia duten neuronak hizkuntza horretako espezifikotzat hartzen dira. Horrela kalkulatzen da hizkuntza bakoitzarekin LLMko neurona bakoitzak aktibatzeko duen probabilitatea: $$p_{l,n}^{k} = \mathbb{E}\left(\mathbb{I}\left(\sigma\left(\sum_{i} w_{i,n}^{l} a_{i}^{l-1}\right) > 0\right) \mid \text{hizkuntza} = k\right). \tag{3}$$ $p_{l,n}^k$ l geruzako n neuronak k hizkuntzarekin aktibatzeko duen probabilitatea da. I funtzio adierazlea da, zeinak 1 balioa hartzen duen barrukoa egia bada, eta 0 gezurra bada. Horrela, $\boldsymbol{p}_{l,n}=(p_{l,n}^1,...,p_{i,j}^K)$ banaketa lortzen dugu neurona bakoitzarentzat. Hala ere, $\boldsymbol{p}_{l,n}$ ez da probabilitate-banaketa onargarria, orokorrean probabilitate guztien batura ez baita 1 izango; beraz, L1 normalizazioa aplikatzen da $\boldsymbol{p}'_{l,n}$ banaketa onargarria lortzeko. Azken banaketa horren entropiari deitzen zaio Hizkuntza Aktibaziorako Probabilitate Entropia, LAPE: $$LAPE_{l,n} = -\sum_{k=1}^{K} p_{i,j}^{\prime k} \log(p_{i,j}^{\prime k}). \tag{4}$$ LAPE txikia duten neuronak hizkuntzaren baterako espezifikoak diren neuronak dira, aktibazio-probabilitatea nabarmen handiagoa izango baitu hizkuntzetako batean besteetan baino. Era horretan, LAPE txikiena duten neuronen %1eko pertzentila hartuta, LLMaren neurona espezifikoak izango ditugu. Aktibazio oso txikia duten neuronak baztertzeko, hizkuntzaren batean aktibazio-probabilitate atalase batera iristen ez diren neuronak alde batera utziko ditugu. Beraz neurona bat k hizkuntzako espezifikoa izango da baldin eta LAPE baxuena duten neuronen %1eko pertzentilean baldin badago eta ezarritako aktibazio-probabilitate atalasea gainditzen badu k hizkuntzan. ### 3 Esperimentuak Atal honetan ereduen neurona espezifikoen banaketarekin lotutako emaitza esperimentalak aurkeztuko ditugu: erabili ditugun hizkuntzak, ereduetako neurona espezifikoen banaketak eta neuronen espezifikotasunaren analisia eta interpretazioa. #### 3.1 Esperimentuen diseinua LAPE metrika kalkulatzeko, lehenengo esperimentaziorako hizkuntzen multzoa hautatu behar da. Gure esperimentuetan euskara, frantsesa, gaztelera eta ingelesa hautatu ditugu, ingelesa jatorrizko LLM fundazionalaren hizkuntza nagusia delako, gaztelera eta frantsesa baliabide askoko hizkuntzak eta gure ingurukoak direlako, eta euskara baliabide urriko eta gure hizkuntza gisa. Gainera, Llama-3.1-8B eredua baliabide urriko hizkuntzetara continual pretraining-aren bidez egokitzean neurona espezifikoen banaketa nola aldatzen den aztertu nahi dugu euskararen bitartez. Hizkuntza bakoitzeko milioi bat token (LLMak prozesatzen dituen datu-unitateak, hitzak edo hitzen zatiak direnak) dituen corpus bana osatu dugu Wikipediako artikuluekin esperimentuak egiteko. Ereduei dagokienez, Llama-3.1-8B eta Llama-eus-8B ereduek arkitektura berbera dute, izan ere, bigarrena lehenaren continual pretraining bidezko egokitzapena besterik ez baita. Arkitektura horretan 32 Transformer geruza daude, geruza bakoitzak bere FFN modulua du, eta FFN modulu bakoitzean 14336 neurona daude. Horrek esan nahi du denera $32 \cdot 14336 = 458752$ neurona daudela eredu bakoitzean. Neurona espezifikoak LAPE metrikaren teknikarekin identifikatutakoan, interesgarria da aztertzea neurona horiek zenbateraino diren benetan hizkuntza horretako espezifikoak. Horretarako, bi gauza aztertu behar dira: neurona horien eragina hizkuntza espezifiko horretan bertan (benetan espezifikoak badira eragina handia izango da), eta baita beste hizkuntzetan duten eragina ere (txikia izango da egiazki espezifikoak baldin badira). Eragin hori neurtzeko ondorengo metodoa erabiliko dugu: hizkuntza bakoitzaren neurona espezifikoak desaktibatuko ditugu banan-banan (hau da, aktibazioa 0 izatera behartuko dugu), eta ondoren desaktibatze horrek hizkuntza bakoitzean duen portaera ikusiko dugu. Portaera neurtzeko aipatutako milioi bat tokeneko corpusetan kalkulatutako perplexity (PPL) puntuazioa erabiliko dugu, zeinak ereduak testu baten aurrean erakusten duen "harridura" neurtzen duen. Hau da, testu horrek probabilitate txikia baldin badu ereduarentzat, PPL handia izango du, eta alderantziz. Artikulu honetako esperimentuetan, hizkuntza bakoitzerako laginetan kalkulatuko dugu PPLa, hots, hizkuntza horretan testu zuzena sortzeko duen gaitasuna neurtuko dugu PPLaren bidez. Horrela, jakin dezakegu neurona espezifikoak desaktibatu ondoren zenbaiteraino ahultzen den LLMak hizkuntza horretan testu zuzena sortzeko duen gaitasuna. #### 3.2 Neurona espezifikoen banaketa LAPE metrika kalkulatu eta beharrezko kalkulu guztiak egin ondoren, eredu bakoitzak dituen neurona espezifikoen kopuruak 3 Irudian erakusten ditugu. Nabarmena da bi ereduetan ingeleserako dagoen neurona espezifikoen kopurua beste hizkuntzena baino askoz ere txikiagoa dela, eta euskarako, berriz, beste hizkuntzetarako baino neurona <span id="page-4-0"></span>3. Irudia: Llama-3.1-8B eta Llama-eus-8B ereduek hizkuntza bakoitzerako duten neurona espezifikoen kopurua. ![](_page_4_Figure_2.jpeg) <span id="page-4-1"></span>4. Irudia: Neurona espezifikoen banaketa Llama-3.1-8B (goiko errenkada) eta Llama-eus-8B (beheko errenkada) LLMetan. ![](_page_4_Figure_4.jpeg) espezifiko gehiago daude. Oro har, joera ondoko hau dela esan daiteke: ereduak hizkuntza batean duen mailaren alderantziz proportzionala da hizkuntza horretarako duen neurona espezifikoen kopurua. [2](#page-1-3) atalean aipatu bezala, Llama-eus-8B eredua Llama-3.1-8B ereduaren euskararako egokitzapena da, continual pretraining teknikaren bidez egokitua. Emaitzak ikusita, esan daiteke egokitzapen horretan euskararako espezifikoak diren neuronen kopurua jaitsi egin dela, eta beste hizkuntza guztiena igo. Hori bat dator aurretik aipatutako joerarekin: LLM bat hizkuntza batean hobeto funtziona dezan egokitzeak jaitsi egin baitu hizkuntza horretako neurona espezifikoen kopurua. Hala ere, esan beharra dago jaitsiera hori %17 ingurukoa dela, eta Llama-eus-8B ereduan euskarak jarraitzen duela neurona espezifiko kopuru handiena izaten. Bestalde, neurona espezifikoak LLMen geruzetan nola banatzen diren dago irudikatuta [4](#page-4-1) Irudian. Banaketaren itxurak antz handia du kasu guztietan: barrualdeko geruzetan neurona espezifiko gutxiago daude, 16. geruzatik aurrera igotzen hasten da kopuru hori, 29. geruza inguruan dago kopururik handiena eta azken 2-3 geruzetan berriro jaisten da. ### <span id="page-4-2"></span>3.3 Neuronen espezifikotasuna Neurona espezifikoak identifikatuta, ikus dezagun zenbateraino diren espezifikoak identifikatutako neuronak. Hizkuntza baten neuronak desaktibatuta ereduak duen portaeraren aldaketa neurtzeko, PPLaren aldaketa neurtuko dugu, era horretan zenbatetsiko dugu neurona horiek desaktibatuta hizkuntza bakoitza zenbateraino "ahaztu" zaion ereduari. Identifikatutako neuronak benetan espezifikoak izango balira, desaktibatutakoan dagokien hizkuntzaren PPLa asko igoarazi beharko lukete, eta beste hizkuntza guztien PPLan ez luke eragin handirik izan beharko; hau da, [5](#page-5-0) Irudiko diagonaleko zenbakiek handiak izan beharko lukete diagonaletik kanpo daudenen aldean. Ikusten dena ondorengo hau da: ingelesak bi ereduetan eta euskarak Llama-eus-8B ereduan ez dute portaera hori erakusten, hizkuntza horien neuronak desaktibatuta perplexitya ez baita gehien hizkuntza horretan jaisten. Llama-3.1-8B ereduan gazteleraren, euskararen eta frantsesaren kasuan eta Llama-eus-8B ereduan gaztelera eta frantsesaren kasuan neurona espezifikoak desaktibatzeak zentzuzko eragina du. <span id="page-5-0"></span>5. Irudia: Llama-3.1-8B eta Llama-eus-8B ereduetan hizkuntza bakoitzerako identifikatutako neurona espezifikoak desaktibatu ondoren hizkuntza bakoitzean neurtzen den PPLaren aldaketa. ![](_page_5_Figure_3.jpeg) ![](_page_5_Figure_4.jpeg) # 4 Ondorioak LAPE teknika erabilita, Llama-3.1 8B eta Llama-eus-8B ereduen euskara, frantses, gaztelera eta ingeles hizkuntzetarako FFN geruzetako neurona espezifikoak identifikatu ditugu. Neurona espezifikoen kopuru handiena kanpoaldeko geruzetan dagoela ikusi dugu, 29. geruzaren inguruan. Hipotesi hau proposatu izan da literaturan fenomeno hori azaltzeko: hasierako geruzetan eredua kontzeptuak "abstraktuan" pentsatzen hasten da, ez hizkuntza konkretu batean, eta geruzetan aurrera joan ahala kontzeptu hori hizkuntza jakin horretara ekartzen du [$Tang](#page-6-16) et al., [2024$](#page-6-16). Neurona espezifikoek kontzeptua hizkuntzara ekartzeko prozesu horretan hartzen dute parte, eta horregatik daude gehiago amaierako geruzetan. Gure emaitzek bat egiten dute hipotesi horrekin. Bestalde, [3.3](#page-4-2) azpiatalean ikusi dugu Llama-3.1-8B ereduan ingeleserako identifikatutako neurona espezifikoek ez dutela eragin handirik ereduak ingelesa ulertu eta sortzeko duen gaitasunean, eta gauza bera gertatzen da Llamaeus-8B ereduan ingeleserako eta euskararako neurona espezifikoekin. Dakigunez, Llama-3.1-8B eredua bereziki ingelesez erabiltzeko entrenatu da, eta Llama-eus-8B, berriz, euskaraz erabili ahal izateko egokitu da, baina ingelesez aurretik lortu dituen gaitasunak mantenduz. Beraz, era honetan interpreta daiteke aipatutako fenomenoa: eredua hizkuntza batean erabiltzeko bereziki egokitua baldin badago, hizkuntzari buruzko jakintza ereduko neuronen kopuru oso handi batera zabaltzen da eta neurona espezifikoek betetzen duten funtzioa (kontzeptu abstraktuak hizkuntza espezifikora ekartzearena) desagertu egiten da. Hipotesi horrek azalduko luke baita ere zergatik dauden beste hizkuntzetarako baino neurona espezifiko gutxiago ingeleserako bi ereduetan, eta zergatik jaisten den euskararako neurona espezifikoen kopurua Llama-3.1-8B eredua euskarara egokitzen denean. # 5 Etorkizunerako planteatzen den norabidea Aurrera begira, proposatutako hipotesiak baieztatzea gelditzen da, esperimentu gehiagorekin osatu behar baitira ikerketa honetan egindakoak. Ereduan nagusi diren hizkuntzen jakintza ereduko parametro gehiagotan gordetzen dela egiaztatu gabeko hipotesia da oraindik, eta arlo horretan egin daiteke ikerketa gehiago. Azkenik, neurona espezifikoen kokapenari buruzko informazioa ereduak baliabide urriko hizkuntzetara egokitzeko tekniketan nola txertatu ikertzea gelditzen da, LLMen interpretazio mekanikoan egindako ikerketei ahalik eta probetxu handiena atera ahal izateko. # Erreferentziak - <span id="page-6-4"></span>Chang, Hoyeon, Jinho Park, Seonghyeon Ye, Sohee Yang, Youngkyung Seo, Du-Seong Chang, eta Minjoon Seo. 2024. How do large language models acquire factual knowledge during pretraining? arXiv preprint arXiv:2406.11813 . - <span id="page-6-7"></span>Corral, Ander, Ixak Sarasua, eta Xabier Saralegi. 2024. Pipeline analysis for developing instruct llms in lowresource languages: A case study on basque. arXiv preprint arXiv:2412.13922 . - <span id="page-6-13"></span>Dai, Damai, Li Dong, Yaru Hao, Zhifang Sui, Baobao Chang, eta Furu Wei. 2022. Knowledge neurons in pretrained transformers. In Proceedings of the 60th Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics (Volume 1: Long Papers), ed. by Smaranda Muresan, Preslav Nakov, eta Aline Villavicencio, 8493– 8502, Dublin, Ireland. Association for Computational Linguistics. - <span id="page-6-0"></span>Dubey, Abhimanyu, Abhinav Jauhri, Abhinav Pandey, Abhishek Kadian, Ahmad Al-Dahle, Aiesha Letman, Akhil Mathur, Alan Schelten, Amy Yang, Angela Fan, eta others. 2024. The llama 3 herd of models. arXiv preprint arXiv:2407.21783 . - <span id="page-6-11"></span>Dubey, Shiv Ram, Satish Kumar Singh, eta Bidyut Baran Chaudhuri. 2022. Activation functions in deep learning: A comprehensive survey and benchmark. Neurocomputing 503.92–108. - <span id="page-6-6"></span>Etxaniz, Julen, Oscar Sainz, Naiara Perez, Itziar Aldabe, German Rigau, Eneko Agirre, Aitor Ormazabal, Mikel Artetxe, eta Aitor Soroa. 2024. Latxa: An open language model and evaluation suite for basque. arXiv preprint arXiv:2403.20266 . - <span id="page-6-2"></span>Guo, Daya, Dejian Yang, Haowei Zhang, Junxiao Song, Ruoyu Zhang, Runxin Xu, Qihao Zhu, Shirong Ma, Peiyi Wang, Xiao Bi, eta others. 2025. Deepseek-r1: Incentivizing reasoning capability in llms via reinforcement learning. arXiv preprint arXiv:2501.12948 . - <span id="page-6-14"></span>Lai, Wen, Viktor Hangya, eta Alexander Fraser. 2024. Style-specific neurons for steering llms in text style transfer. arXiv preprint arXiv:2410.00593 . - <span id="page-6-15"></span>Leng, Yongqi, eta Deyi Xiong. 2024. Towards understanding multi-task learning (generalization) of llms via detecting and exploring task-specific neurons. arXiv preprint arXiv:2407.06488 . - <span id="page-6-9"></span>Li, Yudong, Yuhao Feng, Wen Zhou, Zhe Zhao, Linlin Shen, Cheng Hou, eta Xianxu Hou. 2024. Dynamic data sampler for cross-language transfer learning in large language models. In ICASSP 2024-2024 IEEE International Conference on Acoustics, Speech and Signal Processing (ICASSP), 11291–11295. IEEE. - <span id="page-6-5"></span>Mishra, Aditi, Utkarsh Soni, Anjana Arunkumar, Jinbin Huang, Bum Chul Kwon, eta Chris Bryan. 2023. Promptaid: Prompt exploration, perturbation, testing and iteration using visual analytics for large language models. arXiv preprint arXiv:2304.01964 . - <span id="page-6-8"></span>Nag, Arijit, Soumen Chakrabarti, Animesh Mukherjee, eta Niloy Ganguly. 2024. Efficient continual pre-training of llms for low-resource languages. arXiv preprint arXiv:2412.10244 . - <span id="page-6-1"></span>OpenAI, 2024. Learning to reason with llms. - <span id="page-6-16"></span>Tang, Tianyi, Wenyang Luo, Haoyang Huang, Dongdong Zhang, Xiaolei Wang, Xin Zhao, Furu Wei, eta Ji-Rong Wen. 2024. Language-specific neurons: The key to multilingual capabilities in large language models. arXiv preprint arXiv:2402.16438 . - <span id="page-6-12"></span>Vaswani, A. 2017. Attention is all you need. Advances in Neural Information Processing Systems . - <span id="page-6-10"></span>Yamaguchi, Atsuki, Aline Villavicencio, eta Nikolaos Aletras. 2024. How can we effectively expand the vocabulary of llms with 0.01 gb of target language text? arXiv preprint arXiv:2406.11477 . - <span id="page-6-3"></span>Zhang, Zhihao, Jun Zhao, Qi Zhang, Tao Gui, eta Xuanjing Huang. 2024. Unveiling linguistic regions in large language models. arXiv preprint arXiv:2402.14700 . ## 6 Eskerrak eta oharrak Eskerrik asko artikulu hau hobetzeko berrikuspenak eta iruzkinak egin dizkidaten Orai zentroko lankideei. Artikulu hau Bikaintek bekak lagundutako doktorego tesi bateko ikerketaren parte da.
aldizkariak.v1-7-825	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 100_ _2017_15", "issue": "Zk. 100_ _2017_", "year": "2017", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	# Paradigma zaharrak eta berriak Hezkuntzaren Soziologian Paulo Iztueta Armendariz Filosofian lizentziatua, Soziologian doktorea UPV/EHUko irakaslea Hezkuntza Zientzien Sailean Gure ibilbide akademikoa diziplina horretan egina izan da eta horretara mugatuko ditugu gure lerroak. Labur-zurrean hemen, luzeago eta sakonago argitaratu gabeko beste lan batean (Iztueta, 1992). Hezkuntzari buruzko teoria soziologiko nagusien artean paradigma ezberdinak sortu eta koexistitu izan dira, testuinguru eta garai ezberdinetan garatuak izan direnak. XX. mendeko 1950-1960ko hamarkadetan zehar bi teoria bederen garatzen dira indar gutxiagorekin ala gehiagorekin. Batetik, paradigma funtzionalista daukagu eta hemen hezkuntzaren eta lanpostuaren arteko harremanaz jarduten da, nagusiki ikuspegi erreformistatik aztertuta. Hezkuntza inbertsio bezala zabaldu eta gizartean eginkizun berri bat hartzen hasten denean instituzionalizatzen da ikuspegi hau. Gaiok lantzen dira: industrialismoaren ekarria eta lanpostu kualifikatuetarako prestakuntza akademikoa bermatzeko giza kapitalean inbertitu beharra, gizarte-mugikortasuna eta aukera-berdintasuna, gizarte-estratifikazioaren teoria eta gizarte-ezberdintasunak, eta abar. Bestetik, berriz, gatazka eta erreprodukzioaren teoria. Hemen, aurreko paradigman bezala, zenbait bertsio lantzen dira: webertar tradizioan oinarritzen den Collins eta Thurow-en kredentzialismoa, boterearen adierazpen gisa, menperatzailearen eta menperatuaren arteko harremanak aztertzen dituena, Bourdieu eta Passeron-en erreprodukzioaren teoria, Bernstein-en kodigo soziolinguistikoen teoria, eta tradizio marxistan oinarritzen diren Althusser-en Estatuaren aparatu ideologikoa, Baudelot eta Establet-en eskola-sareen teoria, eta Bowles eta Gintis-en korrespondentziaren teoria. Geroago, 1980ko hamarkadatik aurrera, Hezkuntzaren Soziologia berrituan hurbilketa etnografikoek, etnometodologikoek eta neomarxistek egiten dituzten ekarpen garrantzitsuei esker, era askotariko norabideak hartuko ditu hezkuntza-azterbideak eta paradigma berri alternatiboak agertuko dira, hala nola: ildo interpretatzailearen sarrera (Berger, Lukmann, Shutz), Blumer-en tradizioko Woods eta Hammersley-ren interakzionismo sinbolikoaren gorakada, Young-en ezagutza eta kontrola, ezkutuko eta ageriko curriculumaren Soziologia, Mehan-en eskola-estruktura estrukturatzailea edo, orokorrean Giddens-ekin (1976) esateko, estrukturazioaren aurkikuntza, Giroux eta Willis-en produkzioaren eta erresistentziaren teoria, Apple-ren estatu-boterearen zentralitatea. Bidenabar, gai berriak agertuko dira lehen mailan, hala nola: Arnot-en genero eta etniaren dimentsioak, azkenaldion migrazio-mugimenduek eragindako hezkuntza multikulturalaren garrantzi politiko eta akademikoa, errebindikazio indigenistaren fenomenoa eta horren neurriko etnohezkuntzaren planteamendua, batez ere Hego Amerikako hainbat herrialdetan planteatzen dena. Estatu-nazioen menpeko nazioetan kultura eta hizkuntza minorizatuek testuinguru elebidun eta multikulturaletan dituzten arazo espezifikoez da jarduna, non asimilazioaren kontzeptua, euskal kasuan bezala, oinarrizko kontzeptua baita. Abiapuntutzat testuinguru partikularrak hartuz gero, etnonazionalismoaren kasuan bezala, unibertsaltasunaren ikurra daramaten multikulturalismoa, integrazioa eta inklusioa bezalako kontzeptuek adiera nahasi eta sarritan kontrajarriak ere har ditzakete. # Paradigma berriak eta ekarpen sektorialak Badira hezkuntzaren pentsamendu soziologikoaren bilakaeran eragiten duten gizarte-faktoreak eta, horiek direnez gero erronka berrien aurrean jartzen gaituztenak, batzuk aipatzera goaz. #### Postmoderninatea Modernitateak, Erdi Aroko ilundegi teokratikoaren tradizioarekin hautsiz, arrazoiaren erresuma ezarri zuen, dena argiz betea eta jakintza hutsez ilustratua, eta irekitzen zen gizarte-eredu berriari liberalismoak gizakiari zoriona agintzen zion. Baina gertatzez iragarritakoa ez da bete, alderantziz, suntsiketa ekologikoa ekarri du, eta erregimen autoritarioekin, mugarik gabeko gerrekin, giza eskubideen etengabeko urratzeekin antihumanismo ankerra nagusitu da. Maila akademikoan, berriz, diskurtso metahistoriko eta linealak ireki zituen. Europa osoan ideia unibertsalen garaia ireki zen eta inperialismo ilustratuak bere metropolietatik herentzia intelektual hori esportatu zuen kolonia-herrialde izandakoetara. Postmodernitateak, hain zuzen, modernitatearen kate-begi hori hautsi du. Unibertsalismoaren orojakituria lineal eta bertikalari postmodernitatearen zoru horizontala, kontestuala, kontrajartzen zaio. Postmodernitatea ezaugarritzeko orduan, Lyotar-ek (1979) elementu immaterialak aipatzen ditu. Arima-egoera bat adieraziko luke, espiritu-egoera bat, eta horrekin batera, jardunbide askotan baliorik ez ikustea, zentzurik eza. Derrida-k (1967) modernitateko eredu eta paradigmen «deskontrukzio»aren kontzeptua lantzen du eta horrek, funtsean, arrazoimenaren heriotza, nihilismoaren sustatzea eta Historiaren bukaeraren teoria inplikatzen ditu. Zalantzan jartzen da modernitateak indarrean jarritako legezko funtzionamendua. Egoera honek bere eragina izan du Giza eta Gizarte Zientzietan, batez ere filosofia, literatura eta arteetan. Eredu sozial eta kulturalen globalizazioa bultzatu du eta, bide batez, baita gizakiaren errobotizaziorako joera ere. Azken urte hauetan alderdi askotatik begiratuta aztertu izan da hezkuntzaren eta postmodernitatearen arteko harremana (García, 2004). Harreman hori, alabaina, konplexua gertatzen da hezitzaileentzat, korronte honek ez baitu eskaintzen gizartebidegabekeriak bereizteko ezein irizpiderik (Vattimo, 1994). Baldintza postmodernoa konplexua, paradoxikoa eta eztabaidatua bada ere, aldi berean esanguratsua ere bada hezkuntzarentzat, beste arrazoien artean, mota askotako gaitasunak, ikuspegi berriak eta eraldaketa kontraesankorrak ekintza-bidean jartzeko aukera eskaintzen duelako (Hargreaves, 1996). Aintzakotzat hartzekoa da, bestalde, subjektibitatearen eremutik abiatuta, pertsona osotasun gisa, subjektu autonomo gisa, hartu eta garatzea; eskertzekoa, era berean, aniztasuna, ezberdina dena ez mehatxutzat baizik indar kolektiboaren adierazgarritzat hartzea. Alderdi horiek guztiak ontzat hartu eta lantzea, hain zuzen, hezkuntzaren egitekoa da. Hezkuntza-komunitateari dagokio gizartearen humanizazioa berreraikitzea, hezkuntza-prozesu eraldatzaileak bultzatzea, eskola ezberdin baten aldeko apustua egitea. # Partikularretik unibertsalera, globala zeharkatuz Globalizazioa aipatzean, zenbaitek pentsatzen du globalizazioaren, modernitatearen eta kapitalismo neoliberalaren artean harreman intrintseko eta esklusiboa dagoela eta gizartea erabateko botere zentralizatu batek homogeneizatua daukala. Globalizazioa satanizatzeko argudioetako bat da, hain zuzen, gizartea homogeneizatu eta, ondorioz, partikulartasuna ezabatzeko arriskua dakarrela. Beldur horrek aurresuposatzen du unibertsalizazioa esklusiboki homogeneizatzailea dela, hezkuntzako arazoen izaera beti partikularra den bitartean. Beste batzuek, berriz, balio eta kultur praktiken unibertsalizazioan teknologiak eta bitarteko teleinformatikoen erabilera masiboak herri-kultura, produktu etniko eta erlijiosoen zabalkundean duten eragina nabarmentzen dute. Buenfil-ek (2008), globalizazioari dagokionez, hiru agertoki ikusten ditu. Lehenean, esan bezala, globalizazioaren, postmodernitatearen eta kapitalismo liberalaren artean harreman intrintsekoa ezartzen da, zeinaren atzean, batetik, merkatua unibertsalizatzeko eta, bestetik, kultur gutxiengoak (Aronowitz, 1995) ezabatzeko mehatxua ezkutatzen baita. Bigarrenean, prozesu unibertsal eta beharrezkotzat agertzen da, zeinetan planetaren ustiapena tartean sartzen baita, produkzioa, merkatua, lehiakidetasuna antolatzen dituen unitate bezala gogo emanda. Ikuspegi horrek neoliberalismo eta postmodernismoaren ezaugarriak dituen gizarte kapitalista globalarekin luke zerikusia (Chomsky; Dieterich 1995). Hirugarrenean globalizazioa ez da historiaren joera unibertsal eta beharrezko batekin erlazionatzen, ezta ezinbesteko inperialismo ekonomiko, politiko, etiko edo kulturalarekin ere; alderantziz, elementu horien arteko harremana sortzen da, baina maila desberdinetan, konbinazio hibridoetan. Unibertsalaren ohiko adiera egoera ezberdinetan modu berean erabiltzen den kualitate edo ezaugarriarekin erlazionatzen da. Garai batean grabitatearen legea unibertsaltzat hartzen zen bezala, sostengatzen da giza eskubideak unibertsalak direla, nahiz eta ondo dakigun testuinguru jakin batzuetan ez direla horrela. Kontua da lehen adiera horren arabera, unibertsala fenomeno baten esentzia dela, halakotzat hartzen dela bere instantzia eta testuinguru posible guztietan. Unibertsala, apodiktiko, atenporal, finko bezala hartzea, ordea, ez da zuzena. Zuzena ez den bezala unibertsala partikularretik at balego bezala predikatzea, edo kontrakotzat hartzea. Diskurtso unibertsalak oinarritzat bere testuinguru-izaera du, hots, bere partikulartasun historikoa. Horrela, unibertsala zer den eta zer ez ebazteko orduan, arazoa maila soziohistorikoan planteatzen da, ez bakarrik kontzeptua denboraz aldatzen joaten delako, baita denbora hori ez kronologikoa baizik epokala delako ere. Horregatik, unibertsala denaren eta ez denaren arteko mugak aldakorrak dira, porotsuak, behin eta betirako definitua den zerbait, baina, aldi berean, beharrezkoa dena birdefinitzen joatea. Hezkuntzari dagokionez, lokala eta unibertsala elkartzeko orduan, adituek etnografia eta pedagogia kritikoak erabiltzea proposatzen dute. ## Ekarpen sektorialak: Ikerketa Kulturalak/Culturel Studies Ikerketa-ildo hau, Merino-k (2003) zehazten duenez, 1964an sortu zen Birminghamgo Unibertsitatean (Britainia Handian) indarrean zegoen kultura nagusiari zerion izaera burgesa eta elitista auzitan jarriz. Oinarrizko bateraezintasuna zegoen kultura eta demokraziaren artean. Diziplina berri honen zimentarritzat Raymond Williams-en Culture and Society (1958) eta Richard Hoggart-en Uses Of. Literacy (1957) obrak jotzen dira. Ikertzen dituzten gaiak hiri-kulturei eta, bereziki, «azpikulturei» buruzko gaiak ikertzen dituzte, horietan komunikabideek duten zeregina nabarmenduz. Hasieran onartzen dituzten erreferentzia teorikoak garbiki marxistak dira, zehazki Marx, Althusser eta Gramsci-ren interpretazio garaikideetan oinarritutakoak. Geroago, 1980ko hamarkadan, M. Foucault eta J. Derrida-rekin, postestrukturalismoak hartuko du marxismoaren lekua. Metodologiaren aldetik, bi joera nagusitzen dira: batetik, eremu-ikerketak, batez ere etnografikoak eta, bestetik, testu-interpretazioak. Korronte hau diziplinarteko izaera duen ikerketa-eremua da, bereziki ekonomia politikoan, komunikabideetan, teoria literarioan erabiltzen dena. Baina nazionalitate, etnia, genero eta gizarte-klaseez ari den heinean, badu zerikusirik hezkuntzarekin ere. Zentzu horretan erabiltzen du Eduardo Restrero-k (2011). Ematen duen arrazoia da oraindik jaio berria den diziplina honek hiperkontestualizazioa eskatzen duela eta ikerketa konkretuetatik eta horiek testu teorikoekin ezartzen dituzten harremanetatik abiatzen dela. Horretarako, ezinbestekoa zaio metodologia ezberdinak baliatzea, egoera bakoitzak hurbilketa partikularra egitea eskatzen baitio. Horrek, bide batez, eskatzen du bere ikerketa-ezaugarriak egoerek berek ezaugarritzen dituztela, ezin direla leku eta une guztietan berdinak izan, aitzitik, testuinguru ezberdinen arabera hartuko dute beren espezifikotasuna. Arestian ikusi bezala, ezagutzaren dimentsio unibertsal eta partikularrak badu zerikusirik hezkuntzarekin, zeren mundu osoan zehar internazionalizatzeko joera erakusten baitu. Estatuek beren hezkuntza-irizpideak estandarizatu egiten dituzte kalitatea handitzeko xedearekin. Fenomeno hori, gainera, ezinbesteko zerbait bezala, globalizazioaren laudoriozko prediku bat bezala, ikusten da, kontingente eta historikoa baino ez dena beharrezkotzat hartuz eta orainaren ulergarritasuna ezinduz. Bestalde, mundu kulturala zein soziala, gizarte-elkarrekintzaren bidez, naturalizatuta aurkitzen denez gero, haren jatorria ahaztu egiten da. Kultur azterketaren xedea, hain zuzen ere, naturalizazio-prozesu hori berreraiki eta bistaraztea da. Badu beste diziplina akademiko tradizionalekiko beste ezaugarri bat, eta da ikerketari konpromiso politikoaren txertoa itsasten diola, ikerketa horien emaitzak ez direla inoiz neutroak edo inpartzialak, bizitza politiko eta sozialean eragina dutenak baizik. Diziplina honek, etnografia eta testu-interpretazioetatik haratago ere, hezkuntzaren sailera ere zabaldu ditu bere ikerketa-esparruak, zehazki curriculumaren sailera. Curriculumari buruzko orain arteko ikerketak, funtsean, zer erakutsi galderari erantzuten saiatu izan dira. Galdera hori arazo soilki teknikotzat hartu eta erantzuna emanda bezala jotzen zenez gero, arreta nola erakutsi galderan jartzen zen eta, horrela, curriculumaren teorizazioa hori guztia nola antolatu arazora mugatzen zen. Teoria kritikoek errotik ezezten dute arrazoibide hori, curriculumari atxikitako ezagutzaren baliotasuna zalantzan jartzen dute. Egin beharreko galdera berria, hauxe litzateke: zergatik sartu behar da ezagutza hau eta ez beste bat? Curriculuma esanahi eta identitatearen inguruan borroka-zelai bat bezala hartzeko aukera ematen da, non talde ezberdinak beren hegemonia ezartzen ahaleginduko baitira. Curriculuma ezin da ulertu botere-harremanak aztertu gabe, horiek egiten baitute ezagutza mota jakin bat sartzea eta ez beste bat. Curriculuma kultur mekanismo bat da eta, tartean gizartearen parte-hartzea dagoen aldetik, haren edukia gizarte-eraikuntza bat (Tadeu da Siva, 2001). #### Diziplinartekotasuna eta hezkuntza Lehen postmodernitarteaz jardutean esan den bezala, hezkuntza gizarteerrealitate konplexu bat da, zeinean hainbat praktika, prozesu, testuinguru, eragile, instituzio, kultur eduki, asmo, oinarri, eremu, eta abar sartzen baitira eta alderdi horiek guztiak batera hartuta faktore politiko, sozial, kultural, ideologiko, geografiko eta demografikoek zertzen baitute haren errealitate historikoa. Horrek agerian jartzen du haren izaera dimentsioaniztuna eta erreferentzianiztuna. Eta hala izanda, bistan da hezkuntza diziplina-ikuspegi bakarretik begiratuta aztertzea ezinezkoa egiten dela, hezkuntzaren arazoak bere osotasunean aldebakarreko ikuspegia gainditu egiten baitu, orojakintza inplikatzen duelako eta gizarte-egitateak osotasunean azaltzea ezinezko zerbait delako. Adorno-k (2001) esatera, «osotasuna» ez-egia izatea da, bere baitan ezin hartuzko zerbait da, are gutxiago zientzia bakar batek. Diziplinartekotasunaren beharra ez da hezkuntzarenean bakarrik ematen, baita fenomeno sozialen eta are naturalen sailetan ere. Zentzu horretan, hezkuntzaren azterketan diziplina osagarriak izango lirateke, Soziologiaz gain, Biologia, Antropologia eta Historia, horietako bakoitzak bere ekarpen osagarriak ezagutza eta metodologia partikularretik abiatuta egingo lituzkeelarik. Diziplina bakoitzak bere ikergai espezifikoa, ukigabe geratzen dena, baina elkarrengana jotzen dute batera dituzten artikulazio-puntuetan. Jadanik Durkheim-ek berak (1993), Hezkuntzaren Soziologiaren sortzaileak, aurrikusi zuen hezkuntzarenean diziplinartekotasunaren beharra eta haren ondotik hainbat autorek —horien artean Dewey (1960), Morin (2003), Torres (2000), De Alba (1990), Zimelman (1998), eta Cachón-ek (2006- 2007)— nabarmendu dute diziplinartekotasunak globalizazioarekin eta curriculumdiseinuarekin duen zerikusia. Ardoino eta Mialaret-ek (1990), Pedagogiaz jardutean, Hezkuntzaren Soziologiaren ordez, Hezkuntza Zientzien terminologia erabiltzen dute, horrela pluralean, diziplinartekotasuna agerian jarriz. Oro har, Giza eta Gizarte Zientzietan gero eta gehiago zabaltzen ari den ikuspegia da hau. # Hezkuntzaren Soziologia krisian? Izenburu hori jarri dio Begoña Maria Zamora-k (2005) bere lanari. Postmodernitateak eta globalizazioak pentsamendu soziologikoan izan dituzten eraginekin ikuspegi mikrosoziologiko eta kontestualak nagusitu direnez gero, XXI. mende-hasieran hainbatek uste izan du Hezkuntzaren Soziologiaren ikergaia bera zalantzan jarria dela, makrosoziologiak izateko arrazoirik ez bide duela. Gure ustea da azaldu ditugun garaian garaiko paradigma guztietan agertzen direla aintzat hartzeko ekarpen baliosak, ikuspegi makrosoziologikoaren zein mikrosoziologikoaren aldetik egindakoak. Bi dimentsio horiek beharrezkoak dira ikerketa soziologikoan. Galdera egin duen autorearen erantzunak zalantzarako biderik ez du uzten: Queda reabierto el debate en Sociología de la Educación y la necesidad de acudir a las grandes teorías para analizar la nueva sociedad que ofrece un nuevo sistema educativo y ello no puede hacerse con los microanálisis exentos de un análisis teórico serio, donde además tiene que atenderse a las disciplinas sociológicas más cercanas a la Sociología de la Educación, dado el peso de la desinstitucionalización y por tanto de la crisis de las instancias socializadorasa clásicas (Zamora, 2005: 73). #### Zenbait ohar eta gogoeta etxe-alde Lehen Ikerketa Kulturalen paradigmaz jardutean esan da ezagutzen jatorria naturalizatu egiten dela. Guillerma Tiramonti-k (2008) esatera, paradigma berriek auzitan jarri dituzte ordena modernoa legitimatu eta naturalizatu zuten printzipioetako batzuk, hala nola eskubideen, balioen, kulturaren, ordena sozialaren unibertsaltasuna, zeinaren arabera finkatzen baitziren «desbideratzeak» eta «jokaera egokiak». Duela gutxi arte, hezkuntzarako eskubidearen, eskolak zabaldu beharreko definizio kultural eta balioen, eta eskola motaren unibertsaltasuna modu finko batez ezarria etorri da. Unibertsaltasun mota horren gainean eraiki zen eskola-ebaluazioen sistema osoa maila nazionalean bezala internazionalean. Unibertsalaren tronuratzeak partikularra legitimotasunik ezera kondenatu zuen, bi kontzeptu horien artean dikotomia balego bezala. Bertakoak ez zuen lekurik unibertsalaren mapan. Kasu singularren zakuan sartzen zen. XX. mendearen bigarren erditik aurrera, ordea, mota askotako partikulartasunak aintzat hartzen hasten dira, hala nola kultur identitateak, herri-nortasunak, ikasleen kultur ezberdintasunak, hizkuntzen artekoak. Eta beste. Nolanahi ere, kultura, biziera, eskubide eta balioen definizio partikularrek ez dakarte nahitaez eraikuntza unibertsalek eskola-mapatik ezabatzea. Arazoa da, Estatuek erantzuten jakin ez dutena, ea komuna edo unibertsala nola eraikitzen den partikularretik abiatuta. Arazo hori are konplexuago gertatzen da estatu-nazioen menpeko diren nazioetan, gure kasuan bezala. EAEk hezkuntza-eskuduntza batzuk badituen arren, oinarrizko elementuetan zentralizatua dauka bere hezkuntza-sistemaren eta horren araberako curriculumaren ezarpen nazionala. EHU euskal lurraldean dago kokatua, bere distritu eta campus-ekin; hori du alde, baina antolaketa juridiko, administratibo eta akademikoaren aldetik unibertsitatesistema espainolaren zati bat baino ez da, gehienbat erdaraz ari dena. Errektore berriaren izendapenerako hauteskundeak direla-eta, prentsak berrikitan EHUren barruan piztu den eztabaida baten berri eman du. Irakaste-talde batek EHU barrutik euskalduntzeko aldarria egiten du, eleaniztasun-politikak irakaskuntzan, graduko eta graduatu ondoko ikastaroetan eta ikerketan euskara erabiltzearen aldeko apustua egin dezan eskatuz (Gara, 2016-11-11). Zuzendaritzako beste kolektibo batek azpimarratzen du hauteskunde hauek unibertsitatearen eta euskal gizartearen etorkizunari begira duten garrantzia eta botatzeko deia egiten (Gara, 2016-II-16). Ikasle Abertzaleak-ekoek, beren aldetik, hauteskundeak boikoteatzeko protesta campusera eta kalera eramaten dute. Garai berean, UEU eta EHUk Gasteizen egindako topaketa batean, egiaztatuz gero azkenaldion euskarazko ikerketa-lanek atzerriko hizkuntzen —bereziki, ingelesaren— faboretan behera egin dutela, «ikertzaile euskaldunen sarea sortzea, horien arteko elkarlanerako oinarria izatea eta horien beharrak azalaraztea» eztabaidatzen da (Gara, 2016- 11-11). Unibertsitate-lege «propioagoa» burutu eta, graduatu ondoko ikastaroak euskalduntzeko xedearekin, UEU EHUn integratzeko asmoak ere plazaratuko dira (Gara, 2016-11-13). Epe erdira begira desideratum txalogarriak dira proiektu horiek guztiak, unibertsitate euskaldunaren bidean EHU eta UEU elkarlanean ikustea kalitatezko urratsa dela iruditzen zaigu. Euskal Unibertsitatea bideratu eta lortu ahal izateko, ordea, botere autonomikoak dituen mugak gainditu beharra dago. Ikertuta daukagu Frantziak zein Espainiak beren hezkuntza-sistema nazionalak estatu-botereari esker lortu zutela, eta lortu beren menpeko nazioen hizkuntza-asimilazioaren bizkar lortu ere (Iztueta, 2016). Aldiak aldi, Euskal Herriak ere alderantzizko bidea egin beharko du, bere euskal hezkuntza-sistema nazionala eraiki nahi badu. Xede hori gaurkoz eginkizun dago. EHUren funtzionamenduan, erabakigune oinarrizkoenak —adibidez, funtzionarioen izendapen-karguak eta ikerketa-lanen finantza-esleipenak— Madrilen zentralizatuta daude. Ikerketak euskaraz egiteagatik beren curriculum akademikoan baztertuta geratu diren irakasleen zerrenda aski zabala da. Honetaz lekukotasunik eman ezinik ez legoke. Irakaskuntza ez-unibertsitarioan ezarritako curriculuma ere zati handi batean —oinarrizko ikasgaietan— gobernu zentralak finkatutakoa da. Hortik letorke, agian, Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailak bere txostenetan «curriculumaren euskal dimentsioaz» aritu izana. Diskurtso mugatu horren harian, elementu espezifiko gisa nagusiki hizkuntza —euskara— eta elementu etnografiko-folklorikoak aipatzen ziren testuliburuetan, beste elementu soziopolitiko, ekonomiko eta geografikoak bete-betean sartu beharrekoak ez balira bezala. Zentzu horretan, urrats garrantzitsua ematen da Ikastolen Elkarteak argitaratutako Adituen Euskal curriculuma. Kultur ibilbidea lanean (2004), non Giza eta Gizarte Zientzietako zein Zientzia Zehatz eta Teknologikoetako diziplinak sartzen baitira. Gai guztiok Euskal Herrian izaera partikularra hartzen dute eta, ondorioz, trataera akademiko berezia eskatzen dute. Partikularrak bere dimentsio unibertsala soinean daramala eta herri txiki batek ere bere mikroegoeran bere gizarte-bizitza osatzen duten elementuak badauzkala aditzera emateko asmo jakinarekin, Berastegi sorterriari buruzko aplikazio-saio bat osatu nuen (Iztueta, 2010), hiru liburukitan banatuta, non, hurrenez hurren, azaltzen baita herri bat historiara noiz eta nola jaiotzen den, zein gatazka izan dituen eta mendeetan zehar zer-nolako eraldaketa soziohistoriko eta ekonomikoak izan dituen. Eskolek beren herrian bertan daukate non zer ikusi eta zer ikasi. Handi ala txiki izan. Egun, eztabaida baten ondorioz, «euskal curriculum»aren erabilera teorikoa zabalduta dagoen arren, euskal hezkuntza-sistema nazionala zein euskal curriculuma maila teorikoan planteatzen diren aldarrikapenak baino ez dira, oraingoz eginkizun baino ez direnak. Berreskurapen-saioan emandako urratsak oro kontuan hartzekoak ditugu; hizkuntza minorizatu baten egoera normalizatzeko, ordea, ezinbestekoa iruditzen zaigu estatu-boterearen babesa izatea (Iztueta, 2000). Ahalegin neketsu horretan, euskarazko hezkuntza-eredu gisa, bide luzea egina duten Ikastolak eta UEU dauzkagu. Horien ereduen gainean eraikiko da, inoiz eraikitzekotan, euskal hezkuntza-sistema nazionala, non, euskal testuinguru partikularretik abiatuta, helmuga unibertsalera iristeko bokazioa erakutsiko baitu, zientzien ekarpenari aurrera eraginez. Eta euskaraz. Uztaro aldizkaria, zentzu horretan, bere bide partikularra bertakotik eginez eta bere ikerketa-eremua dibertsifikatuz dator. #### Bibliografia - Adorno, W. (2001): Epistemología y ciencias sociales, Cátedra, Madril. - Amurrio, Mila; Andrieu, Amaia eta Antiguedad, Iñaki: «UPV/EHU: Apostar por una universidad para Euskal Herria», Gara, 2016-11-11. Artikulu hau beste zazpi kidek ere izenpetzen dute. - Ardoino, Jacques eta Mialaret, Gaston (1990): «La intelección de la complejidad. Hacia una investigación educativa cuidadosa de las prácticas», in Partricia CCOING; Monique LANDESMAN (arg.), Las nuevas formas de investigación en educación, Universidad Autónoma de Hidalgo, Embajada de Francia en México, Mexiko, 64- 72. - Aronowitz, Stanley (1995): «La globalización y la educación», in Memorias del III Congreso Nacional de Investigación Educativa, CNIE, Mexiko. - Buenfil Burgos, Rosa Nidia (2008): «Universalismo y particularismo en la globalización», Propuesta Educativa, 30, 15. urtea, azaroa, 2. bol., 9-22. - Cachon Reyes, Jorge (2006-2007): «Educación, interdisciplinariedad y pedagogía», Pampedia, 3, 2006ko uztaila - 2007ko ekaina, 1-9. - Chiadi, Francisco (arg.) (1990): La educación indígena en América latina. México-Guatemala-Ecuador-Perú-Bolivia, I, Ediciones ABYA-YALA, Ekuador. - Chomsky, Noam eta Dieterich, Heinz (1995): La sociedad global, Joaquin Mortiz, Mexiko. - Derrida (1967): L'écriture et la différence, Editions du Seuil, Paris. - Durkheim, Émile (1922/1993): Éducation et Sociologie/Hezkuntza eta Soziologia, Klasikoak, Bilbo [Paulo Iztuetaren itzulpena]. - Garagorri, Xabier (zuz.) (2004): Euskal curriculuma: Kultur ibilbidea, Adituen ekarpena, Ikastolen Elkartea / Eusko Jaurlaritza, Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Saila. - Garcia Romero, Dignora (2001): «Postmodernidad: Desafíos de la educación», Anuario Pedagógico, 71-79. - Hargreaves, Andy (1996): Profesorado, cultura y posmodernidad, Morata, Madril. - Iztueta, Paulo (1993): Proyecto docente de Sociología de Educación, I, Fundamentación, Facultad de Filosofía y Ciencias de la Educación, Departamento de Teoría e Historia de la Educación, UPV/EHU, Donostia-San Sebastián, 1992ko ekaina, 1-510. - ––––––––––, (2000): Hezkuntza, hizkuntza eta boterea Euskal Herrian, Utriusque Vasconiae, Donostia. - ––––––––––, Paulo (2010): Berastegi I, Hiritartzearen bidetik; Berastegi II: Gatazken tenorean; Berastegi III: Eraldakuntzaren gurpilean, Utriusque Vasconiae, Donostia. - ––––––––––, (2016): Hizkutza-asimilazioa eta Hezkuntza-sistema Euskal Herrian, Utriusque Vasconiae, Donostia. - Lyotard, Jean-François (1979): La condición postmoderna, Editions Minuit, Paris. - ––––––––––, (1983): Régles eta Paradoxes, Babilony, 1, 10, UGE, Paris. - Merino, Sergio (2002): «Estudios Culturales y curriculum escolar. Algunos desafíos para la educación geográfica», Párrafos Geográficos, II. urtea, 2, 1-8. - Restrero, Eduardo (2001): «Estudios culturales y educación: Posibilidades, urgencias y limitaciones», Revista de investigaciones UNAD, Bogota, 10. bol., 1, uztaila, 10- 21. - Tadeu da Silva, Tomas (2001): Espacios de identidad. Nuevas visiones sobre el curriculum, Octaedro. - Tiramondi, Guillerma (2008): «La tensión entre lo universal y lo particular en la forma escolar», Propuesta Educativa, 30, azaroa, Buenos Aires, Argentina, 7-8. - Vattimo, Gianni (1994): Oltre interpretazione, Laterza, Roma-Bari. - Vergara, Ana; Goizueta, Juana eta Esteban, David (2016): «El 14 de noviembre iremos a votar a las elecciones de la UPV-EHU a rectora», Gara, 2016-11-16). Artikulu hau beste hogeita zazpi kidek ere sinatzen dute. - Zamora Fortuny, Begoña Maria (2005): «¿Crisis de la Sociología de la educación? Sobre el estatuto de la Sociología de la Educación», Tempora, 8, abendua, 51-78.
aldizkariak.v1-5-239	{ "domain": "osasun zientzia", "id": "osagaiz_Libk. 8 _2024_27", "issue": "Libk. 8 _2024_", "year": "2024", "license": null, "source": "osagaiz", "edition": null }	Itzultzaile automatikoek ez dute osasun-arretan beren kontura ezartzeko eraginkortasun, zehaztasun edo egokitasunik erakutsi. Hizkuntza-mugak direla eta, egungo goldstandard-ahizkuntza-parekotasuna da itzulpena baino. # 6. Bibliografia - 1. Zelaia A., Torrontegi U., Montes A. Itzultzaile automatikoak osasun-arretan: azterketa bibliografikoa. Osagaiz. 2021 5. bolumena 1. zk.- 68. http://doi.org/10.26876/osagaiz.1.2021.352
aldizkariak.v1-6-69	{ "domain": "hezkuntza", "id": "tantak_Libk.26_ Zk.1 _2014_1", "issue": "Libk.26_ Zk.1 _2014_", "year": "2014", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "tantak", "edition": null }	# Matematikarako konpetentzia eta generoa Ainhitze Larrañaga Oinarrizko Psikologia Prozesuak eta haien Garapena Saila Psikologia Fakultatea Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU) Paula Elosua Gizarte Psikologia eta Portaera Zientzien Metodologia Saila Psikologia Fakultatea Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU) > Jonathan Chinchilla Easo Politeknikoa Donostia GAKO-HITZAK: Genero diferentzia. Matematikarako konpetentzia. Lehen Hezkuntza. ## SARRERA Goi-mailako ikasketa tekniko- zientifikoak burutzen dituzten nesken presentzia mutilena baino urriagoa dela gauza jakina da. Diferentzia horren oinarrian, mutilek duten matematikarako konpetentzia eta neskek dutenaren arteko balizko desberdintasunak aztertzen ari dira azken urteotan. Datuak agerian jarriz, Kooperazio eta Hazkunde Ekonomikorako Erakundearen babesean (Organisation for Economic Co-operation and Development - aurrerantzean OCDE) burutzen den Ikasleen Ebaluaziorako Programa Internazionalean (Programme for International Student Assessment - aurrerantzean PISA), 15 urteko ikasleei galdetzean zein goi-mailako ikasketa hautatu behar zituzten, ikasketa zientifikoak aukeratuko lituzketen mutilen kopurua, neskena baino lau bider handiagoa izan zen. Aitzitik, nesken % 16k osasunarekin erlazionatutako ikasketak aukeratu zituztela erantzun zuten; mutilen kopurua berriz % 7a izan zen. Zein lanpostutan lan egiteko asmoa zuten galdetzean ere, genero-diferentzia nabarmena azaltzen dute datuok; programan parte hartu zuten OCDE herrialde guztietatik, ingeniaritza eta informatika arlotan lan egi- TANTAK, 26 (1), 2014, 00-00 orr. 27 TANTAK 26-1.indd 27 ANTAK 5/5/14 17:05:09 /5/14 teko asmoa azaldu zuten nesken kopurua ez zen % 5era iristen, aldiz, mutilen % 18k azaldu zuen esparru horietan lan egiteko asmoa (OCDE, 2012). Euskal Estatistika Erakundearen (EUSTAT) datuen arabera, 2010-2011 ikasturtean Euskal Autonomi Erkidegoko Unibertsitateetan, Zientziak eta Ingeniaritza eta arkitektura ikasketak burutu zituzten ikasle guztietatik (20.413 ikasle) % 67,54 mutilak ziren eta % 32,45 neskak. Ikasketa horiek aukeratutako mutilen kopurua nabarmenki handiago izanik. Gizarte eta lege zientziak ikasten zituztenen mutilen kopurua, aldiz ez; esparru horretan, mutilen kopurua nesken erdia izan zen ia, 9.987 (% 36,5) eta 17.378 (% 63,5) ikasle, hurrenez hurren. Gainontzeko ikasketetan, nesken kopurua oro har, mutilena baino altuxeagoa izan zen. Arteak eta Giza zientzietako graduak ikasten dituztenetatik (5.984) % 61,58 neskak ziren eta % 38,42 mutilak. Osasunaren zientziatan berriz, guztira 5.371 ikasle ziren, % 77,42 neskak eta % 22,58 mutilak ziren (1. Irudia). ![](_page_1_Figure_2.jpeg) Iturria: Eustat, 2011 1. irudia Unibertsitate-irakaskuntza. Matrikulatutako ikasleak guztira titulartasunaren eta sexuaren arabera 2010/2011 Genero artean ematen den ikasketa-hautatze desberdintasun horri erantzuna eman nahian, arlo akademikoan burutzen diren ebaluazio programek argi izpiren bat erakuts dezakete;izan ere, besteak beste matematikarako konpetentzia aztertzen baita. Ildo honetatik, lan honen helburua Euskal Autonomia Erkidegoan matematika arloan 2011.urtan Derrigorrezko Lehen Hezkuntzaren 4. Mailan burututako Ebaluazio Diagnostikoaren emaitzak aztertzen dira, nesken eta mutilen arteko diferentzietan arreta jarriz. ### HEZKUNTZA-EBALUAZIOA ETA MATEMATIKARAKO KONPETENTZIA OCDEko Konpetenziak Definitzea eta Hautatzea (Definición y Selección de Competencias- DeSeCo, 2003) izeneko txostenean zedarritzen denaren arabera eta ondoren Ebaluazio Diagnostikoen marko teorikoa oinarri harturik, honela definitzen da konpetentzia: «eguneroko bizitzarekin eta lanarloarekin zerikusia duten arazoei aurre egiteko baliagarri diren oinarrizko trebetasunen eskuratzeak dira oinarrizko konpetentziak» (ISEI-IVEI, 2011). Konpetentziak definitzeko markoan, matematikarako konpetentzia, oinarrizko konpetentziatzat hartzen da, eta «zenbakiak erabiltzeko eta horiek lotzeko, oinarrizko eragiketak egiteko, ikurrak eta horiek adierazteko moduak eta arrazoinamendu matematikoak erabiltzeko trebetasunari deitzen zaio» (ISEI-IVEI, 2011, 63. orria). Lau dira matematikarako konpetentzian bereizten diren dimentsioak: (1) kopurua, (2) espazio eta forma, (3) aldaketak, erlazioak eta ziurgabetasuna eta azkenik, (4) problemak ebaztea. Kopurua dimentsioak, zenbaki kontzeptua, eragiketak, magnitudeak eta kalkuluak barne hartzen ditu. Espazio eta forma dimentsioan, modu integratzaile batean geometria-eremuarekin zerikusia duten alderdiak jorratzen dira. Aldaketa, erlazioak eta ziurgabetasuna dimentsioak, erlazio errazen bidez deskriba daitezkeen eta matematika-funtzioen bidez adieraz daitezkeen elementuak biltzen ditu eta baita, ausazko elementuekin lotura dutenak ere. Problemen ebaztea dimentsioan, aldiz, problemen ebaztearekin lotura zuzena duten alderdiak barne hartzen dira. (ISEI-IVEI, 2011; OCDE, 2009). ## MATEMATIKARAKO KONPETENTZIA ETA GENEROA. ZENBAIT IKERKETA Matematikarako konpetentzian egon daiteken balizko genero-diferentziak eztabaida ugari sortu ditu eta burutu diren ikerketek azaldu dituzten ondorioak ez dira beti berdinak izan. Eztabaidaren oinarrian hiru aspektu bereiz daitezke, alde batetik, genero diferentziarik izaten den matematikarako konpetentzian; bestetik, diferentziarik agertuko balitz zein adinetatik aurrera izaten den, eta azkenik matematikarako konpetentziaren izaera multidimensionala aztertuz, generoen arteko diferentziak matematikarako konpetentziak biltzen dituen dimentsioen arabera ematen den aztertzea. Baina zergatik hainbesteko diferentziak emaitzetan? Genero- desberdintasunik balego, zein adinetatik aurrera agertuko litzateke? Lehen eskola urtetan izaten al da desberdintasunik edo gerora sortzen den fenomenoa al da? Estatu Batuetan 70. hamarkadan burututako ikerketa esanguratsu batek (Maccoby eta Jacklin, 1974), ondorioztatu zuen Eskolaurreko eta Lehen Hezkuntzako neskek eta mutilek matematikarako konpetentzian diferentziarik ez zutela. Urte batzuek beranduago buruturiko zenbait ikerketetan, emaitza berdinetara iritsi dira (Hyde, 2005; Hyde eta Mertz, 2009; Spelke, 2005). Baina genero arteko berdintasuna aldarrikatzen duten ikerketen aurrean, oso bestelako emaitzak ere aurki daitezke. Horrela, Estatu Batuetan eskolaurreko haurrekin hasitako ikerketa longitudinal batean (Rathbun, West eta Germino-Hausken, 2004) genero diferentziak Lehen Hezkuntzan antzeman izan dira. Datuok berretsi dira lurralde berdinean eginiko beste ikerketa batetan, non adierazten den Lehen Hezkuntzan matematikarako konpetentzian genero diferentziak eman ez ezik, adinean aurrera are eta nabariagoak direla, hau da, Derrigorrezko Bigarren Hezkuntza eta Batxilergo mailan (Fryer eta Levitt, 2010) Mutilen eta nesken arteko diferentzietan sakontzerakoan matematika konpententziaren dimentsioak aztertu izan dira. Zenbait autorek Eskolaurreko eta Lehen Hezkuntzan, oinarrizko aritmetika-ariketa probetan (Ginsburg eta Russell, 1981) edota kalkulu-ariketa probetan (Levine, Vasilyeva, Lourenco, Newcombe eta Huttenlocher,2005; Rathbun eta lag., 2004), neskek, mutilek baino errendimendu maila hobeagoa erakutsi izan dute; aldiz, gaitasun espazialeko probetan mutilek, maila altuagoak erakutsi izan dituzte (Levine, Huttenlocher, Taylor eta Langrock, 1999). Literaturaren errebisioan Eskolaurrean egindako ikerketetan lortutako emaitzen artean kontraesanak baldin badaude ere, Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzan eta Batxilergoan burututakoetan, ikerlarien arteko adostasunmaila handia da. Oro har, , mutilek, neskek baina puntuazio altuagoak lortzen dituzte, bai matematikarako proba orokorretan, baita matematikarako konpetentziaren dimentsioetan (Casey, Nuttall, Pezaris, Benbow, 1995; Dee, 2005; Fennema eta Carpenter, 1981; Fryer eta Levitt, 2010; Gallagher eta DeLisi, 1994; Hyde, Fennema eta Lamon, 1990; Maccoby eta Jacklin, 1974; Penner eta Paret, 2008; Royer, Tronsky, Chan, Jackson eta Marchant, 1999; Voyer, Voyer eta Bryden, 1995). Euskal Autonomia Erkidegoari dagozkien PISA 2009eko deialdiko datuei behatuz ere, matematikarako konpetentzia proban, mutilek, neskek baina 7 puntu gehiago lortu zituzten ( $\bar{X}_{neskak}$ =506; $\bar{X}_{mutilak}$ =513) (OCDE, 2009). Esparru honetan eta eskolatze lehen urtetan behatu izan diren emaitza kontrajarrietan sakondu nahian, ikerketa honen helburua konpetentzia matematikoan 10 eta 11 urteko mutilen eta nesken arteko balizko diferentziak aztertzea da. Azterketak konpetentzi orokorra eta matematika konpetentziaren lau dimentsio hartzen ditu. Hala nola, a)kopurua, b)espazioa eta forma, c)problemak ebaztea, d)aldaketak, erlazioak eta ziurgabetasuna. Ikerketa burutzeko ISEI-IVEIk 2011.urtean Euskal Autonomia Erkidegoko ikastetxeetan eginiko Ebaluazio Diagnostikoko Matematikarako konpetentzia proban ikasleek lortutako emaitzak aztertu dira. Ebaluazio diagnos- 30 tikoa, ikastetxeen hobekuntzarako balio duten ebaluazio prozesua da eta proba eta galdera-sorta ezberdinek osatzen dute; dagokion mailako ikasleek (Lehen Hezkuntzako 4. maila eta DBHko 2. maila) oinarrizko konpetentziak noraino garatu dituzten aztertzen du. ## METODOA ## Populazioa Euskal Autonomia Erkidegoko ikastetxe publiko eta hitzartutako ikastetxeetan Lehen Hezkuntzako 4. mailan eskolatutako haur guztiez osaturik dago populazioa. 10 eta 11 urte bitarteko 18.045 ikasle dira, horietatik 8.771 neskak eta 9.274 mutilak dira. Aztergai den populazioaren % 63,9k (11.529 ikasle) D ereduan ikasten du, B ereduan, % 28,84k (5.205 ikasle) eta azkenik A ereduan, % 7,2k (1.311 ikasle). (1. taula) 1. taula Laginaren deskribapena \| Eredu<br>linguistikoa \| Ikasleak \| Neskak \| Mutilak \| \|-----------------------\|----------\|--------\|---------\| \| A eredua \| 1.311 \| 659 \| 652 \| \| B eredua \| 5.205 \| 2.517 \| 2.688 \| \| D eredua \| 11.523 \| 5.595 \| 5.934 \| \| Guztira \| 18.045 \| 8.771 \| 9.274 \| #### Tresnak eta aldagaiak Matematika konpententzia azterteko Euskal Autonomia Erkidegoan 2011. urteko Ebaluazio Diagnostikoak helburu horrekin sorturiko tresna erabiltzen da.. Proba, 29 item edo galderez osaturik dago. Matematikarako konpetentzia Itemari Erantzutearen Teorian oinarrituriko eskala batean zenbatesten dira. Eskalaren batazbesteko aritmetikoa 250 da eta horren desbideratze estandarra 50koa. Probaren bidez matematikarako konpetentzia orokorra eta horren lau dimentsioak: (1)kopurua; (2) espazioa eta forma, (3) problemak ebaztea eta (4) aldaketak, erlazioak eta ziurgabetasuna. Ondoko irudiak proba osatzen duten bi itemen adibideak dira (2. eta 3. irudiak). Dendako biltegian dituzten 75 lanparak apaletan ipini nahi dituzte. Apal bakoitzean 40 lanpara sartzen dira. Zenbat apal behar dituzte? A. Apal 1 B. 2 apal. C. 3 apal. D. 4 apal #### 2. irudia Kopurua dimentsioaren item bat Igerilekuaren forma aztertu eta hurrengo baieztapenak EGIAZKOAK ala GEZURREZKOAK diren adierazi. ![](_page_5_Picture_7.jpeg) \| Baieztapena \| Egia \| Gezurra \| \| \| \|------------------------------\|------\|---------\|--\|--\| \| A. Lau erpin ditu. \| \| \| \| \| \| B. Laukizuzen forma du. \| \| \| \| \| \| C. Lau angelu ditu. \| \| \| \| \| \| D. Lau aldeak berdinak ditu. \| \| \| \| \| 3. irudia Espazio eta forma dimentsioaren item bat #### EMAITZAK 32 Mutilek azterturiko matematikako proban bataz beste, neskek baino balio altuagoak lortu zituzten; mutilen batazbestekoa 257,73 izan zen, eta neskena berriz 252,50. Diferentzi orokor horiek, matematika konpetentziaren dimentsioetan ere behatu ziren. Hau da, sistematikoki, mutilek neskek baino puntuazio hobeagoak lortu zituzten (2. taula). Diferentzia handienak matematikarako konpetentzia orokorrean ( $\bar{X}_{\text{neskak}} = 252,50$ ; $\bar{X}_{\text{mutilak}} = 257,73$ ) eta problemak ebaztea dimentsioan ( $\bar{X}_{\text{neskak}} = 246,41$ ; $\bar{X}_{\text{mutilak}} = 253,41$ ) daude, bost eta zazpi puntuko aldearekin, hurrenez-hurren mutilak faboratuz. Kopurua dimentsioan, ( $\bar{X}_{\text{neskak}} = 247,86$ ; $\bar{X}_{\text{mutilak}} = 252,02$ ) lau puntutako aldea dute mutilek neskekiko. Espazio eta forman dimentsioan ( $\bar{X}_{\text{neskak}} = 248,82$ ; $\bar{X}_{\text{mutilak}} = 251,12$ ) hiru puntutako aldea 2. taula Matematikarako konpetentzi proban lortutako emaitzak generoaren arabera \| Generoa \| \| Konpetentzia matematikoan lortutako emaitzak \| \| \| \| \| \| \| \| \| \|---------\|--------------------------------\|----------------------------------------------\|------------------------------------------\|----------------------------\|--------------------\|----------------------------\|--------------------\|----------------------------\|--------------------\|----------------------------\| \| \| Matematikarako<br>konpetentzia \| \| Aldaketa erlazioak<br>eta ziurgabetasuna \| \| Kopurua \| \| Espazio eta forma \| \| Problema ebazpena \| \| \| \| Batez-<br>bestekoa \| Desbideratze<br>estandarra \| Batez-<br>bestekoa \| Desbideratze<br>estandarra \| Batez-<br>bestekoa \| Desbideratze<br>estandarra \| Batez-<br>bestekoa \| Desbideratze<br>estandarra \| Batez-<br>bestekoa \| Desbideratze<br>estandarra \| \| Neskak \| 252,50 \| 46,31 \| 249,62 \| 48,10 \| 247,86 \| 49,33 \| 248,82 \| 49,55 \| 246,41 \| 49,27 \| \| Mutilak \| 257,73 \| 48,84 \| 250,36 \| 51.73 \| 252,02 \| 50,55 \| 251,12 \| 50,40 \| 253,41 \| 50,44 \| azaltzen dute batezbestekoetan. Aldaketa, erlazioak eta ziurgabetasunean $(\bar{X}_{neskak} = 249,62; \bar{X}_{mutilak} = 250,36)$ ez da puntuko aldera iristen. Dimentsio arteko diferentziak estatistikoki esanguratsuak izan ziren matematikarako konpetentzia orokorrean (F(1,18043)=54,40; p<0,001), kantitate dimentsioan (F(1,18034)=31,30; p<0,001), espazio eta forma dimentsioan (F(1,17786)=9,21; p=0,002), eta problemak ebaztea (F(1,17973)=88,50; p<0,001). Aurkitutako diferentzien tamaina aztertuz, kasu guztietan, bai matematikarako konpetentzia proba orokorrean ( $\eta^2 = 0.003$ ) eta baita horren dimentsioetan efektuaren tamaina txikia izan da (Kopurua , $\eta^2 = 0.002$ ; problemak ebaztea, $\eta^2 = 0.005$ ; Espazioa eta forma, $\eta^2 = 0.001$ ). Balio horiek interpretatzeko ohiz erabiltzen diren irizpideak Cohen-enak dira (Cohen, 1988), zeinek efektuaren tamaina txikia .02ko balioan jartzen duen eta handia .08ko balioan. Emaitzei erreparatuz, zenbatetsitako efektua azalduriko irizpideri jarraiki, balio txikienaren azpitik daude, kasu guztietan. ![](_page_6_Figure_5.jpeg) 4. Irudia Matematikarako konpetentzia eta generoa. Batezbestekoen grafikoa ## ONDORIOAK Ikerketa honetan Lehen Hezkuntzako 4. Mailako (LH4) ikasleen matematika konpetentzia orokorra eta horren osagaiak aztertu dira generoarekiko. Helburua, matematikarako konpetentzian genero diferentziarik dagoen aztertzea zen, eta baldin balego, horien magnitudea zehaztea. Matematikarako konpetentziari so eginez, behatu genezake, oro har, mutilek, neskek baino balio altuagoak lortu dituztela, Euskal Autonomia Erkidegoko hezkuntza sisteman onarturik dauden hiru eredu linguistikotan. Eta emaitzok estatistikoki esanguratsuak dira, hau da, matematikarako konpetentzian, mutilek neskek baino batezbesteko maila altuagoak lortu zituzten. Emaitzen arabera diferentziak egon badaude, nahiz horiek oso nabarmenak ez izan. Ondorio hori bat dator beste zenbait ikertzaileek aurkitutakoarekin (Else-Quest, Hyde eta Linn, 2010; Hyde eta Mertz, 2009; Lindberg, Hyde, Petersen eta Linn, 2010). Dimentsioen analisiari dagokionean, kopurua, espazio eta forma eta problemak ebaztea dimentsioetan daude ezberdintasun nagusienak, nahiz horiek oso nabarmenak ez izan. Baina zerk azaldu dezake balioetsitako batezbestekoen arteko diferentzia? Galdera horri erantzun nahirik, autore batzuek estereotipoak aipatzen dituzte eta neskek patroi horiei jarraiki erantzuten dutela. Gizartean barneraturik dagoen sinesmena, non neskak, mutilek baino gaitasun gutxiago duten matematika konpetentzian, emakumezko kolektiboaren artean izugarrizko baldintzapena eta faktore erabakigarria izango da matematika gisako irakasgaiarekiko preferentzian, eta ondorioz goi-mailako ikasketa teknologiko-zientifikoak aukeratzerako orduan. Familia eta eskola bezalako ingurune mugatuetan eginiko ikerketetan, guraso eta irakaslek, nesken eta mutilen gaitasun matematikoetan duten sinesmen eta usteak, eragin zuzena duela ondorioztatu zuten (Frome eta Eccles,1998; Furnham, Reeves eta Budnami, 2002; Gherasim, Butnaru eta Mairean, 2013; Helwig, Anderson eta Tindal, 2001; Peterson eta Fennema, 1985; Spencer, Steele eta Quinn, 1999). Baina patroi estereotipatuak jarraitzen direnaren arrazoia ez da bakarra. Badaude zenbait autore, desberdintasuna ezaugarri psikologikoetatik azaldu daitekeela diotenak. Neskek eta mutilek matematika ariketak ebazterakoan erabiltzen dituzten estrategiak diferenteak dira (Carr eta Donna, 1997; Gallagher, Delisi, Holst, McGillicuddy, Morely eta Cahalan, 2000; Linn eta Kessel, 2007). Esaterako, matematika ariketen ebazpenean, neskek estrategia manipulatiboak eta zehatzagoak erabiltzeko joera dute eta mutilek aldiz, estrategia abstraktuagoak eta berreskuratze- estrategiak erabiltzen zituztela (Carr eta Donna, 1997; Fennema, Carperter, Jacob, Frank, eta Levi, 1998). Beste autore batzuek, matematika errendimenduan dagoen ezberdintasuna, faktore biologikoek eragindakoak direla ondorioztatu zuten (Eals eta Silverman, 1994; Finegan, Niccols, eta Sitarenios, 1992). Matematikarako konpetentzian sistematikoki behatu izan dira diferentziak mutilen eta nesken artean. Horren arrazoia anitza izanik, hurrengo ikerketan horrengan eragiten duten eta aipatu izan diren aldagaiak kontutan hartu beharko lirateke. Egoera deskribatzea garrantzizkoa bada ere, hurrengo pausoa horren arrazoietan sakontzea litzake. ## Esker ona Lan hau Ekonomia eta Lehiakortasunarentzako Ministerioaren laguntzarekin (PSI2011-30256) eta Euskal Herriko Unibertsitatearen laguntzarekin (GIU12/32) gauzatu da. Jasotze-data: 2013/10/17 Onartze-data: 2014/01/20 Abstract The underrepresentation of women in higher education in the areas of science and technology has sparked interest in the scientific community for years. Among the reasons that explain this circumstance has been appealed to the different mathematical literacy between women and men. The literature on math skills respect to gender, reveals that math competence has to be interpreted in relation to two factors; the age and, the dimensions in which math competence is divided. In this context, the objective of this study was to analyze the differences in math competence in gender at early ages. This work examines the performance on a math test and evaluates the differences between gender according to four dimensions: (1) Quantity, (2) Space and shape; (3)Changes, relations and uncertainties; and (4)Problem resolution. The sample was composed of 18,045 primary school students, 8,771 females (48.6% ) and 9,274 males (51.4% ), aged from 10 to 11 years old and coming from the Basque Autonomous Community. Results showed gender-related differences in both, math competence and three of the four dimensions evaluated. Keywords: Gender difference. Math competence. Primary education. El hecho de que la presencia de mujeres en estudios superiores científico-tecnológicos sea significativamente menor a la de los varones ha suscitado el interés de la comunidad científica. De entre las razones que expliquen esta circunstancia se ha apelado a la diferente competencia matemática entre mujeres y varones. La literatura especializada sugiere que el estudio de la competencia matemática ha de analizarse desde una doble perspectiva que tenga en cuenta la edad, y las dimensiones de la competencia. En este contexto, la finalidad de este estudio, fue analizar si existen diferencias de género en Educación Primaria en una prueba de competencia matemática. Para ello se consideraron las puntuaciones generales en competencia matemática y en las cuatro dimensiones que la integran: (1) cantidad, (2) espacio y forma, (3) cambios, relaciones e incertidumbre y, (4) resolución de problemas. La populación consistió en 18.045 estudiantes de la Comunidad Autónoma Vasca, de 10 y 11 años de edad de los cuales 8.771 son varones y 9.274 son mujeres. Los resultados muestran diferencias asociadas al género tanto en la prueba de general de competencia matemática como en tres de las cuatro dimensiones evaluadas. Palabras clave: Diferencia de género. Competencia matemática. Educación primaria. Le fait que la présence des femmes dans l'enseignement supérieur en science et technologie est nettement inférieure à celui des hommes a suscité l'intérêt de la communauté scientifique. Parmi les raisons données qui expliquent cette situation se trouve l'appel à des différences de compétences en mathématiques entre les femmes et les hommes. La littérature suggère que l'étude de la compétence en mathématiques doit être analysée dans une perspective double qui tient compte de l'âge et les dimensions de la compétence. Dans ce contexte, le but de cette étude était d'examiner s'il existe des différences entre les sexes dans l'enseignement primaire de la compétence en mathématiques. À cette fin, nous avons examiné les scores globaux en compétence en mathématiques et les quatre dimensions qui la composent: (1) la quantité, (2) l'espace et la forme, (3) les changements, relations et l'incertitude et, (4) la résolution de problèmes. La population est composée de 18 045 étudiants de la Communauté Autonome du Pays Basque, de 10 et 11 ans dont 8771 sont des garçons et 9274 des filles. Les résultats montrent des différences liées au sexe si dans la compétence général en matematiques comme dans trois des quatre dimensions évaluées. Mots clé: La différence entre les sexes. Compétence en mathématiques. L'enseignement primaire. #### BIBLIOGRAFIA - Carr, M. eta Donna L.J. (1997). Gender differences in First-Grade mathematics strategy use: social and metacognitive influences. Journal of Educational Psychology, 89, 318-328 - Casey, M. B., Nuttall, R., Pezaris, E., eta Benbow, C. (1995) The influence of spatial ability on gender differences in math college entrance test scores across diverse samples. Developmental Psychology, 31, 697-705. - Cohen, J. (1988). Statistical power analysis for the behavioral sciences. Hillsdale, NJ: Erlbaum. - Dee, T. S. (2005). A teacher like me: does race, Ethnicity, or Gender Matter?. American Economic Review, 95(2), 158-165 - Eals, M. eta Silverman, I. (1994). The hunter-gatherer theory of spatial sex differences: Proximate factors mediating the female advantage in recall of object arrays. Ethology and Sociobiology, 15, 95- 105 - Else-Quest, N. M., Hyde, J. S., eta Linn, M. C. (2010). Cross-National Patterns of Gender Differences in Mathematics: A Meta-Analysis. Psychological Bulletin, 136(1), 103-127. doi: 10.1037/a0018053 - Fennema E., Carperter E.T., Jacob, V.R., Frank, M.L., eta Levi, L.M. (1998). A longitudinal study of gender differences in young children's mathematical thinking. Educational Research Journal, 14(1), 51-71. - Fennema, E eta Carpenter, T. P. (1981) Sex-related differences in mathematics: Results from national assessment. The Mathematics Teacher, 74, 554-559. - Finegan, J. A. K., Niccols, G. A., eta Sitarenios, G. (1992). Relations between prenatal testosterone levels and cognitive-abilities at 4 years. Developmental Psychology, 28(6), 1075-1089. doi: 10.1037/0012-1649.28.6.1075 - Frome, P. M., eta Eccles, J. S. (1998). Parents' influence on children's achievementrelated perceptions. Journal of Personality and Social Psychology, 74(2), 435- 452. doi: 10.1037/0022-3514.74.2.435 - Fryer, R. G., Jr. eta Levitt, S. D. (2010). An Empirical Analysis of the Gender Gap in Mathematics. American Economic Journal-Applied Economics, 2(2), 210-240. doi: 10.1257/app.2.2.210 - Furnham, A., Reeves, E., eta budhani, S. (2002) Parents think their sons are brighter than their duaghters: sex differences in parental self-estimations and estimations of their children's multiple intelligences. Journal of Genetic Psychology, 163, 24-39. Doi: 10.1080/00221320209597966 - Gallagher, A. M., DeLisi, R., Holst, P. C., McGillicuddy-DeLisi, A. V., Morely, M. eta Cahalan, C. (2000) Sex differences in advanced mathematical problem solving. Journal of Experimental Child Psychology, 77, 337-353. - Gallagher, A. M., eta Delisi, R. (1994). Gender differences in scholastic aptitudetest - mathematics problem-solving among high-ability students. Journal of Educational Psychology, 86(2), 204-211. doi: 10.1037/0022-0663.86.2.204 - Gherasim, L., Butnaru, S., eta Mairean, C. (2013). Classroom environment, achievement goals and maths performance: gender difference. Educational Studies, 39, 1-12 - Ginsburg, H. P eta Russell, R. L. (1981) .Social class and Racial influences on early mathematical thinking. Monographs of the Society for Research in Child Development, 46(6), 1 - Helwig, R., Anderson, L., eta Tindal, G. (2001). Influence of elementary student gender on teachers' perceptions of mathematics achievement. Journal of Educational Research, 95(2), 93-102. - Hyde, J. S. (2005). The gender similarities hypothesis. American Psychologist, 60, 581-592 - Hyde, J. S., eta Mertz, J. E. (2009). Gender, culture, and mathematics performance. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 106(22), 8801-8807. doi: 10.1073/pnas.0901265106 - Hyde, J. S., Fennema, E., eta Lamon, S. J. (1990). Gender differences in mathematics performance - a metanalysis. Psychological Bulletin, 107(2), 139-155. doi: 10.1037//0033-2909.107.2.139 - ISEI/IVEI (2011). Diagnostiko ebaluazioaren konpetentzien markoak. Matematikarako konpetentzia. Irakas- sistema ebaluatu eta ikertzeko erakundea. Eusko Jaurlaritza: Gasteiz. Recuperado el 5 de febrero de 2013 de, http://www.ediagnostikoak.net/edweb/eus/Informazio-materialak/ED11\_marko\_teorikoak/2\_ Matematikarako\_konpetentzia.pdf - ISEI/IVEI (2011). Ebaluazio Diagnostikoa 2011. Emaitzen txostena eta aldagaien azterketa. Irakas- sistema ebaluatu eta ikertzeko erakundea. Eusko Jaurlaritza: Gasteiz. Recuperado el 5 de febrero de 2013 de, http://www.ediagnostikoak. net/edweb/eus/Informazio-materialak/ED11aldagaien% 20analisia/ED11\_ LH4\_Emaitzen\_txostena\_aldagaien\_analisia.pdf - Lachance J. eta Mazzocco M.M.M. (2006). A longitudinal analysis of sex differences in math and spatial skills in primary school age children. Learning and Individual Differences, 16, 195-216. - Levine, S. C., Huttenlocher, J., Taylor, A., eta Langrock, A. (1999). Early sex differences in spatial skill. Developmental Psychology, 35(4), 940-949. doi: 10.1037/0012-1649.35.4.940 - Levine, S. C., Vasilyeva, M., Lourenco, S. F., Newcombe, N. S., eta Huttenlocher, J. (2005). Socioeconomic status modifies the sex difference in spatial skill. Psychological Science, 16(11), 841-845. doi: 10.1111/j.1467-9280.2005.01623.x - Lindberg, S. M., Hyde, J. S., Petersen, J. L., eta Linn, M. C. (2010). New trends in gender and mathematics performance: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 136(6), 1123-1135. doi:10.1037/a0021276 - Linn, M., eta Kessel, C. (2007). Gender differences in mathematics. Psychology of Women Quarterly, 31(3), 323-324. - Maccoby, E. E., eta Jacklin, C. N. (1974). Myth, reality and shades of gray what we know and dont know about sex differences. Psychology Today, 8(7), 109-112. - OCDE (2009). PISA 2009 Informe Euskadi. Recuperado el 31 de enero de 2013, de http://www.isei-ivei.net/cast/pub/pisa2009/PISA2009-EUSKADI-1INFORME. pdf - OCDE (2012). Pisa in Focus. OCDE. Recuperado el 4 de marzo de 2013 de, http:// www.oecd.org/pisa/49829595.pdf - Penner, A. M., eta Paret, M. (2008). Gender differences in mathematics achievement: Exploring the early grades and the extremes. Social Science Research, 37(1), 239-253. doi: 10.1016/j.ssresearch.2007.06.012 - Peterson, P. L., eta Fennema, E. (1985). Effective teaching, student engagement in classroom activities, and sex-related differences in learning mathematics. American Educational Research Journal, 22(3), 309-335. doi: 10.3102/00028312022003309 - Rathbun A, West J, Germino Hausken E. (2004). From Kindergarten through Third Grade: Children's Beginning School Experiences. NCES 2004-007. Washington, DC: National Center for Education Statistics. - Royer, J. M., Tronsky, L. N., Chan, Y., Jackson, S. J.and Marchant, H. I. (1999) Math-Fact retrieval as the cognitive mechanism underlying gender differences in math test performance. Contemporary Educational Psychology, 24,181-266. - Spelke, E. S. (2005). Sex differences in intrinsic aptitude for mathematics and science? A critical review. American Psychologist, 60(9), 950-958. doi: 10.1037/0003- 066x.60.9.950 - Spencer, S. J., Steele, C. M., eta Quinn, D. M. (1999). Stereotype threat and women's math performance. Journal of Experimental Social Psychology, 35(1), 4-28. doi: 10.1006/jesp.1998.1373 - Voyer, D., Voyer, S., eta Bryden, M. P. (1995). Magnitude of sex-differences in spatial abilities - a meta analysis and consideration of critical variables. Psychological Bulletin, 117(2), 250-270. doi: 10.1037/0033-2909.117.2.250 TANTAK 26-1.indd 39 ANTAK 5/5/14 17:05:10 /5/14
aldizkariak.v1-7-656	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 82 _2012_6", "issue": "Zk. 82 _2012_", "year": "2012", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	# Nafarroako Konkistaren justifikazio juridikoa ## Roldan Jimeno Aranguren NUP Zuzenbidearen Historiako Irakasle Titularra Nafarroa ez zen Gaztelara era baketsuan anexionatu ez eta oinordetza-eskubideak betez ere, Aragoiko Koroaren lurraldeekin gertatu zen bezala. Anexio hori armen bidez, sinesgarriak ez ziren arrazoi juridikoak erabiliz eta Julio II.aren bulda pontifikal polemikoetan oinarritutako justifikazio kanoniko bat baliatuz egin zen. 1512an Aita Santuak Pastor ille caelestis bulda eman zuen jakitera, eta bulda horren arabera, Aulki Santuaren edo haren aliatuen aurka edota Luis XII.aren Frantziaren alde egiten zuen edonor eskumikatu egingo zuten. GAKO-HITZAK: Nafarroako Erresuma · Gaztelako Koroa · Konkista · Eransketa · Zuzenbidea · Buldak · Fernando Katolikoa · Julio II.a · Luis XII.a · Nafarroako Gorteak. #### The legal justification for the conquest of Navarre Navarre was not annexed to Castile nor peacefully neither by inheritance, as was the case with the territories of the Crown of Aragon. This annexation was the result of weapons, using no compelling legal reasons and based on the justification canonical as a result of a controversial papal bulls of Julius II. In 1512, the Pope issued the Pastor ille caelestis bull, and according to this, anyone who acted against the Pope or their allies, or defect with Louis XII, had excommunicated. KEY WORDS: Kingdom of Navarre · Crown of Castile. · Conquest · Annexation · Law · Bulls · Fernando the Catholic · Julius II · Louis XII · Parliament of Navarre. Jasotze-data: 2012-02-07. Onartze-data: 2012-04-02. ## 1. Okupazio militarraren justifikazioa: gerra justuaren tituluak eta igarotze-eskubidea1 Era laburrean bazen ere, eta gertakizunen bilakaera ziurtasunez ezagutu baino lehenago, Fernando Katolikoa bera izan zen, konkistaren hasieran, tituluen aipamena egin zuen lehena, hortaz, berehalakotasunaren balioa dute. Hala eta guztiz ere, Elio Antonio de Nebrija humanista eta gramatikaria (1441-1522) izan zen konkistatzailearen bertsio ofiziala plazaratzeaz arduratu zena (Nebrija, 1545). Geroagoko autoreek bat egin zuten haren eraikuntzan erabiliriko argudio juridikoekin. Izan ere, Bolognan ikasiriko goi-mailako jurista izateaz gain, Ius Commune ongi ezagutzen zuen. Era berean, mos italicus izenekoan ikasketa berberak eginiko eta Salamanca eta Valladolideko katedraduna zen Juan Lopez de Palacios Rubios gaztelar jurista handiak (1450-1524) antzeko enkargua jaso zuen, eta xede horretarako, De Justitia obtentionis ac retentionis regni Nafarroae deritzon lana prestatu zuen2. Eskarmentuko pertsona zen zeregin horretan, Gaztelako Koroak Indiak konkistatu ondoren, okupazioaren zilegitasuna justifikatzeko Libellus de insulis oceanis lana idatzi baitzuen. Konkista justifikatzeko titulu juridikoen eraikuntzak hiru elementu hauek ditu: lehenbizikoa, eta zilegitasunaren funtsezko elementu gisa, hasiriko gerraren justizia. Nebrijaren ustez, okupazioaren karia Frantziaren kontrako Liga Santuaren gerran zetzan, eta zuzenbide naturalean eta jendeen zuzenbidean zuen oinarria. Ekintza militarra justua ote zen ala ez kalifikatzea printzeari zegokion. Nafarroaren kasuan, kontrarioen gaiztakeriatik zetorren justizia, heretikoak eta Elizaren etsaiak zirenak. Ohartu beharra dago, nafar errege-erreginak zismaren aldekoak benetan ote ziren frogatzeko ahalegin handiegirik ez zutela egin eta, horrez gain, Aita Santuaren geroko adierazpenak argudio ahulak zituela, autore legitimistek nabarmendu zuten bezala. Bigarren argudioa aurrekoari loturik dago, nafar lurraldean ekintza militar justua aurrera eramateko Nafarroatik igarotzeko eskubidea edukitzea beharrezko zelakoz. Igarotze kontu hura zuzenbide dibinoan eta naturalean oinarriturik zegoela irizten zitzaion, erabilera komuneko ondasunen gainean egiten baita. Beraz, okupazio militarrak igarotze-eskubidean du zimendua, edo hobeki esateko, Nafarroako errege-erreginek eskubide hori ez gauzatzean. Hala eta guztiz ere, eskubidearen erabilerak segurtasuna bermatu behar zuen, eta Nafarroako errege-erreginak erresumaren integritatea errespetatuko ez zelakoan zeuden. Horrezaz gain, hirugarrenik, azpimarratzekoa da okupazioaren justifikazioa egiten zutenek nazioarteko itunak errespetatzeko titulu osagarria erabiltzen zutela, alegia, Gaztela eta Ingalaterra elkarren aliatuak ziren eta horregatik Gaztelak Guiena hartzen lagundu behar zion, alabaina, horretarako Nafarroatik igaro beharra zegoen ezinbestez. <sup>1.</sup> Atal honetan jasotzen dudana modu zabalago batean honako liburuan aurki daiteke: Monreal Zia, G. eta Jimeno Aranguren, R. (2011): Textos histórico-jurídicos navarros. II. Historia Moderna, Nafarroako Gobernua, Iruñea, 51-271. Bertan, gaiaren inguruan dagoen bibliografía aipatzen da. <sup>2.</sup> HOROZCO, [De iustitia et iure obtentionis ac retentionis regni Nauarrae obraren lehenengo liburuaren itzulpena], Eloy BULLÓN Y FERNÁNDEZ (ed.) Un colaborador de los reyes católicos: el doctor Palacios Rubios y sus obras, Madril: Librería general de Victoriano Suárez, 1927, 363-380. Aurrerago ikusiko dugun bezala, behin lurraldearen konkista bukatutakoan, okupatzaileari zegokion erresumaren etorkizunaz erabakitzea. Nafar kasuan, Fernando Katolikoari egokitu zitzaion lehen faseko okupazio-baldintzak ezartzea, bai eta noiz arte iraunen zuen ere. Hasierako uneetan erresumako gordailuzain zela adierazi zuen. ## 2. Gaztelako Koroara eranstea. Nafarroako Koroa bereganatzeko justifikazioa Konkista gauzatutakoan, Fernando Katolikoaren nahia ez zen erresumako edukitzaile edo prekarioko jabe soila izatea. Nafarroako errege izan nahi zuen jabe gisa. Abuztuaren amaieran, aragoiarrak zein asmo zuen azaldu zuen argi eta garbi, hala ere, janzkera juridiko egokiaren beharra zuen eta, arestian aipatu bezala, argudio berberak agertu zituzten Nebrija eta Palacios Rubios izan ziren, enkarguz, jostun-lanak egiteaz arduratu ziren juristak. ## 2.1. Arrazoi justuaren bidezko gerra, nafar monarkia arrotza, oinordetzako eskubideak, borondatez entregatzearen ziozko lagapen librea Arrazoi justuaren bidezko gerran oinarrituriko konkista-eskubidea da argudiatu zen funtsezko jabetze-titulua, kasu hartan Elizaren defentsa, hain zuzen ere. Arrazoi justua Liga Santuaren 1511ko Hitzarmenean azaltzen zen, haren arabera, Italiatik kanpo eginiko eskuratzeak atxikitzeko eskubidea (iure belli) ematen zitzaien aliatuei. Arrazoi justuaren bidezko konkista-eskubidea da, hain justu, Fernando Katolikoak aipatzen zuena 1512ko abuztuaren amaierako Manifestuan. Halaber, Nebrija eta Palacios Rubios juristek garrantzi txikiagoko tituluen aipamena egin zuten, konkista-eskubidearen osagarri —eta justifikazio— gisa. Nafarroako zatirik handiena Iberiar penintsulan kokaturik izateak eta, bisigodoen garaian, Inperioaren legitimitatetik zuzenean zetorren boterea Espainian ezarri izanak bide eman zieten Eneko Aritzarekin hasiriko nafar monarkia arrotza baztertzeko. Hartara, konkistarekin batera urak arrastora sartu ziren. Bestalde, Fernandok Nafarroako Koroaren gaineko oinordetzako eskubideak zituen: bere aita Joanes II.ak aipaturiko eskubideez gain, bere egiten zuen Germana Foixkoaren aldarrikapena (printze- edo noblezia-dinastiaren ondasunen gainekoa). Azkenik, Iruñea eta erresumako beste leku batzuk borondatez entregatzeak atxikiriko mendekotasuna zekarren berekin: lagapen librea eta, horretan oinarriturik, Koroaren gaineko jabetza-eskubidearen aipamena egiten zuen, bai eta Frantzia aldera ihesi zihoazela, nafar errege-erreginen bake-proposamenean adieraziriko terminoena ere. Lagapen libreari buruzko zehaztapenik garrantzitsuena 1513ko Iruñeko Gorteetan egin zen. ## 2.2. Aita Santuaren konkista-tituluen balioa Geroago, Aita Santuaren buldak eztabaidagune bihurtu ziren, hala ere, ikuspegi juridiko hutsetik, bigarren mailako balio legitimatzailea zuten. Konkista sinesgarriak ez ziren arrazoi juridikoak erabiliz eta Julio II.aren bulda pontifikal polemikoetan oinarritutako justifikazio kanoniko bat baliatuz egin zen. 1512an Aita Santuak Pastor ille caelestis bulda eman zuen jakitera eta bulda horren arabera, Aulki Santuaren edo haren aliatuen aurka edota Luis XII.aren Frantziaren alde egiten zuen edonor eskumikatu egingo zuten. Fernando Katolikoa konturatu egin zen Nafarroako errege-erreginak frantsesen alde jarri zirela eta, ondorioz, aipatu bezala, Aulki Santuari presioa egin zion, baita bere helburua lortu ere. Horrela, 1513ko otsailean bigarren bulda argitaratu zen, Exigit contumacium deitutakoa, eta, bulda horren bidez, Joan Albretekoa eta Katalina eskumikatu eta erregetzatik kendu zituzten, Frantziako errege zismatikoarekin elkartu zirelako, aitasantutzaren aurka. Lehenago formulatu eta ezarririko titulua (arrazoi justuaren bidezko konkistaeskubidekoa) indartzera mugatzen dira. Egia esan, buldak larderiazko arma politiko gisa erabiliak izan ziren, eraginkorrak baitira edozein herrialde katolikotan, era berean, titulu juridiko gisa erabiltzen ziren. Konkista-eskubidea eta buldak titulu osagarriak dira. Buldetan, nafar errege-erreginak zismatikotzat eta zismaren aldekoen babesletzat jotzen ziren, horrenbestez, eskomikatuak eta zuzenbide kanoniko eta zibilean heretikoentzat ezarritako zigorren pean sartuak izan ziren. Buldak puntu ahulez beterik zeuden, alde batetik, frantses autoreek Aita Santuen aldi baterako ahalari uko egiten ziotelakoz, eta, bestetik, nafar prozesuari zegokionez, errege-erregina kanporatuek, erabili zen prozeduran, arrazoi- eta funtsezko formalitate-gabeziaren aipamena egiten zuten. Praktikan, Nafarroa izan zen Europako azken estatua Aita Santuen botere unibertsalaren dotrina aplikatzeari zegokionez, eta, zehazki, Dictatus Papae izenekoen 27 zenbakiko postulatua, non «Aita Santuak errege zitalarekiko fideltasunaz libra ditzake mendekoak» jasota dagoen, hura guztia Elizaren jurisdikzioaren aurrean Estatukoaren lehentasuna berresten zen garaian. Nafarroaren kasuan, Julio II.a Aita Santuak erresumetako ahal osoa hartzen zuen bere gain aipatutako Entzikliketan: Pastor ille caelestis, 1512ko uztailaren 21ekoa (1. eranskina), eta Exigit contumatium, 1513ko otsailaren 18koa (2. eranskina). Zenbait hamarkada geroago, Aita Santuen nahiak (dominium mundi) eraginkortasuna galdu zuen Ingalaterran Henrike VIII.a eta Elisabet I.arekin. Aipatu lehen buldan —1512ko uztailaren 18ko Bloisko ituna baino hiru egun geroago emana eta, hortaz, Fernando Katolikoak Nafarroa inbaditzeko agindua eman eta bi egun geroagokoa—, Aita Santuak eskomikatzeko mehatxua egiten zien Aulki Santuaren kontra eginen zutenei, edo haien aliatuei, edo Frantziaren alde eginen zutenei; aliatuen ondasun guzti-guztiak jendaurrean jartzen zituen eta ondorengo hau dekretatu zuen «ondasun horietaz hartzen dituenak beregana ditzala». Nafar errege-erreginei zuzendurik izan arren, Pastor ille caelestis izeneko buldan ez zen haien inguruko aipurik egiten. Urte erdi geroago promulgaturiko Exigit contumatium izeneko buldak, Joanes eta Katalina Albretekoak, Nafarroako errege-erreginei zisma- eta heresia-delituak egin zituztela salatzen zuen, eta, hortaz, eskomikatze-zigorra eta ondasunak (erresuma bera barne delarik) konfiskatzeko zigorra zegozkiela, gainera, ondasun haietaz jabetzen zen lehenak bereganatu eginen zituela zioen. Aliantza Santuaren kapitulazioan —Nafarroaren aipamenik egiten ez zuena— erresuma konkistatzeko eskubidea aitortu zion Fernando Aragoikoari, horrenbestez, konkista bukatutakoan, jabetza gauzatu egin zuen, 1512ko abuztuaren amaieran, konkistaren justifikazioan, berak adierazi zuen bezalaxe: Visto lo qual y visto que en la capitulación fecha por nuestro muy Santo Padre y los otros príncipes en la Liga, dize que si acaeciere que alguno de los confederados tomare algo fuera de Ytalia de los que se opusieron contra la Liga, aquello pueda retener jure belli y que, por esta causa, Su Alteza puede justamente retener el dicho reyno (Monreal eta Jimeno, 2011: 20. zk.). Exigit contumacium buldaren bidez, Joan eta Katalina Albretekoak eskumikatu zituzten: «Gure aurretiko Erromako Aita Santu askoren zantzuei jarraikiz, ezen haiek errege eta enperadoreei, arrazoi arinagoengatik ere, zentsura berbera aplikatu zieten, aginte apostolikoarengatik eta eskumen osoz, Juan eta Katalina Albretekoak eskumikaturik, anatematizaturik, madarikaturik daudela eta zismatiko eta herejeei laguntza emateagatik errudun eta estatuaren eta betiko tormentuaren hobendun direla aldarrikatu eta adierazten dugu, eta errege titulu, ohore eta duintasunez desjabetuak direla, eta haien erresumak, jaurerriak eta edozein ondasun publiko egiten ditugu, eta haien guztia haiez guztiez jabetu edo jabetuko direnek, gerra saindu eta justuenean eskuratu bezala, bere egin dezaten». Eliza usteldu horretatik zetorren eskumiku horrek, gainera, erregetzatik kentzea suposatzen zuen, Frantziako errege zismatikoarekin elkartu zirelako, aitasantutzaren aurka: «Juan eta Katalinari errege ohore, titulu eta dignitateak, bai eta Nafarroako Erresuma, dukerriak, konderriak eta bestelako jaurerri tenporalak eta edozein tokitan dituzten ondasunak eta haien gainean dituzten eskubideak kentzen dizkiegu eta publiko egiten ditugu erresuma, jaurerri eta ondasun guztiak eta horietako bakoitza». Eta gaztelarren alde egiten zuen, handik aurrera Juan eta Katalina erregeerreginen fidelek harreman horiek apurtzeko: «Erresumako eta aipatu jaurerrietako eta haren mugen barruko konderri, gotorleku eta gazteluetako eta lurreko gobernariak, gaztelaniakoak eta ofizialak, baita dukeak, markesak, kondeak, baroiak, nobleak, auzokideak eta biztanleak, beren dignitate, estatu, maila, ordena eta egoera edozein izanda ere, Juan eta Katalinarekin fideltasun zinaz eta gobernu, gaztelania, lanbide, zaintza, feudo, basailutza edo beste edozein gorazarrez loturik egonik haien menpeko direnak, Juan eta Katalinarekiko zin eta gorazarrea betetzeko edozein loturatik eta edozein fideltasun, obedientzia eta mendetasunetik absolbituz eta, beherago idatzitako zigorren menpe, zeinetan aurka egiten dutenak egitatearengatik berberarengatik erortzea nahi baitugu, zorrotz aginduz hauek Burgos, Calahorra eta Tarazonako elizetan, edo haietako bitan, argitaratu eta hurrengo sei egunetan —horietako bi lehendabizikotzat, bi bigarrentzat eta gainerako biak hirugarrentzat eta azken terminotzat eta ohar kanonikotzat harturik— haien menpe dauden guztiei eta haietako bakoitzari Juan eta Katalinarenganako, edo haietako edozeinenganako, ohiko obedientziatik aldendu daitezen eta aurrerantzean errege edo nagusi deitu edo erregetzat edo nagusitzat inola ere aitortu ez ditzaten, baizik eta, zismatiko eta heretikoak diren aldetik, ahal duten heinean, Kristoren gainerako fededunen komuniotik bazter ditzaten. Eta sei egunak iraganda erresumako konderri, unibertsitate, hiri, gotorleku, gaztelu eta lur eta bestelako tokietako eta aipatu jaurerrietako aipatu pertsona berezi orok gure manu hau egiatan obeditzen ez badu, hemendik aurrera haren kontra eskumiku handiaren epaia ematen dugu idazki honetan eta, hilzorian daudenak salbu, edozein indultu apostolikoren aitzakia izanda ere, Erromako Aita Santuak bakarrik absolbitu ahal izango ditu». Nafarroako Erresuma Gaztelako Koroara erantsi bezain laster, 1515eko Burgosko Gorteetan, Fernando Katolikoak Aita Santuen tituluaren inguruko balorazioa egin zuen, honatx: El papa Julio, de buena memoria, le proveyó del reino de Navarra por privación que del dicho reino Su Santidad hizo a los reyes don Joan de Lavred e doña Catalina, su muger, rey e reina que fueron del dicho reyno de Navarra, que siguieron e ayudaron al dicho rey Luis de Francia, que perseguía a la Iglesia con armas e con cisma, para que fuese de Su Alteza el dicho reino e pudiese disponer de él en vida y en muerte a su voluntad de Su Alteza (Monreal eta Jimeno, 2011: 26.1. zk.). #### 2.3. Nafarroa Gaztelako Koroara eransten da Konkistaren azalpenak ez ziren batere sinesgarriak izan eta, beharbada, horrek eragina izan zuen Nafarroako erakunde tradizionalak eta foruen sistema errespetatzeko orduan. Indar militarren bitartez, Pirinioetako erresumak amore ematea lortu zuten, baina, agian, «itundutako» eta «hitzartutako» amore ematea izan zen, kontuan hartu behar baita konkista zein nazioarteko baldintzatan egin zen, Aita Santuaren bulden laguntzarekin. Baldintza horiek, zalantzarik gabe, eragina izan baitzuten prozesu horretan. Nafarroa 1515ean gehitu zitzaion Gaztelako Koroari, zuhurtzia handiz prozesu horretan etenaldi bat egin eta gero. Gaztelako Koroari atxikitzea kontu erabakigarria izan zen erresuma konkistatu berriaren etorkizun politiko eta instituzionalerako. Hasiera batean, bazirudien eransketa hura ohiz kanpokoa zela, konkistatzailea Aragoiko errege zelakoz eta, arestian aipatu bezala, irabaziriko ondasuna bestelako ondare-ondasunen izaera berekoa. Albako dukeak, 1515eko Burgosko Gorteetan, hauxe esan zuen Aita Santuen kontzesioaren inguruan: «Fuese de su Alteza el dicho reino y pudiese disponer dél en vida y en muerte a su voluntad» (Monreal eta Jimeno, 2011: 26.2. zk.). Hura zela-eta, Fernando Katolikoak hiru gauza egin zezakeen: Aragoiko Koroan sartu (han bera zen errege), Gaztelakora erantsi, edo berarekin lotura zuzena mantendu, inolako koroarekiko bitartekotzarik edo egiturarik gabe. Orduan Aragoiko errege eta Gaztelako gobernadore eta administratzaile zen. Dirudienez, gaztelarrak ez zeuden oso pozik berarekin, konkistaren esfortzu militarra haien lepora erori zelakoan baitzeuden. Monarka zaharrak ez zuen istilurik nahi, eta Nafarroa koroa nagusira eranstea onartu egin zuen, hau da, Gaztela eta Leongo Koroara. Hala eta guztiz ere, Nafarroa erantsi zenean, zentralizazio goiztiarra zen Gaztelako Koroaren ezaugarri nagusietako bat. Gaztelako Koroaren izaera politikoaz aritu diren autorerik gehienek atzerago jartzen dute estatu modernoaren jaiotza —Monarkia absolutu gisa—, Errege-erregina Katolikoekin, hain zuzen ere, Erdi Aroko zenbait aurrekari badaude ere. Isabel eta Fernandoren eta, batik bat, 1521eko Komunitateen gerraren ondoan, haien biloba Karlos I.aren garaiaz geroztik, monarkaren inguruan biltzen zen botere politikoak ez zuen mugaketa instituzional garrantzitsurik izan. Alabaina, Lalinde eta Torres bezalako autoreek XIII. mendera aurreratzen dute errege-autoritarismoaren ezarpena, nahiz eta 1348ko Alcalako Ordenamendura arte legezko ez bihurtu. Izan ere, badaude zenbait elementu autoritario Behe Erdi Aroan: erregeak legeak emateko ahalmen osoa zeukan, goi-mailako justizia beretzat gordetzen zuen eta izaera-lotura lehenesten zuen beste guztien gainetik. Bestalde, Aita Santuen boteretik independente zen eta Eliza kontrolpean zuen, eta zuzenbide orokorrak tokiko zuzenbideak alboratzen zituen. Gaztelako estamentuek ez zuten erregearen boterea mugatzen: Elizak eta nobleziak botere ekonomiko eta soziala kontserbatu bazituzten ere, uko egin zioten botere politikoari. Nafarroako 1512ko konkista eta eransketaren garaian, Gaztelako estatu autoritarioa egonkorturik zegoen, eta, ildo horretan, berdin dio jatorria XIII. eta XIV. mendeetan izateari, nahiz XVI. mendearen hasieran izateari. Kontua hurrengo galdera hauen erantzunetan datza: zergatik Nafarroak, Gaztelako Koroara erantsitako erresuma penintsular bakarrak (Portugalen kasua albo batera uzten dugu), jasan zuen atxikiriko estatuaren alderantzizko bilakaerarik? Zergatik, konkista ondoan, areagotu ziren era nabarmenean Nafar Konstituzioaren bereizgarri paktistak? Are gehiago, zergatik aldatu zuen konexioaren izaera, konkista militarra batasun eqüeprincipal bihurtuz? #### 3. Nafarroako Erresumak estatus politikoa mantentzen du Albretekoak berriro erregetzan ezartzeko ahaleginak behin betiko bukatu ziren Noainen, 1521eko ekainaren 30eko arratsalde hartan eta geroko Amaiurko gazteluaren defentsan. Pirinioen hegoaldeko Nafarroa osoa, une horretatik aurrera, «egokitze», «moldatze» eta «antolatze» fase batean sartu zen, Gaztelaren nagusitasunaren ondorioz sortutako egoera berrian. ## 3.1. Estatus politikoaren mantentzea Konkista zehazterakoan, Fernando Katolikoak dinastia-aldaketa soil gisa aurkeztu zuen, eta ideia hura berehala islatu zen, 1516an, erregearen izenean zin egiteko erregeordeen formulan. Honela zioen: «Non obstante la incorporación hecha deste reyno a la Corona de Castilla, quede de por sí y segunt hasta aquí ha sido» (Huici, 1963: 261). Handik aurrera, erregeorde guztiek zin egiteko formula bera errepikatu zuten. Mende bat beranduago Nafar Gorteek beste definizio bat atera zuten termino desberdinak erabiliz, bertan honako hau adierazten zen Gaztelarekiko loturaren inguruan (Novísima Recopilación, 1. liburua, 1. titulua, 1. legea): «En unión eqüeprincipal conservando cada reino su personalidad tanto en territorio como en legislación y territorio». Beste mende bat geroago, 1777an, Gaztelako Kontseiluko Fiskalak aipatutakoaren arabera, Gaztelako zuzenbideak (zehazki, «Partidak» izenekoak) Nafarroako ordenamendua aldatzeko ahalmena zeukan. Diputazioak honako hau adierazi zuen handikiro: «Ningún Derecho de un Estado puede tener fuerza en otro»; eta gaineratzen zuen: «Jamás ha tenido Navarra dependencia alguna de Castilla para que ésta haya podido darle principios ni reglas algunas de gobierno, pues antes hubo leyes y reyes en Navarra que las hubiere y que se pudiese formar el Derecho que se alega de Castilla» (Huici, 1963: 290-291; Monreal eta Jimeno, 2011: 165. zk.). #### 3.2. Gorteak mantendu eta indartu egin ziren Gorteak erabat sendoturik sartu ziren Aro Modernoan. XIII. mendean, Europako beste leku batzuetan bezala, estamentuen batzarra egin zen, kezka berdinak zituztelarik, alegia, erresumako oinordetza-araudia kontrolatu eta betearaztea, Foruen zina jasotzea, aldi berean, fideltasun- eta mendetasun-zina egitea erresumaren izenean, laguntza- edo subsidio-eskabideak jasotzea eta erresumak pairaturiko bidegabeak aurrez erreparatzea. Aurrerago berriz arituko gara estamentuen adierazgarri den instituzio horretaz. Hemen, konkista ondoan izaniko berebiziko zabaltzea aipatzen dugu besterik ez. ## 3.3. Oinordetza-legeak ez aplikatzea Arlo horri dagokionez, eta beste koroa batera eranstearen ondorioz, aurretiko aroan formulatu eta aplikaturiko oinordetza-legeak deuseztatu egin ziren Nafarroako Erresuman. Gogora ekartzeko modukoa da, Nafarroako erregeerreginen oinordetza-araudiari erreparaturik, emakumezko bat oinordeko izanez gero, senarrak, bere izenean, erresuma gobernatzeko ardura hartzen duela, harik eta haien seme-alabaren batek 21 urte bete arte. Bestela, emaztea hil eginez gero, senarrak gobernuburu izateari uzten dio, Gorteek oinordeko legitimoa izenda dezaten. Erregentziako Kontseiluak hartuko du erabakia. Ikuspegi horretatik argi dago, Nafarroan, Filipe V.a borboitarrak ezarririko Lege Salikoak kontraforua ekarri zuela, oraindik bizi-bizirik zeuden Erresumako Gorteek berretsi egin ez zutelakoz. Aitzitik, nafar zuzenbidearen arabera, Isabel II.aren oinordetza zuzena izan zen, alderdi karlistak nafar lurraldean agintzen bazuen ere. ### 3.4. Erdi Aroko planteamendu paktistaren iraupena. Foruak: erregearen zin egitea Gorteak eta Diputazioa, erresumako estamentuen ordezkari gisa, bizitza publikoaren erreferentzia-erakargunetako bat izan dira Aro Modernoan, monarkaren pertsonifikazioa diren erregeorde eta Kontseiluaren mailan daudelarik. Nabarmendu beharra dago Nafarroako eta Baskongadetako paktismoak indarrez iraun zuela Austriar Etxearen eta borboitarren garaietan. XVI. eta XVII. mendeetan barrena, praktika paktista desagertu egin zen Gaztelan eta, XVIII. mendearen lehen bi hamarkadetan, Aragoiko Koroaren instituzio-sare osoak —kontzepzio paktista batean oinarritua— behea jo egin zuen. Beraz, borboitarren estatu moldakor, unitario eta absolutua eraikitzeko absolutismoren bultzadaren (ia eutsiezina) aurrean, benetako bitxitasun historikoa da, Despotismo Ilustratuaren mendean, erregearekiko harremanean praktika paktistak kontserbatzeko euskal lurraldeek izaniko nahi setatsua. Gainbehera etorririko Espainiako Monarkiaren kultur politikoak badirau probintzia salbuetsietan oraindik ere. Nafar paktismoaren kontaketa mitikoa Foru Orokorrean bildurik zegoen, XIII. mendearen erdialdeko usadioaren idazketa zena. Bi mende geroago, testu hura gehitu zitzaion Nafarroako errege-erreginei buruz Vianako Printzeak eginiko Kronikari. Garai hartantxe, aragoiarrak iturri beretik hasi ziren edaten, XVI. mendean justiziaren funtsezko mitoa eta zin-egitearen elezaharra egite aldera. Maila txikiko landa-nobleziaren talde handiak eta hiribildu berrietako —Erdi Aroko testuetan behin eta berriro Nafarroako herria deituak— biztanleriak pisu handia zuen orduko gizarte-egituran, eta material haietan errege-erreginekiko praktika paktista indartzeko elementuak topatzen zituzten. XIII. mendearen erdialdean, Foruak zin egiteko instituzioa ongi perfilaturik zegoen. Foru Orokorraren I. kapitulua nafar konstituzio-ordenamenduaren bizkarrezurra zen. Edukiak apenas izan zuen aldaketarik foru-erregimena desagertu arte XIX. mendean. Erregeak komunitatearen eskubideak hobetu eta ez okerragotzeko konpromisoa hartzen zuen, eta zin eginikoaren kontra eginez gero, erregeari obeditzeko betebeharrez libratzen zitzaien nafarrei. Era berean, gorteak deitzeko obligazioa zuen garrantzizko gai zehatzetan —hechos granados (gertakizun aipagarriak)—, bai eta errege-erreginek izendaturiko karguetan atzerritarren presentzia mugatzeko ere. 1512an, erresuma konkistatutakoan, zin egitekoa gauzatzeko posibilitatea izan zen agerturiko lehen arazoa; izan ere, oinordetza zuzena izateko, erregegaiak erresumako jaraunspen-legeetan ezarririko baldintzak bete behar zituen. Hala eta guztiz ere, zin egitea de facto gauzatu zen. Tartean Aita Santuen erresumaren titularitatea zegoen, eta lehen Gorteetara beaumondarren fakzioa joan zen. Nahiz eta, Erdi Aroaz geroztik, zin egiteko formula bere horretan mantendu (han, nafar ordenamenduaren kontrako errege-ekintzen baliogabetasun-bermea indartu zen), formaren aldetik aldaketa batzuk egin ziren. XVI. mendean, zin egiteko ekitaldia Gorteetan baitan gauzatzeko eskakizuna mantentzea lortu zuen erresumak, alabaina, errege-erreginen presentziarik ezean, zedula bidez egiten zen. Zinaldiari zegokionez, monarkiak gero eta errezelo handiagoak erakusten zituen Gorteen deialdiak egiteko, horrenbestez, zin egitearen handitasuna eta paktu-esanahia baliogabetzen zen. Betekizun formalak erregeordearen zinaldira eraman ziren, nahiz karguaz jabetzen zenean, nahiz Gorteen amaieran. #### 3.5. Erresumako zuzenbidea babesteko bitartekoak Aro Modernoan barrena, antolamendu juridikoa (errege-zinak bermaturikoa) mantentzeko zenbait mekanismo instituzional jarri ziren. Konkista egin zen unean, erresumako zuzenbidearen kontrako ekintzen baliogabetasun osoa aitortu egin zen. 1513an, Comares-ko markesak zin eginikoaren arabera, ordenamendu juridikoaren kontra jo izatekotan, «los dichos estados e pueblos del dicho reyno de Navarra no sean tenidos de obedecer en aquello que hera benido en contra en alguna manera, ante todo sea nulo e de ninguna eficacia y valor» (Monreal eta Jimeno, 2011: 24. zk.). Hurrengo urtean, Iruñeko Gorteetan eraginkortasuna maila etengarrira beheratu zen: «Lss tales cédulas emanadas de nos, aunque sean obedecidas no sean cumplidas, fasta que sean consultadas con nos»3. Eraginkorra izateko, «obeditu, baina bete ez dadin» formulako printzipio orokorra gorpuztu beharra zegoen prozedura bidez. Hartara, XVI. mendearen azken laurdenera arte ez zen erresumako Diputazioa agertu, hortaz, Errege Kontseilua eta erregeordea izan ziren hasierako protagonistak, Kontseiluak foru-baimeneko eskubidea aplikatuz, eta bigarrenak, ordea, betearazteko aginduarekin: bete dadin. Biek, erregearen menpeko organo zirenez, ontzat eman zitzaketen <sup>3.</sup> Novísima Recopilación, 1. liburua, III. titulua, 2. legea, 30. eskaera, ordenantza zaharrak. Madrileko Kontseiluetatik iritsiriko ebazpenak, bai eta erresumako zuzenbidearen kontrakoak zirenak ere, bidegabea sortuz, eta haren ondorioz, erreparoaren beharra, XVI. mendean eta XVII. mendearen lehen erdialdean, errez erdiets zitekeena, Gorteak maiz biltzen zirelakoz. Haatik, batzartzeko deialdia luzatzen hasiz gero, praktikotasunari begira, errege-xedapenen legezkotasunari buruzko azterketa eta aurretiko txostena Gorteetako organo iraunkorraren (erresumako Diputazioa) esku uzteko aukera aztertu egin zen, xede horretarako, 1692an, forupasea deituriko instituzioa sortu egin zen. Beraz, arras garrantzizkoa da, urte hura erreferentziatzat harturik, aurretiko eta geroko kontrol-prozedurak bereiztea. Hemen bigarren fasearen deskripzioa egiten dugu, hau da, erresumaren amaierara arte iraun egin zuena (1841ean). Fase hartan, konkistatik agertuz joan ziren mekanismoak eta prozedurak metatu eta sartu egin ziren. Komenigarria da Gaztelako orduko egoera kontuan hartzea, Nafarroan gertatzen zena ebaluatze aldera. Benjamin Gonzalez Alonsok erakutsitakoaren arabera, gaztelar Aro Modernoan, errege-botereak presionatuz gero, zuzenbidearen kontrako eskutitzak ia-ia eutsiezinezkoak ziren, eta, gehienez ere, obeditu, baina bete ez dadin gaztelar formula erregutze-errekurtsoaren hasierako izapide soil bihurtu zen. Hartara, Gaztelan Erdi Aroko instituzio hura desagertzear bazen ere, Nafarroan garatu eta modernizatu egin zen, nolabaiteko konplexutasuna hartuz. Aurretiko paragrafo batean esanikoa aintzat harturik, 1692. urteaz geroztik, kanpotik etorririko arauen aplikazioa hiru une edo mailako prozedurari loturik zegoen, hona hemen: erresumako Diputazioaren foru-pasea, irizpen loteslea ematen zuena, Errege Kontseiluaren foru-baimena eta erregeordearen «bete dadin». Prozedura urratzeak edo modu okerrean aplikatzeak bidegabea eta ondoriozko erreparoa sortzen zituzten. Aipatu berri dugun urte hartan, Lizarrako Gorteek, Nafarroan aplikatu nahi ziren errege-xedapenak —eduki militarrekoak izan ezik— Diputaziora eramatea erabaki zuten, haien legezkotasunaren gaineko iritzia adieraz zezan. Xedapenak onetsitakoan, foru-pasea jasotzen zuten. 1556. eta 1561. urteetatik aurrera, Errege Kontseilua zen foru-baimena emateaz arduratzen zena4, era berean, bazuen zerikusia Diputazioak aurreraturiko legezkotasun-azterketarekin. XVIII. mendearen buruan, bi esku-hartze haiek alderatuak izan ziren exequatur deiturikoarekin (monarkak, Erromatik zetozen ebazpenei aplikatzen zien erret onespena). Bete dadin izapide bidez, betearazpen-aginduak ematea zegokion monarkaren ordezkari zen Nafarroako erregeordeari. Foru-pasea edo foru-baimena egonda ere, baldin eta erresumako zuzenbidearen kontrako xedapenak insistentziaz aplikatu edo betearazten baziren, bidegabea sortzen zen, eta haren ondorioz, erreparoaren beharra zegoen. Erresumak erreparoa gauzatzea eskatzen zuen. <sup>4.</sup> Novísima Recopilación, 1. liburua, III. titulua. Bidegabearen legezko definizio batek honako hauek hartzen ditu barne: egitez eta eginbeharrak ez-eginezko kontraforuak, kontraforua gehitu, zuzendu, aldatu, mudatu, deitzeagatik5... Bestalde, praktikoek bidegabeei edo kontraforuei buruzko sailkapena egin zuten, nafar ordenamenduan eraginiko urraketaren maila kontuan edukirik. Gorteetan ematen ez ziren arauak legetzat hartzea izaten zen betegabe orokorrik azpimarragarriena, arauen ordena hierarkikoa aldatu eta erresumako Konstituzioan eragina izaten zutelakoz. Halaber, bigarren mailako arauen bidez, batzarretatik etorritako legeriaren kontra egiteak betegabea zekarren (adibidez, erregeordearen despatxuak edo Errege Kontseiluan erabakiriko autoak). 1561ean, Zangozako Gorteak, erresumako legeen kontrako eraso normatiboaz aritu ziren, honakook ezin zirela egin xedatuz: «Dispensar, derogar, alterar o mudar, ni hacer disposiciones generales, sin pedimento de los tres Estados» (Monreal eta Jimeno, 2011: 69. zk.). 1668ko eta hurrengo urteetako Gorteek erregeordearen premiazko legeen edo Errege Kontseiluan erabakiriko autoen inguruko iritzia eman zuten. Halaber, erregearen menpeko, estatuko zein erresumako administrazio- edo epai-organoek sorturiko kontraforuez edo betegabe partikularrez arduratzen zen erreparoa, erakundeei edo partikularrei nafar ordenamenduan aitorturiko eskubideetan eragina zutelakoz. Kasuistika arras zabala zen eta denbora pasatu ahala, aldatu egiten zen. Praktikan, Diputazioko sindikoek zegokion memoriaren prestaketak egin ondoren, hiru aldiz aurkezten zioten erregeordeari. Hark uko eginez gero, monarkaren esku jartzea eskatzen zen, dekretu bidez, bidegabearen erreparoa onar zezan edo ez. Erreparoak lege-izaera zuen Gorteetan, legea hala izapidetzen baitzen. Erreparo-eskaera guztiek pedimentu-rola deiturikoa osatzen zuten. Bidegabeen erreparoak lehentasuna zuen nafar ordenamenduan. Gorteek haien zuzenketan ziharduten bereziki, eta lehen puntua zen batzarraren gai-ordenan. Araudian ezarritakoaren arabera, gainerako gaiak ez ziren jorratzen —kasu baterako, erregearen zerbitzuen eskaerak (funtsezko gaia zena)— harik eta aurkezturiko pedimentuak kontsideratu arte. Horrez gain, bidegabeen erreparo egokiarik ezean, Gorteek ez zuten bilera amaitutzat ematen, are gehiago, baldin eta funtsezko eskakizun hura betetzen ez bazen, ez zen Gorte berrien deialdirik egiten. Bidegabeei zegokienez, Aro Modernoan barrena, Gorteetako legezko praxiak batzarraren ebazpenetan du euskarria. 1505ean, hau da, konkista aurretik, hauxe zegoen ezarririk: «Las cosas que los tres Estados suplican sean reparadas antes de entender en otra negociación» (Huici, 1963: 27), eta 1534an adierazitakoaren arabera, zerbitzuaren baimena eman baino lehenago, bidegabearen erreparoa erdietsi beharra zegoen. Hogeita sei urte geroago, erregea izan zen konpromiso hau hartu egin zuena: «No llamar a las Cortes Generales de este reino sin que primero por nos sea respondido a los agravios» (Monreal eta Jimeno, 2011: 130. zk.). Hurrengo mendeetan, ildo bereko zenbait xedapen eman ziren. Gorteek salbuespenezko kasuetan soilik alboratzen zuten lehentasunezko printzipioa (bidegabeei buruzko tratamenduari eta ebazpenei zegokiena), betiere, salbuespeninguruabarren egoeretan eta eskaturiko erreparoa konpontzeko nahikoa baldintza <sup>5.</sup> Novísima Recopilación, 1. liburua, 3. titulua, 4. legea. zegoela argiro uzten bazen. Huicik aipatutakoaren arabera, 1549, 1551 eta 1637ko bilkuretan honako hau adierazi zen: «la costumbre antiquísima del dicho reyno era que antes de que se hiciese el otorgamiento y servicio voluntario fuese desagraviado de sus agravios generales y particulares» (Huici, 1963: 215). #### TESTUAK 1 1512ko uztailaren 21a. ## Julio II.aren Pastor ille caelestis bulda. AGS, Patronato real. Bulas sueltas, Leg. 21, 64. zk. Originala. Pergaminoa. Latinezko edizioa: PRADERA, Fernando el Católico y los falsarios de la Historia, Madril: Imprenta Rivadeneyra, 1922, 2. zk., 435.-441. or. Gaztelaniazko itzulpena: GARCÍA-GALLO, Manual de Historia del Derecho español. II. Antología de Fuentes del Antiguo Derecho, Madril: Egileak argit., 1977, 834 zk., 599.-603. or. Itzulpena: Espe Aranburu (Karrikiri Iruñeko Euskaldunon Elkartea). Julio, apezpikua, Jainkoaren mirabeen mirabea, gauzaren betiko oroimenerako. Zeruko Artzainak, gizakiaren salbaziorako —zein Satanas prebarikatzaileak betiko heriotzaz galarazi baitzuen— Lurrera jaisteari, giza haragiaz janzteari eta gurutzean heriotza pairatzeari muzin egin ez ziela, zeruetara itzuli zenean eratu zuen bere bikarioa lurrean, Jaunaren artaldea —bere pasio sainduak berrerositakoa— ororen gainetik zaindu zezan eta, bere esku zegoen heinean, gaitzetik babestu zezan eta kortxilaren barruan —hau da, Egiaren bidean— manten zezan; eta, aitzitik, sendatu nahi ez zuten segaz moztutako ardiak, beren kutsadurak besteak galbidera ez zitzan, kortxiletik kanpo bota zitzan eta, kide haratustel eta usteldu gisa, buru sendotik errotik erabat atera zitzan. Horregatik, Guk, zeini bikariotza honen eginkizuna goi mailako xedapenez agindu baitzaigu, uste dugu gure esku utzitako artaldea modu atseginagoz zaintzen dugula eta gure esku utzitako lanbidearen zamak hobeki betetzen ditugula deabruren amarruek inguratutako kristauak zaintzen ditugunean eta haietatik babesteko aitaren karitatearekin kargu hartzen diegunean, eta horietakorik temati direnak eta aitaren karitatea saihesten dutenak seme umil eta onen bilkura eta gizartetik bereizten ditugu. Baina, min handiaz esaten dugu, aurreko egunetan Luis [XII.a] frankoen erregeak, Alfontso garai batean Ferrarako dukeak eta orduan gure aurka eta Egoitza Apostolikoaren aurka setakeriaz matxinaturik, … [Aita Sanduaren kontra gerra egin eta hainbat kardinalekin zisma bat sustatu zutenez, horren guztiaren gorabeherak zehazten dira] … eta Guri eta aipaturiko Elizari, Errepublika kristauaren estatu guztiari bezala, maila espiritualean eta mundu honetako mailan artegatzen ahalko zuela iruditzen zitzaigun ezer egiteke utzi gabe, ezein erreguk, ez gureak ez errege eta printze kristau askorenak, ezta Jainkoarekiko edo gizonekiko beldurrak ere, haien oso jukutria gaitzesgarrietan atzera eginaraztea lortu gabe, aitzitik haien bortizkeria egunez egun handiagotzen baitzen, eta auzoko eta etxeko etsaiei eutsi ezin bagenien itsasoz haraindikoak menperatzea sarri pentsatzea alferrikakoa zela bagenekienez, Espiritu Sainduaren aholkuari jarraikiz, Aragoiko eta bi Sizilietako errege katoliko Fernando Kristorengan seme oso maitatuarengana eta aitoren seme Leonardo Loredan venetarren dux eta nagusiaren seme maitatuengana jo genuen horrelako indarkeriaren aurka gure eta Elizaren laguntzan etor zitezen, eta haiekin —benetan katolikoa den errege bati eta erlijio kristauko aitoren semeei dagokien bezala, horretarako erabat prest aurkitu genituela—, gure izenean eta Elizaren izenean, Elizaren duintasuna eta askatasuna babesteko eta zisma izugarri kaltegarria baretzeko, hitzarmen hautsezina egin genuen. Horrekin bat egin zuen, bere borondatez, Ingalaterrako errege leinargi Enrike Kristorengan seme oso maitatuak, eta ezarri genuen konfederatutako bakoitzarentzat, Guretzat eta aipatu Egoitzarentzat, hitzarmenak irauten duen bitartean, gerra arazoak komunak izan zitezen… Baina Luis errege horrek… …egunero armada berriak prestatzen ditu Egoitza honen aliatuen kontra, haren eta zismatikoen saio adeigabeei aurre egiteko Guregatik eta Egoitzagatik armak hartu zituztenen kontra, eta, ahal duen aldiro, beti Egoitzarenganako deboziozko herriak izan direnak, nagusiki euskaldunak eta kantabriarrak eta aldamenekoak, Guganako eta Egoitzarenganako deboziotik aldentzen saiatzen da iradokizun faltsu eta erratuen bitartez eta aliatu horien aurka bere sariekin lotzen saiatzen da, aginte apostolikoa mespretxatuz, eta zismatiko horiekin fededunen elkartetik at bizi diren kristauen arimak arriskuan jartzen ditu eta Eliza nahasten du, askorentzat eredu kaltekorra eta eskandalua izanik. Horregatik Guk, bai zismatiko horiek eta Luis erregea eta zismatiko horien laguntzaileak zapaltzeko, ahal dugun bezain pronto Jainkoa lagun, horrela errazago beren asmo maltzurrak utz ditzaten eta beren ariman aholku onuragarria jaso dezaten, bai, gizon horien engainuak direla kausa, jende onak eta xumeak beren lañotasuna dela eta, bide zuzenetik ezjakintasunak baztertuak izan ez daitezen, erabakia hartuz, aginte [apostoliko] horrengatik, hau guztia kontuan hartuz, Kristoren sinestun guzti-guztiei, bereziki ondoko tokietan bizi diren kantabriarrei eta euskaldunei, latae sententiae eskumiku nagusiaren mehatxupean, zeinetan eroriko diren aurka aritzen diren guztiak, aurka aritzeagatik, markes, duke, errege, Aita Santuaren duintasun eta aginteaz edo zeinahi aginte eklesiastiko edo mundukoaz nabarmentzen badira ere, hau Zaragoza, Calahorra, Burgos eta Elnako elizetan, edo horietako batean, argitaratu eta hiru egunetara, eta, hilzorian daudenak salbu, Erromako Aita Santuak bakarrik absolbitu ahal izango ditu, ez beste inork ezta edozein ahalmen apostolikoren aitzakian ere, agintzen diegu zorroztasun osoz, Jainko guztiahaldunarengatik, Gure kontra edo gure edo Egoitzaren aliatuetako baten kontra armak hartzen saia ez daitezen, gure edo haien arma jendeak izan, edo Luis erregearen edo zismatiko horien edo haien laguntzaileen alde soldata pean aritzen, edo haiekin hitzarmenik edo ligarik sinatzen; eta dagoeneko soldata jasoa dutenek edo armak hartu dituztenek edo hitzarmena egin dutenek armak gure alde eta guri eta aliatuei laguntzeko itzul ditzaten edo, bestenaz, berehala bazter ditzaten eta aliantza kondenagarri horretatik urrundu daitezen, honen bitartez bertan behera uzten baitugu, nahiz eta zinaren loturaren edo beste edozein lotura finkoren bitartez indartua suertatu. Baina, Jainkoak bere errukiarengatik ez dezala utz, batzuek gogor eginen balute, eta eskumiku epai honi beste hiru egunez gogo gogortuaz buru eginen baliote, azken hiru egun horiek iraganik, haiek eta haietako bakoitza, dagoeneko anatematizatu eta madarikatu egiten ditugu eta betiko galmeneko lakioarekin lotzen ditugu eta Erromako Elizarengandik edo beste batengandik jasorik dituzten feudoez, emakidez, indultuez, dohainez eta pribilegioez, espiritualez edo mundu honetakoez, eta ohore eta duintasun oroz gabetzen ditugu eta adierazten dugu eskumikatuak, anatematizatuak, madarikatuak, betiko tormentura kondenatuak, desjabetuak —lehen esan bezala—, testamentua egiteko aktibo eta pasiboki ezgaituak eta legezko egitate orotarako gaitasungabeak eta estatuaren hobendun direla, aginte eta eskumen apostolikoaren osotasun berberarengatik; eta publiko egiten ditugu haien ondasun guztiak eta nahi, ezarri eta dekretatu egiten dugu hartzen dituenak bere egin ditzan. Eta zigortu horiek zapaltzen dituzten hiriak, gotorlekuak, lurrak eta tokiak, haiek bertan bizi diren bitartean eta handik alde egin eta hurrengo hiru egunetan, interdiktu eklesiastikoaren pean jartzen ditugu. Eta gainerako fededunei, anatematizatu eta madarikatu horiekin hemendik aurrera harremanik ez izateko eta merkataritzan ez aritzeko eta haiek, haien kutsadurak eraginda Jainkoaren amorruan ez erortzeko, jentil eta publikanoak balira bezala, saihetsi eta haiengandik alde egin dezaten… Erroman emana, San Pedron, Jainkoaren Gizakundearen urtea den 1512ko abuztuko kalenden 12an [uztailak 21], gure aitasantutzaren bederatzigarren urtean. 2 1513ko otsailaren 18a. #### Julio II.aren Exigit contumacium bulda. AGS, Patronato real. Bulas sueltas, Leg. 21, 63. zk. Orig. pergaminoa. Latinezko edizioa: PRADERA, Fernando el Católico, 3. zk., 442.-449. or. Gaztelaniazko itzulpena: GARCÍA-GALLO, Manual, II, 836. zk., 604.-611. or. Itzulpena: Espe Aranburu (Karrikiri Iruñeko Euskaldunon Elkartea). Julio, apezpikua, Jainkoaren mirabeen mirabea, gauzaren betiko oroimenerako. Setatien ausarkeria tematiak eta gaizkileen ausarkeria kaltegarriak eskatzen dute Erromako Aita Santuak, zeini Jainkoak lurrean herrien eta erreinuen gainean erabateko boterea eman baitio, bere ohiko errukitasuna ahaztuta, Jainkoari egindako irainengatik mendeku hartzeko grina handiagoz jo dezala gaizkile eta setatiek gainerako gizakien gainean duten agintea eta haien zigorgabetasunaren ausardia handiagoak diren neurrian, askorentzat agindu apostolikoak mespretxatzeko eredu eta akuilu aise bihur litekeelako, eta horrek, segur aski, Eliza Katoliko Sainduan eta Errepublika kristau osoan liskarrak eta eskandaluak sor litzake. Duela gutxi Luis [XII.a] frankoen erregea, deabruaren kudeaketa zela-eta, kontziliabulu zismatikoa egin zuten Bernardino de Carvajal, Guillermo de Brissonet, Renato de Prie eta Federico de Sanseverino bere morroiekin lotu zenez… … eta modu ireki eta eraginkorrean laguntza, aholkua eta faborea eman zizkienez, zismatikoen eta haien laguntzaile ospetsu Luis erregearen oso saio kondenagarriak errazago erreprimitzeko, zisma hori Jainkoaren alorrean gehiago zabaldu baino lehen erauzteko eta Luis erregea bide okerretik Egiaren bidera ekartzeko, beharrezkoa iruditu zuen, ahal dugun guztian, Luis erregeari berari eta zismatikoei baliabide eta indar oro kentzeak eta, aginte horri jarraiki, Kristoren sinestun guztiei eta bakoitzari, bereziki euskaldunei eta kantabriarrei eta ondoko tokietan bizi diren beste batzuei, nahiz eta markes, duke, errege, Aita Santuaren edo bestelako duintasun eta aginte eklesiastiko edo mundu honetakoaz nabarmendu, latae sententiae eskumiku nagusiaren mehatxupean, zeinetan han adieraziriko hiru egunen buruan egitatearengatik berarengatik eroriko baitziren, zorroztasun osoz Jainko guztiahaldunaren izenean agindu genien Gure kontra edo Aragoiko eta bi Sizilietako Fernando Katoliko errege eta Ingalaterrako Enrique leinargi Kristorengan gure seme maitatuetako baten kontra edo gure eta elizaren aliatuak diren venetarren dux eta nagusi Leonardo gure seme maitatuaren kontra edo gure arma-jendeen edo haietako batzuen kontra armak har ez zitzaten eta Luis erregearen edo zismatiko horien edo haien laguntzaileen alde soldatapean aritzen edo haiekin hitzarmenik sinatzen saia ez zitezen; eta ordurako haien alde armak hartu zituztenek edo soldata jasorik zutenek edo hitzarmenen bat egin zutenek armak gure alde eta guri edo gure aliatuei laguntzeko itzul zitzaten edo, bederen, orduan berean armak bazter zitzaten eta aliantza kondenagarritik erabat alden zitezen, Luis erregearekin edo zismatikoekin edo haien bultzatzaileekin hitzarturik egonez gero, orduan berean bertan behera utzi baikenuen, zinaren loturaren bitartez-edo indarturik bazegoen ere. Eta markes, duke, errege edo Aita Santuaren duintasuna izan arren eskumiku epaiari beren arima gogortuaz hurrengo hiru egunetan aurre eginen zioten fededunak, azken hiru egun horiek iraganez geroztik, anatematizatu eta madarikatu egin genituen eta betiko galmeneko lakioaz lotu genituen, eta ohore eta duintasun oroz gabetu, eta aginte eta eskumen apostolikoaren osotasunarengatik adierazi genuen eskumikaturik, madarikaturik, betiko tormentura kondenaturik, desjabeturik, lehen esanik dagoen bezala, zeudela eta estatuaren hobendun zirela eta publiko egin genituen haien ondasun guztiak eta nahi, ezarri eta dekretatu egin genuen hartzen zituenak bere egin zitzan, orduan egindako idazkian zabalago biltzen den bezala. Eta galmenaren seme-alabak, Juan, orduan errege, eta Catalina, orduan Nafarroako erregina —Gureganako eta Egoitza Sainduarenganako bere adeitasun eta atxikimenduaz Jainkoarengan konfiantza osoa baikenuen, eta haien salbazioaren alde batez ere idazki hori argitaratu baikenuen, haren bitartez haiek, beren arimen endekatzearen eta Maiestate Jainkotiarrari egindako irainaren aurrean, zismatikoei eta Luis erregeari laguntza emateari justuki uzten ahalko ziotelakoan eta beren bihotza lurrean, merezi izan gabe bada ere, Kristorenak egiten ditugun Guregana itzultzen ahalko zutelakoan—, Fede katolikoaren batasun eta garbitasunaren defentsari eta Elizan militatzen dutenen egoera bake eta lasaitasunean mantentzeari dagokien horretan, zein jakina baita, gure zerbitzu eta manuak umilki gorde eta bete behar izan arren, beren errege lanbidearen eginbeharrak eta kanon sakratuen zentsurek horrela behartzen baitzituzten, hala ere, Juan eta Catalina horiek, espiritu maltzurrak inspiraturik, gure manua eta bertan bildutako zentsurak mespretxatuz, hala nola gure nuntzioak berak egin zizkien oharpen aitatiarrak eta laburbilduta zuzenean erakutsi zitzaizkien gure idazkiak, non zismatikoen eta haien babesleen aurka Kontzilio Lateranense Sakratuarekin bat egiteko eskatzen baikenien, beren penak eta Jainkoarenganako eta gizonenganako ikara mespretxatuz, idazki horiek argitaratu ondoren eta haien epea iraganda, Deabruaren ministro berrien gisan, ausartu ziren Luis erregearekin bat egitera zismatikoak laguntzeko eta Fernando eta Enrique gure eta Eliza Sainduaren errege aliatuek, Guk eta Elizak zismatikoen eta haien babesle eta estaltzaile Luis erregearen aurka jarritako arma gizonen kontra, eta armak hartzera, eta, zismatikoak laguntzeko, gotorleku eta bastioi gisa, garbiki, publikoki eta nabarmenki guri aurre egitera, eta aipatutako zentsura eta zigorretan modu gorrotagarrian erori ziren. Hortaz, Guk, kontuan harturik aipatu Juanek eta Catalinak Egoitza honen zigor espiritual eta tenporalekiko erakutsitako ausarkeria neurrigabea eta mespretxua, inolako aitzakiak defendatu eta inolako desitxuratzeak konpondu ezin duten egitate iraunkorraren ebidentzia eta sona direla eta (denok oso ongi ezagutzen ditugulako); sona zeinaren lekukotasuna ematen baitugu eta benetan fede ematen baitugu —aurrerantzean sona hori inork zalantzan ez jartzeko moduan—, denbora luzeagoz onartzen baziren fededunen hondamendia eta Eliza unibertsal sainduarengan eskandalua eta nahasmena sortu ahal izanen zituztela —are gehiago Deabrua zismatikoen ahotik, toki haietan batik bat, ateratzen hasi den denbora hauetan—, eta horregatik, merezimendu osoz, Jainkoaren haserrea erakartzen ahalko genuen Guregana; eta kontuan hartuz zismatiko nabarmen eta haien sustatzaileen kontra zuzenbideari jarraikiz ez dela inolako zitaziorik beharrezkoa, eta Juan eta Catalinarengan horren zigor zorrotza ezarri nahian, aurrerantzean horrelakorik egiteko indarrik izan ez dezaten, eta gainerako erregeek eta printzeek adibide hartuta Jainkoa beldurrez zerbitzatzen eta lurrean haren bikarioa denaren manuak umiltasunez obeditzen ikas dezaten; honen gainean aipaturiko gure anaiekin sakon eztabaidatuta, eta haien aholku eta adostasunarekin, gure aurretiko Erromako Aita Santu askoren zantzuei jarraikiz, ezen haiek errege eta enperadoreei, arrazoi arinagoengatik ere, zentsura berbera aplikatu zieten, aginte apostolikoarengatik eta eskumen osoz, Juan eta Catalina eskumikaturik, anatematizaturik, madarikaturik daudela eta zismatiko eta herejeei laguntza emateagatik errudun eta estatuaren eta betiko tormentuaren hobendun direla aldarrikatu eta adierazten dugu, eta errege titulu, ohore eta duintasunez desjabetuak direla, eta haien erresumak, jaurerriak eta edozein ondasun publiko egiten ditugu, eta haien guztia haiez guztiez jabetu edo jabetuko direnek, gerra saindu eta justuenean eskuratu bezala, bere egin dezaten. Eta zuhurtzia handiagorako, epaiaren bitartez, Juan eta Catalinari errege ohore, titulu eta dignitateak, bai eta Nafarroako Erresuma, dukerriak, konderriak eta bestelako jaurerri tenporalak eta edozein tokitan dituzten ondasunak eta haien gainean dituzten eskubideak kentzen dizkiegu eta publiko egiten ditugu erresuma, jaurerri eta ondasun guztiak eta horietako bakoitza, [18] eta horiek, aipatu idazkiak gauzatu ondoren, Juan eta Catalinaren eskuetatik eta boteretik nolanahi kendu zizkietenei edo aurrerantzean kenduko dizkietenei —eskubide handiagoa izanik horretan testamentuz edo testamenturik gabe interesa izan nahiko zuen edozein oinordekok baino, ezen horiek, heretikoen babesleen eta estatuen hobendunen zigorretan sarturik, etorkizunean eta betirako erabat bazterturik daude— ematen dizkiegu eta dohaintza egiten diegu haientzat eta haien ondorengoentzat betikoz. Erresumako eta aipatu jaurerrietako eta haren mugen barruko konderri, gotorleku eta gazteluetako eta lurreko gobernariak, gaztelaniakoak eta ofizialak, baita dukeak, markesak, kondeak, baroiak, nobleak, auzokideak eta biztanleak, beren dignitate, estatu, maila, ordena eta egoera edozein izanda ere, Juan eta Catalinarekin fideltasun zinaz eta gobernu, gaztelania, lanbide, zaintza, feudo, basailutza edo beste edozein gorazarrez loturik egonik haien menpeko direnak, Juan eta Catalinarekiko zin eta gorazarrea betetzeko edozein loturatik eta edozein fideltasun, obedientzia eta mendetasunetik absolbituz eta, beherago idatzitako zigorren menpe, zeinetan aurka egiten dutenak egitatearengatik berberarengatik erortzea nahi baitugu, zorrotz aginduz hauek Burgos, Calahorra eta Tarazonako elizetan, edo haietako bitan, argitaratu eta hurrengo sei egunetan —horietako bi lehendabizikotzat, bi bigarrentzat eta gainerako biak hirugarrentzat eta azken terminotzat eta ohar kanonikotzat harturik— haien menpe dauden guztiei eta haietako bakoitzari Juan eta Catalinarenganako, edo haietako edozeinenganako, ohiko obedientziatik aldendu daitezen eta aurrerantzean errege edo nagusi deitu edo erregetzat edo nagusitzat inola ere aitortu ez ditzaten, baizik eta, zismatiko eta heretikoak diren aldetik, ahal duten heinean, Kristoren gainerako fededunen komuniotik bazter ditzaten. Eta sei egunak iraganda erresumako konderri, unibertsitate, hiri, gotorleku, gaztelu eta lur eta bestelako tokietako eta aipatu jaurerrietako aipatu pertsona berezi orok gure manu hau egiatan obeditzen ez badu, hemendik aurrera haren kontra eskumiku handiaren epaia ematen dugu idazki honetan eta, hilzorian daudenak salbu, edozein indultu apostolikoren aitzakia izanda ere, Erromako Aita Santuak bakarrik absolbitu ahal izango ditu. Eta eskumikatu horiek, aipaturiko sei egunen ondorengo beste hiru egunez eskumiku epaiari, [Jainkoak] utz ez dezan, gogo gogortuaz aurre eginen baliote, jadanik epaia larriagotu eta berriro larriagotzen dugu eta aipatutako hiri, gotorleku, gaztelu lur eta aipaturiko toki bakoitza eta bertan sarturik daudenak, katedralak (baita metropolikoak ere), kolejiatak eta bestelako elizak eta monasterioak eta bestelako erlijio eta jainkotiar tokiak, Egoitza honek gozarazi dizkien salbuespenak eta pribilegioak edozein izanda ere, elizaren interdiktuaz lotzen ditugu, eta horrek irauten duen bitartean ez mezarik ez gainerako ofizio jainkotiarrik ezin izanen dute eman (nahiz eta pertsona, ordena edo tokiei ahalmen apostolikoak eman izan, zuzenbideak baimentzen dituen kasuetan salbu; eta hiri, gotorleku, gaztelu eta lurrak zeinetako komunitateek edo unibertsitateek hauek obeditzen ez dituzten, eta haietako auzokide eta biztanle guztiak, Egoitza honen emakidaz erabiltzen dituzten pribilegio, indultu eta bestelako dohain, fabore, ohore eta eskumen espiritual eta mundu honetako oroz eta Erromako [Egoitza] horrengandik edo beste eliza eta toki eklesiastikoetatik, feudoz edo betiko edo aldi bateko enfiteusiaz, jaso dituzten ondare guztiez erabat gabetzen ditugu. Eta, eskumikatu horietako batzuk aipatutako hiru egunetik hurrengo beste hiru egunez bere bihotzean mantentzen badira eta Guk esandakoari kasurik egiten ez badiote, haiek eta haietako nornahi anatema eta betiko madarikazioaren ezpataz zauritzen ditugu, haiek eta haietako nornahi, zisma eta heresiaren laguntzaile izatearen erailketa beraren errudun diren aldetik, beren semeekin eta ondorengoekin hirugarren belaunaldiraino, eta ohore, titulu eta dignitateez, baita duke eta markesenez ere, eta baroierri, konderri, markeserri, dukerri eta mundu honetako bestelako jaurerrienez eta ondasun oroz gabetuz, eta horiek eta antzekoak erdiesteko ezgaituz, eta horiek guztiak publiko eginez, horien jabe egiten direnei eta haien ondorengoei horien gaineko betiko emari eta emakidaren epaia emanik, aipatu eskumenaren aholku, zientzia eta osotasunarengatik, hemendik aurrera, agiri honen bitartez aldarrikatzen dugu eta haiek, ondoko ohar edo deirik gabe, egitatearengatik berarengatik, hartan eror daitezen nahi dugu. Erroman emana, San Pedron, Jainkoaren Gizakundearen urtea den 1512ko martxoko kalenden hamabian [1513ko otsailak 18], gure aitasantutzaren hamargarren urtean. #### Bibliografia - Horozco, [De iustitia et iure obtentionis ac retentionis regni Nauarrae obraren lehenengo liburuaren itzulpena], in E. Bullón y Fernández (ed.), Un colaborador de los reyes católicos: el doctor Palacios Rubios y sus obras, Librería general de Victoriano Suárez, Madril, 1927. - Huici Goñi, M.P (1963): Las Cortes de Navarra durante la Edad moderna, Rialp, Madril. Monreal Zia, G. eta Jimeno Aranguren, R. (2011): Textos histórico-jurídicos navarros. II. Historia Moderna, Nafarroako Gobernua, Iruñea. - Nebrija, A. de (1545): Rerum a Fernando et Elisabe Hispaniarum felicissimis regibus gestarum Decades duae, necnon Belli navariensis libri duo, Granada. Edizio elebiduna: José López del Toro eta Albako dukea, Historia de la guerra de Navarra, Madril, 1953.
aldizkariak.v1-4-13	{ "domain": "history", "id": "kondaira_Kondaira 2_2004_4", "issue": "Kondaira 2_2004_", "year": "2004", "license": null, "source": "kondaira", "edition": null }	J. Kintana: "Historia arloko euskal curriculumaren kritika" # Historia arloko euskal curriculumaren kritika Jurgi Kintana Goiriena Historian lizentziatua ## Sarrera Azken aldion euskal curriculumaren gaia nahiko entzuten da. Curriculumak, hezkuntza arloan, errefererentzia egiten dio ikasketen ibilbidean zehar ikasleek bereganatu behar dituzten eduki, balio eta gaitasunei. Beraz, ikasketen mamia definitzen duen programa edo egitaraua litzateke curriculuma. Eta euskal curriculuma, ikasketetako egitarauen euskal edukia edo euskal dimentsioa. Euskal dimentsio horrek hainbat irakurketa ditu. Artikulu honetan, historiari dagokionez, euskal dimentsio horren inguruko gogoeta bat egiten da, euskal subjektu historikoa definitzeko proposamen bat aurkeztuz (I. atala). Halaber euskal historiaren inguruan hezkuntza arloan dauden polemikak aztertzen dira, baita historiak eskolan izan beharreko funtzio eta transmititzeko moduez (kontzeptuak, prozedurak, jarrerak) iradokizunak aurkezten ere (II. atala). Ondoren historia arloko euskal curriculum kasu pare bat aztertzen da: lehenik EAEko hezkuntza sisteman eskaintzen den "Euskal Herriaren historia" ikasgaia (III. atala), eta ondoren Manex Goihenetxek Euskal Curriculuma liburuan egindako ekarpena (IV. atala). Amaitzeko artikulu honetako edukien ondorio-laburpena aurkitzen da (V. atala). ## I. Euskal subjektu historikora hurbilketa ## I. 1. Euskal subjektua hizkuntzaren konbentziotik definituz Hasteko euskal curriculuma historia arloan zer izan daitekeen definitzen saiatuko naiz. Historian funtsezkoa izaten da subjektua definitzea. Eta euskal curriculumak euskal subjektu bati egiten dio erreferentzia. Zer da euskal hori? Ez noa erantzun erabatekorik bilatzera, ez baitut uste hitz horrek (ez beste ezeinek) esanahi esentzial eta definitiborik duenik. Dudarik gabe pertsona bakoitzak euskal subjektuaren inguruko bere pertzepzio partikularra izango du, baina halako ikuspegi pertsonalek ez dute denontzat balio. Beraz erantzun zabalagoak behar dira. Posible da euskal subjektua ideologia batetik edo bestetik abiatuz definitzea (euskal nazio proiektuari lotuta ala espainiar/frantses nazioen baitako eskualde gisa ulertuz); defini daiteke ere egungo errealitate instituzional batetik abiatuz (adibidez EAErekin erlazioan ala Ipar Euskal Herriari atxikita); errepara dakioke halaber gaztelaniaz vasco hitzak eta frantsesez basque eleak duten esangurari; edota nazioarte mailan euskal subjektuaren inguruan egon daitekeen kontsentsuari. Aukera horiek bezain zilegia da norbere hizkuntzatik abiatuz definitzea euskal subjektua. Azken finean euskal subjektuaren inguruko definizio propio bat gura bada zer egokiagorik abiapuntua hizkuntza propioan kokatzea baino. Beraz euskarazko definizio konbentzional bat erabiliko dut, hots, gure hizkuntzaren eta hiztunen usadioan eta egungo erabileran ohiko xamarra den esangura bat. Horretarako hiztegi bat kontsultatuz (zehazki Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa, baina beste edozeinek antzeko emaitza emango luke), honako definizioa aurki daiteke: Euskal: (Euskara izenak hitz-elkarteetan hartzen duen forma) Hitz-elkarte baten lehen osagarri gisa, euskarari, euskaldunei edo Euskal Herriari dagokionaren adierazlea. [...] Beraz euskal subjektuak euskarari, euskaldunei eta Euskal Herriari egiten die erreferentzia. Hortaz euskal historiak hiru elementu horiek hartu beharko ditu aintzat. Elkarri lotuta daude hirurak, baina ez dira hertsiki elkartrukagarriak. Izan ere, posible da hiru horietako bakarra hartzea kontuan besteak ahaztuz. Adibidez, historia aztertzen ahal da soilik Euskal Herriaren lurraldetasun irizpidea segituz, eta aldiz euskararen gorabeherei jaramon berezirik egin gabe, edo munduan barreiatu diren euskaldunak ahaztuz. Edo, alderantziz, euskararen eta bere hiztunen historia osa daiteke, Euskal Herriko gainerako giza taldeak aipatu gabe. Beraz, euskal dimentsioa bere osotasunean hartu nahi bada, Euskal Herria, euskara eta euskaldunak, hirurak bildu beharko dira. Uste izanik ezen euskara eta euskaldun kontzeptuek ez dutela beste misteriorik ez noa horien definiziorik ematera. Beraz beren adiera arruntean erabiliko ditut. Dudaren bat inon egotekotan Euskal Herria izenaren inguruan egon liteke akaso. Auzi honetan, ostera ere, izen honek hizkuntzan duen ohiko erabilerari segituko natzaio; eta ohiko erabilera hori zein den argitzeko Euskaltzaindiak izen honen inguruan berriki plazaratu duen txostena argigarria da oso: Aspaldiko mendeetatik hedatua izan da Euskal Herria izena, kultura ezaugarri aski jakinak dituen herrialdea adierazteko, politika eta administrazio mugen nahiz ezberdintasun historikoen gainetik erabilia. Izen hori euskara + herri hitzetatik sortua da, hots, 'euskararen herria'.[...] Euskal Herria-ren erabilera orokor honen lehen lekukoa dugu Joan Perez de Lazarraga arabarra (1564 inguru). Hirutan aurkitzen da haren eskuizkribuan eusquel erria [...] Orobat ikusten dugu gure Herriaren izena Joanes Leizarragaren lanean. Lapurdiko apaiz higanot honek, 1571n argitaratu Testamentu Berriaren eta beste zenbait testuren itzultzaileak, honela zioen, irakurle guztiek aise ulertzeko moduko hizkera aurkitzeko zailtasunaz: "...bat bederac daqui heuscal herrian quasi etche batetic bercera-ere minçatzeco manerán cer differentiá eta diuersitatea den". [...] Pedro Axular idazle nafarrak ere darabil izen hori, 1643ko Gero aszetika liburuan. Irakurleari zuzenduriko hitzaurrean, gai berberaz mintzo delarik, honela dio: "Badaquit halaber ecin heda naitequeyela euscarazco minçatce molde guztietara. Ceren anhitz moldez eta differentqui minçatcen baitira euscal herrian, Naffarroa garayan, Naffarroa beherean, Çuberoan, Lappurdin, Bizcayan, Guipuzcoan, Alaba-herrian eta bertce anhitz leccutan". [...] Euskal Herria eskuarki erabili izan da, bestalde, ideologia eta pentsamolde alor guztietan. [...] Gorago adierazi guztiaren argitan, Euskaltzaindiak, zazpi probintzia edo herrialdeen osotasuna adierazteko, Euskal Herria izenaren egokitasuna, zuzentasuna eta zehaztasuna berresten du, eta izen hori ez dela izate politiko administratibo konkretu baten baliokide. Aldi berean, gogorarazi nahi du mendez mendeko tradizio luzeari begirunea zor zaiola, eta inork eta ezerk ez du tradizio hori hausteko edo bere gogara aldatzeko eskubiderik. Gauzak horrela direlarik, eta 2003ko uztailaren 18an Euskaltzaindiak, Donostian onarturiko adierazpenean oinarriturik, honako Araua plazaratzen du: - 1. Araba, Bizkaia, Gipuzkoa, Lapurdi, Nafarroa (Beherea eta Garaia) eta Zuberoa batera izendatzeko erabil bedi Euskal Herria izena. - 2. Idazkerari dagokionez, bi hitzetan eta biak letra larriz. [...]<sup>1</sup> Konturatu Euskal Herria izena mendez mendeko erabilera tradizionalean oinarritzen dela, baina, aldi berean, ortografia eta definizio zehatza gaur egun proposatu direla (adibidez behinolako eusquel erria / euscal herria / Euskalerria gisako aldaki ugarien artean Euskal Herria forma hobetsiz; eta esanahi aldetik zazpi probintzien osotasunari dagokiola argituz, eta ez, demagun, herrialde horien zonalde euskaldunei soilik). Honelako konbentzioak normalak eta beharrezkoak dira hizkuntza guztietan<sup>2</sup> . Baina jakin egin behar da konbentzioak direla. Gauza bertsua gertatzen da historiarekin. ## I. 2. Euskal historiaren konbentzioa Historia ez da zerbait iraganak berez, objektiboki, ekarri duena. Aitzitik, historia, iraganera so eginez, baina gaur egundik begiratuz, berreraikitzen da. Honi buruz, galiziar historialari bik, artikulu interesgarri batean, zera idatzi zuten: [...] es necesario recurrir al presente, tomado como horizonte que nos permita comprender el mundo, para poder plantear cualquier visión del pasado. No en vano decía B. Croce que "toda historia es historia contemporánea". No obstante, el hecho de que el mundo contemporáneo sea el horizonte a partir del cual elaboramos nuestras visiones del pasado, no debe querer decir que sólo haya que estudiar historia contemporánea. Si ello fuera así, la historia perdería su sentido, puesto que un presupuesto básico del conocimiento histórico es que el presente debe ser estudiado en función del pasado. Debe aspirarse a lograr una integración entre ambos [...] La historia estudia los acontecimientos, sí, pero sólo algunos de ellos. La historia selecciona determinados acontecimientos y, partiendo de ellos, elabora relatos que poseen un determinado sentido. [...]<sup>3</sup> Iragana jada ez da existitzen. Iraganetik egundaino iraun duten arrastoak dira geratzen zaizkigunak (agiri zaharrak, aztarna arkeologikoak...). Arrasto horiek, berez, ez dute ezer esaten. Horiek bilduz, irakurriz eta interpretatuz gaur egun berreraikitzen da historia. Gainera iraganeko gertaerak kontaezinak direnez, eta haiek utzita lekukoak ere hain direnez asko, ez da posible denak batera biltzea eta guztiaren berri ematea. Horregatik historialariek, iraganak <sup>1</sup> Euskaltzaindiaren Abadiñon 2004ko uztailaren 23an onartutako araua. Orain in www.euskaltzaindia.net/arauak/dok/ProNor0139.pdf 2 Adibide bakarra ipintzearren, gaztelaniaz ere, España hitza ez da beti egungo grafian idatzi (Erdi Aroko eta are Aro Modernoko hainbat dokumentutan Hespaña, Espanna, Espanya eta gisakoak aurki daitezke). Eta esangura aldetik, luzaz, iberiar penintsula osoa adierazten zuen (Portugal barne), egun, konbentzioz, izen bereko estatuari aplikatzen zaion arren. Beraz, kasu honetan, Euskal Herria izenaren kasuan bezala, tradiziodun izen bat daukagu, nahiz ortografia eta adiera zehatza berriki finkatu. Cf. Bermejo – López Barja de Quiroga (2000). utzitako arrasto ugarien artean, bilaketa eta aukeraketa bat egin beharra daukate; eta, ondoren, jasotako datuak modu ordenatu eta ulergarrian aurkeztu eta iruzkindu behar dituzte. Aurkezpen horretan, hain zuzen, datu sakabanatu eta beren artean lotura gabeak direnak, erlazionatu egin behar dira. Adibidez sekuentzia kronologiko baten arabera antola daitezke, edota datu desberdinen artean kausa-ondorioak seinalatu. Hola, iraganeko arrastoak, beren gordinean logika eta esangurarik gabeak zirenak, historialariek zentzu eta ordena jakineko kontakizun bihurtzen dituzte. Era horretara osatzen da narrazio edo kontakizun historikoa. Eta selekzio eta aurkezpen irizpideen arabera, historia bat edo beste bat osatuko da. Beraz abiapuntuak izugarri baldintzatzen du emaitza. Horregatik da garrantzitsua ikergaia edo subjektua, guk gaur egunetik definitzen duguna, ondo zehaztea. Eta kontziente izatea gu izan garela definitu duguna, eta ez dela historia izan bere baitatik, berez, eman diguna. Beraz euskal historia gure egungo ikuspegitik definitu dugun konbentzio bat izango da. Gure abiapuntuko erreferentzia konbentzionalak euskara, euskaldunak eta Euskal Herria baldin badira, horiek iraganera proiektatu eta ikusiko dugu ea haiei lotutako zein datu aurki daitekeen. Hortaz euskarari buruz han eta hemen dauden ikerketak, Arabako historiari buruzkoak, Baionako datuak, Erriberaren ingurukoak, Bizkaikoak, Tolosaldekoak, Uruguaira joandako euskaldunen gainekoak... hau da, hainbat eta hainbat historia desberdin, batzutan elkarrekin lotura nabarmena dutenak baina beste askotan ez, gure jakintzagai izango dira, hala erabaki dugulako aurretiaz. Hori bera egiten da beste edozein subjektu historiko aztertzean, dela Frantziaren historia, Extremadurako eskualdearen historia, munduko emakumeen historia, New Delhiren historia, fabrika baten historia, etab. Kasu guztietan inportantea da kontziente izatea ikergaia edo subjektu historikoa ez dela berezkoa, baizik guk hautatua. Beraz ez daude subjektu batzuk "egiazki historikoak" direnak eta beste batzuk "artifizialak" edo "faltsuak" (hortaz, inoiz halakoak entzuten badira ere, ez dauka zentzurik Espainiaren historia euskal historiari kontrajartzeak, bata berezkoa bailitzan eta bestea gezurrezkoa), guztiak ere konbentzioak dira. Konbentzio zilegiak, erantsi behar da. Izan ere, historia guztiak orainalditik egiten baldin badira gaurko ikuspegiak abiapuntutzat hartuz, egun dauden ikuspegi eta identitate guztiek dute eskubide berbera beren begirada propioa pausatzeko iraganean. Eta, konkretuki, gure jendartean, euskal identitatea presente baldin badago (eta hala dago), ikuspegi horrek beste edozein ikuspegik bezalaxe (espainiarrak, frantsesak eta tartean egon daitezkeen orotariko konbinaziok), eskubidea du bere ikuspuntutik historia lantzeko. Horrek, jakina, ez du esan gura edozein istoriok historia gisa balio duenik. Ikuspegi desberdinak beti egongo dira, baina iraganaren gaineko soa mitoz bete nahi ez bada, historialari zereginari dagozkion gutxieneko arauak bete beharko dira. Egon badago, historiografiaren ordez, bestelako generoak baliatzerik iraganaren inguruko ikuspegiak aurkezteko (fikziozko literatura, mitologia...). Baina ez dira horiek hemen mintzagai ditugunak. Historia egin gura bada, euskal, aleman zein txinatar ikuspegitik izanda ere, diziplina honi dagozkion lantresna kritikoak errespetatuz egin beharko da. Era horretara, ikerketetan modu kritikoan sakonduz, ikuspegi desberdinen arteko hurbilketa lor daiteke. Zenbait auzitan, bereziki balorazioetan, akordioa ez da inoiz erabatekoa izango, baina erudizioz jardunez gero adostasun puntuak aurkituko dira, eta bakoitzaren lana besteekin homologagarria eta elkar aberasgarria izango da. Puntu hau amaitzeko, eta euskal subjektura itzuliz, esan dut euskara, euskaldunak eta Euskal Herria izan beharko liratekeela abiapuntu. Horrek ez du esan nahi horiek modu hertsi batean ulertu behar direnik. Adibidez euskaldun hitzak printzipioz 'euskaradun' pertsonei egiten badie ere erreferentzia, hedaduraz zazpi probintzietako biztanle guztietara zabal daiteke (are arrazoi handiagoz non sarri ezinezkoa den iraganeko pertsonen hizkuntza zein zen jakitea, eta beraz zentzu gutxi luke irizpide linguistiko zurrun baten arabera mugatzeak ikergaia). Halaber, euskal lurraldetasun erreferentea zazpi probintziak badira ere, ez da ahaztu behar iraganean mugak ez zirela beti berdinak izan eta beraz malgutasunez ulertu behar direla. Gainera, Joseba Agirreazkuenagak (2000: 165) aipatu izan duen bezala, kostaldeko euskaldunentzat "itsasotasunak lurraldetasunak adinako garrantzia" izan du. Azken finean Euskal Herria, munduko beste hainbat toki bezala, bai itsasoz zein lurrez, auzoko zein urruneko herrialdeekin harremanetan egon izan da, eta euskal historia ezin uler daiteke lotura horiek aipatu gabe. Nolanahi ere, abiapuntua (ez helmuga) hiru osagai horiek (euskara, euskaldunak eta Euskal Herria) izan beharko dute. ## II. Historiografiatik ikastetxera: Kontzeptuak, Prozedurak eta Jarrera ## II. 1. Euskal historiaren gaineko erreferentzia lanez Euskal subjektu historikoaren inguruko gogoeta guztiok onak (edo txarrak) izan daitezke, baina edozein kasutan, bere hartan orokorregiak dira hezkuntzan aplikatu ahal izateko. Euskal historia ikertzeko eta idazteko abiapuntu posible bat adierazten dute, baina ikasgelan marko teoriko abstraktuak barik egitarau konkretuak behar dira. Hortaz historialariei dagokie euskal historia aztertzea eta idaztea, eta ondoren, irakasleek, lan horietatik abiatuz, ikasgelarako egokitu eta moldaturiko programa eman ahalko dute. Euskal historiaren inguruan makina bat sintesi lan aurki daitezke, nahiz guztiek ez aztertu eremu berbera, eta gutxik izan kontuan goian aipatu ditudan euskal subjektuaren hiru osagaiak. Esan beharra dago, gainera, orain arte ez dela idatzi, nolabait kanonikoa dei daitekeen euskal historia lanik: hau da, inolako duda eta eztabaidarik gabe, eredua markatu eta eskola sortu duen lan monumental bat, euskal historiaren epe desberdinak ikuspegi propioz antolatu dituena, eta are gutxiago jatorriz euskaraz idatzia izan dena. Esan daiteke mota horretako lan monumentalak gehiago dagozkiola XIX. mendeko historiografiari, eta ikerketa zientifikoaren egungo ikuspegi aniztasunean ez duela zentzurik halako proiektu akademizista bat egiteak. Eta ezagun zait, bai, jada nahiko garaiz kanpokoa dela behinolako historiografia nazional ofizialen gisako eredu bat finkatu nahi izatea, noiz eta espainiar edo frantses historiografiek (mundu osokoek bezalaxe) euren kanon zaharrak kritikatzen dituztenean. Baina hala ere, kanon horiek, hainbat arlotan, ez diote baliagarri izateari uzten, bereziki kontuan izanik autokritikak badaude lehenago kanonak egon direlako dela, eta halaber kanon horiek egungo historialariei ere konbentzio erabilgarriak eskaintzen dizkietenean (adibidez epealdi historikoak mugatzeko orduan: Frantziako "II. Inperioa", "III. Errepublika", Espainiako "Independentzia gerra", "Seiurteko Demokratikoa", "Errestaurazioa"...). Euskal historiografia kanonikorik ez izateak historia lantzeko orduan askatasun handiagoa eman beharko luke, baina, sarritan, erreferentzia beharrez, espainiar eta frantses kanonak erabiltzera garamatza. Hortaz, euskal historia kanoniko bat sortzea, ez noski XIX. mendeko erara, baizik egungo zientzia historiografikoaren ekarpenak bilduz, oraindik baliagarria litzateke. Baina, esan bezala, inork ez du (ezin izan du?) halakorik lortu, gehienez ere gertuago edo urrunago geratu diren saioak proposatuz. Artikulu honetan definitu dudan euskal ikuspegira gehien hurbiltzen diren eta arazo handirik gabe eskura daitezkeen sintesi lanen artean (zerrenda osoa izateko asmo gabe) hauek aipa daitezke: Joseba Agirreazkuenagak zuzenduriko Gran Atlas Histórico de Euskal Herria (Lur, Bilbo, 1995, 512 orr.; euskarazko itzulpena ere badago: Euskal Herriko atlas historikoa, Lur Entziklopedia Tematikoa, Bilbo, 1997), Antonio Riverak zuzenduriko Euskal Herriaren historia (Lur Entziklopedia Tematikoa, Bilbo, 1998, 439 orr.) eta Manex Goihenetxeren Historie générale du Pays Basque (Elkarlanean, Donostia, 1998-2003, 4 tomo; lehen tomoak gaztelaniazko itzulpenean ere aurki daitezke: Historia general del País Vasco, Ttarttalo, Donostia, 1999tik). Lehen biak hainbat historialarik (bereziki EHUkoek) epe historiko desberdinen inguruan idatzitako artikuluz osaturiko obra kolektiboak dira, eta azkena Baionako unibertsitatean arituriko Manex Goihenetxe historialariak egina da. Beraz, guztiak ere historialari profesionalek idatziak dira eta espero zitekeen bezalako kalitatedunak. Hortaz erreferentziazko obrak dira, kontsultarako baliagarriak, nahiz, jakina, ez diguten euskal kanon definitiboa eskaintzen (ez dute lortzen guztiz euskal epekatze historiko propio bat ehuntzea, jatorriz bata ere ez dago euskaraz idatzia –ezta Riverarena ere–, euskarari ez diote beti –ene gustuko bederen– merezi duen arreta eskaintzen, eta zazpi probintziak aztertzen saiatu arren euren egileen Iparraldeko edo Hegoaldeko jatorria hein batez igarri egiten da azken emaitzan...). Nolanahi ere, abiapuntu gisa erabilgarriak dira. Sintesi lanak, ordea, dauden onenak izanik ere, ez dute zuzenean irakaskuntzarako balio. Haietatik datuak atereaz eta egokituz eskolan emateko balio dezakeen egitaraua osatu behar da. ## II. 2. Kontzeptuetan inplizitu doazen balio nazionalez Normalean hezkuntzako egitarauan (edozein ikasgairen egitarauan) kontzeptuzko, prozedurazko eta jarrerazko edukiak bereizten dira. Kontzeptuak ikasi beharreko eduki edo datuei dagozkie, hots, historiako epealdi, ideia, gertaera eta pertsonaiak ikastea litzateke; Prozedurek ikasgai baten metodologiak, arloa lantzeko trebetasunak, eta funtsean ikasten ikasteko teknikak irakasten dituzte (dokumentu historiko bat nola iruzkindu eta analizatu, nola antolatu diagrama batean historiako datuak...); eta azkenik jarrerak ikasgai batek, arlo akademikotik kanpo, "bizitzarako", transmititu behar dituen balioei egiten dio erreferentzia (historiak, adibidez, jarrera kritikoa bultza dezake, bizi dugun errealitatearen eta munduaren konplexutasunaz ohartzen lagun diezaguke, etab.). Beraz, historialariak liburuetan darabilen narrazio edo kontakizun moldea, irakasleak eskolako narrazio edo kontakizun molde berezira "itzuli" behar du: kontzeptu, prozedura eta jarrera eskemara. Eskema horretan, eta bereziki historia ikasgaiari aplikatzean, punturik polemikoena ikasgaiak transmititzen dituen jarrera edo balioei lotutakoa izan ohi da, nahiz sarritan, auzia, kontzeptuen edukiari buruzko eztabaida "akademiko" edo "zeintifiko" gisa aurkeztu gura den. Izan ere, egitarau ofizial batek seinala ditzakeen balio esplizituez gain, beti dago susmoa kontzeptuetako edukiek de facto ez ote duten beste balioren bat transmititzen. Konkretuki herrialde baten historia irakasteari dagokionez (eta berdin da euskal, espainiar zein frantses historia izan), normalean, gaur egun, beronen funtzioa justifikatzean, "bizi garen lekuko iragana ezagutzea", "inguratzen gaituen aniztasuna tolerantziaz onartzea" eta gisako azalpen politikoki zuzenak aurkezten dira, baina azpitik pentsatu ohi da hitz goxo horien atzean ez ote den adoktrinamentu aberkoirako balio duen ikasgaia egongo. Izan ere, oso oraintsu arte, eskoletan irakatsiriko historiaren helburua horixe izan da: ikasleen artean aberri batekiko identifikazio eta leialtasuna sortzea.<sup>4</sup> Adibidez, frankismo garaiko testu-liburuetan, inolako lotsarik gabe azaltzen zitzaien ikasleei historiarekin sustatu nahi zen jarrera aberkoi hori: Alfonsito escucha con vivo interés e insaciable curiosidad la lección de Historia patria, el relato de las hazañas de sus reyes y conquistadores, de loas virtudes de sus santos y los trabajos de sus sabios. El corazón de Alfonsito late de noble orgullo al oir los nombres de Sagunto y de Numancia, de Covadonga, Las Navas y Lepanto; al ver la imagen de los forjadores del Imperio Español: los Reyes Católicos, Carlos I y Felipe II, y la de sus restauradores; Franco y José Antonio. Henchido de sentimientos tan sublimes, piensa para sus adentros. "¡Qué dicha, ser español!". Y toma la resolución de estudiar con ardor la Historia de España, de alabar y defender a la Patria, de amar y venerar la Bandera [...]<sup>5</sup> Badirudi behinolako eskoletako historiaren eredu hori iltzatuta geratu dela askoren buruan (batzutan kritikatzeko, bestetan onartzeko). Eta maiz uste da ikastetxean Euskal Herriaren (edo Espainia/Frantziaren) historia irakaste hutsarekin ikasleak euskal (edo espainiar/frantses) nazionalista sutsu bihurtuko direla. Konkretuki eta euskal historiaren kasuari dagokionez, Espainiako Real Academia de la Historia-k aski sonatua izan zen salaketa egin zuen 2000. urtean: A los centros de enseñanza media del País Vasco, asisten alumnos formados en las ikastolas, en las que la historia que se enseña es de contenido parcial y tendencioso, inspirado en ideas nacionalistas favorecedoras del racismo y de la exclusión de cuanto signifiquen lazos comunes. (10. orr.) <sup>4</sup> Historiaren funtzio nazionalizatzaile horren analisi kritiko on bat aurki daiteke in Pérez Garzón eta al. (2000). <sup>5</sup> Historia de España, Primer grado, Edelvives, Zaragoza, 1958, 7. orr. Ikusten denez, ustez irakasten den euskal historiak salaketa izugarri gogorrak eragin ditu, gero horiek baieztatzeko frogarik eman ez bada ere<sup>6</sup> . Edozein kasutan susmoa hor geratzen da eta aldika-aldika antzeko kritikak entzuten dira. Gainera salaketa horiek erantzun mimetikoak eragin dituzte, espainiar/frantses curriculumek duten eraginari buruz. Historiaren inguruko halako larritasunak, nire ustez, okerrak dira, bi arrazoigatik. Batetik hezkuntzak ikasleen ideologia moldatzeko duen gaitasuna gainbaloratu egiten da. Zeren, hezkuntzak halako helburu adoktrinatzaileak izan dituenean ere (adibidez eta oso nabarmen Francoren Espainian) arrakasta aski mugatua izan du (bestela egun ez legoke espainiar estatuan euskal, katalan edo galiziar nazionalistarik, baizik herritar oro espainolista, katoliko eta inperialista litzateke, akaso hein batez halaxe dena, baina ez ziurrenik ikasitako historiagatik soilik). Irudipena dut historiak transmiti ditzakeen balio nazionalekin larritzen diren gehienak behinola ikasle on xamarrak izandako eta lanbide liberaletan segitzen duten pertsonak direla ("Sagunto y Numancia, Isabel y Fernando" ahaztu ez dituztenak eta egun hori berori edo horren kontra "Orreaga eta Arrigorriaga, Antso IIIa eta Sabino Arana" irakastea erabakigarriak izan daitezkeela uste dutenak). Baina haien belaunaldiko ikaskide guztiak aztertuz gero, zenbat oroitzen ote dira egun eskolako historia haietaz? Gainera, jende larrituok ahantzi egiten dute egun hezkuntzaren eragina inoiz baino txikiagoa dela ikasleengan: eskola orduetan derrigortuta eta arreta urriz entzuten duten irakaslearen ahotsa (saiatuena izanik ere) edo irakurtzen duten testuliburuak dioena (historia arras ongi azaldu arren) edo are klasean ikus dezaketen bideo historiko edo gisako material didaktikoaren eragina ezin pareka daiteke ikasleek beren aisialdian interes biziz segitzen dituzten kirolekin, dakusatzaten telebista programen pisuarekin, propaganda iragarki bortitzekin, DVDan ikus dezakeen akziozko filmarekin edo bideojoko koloretsu eta soinutsuekin, eta horiek guztiek transmititzen dizkieten balio eta edukiekin. Halaber ahantzi egiten da, maiz, irakasleek ikasgela masifikatuetan aritu behar dutela, egitarau izugarri zabalak bete behar dituztela presaka, eta hortaz ez dela modurik egoten gaietan sakontzeko eta are gutxiago ikasleek gai horien edukia xurgatzen dutela bermatzeko (ikasle askok, akaso gehienek, azterketarako ikasten baitute eta ondoren gehiena ahantzi). Honi, jakina, erantzun dakioke, asmoak gauzatzeko orduan arazoak egon daitezkeela, baina egitarauen helburu ideologikoa nabaria dela. Eta hor bigarren arrazoira goaz. Izan ere, egun Euskal Herrian eragina duten hezkuntza sistemetarik batek ere ez du ofizialki helburu nazional adoktrinatzailerik adierazten helburu gisa (ez EAEkoak, ez Nafarroakoak, ez espainolak, ez frantsesak). Hortaz, mesfidantza susmo batean oinarritzen da, hots, helburu nazionalizatzaileak jarreren inguruko adierazpenetan barik "atzetik" sartzen direla, kontzeptuen atalean. Eta egia da jarrerak eta balioak (ez soilik historia ikasgaian baizik beste edozeinetan ere), zuzeneko enuntziatu formaletan baino gehiago, eduki konkretuetan joan ohi direla inplizitu. Eta inplizitu joate hau ez da izaten derrigor ezkutatu nahi baten ondorio, baizik, jakinda edo jakin gabe, pertsonek Aitzitik Espainiako Real Academia de la Historiaren salaketei ikerketa serio batekin erantzun zion kataluniako Bofill fundazioak, argiro frogatuz Euskal Herrian, Katalunian eta Galizian erabiltzen ziren testu liburuetan ez zela bat ere nabarmena adoktrinamendu nazionalista (cf. Segura, 2001). proposatzen ditugun diskurtso guztiek balio ideologiko eta moral batzuk izatearen ondorio, ez baitago neutrala den ezer. Kontua beraz, transmititzen diren balio horiez kontziente izatea da, behin balio horiek zein diren jakinik horiek onartu eta argi aitortzeko, ala, bestela, balio desegokiak iritziz gero, zuzentzeko. Hau hezkuntzan ezinbestekoa da, haurrei eman nahi zaien hezkuntza eta orientabidea ezagutu beharra baitago. Zer gertatzen da, hortaz, historiarekin? Hasteko esan behar da iraganak, berez, ez duela inolako baliorik transmititzen. Jada igaro diren gertaera kopuru infinituek osatzen dute iragana, norabide eta helburu argirik gabe. Iragana, osotasunean hartuta, hain denez zabala, ulertezina egingo litzaiguke. Horregatik, jada esan denez, amaiera gabeko putzu horretatik historialariek datu konkretu batzuk aukeratu eta antolatzen dituzte, ulertzeko moduko kontakizun batean ehunduz. Historia, beraz, modu askotara idatz daiteke, eta historialariaren ideologiak izugarri baldintzatuko du emaitza. Hola bada, historialariaren ikuspegiaren arabera, iraganeko gertaeren interpretazio oso desberdinak sor daitezke, batzuk ideologikoki oso markatuak beste batzuk ez hainbeste. Adibidez, batzuek Espainiaren historiatik ondorioztatuko dute Espainia beti egon dela batuta, oso katolikoa izan dela, inperiala etab. Beste batzuk batuta egon dela, baina esentzialki liberala izan dela, aurrerakoia, etab. Beste batzuk Espainia beti egon dela zatituta, esentzialki plurala izan dela, etab. Eta hola pertsona adina irakurketa egin daitezke. Baina, irakurketa pertsonalak egiteaz gain posible da ere norbere kezka ideologikoak historiaren bidez ebazteko tentazioa saihestea. Hala egiten duenak ikusiko du Espainiaren (edo beste edozein herrialderen) historian denetarik aurki daitekeela: nazio aferan norbere ikuspegiarekin bat datorrena (ikuspegi hori edozein izanik ere) zein kontrakoa, eta baita –gehiena, egia esan– nazio kontuekin inolako lotura gabea, eta oro har egungo debate ideologiko eta politikoetatik aldentzen den historia. Hain zuzen historialariak ahalegina egin behar du iraganeko gertaerek jazo ziren garaian izan zuten logikan ulertzen, eta ondoren, hala nahi badu, bere iritzien arabera epaitzen, baina beti ere argi bereiztuz zeintzuk diren bere iritziak eta zeintzuk iraganeko gertaerak. Sekula egin behar ez dena egungo ikuspegiak historiaren emaitza "natural" gisa aurkeztea da, gure proiektu edo ideologiak iraganaren berme objektiboa baleuka bezala. Azken finean ustez "gure alde" jokatzen duten historiako aldiak, gertaerak edo pertsonaiak geuk aukeratuak dira, eta horiek onak edo txarrak izan ziren ez digu iraganak esaten baizik geuk erabakitzen dugu gure egungo ideien arabera. Eta, beraz, ideologia, iritzi eta balio pertsonalen arabera iraganeko gertaera batzuk edo besteak nabarmendu daitezke, eta gustuko ez ditugunak ahaztu edo erlatibizatu. Ondorioz argi izan behar da abiapuntuko gure balioak zeintzuk diren eta kontziente izan balio horiek iraganean aurkitzen baditugu ez dela izango berez historiak hori esaten digulako, edo gure jarrerak historiaren ondorio naturala direlako, baizik guk aurretiaz bilatu ditugulako. Eta honekin, I.2. puntuko gaira itzultzen gara. Zein balio transmititu behar ditu euskal historiak? Berehala aipatuko dudan "euskal" balioaren kontua albo batera utzita, historiak bere baitan printzipioz ez luke ezein balio transmititu behar. Izan ere balioren bat a priori seinalatzeak historia ad demonstrandum lantzea dakar. Ideala iraganeko barne logikak bilatzen saiatzea litzateke, historiari berari hitz egiten uztea. Baina, jakina, halako planteamenduak ideologia inplizituak ez ekiditeaz gain (hala erakusten du XIX. mendeko historialari positibisten kasuak: beren neutraltasun asmo idealistak gorabehera ezin izan baitzuten ideologiaz blaitzea saihestu), onenean ere erudiziozko lan monumentalak emango lituzke, inondik ere hezkuntza ertainetan ezin irakatsizkoak. Gaia mugatu beharra derrigorra da, eta mugaketa egiteko balio batzuen arabera egin beharko da ezinbestean. Balio horiek izan litezke printzipioz akademikoak. Hau da, historiaren luze-zabal osoa ezin irakats daitekeenez, hedadura hori sintetizatzeko ahaleginen araberakoa, aldi eta gai guztiak, gutxi-asko, presente egon daitezen saiatuz. Jakina, irizpide akademiko horretan ere balioak egongo dira, ezin baita "objektiboki" erabaki garai bakoitzetik zer den garrantzitsuena. Batzuk historia politiko-militarrari eman diezaiokete garrantzia, beste batzuk ekonomiko-sozialari, edo kulturalari, etab. Ez dut hortik sakonduko hezkuntzak historia ikasgaiaren bidez landu nahi dituen balioak ideia oso konkretuei baitaude lotuta (tolerantzia, askatasuna...) eta ez hainbeste iragan aztertzeko ikuspegi historiografiko desberdinei (nahiz egia esan ikuspegi historiografiko bat ala beste hautatzeak izaten duen lotura balio konkretu batzuk ala besteak lehenestearekin). Hortaz, akademikoki gutxiasko lor daitekeen historiaren sintesiaren gainean bigarren hautaketa bat egin beharko da balio konkretuagoen arabera.<sup>7</sup> Nola txertatu balio horiek egitarauan, historiaren interpretazio utilitarista (eta beraz distortsionatu) bat egin gabe? Egokiena historiaren deskribapena (ahaleginez objektiboa) egitea litzateke, eta, ondoren, gaiak aukerak ematen dituenean, horren gaineko balorazioa egitea. Beti ere gaia eta balorazioa bereiztuz. Adibidez iraganeko gertaera batzuk izan litezke "objektiboki" guk bultzatu nahi ditugun balioen kontrakoak (adibidez inkisizioaren historiak, edo Erdi Aroko erregeen aginte moduak, ez ditu berez tolerantzia edo demokrazia ereduak irakasten). Baina historia horiek erlatibizatu edo ezkutatu ordez, bere hartan azaldu beharko lirateke, ondoren gai horiek eskaintzen duten aukera baliatuz klasean debate bat irekitzeko, ikasleei beren iritzia galdetzeko eta gure konklusioak bilatzeko. Hau da, ez esanez "iraganak balio hau irakasten digu, eta balio hau betidanik edo oso aspalditik topatzen dugu historian, beraz guri ere balio iraunkor horiek segitzea dagokigu", baizik "balio hau, ikusten denez, ez da beti egon, historiako une jakin batean sortu zen, edo garai batean guztiz jazarria zegoen, edo oso partzialki onartua; alderatu egoera hori egungoarekin: gaur estimatzen al dugu balio hori? Zaindu beharko al genuke?..." Historia ez dadila izan gure balioen kalko eta berme bat, baizik historia erabil dezagun gure balioen inguruan gogoeta egiteko, iraganeko eta egungo balioak alderatzeko, lehengoa zein oraingoa kuestionatzeko eta azkenik bakoitzak bere ondorioak ateratzeko. Beraz, uztartzeko aukera egon arren, beti bereizi beharko genituzke historiak dioena eta guk gaia baliatuz pausatzen ditugun debateak. Zentzu horretan historiak (adibidez historia unibertsalak) berez ez luke inolako baliorik emango, gero balioen gainean hausnartzeko aukera eskaini arren. <sup>7</sup> Hezkuntzan erabiltzeko historia edukiak hautatzearen inguruan, besteak beste, Merchan (1994) kontsulta daiteke. # II. 3. Euskal balioak historia curriculumean Printzipioz gauza bera esan beharko litzateke edozein herrialderen historiari buruz (euskal historia, frantses historia, hegoafrikar historia...). Mundu osoaren historiak bezala, mundu horren zati diren herrialde partikularren historiek aukera eman dezakete tolerantzia, askatasuna, elkartasuna eta gisako balioen inguruan gogoeta egiteko. Eta izatez egitarau ofizialetan, jarreren atalean, halako balioak aipatu ohi dira ikasgaiak sustatu behar dituenen artean. Are hezkuntza sail eta ministerioen dekretuetan aipatzen diren jarrera ia bakarrak halako balio generikoei dagozkie. Balegoke balio orokor horietaz zer esanik, baina ez naiz auzi horretan sartuko. Izan ere, polemika handiena eragiten dutenak ez dira balio horiek izaten baizik herrialde konkretuen historiari lotuta ustez transmititzen diren balio nazional(ist)ek. Zeren kontua da herrialde baten historia lantzeak, historia unibertsalak baino gehiago, inplizitu dakartzala naziotasun ideiari lotutako balioak. Hasteko herrialdeen historiek esparru geografiko bat markatzen dute, eta normalean ezaugarri kultural jakin batzuk dituzten giza taldeak lehenesten dituzte kontakizun historikoan. Adibidez Espainiaren Erdi Aroko historia kontatzean, biztanle kristauak (bereziki gaztelauak) protagonistak gisa agertu ohi dira eta musulman edo juduei bigarren mailako papera ematen zaie (etsai gisa ageri ez direnean). Horrek, noski, balio inplizitu batzuk islatzen ditu, alegia, hobe dela kristau izatea musulman izatea baino, hobe gaztelaniaz mintzatzea arabieraz (edo euskaraz) baino, eta dudarik gabe Espainiaren izatea lotuago dagoela Gaztelarekin eta kristautasunarekin ezen ez arrotz gisa ageri den Islamarekin. Iraganak, jakina, ez du berez halako ezer esaten. Izatez egungo Espainiaren eta Erdi Arokoaren artean identifikazioak bilatzea historiaren abusuzko irakurketa bat egitea da. Izan ere garai hartan Espainia ez zen nazio bat, Iberiar penintsula osoa izendatzeko erabiltzen zen izen geografiko soila baino (egun Eskandinavia edo Anatolia izan daitezkeen bezala: izena dutelako ez dugu deduzitzen eskandinaviar edo anatoliar nazioak daudenik). Eta Erdi Aroan ez zegoen espainolik, ez bada zentzu geografiko soil batean (egun eskandinaviarrak aipa ditzakegun bezala, horregatik lurralde hartan bizi diren norvegiar, suediar, finlandiar edo laponiarrak gauza bera direla pentsatu gabe). "Espainiaren historia" historiaurrean hasi eta egundaino luzatzeak, gainera, jarraitasun itxura eman dezake, Espainia betidanik existitzen den zerbait balitz bezala. Eta hemen ostera ere gogorarazi behar da Espainiaren historia egundik eraiki dela, ez dela ezer berezkoa, baizik konbentzio bat. Eta horixe bera gertatzen da euskal historiarekin. Zer esan "euskal" historiak transmiti ditzakeen balioez? Euskal Herria, euskaldunak eta euskara izango dira, abiapuntuan hala definitu ditugulako, euskal historiak transmitituko dituen balioak. Ze zentzutan hori? Izan liteke modu esentzialista batean, hots, ulertzera emanez zazpi probintzien lurraldetasuna betidaniko marko territorial bat dela ("berezkoa", "naturala"), eta halaber euskara betidanik egon dela hor, etab. Hori gertatuko litzateke kontziente ez bagina edota argi aitortuko ez bagenu geuk definitu ditugula Euskal Herri, euskara eta euskaldun subjektuak abiapuntuan, eta horren ordez, inplizituki agertuko bagenitu iraganak berez emanak balira legetxe. Aldiz gauzak diren bezala esanez, hau da, esplizituki adieraziz euskal historia egungo ikuspegitik definitu dugula, eta definizio hori egiteko konbentzio batzuk erabili ditugula (konkretuki "euskal" hitzak hizkuntzaren ohiko erabileran inplikatzen dituen euskara, euskaldun eta Euskal Herri subjektuak), historiaren erabilera inplizituak ekidin ditzakegu. Zertan justifikatzen da euskal historia eraikitze hori? Ez ezer bere baitakoa eta berezkoa izatean, baizik egungo jendartean existitzen diren ikuspegi, errealitate linguistiko eta identitate batzuen onarpenean. Konkretuki gure jendartean (hots, Euskal Herrian) euskaratik abiatuz pentsa daitekeen identitate eta mundu bat egotearen eta errespetatu beharraren konbikzioan (ez da dagoen ikuspegi bakarra, baina bai dagoenetako bat, eta ez marjinala baizik aintzat hartzeko adina pisu duena). Beraz errealitate sozial hori aintzat hartu nahi delako landuko litzateke euskal historia. Eta euskal historia lantzean jendartean dagoen eskari sozial bati erantzuna emango litzaioke, jakin-mina modu akademiko eta ahalik eta zientifikoenean asez. Gaztelaniaz esaera da se ignora lo que se desprecia y se desprecia lo que se ignora, eta horri buelta emanez pentsa liteke ezagutzen dena estimatu egiten dela eta estimatzen dena ezagutzeko joera dagoela. Hortaz ezin uka euskal historia (eta berdin euskal geografia, literatura, ekonomia, zuzenbidea...) ikasteak atxikimendu bat eragin dezakeela historia horrek aztertzen dituen euskararekiko, euskaldun biztanleriarekiko eta Euskal Herriarekiko. Atxikimendu hori bultzatzea akaso euskal nazionalismoa sustatzearekin berdinduko dute batzuk, baina ez da hori nire ustea: Euskal Herria edo euskara estimatzeak ez du behartzen berau naziotzat hartzera edo independentzia nahi izatera, ezta, demagun, euskara lehenesteko politika gura izatera. Kontrakoa esateak inplikatuko luke gure jendartean "normaltzat" hartu beharko litzatekeela euskara ez estimatzea (eta hartaz ideiarik ez izatea), Euskal Herria lurralde gisa arrotz moduan hartzea, etab. Eta hori, gutxienez hizkuntzari dagokionean absurdua da, kontuan izanik euskara jendarteak estimatzen duen ondarea izateaz gain legalki ere hala dela, Hego Euskal Herrian behintzat koofiziala baita, hezkuntzan irakasten baita, eta Espainiako Konstituzioak berak balio gisa aitortzen baitu (3. 3. art. "La riqueza de las distintas modalidades lingüísticas de España es un patrimonio cultural que será objeto de especial respeto y protección"). Hizkuntzaren onespena berau mintzatzen den lurralde eremuaren ezagutzara hedatzea ere ez dirudi eskari handiegia denik (inork imajinatzen al du gaztelaniaren berri ematean Hego Amerika aipatu gabe uztea?). Hortaz, hezkuntzako arduradunek konplexurik gabe onartu eta aitortu beharko lukete historiaren euskal dimentsioak bultzatzen dituen balioen artean (historia ikerketei lotutako beste balio orokorrez gain) euskara, euskaldungoa eta Euskal Herriaren ezagutza sustatzea ere badagoela, horrek ez duelarik inplikatzen adoktrinamendu nazionalik, ezta beste ezein ikuspegiren bazterketa esklusibistarik ere, baizik soil-soilik hizkuntzatik abiatuz definituriko mundu baten aintzat hartzea. Izan ere, aipatu denez, euskara estima liteke horregatik norberak bere burua frantses edo espainoltzat edukiz (izatez historian zehar eta oraintsura arte aski ohikoa izan da hori: Garibai, Larramendi, Garat anaiak, karlistak...), eta Euskal Herria uler liteke marko kultural gisa inplikazio politiko barik (Espainiak eta gaztelaniaz mintzo diren Hego Amerikako herrialdeek Hispanitate izeneko erkidego kulturala osa dezaketen bezala, horregatik denek estatu bakarrean biltzeko asmorik izan gabe). Euskal historia ikasgaian behintzat nik ez dut proposatzen balio nazionalistarik sartzea (ezein zentzutan), baizik soilik euskal izena merezi duen historia curriculuma lantzea, euskal hitzaren esangura konbentzionala, minimoetan behintzat, errespetatuz. Horretarako ezin dira euskaldunak, Euskal Herria eta euskara ezaugarriak baino gutxiago aintzat hartu. Baina ezta gehiago ere: euskal historia euskal jendarte osoko ikasleei zuzendu nahi bazaie honen baitan dauden orotariko sentiberatasunak errespetatu beharko ditu. Beraz kontatzeko erak ahalik eta zabalena izan beharko du, ideologia edo ikuspegi jakin batekin lerrokatu gabe. Zentzu horretan euskal ikuspegiak, bere hiru elementuekin, ez du inondik abiapuntu hertsirik markatzen: ikergai izan behar duen lurraldea, kontuan hartu beharreko giza komunitatea eta presente eduki beharreko hizkuntza seinalatzera mugatzen da, gainerakoan orientabide gehiago markatu gabe. Hortaz minimoekin definituriko euskal historia horren inguruan interpretazio eta irakurketa guztiak posible dira. Eskolarako historiak irekitasun hori errespetatu beharko luke. Komenientzia sozialagatik adina arrazoi akademikoengatik neutraltasun ideologikoa mantentzen saiatzea onuragarria da, hasteko argi utziz gure euskal subjektu historiografikoaren izaera konbentzionala. Hola Euskal Herria egundik definitzen dugula esatean erantsi beharko litzateke zazpi probintziak ez direla betidanikoak, mugak aldakorrak izan dituztela historian zehar, eta posible zela beste muga batzuk izatea egun. Halaber argitu behar da zazpi probintzia horiek ez dutela bloke konpaktu bat osatzen baizik beren arteko harremanak aldakorrak eta asimetrikoak izan direla. Adibidez, Arabak, Bizkaiak eta Gipuzkoak beren azken mendeotako ibilbide historikoan beste euskal herrialdeekin baino lotura juridiko-politiko handiagoa izan dute, eta antzekoa gertatzen da Lapurdia Nafarroa Behere eta Zuberoaren artean, Nafarroa Garaia bakanago ageri delarik. Dena den kontuz ibili behar da zazpi probintzien inguruko bloke zurrun irudia saihestu guran ez igarotzeko "Baskongada / Nafarroa / Iparralde" partiketa hirukoitz halaber zurrunera<sup>8</sup> , historiak ez baitu bloke erabatekorik inoiz seinalatzen, hainbat arlotan harreman "transbertsalak" aurki daitezkeelarik (adibidez Aro Modernoan arrantza auzietan Bizkaiak, Gipuzkoak eta Lapurdik oso harreman estuak izan zituzten beren artean, beste <sup>8</sup> Egun Euskal Herrian dauden hiru eremu politiko-administratiboen ereduak (EAE, Nafarroa, Iparraldea) lehenago historiaren arlo batzuetan suma daitekeen joera hirukoitz hori reifikatzera daramatza historialari batzuk, ahaztuz egun bezain markatua sekula ez dela izan tripartizio hori. Hego Euskal Herrira mugatuz Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa artean, adibidez, iraganean antzekotasun eta harreman instituzional handixeagoak zeuden Nafarroa Garaiarekin baino, bai, baina hiru probintzien arteko lotura ez zen inondik egungoa bezain sendoa, eta halaber Nafarroa Garaiaren urrunketa beste probintziekiko sekula ez da egun bezain markatua izan. Beraz kontu eduki behar da, bestela oso erraz aditzera eman daiteke EAE eta Nafarroa egun bi autonomi erkidego badira sakoneko arrazoi historikoengatik dela, ene ustez, aurrekariak aurrekari, askoz gertukoagoa den espainiar Trantsizioa egin zen moduak finkatu zuenean ekidinezina ez zen bereizketa hori. ezein probintziarekin baino estuagoak). Eta ezin ahaztu Euskal Herria ez diren lurraldeekin izandako loturak ere (Zuberoak Biarnorekin, Arabak Errioxarekin...). Orobat Euskal Herria izena zazpi probintziekin identifikatzea ere ez dela betidanikoa argitu beharko litzateke, baizik azken hiruzpalau mendeotan finkatuz joan dena, Euskal Herria izenak, jatorriz euskararen lurraldea esan nahi baitzuen. Hortaz Araba edo Nafarroaren erdal zatiak antzina ez ziren Euskal Herritzat hartuko, eta bai ziurrenik Erdi Aroan Biarnon edo Errioxan zeuden zonalde euskaldunak. Ondorioz "Euskal Herria Antzinatean" esatean ("Frantzia/Espainia Antzinatean" esatean bezala), egungo marko territorial bat iraganera proiektatzen ari garela zehaztu behar da (eta konbentzio gisa praktikoa izan liteke), baina argi utziz erromatar garaian ez zegoela Euskal Herririk egungo zentzuan. Eta jakina, zazpi probintzien erreferentzia baliatzeaz gain Euskal Herri hitzaren jatorrizko esangura ere profita dezakegu behinolako euskararen eremuak ikusteko (Antzinateko Akitania, Erdi Aroko Errioxa eta Burgos aldea...), nahiz ez dakigun garai hartan hala deitzen zitzaion. Beraz egungo Euskal Herri ideiatik abiatuz lurraldetasuna malgutasunez eta dogmatismo gabe aplika daiteke, une bakoitzean ematen diogun zentzua argituz. Euskararen jarraitasun historikoaren inguruan ere ñabardurak egin beharko lirateke, hau ere ez baita maiz ulertarazten den bezain ezaugarri historiko iraunkor eta aldaezina. Hasteko, lurraldetasuna bezala, egundik erabaki dugu berau historian bilatzea, eta izatez nahasgarria da behinolako mintzaira izen horrekin identifikatzea: hola egia da euskararen jatorriak Pirinioen mendebaldeko inguruan kokatu direla gutxienez azken hiru mila urteotan; baina, aldi berean, zehaztu beharra dago denbora horretan gure hizkuntza, munduko mintzaira guztiak bezala, etengabeko eboluzioan egon dela, eta horrek esan nahi du erromatar garaiko "euskara" egungo euskararekiko, gaztelania edo frantsesa latinarekiko bezain desberdina dela. Izatez adituek "aitzineuskara" deitzen diote behinolako hizkuntza horri, homonimiak sor ditzakeen nahasteak ekiditeko txit egoki dena. Bestalde arreta euskaran jartzea ez da interpretatu behar euskararen gaineko datu esklusiboak emate moduan. Horrek, batetik, Euskal Herrian historikoki egon den aniztasun linguistikoa ezkutatuko luke, eta, bestetik, euskara beraren egoera historikoa osotasunean ulertzea galaraziko liguke. Izan ere, euskararen alboan, gainean zein azpian, bere bilakaeran eraginez zein ia oharkabean igaroz, estatus desberdindun hainbat hizkuntza hitz egin izan dira (zeltar berbetak, latina, arabiera, nafar erromantzea, gaskoia, erromintxela, gaztelania...). Horiek guztiak beren baitan aipatzeko modukoak dira, eta aldi berean euskararekiko harremanean ere azter litezke (utzi dituzten mailegu hitzak ikusiz, euskararen garapen ofiziala mugatu ote duten ala ez aztertuz, etab.). Eta historiak berak baliorik emango ez badigu ere, gaiak parada ematen du eleaniztasunaren eta hizkuntzen arteko elkarbizitzaren inguruan hausnar egiteko. Laburbilduz: ukaezina da euskal historia lantzeak euskal balio batzuen transmisioa lekarkeela aldean. Konkretuki, eta euskal subjektu historikoa hemen egin den moduan definituz gero, horren irakaskuntzak euskararekiko, Euskal Herriarekiko eta euskaldunekiko gertutasuna eta estimua sustatuko lituzke. Eta ez dago zertan ukatu helburu hori, azken finean jendartean, atxikimendu nazional kontrajarrien gainetik (edo azpitik), euskara babestu eta bultzatu beharreko ondare komun gisa aldarrikatzen da. Zentzu horretan euskaldungoa edo Euskal Herria balio gisa onartzea ere euskara ondare gisa hartzeri lotuta legoke, hizkuntza errespetatzearen parte baita mintzaira horretatik deribatzen den unibertso kontzeptuala errespetatzea (bereziki mintzaira horren lurralde esparruari edo hiztunei dagokionean). Aldiz honek guztiak ez du inplikazio nazionalik zertan izan, hizkuntza eta hari lotutako kontzeptu soilak baitira abiapuntu, ez leialtasun politikoak (beti ere euskara ondare komun gisa onartzen deno, ezen leialtasun nazional jakin batek euskara baztertu beharra eskatzen badu argi dago hemen proposatzen dena bateraezina izango dela proiektu nazional baztertzaile horrekin). Bestalde, euskara, Euskal Herria eta euskaldungoa balio gisa sustatzea proposatu arren ez dira historiaren bidez esentzializatuta aurkeztu nahi, baizik historia ikasgaiak haien izaera konbentzional eta aldakorraz ohartzeko balio dezake, izaera konplexu hori ulertzeak absolutismorik gabeko balio gisa estimatzen lagunduko dituelakoan. Zentzu horretan guztiz posible da euskal historia kritiko bat eraikitzea, gure egungo ikuspegiak abiapuntutzat hartuko dituena baina horregatik ez dena autokonplazentzian eroriko, baizik dogmatismorik gabe norbere ezagutzan sakonduko duena. Euskal historiarekin bezala, espainiar, frantses edo beste edozein herrialderen historiarekin hau bera egingo balitz, hots, subjektu historikoaren zergatia eta nondikoa aurretiaz definitu eta konbentzionala dela argituko balitz, orduan seguru aski historiaren kriptobalio nazionalizatzaileen inguruko hainbat mesfidantza eta beldur uxatu ahalko lirateke. Eta hola, argiago ikusiko litzateke jada gaur egun ere de facto gertatzen dena ikasgai hauekin: identitate faktorea (euskal, espainiar edo frantses historia izatea) ez dela inondik ere ikasleek ikasgai hauekin gehien xurgatzen dutena. Zeren identitateak mugatu arren ikergaiaren esparrua, esparru hori aztertzean, ondo egiten bada, hain agertzen dira eduki desberdin asko (ekonomikoak, sozialak, kulturalak...) ezen azkenean beste mila daturen artean bat gehiago baino ez den izaten subjektu historikoarena. Hortaz, subjektu horren abiapuntuko balio argi aitortu eta mugatuz gero, ondoren azpitik sartzeko eta eduki akademikoetan inkontzienteki tartekatzeko arriskua saihestuko litzateke, bestelako edukietan lasai asko murgiltzea erraztuz. ## II. 4. Euskal historiaren kontzeptuak eta prozedurak Balioen gaia ebatzitzat emanik (nahiz, jakina, nirea proposamen soil bat den, diskutigarria guztiz), kontzeptu eta prozeduren auzia aipatu behar da. Hola, demagun, argi finkatzen dela historiaren inguruan landu beharreko balioen afera (bai euskal balioena zein bestelakoena), orduan kontzeptuzko eduki konkretu batzuk azaldu beharko dira. Kontzeptuek, gorago esan denaren arabera, aurretiaz azaldutako konbentzioetan izan beharko lukete abiapuntua, ondoren ahalik eta modurik aseptikoenean azaltzeko esparru horien baitan historian zehar jazo dena. Oso zaila da euskal historian kontzeptuak edo mugarriak zeintzuk diren eta nola antolatu behar diren esatea. Irakaskuntzako mailen arabera modu batera edo bestera moldatu beharko dira. Horregatik hemen nire kanon partikularra eskaintzera arriskatu ordez, III.2. eta IV.1. ataletan egiten dut beste batzuk egindako proposamenen kritika. Prozedurei dagokionez, hau da agian historiaren irakaskuntzan neutralentzat jotzen den arloa. Azken finean historia nola landu jakiteko teknika eta metodoei dagokio, eta arlo batez ere praktikoa den heinean, suposatzen da hemen ez dela ideologia eta halakorik sartzen. Eta hori egia da printzipioz, euskal historiako metodologiak beste edozein herrialderen historia lantzeko metodologiaren berdina izan behar baitu (grafikoak, estatistikak, testu iruzkinak...). Nolanahi ere, euskal historian hizkuntzari lehentasuna eman diodala kontuan hartuz, komenigarria litzateke iruzkinak egitean euskarazko testu historikoak baliatzea (erdarazkoez gain, hauek ere ezinbestekoak baitira, baina hori orain arte inork ez du kuestionatu). Diot hau, sarriegi euskal historia landu izan denean euskarazko testu historikoak guztiz baztertu direlako. Adibidez hainbat datu eskaintzen dituzte bertsoek eta kantuek (nekazarien bizimodua azaltzen dutenak, karlistadetakoak, Napoleonen gerretakoak...), euskal aldizkarietako artikuluek (Eskualdunakoak, Euskalzalekoak, Euzkadikoak, Argiakoak...), apaizen sermoiek (herritarren bekatuen inguruko salaketekin eguneroko bizitzaren inguruko albiste interesgarriak eskainiz), literatura lanetatik atera daitezkeen pasarte historikoek (Etxepare, Lazarraga, Axular, Mogel...), etab. Material oso heterogeneoa dago hor, hainbat zailtasunekin: ez dago euskal testu historikoen bildumarik prest helburu didaktikoekin; eskuratuta ere egungo irakurlearentzat euskalkizko testu zaharrak sarritan erdal testuen itzulpen modernoak baino zailagoak dira; etab. Baina landuz gero hezkuntzan erabiltzeko moduko hainbat material baliagarri eskura liteke. Kondaira aldizkarian, Testu Historikoen atalean, halako testuak biltzeko ahaleginetan dihardugu, proiektuak zer landu asko badu ere oraindik. Halaber ezin utzi aipatu gabe jatorriz euskaraz sortuak izan ez arren Euskal Herriaren historiarekin lotuta dauden testu eta material historiko bilketak, klasean iruzkinak egiteko primerakoak. Hor nabarmendu beharra dago batetik Koldo Larrañagaren ardurapean ateratako Euskal Herria antzinate berantiarrean eta lehen ertaroan : materiale eta agiriak (EHU, Leioa, 1992) latinezko eta grakozko testuen euskal itzulpena dakartenak, bai eta Vicente Huici eta Juan Madariagak bost tomotan publikatu zuten Euskal Herriaren Historiarako Materiale eta Agiriak bikaina ere (UNED, Donostia, 1989-1990: testu historikoak jatorrizko hizkuntzan biltzen ditu, hots, gaztelaniaz, euskaraz zein frantsesez). Obra biok funtsezkoak dira, eta irakaskuntza zentru guztietan eskuragarri egon beharko lukete. Badira munduko historia gaien inguruko zenbait testu euskarara itzulita ere, tartean EHUko historia irakasle talde batek argitaratutako Historia testu bidez aipa daitekeelarik (EHU, Gasteiz, 1998). Azken liburu honetako testu ia guztiak, liburuaren egileen baimenaz, Kondaira.com aldizkariko material historikoen atalean eskegita daude, nahi dituenarentzat libreki eskuratzeko moduan. # III. Euskal curriculuma EAEko hezkuntzan: "Euskal Herriaren historia" ikasgaiaren kasua ## III. 1. Historia curriculumak nola finkatzen diren EAEn Orain arte azaldutako teoriak errealitatearekin alderatu guran, Euskal Herriko hezkuntzan euskal historia nola irakasten den aztertzeko kasu bat hartu dut. Konkretuki euskal hezkuntza ustez ongien dagoen Euskal Herriaren zatian, hots, Euskal Autonomia Erkidegoan (EAE) euskal historiaren egoera zein den aztertzen saiatu naiz. EAEko eta orobat Hego Euskal Herriko hezkuntza sistema Espainiakoaren baitan txertaturik dago. Horrek esan nahi du printzipioz hezkuntzaren eskumena EAEri dagokiola, baina oinarri orokorrak Espainiako Hezkuntza Ministerioak finkatzen dituela, eta ondoren, horien gainean, autonomia erkidegoak bere eduki propioak erantsi ditzakeela. Konkretuki hizkuntza propiodun erkidego autonomoei (Katalunia, Galizia, Valentzia, EAE, Nafarroa...) hezkuntzako edukien %45eko portzentaia finkatzeko aukera ematen die legeak, eta gainerako %55a Estatuak ezartzen du. Eskema honek duen arazo nagusia proportzio kontua baino gehiago planteamendua da: abiapuntua Estatuak ezartzen duenez, hau da, ikasgaiaren oinarrizko eskema egina datorrenez, gero eduki propioak, kopuruz esanguratsuak izan badaitezke ere, derrigor eskema horretara moldatu beharra dute. Eta horrela ez dago ikuspegi propio bat eraikitzerik. Irakaskuntza ertainetara mugatuz (DBH eta Batxilergoa, hau da, 12-18 urte arteko neska-mutilei dagokiena), Espainian, Estatuak, dekretu bidez, honako historia ikasgaiak finkatu ditu9 : - Gizarte zientzia, Geografia eta Historia, DBHko ikasle guztientzat (DBHko kurtso orotan emateko) - Mundu Garaikidearen Historia, Batxilergoaren baitan Humanitate ibilbidea hautatu duten ikasle guztientzat (Batxilergoko lehen kurtsoan ematen da) - Historia, Batxilergoko ikasle guztientzat, hautatu duten ibilbidea edozein izanda ere (Batxilergoko bigarren kurtsoan ematen da) Dekretuak zehazturiko edukiei erreparatuz, DBHko ikasgaian (ikasleek Gizarte izen laburtuaz deitu ohi dutena) munduko historiari dagozkio atal gehienak, baina Espainiari ere aski arreta eskaintzen zaio. Batxilergoko Mundu Garaikidearen Historian, aldiz, Espainia aipatu ere ez du egiten Hezkuntza Ministerioaren dekretuak. Azkenik Historia izen generikodun ikasgaia, izatez, Espainiako historia da. Estatuak zehazturiko espainiar historiaren oinarri horietatik abiatuz, jakina, erkidego autonomoek beren garapen eta eduki propioak gehitu ditzakete. Eta horixe da EAEko gobernuak egin duena azken ikasgai horrekin10, bertan euskal historiako edukiak erantsiz, baina Estatuak ezarritako eskematik abiatuz ezinbestean. Horrek aldean dakar historia Espainiako zikloen arabera egituratzea eta ondorioz euskal historia ezin antolatzea modu propio batez. Nolanahi ere euskal edukiak txertatzeko saio 10 EAEko moldapena ikus in 2003.03.21eko BOPV-EHAA, 58. zenb., 4745-4759 orr. <sup>9</sup> Cf. 2001.01.16ko BOE, 14. zenb., 1817-1820, 1858-1859, 1865-1866, 1905-1906 orr. Aipatu gabe uzten ditut artearen edo musikaren historia. nahiko duina antzematen da, bereziki Hego Euskal Herriko historiari dagokionez. Aldiz Iparraldeko historia nekezago txerta zitekeen Espainiako epealdietan, eta horregatik, ahalegin batzuk gora behera, nahiko bazterturik geratzen da. Hola bada, ikasleek ikasgai honen bidez euskal historia ikasteko izan zezaketen aukera espainiar abiapuntuak distortsionatua geratzen da. Batxilergoko bigarren kurtsoko Historia ikasgai honetan euskal historiak duen ikuspegi propio falta selektibitateko probetan ere antzeman daiteke: EHUn egiten diren azterketetan behintzat, iruzkina egiteko jartzen diren testu original guztiak gaztelaniazkoak dira, sekula ez euskarazkoak (nahiz azterketarako itzuli egiten diren). Hau da, euskal historiari lotutako testu historikoak hautatzean ere, beti gaztelaniazkoak aukeratzen dira ("El clero vasco ante el franquismo", Bilboko La lucha de clases aldizkariko artikulu bat...). Antza azterketa horiek jartzen dituztenentzat euskarazko dokumentu historikorik ez dago, edo akaso badaudela jakin arren, ez dute ezinbestekoa ikusten euskal historian sakontzeko halakorik sekula jartzea. Hor ageri da euskal historiaren beren ikuspegian euskarak ez duela lekurik. EAEko ikasleek, bada, DBHko Gizarte ikasgaian batez ere munduko historia ikusten dute; Batxilergoko lehen mailan, humanitate ibilbidetik joanez gero, gehiago sakontzen dute munduko historia horren epe garaikidean; eta azkenik, Batxilergoko bigarren mailako ikasle guztiek, Espainiako historia ikasten dute, Hego Euskal Herrikoa atxikita duela, baina euskal ikuspegiari autonomia handirik eman gabe. Niretzat, eta azken kurtso honi dagokionez, izatekotan ere alderantziz beharko luke izan: hasteko euskal historia bat eraiki ikuspegi propioarekin, eta hari, osagarri gisa Frantzia/Espainiako (edo hobe Europako) historia erantsi. Baina horrek EAEko hezkuntza autonomia dena baino handiagoa izatea eskatuko luke (edo agian Eusko Jaurlaritzaren aldetik ausardia handiagoa izatea, moldapenak espainiar eredutik abiatuz egin beharrean aurrenik euskal eredua eginez eta ondoren hartara moldatuz Estatutik datorren oinarria). Agian Eusko Jaurlaritza jabetu egin zen batxilergoko bigarren kurtsoak euskal historia ikasteko eskaintzen zuen aukera aski mugatua zela, zeren 2003 urtean Euskal Herriaren historia izeneko ikasgai bat sortzeko dekretua onartu zuen, batxilergoko lehen kurtsoan nahi zuten ikasleek hautazko gisa hartzeko aukera emanez11. Ikasgai guztiz berria da, ez dena ezein espainiar dekreturen moldapena, beraz euskal historia ikuspegi propioz lantzeko aukera ona izan zitekeen. Hori da beraz aztertuko dudana. <sup>11</sup> Cf. 2003.01.16ko BOPV-EHAA, 10. zenb., 616-624 orr. Kuriosoa da Batxilergoko bigarren kurtsoko espainiar Historian euskal edukiak txertatu baino bi hilabete lehenago aurkeztu zela Euskal Herriaren historia ikasgai honen dekretua. Eusko Jaurlaritzan beldur ote ziren ezingo zituztela nahi zituzten moldapenak egin espainiar historian eta beraz alternatiba gisa sortu ote zen euskal historia hau? Kuriosoa da halaber Euskal Herriaren historia honen edukiak ez zituztela aprobetxatu gero Batxilergoko bigarren kurtsoko Historiaren edukiak moldatzeko orduan: bietan ageri dira euskal historiak baina bietako ezein ez da bestearen eredu gisa erabili. ## III. 2. Kontzeptuzko edukiak "Euskal Herriaren historia" ikasgaian Ikasgai honen kontzeptuzko edukiak dozena bat ataletan bereizten dira: "0. Ezagutza historikoa"; "1. Euskal Herriaren geografia fisikoa"; "2. Historiaurrea"; "3. Erromatarrak Euskal Herrian"; "4. Esklabutzan oinarrituriko produkzio-sistemaren krisia eta sistema feudalaren sorrera"; "5. Euskal Herria Erdi Aroan"; "6. Euskal Herria Aro Modernoan"; "7. Euskal Herria Aro Garaikidean"; "8. Euskal Herrian Aro Garaikidean izandako mugimenduak"; "9. Euskal demografia historikoa"; "10. Euskal Herriko historiografia"; "11. Artea Euskal Herrian". <sup>12</sup> Egitura orokorrak, beraz, kronologia segitzen du: sarrerakoak diren ezagutza historikoaren atala (0) eta historia gauzatzen den eremu geografikoari buruzko atala ikusi ondoren (1), historiko garai desberdinak, ohiko epealdietan banatuta segitzen dira (2-7 atalak). Soilik azken atalak (8-11) aldentzen dira hurrenkera kronologikotik. Izan ere, aurreko atalen gai osagarri edo garapentzat har daitezke, eta, beraz, haien baitan txertaturik ere ager zitezkeen. Baina epe historiko bakoitzeko edukiak (2-7 atalak) aski konplexuak bide direlako edo horiek gehiago ez luzatzearren, 8-11 atalak aparte jarri dira. Baliteke, halaber, azken lekuan jarrita egotea egitaraua finkatu zutenek aurreikusi zutelako kurtsoan zehar ez zela astirik egongo dena ikusteko, eta zerbait kentzekotan akaberako horri iritzi ziotelako garrantzi gutxienekoa. Nolanahi delarik, Euskal Herriaren historia moduko gai zabal bat atalkatzea aski konplexua delarik, egitarau ofizial honek aurkezten duen soluzioa nahiko onargarria iruditzen zait, ukatu gabe bestelako aukerak ere posible zirela. Egitura orokor honi zuzenketaren bat egitekotan, 10. atala nik 0. atalarekin elkarturik emango nuke, ondoren esango dudan moduan. Aipa ditzadan bada, atal desberdinak banan. 0. atalean "Ezagutza historikoa: ezaugarri nagusiak" dioen azalpen soila ageri da. Atal honetara 10. atala bilduz gero, "historiografia" edo "zer da historia" moduko izena lukeen atal bakarra osa zitekeen. Hola, 10. atalak aipatzen duen "Erdi Aroko historiografiatik azken hamarkadetako historiografiara" gaia, ezagutza historikoaren ezaugarri orokorrekin batera lantzeko aukera egongo zen. Agian ez izen horrek iradokitzen duen kutsu akademikoarekin, baina bai eskematikoki, ezagutza historikoa nola sortu den eta zer funtzio duen aztertuz, beti ere Euskal Herriko historiografiaren adibideak lagin gisa jarriz<sup>13</sup>. <sup>&</sup>lt;sup>12</sup> Eduki hauek guztiak in 2003.01.16ko BOPV-EHAA, 10. zenb., 619-621 orr. <sup>&</sup>lt;sup>13</sup> Hor egokia izan liteke oroitaraztea, historia ikasleen errealitatearekin lotura gabeko disziplina dela pentsa ez dadin, pertsona guztiek lantzen dugula iragana: txikitako argazkiak gordetzea, urteak ospatzea, lagunekin izandako une onak (edo txarrak) gogoratzea... hori dena historia lantzea da. Memoria indibiduala ere historia baita. Eta memoria indibiduala lantzen den bezala, hala jorratzen dela memoria kolektiboa ere: gure familia nola osatu zen jakin nahi dugu, gure kirol taldeak iraganean lortutako garaipenak ezagutu gura ditugu, bikotearekin irteten hasi ginen eguna ospatu, gustatzen zaigun musika taldea noiz eta zelan sortu zen ulertu... Historiaren abiapuntua identifikatzen gaituzten nortasun desberdinen iragana ezagutu nahia baita. Gure adiskide koadrila, familia, auzoa, kirol taldea, adina, hobby-a, generoa, aukera sexuala, klase soziala, erlijioa, herria, nazioa, kontinentea, humanitatea... Hainbat identitate izan ditzakegu, eta horien iragana interesa dakiguke. Euskal Herriaren historia ere motibo beragatik lantzen da: euskal nortasuna (adibidez hizkuntzatik abiatuz defini daitekeena) gure identitateetako bat delako. Zer funtzio ote dute iragan horiek (norberea, adiskideena, kirol taldearena, nazioarena...) ezagutzeak edo urtemuga bidez ospatzeak? Horretaz ikasgelan debatea - 1. atalean, Euskal Herriaren geografia fisikoa lantzerakoan ikusi beharreko puntuak aipatzen dira: ekosistemak, morfologia, hidrografia, klimak, itsasoa, animaliak eta landareak... Ez dut horretaz zer esanik, ez bada egitarauak zehaztu gabe uzten duela Euskal Herria izenpean zertaz ari den: diot hau ezen hurrengo atal historiko gehienek Hego Euskal Herriko gertakariak aipatzen baitituzte soilik. Hortaz ez legoke gaizki nonbait (eta atal geografiko honek dirudi leku aproposena) esplizituki aipatzea zein den ikasgai honi dagokion Euskal Herria izeneko esparru geografikoaren hedadura zehatza. Hedadura hori, jakina, "zazpi probintzia edo herrialdeen osotasuna" da, Euskal Herria hitzari bere zentzu konbentzionala errespetatuz (eta, bide batez, hizkuntza kontuan autoritate ofiziala den euskal akademiaren arauak seriotan hartuz). - 2. atalean Historiaurrea azaltzen da. Giza bilakaera; protoeuskaldun ereduzkoen sorreraren teoriak; paleolito, neolito eta metal aroko aztarna, ekonomia eta jendartea; eta euskararen sorreraren inguruko teoriak azaltzeko proposatzen da. Ez daukat atal honen inguruan kritikarik (garai hau nire espezialitatetik aski urrun geratzen da). Itxura ona du dagoen bezala, eta euskal subjektu historiografikoari dagokion euskara gaia esplizituki jasotzea laudagarria da. - 3. atala erromatarren etorrera garaiari dagokio. Hemen ere aipatzen diren puntu gehienak egokiak iruditzen zaizkit: Euskal Herri inguruaz jasotako lehen kronika eta albisteak, erromatarren etorrera, hiriak eta galtzadak, antolamendu politiko-administratiboa, latinak euskarari egindako ekarpena (hau ere oso aproposa historiaren euskal ikuspegia betetzeko)... Zerbait kritikatzekotan saltus eta ager vasconum-en kontua aipatuko nuke: topiko historiografikoa bihurtu da euskal mendialde eta lautada artean erromatarrek saltus / ager bereizketa egiten zutela. Egitarau ofizial honek ere jasotzen du puntu hori. Baina azken ikerketen argitan ezin esan daiteke halakorik: Julio Caro Baroja izan zen, erromatar testuak oker interpretatuz, bereizketa hori seinalatu zuena, halakorik erromatar ahotan ezin jar daitekeelarik14. Beraz egokia litzateke dikotomia oker horren aipamena kentzea. - 4. atalak erromatar inperioaren krisitik Baskoniako dukerrira arteko aldia jasotzen du. Garai ilun horri buruz hain direnez urriak dauzkagun datu historikoak, nik 3. atalaren baitan jasoko 4. honetan ageri diren puntuak, irekitzea interesgarria litzateke, historiak duen funtzioa eta zentzua ulertzen laguntzeko. Oro har historiak nortasun jakin bat indartzeko balio izaten du, prestigiatzeko eta legitimatzeko. Funtzio horrekin sortu zen historiografia, talde desberdinen ospea, boterea eta zilegitasuna bermatzeko, adibidez errege dinastiena. Euskal Herrian ere, talde eta interes desberdinak defendatzeko asmoz hasi ziren historia idazten Erdi Arotik: erregeen historiak, probintzia bakoitzaren historiak, udalen historiak, Elizaren historiak... bakoitza bere boterea eta eskubideak indartu guran. Historia apologetiko horien arriskua, etxe-kontsumorako eraikitzen ditugun gure memoria partikularrena bezala, gorazarre akritikoan geratzearena da, edo are mitologian bukatzea (euskal historiografia tubalista zaharrean gertatu zen bezala). Horregatik, puntu honetan, historiografia modernoan apurka-apurka garatuz joan diren metodo kritikoen berri eman beharko litzateke, iturrien errespetua azalduz, positibismoak horixe defendatzen zuela, eta horrek guztiak Euskal Herrian izan duen bilakaera gainetik agertuz, ez hainbeste euskal historialarien izenak irakatsiz, baizik historia nola landuz joan den azalduz. 14 Saltus / Ager bikoiztasun okerraz ikus Larrea (1998). Antzinate osoa atal bakarrean bilduz (erromatarren etorreratatik Antzinate Beranta deitu den horretaraino hedatuko litzatekeena). Ez baita bidezkoa oso datu gutxi eskaintzen dizkigun garai honi, hurrengo puntuan doan Erdi Aroko aldi askoz luzeago eta ezagunagoari adinako tartea eta atal bereizia ematea. Gainerakoan, eduki aldetik ondo dago, salbu akaso xeheegia dela ("Victoriaco fundatu zenekoa" bezalako zehaztasunak aipatzea, adibidez, lartxo da, kontuan izanik 3. atalean ez direla esplizitatzen Pompaelo edo Lapurdum moduko hiri garrantzitsuen izenak, ezta 5. atalean Lizarra, Gasteiz, Donostia, Bilbo edo antzeko hiribildu mediebalen izenak; gainera, Victoriaco, beste hiri guztiok ez bezala, adituek ez dakite zehatz non dagoen ere). 5. atala Erdi Aroari buruzkoa da. Atal honetan proposatzen diren puntuak oro har egoki ikusten ditut. Hala ere, xehetasun batzuk erantsiko nizkieke. Egitarau ofiziala, hola hasten da: "Nafarroako Erresuma sortu eta finkatu zenekoa. Islamiarrak Euskal Herrian: Banu-Kasitarrak. Antso III 'Handia'ren garaia: Nafarroako erresumaren hedapena; geroztikako zati-banaketa." Nik kronologia hobeto gordetzearren, musulmanen etorrera jarriko nuke lehenik eta ondoren Iruñeko erresumaren sorrera eta finkapena (ohar bedi erresumaren jatorrizko izena "Iruñekoa" zela ez "Nafarroakoa": azken izendapen hau geroago hartu baitzuen XIII. mendetik). Xehetasunak zuzentzen hasita Antso III.a "Nagusia" moduan aipatu beharko litzateke, "Handia" forma gaizki eginiko itzulpena baita (gaztelaniaz azaldu ohi den "el Mayor" ez baitagokio bere handitasun inperialari, baizik neba-arrebetan zaharrena, hots nagusia izateari). Egitarau ofizialean, Erdi Aroko atalean segituz, "Hiribilduen sorrera" izeneko puntua dator segidan, horrek ekarritako aldaketa ekonomiko, sozial, politiko eta bestelakoak egoki aipatuz (ahaide nagusien borrokak...). Nik, ordea, Iruñeko erresumaren puntua XIII. mendean utzi ostean, eta hiribilduekin hasi aurretik, tarte horretan Erdi Aroko jendartea eta bizimodua nolakoa zen aztertzen duen puntua sartuko nuke15. Modu horretan hobeto ulertuko da ondoren hiribilduen sorrerak eragin zuen aldaketa sakona (bizimoduan, ekonomian, lurralde garapenean...). Erdi Aroko atal honetan (edo hurrengoan) aipatu gabe geratzen dena Nafarroaren konkista da. Erdi Aroko azken puntu gisa "Lurralde historikoen egituratze instituzionala" ageri da, eta agian nafar afera inplizituki hor doala pentsatu behar da, baina nik uste esplizituki aipatzea mereziko lukeela. Gainera Nafarroaren konkistari dagokion puntua erraz asko sartu ahalko litzateke Ahaide Nagusien borrokaren atalean (edo haren segidan), bandoen gerrek <sup>15</sup> Puntu hori polito azter daiteke Aymeric Picaud-en XII. mendeko testua jorratuz: bertan garaiko euskal ekonomia, elikadura, elkartrukeak, talde sozialak, erlijiotasuna, euskara, ohiturak eta abar ikus litezke (testu hori euskaratuta aurki daiteke oso-ororik in Bilbao, 1994, eta ia osorik in www.kondaira.com > Historia materialak > Testu Historikoak > Erdi Aroa > "Euskal Herria XII. mendean, Donejakue bideko erromes liburu baten arabera (1135)"). Ohar egitekoa da hizkuntzaren auzia egitarau ofizialak ahaztu egin duela erdi aroari dagokion 5. atal honetan (aurreko ataletan ez bezala), eta beraz jendartearen inguruko puntu hau egokia litzateke euskararen Errioxako lekukotzak aipatzeko (Donemiliaga kukulakoak), idatzi erromantzez eta latinez egiten zela aipatzeko (baina aldika euskal hitzak eta esaldiak agertzen zirela nafar agirietan), arabieratik euskarara pasatutako hitzak gogora ekartzeko, eta jakina, Erdi Aroko Euskal Herrian bizi ziren gutxiengo linguistiko eta erlijioso desberdinen berri emateko: arabieraz mintzo ziren Erribera aldeko musulmanak, judu komunitateak, gaskoiak, gaztelaniaren sorrera Burgos-Errioxa-Mendebal Araba aldean, nafar erromantzea... (gai hauek lantzeko agiri gehiago aurki daitezke arestian aipaturiko www.kondaira.com-en Historia materialen atalean). lotura zuzena izan baitzuten konkista hartan. Beste aukera hurrengo atalaren hasieran txertatzea litzateke, Euskal Herriko Aro Modernoaren lehen mugarri gisa. 6. atala, beraz, Aro Modernoko Euskal Herriari dagokio. Aipatzen dituen puntuak, oro har egokiak dira. Hala ere bada okerren bat, gabezia batzuk eta ordena ere ez da ene gustuko egokiena. Okerra karlismoari dagokio, puntu hau, segurki akats bategatik, Aro Modernoko atalean jarria baitago, "Euskal Herriko erakunde politikoen eramolde instituzionala: foruak" eta "Ilustrazioa Euskal Herrian" puntuen aurretik. Esan beharrik ez dago karlismoa Aro Garaikideko fenomenoa dela, eta beraz hurrengo atalean egon beharko lukeela. Gabezia Ipar Euskal Herriaren gainekoa da, hango historia guztiz falta baita egitarauan. Izatez aurreko ataletan ere ez da zonalde horren aipamen espliziturik ageri, baina ezta Bizkaia, Gipuzkoa edo Arabarenik. Hortaz Aro Modernoko atalera iritsi artean gabezia hori ez zen bereziki nabarmena, posible baitzen puntu generikoen baitan lurralde guztien erreferentziak txertatzen joatea (adibidez "erromatar hirigintza" puntuak, lurralde zehatzik aipatu ez arren, Iparraldeko Lapurdum zein Bizkaiko Forua edo Arabako Veleia ikusteko aukera ematen zuen; eta gauza bera egin zitekeen Erdi Aro ataleko "Lurralde historikoen egituratze instituzionala" puntuan). Aro modernoan, ordea, egitarauko puntuak Hego Euskal Herriari dagozkio nabarmen. "Politika: forulegea" puntua, adibidez, ondo egokitzen zaio Hego Euskal Herriko antolaketa foralari, baina Lapurdi eta Zuberoako kostumen egoera ez da eredu horretan ondo sartzen. Hurrengo puntuak dio: "Ekonomia: Laborantza. Artoaren iraultza. Burdingintza: burdinolak. Merkataritza: Gipuzkoarren Caracasko Errege Konpainia". Aipamenik ere ez Aro Modernoan Lapurdin (eta baita Bizkaian eta Gipuzkoan ere!) izugarrizko garrantzia izan zuen balearen ehizari eta bakailoaren arrantzari. Hurrengo puntu bat Matxinaden ingurukoa da, haren baitan, adibide gisa edo, "Gatzaren estankoa (1631), Aduanen matxinada (1718) eta 1766ko matxinada" aipatzen direlarik. Iparraldekoren etsenpluren bat erraz sar zitekeen (adibidez Zuberoako Matalasen matxinada, 1661 urtekoa edo Lapurdiko "gerra zibil" latza 1655-1659 urteetan). Adibideak sartzen hasita, eta lurralde oreka ez galtzeko, Nafarroan garaian gertatu zen matxinadaren bat ere aipa zitekeen (eta asko izan ziren). Egia da, egitarau ofizial batean dena ezin zehaztu daitekeela, eta agian komeni ere ez dela hainbeste zehaztasun sartzea. Baina kasu horretan "Matxinadak" puntua, soil-soil utz zitekeen, adibiderik gabe. Zeren ez dirudi bidezkoa etsenplu konkretuak ipintzekotan soilik Bizkaikoak eta Gipuzkoakoak jartzea. Iparraldeari buruzko gabezia, baina, ez da hainbeste haren inguruko adibide konkretuen falta. Arazo larriena Euskal Herriaren historia antolatzerakoan, Iparraldea egitura narratibotik kanpo utzi izanean dago: euskal ikuspegia osatu da soilik Hegoaldea (edo are Bizkai-Gipuzkoa) izanik buruan. Iparraldeko gertaerek, antza ez dute ez presentziarik ez eraginik Euskal Herriko historiaren egitura orokorra antolatzeko orduan. Hola uler daiteke Aro Modernoko lehen puntua "Politika: foru-legea" izatea. "Foru-legea" eskemak Hegoaldeko historia laburtzeko balio dezake baina ez Euskal Herri osokoa. Egokiagoa litzateke "Politika: Nafarroaren konkista eta zatiketa; Ipar Euskal Herria Frantziako monarkiaren orbitan, Hegoaldea Hispainiar Monarkian foruekin" gisako zerbait. Eskema honek aukera ematen du Etxepare eta Perez Lazarraga ernazentistak aipatzeko, baita Leizarraga eta Joana Albretekoaren erreforma protestante saioa, edo Henrike IIIak Nafarroa Beheretik Frantziako koroara egindako aldaketa (boterea non zegoen eszenifikatuz). Ondoren betebetean konta liteke Hego Euskal Herrian finkatu zen foru-legea eta haren ezaugarriak. Horri dagokionez, dena dela, egitarau honek bi puntutan aipatzen du foruen auzia (hasieran eta "karlismoa" puntu okerraren ostean). Hortaz puntu bakarrean biltzea komeniko litzateke foruena. Azken hau zen, hain justu, ordenari buruz ene gustuko zuzendu behar zen kontua. Aro Modernoarekin amaitzeko, euskararen inguruko gabezia ere aipatu beharra dago: hizkuntza honen (eta beste edozeinen) aipu guztiak desagertu egin dira egitarau ofizialetik. Euskal literatura idatzia garai honetan sortu zela aipatzea ez legoke gaizki. 7. atalera pasatzean Aro Garaikidean sartzen gara. Egitarauak proposatzen dituen puntuak, hemen ere, oro har egokiak begitantzen zaizkit. Huts larriena, Aro Modernoko atalean bezala hemen ere, Ipar Euskal Herriaren bazterketa da. Historiaren eskema osoki Hegoalderako eginda dago, eta, ondorioz, hein handian Espainiako historiografiaren eredua segitzen du. Hala ere, aitortu beharra dago, gutxienez Aro Garaikidea ez duela hasten, espainiar historiografian ohi denez 1808an, baizik 1789 aldera, Frantziako Iraultzarekin (Europa osoan eragina izan zuena, eta, beraz, mugarri gisa Euskal Herri osorako ere balio digu). Eta "1789 aldera" diot, egitarau ofiziala "Frantziako Iraultzak eragindako ondorioak" puntuarekin hasten baita, iradokiz ez diola erreferentzia egiten Iparraldean iraultzaren inguruan bizi izan ziren gertaera zuzenei, baizik "Frantzian" jazotako iraultzak, "ondoren" Hego Euskal Herrian eragin zituen ondorioei. Horregatik, nik uste, "Frantziako Iraultza Euskal Herrian" gisa zuzendu beharko litzateke puntu hori (edo nahiago bada, eta esplizituago esatearren, "Frantziako Iraultza Ipar Euskal Herrian eta bere ondorioak Hegoaldean"). Hurrengo puntuak espainiar historiografiarekiko morrontza are gordinago salatzen du: "Independentziaren aldeko gerra Euskal Herrian. Kadizko Konstituzioa". Historia jakin gabe hau irakur dezan euskaldun batek Euskal Herria bere independentziaren aldeko gerran aritu zela ulertuko du. Ez bada. Izendapen horrek Napoleonek Espainian burutu zuen gerrari egiten dio erreferentzia. Izatez ohargarria da gatazka unean bertan inork ez ziola deitzen "(espainiar) independentziaren aldeko gerra" baizik "frantsesen aurkakoa". "Guerra de la Independencia" izena espainiar historiografiak sortu zuen geroago, eta egun izendapen horren egokitasuna zalantzan jarri izan da16. Katalan historiografiak, adibidez, izendapen horren kutsu espainolista saihesteko "Frantsesaren aurkako gerra" deitzen dio epe horri. Herri mailan ere <sup>16</sup> Espainiar historialari batek "invención de 'La Guerra de la Independencia'" aipatu izan du (Alvarez Junco, 2001: 119-129), gerra hark, ondorengo historiografiak halako izena eman arren ez baitzuen zerikusirik izan Espainiaren independentziarekin (baizik gerra dinastiko eta Antzinako Erregimen vs. liberalismo gatazkekin). Historialari hori ez da ausartu "Guerra de la Independencia" izendapena beste batekin ordezkatzen, espainiar historiografian sakon errotuta dagoen konbentzio deritzolako. Ez naiz sartuko espainiar historiografian, baina guk, euskaraz behintzat, ez daukagu gurea ez den tradizio bat zertan errespetatu, are gutxiago aski eztabaidagarria denean. Espainia osoan (Hego Euskal Herrian barne) "Frantsesada" gisako izenak erabili izan dira ("Karlistada", "Gamazada" eta halakoen molde herrikoi berekoa). Euskal ikuspegitik, ordea, ez dut uste katalan aukera edo "Frantsesada" (edo inoiz irakur daitekeen "Frantsestea") egokiak direnik: Antonio Zavalak behin adierazi bezala, Hegoalderako balio lezake, baina kontuan izanik "frantses" horietako asko Iparraldeko euskaldunak zirela, haien ikuspegitik "Espainolada" ere deitu ahalko litzaioke gerra horri17. Hortaz egokiagoa izan liteke Zavalak proposatzen duen "Napoleonen Gerra Euskal Herrian" gisako zerbait erabiltzea (baina ez "Napoleonen aurkako gerra", zeren Iparraldeko euskaldunentzat haren aldekoa ere izan zitekeen). Kadizko Konstituzioari dagokionez, ez daukat ezer kritikatzeko hura (eta bere ondorioak Hego Euskal Herrian) azaltzearen inguruan. Baina, paraleloki ez legoke gaizki egitarauak Frantziako Konstituzioak (behintzat Iraultzako lehenak) aipatzea, Iparraldean eragin zuzena izan baitzuten (europar ikuspegitik espainiarrak baino garrantzitsuagoak izateaz gain). Aro Garaikideko hurrengo puntuek, gutxi-asko, Hego Euskal Herriko historiaren mugarriak aipatzen dituzte: gerra karlistak, foruak galtzea, industrializazioa, 1936ko euskal estatutua, gerra zibila, frankismoa, trantsizio politikoa, egungo egoera... Puntuotan bada hutsunerik. Bereziki aipatuko nuke lehen eta bigarren gerra karlisten artean garatu zen Foralitate Berria izeneko epealdia, egitarauan ageri ez dena (eskema tradizionala mantentzen du egitarauak: lehen gerra, Bergarako besarkada, Nafarroako "hitzarturiko legea" eta segidan Bigarren gerra). Industrializazioaren gaitik Euskal Autonomia Estatutura ere zuzenean salto egiten da, 1876-1936 arteko erregimen politikoen aipamenik egin gabe (Errestaurazioa, Primo de Riveraren diktadura, II. Errepublika). Ez dut esaten erregimen guzti horiek xeheki azaldu behar direnik, baina uste dut industrializazioa edo euskal estatutua zein testuingurutan azaldu ziren aipatu beharko litzatekeela, airean zintzilik sortu zirela eman ez dezan. Nolanahi ere, hutsune horiek ez dira larriegiak. Azken finean egitarauan Hego Euskal Herriaren historia (Nafarroa garaiarena barne) eskematikoki laburbiltzeko ahalegina igartzen da, eta laburtu beharrez zail zen guztia sartzea. Gabezia nagusia, ostera ere, Ipar Euskal Herriari dagokio, inon ez baita ageri. Eskualde hau sartzeak, gainera, eskema osoa itxuraldatuko luke, honen epealdiak Hegoaldekoen desberdinak baitira. Nola uztartu Ipar eta Hego Euskal Herriko historiak? Inoiz aipatu izan dut gai hau, honako proposamen probisionala eginez: Kontua ez dugu konponduko ikuspegi propioa soilik zazpi probintzietara mugatzearekin. Gura zein gura ez, Iparraldeko eta Hegoaldeko dinamikak, hondoz hondotik, Frantzian eta Espainian gertatzen denari lotuta egon dira. Horregatik, gure epeketak taiutzean, estatu bien dinamikak present eduki beharko ditugu. Estatuekiko morrontza hau gainditzeko Euskal Herriko gertaerak testuinguru zabalagoan kokatzen <sup>17</sup> Ohar interesgarri hauek Zavalak (1989: 439-440) egin zituen gerra hartako bertsoen inguruko bere artikulu baten izenburua justifikatzean: "El título, 'La guerra napoleónica de España y los bersolaris', evita las expresiones 'guerra de la Independencia' y 'francesada' –frantzestea en el euskera del sur del Bidasoa–, porque hay también estrofas de los vascos del norte de este río, los cuales no verían en ella ninguna guerra de la independencia y, en vez de 'la francesada', la hubieran podido llamar 'la españolada'. ere saia gaitezke, mundu mailako zikloetan edo gutxienez Europa mailakoetan. Adibidez, definitiboa izateko asmorik gabe, honako epeketa proposa liteke: 1914/18tik 1936/45era, gerra eta gerrarte epe ezegonkorra (lehen mundu gerraren ondoren Europa osoan, XIXtik zetozen sistema liberal-kontserbadoreak krisian sartu baitziren, alternatiba liberal-demokratiko, komunista, zein faxistak agertuz; eta giro ezegonkor hau azkenean gerra berrietan lehertu zen. Hor koka ditzakegu Euskal Herrian eragin zuten diktadura desberdinak, errepublikak zein gerra zibil eta mundialak); 1945etik gure egunetara, atlantismoa eta Europaren eraikuntza aldia (gerra ostean mendebaldeko Europa estatubatuar orbita atlantiarraren pean geratu zelarik, multzo honen baitan zati batek, Alemania-Frantziak gidatuta, europar eraikuntza abiatu zuen, Ipar Euskal Herria barne hartuz; eta beste zati bat, Espainia frankista kasu, atlantiar orbitan egon arren europar eraikuntza eta dinamika demokratikotik kanpo geratu zen 1975/86 arte; eta hola zenbait azpiatal bereiz litezke...). Era horretara periodizazio propio bat ehundu ahalko dugu, guztiz independentea izan ez arren, gutxienez autonomoa (ez autonomikoa) eta estatuena baino testuinguru zabalagoan kokatuko dena. (Kintana, 2004). 8-11 atalak aurrekoen osagarriak direnez, ez ditut iruzkinduko. Soilik aipatu ñabardurak ñabardura onargarriak direla, salbu eta lurraldetasun kontuan Hegoaldera begira eginak daudela. Honekin amaitzen dut kontzeptuzko edukien iruzkina. Euskal Herriaren historia osoa kanon eskematiko batean laburbiltzea erronka zaila zen dudarik gabe. Egitarau ofizial honetan saiatu dira lortzen, eta emaitza, txarra izan gabe, Hegoaldera mugatua irten da. Ahalegin partzial gisa onartu beharko da beraz, hurrengoan hobetuko den itxaropenean. # III. 3. Jarrerazko edukiak "Euskal Herriaren historia" ikasgaian Kontzeptuen edukien azterketatik ez da balio adoktrinatzaile gordinik inon aurkitzen. Hego Euskal Herrira mugatu ohi den lurraldetasun eredu bat antzematen da inplizitu, euskararekiko interes bat (baina Antzinaroan bukatzen dena), eta gainerakoan garai desberdinetako datu sozial, politiko, ekonomiko eta kulturalak daude, hobeki edo okerrago laburbilduta, baina aski modu neutralean aurkezten direnak. Beraz kontzeptu historikoak ez daude helburu finalista bat iradokitzeko antolatuta (demagun Euskal Herriaren historia askatasunaren aldeko borroka konstante bat izan dela frogatzeko, edo kontrara Euskal Herriaren historia betidanik Espainian kokatu dela adierazteko). Zentzu horretan lerrokatze ideologikoa saihesten jakin du egitarauak. "Euskal Herriaren historia" ikasgaiaren dekretuan zehazten den jarreren atal esplizitua bat dator esandakoarekin. Hots, ez da inon helburu nazionalizatzaile edo partidistarik nabarmentzen. Aitzitik beste edozein historia ikasgaitan aurki daitezkeen erako balioen sustapena aipatzen du dekretuak: batetik ezaguera historikoaren inguruko balioen lanketa ("iraganarekiko interesa eta jakin-mina piztea, oraina ulertzeko bitarteko gisa", "zorroztasuna eta objektibotasuna indartzea", "ikuspegiak eta interpretazioak behin-behinekoak eta erlatiboak direla azaltzea"...) eta bestetik maila humano orokorrago bati dagozkion balioen indartzea ("tolerantzia", "enpatia", "elkartasuna", emakumeen garrantzia historikoaz jabetzea, elkarrizketaren balioaz ohartzea gatazkak konpontzeko, bakea balio gisa estimatzea, giza eskubideen lorpen prozesu baloratzea, ingurugiroarekiko sentiberatasunean sakontzea...).<sup>18</sup> Ezaguera historikoaren inguruan aipatzen diren balio guztiak egokiak eta beharrezkoak iruditzen zaizkit, arlo akademiko honen izatea argitzen baitute. Balio humano orokorragoei dagokionez, ados egon banaiteke ere horiekin, anbiziosoegia iruditzen zait historiaren bidez hori guztia lantzeko asmoa. Kontzeptuen baitan txertaturik ematea, askotan esan dudanez, historia manipulatzea litzateke (eta zorionez ez da halakorik ageri dekretuan zehazturiko kontzeptuen atalean). Egokiena, jakina, kontzeptuak azaldu ostean, gaiak aukera ematen duenean, klasean balioen inguruko gogoeta eta debateak irekitzea litzateke. Baina eskola orduak aski mugatuak izanik nekez aurki daiteke astirik kontzeptuei adinako tartea eskaintzeko jarrera/balioei, bereziki kontuan hartzen bada azken hauek ikasleen ebaluazioan aski pisu urria dutela. Gainera, nire ustez, egokia ere ez da historia balio humano orokorren transmisiorako hainbeste erabiltzea: halako balioak sustatu nahi badira sor edo bultza bedi ikasgai espezifiko bat (etika edo dena delakoa). Ez dut esan nahi historia ezin balia daitekeenik aldika balio konkretuez gogoeta egiteko, baina historia ezin bihur daiteke balioen inguruko ikasgai baten ordezkoa (eta ohar honek ez du soilik euskal historiarako balio baizik berdin munduko historia ikasgaietarako zein beste edozein historiarako). Historiak, nire ustez, bere baitatik bultza dezakeen baliorik baldin badago akaso mundua ulertzeko zentzu kritiko orokor bat izan daiteke, ez asko gehiagorik (besterik da historiako gaiak balio konkretuaz gogoeta egiteko erabiltzea). Aipagarria da, halaber, balio orokorrak bultzatu guran, azkenean justifikatu gabe geratzen dela "Euskal Herriaren historia" ikasgaiaren euskal dimentsioaren afera. Zergatik ikasi euskal historia? Zeren arabera definitu da euskal subjektu historikoa? Euskal balioak transmititzeko asmoa al du? Hori apenas zehazten da dekretuan. Zeharkako aipu batzuk ageri dira aldika: "Gure ikasleek ezinbestekoa dute beren ingurumena ezagutzea" ("tomar conciencia de su entorno" dio dekretuaren gaztelaniazko zatiak). Ingurune hori zergatik den Euskal Herria (eta ez euren udalerria, probintzia, EAE, Espainia edo Europa) ez da argitzen. Inplizitu doa Euskal Herria izeneko lurralde bat dela, nahiz gero ez den bere hedadura inon zehazten eta de facto Hego Euskal Herrira mugatzen den kontzeptuen egitarauan. Ikasgai honek susta ditzakeen euskal balioen artean "Euskal Herriaren historia hobeto ezagutzeko interesa eta jakin-mina sortzea" lauso bat eta "ondare historikoa ezagutu eta kontserbatzeko interesa piztea: bai Euskal Herrikoa eta bai norberaren eskualdekoa ere" aurki ditzakegu (azken hau artxibo, museo eta gisakoei dagokiela). Beraz inon ez dira euskara, Euskal Herria eta euskaldungoa esplizituki agertzen ikasgai honen subjektu historikoa definitzen duten abiapuntu gisa, ezta beren baitako ondare eta balio gisa. Horretan, agian "zer esango duten" beldurragatik, dekretu hau lotsor ageri da. Egia da, bai, gauza bera gertatzen dela Estatuak zehazten dituen espainiar historien dekretuetan, non balio unibertsal edo akademikoen inguruko azalpenak diren nagusi, subjektu historikoa zergatik eta zein irizpideren arabera <sup>18</sup> Cf. 2003.01.16ko BOPV-EHAA, 10. zenb., 616-624 orr. hautatu den argitu gabe. Halaber normalean ez da zehazten espainiar historiak. espainiar edukidun zeintzuk balio bultzatu nahi dituen. Hala ere, Batxilergoko bigarren kurtsoko espainiar Historia ikasgaiari dagokion dekretuan, bai aurki ditzakegu espainiar balioen zehaztapen batzuk: "Adquirir una visión de la evolución histórica de España en su conjunto y en su pluralidad", "Consolidar actitudes y hábitos de tolerancia y solidaridad entre los diversos pueblos de España, respetando y valorando positivamente los aspectos comunes y las diferencias"...<sup>19</sup> Beraz Espainia ezaugarri amankomun zein pluralak dituen multzotzat hartzen da dekretuan, eta ikasleei ezaugarri bikoitz horrekiko onespena sorrarazi nahi die. "Euskal Herriaren historia" ikasgaiko dekretuan, aldiz, inon ez da esaten Euskal Herria ezaugarri komun zein pluralak dituen multzo bat denik (edo ez denik), ezta euskal lurralde anitzen arteko elkartasun ideia bultzatu gura denik ere. Eta nire ustez zerbait bai esan beharko litzateke euskal balioen inguruan. Ez zehazki euskal lurraldeen elkartasuna kontsolidatu gura dela (hori, espainiar lurraldeen elkartasuna kontsolidatzea bezala, ez baitzait iruditzen historiaren zeregina denik), baina bai esan beharko litzateke euskal subjektua zergatik hautatu den, zeren arabera definitzen den, konbentzio bat dela eta abiapuntu horrek jendartearen onespen aski zabala izanik euskal kultura (eta konkretuki euskaratik abiatutako ikuspegia) ondaretzat hartzen dela eta horri lotuta Euskal Herri ideia ere lantzen dela (hizkuntza baten esparru territorial gisa ulertuta; multzo horren elkartasun politikoa sustatu ala ez sustatu moduko auzietan sartu gabe). Subjektua argitzeko azalpen hauek, auzi ideologikoak garbi uzteaz gain, ezaguera historikoa hobetzeko ere balio dute, diziplina historikoan abiapuntuak nola finka daitezkeen erakusten baitu, "ikuspegiak eta interpretazioak behinbehinekoak eta erlatiboak direla azaltze"ko helburu orokorragoan lagunduz. ## III. 4. Prozedurak "Euskal Herriaren historia" ikasgaian Printzipioz arazo ideologikoekin loturarik txikiena duen atalera igarotzen gara prozedurekin. Alta didaktika eta irakaskuntzaren ikuspegitik atal hau oso arazotsua izan daiteke. "Euskal Herriaren historia" ikasgaiaren dekretuak, beste edozein historia ikasgaitan agertu ohi diren antzeko prozeduren lanketa proposatzen du: iturrien analisia, testu iruzkinak, teknologia berrien erabilera, datuak azaltzen jakitea... Helburu teoriko gisa egokiak dira, nahiz batzutan 16 urteko ikasle baten gaitasunak kontuan izanik gehiegizkoak ere badiren ("zuzeneko eta zeharkako iturri historikoak bildu, erabili, aztertu, hipotesiak planteatu eta ondorioak atera beharko dituzte": historialari profesional bati eska dakiokeena da hori, ez hainbeste ikasle batek egin dezakeena)<sup>20</sup>. Hala ere, prozeduren inguruko azalpen atala teorikoegia da. Jarduera konkretu gisa ardatz kronologikoak egitea, mapa kontzeptualak osatzea, mapa historikoak interpretatzen jakitea, testu iruzkinak egitea, mahai inguruak antolatzea, irteerak prestatzea eta halakoak aipatzen dira. Baina oraindik ere modu orokorregian. Adibidez, kontuan izanik prozedurak sarri testu iruzkin bidez ebaluatzen direla (bai ikasgai honetan eta baita hurrengo kurtsoko Historian zein selektibitatean), ez legoke gaizki horretan gehiago sakontzea. - <sup>&</sup>lt;sup>19</sup> Cf. 2001.01.16ko BOE, 14. zenb., 1865 orr. <sup>&</sup>lt;sup>20</sup> Cf. 2003.01.16ko BOPV-EHAA. 10. zenb.. 617 orr. Esate baterako proposa liteke azter daitezkeen testu historikoen zerrenda bat. Badakit gauza zaila dela, baina irakasleari administrazioko adituei baino zailagoa egiten zaie bakarka aurkitu eta osatu beharra testu historikoen bilduma hori. Edo, testuez gain, egin daitezkeen txangoen, edo ikus daitezkeen bideo historikoen gida bat eskaintzea egoki litzateke. Eta zerrenda zehatz bat eskaini ezean erreferentziazko bilketa lanak edo jarduera osagarrien gidak zein diren esan beharko litzateke. Akaso dekretu batean ezin jar daiteke bibliografiarik, ez dakit, baina lagungarria litzatekeela ezin uka. Amaitzeko, aproposa litzateke "Euskal Herriaren historia" ikasgaiaren baitan euskarazko jatorrizko iturrien erabilpena bultzatzea (jada II.4 puntuan aipatu diren euskal literaturako pasarteak, bertsoak, aldizkari zaharretako artikuluak, eta halakoak baliatuz) beti ere ikasleen mailara moldatuta, eta bestelako iturriekin konbinatuz (jatorriz erdaraz eginiko testuak, irudiak, mapak...). # IV. Manex Goihenetxeren proposamena ## IV. Euskal historia hezkuntzan Goihenetxeren planteamenduan Aurten Euskal Curriculuma. Kultur ibilbidea izeneko liburua argitaratu da. Bertan hezkuntzaren arlo desberdineko hainbat adituk jakintza gai desberdinen baitan euskal curriculuma nola bidera daitekeen proposatzen dute. Historiari dagokion atala Manex Goihenetxeri zor zaio (1942-2004). Goihenetxe, arestian aipatu denez, Baionako unibertsitateko historia irakaslea zen, euskal historia ikertzeagatik zein dibulgatzeagatik aski ezaguna. Baina horrez gain, beste hainbat arduren artean, ikastoletan irakasle gisa ere eskarmentu zabala zuen. Beraz pertsona aproposa zen bai bere maila akademikoagatik zein hezkuntza arloko bere esperientziagatik gisa honetako curriculum proposamen bat aurkezteko. Lastima heriotza ustekabekoak eraman berri duela, oraindik aski gazte eta anitz eman zezakeenean. Bere oroitzapen eta obra utzi digu, euskal historialari guztiontzat eredu dena. Eskaini duen lana aztertzea eta hura lantzen jarraitzea dagokigu beraz, miresmenetik abiatuz baina berak nahiko zukeen zorroztasunari muzin egin gabe. Luze aztertzea merezi duen proposamena da aipagai dudana. Ez dut, ordea, sakontasun osoan lantzeko betarik artikulu honetan, eta beraz hurbilketa xume bat egitera mugatuko naiz, aurrerago egin daitezkeen iruzkinetarako lagungarri izango delakoan. Goihenetxeren proposamena "Gaiaren garrantziaz" izeneko sarrera batekin hasten da. Bertan, erantzunak eman bainoago historia irakasteak duen funtzioaz eta helburuaz gogoeta egiten du hainbat galdera pausatuz. Euskal historiaren inguruko gakoak, ene ustez, egoki aurkezten ditu hor. Euskal historia zer den eta ea historia nazionala gauza bera ote den aipatzen du batetik: [...] ez naiz segur historia nazionalik behar dugunik edo hitzaren erabiltzearen beharrik dugunik. Diskurtso historikoa Euskal Herri osokoa izatea nahikoa da eta. Gainera galdera bat aztertu beharra dago: zerk bihurtzen duen nazionala izatea diskurtso historiko bat eta zer den historia nazionala. Munduan zehar nazioaren eraikuntzarako bidean tresna bat izan da herri bakoitzaren historia. Bide horretatik ibiltzeak bere arriskuak dauzka: borroka baten gune ideologikoa historia bihurtzea. Demostraziorako –"ad demonstrandum" – erabiliko den tresna soil bat ote da historia? [...] Askotan tresna politiko bezala erabilia da historia, bereziki aparatu instituzionala ala politikoen aldetik. Historialarien funtzioa ez dabil bide horretatik. Funtzio nagusia soziala da, hau da gizartea ikertzea, hobeki ulertzeko, marko juridiko guztien gainetik, aparatu instituzional guztien gainetik, ahal bezain gaurkotuak eta zorroztuak diren irizpide metodologikoak erabiliz.21 Goihenetxeren proposamenean, beraz, euskal historia ez da funtzio adoktrinatzailedun historia nazional gisa ulertzen, baizik soilki Euskal Herrian kokaturiko historia gisa. Hola bada, Goihenetxek esplizitatu egiten du euskal historiaren ematen dion funtzioa zein den: ez ikasleak abertzaletzea, baizik errealitatea ulertzeko bidea eskaintzea horretarako ahalik eta historia zientifikoena irakatsiz. Esan beharrik ez dago ikuspegi horrekin bat natorrela. Subjektu historikoa definitzeko orduan, aldiz, lausoago ageri da. Euskal Herri osoa (zazpi probintziak bada) hartzen du markotzat, zatiketa instituzionalen gainetik. Ongi adierazten du egungo marko politikoak legitimatzeko helburua saihestuko duela. Aldiz pasarte honetan ez du argitzen zergatik hautatu duen Euskal Herria bere lurralde erreferentzia gisa. Inplizituki uler daiteke euskaldunen eta euskararen eremua delako aukeratu dituela (gero egitarau proposamenean euskarari egindako erreferentziak ugariek inpresio hau baieztatzen duten). Interesgarria da, ordea, Euskal Herria subjektu historiko gisa eraikitzen dagoela eta subjektu hau Europakorekin nola lotzen duen ikustea: Gure ikasleak Euskal Herrikoak bezainbat Europako herritarrak dira. Europako historia egitekoa da Euskal Herrikoa bezala. Biak hutsunez beteak, biek historiaren bideak hartu behar mitologian erori gabe, baina gure nortasuna itzalperatu gabe. "Europako historia egitekoa da Euskal Herrikoa bezala" dio Goihenetxek, argi adieraziz euskal historia, Europakoa bezala (eta berdin frantsesa, suediarra zein indonesiarra), ez dela berezkoa, baizik historialarien lanarekin eraikitzen den konbentzio bat dela. Gainera euskal eta europar historien kasuak paralelismo handiak dituzte, bietako ezeinek ez baitu izan estatu propiorik, bai aldiz hainbat muga, barne zatiketa eta eskualdeen araberako dinamika desberdin, kontrajarri eta lotura gutxikoak ugari. Hortaz bi hauen inguruan konbentzio bat eraikitzeko lana askoz berdeago dago aspalditik Estatu-nazio gisa finkatuak dauden herrialdeen kasuan baino. Edozein kasutan ez du Goihenetxek mitologiaren errazbidea hartu nahi euskal (edo europar) historia polit bat osatzeko baizik irizpide metodologiko zorrotzei jarraiki, hots, lan neketsu eta zintzoa eginez eraiki nahi du gure konbentzio historikoa. Aldi berean, iradokitzen du ez litzatekeela adituentzako diskurtso zientifiko soil batean geratu behar, baizik funtzio sozial zabalago bat izan beharko lukeela, gure nortasuna ez itzalperatzearekin lotutakoa. Beraz subjektu historikoaren abiapuntua egun dugun nortasunetik abiatzen da Goihenetxeren proposamenean, eta nortasun hori euskal nortasuna litzateke. <sup>21</sup> Cf. Goihenetxe (2004: 550-551). Izatez, euskal subjektu historikoa bere baitan zedarritu ordez zuzenean subjektu historiko zabalago baten testuinguruan kokatzera jotzen du: "Europako historia orokor baten barruan sarturik aurkeztua da Euskal Herriko historia. Artikulazio eta marko politiko guztien gainetik, euskaldunak gutxienez Europako herritarrak baitira." Hola bada, Goihenetxek, egun euskal jendartean dauden lurralde identitate ugarien artean (espainiar, frantses, EAEtar, nafar...), amankomunak eta elkarrekin ia osotara uztargarriak diren diren biak hautatu ditu bere subjektu historikoa finkatzeko: euskalduna eta europarra. Izan ere bere egitarauan ez da bakarrik euskal historia azaltzen baizik hau Europakoarekin batera emana da. Zentzu horretan Goihenetxeren proposamenari izenbururen bat jartzekotan "euskal historia" edo "Euskal Herriaren historia" baino hobeto "Europa eta Euskal Herriaren historia" ipini beharko litzaioke. Ikuspegi horrek hainbat abantaila eskaintzen ditu, ez soilik europar dimentsioak duen interesagatik, baizik baita historiaren euskal zatiari dagokionean ere. Hola euskal historia ez da antolatzen ez zatitzen Frantziari lotutako Ipar Euskal Herri eta Espainiari lotutako Hegoalde baten artean, baizik Pirinioen alde biei eragiten dien europar marko global baten arabera. Abiapuntu hori landuz posible da diskurtso historiko propio bat garatzea, ez dena bere baitan hertsiko, baina ere ez dena estatuen marko soilera mugatuko, baizik guztiei eragiten dien europar dimentsio zabalagora hedatuko dena. Nolanahi ere, nik aukeran nahiago izango nukeen euskal historia, europar erreferenteak kontuan hartuz ardaztu arren, aurrenik ez ematea Europako historia guztiarekin batera. Eta zentzu horretan euskal subjektu historikoa lehenik zehatzago definitzeko saioa eskertuko nion (nik I.1 atalean proposatu dudan erako zerbaiten bere bertsioa), eta behin hori egindakoan planteatuko nuke Europakoa gehitzea. Bestela euskal subjektuaren definizio inplizituekin jokatzen da, abiapuntu gisa hobeto zehaztea komeni direnak, nahiz gero praktikaren orduan ez izan ezinbestekoa haiek orpoz orpo segitzea (azken finean euskal historian, adibidez 1598an, zer gertatu zen kontatzeko ez da nahitanahiezkoa justu-justu jakitea zeintzuk diren zure subjektuaren muga argiro zedarrituak, ziurrenik Euskal Herritik Parisko gertakarietara jauzi egin beharko baituzu, eta handik Poloniara eta ondoren Nafarroa Beherera, etab. Baina horrek ez du kentzen abiapuntuan behintzat subjektua ondo definituta edukitzeko komenientzia). Edozein kasutan, askozaz interesgarriagoa da Goihenetxek planteatzen duen "Europa eta Euskal Herriaren historia" ezen ez EAEko hezkuntza sisteman, adibidez Batxilergoko bigarren mailan, irakasten den "Espainia eta Euskal Herriko historia" ikasgaia baino: Goihenetxek proposatzen duen ereduak euskal historia ikuspegi propioz lantzeko aukera handiagoak ematen ditu, espainiar historiografiarekiko morrontza gainditzen laguntzen du, baina ez da bere baitan ixten. Alta, egungo hezkuntza planen baitan ez dut erraza ikusten halako ikasgai bat txertatzea (ez EAEn eta are gutxiago gainerako euskal lurraldeetan). Izatekotan DBHko gizarte ikasgaian sar liteke, baina adin horretan ez dago agian nahikoa sakontzeko astirik. Batxilergoko lehen mailako Historia Garaikide ikasgaian ere posible litzateke halakorik egitea, nahiz mundu osoko historia lantzen delarik ez den orekatua bertan euskal atal handi bat sartzea (ikasgaiaren helburua ez baita munduko eta Euskal Herriko historia erdibana kontatzea, baizik izatekotan munduko historia azaltzea, eta tartean, adibide konkretu bezala, euskal kasuren bat edo beste aipatzea). Kurtso berean dagoen hautazko Euskal Herriaren historia bai molda liteke hein batez Goihenetxeren proposamenekin, baina nik ez nioke hark proposatzen duen Europako historia orokorraren atala erantsiko, ikasgaia gehiegi ez zamatzeko. Azken finean, ene ustez, euskal historiak, merezi du ikasgai espezifiko bat. Batxilergoko bigarren kurtsoko Historia, behar bezala eraldatuz, agian Goihenetxeren euskal eta europar eredura egokitu liteke. Legez uste dut posible litzatekeela. Horretarako Espainiako Hezkuntza ministerioak ezarri dituen oinarrizko espainiar edukiak europar atalean sartu beharko lirateke, eta EAEri edukien %45a finkatzeko aitortzen zaion eskumena gainerako europar historia osatzeko eta euskal historia gehitzeko erabil liteke. Jakina horrek historialari trebeen moldapen lana eskatuko luke, eta halaber %45eko kuota errespetatu ahal izateko, euskal administrazioak ezarriko lukeenez europar atalaren zati handi bat, euskal atalaren portzentaia urrituz egin beharko litzateke hori (europar edukien faboretan). Suposatuz, beti ere, Espainiako Hezkuntza ministerioak ez lukeela EAEko hezkuntza saila salatuko espainiar edukiak europar atal batean sartzeagatik (eta Espainia eta Euskal Herriko historia ikasgaia zena Europa eta Euskal Herriko historia bihurtzeagatik). Laburbilduz, ikasgai konkretuetan moldapenak akaso egin litezke, baina ideala Goihenetxek proposamena ikasgai konkretu batean aplikatzea barik bere filosofia abiapuntutzat hartu eta hezkuntza planak osotara eraberritzea litzateke, Madrildik ezartzen diren espainiar kuotak derrigor bete beharrik gabe. Hola, DBHn munduko, Europako eta Euskal Herriko historia tarteka liteke; Batxilergoko lehen mailan munduko historia garaikidea batetik eta Euskal Herrikoa bestetik banako ikasgaietan eman (eta azken hau hautazkoa izanik Espainiakoa historia ere hautazko gisa eskain liteke); eta batxilergoko azken kurtsoan, ostera ere, euskal eta europar historia elkartuta azaldu. Aldaketa ofizial horiek etorri artean irakasleek eurek badaukate hein batez euskal historia egungo planetan txertatzen joateko aukera, ez agian egitarau osoak aldatuz baina bai parte batzuetan. Goihenetxek proposatzen duen programaren baitan, hainbat material historiko konkretu aurkezten da, ariketa eta gai konkretuak lantzeko aukera eskaintzen dutenak. Nolanahi ere, zaila da egitarau ofizialak gauza bat dioenean eta testu-liburuek eredu horri segitzen diotenean irakasle batek konpondu ahal izatea orokorra den arazo bat. ## IV. Goihenetxek proposaturiko prozedura, kontzeptu eta jarrerak Hasteko esana denez, euskal historiaz gain Europako historia orokorra lantzeko bideak ere seinaltzen ditu Goihenetxeren proposamenak. Ez naiz horietan askorik sartuko, ez bada euskal edukiei eragiten dieten heinean. Atalketari dagokionez bloke hauek proposatzen dira: "1. Antzinatea eta Erromatarkuntza Europan eta Euskal Herrian", "2. Europa eta Euskal Herria Erdi Aroan", "3. Europa eta Euskal Herria Aro Modernoan eta Garaikidean" (sic: garaikidea), "4. Aro Garaikidea (1789-1914)" eta "5. Europa eta Euskal Herria gaur (1980ko hamarkada arte)". Hauen baitan hainbat azpiatal bereizten ditu. Nolanahi ere, kontzeptuzko egitarau bezain garrantzitsua edo gehiago, berau orientatzeko prozedurei ematen dien garrantzia da: Hemen aurkeztua den edukia dokumentuetan oinarritzen da, ahal den neurrian. [...] Gai bakoitzaren erdian, kurtso bakoitzaren erdian, dokumentuak du zor zaion lekua gorde behar, jakinez, gero, dokumentuaren azterketatik ateratzen den diskurtso historikoa, norberaren nortasunaz, norberaren kultura irizpideez eraginik izan daitekeela eta dela, baina beti egiari zor zaion bidetik.22 Hortaz, historia irakasteko orduan, hezkuntza metodo gisa, prozedurekin hastea proposatzen du Goihenetxek, dokumentuak aztertuz eta ikasleei erakutsiz kontakizun historikoa horietatik ateratzen dela (eta historialarien balio eta ikuspegiek baldintzatzen dutela eurek idatzitako historia). Proposamen ausarta da prozedurei ez baitie ematen kontzeptuen osagarri edo ilustrazio funtzio soila, baizik kontzeptu beraien abiapuntu izate zeregina. Gainera zailtasuna areagotu egiten da kontuan izanik prozedura horiei (hau da dokumentu gordinei) aurre egin behar dietenak ikasle aski gazteak direla, ez unibertsitarioak. Ezin uka, ordea, ikasleekiko konfiantza agertzen dela hola eta haien lan zuzena sustatzen dela. Iturri zuzenen azterketa ondo bideratzeko, bestalde, irakasleak ere prestaketa ona izan behar du, ikasleen gaitasunei egokituriko ariketak egiteko, eta haien irakurketa eta interpretazio lana egoki orientatzeko. Ez dakit gure hezkuntza horretarako aski prestaturik dagoen, irakasle guztiek ez baitute Goihenetxek zuen esperientzia iturri zuzenen analisian. Izatez hezkuntza zentru gehienetan ikasleak ebaluatzeko orduan bertan, kontzeptuei, hots eduki teorikoei balio handiagoa ematen zaie prozedurei baino. Hortaz ez dakit noraino den posible, proposamen gisa ideala izan daitekeela ukatu gabe, prozeduretatik abiatuz bideratzea historiaren irakaskuntza. Edozein kasutan, prozedurei lehentasun osoa eman zein kontzeptuen osagarri gisa erabilitzeko izanik ere, Goihenetxek klasean lantzeko dokumentu ugari aipatzen ditu bere egitarauan: literatur testuak, artikuluak, testu juridikoak, margolanak, mapak, grafikoak... Egin daitezkeen txangoak, bisitatu daitezkeen museoak zein monumentuak eta gisako jarduera osagarrien inguruko aukerak ere ez dira falta. Beraz Europako zein Euskal Herriko gai ugari aztertzeko prozedura konkretuen erreferentzia aurki daiteke proposamen honetan. Gainera, eta gorago aipatu dudan kezkari erantzunez bezala, jatorriz euskaraz sortuak diren hainbat dokumentu ere aipatzen ditu (bertsoak...). Pena da Goihenetxek ez idatzi izana gida osoago bat prozedurak modu zehatzagoan garatuz, nabari baita oso informazio zabala zuela halako gauzen inguruan. Bere artikuluko erreferentzia eta aipu laburrekin konformatu beharko dugu, eta ez da gutxi. Kontzeptuei dagokionez, Europakoaz gain, Euskal Herri osoko (Iparralde eta Hegoalde) historia laburbiltzeko saioa ageri da, lurralde arteko oreka nahiko ondo zainduz. Ez dut orain eduki horien analisi azalekoa baino egingo, zertzelada batzuk ematera mugatuz. Hasteko aipa dezaket euskal periodizazio autonomo bat antzeman daitekeela, Iparralde / Hegoalde bikoiztasuna saihestuz eta Frantzia zein Espainiaren parean haien neurriko Europako beste herrialde edo eskualde aipagarrien gaiak jasoz. Zentzu horretan ikusmira zabala antzematen zaio proposamenari, "norbere naziora" (dela hau euskal, <sup>22</sup> Cf. Goihenetxe (2004: 551). espainiar zein frantses) mugatu nahi duten historia ereduak aisa gaindituz. Eredu honi gabeziaren bat aipatzekotan, egitarau zabalegia finkatzearena da, kurtso batean nekez landu baitaitezke hainbeste gai. Jakina, ez dago zertan ulertu egitarau hau kurtso bakarrean ematekoa denik. Agian (berak esplizitatu ez arren) Goihenetxek zenbait ikasturtetan banatzeko helburuaz egin zuen proposamena. Nolanahi ere, une batzuetan zail da euskal historiaren haria segitzea kontinente osoko historiaren zurrunbilo zabalean. Zentzu horretan xehetasun gutxikoa begitantzen da batzutan euskal historia. Edozein kasutan, hezkuntza arloan diharduten profesionalek, bai egitarau berriak finkatu beharko lituzketen administrazioko adituek, zein eskolan ari diren irakasleek, gogoetarako egitarau proposamen bat dute hemen. Jarreren inguruan Goihenetxek aipatzen duena ere aski interesgarria da. Historiak irakatsi beharko lituzkeen balioez orokorki hitz egin ordez, gai historiko bakoitzaren alboan aipatzen ditu, esaldi xumeen bidez, gai horien haritik jorratu litezkeen balioak. Gainera ez ditu zentzu bakarreko irakaspen edo moral lekzio gisa planteatzen, baizik gogoeta gai gisa: "Tolerantzia/intolerantzia", "Lan munduari buruz gogoetak, behaketak", "Eskolaren funtzioa", "Gogoeta bat Europa-mundu zibilizazio kontzeptuaz"... Beraz, jarrera-balio atala ez dago ikasleei ideia jakinak txertatzera bideratua, baizik euren pentsatzeko gaitasuna lantzera, beren ideien oinarriak bilatzen bultzatzera eta oro har zentzu kritikoa garatzera. Laburbilduz, Goihenetxeren proposamena, definitiboa izan gabe (asmorik ere ez zuen) euskal curriculuma finkatuz joateko abiapuntu eta gogoetarako oinarri sendo gisa ageri da. Zentzu horretan Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailak bereziki, Euskal curriculumaren liburu honen argitalpenean parte hartu izanik, presenteago izan beharko lituzke historia arloari dagokiona moduko ekarpen hauek. ## V. Ondorioak Artikulu honetan euskal curriculuma historia arloan zer izan daitekeen planteatu eta ondoren horren inguruan egin diren bi proposamen aztertzen dira. - I. atalean euskal subjektu historikoa definitzeko ahalegina egiten da. Zentzu horretan, subjektu historiko hori, subjektu historiko oro bezala, egundik definituriko konbentzio bat dela argitu ondoren, abiapuntua "euskal" hitzari dagozkion euskara, euskaldun eta Euskal Herria kontzeptuetan jar daitekeela proposatzen da, bestelako aukerak ere posible direla ukatu gabe. - II. atalean euskal historia hezkuntza arloan aplikatzeko orduan dauden zailtasun eta bitartekoak aztertzen dira. Hor arreta berezia eskaintzen zaio historia abertzalearen eta ikasleak nazionalista bihurtzeko arriskuaren polemikari, ondorioztatuz guztiz egingarria dela euskal historia irakastea xede adoktrinatzaile dogmatikoak saihestuz. Nolanahi ere arrazoi bat egon behar du euskal historia irakasteko. Eta justifikazio hori euskal historia gure jendartean presente dagoen identitateetako bat aintzat hartzetik deribatzen da, identitate hori batik bat euskararekin erlazionatuz, ez ideologiekin. Premisa horien gainean, posible ikusten da euskal historia erriguroso bat lantzea, euskal balioak bultzatuko dituena (euskararen, euskaldunen eta Euskal Herriaren ezagutzan sakonduz eta haiekiko gertutasuna bultzatuz). Halaber II. atalaren baitan euskal historia landuz joateko erreferentzia liburu batzuk eta prozeduretako materialaren inguruko oharrak eskaintzen dira. Ondoren, behin oinarri teoriko horiek finkatuta, orain arte euskal historia curriculumari lotuta egin diren bi proposamen aztertzen dira. Hola III. atalean EAEko hezkuntza sisteman ikas daitekeen Euskal Herriko historia ikasgaia aztertzen da, bere bertute eta gabeziak agerian jarriz. IV. atalean Manex Goihenetxe historialariak Euskal curriculuma liburuan historiaren inguruan aurkeztu zuen proposamena aztertzen da. Finean artikulu honek euskal curriculuma historia arloan garatzearen inguruko debatean sakondu nahi izan du, abiapuntuak, historiaren funtzioak, transmititu beharreko euskal balioak, eta erabili beharreko bitarteko eta moduez ohar batzuk eginez. ## Bibliografia - Agirreazkuenaga, Joseba (zuz.) (1995): Gran Atlas Histórico de Euskal Herria, Lur, Bilbo. - --------------------- (zuz.) (1997): Euskal Herriko atlas historikoa, Lur Entziklopedia Tematikoa, Bilbo. - --------------------- (2002): "Historian barrena: historiografiaren arazoak", in J. Kintana – K. Artetxe (arg.), Ikerketa berriak Euskal Herriko historian, UEU, Bilbo, 155-168. - Álvarez Junco, José (2001): Mater dolorosa. La idea de España en el siglo XIX, Taurus, Madril. - Bermejo, José Carlos López Barja de Quiroga, Pedro (2000): "Sobre la Historia y su Academia", El País, 2000.07.22. - Bilbao, Gidor (1994): "XII. mendeko Euskal Herria Santiago bidean: Liber Sancti Iacobi V, 7", Uztaro, 10, 61-84. - Goihenetxe, Manex (1998-2003): Historie générale du Pays Basque, Elkarlanean, Donostia, 4 tomo [5.a bidean]. - --------------------- (1999tik): Historia general del País Vasco, Ttarttalo, Donostia. - --------------------- (2004): "Historia", X. Garagorri (zuz.) Euskal curriculuma: Kultur ibilbidea. Adituen ekarpena, Ikastolen Elkartea – Eusko Jaurlaritza, Donostia, 549-563. - Huici, Vicente Madariaga, Juan (bil.) (1989-1990): Euskal Herriaren Historiarako Materiale eta Agiriak, Kriselu – UNED, Donostia, 5 tomo. - Kintana, Jurgi (2004): "Euskal curriculuma historia arloan", Berria, 2004.06.06. - Larrañaga, Koldo (1992): Euskal Herria antzinate berantiarrean eta lehen ertaroan : materiale eta agiriak, EHU, Leioa. - Larrea, Juan José (1998): La Navarre du IVe au XIIe siècle: peuplement et société, De Boeck Université, Paris. - López Atxurra, Rafael (1987): Historia, zientzia sozialak eta hezkuntza, EHU, Bilbo, - Mees, Ludger (2000): "Historia y política", El País, 2000.07.06. - Merchan, F. J. (1994): "La didactica de la historia en Europa: líneas de trabajo sobre el problema de la selección y organización de contenidos", Investigación en la Escuela, 24 zenb., 23-34. - Pérez Garzón, Juan Sisinio et al. (2000): La gestión de la memoria. La historia de España al servicio del poder, Crítica, Bartzelona. - Rivera, Antonio (zuz.) (1998): Euskal Herriaren historia, Lur Entziklopedia Tematikoa, Bilbo. - Segura, Antoni (2001): Els llibres d'història, l'ensenyament de la història i altres històries, Fundació Jaume Bofill, Bartzelona. - Zavala, Antonio (1989): "La guerra napoleónica de España y los bersolaris", Congreso de literatura (hacia la literatura vasca). II Euskal Mundu-Biltzarra=II Congreso Mundial Vasco, Castalia, Madril. - ZZEE (1998): Historia testu bidez, EHU, Gasteiz.
aldizkariak.v1-3-823	{ "domain": "zientziak eta natura zientziak", "id": "ikergazte_vi_zientziak-eta-natura-zientziak_35", "issue": null, "year": "2025", "license": "cc-by-sa 3.0", "source": "ikergazte", "edition": "vi" }	# Fluoxetinaren eragina Mytilus galloprovincialis muskuiluen geneadierazpenean eta itu-geneen balizko erabilpena biomarkatzaile gisa <sup>1</sup>Gorka Arribas, <sup>2</sup>Mikel Aguirre, <sup>3</sup>Etienne Lemaire, <sup>3</sup>Elena Gómez, <sup>1</sup>Miren P. Cajaraville <sup>3</sup>Frédérique Courant, <sup>1</sup>Eider Bilbao <sup>1</sup>ZBIT+ Ikerketa taldea, Zoologia eta Animalia Zelulen Biologia Saila, Zientzia eta Teknologia Fakultatea eta Plentziako Itsas Estazioa, Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU), Euskal Herria. <sup>2</sup>The Art of Discovery. Astondo Bidea, 612, 48160 Derio, Euskal Herria. <sup>3</sup>Hydrosciences Montpellier, University of Montpellier, CNRS, IRD, Montpellier, Frantzia. [garribas004@ikasle.ehu.eus](mailto:garribas004@ikasle.ehu.eus) # Laburpena Fluoxetina (FLX) gehien erabiltzen den antidepresiboetako bat izateaz gain, ingurune urtarren gorabidean dagoen kutsatzailea da. FLX organismoen portaeran, ugalketan eta garapenean eragiteko gai da. FLXren molekula mailako eraginak sakonago ikertzeko Mytilus galloprovincialis muskuiluak FLXren eraginpean jarri ziren eta hauen digestio-guruineko transkriptoma 2, 7, 14 eta 28 egunen buruan aztertu zen. Esangarriki eraendutako sekuentzien kopuru handiena 28 egunetara antzeman zen, tartean, aldaketak antzeman ziren zenbait entzima mota (hidrolasak, transferasak eta oxidorreduktasak) eta mintzarekin eta mintzean zeharreko garraioarekin, zein metabolismo energetikoarekin erlazionatutako proteinak kodetzen dituzten geneetan. Hitz gakoak: Fluoxetina, antidepresiboak, transkriptomika, gene-transkripzioa, muskuiluak, biomarkatzaileak. ### Abstract Fluoxetine (FLX), besides being one of the most widely used antidepressants, is an emerging pollutant in aquatic environments. FLX can affect the behaviour, reproduction and development of aquatic organisms. To further investigate the molecular effects of FLX, Mytilus galloprovincialis mussels were exposed to FLX and their digestive gland transcriptome was studied after 2, 7, 14 and 28 days. The highest number of significantly regulated sequences were found after 28 days, including changes in genes that encode proteins related to several types of enzymes (hydrolases, transferases and oxidoreductases), membrane and transport across the membrane, as well as energy metabolism. Keywords: Fluoxetine, antidepressants, transcriptomics, mussel, gene transcription, biomarkers. ### 1. Sarrera eta motibazioa Azken hamarkadetan, ekosistema urtarren kutsadurak kezka handia sortu du organismoetan zein ingurumenaren osasunean izan ditzakeen ondorioengatik. Gorabidean dauden kutsatzaileen artean, farmakoak daude, beraien kontsumo handiagatik, hondakinuren araztegien (HUA) eraginkortasun mugatuagatik eta, kasu batzuetan, ingurumenean erakusten duten degradazio-tasa baxuagatik (Luis et al., 2016). Farmakoen artean fluoxetina (FLX) dago, Prozac® antidepresiboaren konposatu aktiboa dena. FLX serotoninaren birxurgapenaren inhibitzaile selektiboen (SSRI, selective serotonin reuptake inhibitor) klaseko antidepresiboa da eta 1987an merkaturatutako lehen SSRIa izan zen. Denborarekin, mota honetako antidepresiboak nagusitu egin dira munduan zehar. Orokorrean, FLX eta SSRIak gizakion depresio moderatu-larriak, antsietatea eta nahasmendu obsesibokonpultsiboak tratatzeko erabili ohi dira (Lochmann eta Richardson, 2019). Ekonomia Lankidetza eta Garapenerako Antolakundearen (ELGA, ingelesez OECD) parte diren estatuetan, antidepresiboen kontsumoa bikoiztu egin zen 2000tik 2019ra eta egun, Europako herrialdeak dira mundu osoan antidepresibo gehien kontsumitzen dutenak (OECD, 2023). Gainera, COVID-19aren izurritearen ondorioz antsietate eta depresio sintomak areagotu egin ziren (Zhu et al., 2023) eta, honekin batera, ingurune urtarretako SSRI motako antidepresiboen kontzentrazioak handitu direla deskribatu da (Diaz-Camal et al., 2022). Antidepresiboak kontsumitu ondoren, jatorrizko molekula bera edo eraldatutako metabolitoak gernu zein gorozkien bidez kanporatzen dira eta, HUAetatik igaro ondoren, ingurune urtarrera heltzen dira. HUA gehienak ez daude prestatuta medikamentuak ezabatzeko, beraz, konposatuak guztiz degradatu barik isurtzen dira ingurumenera eta ondorioz, zenbaitetan, HUAetako irteeretan sarreretan baino antidepresibo kontzentrazio altuagoak detektatu izan dira (Moreira et al., 2022). FLX eta bere metabolito nagusia, norfluoxetina, kontzentrazio esangarrietan detektatu dira itsas ingurunean (Madikizela et al., 2020), gainera, orokorrean degradazio-tasa oso baxuak erakusten dituztela deskribatu da (Redshaw et al., 2008). Testuinguru honetan, antidepresiboen kontsumoarekin batera, konposatu mota hauek ingurumenean eragiten ari diren kaltearen inguruko kezka larritu da azkenaldian. Ohiko kutsatzaileak ez bezala, medikamentuak itu-organismoen bide fisiologiko zehatzetan eragiteko diseinatutako konposatu biologikoki aktiboak dira. Hala ere, eboluzioan zeharreko molekula mailako itu-sekuentzien kontserbazioak, konposatu hauek itu ez diren organismoetan ere farmakologikoki aktiboak izateko aukera areagotzen du, ondorio ekotoxikologikoen arriskua ere handituz (Gunnarsson et al., 2008). Horrela, FLX gizakion serotoninaren seinalizazio bidezidorrean eragiteko erabili ohi bada ere, bidezidor hau zenbait organismo urtarren kontrolatzaile fisiologiko garrantzitsua da (Fabbri eta Franzellitti, 2016). Hori dela eta, FLX itsas organismoetan izan dezaken eragina ezagutzeko eta kontrolatzeko, garrantzitsua da tresna eta biomarkatzaile berriak ikertzea eta garatzea. # 2. Arloko egoera eta ikerketaren helburuak FLX bezalako antidepresiboek ornodun zein ornogabeen portaeran, ugalketan, garapenean eta biziraupenean eragiten dute (Sehonova et al., 2018). FLXren jarduera psikoaktiboa dela eta, ikerketa gehienak arrainen portaeran dituen eraginak aztertzera bideratu dira (Correia et al., 2023; Sehonova et al., 2018); azken urteotan ordea, ornogabeen molekula mailako analisiak biltzen dituzten lanak agertuz joan dira eta FLXk, zein beste antidepresiboek edo/eta hauen nahasketek, gene-adierazpenean eragiten dituzten aldaketak ikertzen hasiak dira. Kutsatzaileen menpeko lehenengo erantzun orokorra gene mailan eman ohi da, geneen transkripzioan eta adierazpenean aldaketak eraginda. Ondoren, erantzunak antolaketa maila biologiko desberdinetan (proteoman eta metaboloman esaterako) heda daitezke (Denslow et al., 2007). Hortaz, gene-mailako azterketek berebiziko garrantzia dute, besteak beste, biomarkatzaile goiztiarren garapenerako (Piña et al., 2007). Muskuiluak organismo "behale" edo zentinelak kontsideratzen dira, izan ere, xenobiotikoen metaketaren eta berauen efektuen jarraipenerako espezie aproposak dira. Orokorrean, orain arteko ikerketetan, FLXk muskuiluetan eragindako aldaketak hainbat biomarkatzaileren bidez ikertu dira; hala nola, entzima antioxidatzaileen adierazpena eta jarduera, xenobiotikoen garraiatzaileen eta seinalizazio bidezidorren adierazpena, lipidoen peroxidazioa edota parametro lisosomikoak neurtuta (Cortez et al., 2019; Franzellitti et al., 2014, 2015). Hala ere, digestio-guruinean ez da transkriptoma mailako edo/eta errendimendu altuko tekniken bidezko ikerketarik burutu oraingoz, errendimendu altuko analisiak xenobiotikoek eragiten dituzten aldaketen ikuspegi orokorra lortzeko ezinbestekoak izan arren. RNAren sekuentziazio masiboak (RNA-seq) ehun edo organo baten transkriptomaren analisi orokorra egiteko aukera ematen du, RT-qPCRen kasuan ez bezala, azken hau itugene zehatzetara mugatuta baitago. Gainera, RNA-seq-a bereziki erabilgarria izan daiteke oraindik erabat sekuentziatu edo/eta anotatu gabeko organismoetan, tartean muskuilua, horrek ondorengo emaitzen analisi bioinformatikoa mugatzen duen arren. Hala ere, transkriptoma moduko analisi omikoak, kutsatzaileen eraginpean esangarriki aldatutako edozein bidezidor esanguratsu antzeman dezakeen arren, estrategia multiomikoak beharrezkoak dira ebaluazio toxikologiko integratuak osatzeko (Portugal et al., 2022). Hori dela eta, OMICS4TOOL (Anses, INT-NOCORE 22/02) proiektuan hiru maila omiko nagusiak, transkriptoma, proteoma eta metaboloma, aztertu nahi izan dira FLXren ebaluazio toxikologikoa egiteko eta hiru omiken arteko loturak ezartzeko. Lan honetan zehazki, analisi transkriptomikoari dagokion atala garatu da, FLX antidepresiboak muskuiluen digestio-guruineko gene-adierazpenean duen eragina ezagutzeko zein proteoma eta metabolomarekin integraziorako datuak prestatzeko. Era honetan, erregulatutako bidezidorrak deskribatzea eta, esangarriki erregulatutako geneetan oinarrituz, FLXren eraginen gene-mailako biomarkatzaile berriak proposatzea bilatu da ere. # 3. Ikerketaren muina Lan hau Hydrosciences Montpellier ikerketa taldeak zuzendutako OMICS4TOOL proiektuan kokatu da. Thau urmaeletik (Frantzia) jasotako Mytilus galloprovincialis muskuiluak 7 egunez laborategiko baldintzetara egokitu ondoren, FLX (3,1 µg/L) tratamendupean jarri ziren eta hauen digestio-guruinak 2., 7., 14. eta 28. egunetan aztertu ziren, Lemaire et al. (2024) deskribatutako moduan. Guztira, 104 organismo ar aztertu ziren, sexua frotis bidez zehaztu ondoren. Talde esperimental gehienetan, 14na muskuilu aztertu ziren, hiru taldetan izan ezik: 2. eguneko kontrolean eta FLXren eraginpeko taldean 13na eta 28. eguneko FLXren eraginpeko taldean 8. Aztertutako laginen (104) RNAren erauzketa TRIzol (Invitrogen, Thermo Fisher Scientific) erreaktiboaren metodoa jarraituz egin zen eta, ondoren, erauzitako RNA, RNeasy Mini Kita (Qiagen) erabiliz purifikatu zen. Ondoren, RNA purifikatuaren kontzentrazioa neurtu zen eta RNAren kalitatea ebaluatu zen 2100 Bioanalyzer-a (Agilent Technologies) erabiliz. RNAren sekuentziazioa egiteko, lagin bakoitzaren 5 µL bidali ziren Azenta Genewiz (Alemania) enpresara. Azenta Genewiz enpresan, RNAren irakurketa laburreko (2\150 bp) sekuentziazioa burutu zen, Illumina Novaseq 6000 plataforman. Illumina sekuentziazioak guztira 3.300 milioi irakurketa inguru eman zituen, 104 laginen artean, hau da, 32 milioi irakurketa inguru lagin bakoitzeko. Eskuratutako sekuentzien kalitatea aztertu ondoren, sekuentziak Mytilus edulis* (GCA\_019925275.1) erreferentziazko genomaren aurka mapeatu ziren Bowtie2 erabiliz eta NCBI datu-base ez erredundantearen kontra anotatu ziren BlastX programa erabiliz. Anotatutako sekuentzien garbiketa bikoitza egin zen; 300 bp baino luzeagoak ziren sekuentziak hautatuz eta filtrazio taxonomikoa eginez. Garbitutako sekuentziekin geneadierazpen diferentzialaren analisia burutu zen DESeq2 erabiliz, non Wald testa erabili zen p-balioak eta log<sup>2</sup> fold change balioak kalkulatzeko. Doitutako p-balioa < 0,05 eta \|log<sup>2</sup> fold change\| > 0 zituzten geneak ezberdinki adierazitako gene (DEG, differentially expressed gene) kontsideratu ziren. Guztira 6349 DEG aurkitu ziren, laginketa-aldi guztiak kontuan hartuz. Hauetatik, BlastX programaren bitartez %39,8a anotatzea lortu zen, eta anotatuen gehiengoa, bibalbioen klaseko espezieei zegokien (1. taula). Garbitutako sekuentziekin Gene Ontology (GO) analisia bideratu zen egun bakoitzerako. Gainera, geneadierazpenaren erregulazio handiena 28. egunean eman zenez, Kyoto Encyclopedia of Genes and Genomes (KEGG) analisia burutu zen, 28. eguneko laginekin GhostKOALA erabiliz. 1. taula. RNA sekuentziazioaren emaitzak laginketa-aldi bakoitzean. Ezberdinki adierazitako geneen (DEG) kopurua garbiketak egin ostean, hauetatik anotatutakoak eta anotatu gabeak (NA), bibalbioei dagozkienak eta hauei lotutako GO termino desberdinen kopurua ageri dira. \| \| 2. eguna \| 7. eguna \| 14. eguna \| 28. eguna \| \|---------------\|----------\|----------\|-----------\|-----------\| \| DEG \| 971 \| 1381 \| 984 \| 3013 \| \| Anotatutakoak \| 336 \| 490 \| 429 \| 1271 \| \| NA \| 635 \| 891 \| 555 \| 1742 \| \| Bibalbioa \| 321 \| 459 \| 400 \| 1203 \| \| GO terminoak \| 114 \| 132 \| 127 \| 213 \| Esangarriki erregulatutako geneen kopurua esposizio-denborarekin hazi egin zen (1. taula eta 1. irudia), hau da, zenbat eta muskuiluak FLXren menpean denbora gehiago egon, orduan eta gene gehiagoren adierazpena erregulatu zen. 28. egunean, bereziki, azpierregulatutako geneak nabarmendu ziren. DEG kopuruaren joera gorakorrak bat egiten du Lemaire et al. (2024) aztertutako muskuilu berdinen digestio-guruinaren FLXren biometaketarekin. 1. irudia. Laginketa-adi bakoitzean ezberdinki adierazitako geneen (DEG) kopurua. ![](_page_3_Figure_2.jpeg) Gainera, erregulatutako geneen kopuruaren eta FLXren biometaketaren 28. egunera arteko joera gorakorrak iradokitzen du posible dela gene-adierazpenaren erregulazio maximoa eskuratu ez izana oraindik eta ondorengo laginketa-aldi batek argituko zukeena. Era berean, 28. egunean emandako DEG kopuruaren igoera nabarmenak, FLXk eragindako erantzunaren bi fase posible azalarazi zituen. Oro har, transkriptoma mailako erantzunak hiru fasetan banatzen direla deskribatu da: egokitzapena, konpentsazioa eta kalte orokorra (Denslow et al., 2007). Hasierako egokitzapen fasea 14. egunera arte luzatuko litzateke, FLXren toxizitatetik babesteko bidezidor biokimikoen adierazpena erregulatuz, aurrerago azalduko den moduan. Ondoren, 28. egunean DEG kopuru handiagoak eta bidezidor berrien erregulazioak fase aldaketa iradokitzen dute, konpentsazio fase posible bat islatuz. 2. eta 28. egunen GO terminoen erregulazioa alderatuta (2. irudia), ikus daiteke erregulazio eredua aldatu egiten dela, azpierregulazioa asko nabarmenduz eta gehien erregulatzen diren GO terminoen hurrenkera eta konposizioa aldatuz. Konpentsazio fasean organismoaren homeostasia mantentzeko ahaleginetan konpentsazio mekanismoak eragiten dira. FLXren eragina konpentsatzeko mekanismoak bidezidor ugariren azpierregulazioarekin lotuta daudela ematen du, hala nola oxidorreduktasa eta garraiatzaileen jarduera, transmintz garraioa, eta karbohidratoen, lipidoen eta aminoazidoen metabolismoa (2. irudia). Erregulatutako bidezidorrei dagokienez, laginketa-aldi guztiak kontuan hartuz, 265 GO termino desberdin anotatu ziren. Orokorrean, GO termino bakoitzeko DEGak gain- zein azpiadierazi ziren. GO termino guztiak hiru talde funtzional nagusietan banatu ziren, prozesu biologikoak (BP) 115 azpitaldetan banatuta, molekula mailako funtzioak (MF) 114 azpitaldetan eta zelulen osagaiak (CC) 36 azpitaldetan banatuta. 28. egunean gene gehien erregulatu zirenez eta emaitza esangarrienak egun honetan eman zirenez, zehatzago aztertu zen: MFei eta bereziki CCei lotutako GO terminoetan metatu ziren erregulatutako gene gehien, izan ere, oro har, erregulatutako gene kopuru totala emendatu egin baitzen 28. egunean, gehien bat azpierregulazioa nabarmenduz (2. irudia). MFen artean nabarmentzekoa da gainerako egunetan eman ez zen oxidorreduktasa eta garraiatzaile jardueren azpierregulazioa. BPei dagokionez, berriz, transmintz garraioa gailendu zen, seinaleztapenarekin eta karbohidratoen prozesu metabolikoekin batera, hiruen azpierregulazioa nabarmena izanik. Era berean, beste organismoen kontrako defentsa erantzuna, lipidoen metabolismoa eta immunitate sistema azpierregulatu ziren. 2. irudia. Geneen banaketa top 10 GO terminoetan 2. eta 28. egunetan. GO terminoak hiru talde funtzional nagusitan banatuta daude; zelulen osagaiak (CC), molekula mailako funtzioak (MF) eta prozesu biologikoak (BP). GO termino bakoitzean ezberdinki gainadierazitako geneen kopurua marren bidez markatu da, marrarik gabeak berriz, azpiadierazitakoen kopurua islatzen du. ![](_page_4_Figure_2.jpeg) Azkenik, KEGG bidezidorren aberaste analisiaren bitartez 10 bidezidor nagusi identifikatu ziren 28. eguneko DEGak erabiliz (3. irudia), informazio genetikoaren prozesamenduarekin, seinalizazioarekin, organismoaren sistemekin eta metabolismoarekin lotutako bidezidorrak, hain zuzen ere. Seinalizaziorekin erlazionatuta: "proteinen familia: seinaleztapena eta zelularen prozesuak" eta "ingurumenaren informazioaren prozesaketa" eta metabolismoarekin erlazionatuta: "proteinen familia: metabolismoa", "karbohidratoen metabolismoa" eta "lipidoen metabolismoa" bidezidorrak antzeman ziren. Gauzak horrela, nagusiki 28. egunean emandako karbohidratoen eta lipidoen metabolismoaren erregulazioa, GO zein KEGG terminoen analisietan (2. eta 3. irudiak), FLXren ekintza-modu desberdinen ondorioa izan daitezke. FLXk muskuiluen digestioguruinean cAMP/PKA seinaleztapen bidezidorraren azpierregulazioa eragin dezakeela deskribatu da (Franzellitti et al., 2014anti) eta, orain arte bakarrik ornodunetan deskribatu den arren, FLX glukosaren eta lipidoen metabolismoa azpierregulatzeko gai da PI3K-AKT seinaleztapen bidezidorraren bitartez, cAMPak inhibitzen duena (Wang et al., 2001; Yang et al., 2020). Era berean, FLX gai da zuzenean mintz lipidikoen gantz-azidoekin elkarreragiteko eta mintzen lipidoen osaera eraldatzeko, mitokondrioen barne -mintzarekin elkarreragitera ailegatuz eta elektroien garraioa eta ATPasa jarduera oztopatuz (Curti et al., 1999; Pham et al., 2018). Laginketa-aldi guztietan mintza GO terminoak metatutako gene kopuru handiena izateak, FLXren izaera lipofilikoaren eta honek mintzen osagaiekin dituen elkarrekintzen garrantzia iradokitzen du. #### 3. irudia. KEGG bidezidorren aberastea 28. eguneko ezberdinki adierazitako geneak erabiliz. ![](_page_5_Figure_3.jpeg) Amaitzeko, molekula mailako balizko biomarkatzaile berriak aztertzeko, 28. eguneko DEGetatik 3 gene aukeratu ziren. Geneen aukeraketa egiteko hainbat parametro hartu ziren kontuan; \|log<sup>2</sup> fold change\| > 2 izatea eta genearen funtzioaren eta GO/KEGG analisietan antzemandako bidezidorren arteko erlazioa. RT-qPCR bidez P450 2H1 zitokromoa (cyp2h1, XP\_021367081.1), azetilkolinaren alfa 3 hartzaile neuronala (chrna3, OWF40598.1) eta fluoxetinarekiko 6 sudur proteina erresistentea (nrf-6, XP\_021368955.1) kodetzen duen genearen azterketa egin zen 2. eta 28. egunetako laginak erabiliz. Horretarako, itu-geneen hasleen diseinua RNAren sekuentziaziotik lortutako FASTA sekuentziak erabiliz egin zen. Gauzak horrela, RNAren sekuentziazioaren emaitzak RT-qPCR bidezko analisien emaitzekin alderatu ziren cyp2h1, chrna3 eta nrf-6 geneak erabiliz. FLXrekin tratatutako muskuiluetan, hiru geneen azpierregulaziorako joera behatu zen kontrolarekin alderatuta, 2. zein 28. egunean (4. irudia). Era berean, geneen azpierregulazioa denborarekin areagotu zen. Alderaketa anitzetarako Dunn-en post hoc testa erabili zen Kruskal-Wallis analisi ezparametrikoaren ondoren, baina talde esperimentalen barneko aldakortasun altua zela eta, ez zen ezberdintasun esangarririk aurkitu kontrolen eta FLXren eraginpekoen artean, ezta egunen artean ere. Hala ere, bi tekniken gene-adierazpenaren emaitzek joera berdina adierazi zuten, hortaz RNAren sekuentziazioaren emaitzak balioztatutzat hartu ziren (4. irudia). 4. irudia. RT-qPCRen emaitzak 2. eta 28. egunetarako RNA sekuentziazioarekin alderatuta. Laburdurak: kontrola (K), FLXren eraginpekoak (E). ![](_page_5_Figure_7.jpeg) RT-qPCR bidez aztertutako geneen artean, cyp2h1 eta chrna3 balizko biomarkatzaile berri gisa ikertu litezke. Izan ere, bi gene hauek besteak baino aldakortasun txikiagoa erakutsi zuten, eta erregulazio handiagoa, chrna3 genearen kasuan. Kontuan hartuz cyp2h1 beste xenobiotikoen eraginez ere erregulatu daitekela, sakonago ikertu beharreko chrna3 genea markatzaile espezifikoagoa izan liteke FLXren eragina ikertzeko. ## 4. Ondorioak FLXren eraginpeko Mytilus galloprovincialis muskuiluen digestio-guruinaren transkriptoma analizatu ostean ondorioztatu daiteke gene-adierazpena denborarekin eta biometatutako FLX kontzentrazioarekin ezberdinki erregulatzen dela. FLXk eragindako erantzunari lotutako bi fase, egokitzapena eta konpentsazioa, desberdindu daitezke. Gainera, honen azterketak esangarriki erregulatutako itu-bidezidorrak (metabolismo energetikoa, hidrolasa eta transferasa jarduera katalitikoak eta mintzean zeharreko garraioa) zein etorkizunean erabili litezkeen gene markatzaileak (cyp2h1 eta chrna3) azalarazi dituela bereziki 28. egunean. Era berean, FLXren izaera lipofilikoa dela eta, zelularen mintzarekin lotutako geneen erregulazioan ere eragin nabarmena izan du. Hala ere, DEGen erdia baino gutxiago anotatuta, FLXk eragindako erregulazioaren zati bat baino ez da aztertu eta FLXren eraginak anitzagoak edota esangarriagoak izan litezke. Emaitza hauek bat datoz OMICS4TOOL proiektuaren barruan proteoma eta metaboloma mailan behatutako erantzun arinekin. ### 5. Etorkizunerako planteatzen den norabidea FLXren ekintza-mekanismoa hobeto ulertze aldera, etorkizunean esposizio-denbora luzeagoak erabili beharko lirateke muskuiluetan FLXren biometaketan egoera egonkorra lortzeko eta, horrek, gene-adierazpenean izan dezakeen eragina zehatzago aztertu ahal izateko. Era berean, etorkizunari begira, muskuiluen genomaren kalitatezko anotazioak garatzea lagungarria izango litzateke honelako analisi transkriptomikoak egiterakoan, erregulatutako gene gehiagoren funtzioa aztertu ahal izateko. Horrez gain, biomarkatzaile berriak erabili ahal izateko, itu-geneen RT-qPCR bidezko azterketetan sakondu beharko litzateke. Gauzak horrela, itsaspeko uren kalitatea bermatu aldera, instituzio publikoek HUAen efluenteen antidepresiboen zein beste medikamentuen ezabaketarako neurriak ezarri beharko lituzkete. # 6. Erreferentziak - Correia, D., Domingues, I., Faria, M., & Oliveira, M. (2023). Effects of fluoxetine on fish: What do we know and where should we focus our efforts in the future? The Science of the Total Environment, 857(Pt 2), 159486. [https://10.1016/j.scitotenv.2022.159486](https://10.0.3.248/j.scitotenv.2022.159486) - Cortez, F. S., Souza, L. d. S., Guimarães, L. L., Pusceddu, F. H., Maranho, L. A., Fontes, M. K., Moreno, B. B., Nobre, C. R., Abessa, D. M. d. S., Cesar, A., & Pereira, C. D. S. (2019). Marine contamination and cytogenotoxic effects of fluoxetine in the tropical brown mussel Perna perna. Marine Pollution Bulletin, 141, 366–372. [https://10.1016/j.marpolbul.2019.02.065](https://10.0.3.248/j.marpolbul.2019.02.065) - Curti, C., Mingatto, F. E., Polizello, A. C., Galastri, L. O., Uyemura, S. A., & Santos, A. C. (1999). Fluoxetine interacts with the lipid bilayer of the inner membrane in isolated rat brain mitochondria, inhibiting electron transport and F1F0-ATPase activity. Molecular and Cellular Biochemistry, 199(1-2), 103–109. [https://10.1023/a:1006912010550](https://10.0.3.255/a:1006912010550) - Denslow, N. D., Garcia-Reyero, N., & Barber, D. S. (2007). Fish 'n' chips: the use of microarrays for aquatic toxicology. Molecular BioSystems, 3(3), 172–177. [https://10.1039/b612802p](https://10.0.4.15/b612802p) - Diaz-Camal, N., Cardoso-Vera, J. D., Islas-Flores, H., Gómez-Oliván, L. M., & Mejía-García, A. (2022). Consumption and ocurrence of antidepressants (SSRIs) in pre - and post-COVID-19 pandemic, their environmental impact and innovative removal methods: A review. The Science of the Total Environment, 829, 154656. [https://10.1016/j.scitotenv.2022.154656](https://10.0.3.248/j.scitotenv.2022.154656) - Fabbri, E., & Franzellitti, S. (2016). Human pharmaceuticals in the marine environment: Focus on exposure and biological effects in animal species. Environmental Toxicology and Chemistry, 35(4), 799–812. [https://10.1002/etc.3131](https://10.0.3.234/etc.3131) - Franzellitti, S., Buratti, S., Capolupo, M., Du, B., Haddad, S. P., Chambliss, C. K., Brooks, B. W., & Fabbri, E. (2014). An exploratory investigation of various modes of action and potential adverse outcomes of fluoxetine in marine mussels. Aquatic Toxicology, 151, 14–26. [https://10.1016/j.aquatox.2013.11.016](https://10.0.3.248/j.aquatox.2013.11.016) - Franzellitti, S., Buratti, S., Du, B., Haddad, S. P., Chambliss, C. K., Brooks, B. W., & Fabbri, E. (2015). A multibiomarker approach to explore interactive effects of propranolol and - fluoxetine in marine mussels. Environmental Pollution, 205, 60–69. [https://10.1016/j.envpol.2015.05.020](https://10.0.3.248/j.envpol.2015.05.020) - Gunnarsson, L., Jauhiainen, A., Kristiansson, E., Nerman, O., & Larsson, D. G. J. (2008). Evolutionary conservation of human drug targets in organisms used for environmental risk assessments. Environmental Science & Technology, 42(15), 5807–5813. [https://10.1021/es8005173](https://10.0.3.253/es8005173) - Lemaire, E., Gomez, E., Le Yondre, N., Malherbe, A., & Courant, F. (2024). Mediterranean mussels (Mytilus galloprovincialis) exposure to fluoxetine: Bioaccumulation and biotransformation products. Chemosphere, 365, 143314. [https://10.1016/j.chemosphere.2024.143314](https://10.0.3.248/j.chemosphere.2024.143314) - Lochmann, D., & Richardson, T. (2018). Selective Serotonin Reuptake Inhibitors. In: Macaluso, M., Preskorn, S. (eds) Antidepressants. Handbook of Experimental Pharmacology, 250, 135– 144, Springer, Cham. [https://10.1007/164\\_2018\\_172](https://10.0.3.239/164_2018_172) - Luis, L. G., Barreto, Â, Trindade, T., Soares, A. M. V. M., & Oliveira, M. (2016). Effects of emerging contaminants on neurotransmission and biotransformation in marine organisms - An in vitro approach. Marine Pollution Bulletin, 106(1-2), 236–244. [https://10.1016/j.marpolbul.2016.02.064](https://10.0.3.248/j.marpolbul.2016.02.064) - Madikizela, L. M., Ncube, S., Tutu, H., Richards, H., Newman, B., Ndungu, K., & Chimuka, L. (2020). Pharmaceuticals and their metabolites in the marine environment: Sources, analytical methods and occurrence. Trends in Environmental Analytical Chemistry, 28, e00104. [https://10.1016/j.teac.2020.e00104](https://10.0.3.248/j.teac.2020.e00104) - Moreira, D. G., Aires, A., de Lourdes Pereira, M., & Oliveira, M. (2022). Levels and effects of antidepressant drugs to aquatic organisms. Comparative Biochemistry and Physiology: Toxicology & Pharmacology, 256, 109322. [https://10.1016/j.cbpc.2022.109322](https://10.0.3.248/j.cbpc.2022.109322) - OECD. (2023). Pharmaceutical Market. OECD Stat. 2023ko azaroaren 20an berreskuratua. [https://stats.oecd.org/index.aspx?DataSetCode=HEALTH\\_PHMC](https://stats.oecd.org/index.aspx?DataSetCode=HEALTH_PHMC) - Pham, V. T., Nguyen, T. Q., Dao, U. P. N., & Nguyen, T. T. (2018). On the interaction between fluoxetine and lipid membranes: Effect of the lipid composition. Spectrochimica Acta. Part A, Molecular and Biomolecular Spectroscopy, 191, 50–61. [https://10.1016/j.saa.2017.09.050](https://10.0.3.248/j.saa.2017.09.050) - Piña, B., Casado, M., & Quirós, L. (2007). Analysis of gene expression as a new tool in ecotoxicology and environmental monitoring. Trends in Analytical Chemistry, 26(11), 1145–1154. [https://10.1016/j.trac.2007.09.009](https://10.0.3.248/j.trac.2007.09.009) - Portugal, J., Mansilla, S., & Piña, B. (2022). Perspectives on the Use of Toxicogenomics to Assess Environmental Risk. Frontiers in Bioscience, 27(10), 294. [https://10.31083/j.fbl2710294](https://10.0.121.107/j.fbl2710294) - Redshaw, C. H., Cooke, M. P., Talbot, H. M., McGrath, S., & Rowland, S. J. (2008). Low biodegradability of fluoxetine HCl, diazepam and their human metabolites in sewage sludge-amended soil. Journal of Soils and Sediments, 4(8), 217–230. [https://10.1007/s11368-008-0024-2](https://10.0.3.239/s11368-008-0024-2) - Sehonova, P., Svobodova, Z., Dolezelova, P., Vosmerova, P., & Faggio, C. (2018). Effects of waterborne antidepressants on non-target animals living in the aquatic environment: A review. The Science of the Total Environment, 631-632, 789–794. [https://10.1016/j.scitotenv.2018.03.076](https://10.0.3.248/j.scitotenv.2018.03.076) - Wang, L., Liu, F., & Adamo, M. L. (2001). Cyclic AMP inhibits extracellular signal-regulated kinase and phosphatidylinositol 3-kinase/Akt pathways by inhibiting Rap1. The Journal of Biological Chemistry, 276(40), 37242–37249. [https://10.1074/jbc.M105089200](https://10.0.4.50/jbc.M105089200) - Yang, H., Cao, Q., Xiong, X., Zhao, P., Shen, D., Zhang, Y., & Zhang, N. (2020). Fluoxetine regulates glucose and lipid metabolism via the PI3K-AKT signaling pathway in diabetic rats. Molecular Medicine Reports, 22(4), 3073–3080. [https://10.3892/mmr.2020.11416](https://10.0.15.52/mmr.2020.11416) - Zhu, C., Zhang, T., Li, Q., Chen, X., & Wang, K. (2023). Depression and Anxiety During the COVID-19 Pandemic: Epidemiology, Mechanism, and Treatment. Neuroscience Bulletin, 39(4), 675–684. [https://10.1007/s12264-022-00970-2](https://10.0.3.239/s12264-022-00970-2) ### 7. Eskerrak eta oharrak Dirulaguntzak: Anses (OMICS4TOOL, INT-NOCORE 22/02) eta Eusko Jaurlaritza (IT1743-22 eta IKASIKER beka). Lan hau, UPV/EHUko "El Saltillo" eskola-ontzian garatutako IKD i3 23-16 diziplinarteko ikasketa proiektuaren barruan garatu da.
aldizkariak.v1-7-1021	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 119 _2021_2", "issue": "Zk. 119 _2021_", "year": "2021", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	# Ote partikularen interpretazioaz eta haren mikroaldakortasunaz ## Sergio Monforte Ekonomia eta Enpresa Fakultatea (UPV/EHU) Artikulu honetan euskarazko ote partikula modalaren interpretazioa eta haren erabilera dialektalak jorratzen dira. Partikularen bidez hiztunak proposizioarekiko engaiamendu txikia adierazten du -(e)n-ez markatutako mendeko adierazpenperpausetan. Ekarpen hori testuinguru interrogatiboei aplikatuz gero, galdera konjekturalak sortzen ditu; hots, hiztunak ez du entzulearengandik erantzun irmorik espero (cf. Littell eta beste 2010). Hortik abiatuta, egun eremu murritzagoa duten beste erabilera batzuk azal daitezke: a) pragmatikoki segurtasun handia adierazten duten testuinguruak («ote den ba!» bezalako formak eta perpaus-amaieran agertzen den ote) eta b) Yang eta Wiltschkoren (2016) eta Farkasen (2017) ildotik, intrusiboak edo kostosoak izan daitezkeen galderen indarra apalduz kortesiaz galdetzen diren testuinguruak. Interesgarria da analisi horien aldeko ebidentziaren berri beste hizkuntza batzuetan jasotzen dela. GAKO-HITZAK: Partikula modalak · Interpretazioa · Mikroaldakortasuna · Euskara. #### On the interpretation of the particle ote and its microvariation The interpretation of the modal particle ote and its distinct dialectal uses are looked into in this article. Speakers use the particle ote to convey a low degree of commitment towards the proposition in embedded statement-clauses marked by the complementizer -(e) n. If this contribution is aplied to interrogative contexts, the result are conjectural questions; in other words, speakers do not expect a firm reply from the adreessee (cf. Littell et al., 2010). Taking this as a starting point, those uses geographically more restricted can also be accounted for: a) those contexts which express a high degree of commitment pragmatically (forms such as «ote den ba!» and the sentence final particle ote) and b) those questions asked in a politer manner by minimising the interrogative force of those contexts which may be considered intrusive or costly (Yang and Wiltschko, 2016; Farkas, 2017). Interestingly, evidence of these analyses can also be found cross-linguistically. KEY WORDS: Modal particles · Interpretation · Microvariation · Basque. https://doi.org/10.26876/uztaro.119.2021.6 Jasotze-data: 2020-06-22 Onartze-data: 2020-11-10 # 1. Sarrera Euskarak dituen partikula modal tradizionalen1 artean ote partikula dugu. Hein handi batean ote partikularen gainean egin diren deskribapenak bat datoz gramatikalanetan (Larramendi, 1729: 309; Harriet, 1741: 501; Lécluse, 1826: 96; Chaho, 1836; Lardizabal, 1856: 69; Gèze, 1873: 241; Astarloa, 1883: 705; Campión, 1884: 302; Azkue, 1891: 212, 354; Ithurry, 1895: 363; Arrigarai, 1919: 237; Altube, 1930: 222- 223; Arotçarena, 1976: 185; Villasante, 1980: 50; Lüders, 1993; Zubiri eta Zubiri, 1995: 556; de Rijk, 2008: 443; Garmendia, 2014): hiztunen zalantzak adierazteko eta norberak bere buruari galdetzen dionean erabiltzen da. Deskribapen horiek irakurtzean honako galderak sortzen dira: a) zer da «zalantzak edukitzea» galdera batean? edota b) zer lotura dago zalantzak edukitzearen eta «I wonder» efektuaren2 artean? Galdera horiei heldu baino lehen, errepara diezaiegun ote agertzen den testuinguruei. Partikula hau batez ere galderetan erabiltzen den arren, hori ez da ager daitekeeneko testuinguru bakarra: galdera konjekturalez gain, mendeko adierazpentestuinguru batzuetan eta eremu geografiko murritzeko hainbat erabileratan ere lekukotzen da ote; esaterako: - (1) a. Zer ari ote da haur hori? - b. Begittendu jat ulixe ete ran. (Ormaetxea, 2005: 298) - c. —Erreka honetan bada amuarrainik? —Ote dan ba! Adibide hauek erakusten dute ote partikula galderak ez diren testuinguruetan ere erabil daitekeela (1b & c). Horrez gain, kasu batzuetan (1a& b) hiztunak «zalantzak» adierazten dituela; beste batzuetan, ordea, ez dirudi zalantzan jartzen duenik proposizioan esandakoa (1c). Artikulu honetan zehar, erabilera horiek gogoan, aurreko galderei erantzuten saiatuko naiz: erakutsiko dut, batetik, «I wonder» efektua eta galdera batean zalantzak edukitzea engaiamendu-mailarekin3 daudela lotuta eta, bestetik, perpaus motak baduela eragina gramatiketan identifikatutako erabileretan. Honela egituratuko dut lana: hasteko (§2) pragmatikaren aldetik bereizi diren galderak aurkeztuko ditut, bi kasu tipologiko nabarmenduz, partikulekin zerikusia baitute; ondoren (§3) euskarara joko dut berriro eta ote-k dituen funtzio nagusi bi edukiko ditut hizpide: 3.1 azpiatalean galderetan duen funtzioa arakatuko dut; 3.2 azpiatalean ote testinguru ez-interrogatibo jakin batzuetan ere erabil daitekeela argudiatuko dut. Gauzak horrela, 3.3 azpiatalean partikularen interpretazioa proposatuko dut. Hortik abiatuta, <sup>1</sup>. Partikula modal etiketapean zerrendatu ohi diren partikulak honakoak dira: al, ahal, bide, ei, omen eta ote. Horiez gain, partikula modaltzat har litezkeen beste batzuk gehi lekizkioke zerrendari: antza, ba(da), baina eta abar. <sup>2. «</sup>I wonder» delako efektuaren bidez honakoa adierazi nahi dut: hartzaileari iruditzen zaio hiztunak igortzen duen itauna bere buruari zuzentzen diola; bestela esanda, ote duen galdera batek norberak bere buruari galdetzen diolako ñabardura du. <sup>3.</sup> Hitz hori honako moduan erabiltzen da artikulu honetan: batek proposizioarekiko segurtasun handia edo osoa duenean, engaiamendu handia duela esango da; segurtasun-maila txikiagoa denean, berriz, engaiamendu txikia duela adieraziko da. Beraz, engaiamendu hitza ingelesezko 'commitment' hitzaren parekoa da lan honetan. hainbat erabilera ezohiko plazaratuko ditut eta erakutsiko dut aurreko atalean defendatutako interpretazioaren berri ematen digutela horiek ere: galbidean dagoen ote den ba! bezalako esamoldeak (§4); ekialdeko hizkeretako ote-ren erabilera ezkanonikoa (§5); kortesiazko ote (§6); eta perpaus-amaieran agertzen den ote (§7). Amaitzeko, hainbat ondorio ekarriko ditut (§8). ## 2. Galderak pragmatikaren aldetik Euskalaritzan orain arte galderak pragmatikaren aldetik ikertu ez direnez, beste hizkuntza batzuk ardatz hartuta burutu dituzten bi analisiz baliatuko naiz gai hori ikertzeko: Obenauer (2004; 2005; 2006) eta Littell eta beste (2010). Lan horietan galdera ez-estandarrak sortzeko baliabideak ikertzen dituzte, partikula modalak besteak beste. Halaber, galderetan eragiten dituzten aldaketa pragmatikoak aztertzen dituzte. Ondoren ekarriko ditut analisi biak labur. # 2.1. Obenauerren (2004; 2005; 2006) galdera ez-estandarrak Galdera mota ezohikoen inguruko erreferentzia argia da Obenauer (2004; 2006). Italiako pagoto delako hizkeran erabiltzen diren nz-galderak ikertzen ditu. Bere lana pragmatikoa baino sintaktikoagoa bada ere, pragmatikaren aldetiko sailkapen bat eskaintzen du. Galdera estandarrak eta ez-estandarrak banatzen ditu, literaturan ohikoa denez (Escandell, 1987; 1999; besteak beste). Obenauerren (2005) ustez, nz-galdera estandarrek nz-hitzaren balioa zehazteko eskatzen dute; hots, informazioa eskuratzeko baliatzen du hiztunak. Besteko, galdera ez-estandarrek informazioa eskatzeaz bestelako funtzioa dute, hiztunaren jarrera adierazten baitute gehienetan. Hiru mota bereizten ditu: gaitzespenezko harridura-galderak (hemendik aurrera harridura-galderak), galdera erretorikoak eta x-ren balio lorrezinezko galderak (ing. can't-find-the-value-of-x questions). Lehenengoen bidez hiztunak proposizioaren gaineko jarrera adierazten duela eta jarrera hori gaitzespen-kutsua duen harridurazkoa dela dio Obenauerrek (2004); esate baterako4 : (2) Cossa sé-tu drìo magnar?! zer lag-kl atzean jan 'Zer demontre zabiltza jaten?!' (Obenauer, 2004: 348) Galdera erretorikoen bitartez oro har balio baten informazioa eskatzea bainoago baieztapen bat adierazten dela azaltzen du: (3) quando Mario à-lo magnà patate? noiz Mario lag jan patatak 'Noiz jan (ote) du Mariok patatarik? (Sekulan!)' (Obenauer, 2006: 252) <sup>4.</sup> Honakoak dira lan honetan erabilitako glosak: adl = adlatiboa, apl = aplikatiboa, art = artikulua, bald = baldintza, det = determinatzailea, erg = ergatiboa, exis = existentziala, gald = galdera-partikula, kl = klitikoa, lag = laguntzailea, m = maskulinoa, nmlz = nominalizazioa, obj = objektua, p = partikula, ps = pertsona, sg = singularra, soz = soziatiboa, subj = subjuntiboa. Azkenik, balio lorrezinezko galderetan hiztunak ez du galderaren erantzunik lortu eta badirudi ezinezkoa dela sentitzen duela5 : (4) Andé l'à- tu catà? non kl.lag- kl topatu.prtz 'Non (demontre) topatu duzu?' (Obenauer, 2004: 367) Horrelakoetan «I wonder» efektua edo ozen pentsatzen delako irudia dagoela dio, hiztunak galdera entzuleari zuzendu baino gehiago bere buruari zuzenduko balio bezala. Ez da zaila Obenauerrek (2004) bereizten duen azken galdera motari euskarazko ote-dunekin paralelotasunak hautematea, baita Littell eta besteren (2010) galdera konjekturalei ere, jarraian erakutsiko dudan bezala. ## 2.2. Littell eta besteren (2010) analisia Littell eta bestek (2010) ikertzen dute partikula epistemikoek galderetan duten funtzioa edo, bestela esanda, partikula epistemikoek delako galdera mota bat sortzeko zer eragin duten. Hiru galdera mota bereizten dituzte interpretazioaren aldetik, polaritatezkoak nahiz nz-galderak izan daitezkeenak: galdera arruntak, galdera erretorikoak eta galdera konjekturalak. Sailkapen hau proposatzeko ezaugarri batean oinarritzen dira, hiztunaren eta entzulearen (balizko) ezagutzan alegia: - (5) a. Hiztunak ez daki erantzuna, baina entzuleak teorian badaki = galdera arruntak. - b. Hiztunak badaki erantzuna eta badaki edo uste du entzuleak ere ezagutu beharko lukeela = galdera erretorikoak. - c. Hiztunak ez du erantzuna ezagutzen eta ez du uste entzuleak dakienik = galdera konjekturalak Hirugarren galdera mota ikergai nagusia da Littell eta besteren (2010) artikuluan eta Obenauerren (2004; 2005; 2006) balio lorrezinezko galderarekin pareka daiteke. Gainera, hurrengo atalean (§3) agerian geratuko denez, garrantzi handikoa da artikulu honetarako. Littell eta bestek (2010) aditzera ematen dute galdera konjekturalen interpretazioa partikula epistemikoen bidez sortzen dela, partikularen ekarpenak galderaren pragmatikan eragitean: testuinguru deklaratiboetan hainbat partikula modalek hiztunaren engaiamendu-maila txikia dela markatzen dute; partikula horiek galderetan agertzen direnean origo shift delako fenomenoaren ondorioz (Döring, 2007; Bhadra, 2017; Korotkova, 2018) ez dute hiztunaren engaiamendu- <sup>5.</sup> Berrikusle batek galdetzen du ea (2) eta (4) zelan desberdintzen diren. Obenauerrek (2004; 2005; 2006) testuinguru zehatzik eskaintzen ez badu ere, honela interpretatu beharko lirateke: lehenengoan hiztunak badaki hartzailea zer dabilen jaten, baina horrek harritzen du eta harridura adierazteko igortzen dio itaun hori; bigarrenean, ordea, hiztunak ez daki non topatu duen entzuleak dena delakoa eta, horretaz hausnartu badu ere, ezinezkoa zaio erantzun argia topatzea eta hori dela eta erabiltzen du galdera mota hori. maila adierazten, entzulearena baizik6 . Entzulearen engaiamendu-maila txikia dela markatzeak dakar galdera konjekturalak sortzea, hiztunak ez baitaki erantzuna (ohikoa denez galderetan) eta ez baitu uste entzuleak dakienik. (6) a. Sdin =ima =hl xbiist izan.astuna p bald kutxa 'Kutxa astuna izango da.' (Littell eta beste, 2010: 91) b. Nee =ima =hl sdin =hl xbiist =a <sup>p</sup> <sup>p</sup> bald izan.astuna bald kutxa gald 'Astuna ote da kutxa?' (Littell eta beste, 2010: 91) Bestela esanda, aurreikusten da galdera horri emango zaion erantzunak ez duela entzulearen engaiamendu osoa edukiko. Beraz, (6b) galderak sor litzakeen erantzunek partikularen interpretazioa edukiko dute, 'agian astuna da' eta 'agian ez da astuna'. Era berean, nz-galderen kasuan nz-hitzak sortuko lituzkeen balizko osagaien zerrendak hiztunaren ikuspuntutik engaiamendu txikia luke. - (7) a. Swát =as =k'a ku =lhwál-ci-ts-as ti =ts'úqwaz' =a nor subj <sup>p</sup> det utzi-apl-1sg.obj-3erg det arrain exis 'Nork utzi ote zidan arrain hau?' (Littell eta beste, 2010: 90) - b. Nork utzi ◊ zidan arrain hau = {Alaznek utzi ◊ zidan arrain hau, Peiok utzi ◊ zidan arrain hau, Margak utzi ◊ zidan arrain hau, Xabierrek utzi ◊ zidan arrain hau...} = {p : ∃x[p = x utzi ◊ zidan arrain hau]} (Littell eta beste, 2010: 94) Bai sailkapen hauek bai haren analisiak balio handikoak dira lan honetarako, hurrengo atalean defendatuko baitut ote-rekiko paralelotasunak identifika daitezkeela. #### 3. Ote partikula Aurretik (§1) esan bezala, partikula honi interpretazio bi identifikatu ohi zaizkio: bateko, zalantza-kutsua eta, besteko, «I wonder» efektua. Halaber, ote jorratzen denean galderetara mugatzen da haren deskribapena; hurrengo lerroetan, ordea, erakutsiko dut mendeko adierazpen-testuinguruetan ere azal daitekeela. ## 3.1. Galderetako erabilera Partikula honen testuinguru ohikoena interrogatiboa da; izan ere, inoiz ez da perpaus deklaratibo nagusietan azaltzen: - (8) a. Egia ote da? b. Egia (\*ote) da. - 6. Döring (2007) dio galderen kasuetan entzulearen nahiz hiztunaren jarrera marka daitekeela. Nor edo nork zalantzan jar lezake galderatzat hartutako horiek benetan galderak izatea eta pentsa lezake goranzko prosodiadun (hots, prosodia interrogatibodun) deklaratiboak direla. Dena den, galderetan zilegi diren baina deklaratiboetan onargarriak ez diren osagaiak azaltzen dira ote-dun perpaus nagusietan. Alegia, ezezko polaritatezko elementuak (aurrerantzean EPEak) ezin dira baiezko perpaus deklaratiboetan erabili; galderetan, baldintzetan eta ezezko perpausetan, ordea, bai: - (9) \Inor etorri da. (Aurreko testuingururik gabe)7 - (10) Inor etorri da? - (11) Inor baletor… - (12) Ez da inor etorri. Adibide horietako (10) galderari ote* partikula gehituz gero, badirudi zuzena dela Orotariko Euskal Hiztegian nahiz Ereduzko Prosa Gaur datu-basean horrelako adibideak aurkitzen baitira8 : - (13) Inor etorri ote da? - (14) Iñok auentako ete dau afronto orregaz? (Bilbao, 2002: 20) Galderetan, baldintzetan eta ezezko perpausetan bakarrik zilegi den beste elementu bat, EPEz gain, partitiboa da. Kasu honetan ote partitiboarekin9 batera ager daiteke: - (15) Haurrik ote du? - (16) Jenderik othe da izan pullit hetan? (Barbier, 1926) Testuinguru interrogatiboetan bakarrik ager daitekeen beste osagai bat ea da; hurrengo adibideek erakusten duten bezala, ote eta ea bateragarriak dira: - (17) Abilak dira biziki oilo kolokak: begiratzen zuen, ezker, eskuin, heian (= ea) nehork barrandatzen ote zuen. (Etxamendi, 2010: 29) - (18) Apûsto eiñ ementzoén ea txakur txiki ue ala eiztárin zákurrek ote zien azkarrâgok. (Azurmendi, 1996: 39) - (i) Inor etorri da? (EPEdun galdera) vs Nor edo nor etorri da? (izenordaina duen galdera). - 9. Egia da ipar-ekialdeko hizkeretan partitiboa baiezko testuinguru deklaratiboetan ere erabiltzea onargarria dela (de Rijk, 1972), esate baterako: - (i) Neskata ttipi bat zen ona zenik (de Rijk, 1972: 168). Hala ere, gainerako euskalkietan ez da onargarria erabilera hori. <sup>7.</sup> Perpaus hori ez da gramatikala out-of-the-blue delako testuinguru batean; hots, aurreko testuinguruarekin loturarik ez duenean. Izan ere, galdera baten erantzuna izan liteke (7) hainbat hizkeratan, berrikusle batek aditzera eman duen bezala. <sup>8.</sup> Egia da hiztun batzuen arabera ez dela (8) perpausa oso onargarria; hiztun batzuek duten murriztapen hori arrazoi bik sor dezakete. Batetik, (8, 11 & 12) adibideen onargarritasuna galdera motarekin lotuta dagoela uste dut. Alegia, ote azaltzen den galderak konjekturalak edo erretorikoak dira eta adibide horietan irakurketa eskuragarriena galdera erretorikoarena delakoan nago. Beraz, baliteke lan honetarako elkarrizketatutako hainbat hiztunek euren onargarritasuna ezbaian ipini izana emandako testuingurua galdera konjektural batera bideratuta baitzegoen (horixe baitzen helburua) eta ez galdera erretoriko batera. Bestetik, galdera konjekturaletan, galdera neutroak ez direnez, hiztunak nor edo nor etorri delako ustea edo susmoa badu, EPEaren ordez, izenordaina erabili beharko luke: Azkenik, -a partikularekin batera ager daiteke ote. Monfortek (2020a) argudiatzen du -a partikula ez dela markatzaile interrogatibo hutsa; alabaina, oso neurri handian galderetan agertzen da. Oraingo kontuari dagokionez, partikula biak bateragarriak diren heinean, ote-dun perpausa galdera delako hipotesia indartzen du propietate honek: (19) Eta Baxi-Nabarreko koblakari batek, ez ote düa erran (…)? (Coyos, 2013: 85) (20) Jin othe dea? (Euskaltzaindia, 2016) Ebidentzia hauetan oinarrituz, ote testuinguru nagusietan agertzen denean, berauek formaz galderak direla ondorioztatzen dut, perpaus deklaratibo zuzenetan agertzeko murriztapena baieztatuta. Partikula honen testuingurua argituta, ondoren haren ekarpen interpretatiboa jorratzeari ekingo diot. Horretarako bide bi hartu ditut: bateko, iturri idatzietara jo dut bai gramatiketan, bai lan dialektologikoetan azaltzen diren deskribapenak eta lan literarioetan ote agertzen deneko testuinguruak arakatzeko asmoz; besteko, lan eta gramatika horietatik ondorioztatutako hipotesia gogoan elkarrizketak prestatu ditut Matthewsonen (2004) eta Burton eta Matthewsonen (2015) ildotik10, modu kontrolatuan ote partikularen erabilera hainbat testuingurutan egokia den testatzeko. Hasteko, ote galdera mota sintaktiko guztietan ager daiteke, i.e. nz-galderetan, polaritatezko galderetan eta hauta-galderetan: - (21) Norat hartuko ote du? (Etxamendi, 2010: 29) - (22) Dantzatzera ote dator berriz?... (Altzaga, 1994: 140) - (23) Geroztik ihork ere ez dü haren berri jakintü, eia leze hartan behera xüxen ifernüalat eraitxi zenez, ala llamina zonbaiti esker han orano bizi ote denez. (Coyos, 2013: 50) Bestalde, ote-k ez du galdera markatzen (Villasante, 1980: 48; Zubiri eta Zubiri, 1995: 556), partikula hau erabiltzea ez baita nahikoa itaun bat osatzeko; alegia, nz-galderetan ohiko eragiketa sintaktikoak, i.e., nz-hitzaren mugida eta aditz jokatuarekiko ondokotasuna, nahitaezkoak dira, partikula duten galderetan ere: - (24) \Jonek nori liburua eman ote* dio? - (25) [Norii ] [eman ote dio]j Jonek ti liburua tj ? Honek argi uzten du ez dela galdera-markatzaile sintaktikoa. Beraz, partikularen funtzio sintaktiko hau baztertuta, zer dakarkio ote-k proposizioari? Partikula hau ez da edozein galderatan agertzen, pragmatikaren ikuspuntutik; informazioa jaso nahi duten galderetan, neutroetan eta zuzenetan ezin da erabili: (26) (Oporren ostean, lankide bati galdetzen diozu) Nora joan (\*ote) zara oporretan, Alex? <sup>10.</sup> Matthewsonek (2004) eta Burton eta Matthewsonek (2015) proposatutakoa aintzat hartuta, istorio laburrak sortu ditut hiztunari modu kontrolatuan datuak sorrarazteko asmoz, baita egoera desberdinetan partikulak erabiltzen dituen aztertzeko helburuz ere; alegia, testuinguru batean partikula bat edo bestea edo bat ere ez erabiltzea zilegiztatzen duten baldintzak ezagutzeko. Aurretik (§2) pragmatikaren aldetik galdera motez esan dudana gogora badakargu, hiru galdera mota daude oro har hiztunaren eta entzulearen ezagutza irizpidetzat hartuta; Littell eta besteri (2010) jarraituz, honakoak bereizten dira: a) informazioa jaso nahi duen galdera, b) galdera konjekturalak eta c) galdera erretorikoak. Aurreko adibideak (26) agerian uzten duen bezala, ote ezin da erabili informazioa jaso nahi duten itaunetan; konjekturaletan (27) eta erretorikoetan (28 eta 29), aldiz, bai. - (27) Nora joan ote da Alex oporretan? (cf. 26) - (28) Nora ez (ote) da ba joan Alex oporretan? (Mundu osoa bisitatu du!) (cf. 26 eta 27) - (29) Ama Birjina ote zen aberatsa eta izenduna? (Larzabal, 1992) Partikula honen erabilera ere ez da guztiz nahitaezkoa galdera mota hauek osatzeko, galdera erretorikoak batez ere. Galdera erretorikoak albo batera utzita, galdera konjekturalei erreparatuko diet. Guztiz beharrezkoa ez bide da ote partikula galdera mota hau osatzeko, honako adibideak, gaur egungo hiztunentzat behintzat, zilegi baitira11: ### (30) Non utzi dut autoaren giltza?! Hiztunak bere buruari12 edo beste pertsona bati zuzen diezaioke (30) bezalako esaldi bat; hala ere, ote partikula erabiltzeak burura dakarren egoera edo jarrera ez da (30) adibidean islatzen. Alegia, (30) bezalako ote-rik gabeko galderetan erantzuna - (i) Dove sarà la chiave? non [izango da] art giltz 'Non egongo da giltza?' (Eckardt eta Beltrama, 2018: 28) - (ii) Dove sarà mai la chiave? non [izango da] p art giltz 'Non egongo ote da giltza?' (ibidem) - (iii) Wo ist bloß der Schlüssel? non da p art.m giltz 'Non (ote) dago giltza?' (ibidem: 29) - (iv) Wo bloß der Schlüssel ist? non p art.m giltz da 'Non ote dago giltza?' (ibidem) Autoreon arabera, galdera horiek ez dute irakurketa bera: (ii eta iv) adibideetan italieraz mai edo poi partikulek edota alemanez partikulek (wohl, bloß eta nur) eta aditzaren mugidarik ezak, hurrenez hurrren, markatzen dute hiztunak ez duela erantzuna ezagutzen eta, bera lortzeko baliabide guztiak agortuta, ezinezkoa dela argitzea. Bereizketa hau aintzat hartzea interesgarria izan liteke euskarazko (29a eta b) adibideetako galderei heltzeko. Izan ere, hurrengo adibideari begiratuz gero, ematen du hiztunak ez duela erantzuna argitzeko inongo itxaropenik, jarraian etxean ahaztu duelako ustea adierazten baitu eta, horrenbestez, entzuleari tabakoa eskatzen dio. - (v) (Sakelak miatzen ditu, zigarreta papera ateratzen)... Ah! Bon... Nun ote dut?... Tabakoa etxean ahantzi diat. Baduka tabakorik? (Larzabal, 1991) - 12. Galdera mota hau hiztunak bere buruari ere zuzen diezaioke; izan ere, hau ez da harritzekoa hiztunak ez bailioke bere buruari ezer galdetuko, dagoeneko bere erantzuna ezagutuko balu. Beraz, erantzuna argitu ezin den galdera mota hori espero izatekoa da hiztunak bere buruarekin berba egiten dueneko testuinguruetan. <sup>11.</sup> Eckardt eta Beltramak (2018) argudiatzen dute hiztunaren arabera erantzuna nekez argi daitekeeneko galdera mota bi bereiz daitezkeela alemanez eta italieraz; esaterako: argitzeko probabilitatea handiagoa da ote-dun galderetan baino. Izan ere, Littell eta bestek (2010) eta Eckardt eta Beltramak (2018) proposatzen dute horrelako testuinguruei galdera konjekturalaren izaera, sorrarazten dituzten balizko erantzun ahulduetatik datorkiela. Aurretik (§2) adierazi dudan bezala, partikularen ekarpenak entzuleak delako itaun baten aurrean sor ditzakeen erantzunei eragiten die, oraingo kasuan entzuleak balizko erantzun horiei engaiamendu-maila txikia esleitzen diela adieraziz. Errepara diezaiegun orain hurrengo adibideei: - (31) a. Non dago autoa? Non utzi dugu? - b. Non ote dago autoa? Non utzi ote dugu? Lehenengo esaldia (31a) honako testuinguruan erabil liteke: merkataritza-gune handi batera kotxez joan gara, erosketak egin ondoren aparkalekura abiatu gara, heldu bezain laster inguruari begiratu eta esaten dugu «Non dago autoa? Non utzi dugu?». Bigarren esaldia (31b) egokia izan dadin, testuinguruak erantzun argirik lortu ezin delako ideiara gidatu behar du hiztuna, alegia: maskaradak ikustera joan gara Barkoxera, goiz-goizean topatu dugun lehenengo tokian aparkatu dugu eta egun osoa auzorik auzo ibili ostean kotxearen bila joan gara, baina egunean zehar herria kotxez bete da eta hainbat bat-bateko aparkaleku sortu dira; begira eta begira egon ondoren eta kotxea non utzi dugun asmatu ezinik esaten dugu «Non ote dago autoa?» / «Baina non ote dago autoa?!» Beraz, ote partikula erabiliz hiztunaren jarrerak hobeto egiten du bat Littell eta besteren (2010) galdera konjekturalen deskribapenarekin, hiztunak ez baitu uste erantzuna jasotzeko modurik dagoenik. Polaritatezko galderetara joz gero, argiagoa da egoera: (32) a. Heldu da? b. Heldu ote da? Esaldi hauek beste pertsona bati zuzenduz gero, irakurketa desberdinak edukiko lituzke testuingururik gabe: lehenengoan, hiztunak entzulearengandik erantzun bat jaso nahi du, hori espero du; bigarrenean, ordea, ez luke esperoko, ez baitu uste entzuleak erantzuna dakienik (cf. Garmendia, 2014); are gehiago, ez du uste erantzun argirik dagoenik. Horrez gain, bigarrena askoz egokiagoa da hiztunak bere buruarekin berba egiten duen egoera batean: - (33) a. [Ama bat bere semeaz:] ?Heldu da? (Bere buruari) - b. [Ama bat bere semeaz:] Heldu ote da? (Bere buruari) Azkenik, entzuleek ez dute ote-dun galdera horien indarra ote-rik gabekoena bezain zuzen hautematen. Eckardt eta Beltramaren (2018) ildotik, informazioa eskuratu nahi duen galdera baten ostean, entzuleak «zergatik galdetzen didazu niri?» erantzun dezake; ote-dunen modukoetan, aldiz, ezin du: - (34) a. —Nora joan da Laura? - —Zergatik galdetzen didazu niri? (Nik ez dut haren bizitza kontrolatzen.) - b. —Nora joan ote da Laura? - —#Zergatik galdetzen didazu niri? Ondorioz, ote-k galdera konjekturalak sortzen dituela proposatzen dut. Dena den, ez dut uste ote partikula galdera mota hauek sintaktikoki markatzeko beren-beregiko baliabidea denik; izan ere, partikula hau interrogatiboak ez diren testuinguruetan ere ager daiteke. Ondoren (§3.2) perpaus mota horiei erreparatuko diet eta ote-k bertan zer funtzio duen arakatuko dut, jarraian testuinguru interrogatiboetan eta ezinterrogatiboetan proposizioari egiten dion ekarpena argitzeko asmoz. #### 3.2. Ote mendeko testuinguruetan Beste partikula epistemikoak ez bezala, ote partikula ezin da perpaus deklaratibo nagusietan azaldu, arestian (§3.1) esan dudan bezala; beraz, onartzen duen testuinguru nagusi bakarra galderetakoa da. Alabaina, mendeko perpausetan balia daiteke ote partikula, hizkuntzarteko gramatika-lanetan partikulak mendeko testuinguruetan agertzea eztabaidagarria izan den arren (Coniglio eta Zegrean, 2010; Tan & Mursell, 2018). Oraingo testuingurua menderagailu batek markatuta egongo da beti: -(e)n menderagailua duten mendeko perpausak dira, -(e)la-rekin ez baita bateragarria. Ikus ditzagun hurrengo adibideak: - (35) a. Samar bat irintxi ote dian iruditu zatan. (Barandiaran, 1972: 26) - b. Samar bat irintxi (\*ote) diala iruditu zatan. - (36) a. Motill oi billur ementzan urruna bea jango ote zon. (Azurmendi, 1996: 33) - b. Motill oi billur ementzan urruna bea jango (\*ote) zola. Predikatu bi horiek mendekotzat hartzen duten perpaus mota anbiguoa da, ez baitago argi zehar-galderak edo deklaratiboak13 diren, formaren aldetik berdinak direlako. Halarik ere, nz-galderek argitzen dute anbiguotasun hori: - (37) Beldur naiz zer erosi (ote) duen. - (38) \Iruditu zait zer erosi (ote) duen. Adibide horiek agerian uzten dutenez, beldur izan* predikatuak zehar-galderak txertatzen ditu; iruditu bezalakoek, ordea, ez. Beraz, perpaus mota bitan erabil daiteke ote mendeko testuinguruetan: zehar-galderetan (39) eta -(e)n menderagailua duten deklaratiboetan (40). Hots: <sup>13.</sup> Lafittek (1944: 448) ohartarazten digu mendeko perpaus osagarri batzuetan hiztuna -(e)n menderagailuaz baliatzen dela zalantza adierazteko, hala nola dudatu edo ez uste predikatuetan. Halaber, esaten digu, predikatu horiek kontrako polaritatezko balioa dutenean, ez dutela -(e)n menderagailua hartzen, -(e)la menderagailua baizik; izan ere, ez dudatu eta uste predikatuek segurtasuna adierazten dute. Beraz, badirudi mendeko adierazpen-testuinguruetan, hiztunak proposizioa egiazkoa delako ziurtasunik ez badu, -(e)n menderagailua erabiltzen dela. Horrek ote agertzeko aukera dakar, partikula honek markatzen baitu hiztunak ez duela guztiz proposizioarekin bat egiten aurrerago (§3.3) defendatuko dudan bezala. Oraingoari dagokionez, -(e)n menderagailua adierazpen-perpausetan azal daiteke, hiztunaren arabera berauen edukia zalantzazkoa baldin bada. - (39) Ez dakit etorri ote den. - (40) Geixko esan ote dezun iduritzen zait. (Altzaga, 1994: 101) Partikula honen interpretazioaren aldetik, ez da berdina perpaus mota bi horietan. Espero izatekoa denez, testuinguru interrogatiboetan erraz igartzen da galdera konjekturalen irakurketa (ikus 5a); hots, hiztunak ez du erantzuna ezagutzen eta ez du uste entzuleak dakienik: (41) Baitta jentil oi badijo zuzen Beasin'go ola, gizonik an ote daon galdezka. (Barandiaran, 1972: 244) Hala ere, irakurketa hori ezin da mantendu beste adibide batzuetan, esaterako: - (42) Samar bat irintxi ote dian iruditu zatan. (Barandiaran, 1972: 26) (= 35) - (43) Batzuk esaten dia illargitan gaue, Abenduko eune baño argigoa ete'an. Ori ez tek ôla. (Azurmendi, 1998: 154) - (44) (…) da zeoxe mamiya ote'aken iruitze'a. (Pikabea, 2005: 196) Berdin gertatzen da aditz hautatzaile argirik gabeko mendekoetan, nahiz eta hemen hiztun guztiak bat ez datozen iritzi gramatikaletan: - (45) %Nik uste neska amekakoa ote den eta mutikoa amarrekoa. (Montoya, 2004: 211) - (46) %Ez al dakik? Doña Maria alarguna nere nagusiarekin ezkontzen ote dan edo... (Labayen, 1931: 57) Azken adibide hauek abiapuntu hartuta, ote-k hiztunak proposizioaren gainean darabilen prozesu mentala adierazteko balio duela dirudi. Hau bat dator Euskaltzaindiak (1987) dioenarekin; hots, «gogoeta moduko bat eransten dio galderari ote partikulak berarekin zalantza, susmoa edo horren antzeko zerbait daramana» (Euskaltzaindia, 1987: 515). Labur-zurrean, mendeko testuinguruei begiratuz gero, ote partikula bai zehar galderetan, bai -(e)n menderagailudun perpaus deklaratiboetan azal daiteke. Hurrengo azpiatalean erabilera horren interpretazioa arakatuko dut eta 3.1 azpiatalean hizpide eduki dudanarekin lotzen saiatuko naiz. #### 3.3. Ote partikularen interpretazioaz Aurretik (§3.2) aditzera eman dut ote mendeko deklaratibo jakin batzuetan ager daitekeela eta hiztunak proposizioaren gainean darabilen prozesu mentala markatzeko baliatzen dela (Euskaltzaindia, 1987: 515). Ideia honek Krifka (2017) gogorarazten du; alegia, Krifkak hainbat aspektu bereizten ditu proposizio bat hizketa-ekintzara bidali baino lehen eta bakoitzari sintagma beregaina esleitzen dio: a) proposizioa bera osatzea, egia-baldintzak dituena, Denbora Sintagman gauzatzen da; b) hiztunak proposizio horren inguruko iritzia egitea, ekintza pribatua dena, Iritzi Sintagman (ing. Judgement Phrase) islatzen da; c) hiztunak proposizioarekiko engaiamendua hartzea, Konpromiso Sintagman kokatzen du; eta, azkenik, d) proposizioa hizketa-ekintzara bidaltzea, ekintza publikoa dena, Hizketa Ekintza Sintagman proiektatzen da. Freyk (2018), Krifkari (2017) jarraituz, aldarrikatzen du jarrera mentala adierazten duten aditzek Iritzi Sintagman dauden osagaiak hautatzen dituztela; halaber, Iritzi Sintagma delakoa pentsatzen dabilen pertsona baten egoera mentalarekin lotzen du. Beraz, gogoeta mentalaren ideia eta sintaktikoki adierazteko baliabideak daudelako ideia topatzen dira gramatika-lanetan eta, are gehiago, alemanezko partikula modalen lanetan, Freyk (2018) eremu horretan kokatzen baititu alemanezko partikula modal batzuk. Ote-ri berriro begiratuz gero, hiztunaren prozesu mentalarekin zerikusia duten predikatuekin agertzen da sarritan: - (47) Nago munduan othe den gizonik Metsikanikoan bezain harrabotsa maite duenik. (Elissalde, 1925) - (48) Leitzarra traskalaoa zen, lenao, gure usten e! Gue usten, guk oeki itzeitten ote gendun eote giñen. (Olano, 1998: 59) - (49) Errekan zer ete zellen beida jarri zienen, sekula otsak aitu zituen. (Azurmendi, 1998: 159) Hasieran esan dut ote-k hiztunaren zalantzak adierazten dituela jasotzen dutela gramatika guztiek; galderei zegokienez, ez nuen zalantzak edukitzeko lotutarik ikusten, alegia pertsona bat etorri den ez badakit, ez nioke aurrean dudan hiztun jakitunari galdetuko: ## (50) #Etorri ote da? Egoera horretan partikula erabiltzea ez da egokia, arestian (§3.1) azaldu dudan bezala. Bestalde, (42-44) bezalako adibideetan zalantza argiago igartzen da. Partikularen interpretazioari dagokionez, honakoa proposatzen dut: oteren bidez hiztunak proposizioaren gainean barne-gogoeta duela adierazten du; Euskaltzaindiaren (1987: 515) ildotik eta hortik abiatuta, «I wonder» efektua zein zalantzen kutsua lortzen dira. Izan ere, honek perpaus deklaratibo nagusietan agertzeko murriztapena ere azaltzen du: proposizio nagusi baten inguruko gogoeta eginez (egia den ala ez den egia), berez galdera kutsua hartzen du; errepara diezaiegun hurrengo adibideei: - (51) a. 'Peru joan da' + 'ote' \Peru joan ote* da. - b. 'Peru joan da' + 'ote' Peru joan ote da? Alegia, Peru joan den proposizioaz gogoeta egiten du hiztunak, ezin asmatu egiazko ala gezurrezko baliorik duen. Bestalde, gogoeta egonez gero, horrek esan nahi du hiztunak ez duela proposizioarekin engaiamendu osoa; hots, orain proposatu dudan bezala, proposizioaren egia-balioak zalantzan ipintzen ditu. Hortik datorkio zalantza kutsua eta (e)n menderagailuaz markatutako adierazpen-perpausetan bakarrik azaltzeko murriztapena, testuinguru horiek hiztunaren zalantzak txertatzea ahalbidetzen baitute. Interpretazio hori, gainera, Lakarrak (2019) berreraikitako formarekin lot daiteke; hots, eman, iruditu edo bihurtu bezalako adiera duen aditzetik eratorria ei da ote. Adiera horietatik abiatuta ez da zaila partikularen kutsu epistemikoa azaltzea: 'ematen du', 'badirudi' bezalako predikatuetan hiztunak inguruko datuetan eta egoeran oinarrituz ondorio bat ateratzen duela adierazten duenez, ondorio horretara heltzeko ideia buruan erabili duelako prozesua pragmatikalizatu eta ote-ren balio gisa finka zitekeen. Honaino ote-k bere erabilera orokorrean duen ekarpena jorratu dut, interpretazio epistemiko bakarra duela ondorioztatuta. Ondoren, tokian tokiko erabilera bereizgarriei erreparatuko diet, ote den ba! erabilerari (§4) jokabide sintaktiko ezohikoa duen ote-ri (§5), kortesiazko ote-ri (§6) eta perpaus-amaierako ote-ri (§7) hain zuzen. # 4. Galbidean dagoen ote-ren erabilera bat: ote den bada!<sup>14</sup> Etxaburuk (1972) Frases ondarresas delako lanean erabilera hau, orain azalduko dudana, jasotzen du; hala ere, esamolde hori ez da Lea-Artibaiko hizkeren bereizgarria, oro har Hego Euskal Herri osoan lelukotzen baita15: - (52) —Joseba mutil ona da. —Ete dan ba! (Etxaburu, 1972: 105) - (53) —Gaur hotz itzela egiten dau. —Ete dauen ba! Horrelako testuinguruetan, gramatiketako deskribapenetan ez bezala, partikulak ez bide du zalantza edo «I wonder» delako efektua adierazten, hiztunak proposizioarekin duen adostasun osoa baizik: (54) —Joseba mutil ona da. —Ete dan ba! (= Jakina ona dela, ez dago inongo zalantzarik, hori galdetzea ere…) Beraz, erabilera hau ez dator orokorrarekin bat. Hala ere, ez nuke esango beste partikula bat denik edo partikularen interpretazio orokorretik garatu den azpiinterpretazioa denik; aitzitik, partikularen ekarpen interpretatiboa ez da aldatzen eta testuinguruak sortzen du interpretazio berezia. Alegia, menderagailua duten kasuetan perpaus horiek mendeko perpausak dira, baina perpaus nagusia isilduta, (55) bezalako testuinguru bat proposatuz haren interpretazioa hobeto ulertzen da: (55) [Joseba mutiko ona] ete dan [galdetzea ere/ galdetzeak ez du zentzurik]! (erantzuna begi bistakoa baita) Bestalde, hainbat hizkeratan (e.g. Ataunen eta Goizuetan) interpretazio bera duen egitura ageri da; alabaina, horrelakoetan ez dago menderagailurik. Ikus dezagun 'Etorriko dira Ane eta Olatz?' galderaren erantzuna izan litekeen hurrengo adibidea: (56) Etorriko ote dituk ba! ('seguru etorriko direla', 'horixe etorriko direla!') <sup>14.</sup> Arantzazu Elordietari eskertu nahiko nioke niretzat guztiz ezezaguna zen egitura honen berri ematea. <sup>15.</sup> Erabilera hau desagertzear dago; elkarrizketatuen artean gehienbat adinekoek erabiltzen zuten eta gazteen artean 22tik batek bakarrik ezagutzen zuen. Garai batean orokorra ote zen galdera nekez erantzun daiteke, neure ustez. Elkarrizketetan mendebaldeko hizkeretan, erdialdekoetan eta euskara nafarrean bakarrik zen ezaguna; ipar-ekialdekoetan, aldiz, ez zuten adinekoek ere ezagutzen. Hala ere, kontu soziolinguistikoa izan liteke. Bestalde, ez bide da testuetan lekukotua, Orotariko Euskal Hiztegiak (Mitxelena eta Sarasola, 2017) erreferentzia bi bakarrik dakartza eta Euskaltzaindiak (1987) bat ere ez. Horrelako kasuak galdera erretorikoekin lotzen ditut; itaun mota horiek proposizioaren edukiaren ukazioa adierazi ohi duten arren, hainbat kasutan ez da horrelakorik gertatzen eta proposizioaren edukia bera nabarmendu nahi du hiztunak (Biezma eta Rawlins, 2017). Aurreko adibidean (56) harridura-galdera dugula proposatzen dut; kasu horretan hiztunak hainbat pertsona etorriko direlako zalantzarik eza adierazi nahi du perpaus horren bidez. Partikula honek galdera erretorikoetan duen ekarpena argitzea zaila da galdera erretorikoen gaineko lanik ez baitago euskalaritzan; dena den, aurreko adibideak aintzat hartuta, esan liteke ote partikularen bitartez hiztunak entzuleari adierazi nahi diola elkarrizketan aurretik adierazitako proposizio hori bien eremu partekatua dela eta horren inguruko zalantzarik edukitzea zentzugabekoa dela. Laburbilduz, aurreko proposizioa dagoeneko eremu partekatuaren parte zela adierazten da egitura horren bidez; bestela esanda, ote-dun perpausa darabilen hiztunak aurreko proposizioa entzulearentzat ezaguna edo jakina izan behar zela markatzen du, edo galderen kasuan erantzuna argia eta begi-bistakoa dela eta hori galdetzeak, i.e. zalantzan jartzeak, ez duela zentzurik. # 5. Erabilera ez-orokorreko ote Ekialdeko hizkera batzuetan ote-k jokabide askeagoa erakusten du, ez baita beti aditz jokatuari lotuta agertzen (Monforte, 2020a; 2020b). Egitura hori interpretazioaren aldetik hartuko dut kontuan eta ea erabilera kanonikoaren ondoan alderik igartzen den eztabaidatuko dut. Begira diezaiegun adibide hauei: - (57) Bazakiana ote de la Villeheliok ere bildü zütüala zazpi kantore horik? (Davant, 2008: 131) - (58) Eztakit ardi horrek bildotxa ukhain dienez othe gaur (Camino, 2009: 193) - (59) Ez ahal duzu ote horren berririk ukan?16 - (60) Eta gero Jainkoa zertako dugun ote samur, estonatuko gira gu! (Hiriart-Urruty, 1971) <sup>16.</sup> Euskaraz ohiko partikula modalak banaketa osagarrian ei daude (Euskaltzaindia, 1987). Propietate hori ez da ohikoa beste hizkuntzei erreparatuz gero; Cinquek (1999) bere azterketa kartografikoan erakusten duen bezala, konbinazioak askotarikoak izan daitezke. Euskarazko partikulei dagokienez, ekialdeko -a markatzaile interrogatiboa ote partikularekin batera ager daiteke (Monforte, 2018); esaterako: <sup>(</sup>i) Miñarri mendiaren sabela gatzez beterik ote datekea? (Camino, 2017: 500) Tradizionalki partikula modaltzat hartutako horien artean, ordea, ezinezkoa da bat baino gehiago agertzea: <sup>(</sup>ii) \Mendira joan omen bide* da Per. / \Mendira joan bide omen* da Per. Dena den, ahal eta ote bateragarriak direla agertzen zaigu goiko (58) adibidean (hemen (iii) gisa errepikatua): <sup>(</sup>iii) Ez ahal duzu ote horren berririk ukan? Adibide hauek abiapuntu hartuta, bateraezintasun horren arrazoia sintaktikoa edo semantikoa ote den galdera argi daiteke: adibide horietan ahal eta ote perpaus berean agertzeak argudio sintaktikoaren alde egiten du; hots, (ii) adibidean bezala, partikula modal bat baino gehiago ezin da azaldu gune bera okupatzen dutelako, ahal eta ote partikulen kasuan behintzat, izaera sintaktiko desberdina eta, ondorioz, gune sintaktiko desberdina dutenean bateragarriak baitira. Kasu hauek ez daude ote kanonikotik oso urrun interpretazioaren aldetik; ote orokorrean bezala, galdera konjekturaletan eta erretorikoetan agertzen da ote mota hau. Erabilera hau ekialdeko hizkeretan lekukotzen den beste erabilera batekin konparatuz, haren interpretazioa argiago sumatzen da. Alegia, hizkera horietan (eta gainerako hizkeretan baina oso erregistro jasoan,) ote fokua den osagai baten ondotik azal daiteke, gainerako osagaiak isilduta: - (61) Non ote? - (62) parisen ote?17 Erabilera honetan interpretazio orokorra igar daiteke; har dezagun (62) adibidea abiapuntu. Hiztunak kartera ahaztu badu eta ez badu non zehatz-mehatz gogoratzen, (62) adibidea esan lezake, kartera ea Parisen ahaztu duen pentsatzen dabilela ulertuta; hots, Parisen ahaztu izanaren aukera balizkoa edo egiazkoa ote den baloratzen dabilela interpretatuta. Beraz, erabilera honek eta orokorrak interpretazio bera bide dute eta, era berean, (57-61) adibideetan jasotakoek. Izan ere, ekialdeko erabilera ez-kanoniko horiek bai pragmatikoki bai sintaktikoki berdinak direla proposatzen dut; bien arteko alde bakarra da (57-60) bezalakoetan aditz jokatua azaltzen dela eta (61-62) adibideen modukoetan, ordea, aditz jokatua isilduta dagoela eta gehienetan fokua den osagaia bakarrik agertzen dela. Beraz, ez nituzke kasu honetan erabilera bi bereiziko; aitzitik, erabilera orokorraren interpretazioa eta orain aztergai dudanarena bera direla aldarrikatzen dut. Hala ere, baten bati gogora etor lekioke aldaera sintaktikoek pragmatikoa dakartela esan ohi dela (Bolinger apud Fonteyn, 2018); ideia hori gramatika-lanetan onartu izan den arren, Degand eta Fagardek (apud Izutsu eta Izutsu, 2013: 222) adierazten duten bezala, lehenengo urratsa aldaketa sintaktikoa da eta, ondoren, aldaketa semantikopragmatikoa dator. Forma biek funtzio bera baldin badute, batek espezializatzeko joera du, desagertzen ez bada, arrazoi ekonomikoengatik. Ekialdeko hizkeretako ote ez-orokor horri dagokionez, ezin zaio erabilera pragmatiko guztiz beregaina esleitu, gaur egun behintzat. Bestalde, aditz nagusirik gabeko hainbat testuingurutan 'galdetzen diot neure buruari' predikatuaren mendean dagoela uler daiteke, ote partikulak -(e)n menderagailuarekin batera interpretazio hori errazten baitu eta isildu den aditz nagusiaren berreskurapena ahalbidetzen baitu: - (63) Karrikaz bestaldeko etxeko anderea salda egitetik baratu zen kanpora jiteko zer zabilan ote. (Thikoipe, 2009:31) - (64) Eta ni, harritua, zentzordatua, mutu gelditu nintzen... behar bezala aditu nuenez ote... (ibidem: 44) Interesgarria da Etxepare eta Uriak (2016: 273-276) ekialdeko hizkeretako omen partikularako antzeko egoera deskribatzen dutela; omen partikula eta -(e)la menderagailua batera predikatu nagusirik gabeko testuinguru batean azaltzeak <sup>17.</sup> Jokabide hau ez dago ote partikulara mugatuta, omen-ek ere baitu: <sup>(</sup>i) —Nora joan da Eneko? <sup>—</sup>urkiolara omen. aipu-irakurketa edo diote aditz nagusia interpretatzera bultzatzen duela alegia. Ikus dezagun hurrengo adibidea: (65) Bere senarra ospitalean da, omen gaizki dela. (Etxepare eta Uria, 2016: 274)18 Hala ere, jokabide hau ere ez da pragmatikoki berezia, interpretazioaren aldetik ez baitu erabilera orokorretik aldentzen, sintaktikoki desberdinak diren arren. Hurrengo azpiatalean (§6) ipar-ekialdeko hizkeretan gauzatu den ote-ren hedapen pragmatiko baten berri emango dut. #### 6. Kortesiazko ote Ekialdeko hizkeretan ote partikulak mikroaldakortasun handia du sintaktikoki ez ezik, pragmatikoki ere (Monforte, 2020a; 2020b; 2021). Azken honen aldetik, iparekialdeko euskalkietan ezaugarri bereizi bi daude; horietako batean ote partikulaz informazioa jaso nahi duten galderetan baliatzen dira hizkera horietako hiztunak: - (66) Erretzen ahal ote da hemen? (Erre nahi duenak bulegoaren jabeari galdetzen dio) (Thikoipe, 2009: 113) - (67) Eskualde hauetakoa ote zira? (Etxamendi, 2011: 9) - (68) Esku ukaldi bat emaiten ahal ote dautazu? (Landart, 1983) - (69) Nahi ote dun hik ere? Galdetu zion Josefinari. (Thikoipe, 2007: 52) Galdera horietan azaltzen den ote partikulak ez diola jokabide kanonikoari jarraitzen egiaztatzeko, 3.1 azpiatalean erabili dudan 'Zergatik galdetzen didazu niri?' proba aplikatu diet testuinguru horiei; esate baterako: - (70) A: Erretzen ahal ote da hemen? (Erre nahi duenak bulegoaren jabeari galdetzen dio) - B: Zergatik galdetzen didazu niri? - A: Zure bulegoan nagoelako…. Egoera hori bestelakoa da esaldi bera galdera konjekturala izango litzatekeen testuinguruaren aldean: - (71) A: Erre(tzen) ahal ote da hemen? (Tabakoaren legea indarrean zegoen hurrengo egunean) - B: %Zergatik galdetzen didazu niri? Nik ez dut erretzen eta ez dut legea irakurri. Beraz, proba honek argi uzten du hizkera horietako hiztunek ote partikula darabilteneko galdera mota ez datorrela bat jokabide orokorrarekin. Aurretik (§3.3) ote partikularako aldarrikatu dudan hipotesia abiapuntu hartuta, orokorra ez den erabilera honi ere eman dakioke azalbidea. Aurreko adibideetako galderei (66-69) begiratuz gero, kortesiazko kutsua igar liteke; galdera horiek hain <sup>18.</sup> Badirudi (63) bezalako testuinguruetan partikulak interpretazio ebidentziala mantentzen duela, sintaktikoki desberdin jokatzen duen arren. zuzenak ez direlako pertzepzioa sumatzen da alegia. Gizalegea edo kortesia ulertzen dut Yang eta Wiltschkoren (2016: 20) ildotik; hots, ekintza batek ekar litzakeen mehatxuak leuntzeko asmoa. Esan bezala, ote-k galderei «I wonder» delako irakurketa ematen die eta horrek pragmatikoki galderaren indarra leuntzen du (Yang eta Wiltschko, 2016; Farkas, 2017). Hartara, hiztunak galderaren indarra apaltzeko, i.e. galdera hain zuzena izan ez dadin, baliatzen dira ote partikulaz, horrek dakarren efektua baita entzulea ez dela sentitzen hiztunak galdeketa batean ezartzen duenik edo, bestela esanda, hiztunak erantzun bat ematera behartzen duenik. Partikula bat xede horretarako erabiltzea ez da guztiz arrotza eta beste hizkuntza batzuetan ere berorren testigantza ematen da, e.g. errumanieraz (Farkas, 2017), mandarineraz (Yang eta Wiltschko, 2016) eta sardinieraz (Vanrell eta beste, 2014: 12); lehenengo biei begiratuko diet ondoren labur-labur. Lehenengoz, errumanieraz (Farkas, 2017) galderetan «I wonder» delako irakurketa gehitzen duen partikula, i.e. oare, galdera ez-intrusiboetan ere erabil daiteke. Hiztunak entzulearengandik erantzun bat jasotzea espero duen kasu batzuetan oare agertuko da galderaren jakin-mina apaldu nahi badu entzulea erantzun bat ematera behartuta senti ez dadin. Kasurako: (72) Oare ai avea chef sa vii cu mine la piaţă? <sup>p</sup> lag joera subj etorri soz 1ps adl art merkatu 'Gogorik (%ote) duzu nirekin merkatura joateko?' (Farkas, 2017: 15) Halaber, Yang eta Wiltschkok (2016) mandarinerazko ha partikula aztertzen dute eta gizalegea marka dezakeela proposatzen dute. Hiztunek partikula hau berez erabili ohi dute entzuleak proposizio bat baiezta dezan: (73) Nimen shi jiu dianzhong kai men de ha? zuek izan bederatzi orduetan zabaldu ate nmlz <sup>p</sup> 'Bederatzietan zabaltzen duzue, ezta?' Partikula horrek asertzio baten indarra ahultzen du eta, ondorioz, entzuleak proposizioa baieztatzeko aukera duelako irakurketa lortzen da. Hori dela eta, hiztunak proposizio batekin bat egiten duenean baina hori entzulearentzat mehatxagarria izan daitekeela pentsatzen duenean, ha partikulaz baliatzen da asertzioaren indarra leuntzeko eta modu ez hain bortitzean proposizioa aurkezteko, (74) adibidearen moduko galdera erretorikoetan ez bezala: - (74) Zhe hua gai shuo ma? hauek hitzak beharko esan <sup>p</sup> 'Hori esan beharko ahal / ote zenuke? (Ez zenuke hori esan beharko!)' - (75) Zhe hua gai shuo ha? hauek hitzak beharko esan <sup>p</sup> 'Hori esan beharko (%ote) zenuke? (Ez zenuke hori esan beharko, ezta? / Neure buruari galdetzen diot ea benetan hori esan beharko zenukeen.)' Jokabide horiek baliabide berak ez badituzte ere, antzera jokatzen dute kasu guztietan galderaren indarra modu batean edo bestean apaltzen baita. Blum-Kulkak (1987) dio eskaera batzuek entzulearentzat mehatxu-kutsua izan dezaketenez, hiztunak zeharka zuzentzen diola entzuleari eskatu nahi diona, eskaeraren indarra apalduz. Horregatik zeharkako galderak adeitsuagoak direla ematen du; dena den, berak dio zeharka galdetzearen eta adeitasun-mailaren artean ez dagoela guztizko korrespondentziarik, zeharka galdetzen den kasu guztiak ez baitira galdera zuzenak baino adeitsuagoak. Hau guztiau aintzat hartuta, ote-ren erabilera hau ez da harritzekoa: partikula honek galderatasuna modifikatzen du, 3. atalean proposatu dudan bezala, informazioa jaso nahi duen galdera bat galdera konjektural bihurtuta; halaber, orokorrean ote duten galderak ez dira ote gabekoak bezain zuzenak, entzulearengandik ez baita erantzunik espero. Beraz, (66-69) adibideen moduko esaldiak lekukotzen diren hizkeretan partikularen gramatikalizazioa gauzatu dela proposatzen dut: erdialdeko euskalkian ahal partikularen kasuan gertatu den bezala (Monforte, 2018; 2020a), ipar-ekialdeko hizkeretan ote-ren erabilera horrek testuinguru konjektural/ erretorikoak gainditu ditu eta informazioa lortu nahi duten galderetara zabaldu da. Dena den, partikula bien artean aldea badago: lehenengoa askoz orokorragoa da polaritatezko galderetan; bigarrena, ordea, hiztunak galdera hain zuzena ez izatea nahi duenean agertzen da eta, beraz askoz gutxiagotan erabiltzen da. Azkenik, azpimarragarria iruditzen zait Van Eysek (1873: 316) ote partikularen deskribapenean ematen duen azalpena: Mot explétif, de doute, d'interrogation. Joan ote da? Est-il parti? Egin ote duzu? Avez-vous fait? Ez ote duzu egin? N'avez-vous pas fait? Bai othe? Est-il vrai? Ezta otherik. Il n'y a pas de doute. Il nous semble que othe, et othoi ont une origine commune, ou plutôt que othe est la syncope de othoi othoy, je vous prie, je vous demande. Ainsi: Joan othe da, signifie au fond: Je vous demande, je vous prie, est-il parti? (Van Eys 1873: 316). Partikularen jatorriaren gaineko ideia albo batera utzita, azken esaldia interesgarria suertatzen zait, bat baitator nik proposatutakoarekin. Era berean, orain aldarrikatutako hipotesia Orpustanen (2019: 103) eta Larrasqueten (1939) hiztegisarrerek indartzen dute; autore horiek par hasard/ peut-être itzultzen baitute frantsesera ote partikula: - (76) ote: est-ce que, est-ce que par hasard? (Orpustan, 2019: 103) - (77) othe [óthe]: ad. interr. Est-ce que par hasard…? (Larrasquet, 1939) Par hasard edo peut-être itaun batean agertzeak galderaren indarra leuntzea dakarrela esango nuke eta, ondorioz, entzuleak ez du hain zuzen hautematen; esaterako: - (78) ¿Se puede por casualidad fumar aquí? - (79) On peut fumer par hasard ici? Laburbilduz, ote partikulak erabilera bereizgarri bat sortu du ipar-ekialdeko hizkeretan; hots, jatorrizko erabileran galderetan indarra apaltzen den neurrian galdera konjekturalak sortuta, hizkera horietan bere indarra leuntzeak gizalegez itauntzen delako inpresioa dakar, galderak ez baitira hain zuzenak edo mehatxagarriak. # 7. Perpaus amaierako partikulaz: interpretazio bereizia Aurreko azpiatalean ipar-ekialdean aurkitzen den erabilera pragmatiko berri bat aztertu dut; oraingoan partikulak ez du azalean ez sintaktikoki, ez pragmatikoki erabilera estandarrean bezala jokatzen. Hona hemen literaturatik eta elkarrizketatik jasotako adibide batzuk: - (80) Orain gazte batekin zirea ote? (Thikoipe, 2009: 58) - (81) Ez ahal duk besterik egiteko ote? (ibidem: 134) - (82) Ez girea bilkurarat gomitatuak ote? (ibidem: 155) - (83) Ez ahal duzu horren berri ukan zuk ote?19 Erabilera orokorrarekin alderatuta igartzen den lehenengo desberdintasuna honakoa da: (80-83) bezalakoetan partikula modala intersubjektiboa da (ikus Izutsu eta Izutsu, 2013), hiztunaren eta entzulearen arteko interakzioarekin zerikusia duela dirudi alegia. Are gehiago, erabilera orokorra bakarrik duten hiztunek ez dituzte oteren testuinguru hauek onartu ohi, ote kokapen ohikoa (i.e. aditz jokatuaren aurrean) agertuta ere; esaterako: - (84) Orain gazte batekin (\*ote) zaude? - (85) Gu ez (\*ote) gara gonbidatuak? / Ez (\*ote) gaituzte gonbidatu? Beraz, horrek iradokitzen du erabilera orokorrerako proposatutako interpretazioa ez dagoela indarrean horrelako testuinguruetan. Konpara ditzagun orain (80- 83) adibide hauek 5. atalean jorratutakoekin: (80-83) bezalako adibideek eta (86) adibidearen modukoek egitura sintaktiko bera dutela ematen duen arren, pragmatikoki desberdinak dira, bigarren motakoek interpretazio subjektiboa, eta ez-intersubjektiboa, baitute. Hots, hiztunak ez du entzulearengandik erantzunik jasotzea espero, indar interrogatiboa indargabetuta baitago: (86) To! Olaberriko Zaaiztian horri, ganerrian tella'at haiziak higitu dakoia othe? (Etxamendi, 2010: 151) <sup>19.</sup> Elkarrizketetan perpaus hori ez ezik, hurrengoa ere proposatu nien hiztunei euren iritzi gramatikala jasotzeko: <sup>(</sup>i) Zure gurasoek ez dute lan egin ote? Kasu bietan hiztunek ez dituzte aho batez onartu; beraz, hiztunen iritzietan eta literaturan dokumentatzen diren kasuen hedapen geografikoan oinarrituz, jokabide hori nafar-lapurteraren eremu mugatu batera zabaltzen dela ondorioztatzen dut, gaur egun behintzat, Erronkarin ere lekukotuta baitago. Esate baterako: <sup>(</sup>ii) Eztaukizia etxea sutan ote? (Estornés, 1985 43) Dena den, ez dago zalantzarik erabilera azpidialektala dela. Zaila da testuinguru horietan partikulak zer dakarren zehaztea, lekukotasun gutxi direlako. Dena den, adibide horiek ahalik eta xehetasun handienez aztertuz gero, honako ezaugarriak azpimarratuko nituzke. Alde batetik, hiztunak testuingurutik delako uste bat inferitzen du eta entzuleari galdera moduan aurkeztuz begi-bistakoa balitz bezala uler dezala nahi du, alegia entzulearen eremu partekatuaren zati izan dadin. Deskribapen hori bat dator neurri batean 4. azpiatalean jorratutako egiturarekin; egia esan, helburu hori lortzeko hainbat baliabide dituzte hizkuntzek (Malamud eta Stephenson, 2014). Jakina, hiztunak begi-bistakoa denarekin jolas dezake; hau da, (80) adibidean bere helburua entzulea zirikatzea denez, entzulea gazte batekin oheratzen delako proposizioa eremu partekatua izango balitz bezala aurkeztu nahi du hiztunak, nahiz eta ez dakien egia ote den edo nekez ondoriozta litekeen hori testuingurutik. Izan ere, zirikatze hori lortu besterik ezin da egin, galderaren proposizioa eremu partekatukoa edo begi bistakoa izango balitz bezala jotzen bada. Beste alde batetik, (52-53) bezalakoetan, 4. azpiatalean esan bezala, hiztunak ez du zalantzarik erakusten, segurtasun handia baizik. Horrelako testuinguruetan partikulak zalantzak adierazten dituen arren, perpausaren pragmatikak kontrako interpretazioa dakar. Ezaugarri hauek aintzat hartuta, perpaus-amaieran agertzen den ote-ren testuinguru horietan hiztunak bat egiten du entzuleari egiten dion galderaren edukiarekin eta entzulea berarekin bat etortzera behartzen du. Esaterako, (80) adibidetik berriro abiatuta, hiztunak proposizioa eremu partekatuaren parte izango balitz bezala aurkezten du, nahiz eta kasu horretan horren aldeko ebidentziarik ez daukan; honez gain, hiztunak entzuleak proposizioaren edukia onar dezala nahi du. Hortik dator, beraz, esaldiak duen zirikatzeko kutsua, ebidentziarik gabe entzulearen integritatea zalantzan jartzen duen proposizioa begi-bistakoa eta jakina dela adierazten baita eta entzulea horrekin bat egitera behartzen baitu. Halaber, gainerako adibideetan azalbide bera proposatzen dut; esate baterako, (81) adibidean entzuleak beste zereginak dituelako errealitate ukaezina izango balitz bezala aurkezten du hiztunak eta entzulea ideia honekin bat etortzera behartu nahi du, ihesbiderik eman gabe. Hona hemen (80-82) adibideetako testuinguruak orain proposatutako interpretazioa argiago geratuko delakoan: - (87) A: Ikusia ninan, bai, baina uste ninan ene senarra zela bere galtzerdien xerkatzen ari! Irriz itoka gure Maika. - B: Ez ninan uste ezkondua hintzanik, hi! Maitexa kurios. - A: Ezkondua izana ba, baina badakin, zahar batekin lo egitea zer laztura! Arnas estuka. - C: Orain gazte batekin xirea ote? Xaxik ere kitzikatu nahiz. - A: Bai, bai, eta harekin lo egitea zer lana! Hi, hi, hi! (Thikoipe, 2009: 58) - (88) A: A, beti telebista tzar horren aitzinean, hi! Ez ahal duk besterik egiteko ote? galdegin zion amak sartu bezain laster. Haugi afaltzera orain, prest duk! Nikolasek pantaila itzali zuen, kartabla goititu eta mahaian jarri afaltzeko (ibidem: 134) - (89) A: To, to, to! Nor deabru tiauk horiek? Badut xingola eta girgileria hot! - B: CRSak! Errana nian ba! (…) Eta ez duk oino fini: so egizie nor den haren gibeletik! Nausia! Enpresako nagusi handia! - A: Jia! Zer pasatzen da, lanen blokatzea ez zaiek gustatzen iduriz! - B: Beharrik egin dugula! Ez zitian sekulan higituko bestenez. Biba gu! - C: ALAIAkoak ere hor dituz, baina hek ez dituk merzedezian jinak! Botak soinen ditie bederen, atzoko labasien ondotik beharrezkoak dituk, ba! - A: Eta gu, zer gira ba? Ez girea bilkurarat gomitatuak ote? - B: Bai, bai, lasai. Jaun mera eta bi herritar «propriak» uste diat entzun dutala! (ibidem: 154-155) Laburbilduz, ote partikula esaldi-amaieran agertzen deneko galderetan hiztunak testuingurutik ondorioztatutako ideia bat plazaratzen du eremu partekatua eta begibistakoa izango balitz bezala, 4. atalean jorratutako erabileraren ildotik, eta entzuleari proposizioa zuzentzeaz gain, onartzera behartzen du ihesbiderik gabe. Hala ere, erabilera horren azterketa zaila da eremu dialektal mugatuan agertzen baita eta desberdintasun interpretatiboa lausoa baita; beraz oraingoz ezin dut deskribapen eta ekarpen xeheagorik egin, etorkizunerako utzi beharko dut ote partikularen pragmatikalizazioaren azterketa sakona. ## 8. Laburpena Artikulu honetan zehar ote-ren interpretazioa, edo interpretazioak, aztertu ditut eta haren erabilera nahiko homogeneoa den arren, ekialdeko hizkeretan erabilera bereizgarri bi garatu dituela proposatzen dut. Hasteko, erabilera orokorrean ote-k hiztunak proposizioaren gainean egiten duen gogoeta edota prozesu mentala adierazten du; hortik abiatuta gramatiketan jaso diren erabilera bi nagusiak azal daitezke: hiztunak proposizioaren egiazkotasuna darabilelako inpresioa, bere buruari galdetuko balio bezala interpreta daiteke (§3.1) eta, bestalde, proposizioaren egiazkotasunaz pentsatzeak zalantzak edukitzeko irudipena ekar dezake (§3.2). Interpretazio bien arteko erlazioa tipologikoki lekukotzen da: testuinguru deklaratiboetan hiztunaren proposizioarekiko engaiamendu txikia adierazten duen partikulak, testuinguru interrogatibo batean erabiltzen denean, entzuleak eman litzakeen erantzunei engaiamendu txikia esleitzen die, galdera konjekturalak sortuta. Halaber, ipar-ekialdeko hizkeretan orokortzen dabilen ote-ren erabilera pragmatiko bereizia dugu (§6): horrelako adibideetan hiztunak informazioa jaso nahi duen galderetan zuzentasun-maila apaltzea eta entzuleak galdeketa batean dagoela ez sentitzea ditu helburu partikularen erabilera horrek; datu tipologikoek ideia horren alde egiten dute, erabilera bertsua baitute errumanierazko oare eta mandarinerazko ha partikulek, besteak beste. Azkenik, esaldiaren amaieran agertzen den ote mota dugu (§7); nahiz eta haren interpretazioa argitu beharko litzatekeen, ezaugarri berezi bi mahaigaineratu ditut: bateko, erabilera hau ez duten hiztunek ez lukete ote testuinguru horietan erabiliko, ohiko kokapenean egonda ere; eta, besteko, ote-k horrelako kasuetan ez du hiztunaren ikuspuntua bakarrik adierazten; aitzitik, hiztunaren eta entzulearen arteko hizketa-txandan eragina eduki nahi du. # Erreferentziak - Altube, S. (1930): Erderismos, Euskaltzaindia, Bilbo. - Altzaga, T. (1994): Neskazar; Amantxi; Aterako gera; Biozberak, Sendoa Argitaldaria, Oiartzun. - Arotçarena, S. (1976): Grammaire basque, Jakin, Baiona. - Arrigarai, B. (1919): Euskel-irakaspidea: o sea Gramatica del euskera, dialecto guipuzcoano, San Buenaventura, Totana. - Astarloa, P.P. (1883): Discursos filosóficos sobre la lengua primitiva, ó Gramática y análisis razonada de la Euskara ó Bascuence, Pedro Velasco, Bilbo. - Azkue, R.M. (1891): Azkueko Resurreción Mariak eratu ta biurturiko euskal-izkindea, Astui-ko José-n Moldegintza, Bilbo. - Azurmendi, J.M. (1996): Ataungo euskara, Goiherriko euskal eskola kultur elkartea, Lazkao. - ––––––––––, (1998): Zegamako euskara. Goiherriko euskal eskola kultur elkartea, Lazkao. - Barandiaran, J.M. (1972): Obras completas, La Gran Enciclopedia Vasca, Bilbo. - Barbier, J. (1926): Piarres, S. Sordes, Baiona. - Bhadra, D. (2017): Evidentiality and questions: Bangla at the interfaces, Rutgers University, New Brunswick, NJ [Doktorego-tesia]. - Biezma, M. & Rawlins, K. (2017): «Rhetorical questions: Severing asking from questioning», in D. Burgdorf, J. Collard, S. Maspong & B. Stefánsdóttir (arg.), Proceedings of the 27th Semantics and Linguistic Theory Conference, Marylandeko Unibertsitatea, Maryland, 302-322. - Bilbao, B. (2002): Bermeoko euskera kresaltsua: aditza eta fonetika, Bermeoko Udala, Bermeo. - Blum-Kulka, S. (1987): «Indirectness and politeness in requests: Same or different?», Journal of pragmatics, 11(2), 131-146. - Burton, S. & Matthewson, L. (2015): «Targeted construction storyboards in semantic fieldwork», in M. R. Bochnak & L. Matthewson (arg.), Methodologies in semantic fieldwork, Oxford University Press, New York, 135-156. - Camino, I. (2009): «Mugako hiztun eta aldaerak ipar-mendebaleko Zuberoan», FLV, 111, 153-218. - Campión, A. (1884): Gramática de los cuatro dialectos literarios de la lengua euskara, Eusebio López, Tolosa. - Chaho, A. (1836): Études grammaticales sur la langue euskarienne, Arthus Bertrand, Paris. - Coniglio, M & Zegrean, I. (2012): «Splitting up Force, evidence from discourse particles», in L. Aelbrecht (arg.), Main clause phenomena: New horizons, John Benjamins, Amsterdam & Phidadelphia, 229-256. - Coyos, J-B. (2013): Zubererazko istorio, alegia eta ipuin irri-egingarri: Gure Herria aldizkariaren idazleak (1924-1939), Euskaltzaindia, Bilbo. - Davant, J-L. (2008): Zuberoako literaturaz: antologia laburra, Euskaltzaindia, Bilbo. - de Rijk, R. (1972): «Partitive assignment in Basque», ASJU, 6, 130-173. - ––––––––––, (2008): Standard Basque: A progressive grammar, MIT Press, Cambridge, MA. - Döring, S. (2007): Zur Kontextverschiebung bei deutschen Diskurspartikeln, Humboldt-Universität zu Berlin, Berlin & Boston [Master-amaierako lana]. - Eckardt, R. & Beltrama, A. (2018): «Evidentials and questions», Empirical Issues in Syntax and Semantics, 12, 121-155. - Elissalde, J. (1925): «Metsikorat», Gure Herria, 5(1-2), 53-81. - Escandell, M.V. (1987): La interrogación en español: semántica y pragmática, Universidad Complutense de Madrid, Madril [Doktorego-tesia]. - ––––––––––, (1999): «Los enunciados interrogativos. Aspectos semánticos y pragmáticos», In I. Bosque (arg.). Gramática descriptiva de la lengua española: entre la oración y el discurso–morfología, Espasa Calpe, Madril, 3929-3992. - Estornés, J. (1985): «Soilo'ren uzta: la cosecha de Zoilo», FLV, 17(45), 31-94. - Etxaburu, J.M. (1972): «Frases ondarresas», Euskera, 17, 104-111. - Etxamendi, E. (2010): Idazlanen bilduma 3, Maiatz, Baiona. - ––––––––––, (2011): Idazlanen bilduma 5, Maiatz, Baiona. - Etxepare, R. & Uria, L. (2016): «Microsyntactic variation in the Basque hearsay evidential», In B. Fernández & J. Ortiz de Urbina (arg.). Microparameters in the Grammar of Basque, John Benjamins, Amsterdam & Philadelphia, 265-288. - Euskaltzaindia (1987): Euskal gramatika. Lehen urratsak II, Euskaltzaindia, Bilbo. - Euskaltzaindia (2016): Euskararen Herri Hizkeren Atlasa. VII, Lexikoa, Izen morfologia, sintaxia, Euskaltzaindia, Bilbo. - Farkas, D.F. (2017): «Going beyond the prototypical: Special interrogatives and special declaratives», in Stanford Colloquium, Stanford University, Stanford, 2017ko abenduaren 8an aurkeztua. - Fonteyn, L. (2018): «The principle of no synonymy in language change: The facts and the fiction», in Manchester Forum In Linguistics, Manchesterreko unibertsitatea, Manchester, 2018ko apirilaren 26-27an aurkeztua. - Frey, W. (2018): «Root clause phenomena may depend on a private act or on a public act», in Clause Typing and the Syntax-to-Discourse Relation in Head-Final Languages, Universität Konstantza, Allensbach, 2018ko maiatzaren 15-17an aurkeztua. - Garmendia, J. (2014): «ote: hiztunaren ziurtasunik eza», Gogoa, 12-13, 7-26. - Gèze, L. (1873): Eléments de grammaire basque, dialecte souletin: suivis d'un vocabulaire basque-français et français-basque, Veuve Lamaignère, Baiona. - Harriet, B.M. (1741): Gramatica escuaraz eta francesez, composatua frances hitzcunça ikhasi nahi dutenen faboretan, Fauvet alarguna eta J. Fauvet, Baiona. - Hiriart-Urruty, J. (1971): Zezenak errepublikan [antologi-biltzaile Piarres Lafitte], Franciscanas Arantzazu, Jakin liburu sorta, Arantzazu. - Izutsu, K. & Izutsu, M.N. (2013): «From discourse markers to modal/final particles», in L. Degand, B. Cornillie & P. Pietrandrea (arg.), Discourse markers and modal particles: Categorization and description, John Benjamins, Amsterdam & Phidadelphia, 217-236. - Ithurry, J. (1895): Grammaire basque: dialecte labourdin, Lamaignère, Baiona. - Krifka, M. (2017): «Assertions and Judgements, Epistemics, and Evidentials», in Workshop 'Speech Acts: Meanings, Uses, Syntactic and Prosodic Realizations', Leibniz-ZAS Berlin, Berlin, 2017ko maiatzaren 29-31n aurkeztua. - Korotkova, N. (2018): «Less is more. Revisiting interrogative flip», in Workshop 'Meaning in non-canonical questions', University of Konstanz, Konstanz, 2018ko ekainaren 8an aurkeztua. - Labayen, A.M. (1932): «Mateo Txistu», in I. Gereñu (arg.), Antzerti 75 urte ondoren, Gipuzkoako Foru Aldundia, Donostia, 57-84. - Lafitte, P. (1944): Grammaire basque: (navarro-labourdin littéraire), Le Livre, Baiona. - Lakarra, J.A. (2019): «Bon-/bor-/bol familiaren berreraiketarako (II): Etimologia, partikulen historiaurrea eta hots-lege batzuen irregularitateez», in I. Epelde & O. Jauregi (arg.), Bihotz ahots. M.L. Oñederra irakaslearen omenez, UPV/EHU, Bilbo, 377- 396. - Landart, D. (1983): «Bai ala ez», Egan, 1-6, <http://www.teatro-testuak.com/gordailua/ LandartDBaiAlaEz.htm>. - Lardizabal, F.I. (1856): Grammatica vascongada, Ignacio Ramon Baroja, Donostia. - Larramendi, M. (1729): El impossible [sic] vencido. Arte de la lengua Bascongada, Antonio Joseph Villargordo, Salamanca. - Larrasquet, J. (1939): Le basque de la Basse-Soule orientale, C. Klincksieck, Paris. - Larre, E. (1987): «Bidea eta bizia», Herria, 1929, 1, <https://w390w.gipuzkoa.net/WAS/ CORP/DKPAtzokoPrentsaWEB/buscar.do?amicus=69560&lang=eu&anti\_ cache=1578174746513#>. - Larzabal, P. (1991): Piarres Larzabal idazlanak II, Elkar, Donostia. - ––––––––––, (1992): Piarres Larzabal idazlanak IV, Elkar: Donostia. - Lécluse, F. (1826): Grammaire basque, J.n-M.eu Douladoure / L. M. Cluzeau, Tolosa/ Baiona. - Littell, P.; Matthewson, P. & Peterson, T. (2010): «On the semantics of conjectural questions», in T. Peterson & U. Sauerland (arg.), Evidence from evidentials, University of British Columbia Working Papers in Linguistics, Columbia Britainiarreko Unibertsitatea, Vancouver, 89-104. - Lüders, U.J. (1993) The Souletin verbal complex: New approaches to Basque morphophonology, Lincom Europa, Munich & Newcastle. - Malamud, S.A. & Stephenson, T. (2014): «Three ways to avoid commitments: Declarative force modifiers in the conversational scoreboard», Journal of Semantics, 32(2), 275-311. - Matthewson, L. (2004): «On the methodology of semantic fieldwork», International journal of American linguistics, 70(4), 369-415. - Mitxelena, K. & Sarasola, I. (2017): Orotariko euskal hiztegia, Euskaltzaindia, Bilbo. - Monforte, S. (2018): «Question particles in Basque», Isogloss. A Journal on Variation of Romance and Iberian Languages, 4, 29-53, doi: https://doi.org/10.5565/rev/ isogloss.48 - ––––––––––, (2020a): Galderetako -a, al eta ote partikulak euskaraz: sintaxia, mikroaldakortasuna eta interpretazioa, UPV/EHU, Vitoria-Gasteiz [Doktorego-tesia]. - ––––––––––, (2020b): «Syntactic analyses of modal particles through the microvariation of Basque ote», Glossa: A Journal of General Linguistics, 5(1), 1-29. - ––––––––––, (2021): «On the pragmatic development of modal particles in Navarrese-Lapurdian Basque: Hori emain ote nauzu?», in S, Hancil, & A. Haselow (arg.), Studies at the Grammar–Discourse Interface, John Benjamins, Amsterdam, 58-75. - Montoya, E. (2004): Urdazubi eta Zugarramurdiko euskara. UPV/EHU, Vitoria-Gasteiz [Doktorego-tesia]. - Obenauer, H-G. (2004): «Nonstandard wh-questions and alternative checkers in Pagotto», in H. Lohnstein & S. Trissler (arg.), Syntax and Semantics of the Left Periphery, Interface Explorations, De Gruyter Mouton, Berlin & Boston, 343-384. - ––––––––––, (2005): «La syntaxe des questions non standard: les questions de surprise-désapprobation en bellunese», Recherches linguistiques de Vincennes, 33, 55-90. - ––––––––––, (2006) «Special interrogatives-Left Periphery, wh-doubling, and (apparently) optional elements», in J. Doetjes & P. González (arg.), Romance Languages and Linguistic Theory 2004, John Benjamins, Amsterdam & Philadelphia, 247-273. - Olano, M. (1998): Areso eta Leitzako hizkerak: (bertako hitz eta historian barrena), Nafarroako Gobernua, Iruñea. - Ormaetxea, J.L. (2005): Aramaioko euskara (azterketa dialektologikoa), UPV/EHU, Vitoria-Gasteiz [Doktorego-tesia]. - Orpustan, J-B. (2019): Basque et Français. Méthode abrégée de traduction Navarro-labourdin classique, Izpegi, Baigorri. - Pikabea, J. (2005): Aginaga: errioko jarduerak eta bertako hiztegia, Eusko Ikaskuntza, Donostia. - Tan, J. & Mursell, J. (2018): «Embedding evidence in Tagalog and German», in D. Ayou, A. Celle & L. Lansari (arg.), Tense, Aspect, Modality, and Evidentiality: Crosslinguistic perspectives, John Benjamins, Phidadelphia/ Amsterdam, 185-212. - Thikoipe, M. (2007): Hotz bero: ixtorioak, Maiatz, Baiona. - ––––––––––, (2009): Jin bezala, Maiatz, Baiona. - Van Eys, W.J. (1873): Dictionnaire basque-français, Maisonneuve, Paris. - Vanrell, M. d. M.; Ballone, F.; Schirru, C. & Prieto, P. (2014): «Intonation and its interfaces in Sardinian polar questions», Loquens, 1(2), e1-e16. - Villasante, L. (19809: Sintaxis de la oración simple, Editorial Franciscanas Aránzazu, Oñati. - Yang, X. & Wiltschko, M. (2016): «The confirmational marker ha in Northern Mandarin», Journal of Pragmatics, 104, 67-82. - Zubiri, I. & Zubiri, E. (1995): Euskal gramatika osoa, Didaktiker, Bilbo.
aldizkariak.v1-7-38	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 4 _1992_5", "issue": "Zk. 4 _1992_", "year": "1992", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	# EUSKARAZKO KULTURAREN GEROA EUROPA BERRIAREN TENOREAN\* ## Jokin Apalategi #### Filosofi eta Psikologi Fakultateko Irakaslea Gure belaunaldiak euskarazko kulturaren alde daraman borrokak Estatu nazioaren sorrerako hizkuntz politikaren filosofia du azken erreferentziatzat. Estatu-nazio horrek, berriz, sorrera demokratikoak izanik, harrigarri badirudi ere, hizkuntz politikan filosofia autoritarioa defenditu izan du beti. Eta gertakizun honek garrantzi handia du demokratiko erreferentzia demokratikoen barrenetik hizkuntz politika hori kontestatzera beharturik gaudenontzat. Bere legearekin mugan, amore ematerik ausartena eginaz, gaurko Estatu espainoleko nazioaren Konstituzioa, "espainola" ez diren hizkuntza batzu eskubidezkotzat onartzera ailegatu denean ere, ez bait da hizkuntz politikaren filosofia autoritario hori gainditzen, nahiz eta horren irudia saltzen entseiatu eta gure arteko zenbait inoxente siniste horretan erori. Are gehiago, Europa berriaren (Estatu-nazio Elkartuen) hizkuntz politikaren proiektuan lehen filosofia hura zilipurdikatzen bada ere, hizkuntz politika harekin eragindako desmasiak erreparatzeko asmorik ez denez ageri, euskarazko kulturaren geroa, traba berrietan sarturik aurkitzen da. Aterabideak? Jokabide nagusiak taiutuko ditugu. Ondoko lerroetan telegrama moduko gure arrazoi hauen bilduma detenimenduz azaltzen entseiatuko naiz. Goazen langintzara! <sup>\</sup> Testu hau Durangoko XXVI. Liburu eta Disko Azokan, 1991eko abenduaren 5ean, Sarrerako Hitzaldi bezala irakurri zen. ## Estatu nazioa eta euskarazko kultura* Estatu-nazioaren sorrerako hizkuntz politikaren filosofia Frantziako Iraultzarekin gauzatzen da, gero arrazoiaren azken inbentzio bezala mundu guztira esportatzeko. Eta Arrazoi nola arrazoitzen da? Bi neurri desberdinekin giza-gizarte fenomenoen arabera. Arrazoiak konkreto eta historikoarekin operatzen duenez, horren aldian aldizko balioaz galdezkatzen da. Ekonomia, politika, erlijioa alorreko desberdintasunei "pluralitatea" eskainiz ihardesten zaie. Antzinako erregimenetik zetozen gatazka nagusiak kontsentsuz erabakitzen dira: burges komertziante eta produktoreentzat lurlangintzako aristokraziaren kontsentimendua dago, hots, "laissez faire"; erlijiozko protestalarientzat, katolikoen etsipenezko ezagutza dago, ateo eta agnostikoen gorakadaren eraginaz; politikoentzat, alderdien onarpena dago, Erregetza absolutuaren bakartasuna ordezkatzen delarik. Baina, hizkuntza, kultura, tradizio administratibo-juridikoetan uniformitatea edo berdintasuna erabakitzen dira. Kontrakoa, pribilejioen atxekitzea omen litzateke. Arrazoitzeko molde bitxia, noski! Zergatik ikusten dira pribilejioak alor hauetan bakarrik? Ekonomia, politika edo erlijio alorretan pluralitatea onartzeak beste hainbat ez al zuen suposatzen pribilejioak atxekitzen jarraitzeko? Hizkuntza bakarraren filosofia berezitasun handiz defenditzen zaigu. Estatu-nazioaren ideologo nagusi den Grégoire apezak honela dio: "je crois aboir établi que l'unité de l'idiome est une partie intégrante de la révolution" (uste dut argi eta garbi dagoela hizkuntza bakarraren aukera iraultzaren parte osagarri dela).1 Aurrez aipaturiko pribilejioen atxekimenduko arrazoi akusatzaile horrezaz gain, positiboki defenditzen ere entseiatzen da. Baina, orduan, hizkuntza bakarraren defentsa hori arrazoi estralinguistikoekin egiten da, hots, argudio ekonomiko eta sozialen bidez: "dans l'étendue de la nation, tant de jargons sont autant de barrières qui gènent les mouvements du commerce et atténuent les relations sociales" (nazioren lurralde zabalean hainbat hizkuntza mordoilo egotea merkatal iharduera oztopatu eta harreman sozialak ahultzeko hesiak onartzea da.2 Halere, ezaguna da, apez beraren garaian egindako inkesta batek, hamabi milioi bakarrik zirela frantsesez zekitenak, agertzen zuela. Demokraziaren eta Arrazoiaren hizkuntza ematearen izenean, ordea, jendeei, inolako pietaterik gabe, frantsesa inposatzen zaie. Frantziako Estatuan garai horretan bizirik dirauten gainerako hogeitamazazpi hizkuntza-dialektoei erasotzeko agindua ematen da. Eta agindu horrek beti dirau. Baina, entzuleren batek ihardets diezadake, hori duela bi mendeko pentsakera eta portaera izan zen. Ez gaitezen igaroan amildu. Begirada altxa dezagun, igaroa ahantziz etorkizuna adiskidetasunean has dezagun. Nahi genuke! Hori da gure eskaria. Baina, eurek ez digute amorerik ematen. Besteak beste, ikus igaro egunetan Iparraldeko Amaia eta Xan euskaltzaleei zer errana izan zaien Pabeko frantses jujeen bidez, "ez dugu onartzen zuen defentsa euskaraz egin dezazuten, hizkuntza hori Frantses Errepublikan "ofiziala" ez delako". Euskarak ez du askatasunik, are gutiago berdintasunik hori horrelakotzen duen Konstituzioak iraunen dueno. Estatu-nazioaren hizkuntz politika aipaturiko filosofia fundatzailera mugatuko deno aldizka debekatuta eta beti marginatuta gertatuko bait da euskara. ## Autonomi estatutua eta euskarazko kultura Puntu honetan ihardespen berri bat ere jaso nezake: Frantses Errepublikan, beharbada bai, baina, Espainiako demokrazian autonomi estatutuen bidez egon den euskararen "ofizialtzeak" guzti hori gainditua du. Are, objekzio hori jarri didanari bere alde duela aurrez aipaturiko frantses juje horien aburua erranen diot. Izan ere, Amaia eta Xanekin batera, tribunal beraren aitzinean eta gorabehera berberagatik epaitzen zen Txatarras izeneko Hegoaldeko euskaldunari, euskaraz bere defentsa egiteko baimena luzatu bait zioten bere hiritartasun-agiria babesten duen Espainia Estatuko Konstituzioak euskara "ofiziala" deklaratzen duelako. Baina, egia al da euskararen "ofizialtze" horrek Estatu-nazioaren hizkuntz politikan dagoen filosofia fundatzailea ezabatu duela, ala eta beste zerbait da guzti hori? Izan ere euskaldun anitz da gaur, arrazoitze hau hala-hala irentsiz, euskararen egungo malurak eta galerak euskaldunon utzikeriaren, ahuleziaren, nahiezaren, etabar banako eskasien bizkar ematen duenik. Gaur egun ere, gure artean moda-modan dago, eta ez dut honekin egin behar ez denik erran nahi, euskararen arloko euskaldunen portaerak estatistikatzea eta horren ondorioz morala egiten ihardutea. Ikusi euskara dakigunok guti bagara, jakinaz gero dugun portaerak zenbat gehiago ahultzen gaituen. Bestela balitz, beti euskaraz elkarri eginen bagenio ez legoke etsipenerako arrazoirik, aurrerakada baizik. Gure banako portaeraren esku dago bada, gaur egun euskarak aurrera ala atzera egin dezan. Egia al da arrazonamendu hau? ## Inola ere ez! Zergatik? Ez noa banako portaeren ikerketan agertzen dena ukatzera. Are guzti hori horrela dela aitortzera baizik gezurtatu behar dut. Eginkizun honi gure euskarazko kulturaren etorkizunerako hil ala bizikoa bait deritzot. Gure ez-axolaz gain beste oztoporik ez ote dago euskarazko kultura bilakatzen joan dadin eta etorkizuna ziurtaturik ukan dezan? Beste gisa batez galdera pausaturik, gaur egun euskarazko kulturarentzat dagoen onarketa kolektiboa eta bere ondoriozko egokitze erakundetiarrak edozein Estatu-nazioren hizkuntzarentzat bezalakoak direla erran al dezakegu? Egia da Espainol Estatu-nazioak autonomi estatutuak onartzearekin hizkuntz politikan aldaketa bat eragin duela. Halere, Estatu-nazioaren hizkuntz politikaren filosofia fundatzailea baztertu izan denik ondoriozta al dezakegu? Inola ere ez! Lehen euskararentzat heriotza bortitzaren espektakulua jende aurrean errepresentatzea onartzen zen. Arrazoiaren izenean euskarak ez zuela bizitzeko arrazoirik erranez, euskaldunarentzat zigorra legetuaz jazarpena eragiten bait zen. Orain aldiz, euskarak arnasa hartzen jarrai dezakeela onartzen denean, iraupena ukan dezan beharrezko duen janaritzea oztopatzen zaio. Janaritua ez izanaren ondorioz arnasa hartzea amaitzen bazaio berriz, guk ez diogu arnasarik kendu erraten zaigu. Adibide batekin egoera historiko hau deskribatuko dugu. Gaur egun, jakina denez, Euskal Herrian euskaraz egiteko eskubidea du gura duen edonorrek. Halere, orainokoan, azpimarra dezagun, banakoaren alorreko eskubidean gaude. Erran nahi baita, aurreko erregimenean ez bezala nornahik duela bere etxetik at, kalean bezala lantegian edo komertzioan euskaraz mintzatzeko eta itauntzeko eskubidea. Besterik da, ordea, itaunduak itauntzaileari erantzunik emanen dion ala ez. Baldin euskararik badaki, ziurrenik bai, eta gogoz gainera, ez bait dago gaizki ikusita euskaraz egitea. Baina ez badaki, "ez dakit" lehor-lehor, ala eta "barkatu baina ez dakit" edo eta "ikasten ari naiz", erantzun diezaioke. Honerarteko guztia onargarria da. Arrazoiak trumoika bait dira norbaitek gaurko Euskal Herrian euskara ez jakiteko. Eta gehienean inor pribaturi ezin zaio errealitate horren errurik aurpegiratu. Itaun-egilea, ordea, instituzio publikoen zerbitzu batera hurbiltzen bada, eta euskaraz egiten badu, herriko-etxean, ikastetxean, Foru Aldundian, Eusko Jaurlaritzan etabar.etan, ez al ditu aurrez aipaturiko erantzun bertsuak jasoko? Tamalez, bai! Gehienean ez dakit! Eta hau ez al da euskararen ezagutza kolektiboa ukatzea? Erran nahi baita, euskaldunak euskaraz hitz egiteko eskubidea onartuta duelarik ere, instituzio publikoen zerbitzuek euskaldunari euskaraz erantzuten ez dioten bakoitzean euskalduna ukatuz diskriminatu egiten dutela. Honen errannahia garbia da: euskara ez dagoela Euskal Herriko kolektiboaren ongi amankomun bezala onarturik. Gure egunkarietan berri arrunta gertatzen da irakurtzen dugularik honelako edo halako tokian leihaketa publikoan euskara eskatu delako leihaketa inpugnaturik gertatu dela. Arrazoia: euskaraz ez dakiena diskriminatzen omen da. Baina, eman berri dugun adibidea kontutan, ezin al da erran, zerbitzu publikorako euskaraz ez dakiena hautatzen den bakoitzean euskaldunen kolektiboa diskriminatzen dela? Halere, diferentziak nabarmenak dira bi kasuetan. Lehenean, banako bakar bat diskriminatzen da, eta gainera edozein profesiotan diskriminatu. Erran nahi baita, injinerutza-zerbitzu bat betetzeko leihatzen bada, injineru-formazioa ez duen oro lanpostu horretarako diskriminaturik gertatzen dela. Baina, diskriminazio hori onuragarri da egin behar den zerbitzurako. Bigarrenean, ordea, giza kolektibo bati zor zaion zerbitzu bera diskriminatzen da, hots, kolektibo baten ongi amankomuna zapuzten da. Halere, azken diskriminazio hau dela eta salaketa egiten baduzu inongo jujeak ez dizu arrazoirik emanen; aldiz, lehenei beti beren alde jartzen diete arrazoia. Ondorioa berez doa: Estatu-nazioak autonomi estatutuaren aroan ere euskarazko kulturari ez dio onartzen ezagutza kolektiborik edo eta ongi amankomunaren erakundetzerik. Arrazoitze honen hastapeneko hitzetara itzuliz, euskarari arnasa hartzea baimendu zaionean janaritzea ukatzen jarraitzen zaio. Beste hitz batzurekin, euskarari eskubidea onartzen zaionean (banako alorrekoa dela erran behar da), beharrezkotasuna (ongi amankomun bezala erakundeturik egon behar lukeena) debekatzen zaio. Gaur egun euskarazko kulturak bizi duen arazorik handiena bada, oraingoz ere, euskara ongi amankomun bezala erakundeturik ez egotea da. Askok uste badu ere euskarak erakundetze alorrean baduela beharrezko guztia, bere aburua ustela gertatzen da. ## Europa berria eta euskarazko kultura Europa berriaren erakundetzetik ez ote zaigu helduko falta dugun hori? Bada dugunaren mugak agertzen diren bakoitzean Europa berriari falta dugunaren emaitza atribuitzeko joerarik duenik. Horrela erran ohi da, Europak osatuko gaitu, bizkortuko gaitu, beteko gaitu. Zer erran dezakegu Europa berriak hizkuntz kulturaz egindakoaren arabera euskarazko kulturarentzat bertatik jarrai daitekeen geroaz? Euskarazko kulturarentzat Europa berriaren eraikuntzatik datozen berriak, txarrak dira. Ikus dezagun horren zergatia. Europako Parlamentuaren hastapenetik beretik bere hizkuntz kulturen arazoa abordatu izan da. Abordatze horretan erabilitako terminoak ondoko hauek izan dira: lehenik eta behin konstatazio bat, "egia da hizkuntz kulturen egungo egoera Babeleko dorrearena dela, pairaezinezkoa, alegia. Baina, hizkuntza bizien artetik bat edo bakar batzu hautatzea guztiok horretara plegatzeko, diskriminazio onartezina litzateke.3 Zer aterabide gelditzen den orduan? Dugun status quo hori salba dezagun. Norena? Estatu-nazioen hizkuntzena, noski. Honela Europako Komunitateko partaide guztiei hauxe gomendatzen zaie, Europako Estatu-nazio desberdinetako hizkuntzak, elkarrekin, bakoitzak bere Herrian zabalkundea bultzatuaz, promozionatzen saiatzeko.4 Erabaki honen gakoa ingelesak gainerako hizkuntzei kausitzen dien ezin geldituzko erosioan datza. Izan ere ingelesa denok dakigunez merkatal hizkuntza bakar gertatzen ari da, eta aldi berean kultur eliteen hizkuntza ere bai. Erosio berari muga jarri nahirik, Europako Parlamentuak ESPE-RANTOaren ideia ere (hizkuntz artifizial neutroa) planteatu izan du. Europako Parlamentuko erabaki batek hauxe dio: "RECOMMANDE á la Commision, au Conseil, eta aux Etats membres d'étudier à fond le caractère propédeutique de l'Esperanto ainsi que son introduction dans les écoles de la Communauté, non comme une fin en soi, mais comme un moyen permettant d'apprendre plus facilement les langues vivantes".5 (Parlamentuko Hizkuntz Batzordeari, Kontseiluari, Estatu bazkideei Esperantoaren izaera propedeutikoa sakonki ikastea eta Komunitateko eskoletan sarreraztea gomendatzen zaie, ez berezko xede bezala, hizkuntza biziak errezago ikastea baimenduko duen bitarteko bat bezala baizik). Guzti honek gogoeta bat merezi du gure arrenkuraren ikuspegitik eramanez. Europako Komunitatea instituzio politiko bezala bermatzen doan heinean, Estatu-nazioa eta bere betiko planteamenduak erlatibizatzen hasi dira. Hizkuntz kulturaren gaian nazio etnikoen hizkuntz-kulturekiko hain portaera autoritarioa ukan duen Estatu-nazioa, Europako Komunitate politikoaren bilakaera orduan bere arrazoiketa propioen presuner atzematen da: ez dago Europako hizkuntza bakar baterako bidea hartzeko prest. Eta bai, hori zen bere arrazoiaren logika. Estatu-nazioan hizkuntza bakarraren alde erabilitako argudio guztiek balio dute Europako Elkarte Bateratuarentzat arrazoizko hura nahi bada. Baina, Estatu- -nazioaren arrazoizko hura ez zen Arrazoia, noski. Alde batetik bada kontradikzioa konstatazio hau, eta bestetik, hartu den bideak adierazten duen aurreranzko ihesa. Izan ere, logikoa, Estatu-nazioen hizkuntzentzat erabakitzen dena nazio etnikoen hizkuntzentzat onar zitekeen, baina, azken hauekiko ez dago pietaterik, ez dago inolako kontsideraziorik, betikoan jarraitzen da. Europako Komunitateko Estatu- -nazioek jazarri dituzten nazio etnikoen hizkuntz kulturekiko erreparazio historiko bat deklaratuaz gero, euren heinean emanen ez dituzteneino euskarazko kulturak diskriminazio instituzionala pairatzen jarraituko du. Ez da egia bada Europa berriak hutsunea beteko digunik. Gure maluran oraino afrontatu beharko dugun arerio berri bat egituratzen ari zaizkigu. Aterabideak? Estatu-nazioaren lehentasunak ezabatzetik igarotzen dira. Europa berriak bere hizkuntz kultura desberdinetako kolektiboekin zuzeneko hitzarmen libroa eraiki beharko du. Hizkuntz kultura batek, handia ala tipia izan, beste hizkuntz kultura edozeinen mailako tratamendu instituzionala balio bait du. Ondotik hizkuntz kultura kolektibo bakoitzaren barne planteamenduak datoz. Guk euskarazko kulturari dagokionean, Estatu-nazio ereduaren, Estatu-nazio autonomi estatutu emailearen eta Europa berriaren Instituzio politikoen eskaintza ikusirik, gure iraupena taiutu beharra dugu. Bi ardatzen gainean eraiki behar dugu: euskarazko kultura ongi amankomun bezala gizarte-erakunde guztietan zerbitzatuko duen estatus-egoera lortuz, eta erakundetze hori lortzeko bidean bezala lortu ondoko egoeran jarraituki dinamizatzaile izanen den euskarazko kulturaren mugimendu soziala atxekiaz. Halere, azken esaldi honek norbait aztora dezake. Nola uler daiteke aldi berean euskarazko kultura erakunde- -estatusean eta mugimendu sozial jarraituan? Soziologiazko ideia guti bat duen edozeinek bait daki, erakundeturiko fenomenoa eta bere mugimendu soziala bi aldi bereiztutan bakarrik eman daitezkeela. Bata eta bestea kontrajarriak gertatzen bait dira. Guk orduan absurdu bat proposatzen ote dugu? Ez da hori! Guk proposaturikoak, gaurko munduan hizkuntz kulturek daramaten gatazkan, bizirik irauten jarraitzeko, beti mugimendu sozialean eratu beharra azpimarratzen du. Edozein Estatu- -nazioren hizkuntz kulturarentzat irauten jarraitzeko mugimendu sozialean eratu beharra kondizio gertatzen ari bada, euskarazko kulturak beharrezkotasun-estatusa lortu gabe duenean, are du mugimendu sozialean eratu behar hori justifikatuago. Erne bada, euskarazko kultura beste zazpi mila urtez bizirik ikusi nahi bada. Euskarazko kulturari zola eman dioten bizimolde historikoak aldaketa sakonean sarturik daude, eta ez da aski hiriko eta industriako bizimoldeak idatziari emandako erakundeetan errotzen saiatzea. Gure tribulazioa hain zuzen honetan datza, hots, alor horiek bere garaian ez ditugula okupatu, eta atzerapen handiz, azkar eta presaka gabiltzala galdu denbora berdindu nahirik. Aurrera, noski, eginkizun horretan! Baina, ohar gaitezen deabru- -erritmoa duten gizarte historikoetan sartuta gaudela, eta etengabe alor berriak irekitzen zaizkiola edozein hizkuntz kulturari. Horietan garaian garaiz sartzen ez dena galbidean amilduko da. Inprentaren aurrean, euskarak ahozkotasunetik ateratzeko zuen beharra hain ongi intuitu zuen Etxeparek, "euskara jalgi hadi plazara", erran izan bazigun, nik neuk euskarari informatikak eta audio- -bideoaren teknikek ireki dizkiguten plaza berrietara osotasunez eta salto- -brinkoka jalgitzeko eskaria eginen nioke. Euskarazko kulturari betetzeko gelditzen zaizkion eginbeharrak ez ote dira larriegiak? Amildegi irteera gabean ez ote dago euskarazko kultura ehortzia? Euskarazko kultura bizi dugun kolektibo sozialaren apreziazio soilaren baitan dago erantzuna. Kondizio materialak kondizio, guk aterabidea egiteko ausardia badugu, lortuko dugu. Aldiz gure entseiua, simulazio bat besterik ez bada, gizakiemazteki triste izanen gara. Ez dezagun euskarazko kultura bizimodu alorreko arrazoiz estal. Euskarazko kulturak ez du bera beste arrazoirik behar. Euskarazko kulturaren arrazoia plazaratzean euskaldunen gainerako arrazoi guztiak makur daitezela. Gaurko europar gizarteak noizbait gizaki-emaztekien kondiziora itzultzen badira euskarazko kultura altxor preziagarri dela jabetuko dira. Euskarazko kulturak bakarrik ematen bait digu antzinako indoeuropear gizaki-emaztekien berri. Eta gizaki- -emaztekiok ezin dugu memoria kolektibo hura hondaratzen utzi. Halere, orainarteko oihaneko legearekin Europa berria kudeatzen bada, Estatu-nazioaren babesean bilakatzen joan diren europar hizkuntz kulturak galzorian ikusiko dira. Eta nork iraunen du? Erne eta ohartun egonez mugimendu jarraituan definituko denak. Hau izan dadila euskarazko kulturaren jarrera. Kosta ahala kosta, argiturik dabilenaren indarrarekin, geurea dena atxekiaz aurrera! #### Oharrak - 1 Ikus, Rapport de Grégoire à la Convention Nationale, sarrera eta oharrak, A. Gazier-ek idatziak dira, Paris-en, Pedone argitaletxea, 1880, berrargitalpena berriz Ginebran, Stalkine argitaletxea, 1969. - 2 Ikus, Rapport de Grégoire à la Convention Nationale, sarrera eta oharrak, A. Gazier-ek idatziak dira, Paris-en, Pedone argitaletxea, 1880, berrargitalpena berriz Ginebran, Stalkine argitaletxea, 1969. - 3 Ikus, dokumentuak 1-331/79, Coppieters-en proposamena, eta 54,563 1980ko uztailaren 18koa, avis Patterson. Era berean, 1-306/82 dokumentuak, Nyborg txostena eta 1982ko urriaren 14eko Erabakiari buruzkoa, J.O.C. C 292 zb. 96 orrialdea, 82-11-8 - 4 Ikus Luc Bayer de Ryke-ren txostena, 1-83/84 dokumentua, era berean 1984 eko apirilaren 13an onartutako erabakia (J.O.C. 84-5-14 koa, c 127 zb. 139 eta hurr. orrialdeak.) - 5 Estatu partaideetan atzerritar hizkuntzen irakasketa hobetzeko xedearekin egindako Erabaki-proposamena. Ikus, Chiti-Batelli, Communication internationale et avenir des langues et des parlers en Europe, Presses d'Europe argitaletxea, Nizan, 1987, 160. orrialdea.
aldizkariak.v1-6-220	{ "domain": "hezkuntza", "id": "tantak_Zk.32 _2004_5", "issue": "Zk.32 _2004_", "year": "2004", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "tantak", "edition": null }	# Piaget eta Psikologia Mikel Haranburu Oiharbide Nortasun Ebaluaketa eta Psikologi Tratamendurako Saila Euskal Herriko Unibertsitatea Psikologia Fakultatea GAKO-HITZAK: Lehen Hezkuntza. Nerabezaroa. Adimena. Afektibitatea. Borondatea. ## 1. PIAGETEN IBILBIDE PSIKOLOGIKOA Piaget Suitzako Neuchâtel-en jaio zen 1896an. Bere aitak historiarako eta literaturarako zaletasun handia zuen eta lan sistematikoaren balioa irakatsi zion semeari. Bere ama oso argia eta adoretsua zen, baina «tenperamentu neurotikokoa», eta horrek zertxobait asaldatu egin zuen familiaren bizitza. Psikologia ikasten hasi zenean, bere amaren osasun psikologikoaren nahasteei azalpenak bilatzen saiatu zen Piaget, psikoanalisiaren eta psikologia patologikoaren bidez. Baina, berehala hasi zen normalitatea eta adimena ikertzen ere. Psikologian irakurri zituen lehen autoreak W. James, Th. Ribot eta Janet izan ziren. Baina, Neuchâtel-en psikologia esperimentaleko laborategirik ez zegoenez, teorizatu eta idatzi besterik ez zuen egiten. 1918an, Neuchâtelen Biologian doktoratu ondoren, Zurichera joan zen, eta han hartu zituen psikologia esperimentaleko lehen ikasgaiak; han entzun zituen E. Bleuler eta C. Jung-en hitzaldiak ere. Aukera izan zuen, baita ere, Pfister psikoanalistarekin bere amaren neurosiaz eztabaidatzeko. Nolanahi ere, Piageti ez zitzaion oso atsegin Zuricheko giro intelektuala. Nahiago zuen errealitate normalaren azterketa, «inkontzientearen maltzurkeriak» aztertzea baino. Horrela, 1919an Parisera joan zen, psikologia, logika eta zientzien filosofiari buruzko ikasketak egitera. Han praktikak egin zituen Santa Ana klinikan, Dumasen psikologia patologikoko ikasgaiak jaso zituen eta Lalande nahiz Brunschvicgekin logika eta zientziaren filosofia ikasi zituen. Binetek sortutako haurraren psikologiaren laborategian, Burten arrazonamendu-testak estandarizatzen lan egiteko aukera sortu zitzaion. Hasieran gogo handirik gabe ekin zion lanari, baina berehala aldatu zen bere jarrera, haurrek testei emandako erantzun zuzen eta (batez ere) okerren azpiko prozesuak aztertzeko aukera ikusi zuenean. Simon doktorea gehiegi konturatu gabe, pare bat urte jardun zen Piaget haur normalen hitzezko arrazonamodua analizatzen, haiei galderak eginez eta ariketak aurkeztuz. Salpétrière-ko haur anormalekin lan egiteko baimena ere lortu zuen, eta han hasi zen zenbakiei buruzko ikerketak egiten. Bide honetatik aurkitu zuen Piagetek bere iker eremua. Hor amaitu zen Piageten aro teorikoa, eta aro induktibo eta esperimental bati hasiera eman zion. Adimenaren enbriologia moduan ulertzen zuen Piagetek psikologia. Horregatik, haurren pentsamenduaren ikerketari ekin zion, giza ezagutzaren izaera eta garapena argitu zitzakeela pentsatuz. Haurraren pentsamenduaren forma logikoak poliki-poliki garatzen direla, eta prozesu logiko eta psikologikoen artean paralelismo bat badagoela ikusi zuen. 1920tik 1922ra bitartean psikologiako zenbait artikulu idatzi zituen. Alfred Binet Elkartean emandako psikoanalisiari buruzko hitzaldi bat biltzen du batek. Beste artikulu bat Claparède-k zuzentzen zuen Archives de psychologie aldizkarira bidali zuen. Claparède garai hartako haurraren psikologiaren ordezkari nagusienetako bat zen. Artikulua argitaratzeaz gain, Jean-Jacques Rousseau Institutuko Ikasketa Zuzendari postua eskaini zion Clarapèdek; Genèveko lanpostu hori onartu egin zuen, Parisen hasitako psikologia genetikoko ikerketak jarraitu ahal izango zituela pentsatuz. Genèvera heldu zenean, gogamenaren edo adimenaren sorreraren ikerketari berrekingo ziola pentsatzen zuen. Adimenaren egitura elementalak induktiboki ikertu ondoren, pentsamenduaren arazoari eta epistemologia biologiko eta psikologikoari ekin nahi zion berriro. Baina, uste baino luzeago gertatu zitzaion: berrogei bat urtez jardun baitzen psikologiaren arlo horretan lanean, gero berriro ikerketa epistemologikoei ekiteko. Nolanahi ere, psikologia landu bazuen ere, ez zen psikologia berarekiko interesagatik izan, biologiaren eta ezagutzaren analisiaren artean filosofia ez zen zerbaiten beharra zuelako baizik. Egitasmo hauek buruan zituela ekin zion lehen hezkuntzako ikasleen ikerketari, J.J. Rousseau Institutuaren babesean. Ikerketa hauen emaitzak haurraren psikologiari buruzko bere lehen bost liburutan eman zituen ezagutzera: Haurraren hizkuntza eta pentsamendua (1924), Haurraren jujamendu eta arrazonamendua (1924), Haurraren mundu-ikuskera (1926), Haurraren kausalitatearen ikuskera (1927) eta Haurraren judizio morala (1932). Piagetek dioenez, liburu horietan ondorioak ateratzeko garaian ez zen behar bezain zuhurra izan, jendeak gehiegi ez zituela irakurriko eta irakurlego zabalago batentzat sintesi egokiagoak prestatzeko dokumentazio moduan balioko ziotela pentsatzen baitzuen. Baina, harrera oso ona izan zuten liburuek, eta lurralde anitzetako unibertsitateetatik dei egin zioten bere ideiak ager zitzan (Frantzia, Belgika, Ingalaterra, Estatu Batuak, Espainia, Polonia etab.). Bere lehen ikerlan hauen hutsuneen artean aipatzen du Piagetek hizkuntzaren eta adierazitako pentsamenduaren ikerketara mugatu izana. Haurraren logika ulertzeko, haren solasaldi eta berbazko elkarreraginetan zentratzen zen. Geroago konturatu zen objektuak eskuztatzea eta esperimentatzea ere beharrezkoa zela, eragiketa intelektualen sorrera ulertzeko. 1925ean jaio zen Piageten lehenengo alaba, 1927an bigarrena, eta 1931n, berriz, semea. Bere emaztearen laguntzaz nahikoa denbora hartu zuen haur horiek behatzeko eta ikertzeko. Ikerketa horien emaitzak honako hiru liburuotan eman zituen: Adimenaren jaiotza haurrarengan (1937), Errealaren eraikuntza haurrarengan (1937), Sinboloaren formazioa haurrarengan (1945). Haurrarengan oraindik hizkuntzarik agertu ez denean ere, sentimen-mugimenezko ekintzek eragiketa intelektualak nola prestatzen dituzten agertzea izan zen ikerketa horien emaitza nagusia. Haurraren logika ikertzeko, berak manipula zitzakeen objektuetara haren solasaldia zuzentzea beharrezko zela ikusi zuen. Neuchâtelen 1925etik 1929ra bitartean irakatsi ondoren, berriro Genèveko Unibertsitatera itzuli zen, Pentsamendu Zientifikoaren irakasle moduan, eta J.J. Rousseau Institutuko Zuzendari Laguntzaile gisara. Eragiketa konkretuen azterketak egitura operatibo orokorra aurkitzeko aukera eman zion. 1940an Psikologia Esperimentaleko katedra eskuratu zuen eta Psikologiako Laborategiko Zuzendari izendatu zuten. Psikologiako Elkarte Suitzarraren lehendakari ere izan zen, hura eratu ondorengo lehen hiru urteetan. 1939tik 1945era bitartean, haurraren pertzepzioaren garapena aztertzen jardun zuen, pertzepzioaren eta adimenaren arteko zerikusia hobeto ezagutu eta Gestalt teoriaren baieztapenak frogatu asmoz. Denboraren, mugimenduaren eta abiaduraren ideien garapena ere aztertu zuen, 1928an Einstein-ek berak aholkatu zion bezala, «abiaduraren intuizioen eraketa iraupenaren nozioaren menpe ote zegoen jakiteko». 1950 inguruan, Essai de logique opératoire eta Essai sur les transformations des opérations logiques idazten ari zen bitartean, Inhelder egiten ari zen ikerketen emaitzak ikusi zituen; horrela jakin ahal izan zuen, pentsamendu konkretutik formalera pasatzeko, pentsamendu konkretuaren garaian eskuratutako bi gaitasun koordinatzea beharrezko zela: elkarketa logikoaren eragiketa alderantzikatzen jakitea eta harreman baten erreziprokoa kontsideratzen jakitea, hain zuzen ere. Piagetentzat pentsamendu arrazionalaren bereizgarri nagusia itzulkorra izatearena da: itzulkorra edukiaren aldetik (kontserbazioaren printzipioak), itzulkorra logikaren ikuspegitik eta itzulkorra funtzionamendu psikologikoaren aldetik. 1952tik 1963ra bitartean, psikologia genetikoa irakatsi zuen Sorbonako Unibertsitatean. 1955ean, De la logique de l´enfant à la logique de l´adolescent argitaratu zuen, Inhelderekin batera. 1956an Rockefeller Fundazioaren sostengua lortu zuen, Genèveko Epistemologia Genetikoko Zentroa sortzeko. Zentro hori sortuta berehala jabetu zen zibernetikaren aurrerapenez eta adimen artifizialaren sorreraz. Orekaren problematikatik orekatzearen problematikara igaro zen. 1959an argitaratu zuen, Inhelder-ekin batera, Genèse des structures élementaires. Pertzepzioari buruzko Gestalt Psikologiaren ikerketez interesaturik, pertzepzioari buruzko ikerketetan iragan zituen beste 20 bat urte. 1961ean argitaratu zuen Les mécanismes perceptifs. 1966an argitaratu zituen L´image mentale eta La psychologie de l´enfant. 1968an, berriz, Mémoire et intelligence eta Le structuralisme. 1971 urtean erretiratu egin zen. Unibertsitateko Irakaskuntza utzi eta ikerketa psikogenetikoak bultzatzen jarraitu zuen. 1980an argitaratu zuen Les formes élémentaires de la dialectique, eta urte horretan bertan hil zen. Bere ikerketa bizitzaren lehen zatian haurraren pentsamenduaren edukia aztertzen jardun zuen; gerora, edukiaren azpiko oinarrizko prozesuak aztertzeari ekin zion: adimenaren funtzioen egiturak aztertzeari. Piageten arabera, ezagutza-egituretan antolatua dago adimena, eta egitura horiek ezagutzea izanen da psikologiaren lana. Gizakiak ingurumenera egiten duen moldaera da adimena Piagetentzat. Moldaera horren baitan asimilazioa eta egokitzea bereizten dira. Alde batetik, ingurunea bere egituretara asimilatzen du gizakiak; bestaldetik, bere egiturak ingurunera egokitzen ditu. Piaget asko interesatu zen psikoanalisiaz. Psikoanalisi didaktiko bat egin zuen, zer ote zen jakiteko. 1922an Berlingo psikoanalisiaren kongresuan hitzaldi bat eman zuen Freuden aurrean, haurraren pentsamendu sinbolikoaz. 1933an artikulu bat argitaratu zuen Revue Française de psychanalyse-en, psikoanalisia eta garapen intelektualari buruz. 1971n, inkontziente afektibo eta inkontziente kognitiboari buruzko hitzaldi bat eman zuen Psikoanalisiaren Elkarte Amerikarraren osoko bilkuran. ## 2. OREKATZEA, GARAPENAREN OINARRI Oreka lortzeko egiten den ibilera bat da Piagetentzat garapen psikikoa. Ezagutzan aurrera egiteko egitura kognitibo orokorrak garatu behar dira; ez da nahikoa ezagutza espezifikoen batuketarekin. Eta egitura orokor horien garapena asimilazio eta egokitze prozesuen orekatzean oinarriturik dago. Asimilazioan organismoaren egituretara integratzen ditu subjektuak kanpoko elementuak. Inguruneko informazioa bere egituretara biltzen du subjektuak. Berezkoak edo bereganatuak dituen jokaerak darabiltza subjektuak asimilazioan. Adibidez, txirrin bat ematen badiogu haurrari eta hura txupatzen hasten bada, asimilazio fenomenoaren aurrean gaude. Egoera berri baten aurrean, lehendik dakiena baliatzen du asimilazioak. Baina, ezagutza ez da asimilazio soilean oinarritzen; horrela balitz, bere fantasien munduan biziko litzateke subjektua. Asimilazioarekin batera, egokitzea ere beharrezkoa da ezagutzak aurrera egingo badu. Egokitze fasean subjektuaren eskema eta egiturak aldatu egiten dira, jasotako informazioaren arabera. Lehendik eskuratutako jokaera batek balio ez duenean objektu baten gain ekiteko, jokaera berri bat landu behar da. Ezagutza-egituren aurrerapenerako, prozesu bion arteko orekatzea gertatu behar da. Lehendik dakienaren edo lehengo eskemen eta datu berrien arteko gatazka kognitiboaz konturatzea beharrezkoa da ezagutzan aurrera egiteko; baina, gatazkaz jabetzen denean, bere eskemak egokitu egin behar ditu subjektuak. Adimenaren orekatzeari dagokionez, haurren ideien egonkortasun eta koherentziarik ezari, helduaren ideien sistematizazioa nagusituko zaio. Bizitza afektiboari dagokionez ere, sentimenduen arteko oreka adinarekin handitzen joanen da. Gizarte harremanak ere gero eta egonkorrago bihurtuko dira. Hala ere, esan behar da Piagetentzat adimenaren eta afektibitatearen goi funtzioak ez direla garatzen oreka egonkor baterantz, oreka mugikor baterantz baizik. Piagetek, bide honetatik, orekatzearen prozesuan bi alderdi osagarri bereizten ditu: orekatzearen egitura aldakorrak, batetik, eta estadioen arteko funtzionamendu iraunkorrari dagokiona, bestetik. Honela, adimenaren jardueraren antolamendu formak egitura aldakorrak dira; baina ekintzara eramaten duten interesen funtzioak estadio guztietan komunak dira. Ekintza guztiek premia bati erantzuten diote, eta premia desoreka baten agerpena da. # 3. ADIMENAREN ETA AFEKTIBITATEAREN ARTEKO PARALELISMOA Etengabeko paralelismoa aurkitzen du Piagetek bizitza intelektualaren eta bizitza afektiboaren artean. Adimenaren, afektibitatearen eta gizartekoitasunaren garapena bereiztezinak eta giza jokaeraren alderdi osagarriak dira. Hiru alderdion eboluzioa deszentrazio baten moduan ulertu behar da. Norbere ekintzan zentraturiko adimen mota batetik unibertso objektibo eta deszentratu batera iragaten den bezala, niaren eta ingurunearen arteko bereizi gabeko egoera batetik, ni bereizi baten eta beste pertsonen edo gauzen arteko elkartrukezko multzo bat eraikitzera iragaten da subjektua. ## 3.1. Sentimen-mugimenezko jokaeren alderdi afektiboa Sentimen-mugimenezko jokaeren alderdi afektiboari dagokionez, haur titi-edalearengan «erreflexu afektiboak» agertzen dira lehenik. Adibidez, lehen beldurrak agertzen dira, oreka galtzearekin lotuta. Berehala agertzen dira norbere jarduerarekin loturiko oinarrizko sentimenduak edo afektu perzeptiboak: atsegingarria dena, desatsegina dena, mina… Oinarrizko jarduera funtzional hauetan tentsio eta lasaitze egoerak txandakatu egiten dira: kinada atsegingarrietaranzko tentsioa, kinaden lorpenaren ondorengo lasaitzea eta organismoaren asebetetzea. Testuinguru honetan haurraren irribarreak izaera biologikoa du hasieran eta ez du pertsonak ezagutzen dituenik adierazten. Pertsonak norbere erreakzioetan oinarritutako zentroak dira. Agertzen dituzten emozio primarioak, berriz, «erreflexu afektiboak» dira. Afektibitatearen maila honetan niaren eta nia ez denaren arteko mugarik ez dago. Norbere gorputzean eta ekintzan zentraturiko afektibitatea daukagu. Egozentrismo bat agertzen du, Narzisorik gabeko (kontzientzia pertsonalik gabeko) nartzisismo moduko bat. Bospasei hilabeteko haurrarengan jokaerak eta asimilazio eskemak konplexuagotzen doaz eta asebetetzeak biderkatu egiten dira, asebetetze fisiko batetik asebetetze psikologiko batera iraganez. Ezaguna eta ezezaguna, pertsonak eta gauzak bereizten eta pertsonak imitatzen hasten da haurra. 11-12 hilabeterekin harreman objektalak agertzen dira; nia eta bestea bereizten jakitea eta bestea afektibitatearen objektu bihurtzea eskatzen dute harreman objektal hauek. Honela, objektuaren eskema eraikitzen denean, afektibitatearen beste maila bat agertzen da: objektuaren aukeraketari dagokiona. Egoera afektiboak hasiera batean haurraren ekintzei loturik agertzen dira, barneari eta kanpoari dagokiona bereizi gabe. Baina, kanpoko objektuak bereizten doazen neurrian, gizabanakoen arteko sentimenduak agertzen hasten dira. Objektuaren aukeraketa objektuaren eraikuntza intelektualarekin batera doa. Objektu aukeraketa hau amarengana zuzenduko da lehenik, eta aitarengana eta ingurukoengana gero. Deszentrazio afektiboa hau gertatzeko, deszentrazio kognitiboa batek ere gertatu behar izan du. Objektu iraunkorrak eraiki dituen neurrian, haurraren afektibitatea objektu iraunkor diren kanpoko pertsonei atxikitzen zaie. Haurraren hasierako unibertsoa bere gorputz eta ekintzetan zentratua da, objektu gabeko mundua, mundu egozentrikoa. Lehen 18 hilabeteetan deszentrazio prozesu bat gertatuko da, eta prozesu horren buruan, beste objektuen arteko objektu baten moduan kokatuko du bere burua haurrak, objektu iraunkorrez osaturiko unibertso batean. Piagetentzat alderdi kognitiboaren garapen honek badu bere pareko garapen afektiboa: alderdi kognitiboa norberaren ekintzan zentraturiko mundu batetik unibertso objektibo eta deszentratu batera iragaten den bezala, alderdi afektiboa ere, niaren inguru fisiko nahiz sozialarekiko bereizi gabeko egoeratik niaren eta besteen bereizkuntza egoerara doa. Piagetentzat deszentrazio afektiboa eta deszentrazio kognitiboa korrelatiboak ziren. ## 3.2. Afektibitatea eragiketa aurreko estadioan Hizkuntzaren agerpenari esker iraganeko ekintzak gogora ditzake haurrak, eta etorkizunekoak aurre-ikusi edo aitzinatu ere bai, hitzezko errepresentazioaren bidez. Sentimen-mugimenezko mailan ez zegoen objektu afektiborik, hartu-eman zuzenetik at; eragiketa aurreko etapan berriz, gogamenezko irudiei, oroimenari, joko sinbolikoari eta hizkuntzari esker, desagertuta gero ere presente iraun dezake objektuak. 2 urtetik 7 urtera bitarteko haurrarengan hitzezko errepresentazioaren agerpenak aldaketa batzuk dakartza afektibitatearen mailan ere: gizabanakoen arteko sentimenduen (sinpatiak, antipatiak, begirunea etab.) eta barne afektibitatearen agerpena. Hizkuntzaren agerpenari esker, haurrak iraganeko gertaerak oroit ditzake eta etorkizunekoak aurreikusi ere bai; aurreko estadioan kontaktu zuzenaren garaian bakarrik existitzen zen objektu afektiboak, objektua fisikoki desagertuta ere iraun egingo du orain, errepresentazio mentalari esker. Errepresentazio horri esker, besteekiko begirunea, sinpatia eta antipatia eta norbere buruaren balioaren kontzientziaren moduko afektu berriak agertzen dira. Portaera guztietan afektibitatean oinarritzen dira portaera horren eragileak eta dinamismoa; erabilitako teknikak eta bitartekoak egokitzea, berriz, adimenari dagokio. Piagetentzat ez dago intelektual soila den ekintzarik: sentimendu anitzek, interesek, balioek… esku-hartzen dute. Eta ez dago ekintza afektiboa soilik: maitasunak ulerkuntza eskatzen du. Afektibitatea eta ulerkuntza elkarrekin doaz, bai objektuen aurrean gertatzen diren portaeretan, bai pertsonen aurrean gertatzen direnetan. Hala ere, pertsona batzuk gauzez edo abstrakzioez gehiago interesatzen dira, eta beste batzuk pertsonez gehiago interesatzen dira; horregatik, batzuek sentimentalagoak dirudite, eta besteek lehorragoak. Eragiketa aurreko maila honetan hiru fenomeno afektibo hartu behar dira kontuan: premiari loturiko interesa eta baloreak, sinpatiazko eta antipatiazko harremanak eta begirunean oinarrituriko sentimendu moralak. Oraindik ez du haurrak moral autonomorik, eta begirunea bere bi osagaietan (afektibitatea eta etsaigoa) disoziaturik du. Errealismo morala da nagusi eragiketa aurreko egituran: eginkizunak eta balioak legetik sortzen dira, ez legearen asmoetatik. Estadio honetan hiru berrikuntza nabarmentzen ditu Piagetek, alderdi afektiboari dagokionez: - —Gizabanakoen arteko sentimenduen (afektuen, sinpatien eta antipatien) garapena, ekintzen sozializazioari loturik. - —Heldu eta haurren harremanetatik sorturiko sentimendu moral intuitiboen agerpena. - —Interes eta balioen arauketa, pentsamendu intuitiboarekin erlazionatua. Interesa da osagai afektiborik oinarrizkoena; premiari lotua doa. Objektu baten eta premia baten arteko harremana agertzen du; objektu bat interesgarri izango da, premia bati erantzuten dion neurrian. Pentsamendu intuitiboaren garapenarekin, interesak biderkatu eta bereizi egiten dira, mekanismo energetikoak eta balioak bereiziz. Interesak bi alderdi ditu: alde batetik, energiaren arautzailea da, pre- miari erantzuten dion neurrian, nekea gutxitzen baitu (interesak: ekintzaren motibazioak); bestetik, interes ugari agertzen dira, eta ondorenez helburu ezberdin ugari. Helburu horiek izango dira balio sistema baten oinarri. Honela, interesetatik balioetaraino heltzen da haurra (balioak: ekintzaren helburuak). Norbere jarduerari loturiko interes eta balioei estuki erantsita daude auto-balorazio sentimenduak: gutxiagotasun sentimenduak edo gehiagotasunezkoak. Norbere arrakastak eta porrotak balioen eskala batean kokatzen dira, subjektuaren pretentsioak igo edo jaisteko. Horrela, bere buruaz duen iritzia osatzen doa gizabanakoa eta horrek oihartzun nabariak edukiko ditu garapen osoan. Bereziki, larritasun batzuk porrot errealei loturik agertzen dira, eta besteak, irudimenezko porrotei lotuak. Baina, balore anitzen sistema honek baldintzatu egiten ditu gizabanakoen arteko harreman afektiboak. Pentsamendu intuitibo edo errepresentatiboa hizkuntzaren bidez gizabanakoen arteko elkartruke intelektualekin loturik dagoen bezala, pertsonen arteko sentimendu espontaneoak balioen elkartruke aberatsetik sortzen dira. Haurraren inguruarekiko komunikazioa hasten denean, sinpati eta antipatien jokoa garatzen hasiko da; aurreko estadioan agertutako oinarrizko sentimenduak osatzen eta bereizten joango dira. Norbere interesei erantzuten dieten eta baloratzen dituzten pertsonekiko sinpatia agertuko da. Sinpatiak, beraz, elkartrukeetarako aukera emango duen balioen eskala komun bat eta elkar baloratze bat suposatzen du. Honela, antipatia desbaloraziotik sortzen da; eta hau, zaletasun komunen gabeziatik eta balioen eskala komun baten gabeziatik sortzen da. Haur txikiaren balore gehienak amaren eta aitaren irudietatik datoz. Aipatzekoak dira begirunea eta beldurra. Begirunea da lehen sentimendu moralen jatorria. Errespetatua denak aginduak eta kontsignak ematen dizkio errespetua dionari. Haurraren lehen morala obedientziarena izanen da, eta ongiaren lehen irizpidea, gurasoen borondatea. Balio moralak ez dira erregulazio espontaneoak, sinpatia edo antipatia bezala, baizik arauetatik datoz. Nolanahi ere, estadio honetako sentimenduak ez dira sisteman antolatzen, intuitiboak izaten jarraitzen dute. Lehen haurtzaroko moralak heteronomo izaten jarraitzen du, kanpoko borondate derrigortzaile baten menpe baitago. Balioak sistema batean antola daitezen, beharrezkoa da sentimendu moralek nolabaiteko autonomia lor dezaten eta begiruneak aldebakarreko izateari utz diezaion, elkarrekiko bihurtzeko. Heteronomia honetatik abiatuta uler liteke gurasoen irudiarekiko identifikazioa eta hartatik eratortzen den erruduntasun sentimendua, begirunea bere bi osagaietan banatzen denean: afektibitatea eta etsaitasuna. Eta erruduntasun sentimendu honek orienta dezake subjektua larritasunaren gisako sentimenduetara edo auto-zigorketaren moduko jokaera desbideratuetara. Maila honetako bizitza afektiboaren garapenaren lorpenik handienak, beraz, interesak, gizabanako arteko balio espontaneoak eta balio moral intuitiboak dira. Eragiketa aurreko estadio honetan funtzio semiotikoa garatzen da, elkartrukeak sozializatzen dira eta afektuak egonkortzen dira. Elkarrekiko sentimenduak garatzen dira, eta norberaren balioztatzearekin loturik dagoen etsaitasuna nabarmentzen da. Piagetentzat alderdi afektibo, sozial eta ezagutzazkoak bereiztezinak dira. Sentimen-mugimenezko aroan objektuarekin harreman zuzena zegoen artean gordetzen zen objektu afektiboa; objektua desagertzean, ezin ekar zitekeen oroimenera. Irudi mentalari, jolas sinbolikoari, oroimenari eta hizkuntzari esker, objektu afektiboa beti presente dago eta beti ari da ekiten, baita fisikoki presente ez dagoenean ere. ## 3.3. Eragiketa konkretuen garaiko afektibitatea 7 urtetik 12 urtera bitartean bere egozentrismo sozial eta intelektualetik askatzen da eta koordinazio berrietarako gai bihurtzen da haurra. Gizabanako ezberdinen ikuspegi ezberdinak koordinatzen ditu logikaren bidez; afektibitateari dagokionez, koordinazioen sistema horrek lankidetza eta autonomia pertsonalaren moral bat sortzen du. Besteen ikuspegia ulertzeko gai bihurtzen da haurra. Hizkuntza egozentrikoa desagertu egiten da, eta eztabaida posible gertatzen da. 7tik 12 urte bitarteko haurraren afektibitatean sentimendu moral berriak agertzen dira, eta, batez ere, borondatea antolatzen da, nia hobeto integratuz eta bizitza afektiboa modu eraginkorragoan arautuz. Haurren arteko lankidetzan eta gizarte bizitzako formatan oinarrituta, elkarrekiko begirunea agertzen da sentimendu berri bezala. Gizabanakoek elkarri balio pertsonal parekidea egozten diotenean hasten da elkarrekiko begirunea; elkarrekiko estimutik eta autoritatea ordezkatzen duen lankidetzatik sortzen da eta kanpoko obedientziatik ezberdin diren sentimendu moral berrietara eramaten du haurra. Adibidez, arauetan gertatzen diren aldakuntzei dagokienez, 7 urte baino gehiagoko haurrak modu zorrotzagoan eta koordinatuagoan jartzen dira arau komunen esanetara. Arau berria benetako arau bihurtuko da, borondate komunaren adierazpen bada. Jokalarien arteko itun moduko batetik sortu dira joko-arauak. Hemen, elkarrekiko begirunearen ideia agertzen da: araua errespetatua bada, ez da kanpoko borondate baten emaitza delako, adostasun esplizitu edo isilpeko bat dagoelako baizik. Esanekotasunean oinarritutako moral baten ordez, elkarrekiko begirunean oinarritutako moral bat nagusitzen da orain. Elkarrekiko begiruneak, beraz, anartean ezezagunak zitzaizkion sentimendu moral batzuetara eramaten du haurra: jokalarien arteko ondradutasuna (tranpak egiten ez badira, ez da galarazita daudelako, gizabanakoen arteko akordioa hausten dutelako baizik), laguntasuna eta abar. Zuzentasunaren sentimendua ere elkarrekiko begirunetik eratorria da. Gainera, elkarrekiko begiruneak balio moralen antolamendu berri batera eramaten du haurra. Bere kontzientzia moralak autonomia bat lortzen du, lankidetza morala eskuratzen du; ondradutasunak, zuzentasunaren zentzuak eta erreziprozitateak balio pertsonalen sistema arrazionala osatzen dute maila honetako haurrengan. Bestalde, borondatea agertzen da arrazoiaren eragiketen baliokide afektibo bezala. Borondatea sentimendu moral autonomoen funtzionamenduari loturik dago. Ez da, beraz, haren aztarnarik aurretiko estadioetan. Piagetentzat, borondatea ez da energiarekin nahastu behar. Bere helburuak lortu bitartean irauten duen haurrak borondate handia duela esatea ez da nahi eta nahi ez zuzena. Borondatea ez da energia bera, energiaren erregulazioa baizik; erregulazio horrek, joera batzuk faboratzen ditu, besteen kaltetan. Borondatea, intentziozko ekintza orokorrarekin ere nahastu ohi da. Baina, borondatea alferrikakoa da asmo (intentzio) finko bakar bat dagoenean: joeren edo intentzioen gatazka dagoenean agertzen da; adibidez, tentaldi atsegingarri baten eta eginkizun baten arteko gatazka dagoenean. Zertan datza borondatea, Piagetentzat? Azpiko joera indartsua (atsegin desiratua) eta goi-joera ahula agertzen dira gatazkan. Borondatearen ekintza, goi joera ahula bultzatu eta arrakastara eramatean datza. Oraingo egoerarekiko deszentratu egiten du borondateak subjektua, bere eskalako balio iraunkorretara itzultzeko. Borondatea edukitzeko, beraz, balio eskala iraunkor bat eduki behar da. Egia esan, gizabanakoaren jarduerari loturik dauden oinarrizko sentimendu guztiek arautzen dute energia. Adibidez, arautzaile harrigarria da interesa: lan batean interesatzea nahikoa da hura egiten jarraitzeko indarrak aurkitzeko. Baina, balioen eta interesen sistemak barne energiak arautzen baditu ere, intuitiboa eta itzulgaitza da erregulazio hori. Borondatea, berriz, itzulkorra eta eragiketa baten parekoa da. Borondatea eragiketa intelektualekin batera garatzen da. Judizio moralei dagokienez ere, haurra hasieran heteronomoa da. Agindua ematen duenaren presentzia beharrezkoa da legeak bere indarra gorde dezan. Agindua eman duena aurrean ez badago, legeak indarrik ez du. Gerora ordea, aitaren edo autoritate irudiekin identifikatu egiten da haurra, eta boterea iraunkortu egiten da. Horrela, haurra, nolabaiteko autonomiara heltzen da. Beraz, Piageten arabera, ezagutza erreakzioak, erreakzio ludikoak, afektiboak, sozialak eta moralak bilduko dituen batasun funtzional bat gertatuko da orain. Hasieran familiara mugatzen zen afektibitatea giza-talde zabalagora hedatuko da orain. Sentimendu moralek elkarrekiko begirunearen aldera eboluzionatzen dute. Sentimendu sozialei dagokienez, hasieran koordinaziorik eta bereizkuntzarik ez zen nabari norberaren eta besteen ikuspegien artean; orain, ikuspegien koordinazioa eta lankidetza gertatzen dira. ## 3.4. Nerabezaroko afektibitatea Nerabezaroko afektibitateak lorpen bikoitza dakar berekin: nortasuna eta helduen gizartea integratzen ditu. Zer da nortasuna eta zergatik ez da lantzen nerabezarora arte? Nia eta nortasuna bereizi egiten dira, eta neurri batean elkarri kontrajarriak daude. Nia egozentrismo kontziente edo inkontzienteari loturik dago, eta norbere jardueraren erdigune modukoa da. Nortasuna, berriz, nia diziplina bati menpekotzetik sortzen da. Nortasun indartsuduna ez da dena bere berekoikeriaren inguru birarazten duena eta menperatu ezin dena, baizik ideial bat bereganatzen duena edo kausa baten alde egiten duena, bere borondate guztiarekin. Eragiketa formalen garai honetan, norbanakoaz gaindiko balio ideialak, ideial arrazionalak, estetikoak edo politikoak sortzen dira haurraren buruan. Sentimenduak eta balioak «bizitza programa» batean integratzen dira. Bere balioen sistema pertsonalaren berezitasuna azpimarratzen du nerabeak. Nortasunak lankidetza eskatzen du: anomiari eta heteronomiari oposatzen zaion autonomiatik gizarte harremanetan elkartasuna agertzea. Haurtzaro amaieran (zortzitik hamabi urtera bitartean) hasten da beraz nortasuna, arauen eta balioen antolamendu autonomoa gertatzen denean eta joeren erregulazio eta hierarkizazio moralaren bidez borondatea sendotzen denean. Nortasunak modu berezi batean integratzen du nia, sistema berezi batean; sistema pertsonal berezia eta koordinazio autonomoa eskatzen du nortasunak. Nortasuna egoteko «bizitza programa» bat beharrezkoa da, borondatearentzat diziplina iturri eta lankidetza tresna izango dena. Baina, bizitza egitasmo horrek pentsamenduaren esku-hartzea eskatzen du, eta horretarako pentsamendu formalaren edo hipotetiko-deduktiboaren maila lortzea beharrezkoa da. Nortasunak lankidetza programetan integratu behar duenean eta egitasmo autonomoei erantzun behar dienean, niarengandik deszentratu egin behar du, baina desoreka datorkeenean, beregan zentratzera joko du berriro ere. Horrela gertatzen da nerabearen egozentrismoa. Bere bizitza programaren berezitasuna eta erreformarako gaitasuna gehiegi azpimarratzetik sor liteke egozentrismo hori. Haur txikiak bere burua hartzen du erreferentzia ardatz gisa, eta imitatzen dituen helduak baino gutxiago sentitzen da; aparteko mundu moduko bat eraikitzen du horrela, helduen munduarena baino eskala txikiagoan. Nerabeak, berriz, bere nortasun sortu berriari esker, helduaren berdin sentitzen du bere burua, baina hauengandik ezberdin sentitzen da eta bere mundua antzaldatuz haiek gainditu nahiko lituzke. Nerabeak, beraz, alde batetik eskuzabalak eta altruistak dira, baina bestaldetik egozentristak eta megalomaniakoak. Sentimendu erlijiosoa ere nerabezarora arte ez da integratzen norberaren bizitza sisteman. Honela, beraz, proiektuen eta bizitza programen bidez, helduen gizartean txertatzen da nerabea. Egia da nerabeak maitasuna edireten duela, baina bere berrikuntzaren alderdi bat besterik ez da hori. Maitasunaz interesatzen da, baina maitasun hori ideala da, neurri handi batean. Bizitza sozialari dagokionean ere, gizarteaz interesatzen da, baina interesatzen zaion gizartea aldatu eta berriztatu nahi duena da, eta gizarte errealari buruz mespretxua sentitzen du, ez da hartaz interesatzen. Gizartearen berrikuntzaren premiari buruzko adostasuna erabatekoa da nerabeen artean. Nolanahi ere, gizartearekiko benetako moldaera nerabea erreformatzaile izatetik hezurmamitzaile izatera iragaten denean gertatuko da. Esperientziak pentsamendu formala eta gauzen errealitatea uztartzen dituen moduan, ametsen mundua gainditzeko biderik onena egoera konkretuan lan egitea da. Nerabearen metafisika, grina eta megalomania sorkuntza pertsonalerako benetako prestakuntza-bide dira; sortzaile handiengan jarraipen bat ikusten da 11-12 urteko nortasunaren eraketaren eta geroagoko sorketa lanaren artean. Haurraren adimenaren, afektibitatearen eta gizartekoitasunaren garapenaren deskribapenari begira, zenbait paralelismo aurki genitzake Freud eta Piageten artean: haurraren hasierako adualismoaren eta narzisismoaren artean, objektuaren eraikuntzaren eta harreman objektualen artean, judizio moralaren estadioaren eta superniaren eraketaren artean eta abar. Baina, Freuden kasuan garapenaren eragilea eboluzio afektiboa litzatekeen bitartean, Piagetengan orekatzearen prozesua eta eboluzio intelektualaren nagusigoa nabarmentzen dira. Piagetentzat ez dago intelektual soila den jokaerarik, ez eta afektibo soila denik ere; jokaera guztiek dituzte bi alderdiak. Orekatzeak ez du eskemen eta eragiketen alderdi intelektuala bakarrik ukitzen, alderdi afektiboa ere bai baizik. Asimilatze eta egokitze intelektuala dagoen bezala, asimilatze eta egokitze afektiboa ere badago. Gauza ezagunekiko interesean agertzen da asimilazio afektiboa, eta gauza berriekiko interesean egokitze afektiboa. Eragiketa aurreko errepresentazioetatik errepresentazio konkretuetara iragaten den moduan, afektu intuitibo eta aldakorretatik afektu normatiboetara, sentimenduen kontserbazioaren lekuko diren afektu iraunkorretara iragaten da. Afektu horiek sistema egonkorretan koordinatzen dira. Plano afektiboan borondatea izanen da plano intelektualean deszentrazioa denaren analogoa. Oreka-forma garaiena eragiketa formalen garaikide diren sentimendu ideologikoekin lortzen da. Piagetentzat afektibitateak energia ematen du, baina egiturarik edo formarik ez du ematen. Balio eskalak eta borondatea ez dira egitura afektiboak. Egitura afektiboak pertsonekiko harremanen alderdi kognitiboa dira. Beste pertsonekiko jokaeren eta beste objektuekiko jokaeraren arteko bereizkuntza egokiagoa da Piagetentzat, kognitibo eta afektiboasren artekoa baino. Eboluzio intelektual, afektibo eta sozialaren arteko kidetasuna azpimarraturik ere, garapen intelektuala jartzen du garapen afektibo eta sozialaren baldintza bezala. Piageten nortasunaren ikuspegia kognitiboa dela esan daiteke, beraz. ## 4. PIAGET, EPISTEMOLOGO Filosofiaren esparruan kokatu zen psikologia denbora luzez. Introspekzioaren mugez konturatzean, berriz, portaeraren azterketan zentratu zen psikologia; psikologia zientifikoa filosofiatik bereizten hasi zen, psikologoek beren elkarte propioak eratu zituzten, eta gauzen izaera eta esentziari jaramon gehiegirik egin gabe, behagarria dena aztertzen hasi ziren. Piagetentzat, psikologia zientifikoaren eta filosofikoaren arteko muga metodo kontua zen: batak metodo esperimentalagoak zerabiltzan bitartean, besteak metodo erreflexiboagoak eta espekulatiboagoak zerabiltzan. Psikologiak hipotesi egiaztagarriak darabiltza; filosofiak darabilen introspekzioa, berriz, niarengan zentratua da. Bi metodoen arteko diferentzia, beraz, niarekiko deszentrazioari dagokiona da. Piagetentzat, askatasunaren arazoaz arduratzen ez bada zientzia, egiaztapen esperimentalerako bitartekorik ez duelako da. Piageten arabera, XIX. mendeko asoziazionistek sentipen eta irudien elkarketa mekanikoz azaldu nahi izaten zuten dena. Erreakzioz sortu ziren amerikarren Funtzionalismoa, Gestalt Psikologia eta Psikoanalisia. Hala ere, joera positibistak behin eta berriro nagusitu dira, gertakarien eta legeen maila gainditzeko kezkarik gabe, azalpen edo teoria interpretatzaileekiko ardurarik gabe. Piagetentzat, ordea, bere garaiko enpiristentzat ez bezala, interpretazioa beharrezkoa da. Legeak ezartzeaz gain, legeen dedukzio eta koordinazioaz gain, legeen dedukzioa «ereduen» forman hezurmamitu behar da. Arrazoia ez datxekie legeei, ez eta legeen koordinazio edo dedukzioari ere. Benetako arrazoia eredu posibleen dibertsitatean aurkitu behar da. Piagetek eskola gestaltikoaren eragin nabaria izan du. Pertzepzioaren eremuan batez ere, multzoko egiturari garrantzi handia eman dio, haurraren eragiketa intelektualek osotasun egituratu bat eratzen dutela adieraziz. Adimenaren teoria genetiko eta interakzionistaren aldeko agertu da beti, baina genesia eta elkarreragina subjektuaren ekintzen eta eragiketen mailan kokatzen ditu. Pentsamenduaren garapenaren etapak formalizatzeko ahaleginean, proposizio logikoen lau eraldakuntzen taldearen deskribapenak nahiko ongi agertzen du eragiketa formalen aroa, baina eragiketa konkretuen estadioaz ezin esan liteke gauza bera. Horretaz gain, Piagetek, bere garaiko konduktismoaren aurrez-aurre eta garaiko ikerketak kontuan hartuz, nerbio sistemaren eta organismoaren jarduera espontaneoaren existentzia azpimarratu zuen: kinada-erantzun eskema ez da norabide bakarrekoa, zirkularra baizik. Horregatik, «kaxa beltzaren» ereduaren aurrez aurre, kinada, organismoa eta erantzuna biltzen zituen eredu zirkularraren alde egin zuen Piagetek. Psikologiaren eta biologiaren arteko harremanei dagokienez, prozesu psikikoak elkarketa bidez azaltzen zirenean, nerbioen elkarketaren isla moduan ikusten ziren elkarketa psikikoak. Pauloven erreflexu baldintzatuak ere elkarketa horien kidekotzat jo ziren. Baina, Paulovek laster agertu zuen goi mailako jarduera nerbiosoek erraietako mekanismoen gain eragina zutela. Bi seinaleztapen sistema aurkitu zituen: sentimen-mugimenezkoa eta hizkuntzazkoa. Hizkuntzazko seinaleztapenak behe mailako baldintzapenen gain eragina zuela egiaztatu zuen. Gainera, erreflexu baldintzatuek ez dute garun-azala bakarrik ukitzen, dienzefaloak ere esku hartzen du erreflexu horietan. Aldi berean, kontuan hartzen ditu Piagetek psikologia sobietarrak landutako eredu zibernetikoa eta Fessard-en aurkikuntzak. Azken honek agertzen duenez, ikaskuntza ez dago nerbio adar berrien eta sinapsi berrien eraketaren menpe, baizik jadanik eratutako loturen funtzionamendu berriaren menpe. Antolamendu biologikoaren eta ezagutzaren artean badira loturak, baina horrek ez du azalpen erredukzionistarik sostengatzen. Sistema arautzaile bat da genoma, eta hark inguruneko tentsioei ematen dien erantzun gisa hartu behar da fenotipoa. Esan nahi baita, adimena ez dela osaturik irteten, ez dagoela nerbio sisteman preformatua, baizik urratsez urrats eraikitzen dela (Fodor eta Karmiloff-Smithen teoriekin kontraesanean). Pertzepzioaren ikerketei dagokienez, Piagetek kontuan hartzen ditu new look korrontearen ekarpenak, afektibitatearen eta faktore sozialen eraginari dagozkionak batez ere. Adimenaren genesiaren azterketaren bidez hurbildu nahi du Piagetek epistemologiara. Baina, ez da zientzien historiaren genesitik abiatzen, beste epistemologo batzuek egin duten moduan; ontogenesiari heltzen dio, haur txikien behaketaren bidez. Piagetentzat, haurrak bi ikasgai handi ematen dizkigu: batetik, unibertsoa ez dago aurrez antolatua; urratsez urrats antolatzen (objektuak, espazioa, denbora, kausalitatea…) da; bestetik, irakaslearengandik zerbait ikasiko bada, haren pentsamendua berreraiki beharra dago. Haurraren psikologiak irakasten digu garapena benetako eraikuntza bat dela. Piagetek bi esperientzia mota bereizten ditu: esperientzia fisikoa eta esperientzia logiko-matematikoa. Lehena, objektuen gain ekinez lortzen da; bigarrena, ekintzetatik ateratzen dena da. Eragiketa intelektualak ekintzetatik irteten dira eta ekintza barneratuetan dautza. Eragiketa horiek sistemetan eta egituretan antolatzen dira. Piagetentzat, subjektuaren ekintzen koordinaziotik sortzen da matematika; fisika, aldiz, objektuen nolakotasunetatik eratzen da. Hori dela eta, klasearen, harremanaren edo zenbakiaren nozioak ez dira objektuetatik abstraitzen, haien gain egiten diren ekintzetatik baizik. Era berean, egitura espazialak ere ekintzetatik abstraitzen dira, eta ez objektuetatik. Matematiken eta fisikaren espazioak elkarrekin zerikusirik ez ote dute ba? Piagetentzat, haurraren nozio matematikoak errealitatearen gain egindako ekintzetatik datoz, eta ekintza horietan errealitatearen ezaugarriek garrantzi handia dute. Badirudi, beraz, Piaget bere buruarekin kontraesanean sartzen dela, matematikaren ikuskera hain idealista ematen digunean. Nolanahi ere, Piagetek orri asko idatzi zituen psikologiaren, logikaren, matematikaren nahiz fisikaren arteko harremanei buruz. Esate baterako, denborazko iraupenetik independentea den abiadurari buruzko auzian, Piagetek aurkitu zuen denboraren nozio eta pertzepzioak abiadurari egiten diola erreferentzia. Jasotze-data: 2004-5-19 Onartze-data: 2004-12-20 Abstract This paper begins by briefly reviewing Piaget's exceptional work as a researcher. His concept of development is regarded as a combination of assimilation and accommodation, or as a dynamic balance between intellectual, emotional and social development. Intellectual and emotional development and decentration go hand in hand, so that emotional involvement with other persons is crucially related to their cognitive construction as consistent objects. A brief description of the emotional object is carried out from the perspective that genesis of moral emotion emerges from respect, and that genesis of rules emerges form the idea of mutual respect. Will and personality are described in Piaget's terms respectively as an emotional equivalent to rational acts and a driving principle responsible for the control of energy, and as a life programme which requires a certain level of formal thinking. The exposition concludes by suggesting some parallelisms between Piaget and Freud and briefly reviewing the epistemological perspective on Piaget's work. Keywords: Primary education. Adolescence. Intelligence. Affectivity. Will. Comenzamos con un breve recorrido de la extraordinaria labor investigadora de Piaget. Planteamos su concepción del desarrollo como una combinación entre la asimilación y la acomodación, como un equilibrio dinámico entre el desarrollo intelectual, afectivo y social. El desarrollo intelectual y afectivo, la descentración intelectual y afectiva van a la par, de tal forma que la adhesión afectiva a otras personas está íntimamente ligada a su construcción cognitiva como objetos consistentes. Hacemos una breve descripción de la génesis del objeto afectivo a partir de la representación, la génesis del sentimiento moral a partir del respeto, la génesis de la norma a partir de la idea de respeto recíproco. Exponemos la descripción que hace Piaget de la voluntad como equivalente afectivo de las operaciones racionales y como principio regulador de energía, y su concepción de la personalidad como programa de vida que requiere un nivel de pensa- miento formal. Terminamos la exposición con unas pinceladas sobre los paralelismos entre Piaget y Freud y con unos apuntes sobre la faceta epistemológica de Piaget. Palabras clave: Educación Primaria. Adolescencia. Inteligencia. Afectividad. Voluntad. Nous commençons par un court parcours de l'extraordinaire oeuvre de recherche de Piaget. Nous partons du principe que sa conception du développement est une combinaison entre l'assimilation et l'accommodation, une sorte d'équilibre dynamique entre le développement intellectuel, affectif et social. Le développement intellectuel et affectif, la décentralisation intellectuelle et affective vont ensemble, de façon telle que l'adhésion affective à d'autres personnes est intimement liée à sa construction cognitive en tant qu'objets consistants. Nous faisons une courte description de la genèse de l'objet affectif à partir de la représentation, la genèse du sentiment moral à partir du respect, la genèse de la norme à partir de l'idée du respect réciproque. Nous exposons la description que fait Piaget de la volonté en tant qu'équivalent affectif des opérations rationnelles et en tant que principe régulateur d'énergie, et sa conception de la personnalité en tant que programme de vie qui requiert un niveau de pensée formelle. Nous terminons l'exposé en faisant quelques rapprochements entre Piaget et Freud et avec quelques notes sur le côté épistémologique de Piaget Mots clé: Enseignement primaire. Adolescence. Intelligence. Affectivité. Volonté. #### BIBLIOGRAFIA - CASTORINA, J.A. eta PALAU G. D. (1982): Introducción a la lógica operatoria de Piaget. Barcelona: Paidos. - FLAVELL, J.H. (1979): La psicología evolutiva de Jean Piaget. Buenos Aires: Paidos (Jatorrizko izenburua: The developmental psychology of Jean Piaget. New Jersey: D. Van Nostrand Company Inc.). - GORMAN, Richard M. (1972): Discovering Piaget. A Guide for Teachers. Columbus, Ohio: Charles E. Merrill Publishing Company, Gaztelaniazko itzulpena: Introducción a Piaget. Una guía para maestros. Barcelona: Paidos Educador, 1986. - INHELDER, B. eta PIAGET, J. (1955): De la logique de l´enfant à la logique de l´adolescent. Paris: Presses Universitaires de France. - INHELDER, B. eta CELLÉRIER, G. (1992): Le cheminement des découvertes de l´enfant. Neuchâtel, Paris: Delachaux et Niestlé. - KARMILOFF-SMITH, A. (1992): Beyond Modularity. A Developmental Perspective on Cognitive Science. Massachusetts Institute of Tecnology. (Gaztelaniazko itzulpena: Más allá de la modularidad. Madrid: Alianza Editorial, 1994. - PALOP JONQUÉRES, Pilar (1981): Epistemología genética y filosofía. Barcelona, Ariel. - PIAGET, J. (1926): La représentation du monde chez l´enfant. Paris: Alcan. - PIAGET, J. (1927): La causalité physique chez l´enfant. Paris: Alcan. - PIAGET, J. (1936): La naissance de I'intelligence chez I'enfant. Neuchátel, Paris: Delachaux et Niestlé. - PIAGET, J. (1937): La construction du réel chez I'enfant. Neuchátel, Paris: Delachaux et Niestlé. - PIAGET, J. (1947): La psychologie de I'intelligence. Paris: Armand Colin. - PIAGET, J. (1950): Introduction á l' épistémologie génétique. Paris: Presses Universitaires de France. (1. alea: La pensée mathématique. 2. alea: La pensée physique. 3. alea: La pensée biologique, la pensée psychologique et la pensée sociologique). - PIAGET, J. (1967a): Biologie el connaisance. Paris: Gallimard. - PIAGET, J. (1967b): (Dir.). Logique el connaissance scientifique. Paris: Gallimard. - PIAGET, J. (1968): Le structuralisme. Paris: Presses Universitaires de France. - PIAGET, J. (1969): Psychologie et Pédagogie, Paris: Société Nouvelle des Éditions Gonthier. - PIAGET, J. (1971): Les explications causases. Paris: Presses Universitaires de France. - PIAGET, J. (1974a): La prise de conscience. Paris: Presses Universitaires de France. - PIAGET, J. (1974b): Réussir et comprendre. Paris: Presses Universitaires de France. - PIAGET, J. (1976): Le comportement, moteur de l' évolution. Paris: Gallimard. - PIAGET, J. (1980): Recherches sur les correspondances. Paris: Presses Universitaires de France. (Etudes d'épistémologie génétique; 37). - PIAGET, J. eta BETH, E.W. (1968): Épistémologie mathématique et psychologie. Paris: Presses Universitaires de France. - PIAGET, J. eta GARCÍA, R. (1983): Psychogenése el histoire des sciences. Paris: Flammarion. - PIAGET, J. eta INHELDER, B. (1941): Le développement des quantítés chez I'enfant: Conservation el atomisme. Neuchátel, Paris: Delachaux et Niestlé. - PIAGET, J. eta INHELDER, B. (1948): La représentation de l'espace chez I'enfant. Paris: Presses Universitaires de France. - PIAGET, J. eta INHELDER, B. (1966): L'image mentale chez I'enfant: Etude sur le développement des représentations imagées. Paris: Presses Universitaires de France. - PIAGET, J. eta INHELDER, B. (1968): Mémoire el intelligence. Paris: Presses Universitaires de France. - PIAGET, J., INHELDER, B. eta SZEMINSKA, A. (1948): La géométrie spontanée de l' enfant. Paris: Presses Universitaires de France. - PIAGET, J. eta SZEMINSKA, A. (1941): La genése du nombre. Neuchátel, Paris: Delachaux et Niestlé. - POZO, J. I. (1989): Teorías cognitivas del aprendizaje. Madrid: Morata. - SIEGEL, L.S. eta BRAINERD, C.J. (1978): Alternatives to Piaget. New York: Academic Press, Inc. - SIGEL, I.E., BRODZINSKY eta GOLINKOFF, R.M. (1981): New directions in piagetian theoryand practice. New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates, Publishers.
aldizkariak.v1-1-13	{ "domain": "ekonomia", "id": "ekonomiaz_14", "issue": "", "year": "", "license": null, "source": null, "edition": null }	Egoera ekonomiko globala bi eraldaketa handiren eraginpean dago: iraultza teknologikoa eta aldaketa klimatikoa. Fenomeno biek ziurgabetasuna eta erronka esanguratsuak sortzen dituzte, munduko ekonomiarako eta lan-merkaturako. Eraldaketa teknologikoa, zeina hainbat fenomenotan islatzen baita – hala nola automatizazioan, adimen artifizialean eta robotikan–, ondasunak eta zerbitzuak produzitzeko modua eraldatzen ari da. Egia den arren horrek areagotu egin dezakeela pertsonen efizientzia eta produktibitatea beren enpleguetan, sektore eta okupazio jakin batzuetan enplegua galtzea ere eragin dezake, batez ere eraldaketa horren eragin handiena jasaten duten sektore eta okupazioetan. Horrek arrakala bat sor dezake langile hauen artean: batetik, aldaketa teknologikoarekin oso bat datorren gaikuntza dutenak daude, eta, bestetik, eraldaketa horien aurrean zaharkituta geratu diren konpetentziak dituztenak, orain makinek egiten dituzten lanak egiten zituztenak. Bestalde, krisi klimatikoak behartu egiten gaitu ekonomia jasangarriago eta karbono gutxiagoko baterako trantsizioa egitera, eta horrek ekar dezake enpleguak galtzea karbonoan intentsiboak diren industrietan, hala nola meatzaritzan eta erregai fosilen produkzioan. Eraldaketa horiek irabazleak nahiz galtzaileak sor ditzakete lan-merkatuan. Alde batetik, gorabidean diren sektore eta okupazio batzuek hazkunde nabarmena izango dute, eta trebetasun berriak izatea eskatuko dute. Bestetik, gainbeheran doazen industria eta okupazioetako langileak nahitaez egokitu beharko dira aldaketetara, eta hazten ari diren sektoreetan enplegua aurkitzen saiatu. Erabakigarria da politika publikoak hor esku hartzea, inpaktu negatiboak arintzeko kolektibo zaurgarrienetan, hau da, birkokatzeko zailtasun handiagoa dutenenengan. Lagungarri izan daitezkeen ekintzak hauek dira: (i) prestakuntza- eta gaikuntza-programak, langileei etorkizuneko enpleguetan beharrezkoak izango diren trebetasunak lortzen laguntzeko; (ii) berrikuntza eta ekintzailetzarako laguntza, pizgarriak emanez enpresa berrien sorrera eta berrikuntza teknologikoa sustatzeko, eta, horrela, gorabidean diren sektoreetan enplegurako aukerak sortzeko; (iii) babes sozialeko sistemak indartzea, aldaketa ekonomiko, teknologiko eta klimatikoen ondorioz enplegurik gabe geratu direnak babesteko; (iv) enplegua sustatzea zenbait sektoretan, hala nola energia berriztagarrietan, efizientzia energetikoan eta garraio jasangarrian, ekonomia berdeago baterako trantsizioa bultzatuz. Baina zer ekintza egin zehazteko, beharrezkoa da gizarte zehatz bakoitzak zein indargune eta ahultasun dituen kontuan hartzea. Horretarako, ebidentzia zientifikotik abiatu behar da, eta hausnarketa-esparruak planteatu behar dira, erreferentziatzat har daitezen zer neurri har daitezkeen adosteko, (kasu honetan) Euskadiko gizarteari begira. Hori izan zen, hain zuzen ere, Euskadiko Enpleguaren Liburu Zuriaren asmoa, zeina 2023an argitaratu baitzen, Eusko Jaurlaritzako Lan eta Enplegu Sailaren eta ISEAK Fundazioaren elkarlanari esker. Oso helburu argia zuen: hausnarketarako esparru bat planteatzea, baliagarri izan zedin Euskadin produktibitatea eta kalitatezko enplegua bultza dezaketen neurri zehatzak eztabaidatu, partekatu eta adosteko, etorkizuneko erronkak gogoan izanda. Aukeratutako unea oso da egokia, aipatutako eraldaketak direla eta. Gainera, testuinguru demografikoan –ez bakarrik Euskadin, baita herrialde garatu gehienetan ere–, zahartze azeleratua ikusten da, eta, horren ondorioz, gutxi dira lan egiteko adinean dauden pertsonak. Eta testuinguru ekonomikoa aldakorra bada, testuinguru politikoa are kezkagarriagoa da. Izan ere, kontuan hartzekoak dira, batetik, Errusiak Ukrainia inbaditzeak eragindako munduko asaldura soziala, eta, bestetik, arabiarren eta israeldarren arteko gatazka, milaka heriotza eragin dituena eta Ekialde Ertaineko beste alderdi batzuetara hedatzeko arriskua dakarrena, eta iragarrezina da horrek zer ondorio ekarriko lukeen. Liburu Zurian hasitako hausnarketak gai hauek planteatzen ditu: lehenik eta behin, lehenengo kapituluan, agerian jartzen du Euskadi zein abiapuntutan dagoen lan-merkatuari eta jarduera ekonomikoari dagokienez, hortik abiatu behar baita eraldaketa teknologikoei eta klimatikoei aurre egiteko, lan-mundua zaharkituta dagoen testuinguru honetan. Lehen kapitulu horretatik aurrera, hurrengo hiru kapituluetan, sakon aztertzen dira ezinbestean zain ditugun hiru eraldaketa handiak: eraldaketa demografikoa, teknologikoa eta klimatikoa. Kapitulu bakoitzean, kausak eta ondorioak deskribatzen dira, bai eta egon daitezkeen jardute-kanalak ere, beharrezkotzat hautematen direnak enpleguaren kalitatea hobetzeko, euskal gizartearen kasu zehatzerako. Lau kapitulu horiek oinarriak finkatzen dituzte palanka edo proposamen batzuk eraiki ahal izateko, jakiteko batetik, nola jardun, eta, bestetik, Euskadiko lan-merkatuaren etorkizuna nola eraldatu, garatuagoa eta inklusiboagoa izan dadin. Palanka horiek azaldu ondoren, Liburu Zuriaren amaierako kapituluan, proposamen zehatz batzuk eskaintzen dira: nazioarteko esperientziaren arabera garrantzitsutzat jotzen diren lan-ildo batzuk planteatzen dira, hautemandako jardute-kanaletatik abiatuta. Planteatutako proposamen guztiak oparotasun inklusibo baterako agenda bat bultzatzeko dira, zeinak ekarriko baitu (i) lan-produktibitatea handitzea eta (ii) handituz doazen desberdintasunak txikiagotzea. Hala eta guztiz ere, Liburu Zuriak ez die heltzen beste alderdi batzuei, horiek ere –zalantzarik gabe– garrantzi handikoak gure komunitatean enpleguaren etorkizunerako. Hori da, preseski, monografia honen izateko arrazoia: Liburu Zurian egindako analisiak osatzea, gure komunitatearen etorkizuneko enpleguari ere eragiten dioten beste batzuekin. Horrela, gure gizarteari eragiten dioten funtsezko alderdi batzuetara ere hedatzen da hausnarketa, eta jarraitu egiten da Euskadiko Enpleguaren Liburu Zuria sortzeko arrazoi izan zen zereginarekin, esan nahi baita ezagutza gehitzea, hausnarketa egin ahal izateko, eta, horrela, egingo diren ekintza posibleak non funtsatu izateko. Hausnarketa osagarri hori zortzi artikuluren inguruan antolatu da. Lehenengo artikuluak, Euskadiren abiapuntuan sakontzen du, eta, hartara, Liburu Zuriak emandako informazioa osatzen, adierazle gehiago emanez, gainerako lanei lantestuingurua ematen dietenak, ezbairik gabe. Bigarren eta hirugarren lanek erronka soziodemografikoarekin lotutako gaiak tratatzen dituzte, eta horretarako, erronka horri buruzko ikuskera berritzaileak ematen dituzte –hala nola gizarte baten egitura intergenerazionala zahartze testuinguru batean–, eta begiratu berezi bat ere egiten diote oso ugaria den talde bati, 60-70 urteen artean jaiotakoei, horiek lan-aldaketa sakonak jasango baitituzte datozen urteetan. Laugarren eta bosgarren artikuluek erronka teknologikoa azpimarratzen dute oso desberdinak diren bi dimentsiotatik: lehenik eta behin, eraldaketa teknologikoarekin datorren lege-garapenari heltzen diote. Gertatzen ari diren aldaketa teknologikoen aurrean langileen eskubideak ondo defendatuta dauden jakitea Liburu Zuriaren ezinbesteko osagarria da, enpleguaren kalitatearen beste dimentsio baten berri izateko. Bosgarren artikuluak, berriz, Adimen Artifizial Sortzailea (AAS) eta horrek enpleguan izan dezakeen efektua tratatzen du espezifikoki. AA fenomeno oso berria da, eta horren inguruan, orain arte, gehiago dugu ziurgabetasuna ziurtasuna baino, baina, dudarik gabe, horri buruzko hausnarketak balioa eransten dio hausnarketa orokorrari. Seigarren artikuluan, Liburu Zurian zehazki tratatu gabeko hausnarketa bat egiten da: trantsizio energetikoaren egoera eta etorkizuna Euskadin, egun duen espezializazio sektoriala eta enpresa-sarea kontuan hartuta. Trantsizio energetikoa geldiezina da, eta Euskadirentzat aberastasun- eta enplegu-aukera argiak eskaintzen ditu; hala ere, erregai fosilak erabiltzen dituzten enpresei ere arreta eman behar zaie, aurre egin beharko baitiote eraldaketa-prozesu geroraezin bati. Azkenik, ezin bestela izan, enplegu berdeen gaia, Liburu Zurian sakonki aztertu gabea, osagarri oso interesgarria da enplegu-mota hori hobeto ezagutzeko; izan ere, ezbairik gabe, horrelakoak sortuko dira etorkizun hurbilean, gure gizarteak deskarbonizazioaren erronkei heltzen dien heinean. Horri buruzkoak dira monografia honen zazpigarren eta zortzigarren lanak; horretarako, ikuspegi diferenteak baliatzen dira, aldaketa klimatikoan eta horrek magnitude interesgarriekin duen erlazioan aditu diren zientzialariak dituzten erakundeenak. Laburbilduz, monografia honek zortzi artikulu ditu, eta horiek Euskadiko enpleguaren gaiari heltzen diote hainbat arlotatik, eta ekarpenak egiten dituzte, berritzaileak eta Euskadiko Liburu Zuriak egin duen hausnarketaren osagarriak. Helburua hausnarketak eta eztabaidak partekatzeko zereginean urrats bat gehiago ematea da; izan ere, hausnarketa eta eztabaida horiei esker aberastuko da ezagutza, hain zuzen ere, tratatzen diren gaietako bakoitzean aditu diren profesional ugarik emandako ezagutza, zeina oinarri izango baita egingo diren ekintzetan. Ondoren, horietako bakoitzaren elementu nagusiak eta emaitzak deskribatzen dira. Lehen artikulua: "La realidad laboral vasca: Evolución de las principales magnitudes"; egileak, Leire Ozerin Etxebarría eta Arantza Unzurrunzaga Estefanía. Beren ekarpenean, egileek erakusten dute Euskadi zein abiapuntutan dagoen jarduera-tasa, enplegu-tasa eta langabezia-tasari dagokienez eta beste lan-ezaugarri batzuei dagokienez (esate baterako, kontratazioa, laneratzea eta enplegurako prestakuntza). Euskadi industriarako daukan ahalmen handiagatik nabarmentzen da, bai eta daukan langabezia-tasa txikiagatik ere. Hala ere, egileek genero-arrakala batzuk daudela adierazi dute, zeinak lan-merkatuan gertatzen baitira eta kalte egiten baitiote emakumeen enpleguaren kalitateari eta proiekzioari. Hori dela eta, egileek adierazi dute beharrezkoa dela sustapen lana egitea; alegia, badira ikasketa-eremu jakin batzuk, gero enplegu-kalitate handiagoko sektoreetan aritzeko aukera ematen dutenak, eta horregatik, ikasketa-eremu horiek emakume gehiagok hauta ditzaten sustatu behar da, eremu horiek nagusiki maskulinoak baitira gaur egun. Dolores Puga-k, "Cambio demográfico y transformaciones en la estructura generacional de nuestras poblaciones", lanean nabarmentzen duenez, bizitza-luzera da belaunaldi-egituran inpakturik handiena duen fenomeno demografikoa. Iraganeko egitura demografikoetan, gazte jendea nagusi zen biztanle helduen artean; adin handienekoek, ordea, oso presentzia eskasa zuten. Hori zeharo aldatu da egungo egituretan eta bihar-etzikoetan: adin helduan gero eta ohikoagoa da hainbat belaunaldi egotea, gainjarrita. Aldaketa horiek eragin oso handiak dituzte pertsona helduen lan-bizitzan, hainbat erronkari aurre egin beharko baitiete lanbizitza eta bizitza pertsonala uztartzeko premiagatik, helduaro luzean bizi duten fasearen arabera. Hirugarren artikulua: "Cambio poblacional y demografía laboral en el País Vasco: El foco en las personas adultas mayores"; egileak, Iñigo Calvo-Sotomayor eta Ekhi Atutxa. Artikulu horretan, sakonki aztertzen da adin-tarte hau: hirurogei urte dituzten pertsonen eta osasunean eta bizitzan autonomia galtzen duten adinaren artean dauden pertsonen taldea. Kolektibo horren errealitate soziodemografikoari buruzko profila egin ondoren, produktibitateari eta enpresa-sarearen jasangarritasunari eusteko estrategiak birpentsatu beharra adierazi dute. Horren haritik, enpresetan adina kudeatzeko praktika egokiak hartzeko beharra planteatzen da, eta horrekin batera, enpresa-transmisioari nola heldu ere bai; izan ere, adin-tarte horretan daudenak asko izaki, gerta daiteke bideragarri diren hainbat negozio itxi behar izatea, trantsizio horri ondo heldu ezean. Edurne Terradillos-ek, "La transformación tecnológica y los derechos de los trabajadores" artikuluan, aztertzen du langileen eskubideak zenbateraino bermatuta dauden teknologia berrien etorrera indartsuaren aurrean. Enpleguan Informazioaren eta Komunikazioen Teknologiak (IKT) erabiltzearen ondorioz, gerta daiteke intimitaterako eskubidea, komunikazioen isilpekotasuna edo datu pertsonalen babesa urratzea. Bestalde, Adimen Artifizialak erabiltzen dituen algoritmoek ondorio oso kaltegarriak eragin ditzakete langileen ongizatean. Indarrean den araudia eta bere indarguneak eta ahulguneak gainbegiratu dira, eta horri esker, dudarik gabe, garapen handiagoa behar luketen puntuak edo beste modu batera ezarri behar direnak detekta daitezke, eta indarreko legerian aldatu beharrekoak ere bai. Bosgarren artikulua: "Percepción y disrupción: Impacto laboral de la Inteligencia Artificial Generativa en Euskadi"; egilea: Manuel Hidalgo Pérez. Kapitulu horretan, egileak Adimen Artifizial Sortzailean (AAS) jartzen du arreta, eta saiatu da aztertzen AASaren pertzepzioak eta eraginak zer nolako irismena duen Espainiako lan-testuinguruan, bai eta EAEko lan-testuinguruan ere. Azterketaren emaitzek erakusten dute, batetik, AASaren eraginpean daudenen artean generodesberdintasun nabarmena dagoela, eta, bestetik, alderantzizko erlazioa dagoela hezkuntza-mailaren eta AASaren eragin txikia izatearen artean. Lanean adierazten denez, beharrezkoa da etengabe heztea eta gaitzea, AASek ez ditzan kanpoan utzi iraultza berri honek gehien ukiko dituen langileak, iraultza horren osagarri izateko aukera gutxien duten langileak. Jose Ignacio Hormaeche-k "Transición energética y creación de empleo en Euskadi" lanean planteatzen duenez, trantsizio energetikoari lotutako inbertsio handiek aukera aparta ematen diete balio-kate energetikoetan diharduten enpresei, Euskadin enplegu kualifikatua eta kalitatezkoa sortzeko. Hala ere, enpresek aurre egin beharreko erronka handi bat ere planteatzen du: enpresa-sarearen lehiakortasuna, bereziki industriarena, baldin eta aukera berri hauei loturiko inbertsioen kuota esanguratsuetara iritsiko bagara. Egileak "inpaktuen matrize" batetik abiatuta kalkulatu duenez, trantsizio energetikoaren eraginez 3.000 zuzeneko lanpostu berri sortuko dira Euskadin, 2030erako. Halaber, iragartzen duenez, lanpostu berriek beste osaera bat izango dute: energia berriztagarriek enplegu berri horien %50 inguru hartuko dute. Zazpigarren artikulua: "El empleo verde en Euskadi: Un análisis basado en la Cuenta de Bienes y Servicios Ambientales"; egileak, María Victoria Román, Mikel González-Eguino eta Iñaki Arto. Lanean aztertzen da trantsizio ekologiko eta energetikoak oparotasun, jarduera ekonomiko eta enpleguari dagokienez dakartzan aukerak zein neurritan ari diren gauzatzen Euskadin. Emaitzen arabera, trantsizio ekologikoa inpaktu positiboa izaten ari da EAEko ekonomian. Ingurumenari lotutako ondasun eta zerbitzuen produkzioa %7 inguru hazi da urtean, 2015etik 2021era bitartean, eta 1.519 milioi euroko Balio Erantsi Gordina sortu du 2021ean. Enplegu "berdea", lanaldi osokoa, %5,5 hazi da urtean, aldi horretan, eta 2021ean 21.384 enplegu izatera irisi zen. Artikuluan, estatistika horren abantailen eta mugen balorazio bat ere jasotzen da, trantsizio ekologikoan zehar enpleguari segimendua egiteari begira. Bukatzeko, "Aproximaciones al empleo verde en el País Vasco: De las actividades medioambientales al potencial verde de las ocupaciones" artikulua dago; egileak, Juan Gamboa, Itziar García, Macarena Larrea, Jorge Fernández eta Mikel Albizu. Artikulu horretan, analisi bat egiten da, enplegu berdearen kontzeptura era berritzailean hurbilduz; bottom-up hurbilketa da, zeinak egiten diren zereginetatik abiatuta sailkatzen baititu enplegu berdeak. Egileek sailkapen hori sailkapen tradizionalenarekin (top-down) konparatzen dute, zeinak jarduerasektorearen arabera sailkatzen baititu enpleguak. Egileek ondorioztatzen dutenez, enplegu berdeak sakon ulertzeko, ikuskera zabala behar da, hurbilketa biak aintzat hartuko dituena. Gainera, ingurumenari dagokionez jasangarriagoa izango den gizarte bat lortzeko, erronka hau nabarmendu dute: enplegu berdeetan edo berde izateko ahalmena duten okupazioetan diharduten pertsonen proportzioa gero eta handiagoa izan dadila. Aipatutako lanez gainera, edizio honek beste bi artikulu ere baditu, Beste kolaborazio batzuk atalean jasoak. Lehenengoa, "Nueva Directiva de Sostenibilidad. Identificación de prácticas de información medioambiental a mejorar en empresas españolas"; egileak, Eneko Pérez, Javier Corral, Ainhoa Saitua eta Noemí Peña. Krisi klimatikoaren eta trantsizio energetikoaren testuinguruan, enpresek ingurumenari buruzko dibulgazioa egitearen garrantzia azpimarratzen du. Artikuluan, Informazio ez-finantzarioaren egoeraren (EINF) eduki-analisi bat egiten da, Espainian lider diren enpresena, ingurumeninpaktu diferentea duten hiru sektoretakoak: sektore Elektrikoa, Eraikuntzaren sektorea, eta Aisia, Turismo eta Ostalaritzaren sektorea. Egileek azpimarratu dutenez, garrantzitsua da enpresak ingurumenari buruz kalitatezko informazioa ematea eta adieraztea non hobetu behar den, Europako zuzentarau berrira egokitzeko. Amaitzeko, "How to evolve towards Organizational Ambidexterity: Lessons from Basque Small and Medium Enterprises in Customer-based Innovation Contexts" artikulua dago; egileak, Cristina Aragón, Cristina Iturrioz eta Henar Alcalde. Artikulu horrek, EAEko enpresen kasu-azterketa bat eginez, erakusten du, batetik, enpresen lehiakortasunean –Enpresa Txiki eta Ertainen (ETE) kasuan– zein garrantzitsua izan daitekeen antolaketarako trebetasun bikoitza izatea, eta, bestetik, zer nolako zailtasunak dituen prozesuak. Ikerketa induktibo bat aurkezten du, zeinetan sakon aztertzen baitira EAEko lau ETE berritzaile, gauza izan direnak antolaketarako trebetasun bikoitzaren estrategia bat garatzeko, bezeroarengan oinarritutako berrikuntzaren testuinguruetan (CBI). Lanak hiru ikasbide nagusi atera ditu: ETEen aukera estrategiko propioak etengabe birbideratzeko premia, bezeroarengan oinarritutako berrikuntza eraikitzea eta formalizatzea, eta trebetasun bikoitzaren kultura sustatzearen egokitasuna.
aldizkariak.v1-7-149	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 15 _1995_3", "issue": "Zk. 15 _1995_", "year": "1995", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	# Gizartearen eta Zientziaren arteko lotura ## Pedro Miguel Etxenike EHUko irakaslea Lehenik, bi kulturen arazoa, kultura humanistikoaren eta zientifikoaren artekoa hain justu, aipatzen da eta informazioa izan daitekeela auzia konpontzeko bidea esaten da. Gero zientziaren premia azpimarratzen da, gure gizarteak aurrera egin dezan nahi bada bederen. Zientzia eta teknologiari esker giza bizitza atseginago, beteago eta gizatiarrago bihurtu dela seinalatzen da. Hala ere, zientzia kritikaezina ez dela azpimarratzen da. Egilearen iritziz, zientziaren ezaugarri nagusia aurresankortasuna da eta gainera, konpromezuaren edo kontsentsuaren ondorio ez izatea. Bestetik, ezin eska dakioke gizakiaren arazo guztiei erantzuna ematea. Gero, unibertsitatea du aztergai eta eliteen beharra defendatzen da. Gainera, oinarrizko ikerketaren beharra eta fruituak azaltzen dira. Eta azkenik, EHUko fisika sailen lanak eta ekarpenak aipatzen dira. Firsty, the article mentions the matter between the two cultures, the humanistic culture and the scientific culture, assuring that information may be the only way to solve the trial. Then the need for science is emphasized, essential if the society really wants to go ahead. The article goes on saying that, thanks to science and to technology, human life has become fuller and more human and enjoyable. Anyway, it admits that science is not uncriticable. The author thinks that prediction is the most important characteristic of science, and also the fact of not been a consequence of both the commitment and the consensus. It is not possible for science to give an appropiate answer to all the problems the human being has. The writing follows analysing the university, defending the need for elites. It presents us the need and the results of one basic research, and finally, it mentions the work and the contribution of the department of phisics of EHU. ## Sarrera Hasi baino lehen Kepa Altonagari eskerrak eman behar dizkiot, Udako Euskal Unibertsitatean hitzaldi bat emateko luzatu zidan gomita atseginarengatik1. Berak gonbidapena egin zidan momentuan zalantzak izan nituen. Orain dela urte batzuk hemen bertan fisikari buruzko hitzaldi bat eman nuen, baina begi onez begiratuta ere ez dut uste inori asko irakatsi nionik. Oroipen honexek bultzatzen ninduen ezezkoa ematera. Hein handi batean hizkuntzaren oztopoak, nik neuk ditudanak noski, ez ditut gainditu, neuk nahi nukeen neurrian behintzat. Beste aldetik, saiatu ezik noraino hel daitekeen jakiteko modurik ez dago. Honexegatik natorkizue, neuk esango dizkizuedanak oso aspergarriak gertatuko ez zaizkizuen esperantzan. Gonbidapenarekin batera gaia zetorren: "Gizarte eta Zientziaren arteko lotura". Kepa Altonaga Irakasleak proposatu zidan gai erakargarri hau sakon samar garatzeko denbora luzeagoa beharko nuke eta, jakina, hizketan ari zaizuen hau baino hobeki prestaturik dagoen norbait beharko litzateke. Ez naiz saiatuko ikerkuntza fisikoa eta metodo zientifikoa deritzon hori xehetasun handi samarrez ezagutarazten. Nire gaurko aurkezpenak zientzia eta zientifikoen eta gizartearen arteko lotura nahigarriaren alderdi batzuk aztertuko ditu. Honetarako hartuko dudan ikuspegia ahalik eta orokorrena izango da, baina, aldi berean, baita pertsonala ere, fisikan materia kondentsatua ikertzea eginkizun nagusitzat daukanaren ikuspegia alegia. Zientziari buruzko zenbait iritzi pertsonal, fisikari baten ikuspuntutik noski, adierazten ahaleginduko naiz. Gehiegi luzatzen ari naiz hitzaurre honetan. Has nadin beraz nire esatekoak esaten nola edo hala. ### Bi kulturak Gaurko gizartearen zati handi batek Zientzia onuratzat baino mehatxutzat hartzen du. Arestian emandako hitzaldi batean Chapman Irakasleak Basilea-ko eskoletako lau urteko haurrei marrazki batean "kimika"-ri buruzko beren ikuspegia adierazteko eskatu zitzaiela kontatzen zigun. Trebezia artistiko handiz, haurrik gehienek kimika berentzako eta beren ingurugiroarentzako mehatxu gisa hautematen zutela utzi zuten argi eta garbi; eta hau Basilea bezalako hiri batean non biztanleen proportzio handi bat oso ongi bizi baita, zuzen edo zeharbidez, kimikari esker. Ez dut uste hau gertakari isolatua denik. Erreakzio fidakaitz eta ezkor hau egunero aurkitzen dugu gizarte-eremu desberdinetan, egunkari, irrati eta telebistan. Beste muturrean The Economist-en joan den urteko otsailean argitaratutako inkesta baten emaitzak dira. Inkesta hau gaur eguneko munduko mireskizunak zeintzuk diren ezagutzeko asmotan egin zen, eta beste edozein mendetako edonor gehien harrituko luketen mirespenak hautatu ziren. Jumbo hegazkinetik hasi eta mundu-mailako telefono-sareraino doazen lorpen zientifiko-teknologikoak hautatu zituzten, mikroprozesagailua eta pildora antisortzailea haien artean zirelarik. <sup>1.</sup> UEUko Iruñeko Ikastaroetan 1995eko uztailaren 26an eskainitako hitzaldia da artikulu honetan biltzen dena. #### 1. Taula. Munduko Mireskizunak2 (Gauza horiek ikusi eta ulertzen dituen edozein mendetako pertsona liluratuko luketelako aukeratuak) - 2. Mikroprozesatzailea 6. Hidrogeno-bonba - 4. Itsaso sakonean zulatzeko (lehen ilargiratze-puntua) - 1. Jumbo Jet-a 5. Munduko telefono-sarea - 3. Pilula antisorgailua 7. Lasaitasunaren Itsasoko basea petrolio-plataforma Zortzigarrena. Iradokizunik? 1. Taulan ikus dezakezuenez hautatuak izan ziren lehen zazpi munduko mireskizunak, teknologiaren esparruan kokatzen dira. Zortzigarrena aukeratzeko inkesta zabalagoa egin zen, eta batzuen artean Heisenbergen ziurgabetasunaren printzipioa agertu zen. Ezaguerak funtsezko muga duelako ideia liluragarria da berez. Muga bera ulerkuntza sortarazteko erabili ahal izatea edota teknologia berrien oinarria izatea miresgarria da. Oraintxe aipatutako hau guztia gure gizarteak zientziari eta teknologiari ematen dion garrantziaren adierazlea da. Eta azken hamarkadetan gertatu den aurrerapen handiaren ondorioa da hau. Alabaina, nahiz eta oro har aurrerapen hau guztiz onuragarria izan den, honek ez gintuzke ebatzi gabe dauden arazo larriak ahaztera eraman behar, eta, bestalde, ez dugu aurrerapen honek segituko duenik gauza ziurtzat eman behar, ez munduan orohar ez eta gure Herrian, bereziki, ere. Koldo Mitxelenak ederki adierazi zuenez jakintza ez da salbabidea, baina eskaintzen dizkigun dohaiak tentagarriegiak dira haien ihesi ibiltzeko. Dohai horiek dira jakitea eta, jakitea aski ez dela, indarra edo, berriz esaten hasi den bezala, boterea. Komunikazio-eza, hein handi batean, edo funtsean behar bada, kultur arazoa dela esan beharko nuke. Gaurko egunean kultotzat hartuak diren eta berarien burua ere kultotzat hartzen dituzten pertsonak harro sentitzen dira humanitate deitzen den arloan ezagupen batzuk izateagatik. Pertsona horiek ez dute beren kultur maila zalantzan jartzen zientziari buruzko ideiak, xumeak eta funtsezkoak, ez jakiteagatik. Beren kultur maila erakusgai duten pertsona horiek uste dute ez dela beharrezkoa, era erraztuan noski, termodinamikaren bigarren printzipioa, kode genetikoa edo materiaren egiturari buruzko funtsezko ideiak, jakitea. C.P. Snow-k 1959. urtean Cambridge-ko bere hitzaldi ospetsuan aditzera emandako "bi kulturen" arazoaz ari gara. Snow-k edozein erdimailako idazle kultotzat harturik ere zientifiko gailenak halakotzat hartzen ez dituen gizartea salatu egiten zuen. Baliteke gaur eguneko egoera hain Aurrerabidean jarraitzeko kontsensua beharrezkoa da, aurrerabidea lagunduko duen babes soziala ezinbestekoa zaigu, alegia, eta gizartearen eta zientzialari eta teknologoen arteko komunikazio bideak eta lotura egokiak eraikitzea garrantzitsua da, beraz. <sup>2.</sup> The Economist, 1994ko otsailaren 19a. bestelakoa ez izatea. Gure Herri honetan ofizialki intelektualtzat jotzen direnen zerrendari begirada bat eman diezaiokezue, eta Zientzia eta Teknologiaren esparruko pertsonen gabeziaren aurrean harritu egingo zarete. Bestalde, hiritar arruntak zientzialariak estimu handitan ditu, eta errespetua die. Europa osoan, zientzialariak lanbide miretsien eta errespetatuenen zerrendako lehen postuan daude. Hitz batean, hiritarrak zientzia eta zientzialariak errespetatu eta balioetsi egiten ditu, baina halako beldurra sentitzen du; ezezagunaren aurrean sentitzen den beldur hori da gehienbat. Ez zaio behar adinako informaziorik eman, ez du oraindik alderdi zientifikoez edo garapen zientifiko-teknologikoaren garrantzi sozial, kultural, ekonomiko eta politikoaz gehiegi pentsatu. Inkomunikazio horren erruaren zati handia zientzialariok daukagu. Gure eginbeharra da zer egiten dugun, zergatik egiten dugun eta egiten dugun honek zertarako balio duen azaltzea. Gizarteak ordaintzen du zientzia eta, neurri handi batean, zientziaren etorkizuneko garapena beraren eskuetan dago. Zientzilariek ez dute zientziaren gizarte-dimentsioa ukatzen, ez eta gizarteak bere ordezkari legitimoen bitartez gero eta inbertsio handiagoen gain izan behar duen kontrola ere. Zientziaren gizarte-kontrolaren eta honek eskatzen duen guztia ukaezina da. Baina kontrol hau irrazionala, eta, ondorioz, eraginkortasunik gabekoa ez izatea lortu behar da. Askotan hala gertatzen da eta hori jendearen borondatearen ezari baino gehiago zientziak nola funzionatzen duen eta bere ezaugarri bereziak zeintzuk diren ez jakiteari zor zaio. ### Zientziaren premia Gizarte garatuek jakin badakite, geurea nik nahi nukeen adina jabetu ez bada ere, ezagutza behar beharrezkoa dugula jarduera ekonomirako. Jabeturik daude, Jose Antonio Garridoren hitzetan, herri baterako garapen teknologikoa eta zientzi eta teknologiaren aurreratze propioa elkar loturik daudela. Zein da lehiakorra? 1. irudian ikus dezakezuenez, Japon da lehena (kudeaketan eta) zientzia eta teknologian, bigarrena USA eta hirugarrena \| \| <sub>It</sub> ur <sup>e</sup> Alemania. \| \| \| \| \| \| \| \| \|-----------------\|-----------------------------------------\|----------------------\|-------------\|-----------\|-------------\|-----------\|-----------------\|--------\| \| \| bereetonori \| ner Negton tree aver \| Gabernusten \| Riverte A \| Acplegiture \| Kudeaketa \| Lentie eta lenc \| Jendes \| \| Alemania \| 7 \| 4 \| 6 \| 7 \| 4 \| 9 \| 3 \| 2 \| \| Hong Kong \| 4 \| 3 \| 2 \| 3 \| 9 \| 4 \| 9 \| 9 \| \| Japonia \| 3 \| 7 \| 8 \| 5 \| 10 \| \| \| 3 \| \| Herbehereak \| 8 \| 5 \| 10 \| 6 \| 6 \| 8 \| 8 \| 6 \| \| Zeelanda Berria \| 6 \| 10 \| 3 \| 9 \| 5 \| 7 \| 10 \| 8 \| \| Singapur \| 2 \| 2 \| \| 2 \| 8 \| 6 \| 6 \| \| \| Suedia \| 10 \| 8 \| 9 \| 10 \| 2 \| 2 \| 5 \| 5 \| \| Suitza \| 5 \| 9 \| 4 \| 4 \| 3 \| 3 \| 4 \| 7 \| \| Erresuma Batua \| 9 \| 6 \| 7 \| 8 \| 7 \| 10 \| 7 \| 10 \| \| Estatu Batuak \| \| 13 \| 5 \| \| \| 5 \| 2 \| 4 \| 1. irudia. Lanaren mundua. Zein da lehiakorra. Transistorearen aurkikuntza aipatu besterik ez dago goiko baieztapena noraino hel daitekeen jabetzeko. Transistorea; fisika kuantikoaren lorpen honek funtsezko aldaketak eragin ditu bai elektronikan, bai zientzian bai eta bizitzaren edozein esparrutan, zerbait berezi arren medikuntza modernoan esate baterako. Transistorearen aurkikuntzak gure bizitzeko era, besteekin erlazionatzeko modua, gure kultura, hitz batean esateko, aldatu egin du. Azken urteotan zientziak hazkuntza esponentziala izan du. Gaur egun zientzia eta teknologiara emanak bizi diren pertsonak gizadiaren historia guztikoak baino gehiago dira. Honek jarduerak koordinatu, hierarkizatu eta ebaluatzeko premia dakar berekin. Hitz batean, politika zientifiko baten premia dakar. Herrialde garatuen politika zientifiko-teknologikoak osasun- edo defentsa-politiken maila berekoak dira. Halaber, egia da garapen zientifiko- -teknologikoak gizarteari arazo berriak aurkezten dizkiola. Lehen aldiz, gizakiak bere ingurunea ia erabat deusezteko gaitasuna du; bere jardueretariko batzuen ondorioek ehundaka edo milaka urtetarako erasan dezakete gizadia, eta mezu genetikoetan eragindako aldakuntzak behartu egin daitezke, etengabe, ondorengo belaunaldietarako. Beste bat, garrantzi handikoa, aipatuko dut: biodibertsitatearena; 1995eko martxoan eta apirilean Elhuyar. Zientzia eta Teknika-n argitaratutako bi artikuluetan, Kepa Altonaga eta Ana Puente irakasleek, biodibertsitatearen gaineko problematikaz ziharduten. Haien hitzetan: Biodibertsitatea, izatez, aberastasun materialaren iturri potentzial oparoa da, gehienetan ustiatu gabekoa. Alabaina, munduko ondare biologikoa larriune ikaragarria nozitzen ari da: hurrengo 50 urteotan ez da munduan lekurik geratuko animalia eta landare gehienentzat. Hauek eta beste ondorio askok teknologiaren erabilera irrazionala errefusatzea ez ezik Zientzia eta Teknologia bera ere errefusatzea ekarri dute. Batzuek garbi, zuzen eta ederragotzat daukaten iragan batera itzuli nahi dute, idilikoki hobetzat kalifikatzen duten iragan batera hain zuzen ere. Zientzia eta Teknologiaren lorpenei esker giza bizitza atseginago, beteago eta, hitz batean, gizatiarrago bihurtu dela gogora ekartzea ez da alferrik izango, agian. Egun zoriontsu haietan gehienen bizimodua «higuingarri, anker eta laburra» (nasty, brutish and short) zen, duela hiru mende eta erdi Thomas Hobbes izeneko ingeles filosofoak adierazi zuenez. Iraganeko bizimodu hura, berriz diot, ziztrin, krudel eta laburra, oso laburra zen, gutxiengo pribilegiatu batentzat izan ezik. Medikuntza modernoak, higieneak eta bizi-baldintzen garapenak atsegin bihurtu dio bizitza gizadiaren zati bati, gutxienez. Edmond Halley astronomoak Breslau-ko hirian zegoen bizi-itxaropenaren emaitzak argitaratu zituen 1693. urtean: 100 haurretatik 51k soilik zirauten bizirik hamar urtetara arte, 43 soilik iristen ziren 30 urtetara, 28 berrogeita hamarretara eta 11 hirurogeita hamarretara. Bizi-itxaropena ez zen 1867ko Ingalaterran askoz hobea, bertan hildakoen erdiak 14 urtez azpikoak baitziren. Iraganeko artista, musikalari eta idazle handi asko gaixotasun kutsako- ![](_page_5_Figure_0.jpeg) 2. irudia. Azken milioi bat urtean giza populazioa izugarri hazi da. Hiru urratsetan egin da eta bakoitzaren ondoren egonkorraldi bat egon da. lehen hazkuntza nabarmenak populazioa 150.000 lagunetik 5.000.000era eraman zuen. Erremintagintza hasi zenean gertatu zen hori. Bigarren urratsean 500 milioiraino iritsi zen eta nekazaritzak bultzatu zuen. Azkenak 6.000 miloi ingururaino ekarri gaitu eta industri zibilizazioa agertzeak sustatu du. Teknologi iraultza guztiek (erremintagintzak, nekazaritzak eta industriak) gizakiei naturarekiko menpekotasuna apurtzen lagundu die.3 ![](_page_5_Figure_2.jpeg) 3. irudia. Gizakion bizirauteko aukerak asko emendatu dira egoera ekonomikoak hobera egin duen neurrian. Erroma zaharrean batezbesteko bizitza 22 urtekoa zen (marroia); 1900ean herrialde garatuetan 50 urtekoa (urdin argia) eta orain, EEBBetan, 75 da (urdin iluna). Nahiz eta gaixotasun guztiak sendatzeko biderik aurkitu, ez da espero 115 urte baino askoz ere harantzago joango denik (gorria).4 <sup>3.</sup> Scientific American, 1994ko urria. <sup>4.</sup> Scientific American, 1994ko urria. rren ondorioz hil ziren bizitzako unerik hoberenean; Rafael 37 urterekin hiltzen da, Mozart 35ekin, Schubert 31rekin, Chopin 39rekin, Baudelaire 46rekin, Gauguin 55ekin. Gaur egun prebeni edo senda daitezkeen gaixotasunengatik zenbat arte-obra galdu den pentsatzeak tristura ematen du. Sortzaile guztiak gazte hil ez zirela egia da: Leonardo 67ra iritsi zen, Galileo 76ra, Tiziano 87ra eta Newton 72ra, baina gazte hiltzeko arriskua guk daukaguna baino askozaz handiagoa zen. Zientzia ez da, aldiz, kritikaezina, ez da kritikaren gainetik ere eta egiten zaizkion galderei erantzun beharra dauka. Aurrerakuntza zientifiko eta teknikoa giza bizitza kolektibo duina lortzeko ezinbesteko eskakizuna dugu, baina ez du, bere hutsean, duintasun hau bermatzen. Etorkizunaren giltza gero eta konplexutasun-maila garaiagoa asmatu, ulertu eta erabiltzean datza, eta berau egiteko orduan helburuak eta bitartekoak argi eta garbi bereiztu behar dira. Darabilgun auziari ederki datorkion Einstein-en esaldi hau ez da ahaztea komeni: «Perfekzioa bitartekoetan eta nahasmendua helburuetan, horra gure aroaren ezaugarriak». Arriskugarria litzateke, kolektiboki, gure esku dagoen boterea bizkorrago gehituko balitz botere hori erabiltzeko dugun jakinduria baino. Jakinduria, portaera, eta ez ezagutza soilik, hitz giltzarriak dira. Aurreratze zientifiko-teknologikoak eta beronek gaur eguneko ekonomiaren gainean duen eraginak iraun egingo dute. Aurrerakuntza honen norabidea ahalik eta egokiena izaten laguntzea gauza garrantzitsua da beraz. Gizarte demokratiko batean hiritargo informatuak bakarrik lagundu ahal izango dio, erantzukizunez, erabakiak hartze prozesuari. Hiritargo informatu bat bakarrik izango da gauza, erantzukizunez, erabakiak hartze prozesuan parte hartzeko; erabaki politikoak "aditu teknokraten" eskuetan utzi gabe. Gaur eguneko gizarteetako hiritarrei aurkezten zaizkien aukera askok eduki zientifiko handia dute. Energia nuklearraren alderdi desberdinekin, bioteknologiarekin nahiz arazo ekologikoekin zerikusia duten gaiak horrelakoak dira. Interes partikularrek nekezago manipula dezakete zientifiko eta teknologikoki aurreratua den gizartea. #### Aurresankortasuna Zientziaren premia gaingiroki adierazi ondoren, zer den eta nola funtzionatzen duen labur azaltzeari lotuko natzaio orain, zenbaitetan ilun gelditzen diren puntuak argitu nahirik. Zentzu hertsian, zientzia beste disziplina batzuetatik bereizten duena aurresankortasuna da. Newton-en kosmologia almanake nautikoaren datu bakoitzak frogatzen du, itsas gora eta behera liburuaren arauera suertatzen diren bakoitzean ere frogatuak dira, bai eta Halley kometa iragarpenei jarraiki bueltatzen den bakoitzean ere. Aurresankortasun-gabezia trabagarri hauxe da, seguraski, Ekonomia bezalako gai batzuei prestigiozko zientzia izendapen hau ukarazten dien faktore nagusia. Ekonomia «Newton-en aurreko zientzia bezalakoa da. Gauza batzuek denboran zehar iraungo dute, baina gainerakoek zentzurik ez dute», idatzi izan da. Lankidetza eta Garapen Ekonomikorako Antolakuntzaren arestiko ikerkuntza batek zera ateratzen du ondoriotzat, herrialde kideetako ekonomilari-talde guztiek azken bost urteotako urte jakin baterako hazkuntza- eta inflazio-tasak aurreko urteko berberak izango zirela esan izan balute, egiari gehiago hurbilduko zitzaizkiokeela. Zientziaren ikuspegi hau, ezinbestean, oso sinplifikatua da. Aurrerakuntza zientifikoa askozaz konplexuagoa da eta askotariko aktoreak ditu bere baitan; hauen artean komunitate zientifikoaren kontsentsuak leku gailena hartzen du. Paradigma batetik besterako jauzia ez da prozesu zientifiko soila, ez eta hurrik eman ere. Aurreko baieztapen bakoitzari buruzko kritikak egin daitezke, seguraski, bai eta epistemologiaren baitango ñabarketak nahiz beste gauza asko gehiago ere. Berau oinarri epistemologikoak sakontzera baino gehiago ezagutzaren mugak, era oso txikian bada ere, aurreraraztera emanak gauden guztiok irmoki sentitu eta onartu egiten dugun ikuspuntua duzue. Aurresankortasunaz hitz egitean ez naiz ari, zer esanik ez, erabateko gaitasunaz. Sistema askok hasierako baldintzekin sentiberatasun mugagabea izanik portaera kaotikoa dutela, eta, honexegatik, erabateko ziurgabetasuna ezinezkoa dela ondotxo dakigu. Are gehiago, Heisenberg-en Ziurgabetasunaren Printzipioa eta Logikaren baitango Osagabetasunaren Teorema(k) bezalako kontzeptu garrantzitsuek neur dezakegunaz edo eta logikaren prozesuaz beraz egin dezakegunaz mugak daudela adierazten dute. Alegia, badira atzemanezinak diren ezagutza-era batzuk. Aurresankortasuna aipatzeko orduan zera adierazi nahi dut, baldintza egokietan eta hurbilketa zehatzekin Zientziak beste gai batzuek aurresateko ez duten gaitasuna duela, hain zuzen ere. Teknologia modernoa aurresankortasun honen adibidea dugu. Testuinguru honetan komenigarria da zientzia bera, Natura ulergarria delako fedean, oinarritzen dela gogoratzea. Iraganeko arrakastek etorkizunerako fedea zilegiztatzen dute. Benetan harrigarria da eta aldi berean miresgarria Natura ulergarria ez ezik algoritmo matematikoen bidez erakusgarria ere izatea. Hasierako datu batzuek –abiadurazkoak eta posiziozkoak– eta grabitazio orokorraren Newton legearen formulaketa sinpleak planeten sistemaren iragan eta etorkizuna ezagutzeko bidea ematen dizkigute. ## Zientzia ez da konpromezua, ez da kontsentsua Zientzia ez dabil konpromezu edo kontsentsuaren bila; ez ditu akordiotara iristeko ahaleginak egiten, elkarri amore ematearen bitartez. Eman ditzakeen erantzunak, arrakastaz eman ditzakeen egoeretan, argi eta zalantzagabeak dira. Beraren izaerarengatik elitista eta "ez-demokratikoa" da. Beraz, "politikoki zuzena" denari buruzko aurriritzi moderno askoren aurka doa. Halere, malgutasun amaigabekoa da. Gehiengoaren iritziek edo presio politiko nahiz ekonomikoek ezin dute gertakari zientifikoa aldatu, baina esperimentu hobeak edo analisi fin edo sotilagoek kontzeptu-egitura baten osotasuna alda dezakete. Ongi onarturiko teoriak, jakina, oso kasu bakanetan aldatzen dira erabat; baina noiz edo behin errotik aldatu izan dira. Fisika edo mikrobiologia modernoa bezalako zientzia helduen egitura globala hain dago elkarlotua, non kanpotiko erabateko iraultza ia ezinezkoa den. Honegatik, estatubatuar eskoletan batzuek irakatsi nahi izan duten kreazionismoa bezalako heresiak gaitzets daitezkeeneko ziurtasun- -maila eguneroko bizitzan darabilguna baino askoz handiagoa da, "heresia" hauek anitz kasutan frogatutako ebidentzia-mota ugari kontraesaten baitituzte. #### Zientziak osotasun-asmorik ez du Zientziak ez du gizakiaren arazo osoarentzako soluziorik. Giza izatearen osotasun arazoak zientziaren esparrua gainditu egiten du. Ez du zentzurik, nire iritzian, erredukzionismo zientifikoak, hots, errealitatea ezagutzeko baliozko era bakarra zientzia dela esateak. Edo egiazko ezagutza nahi duen orok imitatu behar duen eredu bakarra ezagutza zientifikoa dela baieztatzeak. Aurrerapen zientifiko bakoitzak ez du gure jakineza gutxitzen; aldiz, era zientifikoan landuak izan daitezkeen galdera eta auzi berriak irekitzeko aukera eskaintzen du. Jakinezaren iraupen edo, agian, gehikuntza-lege bat balego bezalako zerbait da hau. Ezagutza zientifikoa izpiritu eta razionalitate guztia agertzeko era konkretu razionala besterik ez da. Gizakiak bere buruari egiten dizkion galdera askorentzako erantzunik ez dago zientziaren baitan. Oraindik orain Setien gotzainak argitara eman duen El eslabón de la cadena liburuko hitzetan «gizakiaren indigentzia handia galderak egin ahal izatea da, nahiz eta gero hauentzako erantzunik ez izan...». Galdera garrantzitsu askorentzako erantzun zientifikorik ez dago. Jatorri, amaiera eta norantzari buruzko galderak dira hauek, besteak beste. Zientziak ezin dio fededunari haren sinestearen ziurtasuna eskuratu, ez eta ateoari haren sinestezarena ere. Zientziak ezin die "zergatik gaude hemen?" eta "bizitzeak merezi al du?" bezalako galderei erantzunik eman. Askok galdera hauentzako erantzuna erlijioan aurkituko dute, beste batzuek derrigorrean erlijiosoa izan behar ez duen humanismo batean eta, batzuek, agian, galderak, berak, beharrezkoak ez direla uste izango dute. Zientziak "nola?" delako galderari erantzuten dio, baina ez du "zergatik?" edo eta "zertarako?" direlako galderei erantzuteko modurik. Zientziak galdera hauei erantzuteko modurik ez izateak ez du esan nahi beste disziplina batzuek erantzuna dutenik. Filosofiak ere ezin du, baina ez da honegatik baliogabea izango. Kontzeptu eta ideia askotarako errigorea eta sakontasuna ekartzeko orduan lagungarria izan daiteke, galdera handiak eta berauek erantzuteko egindako ahaleginak gogora eraginez. Testuinguru honen baitan iritzi pertsonal bat adierazi nahi nuke: ez dut uste gure ikasle gazteen Curricula- -etatik tradiziozko humanismoarekin zerikusia duten gaiak baztertzea egokia denik. Laín Entralgok idatzitakoa datorkit burura: Zientzia bigunik gabe (humanitaterik gabe) ez dira inoiz zientzia gogorrak aski izango gizatasunaren ikuspegitik; eta zientzia gogorrik gabe ez dira inoiz zientzia bigunak aski izango garunaren ikuspegitik. #### Unibertsitatea. Ikasketa Planak Zientziari buruzko ezaugarri hauek aditzera eman ondoren komunitate zientifikoari, hots, zientziaren egileari buruzko bi hitz esan nahi nituzke, gaur eta hemen kezkatzen nauten bi esparruren barrutian. Gizarteak zeresan handia duen esparruak dira hauek: ikasketa-planak eta zientzilariak eurak. Globalki lehiakorra eta aldaketa azeleratukoa den ekonomia batean gaudenez gero, gure indar guztiak aspektu aplikatu eta espezialduetan bildu behar ditugula argudiatzen da sarriegi. Hezkuntza-sistemak ekoizpen-sisteman berehala sartzeko gai diren espezialistak prestatzeari ekin behar diola esaten da behin eta berriz. Hezkuntza-sistema ekoizpen-sistemaren barrutian ezartzeko orduan hezkuntza geure belaunaldi gazteei zor diegun oinarrizko eskubidea eta zenbait helburu, balore eta arazo duen gizarte-multzo baten osagaia dela kontuan izan behar da. Hezkuntzaren alderdi ekonomikoek ez dituzte kultur eta balore-alderdiak gutxitu, ilundu edo estali behar, eta berauek ez dute, beraz, edozein hezkuntza-politikatan ahaztuak izan behar. Hezkuntza-sistema ekoizpen-sistemara egokitzearen arazora itzuliz, gero eta espezialista hobeak behar ditugula esatea ez da aski. Gauza bat da pentsatu, aztertu eta arazoak kontzeptualizatzeko gai diren espezialistak sortzea, eta beste gauza bat, aldiz, gai konkretu batean prestaturiko jendea sortzea. Gauza konkretu hori gero eta bizkorrago aldatuko da. Aldaketaren bizkortasunak funtsezkoaren eta aplikatuaren arteko bidea, bai eta Zientziaren eta Teknologiaren artekoa ere, luzeagotu baino laburtu egiten du, eta areago esango nuke, alegia, bizkortasun honek tradiziozko humanismoa eta arazo ekonomikoak ere elkarri hurbilarazi egiten dituela. Honegatik hitz batzuk esan nahi ditut ikasketa-planei dagokienez. Gure unibertsitateetan ikasleak (edo irakasleak?) asko jakinik ere gutxi ulertzen duelako susmoa izan dut beti. Ulertzea jakitea baino askoz harantzago doa. Ulertzea norberak dakienaren jabe bilakatzea da, jakina den hori galbahe pertsonaletik pasatuz, norbereganatuz, eta azterketa nahiz sormenerako tresna bihurtuz, zirkunstantzia desberdinetara egokitua izan daitekeelarik. Hobe da ongi formatzea asko informatzea baino. Hau gure Unibertsitate-sistema osoak, orohar, eta Zientzia eta Teknologiarenak, bereziki, daukan erronka handia da. Honegatik, berriz diot, ikasketa-planetako oinarrizko gune egokia ezartzea funtsezko gauza da. Zerbitzu kaxkarra egiten dio ikasleari ikasgaiaren oinarrizko gorputzaren errigore eta edertasuna eskurarazi beharrean "modernoena" den hori azalduz liluratu egin nahi duen irakasleak, eta hauxe da, hain zuzen ere, ez modernoena ez eta antzinakoena ere ongi ezagutzen ez dutenek egin nahi izan ohi dutena. Oraingo irakasle batzuen kontua da hori: bere lanbidearen zutabeak ikasi baino lehen, gogorra izaten baita egiteko hori, bide berriak zabaltzen hasi beharra. Ikasketa-planak ez dira doktorego- -tesien aurrerapenak azaldu ahal izateko konkistatu beharreko atalak, ez eta irakasleak "beren" ikasgaiak ezartzeko borrokan aritzeko esparruak ere. Ezer gutxi gertatzen zait sumingarriago irakasle batengandik eta jabetzazko zentzu argi batez "nire" ikasgaia aipatzen entzutea baino. Zentzu batean, Unibersitate Publikoa aski pribatua den zerbait bihurtzen ari da. Gizarteak zeresan handia du eta interes orokorra zaintzekotan ahotsa altxatu egin beharra dauka. Erabakigintzarako mekanismo instituzionalak interes orokorrak babesteko ahaleginak egin behar ditu. Prozesu honetan ez da norbera aldi berean epaile eta alderdi izan behar, ezin daitekeelako oinarrizko printzipioa ahaztu. Ikasketa- -planei buruzko erabakiak ez dira une jakin batean edo fakultate jakin batean litekeen botere-orekaren arauerakoak izaten utzi behar. Traje on bat ez da oihal eta kalitate ezberdinetako adabaki askoz egiten. Kanpotiko aholkularitza eta ebaluaketa oso komenigarriak izango litzaizkiguke. Gure agintari akademikoek eta gizartearen ordezkariek beren aginpidea baliarazteko tarte zabala dute gaur eta hemen. ## Unibertsitatea. Elitismoa Aurrekoaren berezko ondorioa gure unibertsitateetako irakasleak hautatzeko orduan jarrera zorrotz eta elitista bultzatzearen premia dugu. Gaur egun ere, gure unibertsitateetan eliteez hitz egitea atzerakoitzat jotzen da maizegi. Eliteko kirolariak eta zinema bilatzen ari den bitartean ez da jokabide hau unibertsitateko portaera askotan somatzen. Zernolako ahalegina ari gara egiten gure Unibertsitatean jende ona erakarri edo berreskuratzeko? Unibertsitateak onartu beharreko funtsezko gauza diferentzien aitorpena dugu. Ez da goitik behera ezarritako desberdintasunen aurka borroka egitearen printzipio jatorra nahastu behar, lanean eta meritu pertsonalean oinarrituriko diferentziari uko egitearekin. Zergatik izan behar dute gure laborategi eta liburutegietan bekainak erretzen ari diren irakasle gazteek inolako ekarpenik ekartzen ez duenaren tratu berbera? Diskriminaziorik eza baino diskriminatzaile handiagoa denik ez dago. Laurent Schwartz matematikari handi eta intelektual sozialista frantsesaren aipu bat eman nahi nuke: Diferentzia eta lehia bultzatzea beharrezkoa da. Honek bakarrik ekar dezake bilakaera. Demokraziak, funtsean, diferentziak onartzea dakar. Gure unibertsitateetarako formularik hoberena Mao Zedong-ek aldarrikaturik ere inoiz bete ez zuen hura dugu: Erne bitez ehun lore eta bira lehiakide ehun pentsamendu-eskola. Gaurko Unibertsitatea eskari konplexuei erantzuten saiatzen den eta askotariko helburuak dituen erakundea da, eta arazoetako bat, helburu hauen eta beraien elkarloturen arteko koordinazioa artikulatzea da, bata besteen mesedetan sakrifikatu gabe. Unibertsitateak bere egiteko soziala betetzekotan, bere helburu bereziei, hots, Irakaskuntza eta Ikerkuntzari kontu egin beharko die, bai eta, inolako zalantzarik gabe, hedapen unibertsitario nahiz kultur zabalkunde eta kritika bezalako beste batzuei ere. Esparru hauetako guztietako oinarrizko irizpidea errigoreari, seriotasunari eta, hitz batean, Unibertsitatea delako Erakundearen ezaugarri nagusia izan behar duen bikaintasunari eustea izan beharko litzateke. Ez da hau Unibertsitateko boterearen antolaketa eta banaketaren lerro nagusiek, nire iritziz, zeintzuk izan beharko luketen xeheki azaltzeko ordua. Berau, beharrezko seriotasunez eginez gero gure gizarteari oso onuragarria gerta lekiokeen eztabaida baterako gaia izan liteke. Uste dut, ordea, pentsamenduak, eztabaidak eta Zientziaren garapenak hazkuntza- -salda, giroa behar dituztela adierazteko momentu aproposa dela, Udako Euskal Unibertsitatearen egoitza honetan. Hegazkina nork gidatuko duen ez da botu-emate igualitarioz erabakitzen, eta, era berean, ez lirateke beste eremu batzuetarako baliozkoak diren formula politikoak unibertsitate- -bizitzako auzi guztietara eraman behar. Unibertsitatean hierarkia bat dago, edo egon behar litzateke, sormen, gaitasun eta jakitearena, eta igualitarismo demagogikoak ez luke hierarkia hau lurperatu behar. #### Estetika. Artea. Aurrekoa pixka bat alde batera utzita, ez nuke zientziaren alderdi estetikoa aipatu gabe utzi nahi. Asko dira zientziaren zentzu estetikoa duten zientzialariak. Zientzialari gehienengan estetikaren nolabaiteko zentzua dagoela uste dut, zentzu honek kontzeptu edo tresna bat ederra egiten duelarik. Kontzeptu estetiko honek ez du irudi ederrekin zerikusirik eta ez ditu matematika huts eta dotoreak eskatzen. Dirac baten jarreraren aurrean, non sarritan formalak diren dotorezia eta edertasuna egia zientifikoarekin parekatu egiten den, Boltzmann baten mintzoa gogorarazi beharra dago; beronek «Zientzia-gaietan dotorezia jostunei utzi behar zaiela» esaten digu. Sir Herman Bondi-k Ezjakintasunaren Entziklopedia-n esaten duenari jarraiki, askotan formulazio matematiko jakin baten dotorezia notazio egokia hautatzean datza. Estetikari buruzko nire baieztapenetan halako arreta-puntu bat sartzeko asmotan aditzera eman dudan hau esanik, zientziak bere baitako estetika duela uste dut. Batzuetan definitzea eta, zer esanik ez, transmititzea ezinezkoa izango da, baina arazo txiki baten soluzio garbia aurkitu duen orok sentitu egin du; fisika kuantikoaren eta erlatibitatearen teoriaren aspektuak ulertu dituenak ere bizi izan du. Mekanika klasikoaz gozatu egin duen edo Maxwell-en ekuazioetan elektromagnetismo guztia ikusi egin duenak edertasun-sentimendu bat izan duenik ukatzerik ez dago. Testuinguru honetan Goethe-ren hitzek, «Agian Jainkoren bat bide da ekuazio hauek idatzi dituena», oihartzuna dute. Zentzu estetikoa zientziaren eta teknologiaren berezko ezaugarri dugu. Sentimendu estetiko honek ez du zertan beste alorretakoaren berdina izan behar. Zientzian, nire iritziz, printzipio estetikoaren ideia, honako galdera hauekin lotzen da: Zenbaterainoko alkantzea dute inplikazioek? Zeinen sotil eta esperogabeak dira loturak? Zein sakontasunetaraino sartzen da Natu-raren sekretuan? Irizpide hauen arauera ADNaren egitura deskribatzen duen "helize bikoitza" ederra da, bere baitan erreplika eta birprodukzioaren eskema globala baitu. Francis Crick-ek esan zuenez, "biziaren sekretua" du bere baitan. #### Zientzialariak Zientzialari tipikorik ez dago, ez eta jarduera zientifikoa burutzeko era aurredeterminaturik ere. Egiazko lan zientifikoa oso jarduera saritzailea da, baina oso gogorra ere bada. Ideiei atsedenik gabe jarraitu behar zaie. Merezi duen zerbait egitekotan hartaz obsesionatu egin beharra dagoela esango nuke. Jatorrizko ideia orokor eta ausartak garatu behar dira, baina, aldi berean, xehetasunak egiaztatu egin behar dira, ustezko ideia berrien akats handiak berauetan agertzen baitira gehienetan, ideia berri hauek, neurri batean behintzat, atzera utzi behar izaten direlarik. "Xehetasunetara jaitsi" nahi izaten ez duten zientzilariekin fidakaitzak izan behar dugu. Migdal-ek doitasunez deskribaturiko ikerkuntza zientifikoaren zailtasunetako bat hauxe da: aurrera egiteko argiro ulertu behar da, baina ulerkuntza hau aurrera egitearen ondorioz sor daiteke soilik. Ikerkuntzaren atal bukatu bakoitza kontraesan honen gaineko garaipena besterik ez da. Zientzialariak beraien ideiez maitemindurik egonik, ebidentzia esperimental argien aurrean ideia hauei uko egin nahi ez izateko arriskua izan ohi dute. Ideia, egiaztapen eta abandonoaren prozesuak egunez egun, astez aste eta hilabetez hilabete irauten du. Zientzialari gisa agertzen diren guztiek ez dute gogorki modu honetara lan egiten, noski. Askok aspaldi utzi zioten lan egiteari, batzuk ez ziren inoiz hasi. Benetan lan egiten dutenentzat lanbide hau polita da, baina, aldi berean, gogor eta nekagarria. Ikertzaile gazteei ezinezkoak ez diren arazo zailak aukeratzeko gomendioa egingo nieke. Politika egingarriaren artea bada, ebazgarriaren artea dugu Zientzia. Ez dira arazo ezinezkoak hautatu behar, baina ez dira jada ebatzirik dauden arazo hutsalak ere hautatu behar. Zientziaren benetako gakoa galdera egokia une egokian egitean datza. Jeinu zientifikoaren eta pertsona oso argiaren artean dagoen aldea erantzuteko trebezian baino galdetzeko eran dago agian. Galdera aldatzeko edo beste era batera formulatzeko gaitasunean, hain zuzen ere, lehen ezkutuan zeuden loturak nabarmendu daitezen. Galdera egitea ez da aski, une egokian egin behar baita. Arrakasta (eta porrot) handietako asko galdera egokia zientifikoki erantzun zitekeen une egokian egitean (edo ez egitean) datza. Zientzialaria oso zorionekoa da, bere lanean gozatu egiten baitu. Ordu guztietan egiten du lan, eta azkenean koadratu egiten den nolabaiteko berrikuntza aurkitzen duenean, hau oso txikia izanik ere, atsegin berezia sentitzen du. Ideia berri bat izan eta garatu ondoren emaitza koherente eta egiaztagarria lortzearen esperientzia izan duen orok badaki zertaz ari naizen. ## Oinarrizko ikerkuntza. Helburu estrategikoetara zuzenduriko ikerkuntza aplikatua. Ikerkuntzak, hau da, funtsezkoak diren oinarrizko galderak egiteak ez du arrazoi ekonomikoetan oinarrituriko inolako justifikaziorik behar: bere baitako justifikazioa du. Nire iritziz, materiaren oinarrizko egituraz, unibertsoaz edo eta unibertsoaren jatorriaz eta etorkizun posibleaz, adibidez, galdetzea gizarte garatu batek bizi- -kalitatetzat hartzen duen horren osagaia da, musika edo beste arte forma batzuen parean. Izan ere, lengoaia ezberdinak erabilita ere dena da artea Alabaina, gaur egun ezagutza zientifikoaren aurrerapenak behar duen laguntza ekonomikoa beronek berrikuntza teknologikoari eta garapen ekonomikoari, epe luzerako, egiten dion ekarpenak ere justifikatzen du. Oinarrizko ikerkuntzak garapen teknologikoari hiru eratara laguntzen dio: - 1) Pertsonalaren prestakuntza, berau ikerkuntza eta garapen ekintza berriak burutzeko ezinbesteko baldintza baita. - 2) Gerora ikerkuntza eta garapen ekintzak sortzen dituen ideien sorgunea da. - 3) Kalitate eta bikaintasunezko exigentzia-giro baten sortzailea da, arazoak fokatzeko orduan; beronek, osmosiz bezala, gainerako jarduera guztien gaineko eragina du, auziei aurre egiteko moduaren estilo bat sortaraziz. Sarritan aipatzen ez den azken aspektu hau aski litzateke oinarrizko ikerkuntzarako laguntza ekonomikoa justifikatzeko. Baina oraindik besterik ere bada. Esaldi bakarrean laburbiltzearren, elektronika, laser, konputagailu, zuntz optiko, polimero, bioteknologian eta abarretan oinarrituriko gaur eguneko garapen teknologikoa oinarrizko ikerkuntzarik gabe ezinezkoa izango zela esango dut. Zehatzago esateko, kasu honetan Fisikaren adarra den Mekanika Kuantikoa funtsezko gauza izan da. Izan ere, Coulomb-en legea eta Pauli-ren esklusio-printzipioa, Mekanika Kuantikoaren arauekin batera, materialen jokabidearen "azalpenaren" oinarrizko ardatzak ditugu. Gizadiaren aurrera-pausu handiak oinarrizko ikerkuntza irekian oinarrituak izan dira, bertan gaitasun handiko ikertzaileek beren fantasiek eta aurrerago egindako lanek daramatzaten norabidean abiatzeko erabateko askatasuna dutelarik. Oinarrizko ikerkuntzaren ezagupenik eta harekiko kontakturik gabe ezin liteke egiazko kalitatea duen ikerkuntza aplikaturik sor. Honek ez du ikerkuntza aplikatuaren eta teknologiaren garrantzia gutxitzen. Aitzitik, errebortxatu egiten du: aurrerapen teknologiko berriak erabili gabe aurrerapen zientifiko handietariko asko ezinezkoak izango ziren. Hutsarte-sistemen hobekuntzari esker aurkitu zen elektroia Cambridge Unibertsitateko Cavendish Laborategian. Bell Laborategietako transistorearen aurkikuntza germanio hutsezko teknologiei esker suertatu zen, eta X izpien teknologiari esker Watson eta Crick-ek ADNaren helize bikoitzaren egituraren berri eman ahal izan zuten, Cavendish Laborategian. Gaur egun Zientzia ikerkuntzak izan behar duen norabide estrategikoa determinatuz gidatzeko joera dago, eta ikerkuntzak merkatuaren berehalako premien zerbitzaria izan behar omen du. Joera hau, teorikoki bederen, Margaret Thatcher-ek berak salatu du bere memorietan: Merkaturako produktuen garapenari gero eta garrantzi handiagoa ematen ari zitzaion, zientzia hutsen kaltetan. Gobernua industriaren munduak buru zezakeen eta burutu behar zuen ikerkuntza finantzatzen ari zen, eta, honen ondorioz, Unibertsitate eta Zientzi Institutuetako ikerkuntz ahaleginak galtzaile ateratzeko joera zegoen. Honek ez zuela hala izan behar sinetsirik nengoen. Nik aurreko zientifikoak izan ditudalarik, ikerkuntza zientifikoaren onura ekonomiko handiak aplikazio berezien bilatzetik baino oinarrizko ezagutzan lortutako aurrerapenetatik etortzen izan zirela banekien. Botere publikoek, gidatzera baino areago zientzia gara daitekeen ingurunea sortzera jo beharko lukete. Politika zientifiko-ekonomiko gidatuegia, bertan finantzazioaren erabakia eta problemen hautaketa erronkari intrintseko eta interes zientifikoari begira baino gehiago ustezko berehalako aplikazioei eta balio komertzialari begira egiten delarik, herrialde baten bizigarritasun zientifikoarentzat arriskugarria da, bai eta haren garapen ekonomikoarentzat ere. Rohrer irakasleak aurrekoaren adibidetzat HIESarena jartzen zidan. Zientziak ezin du lagundu dena oso aldez aurretik prestatzen ez badu, zer etorriko den ez baitakigu, eta aurkeztuko zaionari aurre egiteko ahaltasun- -artsenal izugarria eduki behar du. Tresna hauetariko batzuk badaude. Hutsetik abiatzeak helburua ezinezko bihurtuko luke. Fisikaren barruko beste adibide bat erresonantzia magnetiko nuklearraren bidezko irudia da: MRI (Magnetic Resonance Imaging). Erresonantzia magnetikoaren bidezko irudia helburuetara zuzendu gabeko eta, zer esanik ez, behaketa-tekniken garapenera zuzendu gabeko ikerkuntzak sortu zuen. Gakoa spin nuklearren momentu magnetikoak ulertzera, iman nuklear hauen likido, kristal eta molekuletako elkarrekintzak nolakoak diren ulertzera eta Kimikaren ikuspuntutik interesgarriak ziren molekulen egitura aztertzera zuzenduriko oinarrizko galderetan zetzan. Bilaketa honi esker sortu zen irudiaren teknika baten ikuspena posible egin zuen ezagutza. Oinarrizko ikerkuntzarik gabe erresonantzia magnetikoaren bidezko irudia pentsaezina zen. Zientzia hutsa da teknika aplikatuak elikatzen dituen iturburua. Demagun, Purcell-ek eta Bloch-ek independenteki lorturiko emaitzak Physical Review aldizkarian argitaratu zireneko 1946. urte hartan, bigarren mundu-gerra amaitu ondoren, X izpien aldagarri gisa izan litekeen medikuntzarako irudi-era berri bat lortzeko zuzenduriko proiektua sortu zela. Nork iradokiko zuen, orduan, momentu magnetiko nuklearrak neurtzea? Eta, mirariz, norbaitek egin izan balu, beste mirari bat beharko zatekeen norbaitek honako galdera hau egiteko: Zergatik ez ditugu solido, likido eta biomolekulentzako lasaikuntza-denbora desberdinak ikertzen? Nork gehituko zuen? «Pultsuekin jolas dezagun orain, ea magnetizazio nuklearra gure erradio- -maiztasunaren tonura zenbat eratara dantza eragin dezakegun». MRIa oinarrizko ikerkuntzaren balio neurgabearen testigantza gezurtaezina dugu. Gure Unibertsitateko irakaslea den Andoni Ibarra-k hemen aipatu gabe ezin utz dezakedan honako testu hau bidali dit: Berehalako aplikazioak izateko neurrigabeko ardura oso zabaldua dago herrialde atzeratuetan, eta irizpide praktikoa aipatzen da, beraz, harrokeriaz, berehalako aplikazioa duten eta gizartearentzat baliagarriak diren ikerkuntzak soilik egiteko eskaria egiten delarik. Kulturarik gabeko pertsonen eta ingurune atzeratuetako ideia da hau, bai eta ingurune aurreratuen beherakadaren zeinu eta faktorea ere. Irizpide hauek aditzera ematen dituztenek aurrerapen handi guztiak funtsean desinteresatuak diren ikerkuntza zientifikoen ondorioak direla ez dakite, eta ezjakintasun hau oso larri eta kaltegarria dugu. Ikerkuntza zientifiko desinteresatuari esker aurkitu zuen Pasteur-ek mikrobioen eginkizuna, asepsia eta antisepsiaren arauak eta txertoak, eta hari esker ezarri zituen higiene eta kirurgia modernoa garatzeko oinarriak. Ikerkuntza desinteresatuari esker eman ziguten Galvani-k eta Voltak elektrizitatearen ezagutza, bai eta Maxwell-ek radiotelegrafiaren oinarriak, Oersted-ek telegrafoarenak, Faraday-k motore elektrikoenak eta Fleming-ek antibiotikoenak ere. Zientzia hutsa da, zalantzarik gabe, teknika aplikatuak atergabe elikatzen dituen iturburua; hura ahitzen bada, hauek urritu eta agortu egiten dira. Herrialde edo unibertsitate bati berehalako aplikaziorik ez duen oinarrizko ikerkuntzarik ez egiteko aholkua ematea gidarien ezjakintasun larri eta tragikoaren ondorioz pobretzera edo beraren buruaz beste egitera gonbidatzea bezalakoxea da (Bernard Houssay, Fisiologia eta medikuntzako Nobel sariduna, 1947). ## Fisika. UPV/ EHU-ko Fisika «Even if I could be Shakespeare, I think I should still choose to be Faraday...», ('Shakespeare izateko aukerarik izango banu ere, uste dut, Faraday izatea aukeratuko nukeela hala ere...', A. Huxley). «.. physics the subject, makes old hearts fresh», ('fisikak, gaiak, bihotz zaharrak fresko bihurtzen ditu', W. Shakespeare). Fisika zientzia guztietatik sinpleena da. Fisika-k aurre egin behar izaten dituen arazoak beste natur zientziek aurre egin behar izaten dituztenak baino sinpleagoak izan ohi dira, eta aurkezten zaizkion galderei xehetasun- -maila handiagoz erantzun ahal izaten die, beraz. Fisikako galderak bi norabidetan abia daitezke. Alde batetik, txikienerantz. Materiaren oinarrizko legeak eta berauek arautzen dituzten legeak zeintzuk diren galdetzea da hau. Hau oinarrizko partikulen fisika dugu, eta Kosmologiarekin, hots, handienarekin bat egiten du. Alberto Galindo-ren hitz ederretan, «eztanda handiaren alfa eta materiaren desintegrazioaren omega». Beste norabide posible bat partikula asko dituzten sistemen jokabidea ulertzen saiatzea da, bertan partikulen arteko elkarrekintza ezagutzen delarik. Propietate berriak sortzen dira, orduan, osagaiek eurek erakusten ez dituzten propietateak, hain zuzen ere. Biologia, kimika eta materia kondentsatuaren fisika propietate berrien azaleratze honen adibideak ditugu. Ez dut uste, bada, erabateko jarrera erredukzionista Zientzian bertan ere defendagarria denik. Kimika delakoa fisika aplikatua baino gehiago da, bai eta biologia delakoa, fisika eta kimika aplikatuak baino gehiago ere. Mende honetako fisikaren arrakasta ez da fisikariok biologoak baino argiagoak izatearen ondorioa izan, fisikak egiten dituen galderak sinpleagoak izatearen ondorioa baizik. Badirudi galdera konplexuagoei erantzuteko orduak jo duela, biologian ere auzi gakoetara iritsiz. Fisika zientzia esperimentala da. Ideiak ez dira, gehienbat, beren a priori-ko distirarengatik onartuak izan, baizik eta, maila batean edo bestean, gero eta bikainagoak diren begien behaketa esperimentalen emaitzarekin ados egon direlako. Begiratzeko era berri hauen zati handi bat neurtzeko metodoetako garapen teknologikoei loturik daude, Teilhard de Chardin-ek honako hau esatean gogorarazten digunez: «Mundu bizidunaren historia gauza berriak etengabe ikus daitezkeen kosmosaren barruan gero eta begi bikainagoak garatzearena da». Euskal Herriko Unibertsitateko ikerkuntzari buruzko hitz orokor banaka batzuk esan nahi nituzke. 2. Taulan UPV/EHUko fisikak egin duen ekoizpen zientifikoaren laburbilduma ageri da, berau "Science Citation Index" (SCI) izeneko aldizkarietako argitalpenetatik hartua. Fisikako argitalpenek UPV/EHUaren %25 osatzen dute. Euskal Herriko Unibertsitatearen argitalpenek, berriz diot, Euskal Autonomi Elkartearen SCI-ko argitalpen guztien % 80 osatzen dute. Urte jakin batean aldizkari batek duen inpaktoa (taula hau 91ko datuekin kalkulaturik dago), estimazioaz aurreko bi urteetan aldizkariak hartu dituen aipuen batezbesteko kopurua da. 2. Taula. Artikuluen eragina. ## FISIKA UPV/EHU (1990-1994) . Science Citation Index-eko (SCI) aldizkarietako Argitalpenak Artikulu-kopurua: 440 Doktoreko artikuluak: 1,3 Batezbesteko Inpaktua: 1,8 . 1992. urtea - Fisika, UPV/EHUren SCIko argitalpenen %25a. UPV/EHU - EAEren % 80a. . – . – . – . – . – . – Fisikako Sailak: Materialen Fisika (Do) - Elektrizitatea eta Elektronika (Bi) - Fisika Aplikatua I (Bi) - Fisika Aplikatua II (Bi) - Materia Kondentsatuaren Fisika (Bi) - Fisika Teorikoa (Bi). 3. Taulan 1992-1994 hirurtekoan Physical Review Letters delako aldizkarian argitaraturiko artikulu-kopuruak erakusten ditugu, bikaintasunaren neurri posible gisa. Gure Unibertsitatea oso ongi sailkaturik dago, gure irakaslegoa irakaslego osoaren %5era iristen ez dela jakinik gainera. Uste dut, beraz, UPV/EHUko fisikaren ikerkuntzak nazioarte-mailako lehiakortasuna duela, globalki, eta Nazioarteko Komunitate Zientifikoaren ohizko irizpide eta jardunbideen arabera funtzionatzen duela baieztatzeko moduan nagoela. 3. Taula 1992-1994 hirurtekoan Estatu Espainarreko Unibertsitateek eta Kontseiluaren Ikerkuntz Zentroek PRL(Physical Review Letters) delako aldizkarian argitaraturiko artikulu-kopurua. \| Erakundea \| N \| \| \| \| \| \|-------------------------------------\|----\|--\|--\|--\|--\| \| Madrilgo Unibertsitate<br>Autonomoa \| 9 \| \| \| \| \| \| Bartzelonako Unib. \| 7 \| \| \| \| \| \| UPV/EHU \| 6 \| \| \| \| \| \| Zaragozako Unib. \| 4 \| \| \| \| \| \| CSIC (Materialak - Madril) \| 3 \| \| \| \| \| \| CSIC (CIEMAT) \| 3 \| \| \| \| \| \| Balearetako UI \| 3 \| \| \| \| \| \| Valentziako Unib. \| 2 \| \| \| \| \| \| Sevillako Unib. \| 2 \| \| \| \| \| \| Unibertsitate Konplutensea \| 2 \| \| \| \| \| \| Gainerakoak \| 10 \| \| \| \| \| \| GUZTIRA \| 51 \| \| \| \| \| \| . – . – . – . – . – . – \| \| \| \| \| \| \| UPV/EHU Estatukoaren %11,75a \| \| \| \| \| \| \| Irakasleria, %4,73a \| \| \| \| \| \| #### Dibulgazio zientifiko-teknologikoa Zientzia ez da komunitate zientifikoarentzat. Gizarte osoarentzakoa da. Lehen aipatu ditudan kultur aldaketa, berrikuntza ekonomikoa eta partaidetza demokratiko erreala ez dira gizartearen lankidetzarik gabe sortuko. Honetarako zientifikoki informatua den gizartea behar dugu. Komunikatzeko kalitatezko era erakargarria behar da, hau da, informazio ona, informazio zientifiko ona. Honetarako komunikatzaileek komunitate zientifikoarekin zuzeneko harremana izatea beharrezkoa da. Fisikan, bereziki, geure ikuspuntuak eta geure lorpenak zientzialariak ez direnei esplikatzen denbora eta arreta gehiago eskaini behar dugu. Gure disziplinari berez dagokion errigorea alde batera utzi gabe, fisikaren definizioa zabaldu egin beharra daukagu, barnean eremu gehiago har ditzan, eta disziplina gehiagorekin jarri behar dugu harremanetan; gainera, elkarrizketa hau humanitateetako eta zuzenbide, ekonomia edo enpresa bezalako beste alorretako geure lankideengana hedatzen saiatzea onuragarria dela uste dut. Honek ahalegin bat dakar eta arazoak sortuko ditu, agian, baina, hala jokatu ezik arazoak handiagoak izango dira. Zientzia ederra eta erabilgarria da, balore ekonomikoa da, eta, hitz batean, kulturaren osagaia da. Ebidentzia hau errealitate bihur dadin, gure herriak zientzia eta teknologia nahiz beraren gizarte-dimentsioaren gaineko hiritarren hezkuntzarako egitarau handia behar du, premia handiz. ## Ondorioa Zientziak eta ingeniaritzak nola funtzionatzen duten, zer egin dezaketen eta zer ezin egin dezaketen, zientzia, teknologia eta hezkuntzaren arteko elkarrekintza, oinarrizko ikerkuntzak, ikerkuntza aplikatuak eta garapen teknologikoak duten zeregin elkarlaguntzailea, eztabaida zientifikoaren izaera, zientzia, teknologia eta garapen ekonomikoaren arteko lotura eta Unibertsitatearen garrantzi erabakigarria esplikatzera zuzenduriko ahaleginak bilduko dituen proiektua behar da. Honegatik eta bukatzeko, Udako Euskal Unibertsitateari zorionak eman nahi dizkiot, erakutsi duen ardura eta ikuspenarengatik, bai eta zuoi guztioi ere, hona etortzeagatik. Zuek bezalakoek aipatu dudan proiektuari laguntza eraginkorra eskain diezaiokete, zalantzarik gabe.
aldizkariak.v1-6-227	{ "domain": "hezkuntza", "id": "tantak_Zk.33 _2005_6", "issue": "Zk.33 _2005_", "year": "2005", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "tantak", "edition": null }	# Gure arteko haur eta gazte literatura Xabier Etxaniz Erle Euskal Herriko Unibertsitatea Hizkuntza eta Literaturaren Didaktika saila. GAKO-HITZAK: Haur eta Gazte Literatura. Sistemaren eraketa. Egungo egoera. # 1. SARRERA Azken urteotan haur eta gazte literaturari buruzko hainbat ikerketa eta saio argitaratu dira. Psikodidaktika doktorego programan, esaterako, lau tesi irakurri dira; eta horrez gain zenbait argitalpen izan dira. Jakina, egoera honetan gero eta jakin-min handiago dago gure artean, eta nazioarte mailan ere, ia-ia ikusezina izan den literatura arlo honen inguruan. Ondorengo lana testuinguru horretan kokatzen da. Egungo euskal haur eta gazte literaturaren egoera zein den, zer argitaratzen den, nork eta nola egiten den gainetik, besterik ez bada, azaltzeko saioa. Eta horretarako, hainbat testu erabiliko ditugu, gogoetak eta ikerketen ondorengo datuak plazaratzen laguntzeko. Euskal kultura hurbiletik ezagutzen duen edonork, edo euskal kulturara hurbildu den edozeinek argi eta garbi ikusi behar izan du bertan gertatu den aldaketa azken 20-30 urteotan. Arlo eta maila askotan izaniko eboluzioa dugu, baina guk geuk hona ekarri gaituen arloa aztertuko dugu, literaturarena, haur eta gazte literaturarena zehatzago izanik. # 2. HERRI LITERATURATIK IDATZIRA Duela 30 urte, diktaduraren amaiera aldera, gure herriak jasandako jazarpen politikoa eta kulturala malgutzen ari zen. Ikastolak, esaterako, ez ziren legalak baina ezta ilegalak ere; zentsuraren zirrikituak zabalagoak ziren eta idazle nahiz abeslari askok beren lanak plazaratzen zituzten. Jakina, errepresioa hor zegoen, eta askotan kultura izan zen zapalketa politikoari ihes egiteko bidea (edo bestela nola ulertzen da loretxoak askatzeko nahia horrelako arrakasta izatea?). Haur literaturan badugu honen adibide garbia: Joxe Arratibel. Estibalitzeko monasterioko arduradun honek txikitan entzundako ipuinetan aurkitu zuen presio-bide garbia, eta honen guztiaren emaitza dugu Marixor bezalako protagonistak biltzen dituen Kontu zaarrak liburu ezaguna. ## MARIXOR «Behin, etxe eder batean, aita eta hiru alaba bizi omen ziren. Aita, alarguna zen. Lur sail haundiak zituzten, baita mahasti eta morroiak ere ugari. Hiru alabak, aberats bizi ziren, lanik egin beharrik gabe. Josten, bordatzen eta askotan lurraldeak ikusten pasatzen zuten denbora. Hiru ahizpek, tekele handiak izaten zituzten beren artean eta aita ere sartzen zen batzuetan tekela haietan. Behin, bazkaltzen ari zirela, berealdiko haserrea sortu zuten, gatza zela eta ez zela. Tekela guztietan bezala, aita eta bi alaba zaharrenak alde batetik jarri ziren, eta alaba gazteena bestetik. Aita edo gatza, zein zen beharrezkoagoa mundu honetan, hori zuten auzia. —Aita oso beharrezkoa da —esaten zuen alaba gazteenak— baina nire ustetan, gatza beharrezkoagoa. Aitarik gabe bizi liteke mundu honetan baina gatzik gabe ez.» (Arratibel, 1995: 140) Jakina, honelako iritziak izanda, normala da Marixor etxetik botatzea. Mari Errauskin, Aschenputtel, Cenicienta, Cerentola edo beste izen ugari izan dituzten neska horien lehengusina dugu Marixor, etxetik botata, herri bateko etxerik aberatsenean neskame hasi eta hiru dantzaldi magikoen ondoren bertako nagusiarekin ezkondu zen Marixor. Bertsio batzuen arabera; Arratibelena esaterako, aita barkatu eta bakean bizi izan ziren; beste batzuetan, aitak ezkontzan alaba ezagutzean bihotzea du eta bertan hiltzen da. Modu batean nahiz bestean Marixor bere garaiko neska, neskame eta erregina dugu, euskal kultura ia-ia desagerturiko ondarea zenean eta katakonbetatik, urteetako basamortutik irteten ari zen kultura, eta lehen oinarria tradizioan izan zuena. Urte batzuk geroago, 80ko hamarkadaren hasieran eta haur irakurleari zuzendurik, arestian aipaturiko helburu horrekin euskal ipuin tradizionalen bilduma zaindua argitaratu zuen Elkar argitaletxe sortu berriak: Axut saila. Bertan, euskal ipuin tradizional batzuk biltzen dira ilustrazioari garrantzi handia emanez. Ipuin horietako baten protagonista dugu beste emakume bat, Sorgin gaiztoa: > «Munduan beste asko bezala, herri txiki batean senar-emazte gazte batzuk bizi ziren. Semetxo bat ere bazuten. Eguzkia bera baino politagoa zen mutiko hura. > Esan behar da baita ere, senar-emazte haiek oso aberatsak zirela. Horrela, hirurak, oso gustura bizi ziren herri txiki hartan.» (X. X., 1983: 4) Gustura eta pozik bizi... sorgin gaiztoak emakumea uso bihurtu eta haren tokia hartu arte. Baina beste herrialdetako ipuinetan gertatzen den bezala (Txinan usapal bihurtzen da) amaieran andre gazte ederrak bere nortasuna berreskuratzen du eta sorgin gaiztoak bere ordaina jaso. 80ko hamarkadaren hasieran, honelako lanak argitaratzen zirenean, hasi zen euskal argitalgintzaren oinarriak ezartzen. Aldaketa prozesu ikaragarria bizi zen, diktaduraren amaiera, autonomia, euskal instituzioak, elebitasun dekretua... gizartean urteetan galerazitakoa berreskuratzeko gogo bizia zegoen. # 3. LITERATURA MODERNOA Haur eta gazte literaturan urte batzuk lehenago, 60ko hamarkadan, Marijan Minaberrik argitaratu zituen balio estetiko handiko lehen lanak, haur literatur lanak. Harrezkero testuen literaturtasuna gero eta gehiago zaintzen zen, baina Karmentxu neskatoa eta Txan fantasma azaldu arte itxaron beharko dugu haur literatura modernoaz gozatzeko. > «Ni Txan fantasma naiz. (...) Baina inork ez dit kasurik egiten, inor ez da nitaz jabetzen, inork ez nau ikusten Karmentxu etxe horretan sartu zutenez geroztik. > Karmentxuk bai ikusi ninduela bere gelan bizitzen hasi nintzenean! Hark bai. Baina, Karmentxu neskatila berezia zen, aparta, liluragarria. ARRAROEN ETXEA izeneko leku zatar, handi horretan sartu zuten aspalditik eta geroztik ez dut inorekin jolastu ahal izan.» (LANDA, 1984: 5-6) 1982ko Lizardi sariaren irabazlea izan zen Txan fantasma ipuin hau. Aurreko urtean Bernardo Atxagak irabazi ondoren, oraindik ezaguna ez zen emakume batek eskuratu zuen saria: Mariasun Landak, geroago asteasuarrarekin batera gure enbaxadorerik ezagunena izan dena. Txan fantasma argitaratu zen garaian euskal letretan bi fenomeno gertatzen ari ziren era berean: alde batetik irakurleen aldetik euskaraz irakurtzeko eskaera handia zegoen, eta horri erantzun behar zitzaion; tradizio murritza zuen literatura zen euskarazkoa eta egoera ez-normaletan aritutakoa, beraz, literatur testuen beharra zegoen. Beste aldetik, Europako eta Ameriketako literatur modernoak eragina du euskal idazle askorengan, eta horrek literatura modernizatzeko joera eragin zuen euskal letretan. «Mariasun Landa's books are literature» diosku Linda Whitek Txan fantasmaren ingelesezko hitzaurrean, izan ere literaturtasun hori nabaria da euskal haur literatura modernoan: «Dilijentzia. Kalean dagoen auto zahar abandonatu batean sartu gara jolastera. Pellok eta beste mutilek esan dute indioetara jolastuko garela eta auto zahar hura dilijentzia bat izango zela. Neskak dilijentzian sartzeko eta beraiek atakatuko gintuztela... —Eta gero zer? —Zuek indioak ikusi eta desmaiatu egin behar duzue. Eta guk horrela egin dugu. Gero, nik esan dut alderantziz egiteko, eta Pellok esan du ezetz. Beraiek ez zirela desmaiatzen. Eta neskak haserretu gara indioena egin nahi genuelako eta beraiei tokatzen zitzaielako dilijentziakoak izatea. Azkenean onartu dute, baina autoa inguratu dugunean, ateak zabaldu eta tiroka hasi dira. Inor ez da desmaiatu, eta gu berriro haserretu gara. Mutilekin ez dago jolasterik.» (LANDA, 1988: 10-11) Testuen lanketa hori sinpletasunez mozorraturik agertu zaigu batzuetan, «Dilijentzia» izeneko testu honetan bezala. Mariasun Landak minimalismoa bilatzen du testu hauetan... errebindikazioa alde batera utzi gabe, beti ere poetikotasuna presente izanik. Jakina, honelako testuen ondoren baziren abenturazkoak, umorezkoak, tradizionalak, poetikoak... garaiko behar eta eskaerei erantzunez. Izan ere bizpahiru hamarkada hauetan euskal haur eta gazte literatura sortu egin behar izan da. Ia-ia ezer ez egotetik barneko merkatuari (eta kanpokoari neurri batean) erantzun dion literatura sortu da. Horretarako bi bide nagusi hartu dira euskal letretan, egungo korronte berritzaileena, batetik, eta literatura tradizionala, bestetik; eta bide hauek bai sorkuntzan bai itzulpenean egin dira. Horrela, azken urteotan nazioarte mailan puntakoak diren idazleen lanak euskaratu dira (Harry Potter dugu adibiderik nagusia, baina antzeko zerbait esan genezake Rodari, Nöstlinger, Dahl edo Lobeli buruz), errealismo kritiko korronteko obrak esanguratsuak euskaratu dira, baina baita ere gaur egungo abenturazko obrak, umorezkoak, misteriozkoak... idazlan klasikoekin batera. #### «NOLA LUZATU ZEN ALIZIA Hala, Alizia untxi-zuloan behera erori eta lurpean oso bide luzea ibilitakoan, ohartu zen, oso harrituta, inguru osoan ateak zituen areto handi batean zegoela. Ate guztiak itxita zeuden, ordea. Konturatzen zara, hortaz, Aliziak ez zuela areto hartatik ateratzerik; eta horrek asko tristatu zuen.» (CARROLL, 2004: 21) Ziuraski ezaguna zaizue pasarte hori, Lewis Carrollen Alizia guztiz ezaguna baita. Baina Carrollen liburuen hainbat eta hainbat adaptaketa ikusi eta irakurri ondoren harrituko gaitu Alizia haurrentzat liburu honek, Carrollek berak jatorrizko ipuin haren gainean eginiko adaptaketa ia eskura ezinak (ingelesez The Nursery Alice agortuta baitago eta gazteleraz, esaterako, argitaratu gabe). Euskaraz, jakina, haur eta gazte literaturako idazlan klasiko asko daude argitaratu gabe; baina, era berean, azken 20 urteotan ehunka lan itzuli dira, arestian aipaturiko bi irizpideei jarraituz: obra klasikoak eta gaur egungo korronte berriak eta puntako obrak euskaratzea. Alde honetatik onartu behar dugu aurrerapauso ikaragarria eman dela euskal letretan, baina batez ere haur eta gazte literaturan. Itzulpenak baina, bi aurpegi ditu, barrura eta kanpora. Eta, hasiera batean, euskal irakurlea egarri bazen ere, orain euskal literaturak kanporatzeko beharra du; ezagutu gaitzaten eta gure burua ezagutzera eman dezagun. 1984an hasi ziren euskal liburuak erdaratzen (kasu bereziren bat kenduta, Txan fantasma, esaterako, gainerako guztiak koedizioei esker) eta liburu bakan batzuk bakarrik (1986an liburu bakarra erdaratu zen eta hurrengo bi urteetan bat ere ez), baina irekitako ate hori gero eta zabalagoa da eta gaur egun urtero euskal liburuen 15-20 edizio egiten dira erdaraz. #### «UNA DE LA MADRUGADA Quieta, quieta: un sombra; duerme mi gata en la alfombra. Quieto, quieto: un ladronzuelo; duerme mi perro en el suelo. Quieta, quieta: en pijama, duerme la luna en mi cama.» (IGERABIDE, 2003: 7) Horrela Igerabideren Egun osorako poemak eta beste, Poemas para las horas y los minutos bihurtu da; Atxagaren behiak alemaneraz, frantsesez, katalaneraz edo holanderaz hitz egiten du, Mariasun Landaren Errusika arkakusoak ingelera, gaztelera, alemanera... ikasi ditu, edo Patxi Zubizarretarren Usoak katalanera eta gaztelera ikasi zituen euskararekin batera Afrikatik etortzean: > «Te llaman Paloma, la niña que llegó por el aire. Y puede que por eso te guste tanto mirar el cielo, porque de allí viniste, porque de allí te trajeron. > Pero estás preocupada y sientes como si miles de hormigas te corrieran por el estómago.» (ZUBIZARRETA, 1999b: 14) Eta zeruak zure begirada tristea ikusi du. —Kukuak ku-ku, eta dirua saklean, aberatsa urte guztian —esan dizue arratsaldean andereñoak. Baina zu kukua entzun gabe ere, aberatsa zara urte guztian. Horretaz ere ziur zaude. Ziur baino ziurrago.» (ZUBIZARRETA, 1999a: 16) Gosea eta gerratik ihesi etorri da Usoa. Eta amak hegazkin batean abandonatu eta pilotuak adoptatu zuen neskatoaren istorioa hunkigarria bezain laburra egiten zaigu, gozatzeko eta gogoetarako testu hau Teresa Duranek dioen bezala «literatura en estado puro» baita. Errealismo kritikoak, aurreko adibideetan ikusi den bezala, lekua egin du euskal letretan. Literatura testuak dira, ederki kontaturiko istorioak, hizkera, tonua, erritmoa oso landua duten testuak dira, baina horietaz gain egungo arazoei buruz hitz egiten diguten narrazioak. Batzuetan, haur txikien liburuetan bezala, oso modu sinplean landutako istorioak dira, Jonasen sailean gertatzen den bezala: > «Jonasek oroitzen du, tik-tak, arrebatxoa etxera ekarri zutenekoa. Izeba Pauli eta Jonas zain zeuden. Ama oso ahul zetorren. "Ia-ia hil zuen ostikoka", pentsatu zuen Jonasek. —Ikusi nahi al duzu arrebatxoa? —esan zioten. Jonas bere gelara joan zen korrika. Une hartan oparitu zion aitak iratzargailua, tik-tak, untxi-belarri eta guzti. Aitari esku emanda irten zen Joan gelatik, arrebatxoa ikustera. Arrebatxoak begiak zabal-zabalik zeuzkan. Jonasek begietara begiratu zion. Orduan, arrebatxoa negar batean hasi zen. «Ez nau maite», pentsatu zuen Jonasek.» (IGERABIDE, 2001: 18-20) Igerabideren eta Valverderen artean eginiko liburu hauetan ideia sinplea erakusten zaigu, beldurra, arreba txikiaren etorrera, lapurtzeko gogoa... baina testuaren eta irudiaren lanketak eta konbinaketak kalitatezko emaitza lortu dute. Sail honetako lehen liburuari, Jonas eta hozkailu beldurtia lanari Euskadi saria emateak hori adierazten zuen, baina baita ere epaimahaiaren askatasuna horrelako saria testu gutxiko obra bati ematean. Sarritan, aurreiritzien ondorioz, haur txikientzako liburuak edo albumak gutxietsiak izaten direlako. Epaimahaiak erakutsitako askatasun hori euskal haur eta gazte literaturaren ezaugarrietako bat dugu. Gaur egun saltzaileek —komertzialek— markatzen dute argitaletxe handien programazioa; euskaraz, berriz, merkatuak ez du hainbesterako ematen, hemen merkatu txikia dugu eta horrek, jakina, eragozpen handiak ditu baina baita abantailak ere. Idazleak, argitaletxeak edo ilustratzaileak askatasun handiagoa du; gehiago arriskatu daiteke, galtzeko ere gutxiago dagoelako. Errealismo kritikoan, protagonistaren barne arazoak azaltzen dira sarri. Egoera jakin batean umorea, abentura edo intimismoa erabiliz azaltzen zaizkigu arazo horiek eta, gehienetan, konponbidea. Katixa eta Kroko idazlanean, esaterako, Txilikuk neskatxa baten ikuspuntutik narraturik istorio interesgarria eskaintzen digu: > «Edozein egunetan, irakurketa liburuak edo komikiak denak nahastuta agertzen ziren. Guk erabili izan bagenitu bezala eta gero jaso gabe utzi. Baina nik banekien ez nintzela ni izan, ezta nire anaia ere. Haiek horrela, botata, laga zituena Kroko izan zen. Hori seguru. Behin baino gehiagotan esplikatu nien bai aitari, bai amari, baina alferrik izan zen beti. Errieta beti guretzat izaten zen. > Kroko ohe gainean ibili et dena deseginda uzten zuenean, kulpa guztia guretzat! Kroko komuneko harraskan urarekin jolasean ibili eta dena bustita uzten zuenean, kulpa guztia guretzat!» (TXILIKU, 1992: 42-44) Ipuin batetik ihes egindako krokodiloa da Katixak eta anaiak jasotako errieta guztien erantzulea. Asmaturiko protagonista hori da liburuak apurtu, gela desordenatu, pareta pintatu... egiten duena etxean; Katixa bera errugabea, eta Jurgi anaia ere bai. Arazoa, noski, Kroko harrapatu eta liburuan sartu zutenean konpondu zen; beno, katu batzuek ihes egin arte, jakina. Umorea eta ironia, batez ere lehenengoa, haur literaturako oinarrizko elementua da, Argiñanorentzat perrexila dena. Ukitutxo bat emateko edo liburua dastatu nahi duena erakartzeko, umorea aparteko elementua dugu. Aurreko istorioetan agertu zaigu, kritikarekin lotua «Dilijentzia»n, Jonasen ikara eta beldurrekin nahasirik, edo Katixaren abenturetan. Baina zalantzarik gabe umorea, eta neurri handi batean ironia ere, ederki erabiltzen duen idazlea Atxaga dugu. Irakurleak irribarrea ezpainetan duela irakurtzen ditu Xolaren gogoetak, ezjakinaren ausardiaz, txakur txikiaren ateraldiez gozatu: > «Poliki-poliki, bere gelatik atera eta pasillotik abiatu zen. Etxea isilisilik zegoen, eta isiltasun hark areagotu egiten zituen mendiko haize handiaren intziria eta zenbait ehiztariren zurrungak. Ez, ez zitzaion giro hura asko gustatzen. Zer gertatuko zen norbaitek han pasilloan hanka punttatan ibiliz harrapatzen bazuen? Zer pentsatuko zuen? Lapurretan zebilela? Kezka hura handituz joan zen etxeko liburutegiaren bila zebilen bitartean, eta dudaren haize txikia ere handitu egin zitzaion.» (ATXAGA, 1996: 38) Xolaren duda eta zalantza horien pareko dira euskal literaturaz ditugunak. Zer egiten dugu? Nolakoak dira gure obrak? Korronteak? Lehenengo galderari erantzun emateko datu soil batzuk: euskarazko lehen haur liburua idatzi zenetik 1980. urtera arte 500 liburu baino gutxiago argitaratu ziren haur eta gazteentzat euskaraz. 80ko hamarkadan ia 1500 izan ziren hauek, eta 90ekoan, aldiz, ia 3000 liburu. Hots, urte gutxitan iaia ezer ez izatetik urtero 300 bat idazlan argitaratzera pasa gara. Gainera, azken urteotako eboluzioa ikusirik esan dezakegu kopuru horretan finkatu dela euskal HGLren produkzioa. Une honetan, euskal liburugintzaren %20-25aren inguruan dago HGL produkzioa. Eta berau honela banatzen da: %50a itzulpenak; %30a berrargitalpenak eta %20 inguru sorkuntza. Beraz, urtero 60-70 idazlan berri sortzen dira euskaraz. Kopuru nahiko txikia gure inguruko literaturgintzarekin konparatuz gero, baina nahiko handia gure irakurleak kontutan hartuz (ez dugu ahaztu behar 700.000 euskaldun garela, eta horietatik kopuru txiki bat haur eta gazteak). Jakin aldizkarian Joan Mari Torrealdaik eginiko ikerketaren arabera, 2002. urtean euskaraz 1586 liburu argitaratu ziren, horietatik 344 izan ziren haur eta gazteentzako liburuak —literarioak eta bestelakoak, nahiz eta gehienak literarioak izan— (produkzio guztiaren %21,5), aurreko urtean baino 58 liburu gutxiago, edozein modutan. Baina, egia esan, zenbat baino garrantzitsuagoa da zer eta nolakoa den argitaratzen den literatura hori. Lehengo adibideari jarraituz, ziur nago beste herrialde batzuetan hemen baino sukaldari gehiago egongo direla, baina Euskal Herrian oso ondo jaten omen da. Gauza bera gertatzen al da gure literaturarekin? Barietateari dagokionez; hots, korronte ezberdinak eta estilo ezberdinei buruz, hemen barietate handia dugu. Abenturazko liburuak, umorezkoak, egitura modernoa dutenak, denboralitate lineala, narratzaile orojakilea eta irakurleari zuzenean hitz egiten diona,... Une honetan edozein gairi buruz idazten da euskaraz. Galtzerdi suizida, Markos kantinera, Etxe bitan bizi naiz, Ni ez naiz txerria, Txakurraren alaba... azken urte hauetako obra hauen izenburuak nahiko argiak dira alde horretatik. Txakurraren alaba nobelak euskal gatazka politikoa aipatzen du, eta arazo hori bera, baino ikuspuntu intimoagotik, hurbilagotik, ukitzen da Kaixo, Kattin! nobela berrian ere. Alegia, gaur egun denetatik idazten da. Bakardadeaz, maitasunaz, dibortzioaz, abenturaz, adiskidetasunaz, heriotzaz, edozein gairi buruz. Kontua da nolakoak diren obra horiek, noraino hezi-nahiak estaltzen edo estutzen duen balio literarioa. Azken urteotan zehar lerroak direla eta, literaturaren erabilera didaktikoa dela eta, eskolaren presioa dela eta, gero eta gehiagotan hitz egiten da haur eta gazte literatura liburuaren balio didaktikoaz, sarritan balio estetikoa baztertzen delarik. Baina, janarien osagaiei buruz, hots liburuen balio estetiko horri buruz, euskaraz egia da nahiko kalitate oneko liburuak argitaratzen direla, hizkera zaindua, lexikoa aukeratua, estilo eta erregistro aproposak... Hona hemen Iturraldek idatzitako testu labur bat erakusgarri: > «Gure aitatxok gehiegi erretzen du, medikuak eta amak eta jende guztiak hainbeste ez erretzeko esaten diote, ea zergatik erretzeari ez dion uzten. Aitak asko hitz egiten du normalki, baina orduantxe, medikuak eta amak eta jende guztiak ez zigarrorik erretzeko esaten diotenena, eta ea noiz utziko duen, orduantxe isiltzen da bakarrik, mutu geratzen da eta orduan gure anaia Ixidro ematen du. Gure anaia Ixidrok bi urte ditu eta oraindik ez daki ezer esaten, ez daki hitz egiten.» (ITU-RRALDE, 1986: 11) Euskarazko merkatu txikiak eragozpenak dituen bezala abantailak era badituela aipatu dugu lehenago; eta, hain zuzen, honetan ere askeagoak garela esango nuke. Hemen literatura zaletasuna dugu, idazlea literatura idazten duena omen da eta ez liburuak idazten dituena (kostata ari da Euskal Idazleen Elkartea iritzi hau aldatzen). A. Lertxundik, zalantzarik gabe euskal idazle handienetariko batek, Maxe sailean honako hau dio euskal zaletasunaz: > «Aitona Txominek pasadizo bitxia kontatu zigun atzo. Herriko lau aitona, bera baino zaharragoak, Santa Barbara mendipean dagoen Egu rats parkean biltzen omen dira eguraldi ona denean, eta elizako arkupeetan euria ari duenean. Lau aitonak liburuzale amorratuak izan omen dira beti, baina lauretatik hirurek oso ikusmen txarra dute eta nekez irakur dezakete. Horregatik, halako itun bitxi bat egin dute laugarrenarekin, oraindik bista ona duenarekin: —Liburuak irakurtzen badizkiguk, guk aperitiboa ordainduko diagu eguerdiro». (LERTXUNDI-OLARIAGA, 2002: 107-108) Baina aitonak bakarrik ez, gizon-emakume eta haur asko ere liburuzale amorratuak omen dira Euskal Herrian, bestela oso zaila baita euskal haur eta gazte literaturaren egoera ulertzea. Eta arestian aipaturiko literatura txikien abantaila dela eta, gurean askatasun handia dagoela esango nuke. Behar bada adibide txiki bat jartzea dugu onena. Duela urte batzuk Patxi Zubizarreta idazleak Caceresen eginiko jardunaldi batzuetan honako ipuin erotiko hau irakurri zuen: > «Urruneko erresuma batean, diru kopuru ederra zela medio, kalifa aguretu batek neskatila inuzente eta xalo batekin esposatzea lortu zuen. Urte gutxiren buruan, kalifa hil eta neskatila, ordurako emakume lirain, erresuma hartako buruzagia bilakatu zen. > Aberatsa eta xarmanta izaki, luze gabe printze, kalifa eta jauntxo asko joan zitzaizkion ezkontza eskabidea egitera. Baina emakumeak ez zuen aginte edo diru gehiago nahi, agurea ez bezalako gazte maitekor eta jostari bat baizik. > Hala gauzak, denen harridurarako, deialdi zabala egin zuen halako egunetan, halako ordutan, berarekin esposatu nahi zuten guztiak -izan pobre, izan aberats- jauregira azaltzeko. > -Ea, mintza zaitezte -esan zien banaka-banaka deialdiaren egunean-. Hitz egidazue zuen bizimoldeaz, zuen gustuez, zuen lanbideaz. > Hautagaiak mila eta bat gehiago izan ziren eta denek, luze edo labur, dotore edo baldar, emakumeak agindutakoa bete zuten. Baina hark bost gazte bakarrik hautatu: suge liluratzaile bat, dantzari bat, printze bat, artzain bat eta arotz bat. Eta haiei banan-banan bere geletara deitu zien. > Buruz buru geratzean, eskakizun bera egin zien bost hautagaiei, eta denak ala denak ere lotsatu eta kikildu ziren hitz hauek entzun zituztenean: > —Nire aurrean, ni lekuko nauzula, eta zuk gogokoen duzun moldean, gizonek bakarka atsegin hartzen duzuen moduan aritzea nahi dut -Eta neskak hautagaiak xaramelaturik zituenez, hark zer agindu, horixe beteko zutela hitz eman zuten. > Eta aurrena suge liluratzailea hasi zen. Hura leuntasunik finenaz biluztu eta, txirulaz doinu ezin lizunago bat jo bitartean, bere gerripeko sugea sigi-saga altxarazi zuen. Eta eskuez ukitzen ez zuela, puska batean dantzarazi zuen piztia, harik eta, berez-berez, mizto zuria isuriz otzandu zitzaion arte. Hurrena dantzariak ekin zion. Deabruak hartua bezala, lurrean pipirika ibili zen, eta jauzika, eta txiribueltaka, eta bien bitartean erantziz joan zen. Noizbait ere larru bizirik geratu zelarik, bere tresna izter artean laztandu zuen, ahora ere eraman zuen -munduan mundu denetik gizaseme gehienei ukatu izan zaien plazerik handienetarikoa-, eta azkenik ahuspez eta arnasestuka amaitu zuen emakumearen oinetan, haziaren hondarra ahotik zeriola. Hurrenago printzea saiatu zen. Jauregiko harem-ean nahi hainbat emakume izatera ohitua, hura kosta ahala kosta ahalegindu zen bere aginte makila altxatzen, baina bakarrean ezin. Azkenurrena artzaina izan zen. Honek enbor tantai bat atera zuen bere txilabapetik, emakumeak inondik ere izutzeko modukoa, eta ahuntzaren errapeetatik bezala, bi eskuez tiraka jardun zuen, esne guztia uholdeka jeztea lortu zuen artea. Eta azkena arotza heldu zen. Gazteak emakumea lorategietara eraman zuen, azal leuneko zuen sahats bateraino. Orduan labana atera eta hiru sakonune egin zituen enborrean, bi bularren aldean eta beste besabete bat beherago. Goikoetan pikondo batetik hartutako bi ale ezarri zituen, eta behekoan txortena kendua eta erditik zulo zabal samar bat zuen sagar bat. Eta zuhaitza laztandu bitartean, pikuak eta sagarra milikatzen eta jaten hasi zen, astiro, presarik gabe, Adanek fruitu debekatua dastatu zuen lehen aldia bailitzan. Eta denbora guztian begiak itxirik izan bazituen ere, sagarrean plazerez urtu behar zuen unean, bera izan zen emakumeari begietara tinko so egin zion hautagai bakarra. Desiozko begirakune hura jaso ondoren, emakumeak ez zuen zalantzarik egin, eta arotzari eskaini zizkion bere muinoak eta oihana, bere pikuak eta sagarra. Huraxe zen berak amestu izan zuen gazte maitekor eta jostaria, huraxe bere senarra». (ZUBIZARRETA, 1998: 77-79). Haur eta gazte literatura idazleen jardunaldi hartan irakurritako ipuin honek, (gogoan izan euskaraz Atlas sentimentala gazte nobela barruan argitaraturik dagoela), harridura sortu zuen erdal idazleen artean. Ez gaiagatik, ez testuaren poetikotasunagatik, ezta ipuinaren giroa edo gordintasunagatik ere; erdal idazleak harriturik zeuden horrelako testu bat gazte liburu batean argitara zitekeelako. «Guk ezin dugu horrelakorik egin» zioten idazle ezagun haiek; izan ere merkatu legeak oso zorrotzak dira... merkatu legeek indarra duten eremuetan. Euskaraz, ordea, askatasuna (askatasuna argitaratzeko orduan eta gainerako ekintzetan, Erizaintza azken promozioan J. K. Igerabidek emaniko herri ipuinei buruzko hitzaldia, esaterako). Izan ere euskal haur eta gazte literaturak, neurri handi batean euskal kultura guztiarekin gertatzen den bezala, askatasun handia du. Hemen liburuen ohiko argitalpen alea 1500-2000 bitartean dago; mota askotako erosleak daude (ez dago presioa edo zentzura egin dezakeen talde sendorik), eta argitaletxeetan ekonomi irizpideak badaude ere, oso sendoak dira kultur irizpideak, militantismoa, alegia. Honek guztiak esperimentaziorako atea irekitzen du, irudiekin, gaiekin, estiloekin esperimentatzeko aukera. Eta gainera helduen literaturaren eta haur eta gazte literaturaren arteko muga oso irristakorra da, euskaraz ohikoa da helduen literaturako idazle ezagunek HGL idaztea (Atxaga, Lertxundi, Urretabizkaia, Izagirre, Sarrionandia, Urkiza, Uribe,...) eta generoen arteko muga ere hautsi egiten da. Aurreko guztiaren adibide dugu Animalien inauteria nobelatxoa, Felipea Juaristi poeta eta narratzaile ezagunak idatzia. Hona hemen bertako pasarte bat: «—Begira hor aurrean —esan zion hartz jaunak azeriari. Azeriak begia eman zion lagunak esandako tokiari. Herri bat zegoen han, handi samarra itxuraz. Errepidean aurrera jo zuten bi lagunek. Herriaren mugara iritsi ziren. Hesiz inguratuta zegoen dena. —Hemen ere hesiak —esan zuen azeriak destainaz. Zakur zaunkak entzun zituzten. Izutu egin zen azeria. —Ni ez noa aurrera. Beldurra diet zakurrei. Hartzak besotik hartu zuen azeria. Hesiaren inguruz inguru ibili ziren. Zakurrak ikusi zituzten, galantak, ile gutxikoak, buru txikikoak, aurpegi beltzekoak. Etxeak ere ikusi zituzten, zuri-zuriak aurrealdean. Eta ur putzuak ugari, lasaiak. Haurrak zeuden uretan sartuta, bainatzen. Eta lorategi galantak, eta are belardi galantagoak oraindik. Eta...» (JUARISTI, 1999: 33-34) Hartzak eta azeriak, basoko gainerako animaliekin batera, neurriak hartuko dituzte gizakiek natura errespeta dezaten. Eta basatiak diren animali horiek kritikoak dira gizakiokin. Gizakioi erakutsiko digute natura maitatu eta zaindu behar dugula. Piztiak bakarrik ez, kritikaren beharra aspaldian erreibindakatu da haur eta gazte literaturan ere. Egia da panorama hau ikusita euskal haur eta gazte literaturan oso ondo dagoela ematen duela, baina onar dezagun -honetan ere- gauzen neurria. Zenbait komunikabidetan egiten dira liburuen erresenak eta kritikak, eta unibertsitatean ere hainbat lan egin dira arlo honetan (dozena erdi bat doktorego tesi eta ikerketa batzuk azken hamar urtetan), baina inguruko literaturetan bezala oso zaila da kritikaren destinatzailearengana iristea. Euskaraz ere bitartekariek errezetak baino botika zehatzak nahi dituzte (adin honetarako liburu zerrenda, gai honen inguruan liburu batzuk...), liburutegien sarea nahiko ahula da, ez dago eskoletako liburutegi politikarik. Sorkuntzak gorabeherak ditu urte batetik bestera, produkzioaren ehuneko handi bate idazle gutxi batzuen eskuetan baitago. Itzulpenetan ere ez dago irizpide garbirik... Hots, merkatu normalizatuetarako joera dugula oraindik erabat normala izan gabe, agian botila erdia hutsik dagoela esan beharrean botila erdi beteta dagoela esan beharko dugu. Edozein modutan duela urte gutxi batzuk, botila ia-ia hutsik zegoen... ## 4. ONDORIOAK Argi dago, beraz, euskaraz argitaratzen den haur eta gazte literaturan aldaketa nabarmenak izan dira azken urteotan. Baina horrez gain literatura mota honek, literatura sistemaren periferian egotearen ondorioz neurri batean, esperimentatzeko, tematikan eta baita estiloan ere, askatasun handia duela. Euskal merkatuaren ezaugarriek beren alde txar eta onak dituzte, kaltegarriak diren bezala zenbait alde onuragarri ere baititu. Alde horretatik gure artean askatasun handia dago, eta ez hori bakarrik, gure artean literatura zaletasun handia dugu eta kalitate handiko zenbait lan. Harrigarria benetan gure merkatua, gure populazioa eta gure sistema ikusita. Beraz, honegatik guztiagatik ondoriozta dezakegu euskal haur eta gazte literatura duela urte gutxi batzuk baino askoz hobeto dagoela, eta gure inguruko kulturekin eta literaturekin konparatuta, euskarazkoa askoz ere garatuagoa dela. Bide luzea dago aurretik baina ikaragarria da urte gutxitan egin dena. Jasotze-data: 2005-4-12 Onartze-data: 2005-5-20 Abstract This article takes a brief look at Children's and Teenager's Literature (CTL) written in the Basque language over the last few years. There have been many changes in Basque language CTL over the last 30 years. This evolution has resulted in the creation of a literary system for CTL. Taking into account the research carried out over the last decade, this article will show the evolution and current situation of Basque language CTL. Keywords: Children's and youth literature. Creation. Literature system. Current status. Este artículo hace un breve recorrido a lo largo de la Literatura Infantil y Juvenil (LIJ) del os últimos años escrita en euskara. En la LIJ vasca se ha dado una gran evolución a lo largo de los últimos 30 años. Fruto de esa evolución es la creación de un sistema literario para la LIJ. En este artículo, teniendo en cuenta las investigaciones realizadas durante esta última década, se muestra la evolución y actual situación de la LIJ en euskara. Palabras-clave: Literatura Infantil y Juvenil. Creación. Sistema Literario. Situación actual. Cet article parcourt brièvement la littérature pour les enfants et la jeunesse (LEJ) de ces dernières années écrite en euskara. Dans la LEJ basque il y a eu une forte évolution ces 30 dernières années. Cette évolution a débouché sur la création d'un système littéraire pour la LEJ. Dans cet article, qui prend en compte les recherches réalisées pendant cette dernière décennie, on montre l'évolution et la situation actuelle de la LEJ en euskara. Mots clé: Littérature pour la jeunesse. Création. Système Littéraire. Situation actuelle. #### BIBLIOGRAFIA AÑORGA, P. eta MITXELENA, J. (2003) Ni ez naiz txerria.Donostia: Elkar. ARRATIBEL, J. (1995) Kontu zaharrak. Donostia: Erein. ATXAGA, B. (1996) Xola eta basurdeak. Donostia: Erein. CARROLL, L. (2004) Alizia haurrentzat. Iruñea: Pamiela. FRANKO, M. (2004) Ixone isilik. Bilbo: Aizkorri IGERABIDE, J. K. (1993) Egun osorako poemak eta beste. Iruñea: Pamiela. IGERABIDE, J. K. (1998) Jonas eta hozkailu beldurtia. Bilbo: Aizkorri. IGERABIDE, J. C. (2003) Poemas para las horas y los minutos. Zaragoza: Edelvives. ITURRALDE, J. (1986) Zikoinen kabian sartuko naiz. Iruñea: Pamiela JUARISTI, F. (1999) Animalien inauteria. Donostia: Erein. KAZABON, A. (2003) Kaixo, Kattin!. Donostia: Elkar. LANDA, M. (2001) Galtzerdi suizida. Donostia: Elkar. LANDA, M. (1984) Txan fantasma. Donostia: Elkar. LANDA, M. (1988) Iholdi. Donostia: Erein. LERTXUNDI, A. eta OLARIAGA, A. (2002) Ezkutuko maitea. Donostia: Elkar. MEABE, M. A. (2003) Etxe bitan bizi naiz. Donostia: Elkar. MENDIGUREN, X. (2000) Txakurraren alaba. Donostia: Elkar. TORREALDAI, J. M. (2004) «Euskal liburugintza 2002», Jakin 140, 11-124. TXILIKU. (1992) Katixa eta Kroko. Donostia: Elkar. X. X. (1983) Sorgin gaiztoa. Donostia: Elkar. ZUBIZARRETA, P. (1998) Atlas sentimentala. Irun: Alberdania. ZUBIZARRETA, P. (1999a) Usoa, hegan etorritako neskatoa. Donostia: Erein. ZUBIARRETA, P. (1999b) Paloma, llegaste por el aire. Bartzelona: La Galera. ZUZBIZARRETA, P. (2002) Markos kantinera. Donostia: Elkar.
aldizkariak.v1-7-3	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 0 _1990_4", "issue": "Zk. 0 _1990_", "year": "1990", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	## FRANTZIAKO IRAULTZA: MODERNITATE ETA TRADIZIONALISMOAREN ARTEAN. ## Ignacio Aldekoa Frantziako Iraultzak, Aro Garaikidea, hots, modernitatea, zabaltzen duen gertakizunak ilustrazioan du oinarria, tradizioarekin haustura nabarmena suposatzen duelarik. Guzti honen ondorioz, XIX. mendea hiru ardatz berriren inguruan antolatuko da: burgeseria, erromantizismoa eta nazionalismoa. Espainiako kasuan, burgeseriaren ahuleziak bilakabide hau oztopatu zuen. Euskal Herrian berdin gertatzeaz gain, Modernitateak jaso zuen erasorik nabarmenena eta konstzientena euskal abertzaletasunarena izan zen. Sabino Aranaren nazio kontzeptuak, nazioa beti izan da eta bere horretan irauten du, modernitatearen funtsa, mugimendua aldaketa ukatzen du, Peru Abarkaren hildotik jarraituz. Hain zuzen, XIX. mendean hedatzen joango den euskal mundu zaharraren kontzientziak, euskal sena baserria eta tradizioaren inguruan txertatuz, gizarte aldakor, moderno baten zirkuluetatik urrun mantenduz. Frantziako Iraultzarekin Aro Garaidide edo Kontenporaneoari hasiera ematen zaio. Modu zabal batean erabiliz Modernitate hitza ere erabil genezake. Errenazimendutik abiatuz -Erdi-Aro amaierako burges aitzindarien emaitzak jasoaz- Ancien Regime eta Absolutismoaren mende luzeak igaroaz, burgeseria izango da Iraultzaren ondorioz hedatuko den gizarte aldatuaren protagonista. Burgeseriaren indartze eta nagusigo hau modu desberdinetan gauzatuko da Europako nazioetan, Ingalaterrari bagagozkio, XVII. mendean konpondu zen aristokrazia eta leku bila hultzaka zetorren burgeseria merkantilistaren arteko auzia. Frantziari bagagozkio, egiazko iraultza baten beharra izan zuen (egiazko iraultza batean ordurarteko gizarte-egitura guztiek jasango dute biolentziaren eragina). Bai Alemanian eta bai Italian Napoleonen erasoekin batera izango dira astinduak iraganaren lokarriak. Modu batera ala bestera odolean (heredentzia) oinarritzen den tradizio aristokratikoa gainbehera dator; Elizari eta Erregeari zor zitzaien fedea eta fideltasuna halaber. XVIII. mendean eragin handia izango du Ilustrazioaz ezagutua izan den filosofo-andanak. Berauen bitartez egin zen "Ancien Regime" delako gizarte hertsiaren aurkako kritika. Kritika hitza erabiltzen dudanean Deskarte batengandik hasi eta XVIII. mende horretarako ezinbesteko bilakatu den arrazoiaren bidetxidor luzea nabarmendu nahiko nuke. Iraultzaren egintza bera eta honek ahalbidetu zuen gizarte modernoak -gizarte zabala- bere-bereak bait ditu arrazoiaren tradizio hereditarioa. Elizari eta erregeari zor zitzaien fede eta fideltasuna gizonarengandik eta bere giza-izakeraren afirmazio bezala hartuko den beste kontzeptu bat sortzen da: justizia. Benetako filosofia kritiko baten emaitza dugu azken hau. Gizarte zahar horren bilakaeran hiru mugarri jarri ahal banitza, honako hiruok jarriko nituzke: Mendebaldeko tradizio aristoteliko-tomistari Erreformak bihotz-bihotzean ezarri zion zauria: Erreforma honekin emango da Europako iparraldean lehen urrats nagusia sekularizazio bidean. Bigarren momentu bat aipatu beharko banu, filosofia arrazionalista eta enpiristarekin bateratsu, zientzia eta aurrerapen teknikoek ezarritakoa aipatu behar. Egia esan, honetantxe oinarrituko da burgeseriaren garaiko garapena. Eta hirugarrenez XVIII. mendea "Argien mendea" izen arranditsu eta optimistaz bataiatu Ilustrazioa. zutenen Bertan seinalatzen dira iraultzaren ondoren proiektatuko den sufrajioa eta indibiduoaren burujabetasunean eraikitako gizarte berria. Horrelako gizarte baten funtzionamenduan eta helburuan justizia legoke. Hiru momentu nagusi hauek bateratuko bagenitu, Mendebaldeko gizonaren mentalitateak jasan behar izan duen bilakaeraz konturatuko ginateke. Momentu hauetako bakoitzean ikusi nahi izan dugun iraultza txikien bateratzearekin, Iraultzak maiuskulaz zentzu bat hartzen du. Hala ere. Iraultzak egiazko iharrausia izan behar izan zuen: ordurarte sekula gertatu gabekoaren -oroimenak gorde zezakeenik, bederen- indarra eta zirrara izan zuen Mendebaldeko gizarte zaharraren mentalitaterako. Ezagutu eta bizi izan zuten munduaren izatea eta zentzua hankaz gora jartzen bait zuen. Hemen sortuko dira utopia eta erromantizismoa. Bi korronte nagusi hauek nahastuta datozkigu. Alegia, utopiak karga erromantiko handia izango du: eta erromantizismoari ere ez zaio faltako utopiaren aztarnarik. Modu zabal batean hitzeginez, utopia arrazoiaren ildoan ezarri dugu; eta garai luze honetan arrazoiaren ibilbidean emandako aurrerapausoak, arrazoiaren ideia bera aldatu egiten du. Arrazoiarena ideia izatetik sinismen izatera -fede zaharkituari ohostu zaion sinismena- iritsi da, Grezia eta Erromako filosofia (Platon eta Aristotele eta Erromako Errepublika garaiko idazleak) kristautasunarekin besarkatuta Erdi Aroko mende luzeetan iraun bazuen Modernitatearekin batak (arrazoiak) bestea (fedea) irentsi egiten du. Arrazoiaren ideia, ideia mamitua, gorpuztua izango da; Iraultzak gorpuztu duen arrazoia, alegia, egia bihurtua izango da (tronuratua). Honekin batera arrazoia historiaren gidari ezezik, historiaren beraren norabide ere bilakatuko da; eta historia honen norabidea, aurrerantzean, progresora lerratuko da. Hona hemen gizon moderno eta razionalaren ikuspegi lineala: utopia, historia eta progresoa. Filosofia utzi gabe pixkat gehixeago lurra ukituko bagenu. hiru ardatz nagusion inguruan zentratuko nuke XIX. mendearen panorama: burgeseria, erromantizismoa eta nazionalismoa. Batzutan elementuok entendimendu-gune batera konfluituko lukete; hau gertatzen denean, ezagutzen ditugun Mendebaldeko nazio liberalak sortuko dira. Beste batzutan zaila izango da bateratze-gune hori iristea eta, hau horrela gertatzen denean, ez da naziorik gauzatuko. Nazioarena da Frantziako Iraultzak gizarte berriarentzat dakarren funtsezko errealitate bat. Nazioaren ideiari atxikita datorkigu, bada, Estatu modernoa. Labur-labur esateko --nahiz eta badakidan beste hizlariek nik baino sakonako ukituko zituztela puntu hauek- betiere burgeseriari gagozkiola, zeintzu izan diren Antzinako Erregimenarekiko eten nabarmenak adierazi nahiko nuke: Burgeseriaren indartzearekin, ahituz, edo aldatuz bederen, joango da lurrari estu-estuan lotuta zegoen produkzio-mota. Antzinako erregimenaren sostengua feudalismoaren produkzio-moduan bazegoen, honen antolamendua desegitea derrigorrezkoa zitzaion burgeseriari, librekanbismoan oinarritzekotan bere zabalkuntza. Halaber, hiriak indartuko dira, modernitatearen foku berriak izango direnak, eta ahituko landako bizimodua. Laburtuz zera somatzen dugu, nola datorren aldatuz gizarte errurala burgeseriaren izenean. Eta Espainiari bagagozkio zer? Goian erabilitako eskema berriz aplikatuz, zera ikusten dugu: a) Espainian sekularizazioa ez dela oso berandu arte iritsi. Hemen Erreformaren ordez kontrarreforma itogarri bat izan genuen. Errenazimendu-mugimenduak, Italiako mugak gaindituz, mundu modernoa inauguratzen zueneko garajan Espainia bere baitan barnebiltzen da kontrarreforma itogarri baten mendean. Hemen ez dugu filosofia kritikorik izan; ezta ilustraziorik ere zentzu fuertean. Ez dugu Frantziak izan zuen Iraultzarik -mentalitate zaharkituak astinzituena- izan, baina bai kontrairaultza. Hemengoa beti aurka joan da; Europako korronte nagusienaren aurka. Ez dugu ahaztu behar Modernitatea, pentsamendu mailan hederen, kritika dela, edo ez da ezer. Baina zeren kritika? bada. goian aipatutako mundu zaharrak nagusitzat zeuzkan pribilegio eta hauen babeserako ziren gainontzeko instantzienena. Modernitatea egiten ari den gizarte dinamiko eta urdurian, gizonaren beraren bilakaera da nagusi, gizona bera egin bait da historiaren protagonista eta historiaren egile. Honetarako ezinbestekoa zaio modernitateari ikuspegi biblikoarekin etetea, ikuspegi inmobilista eta eternalekin haustea -behin betiko emanak izan diren mandatuen aurka- gizonak, honetan. duen mundu bizi autoafirmazioa eta autoestima eskura dezan. - T. Galvan-ek zioen bezala, gure benetako sekularizazioa, edo falta da, edo oso beranta izan da; eta honek markatu du Espainiaren izatea. - b) Halabaina, gizartearen sekularizazio ezak badu loturarik bizimodu erruralarekin: Espainian burgeseriaren protagonismoa oso txikia da. Tuñon de Larak dakarren datuen arabera 1865ean portzentaja urbanoa %18 da eta errurala %82. Datu hauetxek adierazten digute zein indar ahula izan zezaketen Espainia batean Frantziako Iraultzaren mundu--ikuspegiak, filosofiak. Eta hau zergatik? Bada, ideia-korpus horrek ezingo duelako aurkitu gizarte mailan ideiok bereganatuko zituzkeen klase sozialik; alegia, ez zuelako non pausatu eta mamitu. Espainiako burgeseriak ezingo du erakarri bere baitara klase ertain sozial zabal bat, ezingo dio klase zabal honi bere projektu eta mundu-ikuspegia txertatu projektu nazional liberal bat aurrera eramanaz. Burgeseria monopolista, aldiz, Espainiako terratenienteekin ezkonduko da, interes ekonomikoan ezezik status sozial zaharkitu batek gordetzen zuen prestigio eta liluran ere. XIX. mendeko azken herenetik aurrerantzean banatu izan diren titulu nobiliarioak lekuko. Ez zuen proiektu nazional liberal bat bidera zezakeen burgeseriak nortasunik izango eta "status quo"ra makurtuko da: askotan burgeseria nobiliario honekin konfluituz. Mende-bukaeran industrializazioak emango duen urrats ikaragarrian burgeseria ez-monopolista erregionalismoaren alde azalduko da: erregionalista eta autonomista. Lekutxo bat egin nahi nioke hemen, dagoeneko XX, mendean, Bilbo industrialdu eta burgesak kulturarako erakutsi zuen gutizia eta pruritoen emaitzari. Goraka datorren burgeseriaren baitan -bera baita emaitza honen kontsumitzaileasortzen dira Ignazio Zuloaga. Aureliano Arteta eta Zubiaurre anaien pinturak. Bilboko Abesbatzak, hiriko burgesek babestuta zegoena, bultzatuta konposatu eta estrenatuko dira 1910ean Guridiren Mirentxu (Azkuek eta A. Donostiak bildutako materialei esker) eta J. M. Usandizagaren Mendi--mendivan. I Gerra Handiaren aurrean izandako neutralitatea, aberastasun iturri bihurtuko zen Bilborako. Oparotasun honen erdian sortu zen garai hartan Espainiatik ere dotoreenetakoa zen aldizkari bat: Hermes (1917-1922). Aldizkari honek bere inguruan nazionalista asko batu zituen, tartean aldizkariaren zuzendaria bera. Aurrerago ikusiko dugu nola garai hartako nazionalismoan, "Comunion" izenarekin ezagutzen zena, bi joera nabariak ageri diren. Labur esateko, bata autonomista edo erregionalista eta bestea. Sabinoren ortodoxiari estu-estuan makurtzen zitzaiona. Baten eskutik -Ramón de la Sotagaraiko nazionalismoaren sostengu ekonomikoa dator; bestearen eskutik, berriz, populismoa (botuak). Ramón de la Sota izango da mogimendu kultural honen barnean pieza klabe bat. Hermes aldizkariaren planteamendu ideologikoa eta estetikoa, hala ere, oso irekia eta zabala izango da. Esate baterako. lehendabiziko zenbakian parte hartzen dutenen artean hauexek datoz: R.M. de Azkue, Manuel Aznar, G. Balparda, Pío Baroja, Ramón de Basterra, Juan de Encina, José Luis de Lequerica, Ramiro Maeztu. Pedro Mourlans Michelena, Jose M. Salaverria, Fernando de la Cuadra Salcedo. Rafael Sanchez Mazas, Ramón de la Sota, Miguel de Unamuno, Joaquín Zuazagoitia. 3. zenbakian Arturo Campion eta Ortega y Gasset azaltzen dira, eta beste batean. Alfonso Reves. Nahiko adierazgarria, garai hartako Espainiako letretan puntan zeuden pertsonalitateak bere inguruan batu zituela ikusteko. Ideologikoki ere irekia da, zeren eta bertan azaltzen diren asko falangearen eta diktaduraren plataforma ideologikoak erabili zituen. Baina hau beste problema bat dugu, kapitalismoak –nortasun gabeko burgeseria boteretsu bat– hartu zuen bidean etab. Joaquín Adanek halaxe definitu zuen Hermes: Nada de vasquismo ruralizante y literario, al estilo que, como se recordará era consustancial al primer nacionalismo, sino, en todo caso, una mezcla de espíritu regional, apertura europea y exaltación de la voluntad que cotidianamente hacía el milagro del progreso ciudadano. Kataluinian D'ors baten "noncentismo"ak aldarrikatuko duen programatik gertu: erregionalismoa, burgeseria eta abangoardia. Halere, laster egin zuen porrot proiektuak eta 1920tik aurrerantzean burgeseria boteretsuak bizi dituen kontraesanek beste estudio bat mereziko lukete. Disgresio luze honen ondoren, eta gezurra badirudi ere, berriro gaia zentratu beharrean aurkitzen naiz. Eta horregatik, lehen-lehenik hitzaldi honen zergatia justifikatu nahiko nuke. Horretarako hitzaldiaren izenburua bera azaltzen saiatuko naiz. Nire abiapuntua, Euskal Herriaz aritzerakoan, hauxe litzateke: mundu modernoak -XIX. eta XX. mende--etako gizartea- euskal munduan izan duen eragina eta zeintzu izan diren beraren ondorioak. Eta lehen hipotesi bezala modernitateak izan duen erantzunik. nabarmenena eta kontzienteena nazionalismoa izan dela jaurti genezake. Badakit hau horrela adierazita ez dela zuzena. baina luzatuko gara aurreraxeago. Nazionalismoa, edonork dakien modura, industrializazioaren seme da: industrializazio urduri batek. garaiko gizarte tradizionalak ezin dijeritu zuen dinamika ezarri ondoren, azken honen gizalokarriak dilindan utziko ditu. Lehen erantzuna, eta erreakzioa, kontrakoa izango da; eta bigarrena, "Euskalerriakoak" itsatsi ondoren permisiboagoa. Bigarren joera honen adierazgarri izango da Engracio de Aranzadi ("Kizkitza"), Sabinoren garaian maisuaren ortodoxiaren iarratzaileak zioena: Para nosotros, los nacionalistas vascos, la riqueza nacional está vinculada a la sustancia misma de la nacionalidad. Sabemos que sin riqueza pública no hay nacionalidad que resurja ni tienen eficacia los derechos de la ciudadanía (...). La riqueza es el fundamento de la nacionalidad. El nacionalismo considera a sus detentadores, sean cuales fueran sus ideas políticas, como elemento intangible de la nacionalidad. Ikuspegi hau dela eta aztertu beharko genuke PNVren barnean izan diren bi joera nagusien garapena. Batetik orainarte aipatu duguna, Sabinoren lehen planteamenduena alegia, 1936 arte maisuarenganako errespetu eta miresmena gorde eta alderdiarentzat, aitzindariaren bidea seinalatzen duena. Bestetik Euskalerriakoek alderdiari txertatu nahi izan dioten joera liberalagoa; duerismo kontserbadoretik urrunduz garaiko burgeseriaren goraldaketari egokituko zaiona. Ez da alferrik izango Ramón de la Sotaren ontzigile ospetsua alderdi honen burua. Ramón de la Sotaren ekipoa izan zen euskal nazionalismoaren barnean. burgeseria boteretsu baten inguruan zimentatuz, euskal proiektu nazional bat aurrera eraman zezakeen proiektu erreal bakarra. Halere, ikusiko dugun bezala, bi joeren artean errezelu handiegiak izango dira. Azken finean nazionalismoaren barnean kokatu den burgeseria indartsu hau autonomista eta erregionalista -Kataluinian bezalatsu- izango bait da. Sabinoren ortodoxiak, aldiz. independentziaren bidea seinalatzen du. Halere, azken honen projektuak, azken industrializazioak gainbehera ekarri zituelarik gizarte aurrekapitalistaren gizalokarriak eta presupostuak, ez du egiazko projekturik Euskalerriakoekin elkartu ezean (batzuk 1976ko ezabaketaren aurreko garaira itzuli nahi dute: bigarrenek. ordea, 1839an dute jarria helburua). Sabinoz geroztik. maixuaren ortodoxiari jarraitzen zaion heinean bederen, erruralismoan eta are baserritarrengan aurkituko du gorputza modernitateak ezarri dituen giza burubide berrien ukazioak. Kasu honetan nazionalismo ortodoxoa izango da, 1936rarte, industrializazioak eta bere ondorenak itxuratu duen Euskal Herri transformatuaren aurrean antidoto eragileena. Modernitate horrekin batera lerratu bait zaizkigu arrotzak zaizkigun filosofia eta antiklerismoa, laizismoa eta, gure arrazaren eredu eta adiera garbiena den baserritarra eta beronen munduaren kalterako beste hainbat ideia gaizto. Norbaitek esango du guzti hau XIX. mende-amaieratik XX. mendeko lehen herenera gertatua izan zenez, ea zerikusi gerturik izan dezakeen Frantziako Iraultzarekin. Europako beste nazioetan bezalatsu, industrializazioa burgeseriaren nagusigoarekin datorren produkzio-mota da. Frantziako Iraultzak ahalbidetu zuen gizarte-harreman batzuren emaitza. Ikusi dugu, oso laburtuta izan bada ere, zein izan den Espainian burgeseriaren iraultzari ezarri zaizkion oztopoak: Espainiako instituzio eta politika, ekonomia etab. tradizionalistak dira. Euskal Herrian beste horrenbeste gertatuko da. Gorago dudan esan bezala. nazionalismoa, industrializazio larriak ekarritako inmigrazio gogorrari emandako erantzunaren testuinguruan ikusi beharko genuke. Prezedenteak? Jakineko dira XVIII. mende amaieran Napoleonen ejerzitoak Europan zehar paseatu zireneko ondorioak; kasu gizarte Alemania. zaharraren lokarriak desegin ziren eta Frantziaren eraginpean, itxuraldatzera joko dute bertako ohitura eta tradizioek. Euskal Herrian ere sartu ziren "Convención" delakoaren ejerzitoak eta honen kezka soma daiteke Mogelen Peru Abarkan. Bada, egia esan, mende-amaierako inmigrazio larriak inbasio baten -bidenabar esango dut, hauxe dela Sabinok idatzi zuen artikulu esanguratsuenetako batean dakarren hitza- itxura har zezakeela. Sabinoren idatziak ikusiz gero nabaritzen da horrek, nolako iharrausi sakona izan zuen -nahiz eta oraindik zeharo kontzienteki ez bizi- abertzale--kontzientzia ernaltzen ari zitzaion zenbaitengan, Sabino Aranaren ideologiaren aztarnak eta nondik norakoak, iturriak e.a. aztertzera ez dugu joko, hitzaldi honen asmoak eta zedarriak txiki utziko lituzkeelako. Halere, beraren ideologiaren ezaugarrietan aipagarriena nabarmendu nahiko nuke -aipagarriena esaten dudancan, eskutan darabildan gajari lotzen den heinean bakarrik, esan nahi dut-, nazio haten zimentarrirako eratu duen sentimendu eta ideien korpusa azaltzen duen neurrian. XIX. mendean asko ugaritu ziren ikerketa historikoak, zerbaitengatik historizismoaren mendea. Ulergarria bestaldetik. XVIII. mende--amaieratik XIX. mendearen barrena gizarte mailan emango diren transformazioak ikusita. Antzinako mezulari eta liburu santuetako interpretarien ondoan historiaren barnean gertatzen ari diren transformazio etengabeen sekretua antzeman nahi duten zientzilari eta soziologoen andana igaroko da. Hau. zientzia positibistaren aldetik, bigarren joera historiko-erromantikoa izango da. 1892an argitara emango zuen S.Arana Goirik bere Bizkaya por su Independencia liburua. Hau ere historiaren azterketaren emaitza da. Halabaina, zein da liburu honen mamia, Bizkaiko historiaren lau momentu gogoangarri hauetan? Labur-labur adierazita, esan genezake Sabinoren asmoa ez zela. Bizkaiak historian zehar izan duen askatasun--gogoa erakustea baino. Halako historia-lan gehientsuenetan bezalatsu. Sabino ere ez zen konturatu IX. mendeaz hitzegiten ari zenean XIX. mendeko presupostuetatik hitzegiten ari zenaz. XIX. mendetik eraiki nahiko ditu garai hartako gertaerak, baina gertaera hauen protagonistei, Sabinoren garaiko kontzientzia itsatsiz. Bizkaiko historiaren momentu goren horietan nabaria da XIX, mendeko literatura historiko-legendarioaren aztama eta eragina. Lan honetan -eta barka bekit horrenbeste buelta eman izana liburu honi, baina uste dut. bertan agertzen duen izpiritua dela, beraren ideologia aztertu dutenek "lehen garaitzat" jotzen duten hau. aurrerantzean iraunkorrena nazionalismo ortodoxoarentzat- Bizkaia idealizatu bat aurkitu dugu. Alegia, nazioideiak modurik nalismoaren puruenean adierazita. Historiaren gainean duen jarrera bera erakutsiko du hizkuntzaz ari denean. Halabaina. badu iarrera honek arrazoi bat eta hauxe izango da: nazioa beti izan da eta bere horretan irauten du: bestela esanda, aldaezina da, Horregatik, egungo egoeran erori bagara, euskaldunon degradazio eta laxokeria medio izan da. Beraz, Euskaldunok gara errudun bakarrak. Eta hemen, uste dut sartu behar dela, Sabinoren nazionalismo eta arrazaren kontzeptua batera datoz. Arraza iartzen bait du Sabinok nazionalismoaren oinarri. Eta arraza hau naziotasuna izango da -nazio bat posible egiten duten berezitasun guztien konfluentzia- eta bere izatearen mamidura. Egia esan, erromantiko kontzepzio han aztertzeak luzera joko liguke eta bertan behera utziko dut; baina ez azpimarratu gabe, ikuspegi egiten duela ukatu honek Modernitatearen funtsa eta historiaren arnasa dena: mugimendua. aldaketa, transformazioa. Sabinoren historiari buruzko ikuspegia, ikuspegi inmobilista da, behin betiko emana izan dena: onartuko balitzait atrebimendua, biblikoa dela esango nuke. Horrexegatik bakarrik ager daiteke naziotasuna (arraza euskaldungoa, nahi den izena eman) beti berdin eta beti bera. Alegia, Jainko bat eta izate bat: Lege-zaharra. Ikuspegi liberalak, indibiduoa protagonista bilakatzen du; tradizionalismoak, ordea, ez. Indibiduoaren gainetik daude arraza edo "volgeist"a: herri baten izpiritua. Batean historia egin egiten da, bestean emanda dator; batean da bilakaera, bestean esentzia. Hizkuntzarekin beste hainbeste egingo du Sabinok: Astarloa apologista zaharraren iturrietan edan ondoren, laster da ohartarazia. hizkuntza modu bibliko batez emandako "grazia" bat dela, eta egungo akatsak eta erderakadak, ez direla behin betiko irauteko eman izan hizkuntza perfektu idealaren degradazioa baino. Berriro aldaketaren eta historiaren ukazioa. Bi kasuotan proposatuko diren soluziobideak zeintzu dira? Purismoa hizkuntzan eta arrazaren gotortzea. Uste dut askotxo esatea litzatekeen arren, gauza hauetan azterketa-falta handia dagoencan, ez litzatekeela gehiegikeria Astarloa eta Mogelen hizkuntzaren dimentsioa eta Aranaren arrazarena, enbor bateko bi adar bezala ikustea. Peru Abarka idatzi zenetik Aranaren planteamenduetara ehun urte igaro badira biek aukeratutako soluzio-bideetan soluzio bat eta bera dago: baserritarra. Esan gabe doa, baserritar hau, kasu batean nahiz bestcan, idelizatuta datorrela. Batean, hizkuntza egoloa eta aberatsa erabiltzen duen Peru izango da perfekzio guztien exenplu. Honen hizkuntza ezin izan zitekeen hain jasoa eta joria baserritarra izan ez balitz. Maisu Juanen hizkuntza, ordea, traketsa eta desegokia da (hizkuntza mordoiloa) –adulterinoa-, Maisu Juan kaletarra bait da, eta kalea distortsio askoren gurutzaketa da. Beraz, M. Juan inperfekzioz jantzitako kalekumea dugu. Bi karlistaden artean hedatuz joango da euskal mundu zaharraren erorketaren kontzientzia. Honen aurrean gazteleraz idatzia izan zen literaturak historiaren antza eduki nahi zuen, eta literatura honek mundu zahar horren apologia egingo du. Horretarako, XVI. mendetik hasiz, "Materia de Euskalerria" delakoak apologisten eskuetan izan zuen erabilera, beren fantasia eta alegoriak sortzeko, ugaria izan da. Goizueta eta Araquistain, Trueba eta Villoslada lekuko. Euskaraz idatzi zutenen arteko joera ere berbera izango dugu. Euskera gainbehera datorren munduaren lokarri eta kohesio-gunea ezezik, geroarena ere izan nahiko luke. Iztuetak 1847an idatzi zuen Guipuzcoaco Provinciaren condaira eta historia delakoan adierazten duen bezala: Euskara ill ezquero Fueroac ez dira bicico; bañan Euskara bici bada, Fueroac pictuco dira. Iztuctak prosaz egin zuen antzerako zerbait egingo du Iparraldean Hiribarrenek Euskaldunac (1853) bertsoz idatzitako liburuan. Geroxeago Iparragirrek kantatu zuen fuerismoaren himnoa izatera zetorren Gernikako Arbola. Bertan bilbatzen ditu Fuerismoaren ezaugarri guztiak -Jaungoikoa eta Foruak, Euskal Herria eta Euskera- arbola sainduak bere itzalpean babesten duelarik Euskal Herri osoa, kontraesan- eta transformazio-kutsu duen edozerretatik urrun. Geroxeago argitaratutako beste batean hala dio: Pakean bicitzeco gure mendietan euskera itzeguin bear da batzarre denetan. Mogelekin ezagutzen genuen zenbait erlazio, berriz agertzen dira: euskera, mendia, pakea. Euskara eta foruak goralduz transformazio-itxura guztien kontra nabarmena da mezu antiliberala E.M. Azkueren hitzetan: Nun dira orduko guizon geure patriarcak, jasten zituezanak oñetan abarcak? (...) Vizcajan eguin dira bide-laun zabalak libre sartu deitesan ekandu zitalak: orain gagoz eguiten burdiña bidea Fueruak igasteko segurua atia. 1896an R.M. Azkuek bere aitari argitaratutako Parnasorako bidea izenarekin datorren poesi liburan ikuspegi bera aurkituko dugu. 1876az geroztik (foruen ezabaketa) ikuspegi hau areagotu eta erradikalizatu egingo da. 1852an Urruñan ospatu ziren lehendabiziko aldiz Lore-jokoak. D'Abaddie izan zen Lore-ioko hauen sortzaile. Lore-jokoak ("Joie Florals") Bartzelonan ere ospatzen dira 1859az geroztik. Izango dute, bada, nondik ikasi 1870eko hamarkadako azken urte horietan -- II karlistada eta Foruen ezabaketaren ondoren- euskararen gainbeherak hainbeste kezkatzen zituen Iruñeko "Euskara" erakundeko partaideek. Elkarte hau 1878an agertzen da eta beraren helburu larriena euskararen defentsa izango da. Erakunde honen abiapuntuan hizkuntzaren ikuspegi erromantikoa dago, alegia, hizkuntza da herriaren arima, "Euskara" erakundeko Campionentzat -Iturralde eta Landarekin sortzailea eta Sabino aurtxoko nazionalismorako bidean pieza klabca- nazio baten arima hizkuntza da. Campion, nazionalismoaren mugimendutik, kulturaren burutzat hartua izan zen. Gramatica de los cuatro dialectos literarios de la lengua euskara eman zuen argitara 1884ean, Euskaltzaindiaren sorreran parte hartu zuen, Euskal Esnalea Erakundeko lehendakari eta Oñatin 1918an ospatu zen Euskal Estudiotarako lehen kongresuan ohorezko lehendakari izan zen besteak beste. Jatorriz gazteleraz idatzitako hainbat lejenda euskeratu egin zituen: Orreaga titulatua esate baterako. Euskal munduari oso atxikiak, El último tamborilero de Erraondo eta El bardo de Itzea nabarmenduko ditugu haren errelatoetan. Haren azken nobela Blancos v Negros izan zen. Titulua bera ere manikeista xamarra da -guztiz ez esatearrentarteko kolorerik ez bait da onartzen. Txomin Agirreren nobeletan bezalatsu, onak, benetan onak dira -ez dago hemen urardotzen den izakerarik- perfektuak. Peru Abarka genuen bezalakoa; gaiztoak berriz -normalean liberalak- gaitzaren ieinuak izango dira. Dena den, hor duzue Jon Juaristiren El linaje de Aitor liburua, literatura fueristaren azterketa sakona. Han aipatzen den bezala, A. Campion izan zen erromantizismo berantaren sokan azkeneko idazlea. Oraindik euren iturri oparoenetakotzat Walter Sacott eta parekoak hartzen zituztenek, mende positibistak eskatzen zuen historiografia zorrotzari ezin aurre egin eta, leienda eta seudohistorian jarriko dute beren helburua eta ahalegina, Agustin Chahoren fantasia erakargarriak bihotzera, eta ez arrazoira, seinalatzen bazuen, harez gero mende-amaierarte idatzi zuen idazle-andanak ere, beste hainbeste egingo du. 1880an Manterolak Euskal-Erria aldizkaria sortu zuen, Iruñeko "Euskara" erakundearen aitzindaritzapean; "Euskara" erakundeko partaideen helburu eta asmo berak bultzatuta. Euskal-Erria aldizkariaren inguruan batuko da Gipuzkoako garaiko kultura fuerista. Manterola bera izango dugu Cancionero Vasco delako folkloreeta zenbait musika-egile kultoren bilduma eratu zuena (1877-1880). Haren ondotik datorren beste folklorista handi baten aitzindari: R.M. de Azkue. Giro honetan indartzen da M. Soroarekin euskal antzerki modernoa ere, geroago T. Alzagarekin eta XX. mendean gauzatuko dena. Lore-jokoetara itzuliz, 1870. urtea nabarmentzen zaigu, orduantxe ospatu bait ziren Elizondon, hegoaldean lehendabizikoak, aipatutako jaiak. Handik aurrerantzean leku askotan antolatu ziren. Lore-jokoetako ezaugarrietako batzu hauexek dira: literatur sariak ez dira izango ospatzen ziren beste zenbait ekintza folkloriko edo euskal usaina zeriena baino inportantcagoak (alegia, pilota-partiduak, adibiderako); euskal poesiaren lehiaketei dagokienean esan, autore gutxi batzu direla lehiaketotan irabazle suertatzen direnak; gai jakin batzuren inguruan idatzi behar izaten zuten, orohar, foruen desagerketaren ondorioz euskal kontzientziak nabarmenkiro kezkatzen zuen "korpu" iakin batekoa. Lore-Joko hauen helburua euskalduntasuna eta. nagusiki, euskararekiko kontzientzia suspertzea izango da. Hona hemen zenbait izen: Arrese-Beitia, J.B. Elissanburu, Pepe Artola, Klaudio Otaegi, Arzak, etab. Lehenengo bien poesiatxo batzu paratuko ditut hemen. Arrese-Beitia izan zen lehiaketa askoren irabazlea. Idazten duen poesiagatik eta Campionen ingurukoen artean izandako harreragatik, Arrese-Beitia "Euskera" crakunde fueristaren presupuestuen poeta organikoa izan zela esan genezake. Agur ilun bat egin deuskue guraso zaren legiak Umezurtz batzuk gelditu gara Biloxik Foru gabiak; Izan bagiña eurak legetxe Euskeriaren zaliak, oso ta garbi gordeko ziran oitura ain miresgarriak. (Ama Euskarari azken agurrak). Ama Euskararen ondoan arbolarena da –Gernikako Arbolak babestu izan du euskaldunen berezko askatasuna– sinbolorik oparoena: Arbola bat zen Bizkajan bere neure anaya laztanak, zeiñen azpian pozez beterik egoten ziran asabak, kerispe zabal artan jarririk eguinda euren Batzarrak, bustarri gabe nasai ta libre bizi ziran bizkaitarrak. (Arbola bat) Poeta honengan aurkituko dugu -dagoeneko Iparragirre batengandik urrun, Arreseren erradikalismoak nazionalismoaren bidea seinalatzen du- Espainiaren aurkako herra: Zorigaistuan negargarri-ta dot sentimendu andia, geure lur maite dakustalako Gaztelatuta jarria". "Erdue Gaztelan igarrak" (gusano castellano) etxean sartu zaigunetik: "Isildu ziran neskachen kantak mututu artzaiñ-chistuak, zelaizabal ta jolas-lekuak: arroaka beera ichasoruntza doiazan errekachoak gau eta egun chilioz dagoz. ¡Ay gara Gaztelakoak!. Autore honek eta garaikoek aipatuko dute behin eta berriz literatura fueristan erabiliak izan ziren topiko asko eta asko. Egiazko azterketa serio bat mereziko luke, bestalde, euskal literaturan barrena baserriaz egin izan den erabilpena. Baserria izango da, aztertzen gatozen mende honetan XX.aren erdirarte. hasi eta euskalduntasunaren balore eta birtuteen gordeleku. Baserria izan da duen bere-berea euskaldunak izpirituaren ispilua: izakera (arima). Kontua da izate hau nola ikusia izan den eta nola erabilia. Beste hitz batzu ere erabil genitzake eta esan, nola idealizatua edo asmatua. Tradizionalismoaren sustraian dagoena da gorago aipatutako inmobilismoa, alegia, historia eta tradizioa formula honetan parekatzekoa: historia = tradizioa. Edo historia: natura, Gizonaren eta munduaren ikuspegia, historiaren eta nazioaren ikuspegiak baldintzatuko ditu posizionamendu honek. Horrelaxe asmatu eta idealizatzen dira tradizioak, normalean ahaztuz. idealizazio orok duen arriskua: errealitaterik eza. Normalean idealizazio honek ez du egiazko baserria eta landa, beraien protagonisten eta egoerekin, modu bizitza autentiko batean kontatzen. Erromantizismoaren ioera sentiberek -modu endemiko batean, korronte nagusi bezala- luze irautea negatiboa da; kritika ito egiten dutelako. Horrexegatik ez du euskal literaturak izan Europako beste nazioetan hain eragin sanoa izan zuen errealismorik. Badakigu errealismoa kritikaren semea dela, positibismoaren seme errebelatua, honen gizarte-moldeak eragiten dion ondoezetik abiatuz. gizarte beraren bertsio osotuagoa duena. eskaini nahi Finean. errealismoa modernitatearen emaitza da, mentalitate berri batena. Euskal literaturan Julio de Urquijok 1907an sortutako Revista Internacional de Estudios Vascos delakoarekin, XX. mendeko lehen herenean Filologia arloan izandako zentzuzko kritika falta izan da. XIX. eta XX. mende aurreratuxearte behar genituzkeen halako batzu. Era berean funtsezkoak izango dira, filologiarekin jarraituz, Azkueren lanak, beronen morfologia eta, batez ere, hiztegia. Berriro hariari helduz, konturatuko gara nola ez den gehiegi aldatu –aldatu bada ere– Peru Abarkatik datorren korronte hau. Hauxe da Arrexe-Beitiaren baserria: Oh, baserriko bizitza gozo zaukadazana echean! ¿Nok topau zaikez urez anditik Ameriketa aldean? ¿Non topau zaikez ainbeste kasta loi ta zikiñen artean? Iñork bere ez an, ezelan bere kontari onen ustean orren probea dakustalako garbiro neure echean. Edo-ta hain ezaguna dugun J.B. Elissanbururen beste hau: Ikusten duzu goizean argia hasten denean, mendito baten gainean etxe txipito aintzin xuri bat, lau haitz ondoren erdian, xakur xuri bat atean, iturriño bat aldean? Han bizi naiz ni bakean Bat etorriko dira, ikuspegi honetatik bederen, R.M. de Azkue eta S. Arana. Azkueri dagokionean Bizcay'tik Bizkaira zartzuela nabarmendu eta, Aranari dagokionean, Liebe antzerki txiki bat, baita beraren poesia ere. Joera hauxe dugu T. Agirreren nobelagintzan eta ondorengoan, Txillardegi, Saizarbitoria etab. iritsi ziren arte, baserri-mundua utzi eta literatura hiritartu egin zen arte. Batetik, nobela historizistaren ildotik, Auñamendiko Lorea (1898) bezalako titulu bat dugu, Navarro Villosladaren Amaya v los vascos en el siglo VIII nobelari gertutik iarraitzen zaiona. W. Scotten lilura soma daiteke P. Lhanderen Yolanda (1921) nobelan ere. Finean XIX, mendeko eredu historizista hauek Etxaiderenganaino iritsiko dira. Bestalde XIX. mendeko ohiturazko nobelak erregistro idilikoan agertuko zaizkigu Txomin Agirreren Kresala (1906) eta Garoa (1912) bezalako nobeletan. Nobela hauen ereduez hitzegiterakoan beti aipatu izan da Pereda erregionalista, bere nobelen trama, hiri eta modernitate gaiztotik urrun, mendiko zokoan kokatuko dituena. Ez da gehiegi aldatuko Jose Etxeitaren kasuan. Trueba zaharraren itzultzaile eta bi nobelen egile: Josetxo (1909) eta Jaioterri Maitea (1910), Evaristo Bustintza (Kirikiño) ere ez dabilkigu zedarri hauetatik ihesi bere Abarrak (1918) eta Abarrak II (1930) ohitura--ipuinekin. Hausnartzen den giro eta gajengatik Iparraldeko beste idazle bat ere sartzen dugu zerrenda honetan, Jean Barbier dugu idazlea eta Supazter chokoan liburua. Gehiago ere erants daitezke. halakoxea bait da idazle guztion artean dagoen adostasuna gai, giro eta anbientazioan, finean euskal munduaren kosmobisioan. Poesiari bagagozkio, esan gabe doa, Lore-Jokoetatik datorren tradizioak bere hartan zirauela. Bai purismoaren eraginez eta Sabino Aranaren poetika ttipia dei geniezalokeen Lecciones de Ortografía del Euskera bizcaino delakoarekin bestelako joera -joera kultoagoa- ireki nahi da. Maiz aipatu izan da poetika ttipi honen araudiaren onarpenean legokeela "Olerkariak" -Orixe, Lizardi, Lauaxeta, Loramendi besteak beste- zeritzon mogimenduaren ezaugarri bateratzaile bat. Hala eta guztiz ere, Lizardik ezik, beste olerkariek noiz behinka baizik ez dute betetzen araudia. Hala ere adierazgarria eriden dugu metrikari buruzkoan nahiz poesiari berari dagozkion beste fenomeno teoriko batzuren inguruko kezka, ageri-agerian erakusten bait dizkigute, ordurarte ez bezala, poesia landu eta kulto lorpenerako zabaldutako baten urratsen ahaleginak. "Olerkariak" -Aitzolen gidaritzapean 1927an Arrasaten sorturiko "Euskaltzaleak" elkartearen inguruan batu zirenak ditugu- edo Gerraurreko belaunaldiaren emaitzak ditugu honako hauek : Lauaxetaren Bide-Barrijak (1931) eta Arrats-Beran (1935); Lizardiren Bihotz-begietan (1932) eta Umezurtz Olerkiak (1934) eta Orixeren Barne--muinetan (1934). Eta amaitzeko. dugu ahaztuko Orixeren Euskaldunak liburua, nahiz eta 1950ean argitaratua izan, 1935ean amaituta zegoena. Bestalde, ez ditugu ahaztuko, beste alor batzuetan, hasi folkloretik eta etnografiaraino 1918tik aurrerantzean 1936 arte J.C. Gerra, M. Lekuona, Barandiaran eta abarrek egindako lanak. Anuario Eusko-Folklore (1931). Ez nuke amaitu nahi bi puntu nagusi azpimarratu gabe: 1) Burgeseriak bere progresorako dinamikari, etengabeko aldaketei, aure egiteko zientzia positiboetan aurkituko du laguntza. Zientzia positiboek izango dute lehentasuna gizarte industrialdu honetan. Erromantizismoa ere -aldaketa larrien aurrean emandako erantzuna-emankorra izango da kultur mailan, giza zientziek izango dutelarik lehentasuna. Hasi historiatik eta segi filologiarekin, era berean folklorea eta herri-poesia, etnografiak etab... Erromantizismoarekin hedatuko da herri bakoitzak bere izateaz agertzen duen kontzientzia, nazio-nortasunaren afirmazioa. Behin eta berriz –eta seguraski modu desordenatu batean- aipatu dudan arren, berriro seinalatu, euskal literaturak, ideologia tradizionalista baten eragin pean, jasan duen murrizketa espaziala eta materiala. Kontua, gizarte aldakor baten zirkuituetatik urrun mantentzean zetzan. Ideologia tradizionalista honen menpean, gure baserria eta goraldatzen zen baserri-mundua (edo herri txikietakoa) -ezer gutxi legoke literatura kultoan pauta honetatik kanpo- irreala eta idealizatua izan da: aldatua edo asmatua. Bertsolariak izango dira egiazko baserria eta bertako bizimodua kantatuko duten bakarrak. Antonio Zabalak esaten zuen norbaitek baserritarraren bizitzaren laudorioak egiten dituenean, seguru ez dela bera baserrikoa. Horregatik daude urrun Txirritaren Nagusia eta maizterra edo Bilintxen Juana Bixenta Olabe Arrese-Beitia edo Orixeren Euskaldunak bezalako girotik. Gabriel Arestik 1960an Poesia eta Euskal Poesia izen-burupean Eganen argitara emandako lanean hauxe zioen: Iñork eztu oraindik asmatu, baina nik helburu asmatu behar banuke ezagutzen ditugu euskaltzaleentzako, hau izan litzake: "Fedearekin Pentsa". Bertsolariak izango dira Arestirentzat, "Fedearekin Pentsa" armiarma-sare ideologiko honen kutsaduratik aske egon izan diren bakarrak. Ez litzateke astakeria esatea, haiengan ikusten zuela Arestik literatura idatziaren tradizioari faltan egozten zion autentizitatea.
aldizkariak.v1-7-230	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 24 _1998_6", "issue": "Zk. 24 _1998_", "year": "1998", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	# Hezkuntza Gasteizen XIX. mendean Jaione Agirre García Eusko Jaurlaritzako bekaduna / Historian lizentziatua Aro Garaikidera sartzearekin batera ezarri zen hezkuntza tradizionala (sexuz desberdindua), baina irakasleen prestaketa eskasa zen eta eskaintzen zitzaion dirua urri. Honekin, hiritarrak gizartean zeukaten lekuan integratzea bilatzen zen. Araban, eta beraz Gasteizen, garairako alfabetatze-maila altuak lortu ziren testuinguru honetan. Traditional education is established in the beginning of the Contemporary Age. Sexual difference as far as education is concerned, poor training for teachers and short resources are the basic characteristics. The aim was to integrate each person in their own social sphere according to their origins. In Araba, and also in Gasteiz, literary levels were very high in this context. # "La letra, con sangre entra". «aquella curiosidad, á veces importuna, que se nota en ellos, no me parece otra cosa que un deseo de saber impreso por la naturaleza» (Ibáñez de la Rentería, J.A., 1790, Discursos…, Pantaleón Aznar inprimatzailea, Madril). ### 1. Hezkuntza Gasteizen XIX.ean ### 1.1. Hastapenak XVIII. mendean eta XIX. mendea transizio-unea XVIII.ean hezkuntzaren beharraz hitz egingo dutenak ilustratuak dira. Elkarte Ekonomikoetatik hau bultzatzen saiatuko dira eta honen eredu Euskalerriaren Adiskideen Elkartea da. Araudian bertan agertzen zuten hezkuntza bultzatu beharra, jende prestatua lortzeko eta honela humanitate eta letrez gain, zientzia berriak bultzatu zituzten. Adibide gisa Bergarako Real Seminario-aren sorkuntza eta partaideek egindako ikerkuntzak aipa genitzake. Ez dugu ahaztu behar euskara bera ere bultzatzeko asmoak azaldu zituztela, garrantzia emanaz hizkuntza lantzeari. Pentsa daiteke, gehiegi erratu gabe, XIX. mendean liberalek hauen bidea jarraitzen dutela eta populazioaren hezkuntza eta alfabetatzea bultzatu beharra ikusten dutela. Zailtasun ugarirekin bada ere, mende osoan zehar eragingo du joera honek (arrakasta gehixeago edo gutxixeagorekin), geroko hezkuntza modernorako bidea markatuz. Hori da trantsizioa: hezkuntza sekularizatuz doa, orokortuz eta zabalduz (gaietan zein gizarte-taldeetan), zailtasun ugariak eta bilakaera (agian garapena baino egokiago) ez-lineal bati lotuta doala ahaztu gabe. Honekin populazioa egoera politiko berrira eta modernizazio ekonomikora prestatzea bilatu nahi zen; edo gutxienez erdi-mailako klaseak, herriari gutxienezko alfabetatzea ematea oraindik nahikoa izango delarik helburu gisa (teorian orokorki hitz egiten duten arren). Emakumearen hezkuntza ere bultzatzen hasiko da, baina bazterturik dago ia eta bere sexuari "egoki" zaizkion ekintzetan heziko da betiere, egiten denean. Gertakariak hartzen baditugu, politikak eragin handia izan zuen hezkuntzan. Batetik, gorabehera politikoek boterean zeudenen nahiak inposatu zituztelako, eta bestetik, bertako egituren frenoak ere parte hartu zuen (foruek eta gero geratu ziren administrazio-gestiorako indarrek). Honela, ilustratuen eta liberalen arteko tartea (baita hezkuntzan ere), bi mendeen artean gertatutako guduak izan ziren. Konbentziokoak ilustratuen lana geldiarazi zuen (beste neurri askorekin batera, Ilustrazioa moztea Frantziako gertakizunek sortarazi zuten beldurragatik gertatu zen) eta Independentziakoak bidea eman zion XIX.ean hartuko ziren neurriei Cadizeko Korteetako saio liberalaren bitartez. Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen desagerpena kolpe gogorra izan zen. Eta Karlistaldiek kalte egin zioten kulturari, baina lehen-mailako ikasketek irautea lortu zuten guduaren erdian. Hala ere, istiluak ugariak ziren, Gasteiz liberala zelako eta probintzia aldiz, realista lehenengo Hirurtekoan eta gero karlista gehienbat. Denborarekin kultura ere suspertu egin zen (ekonomikoki estankamendua nabarituagatik), mende erdialdera "la Atenas del Norte" ezizena irabazi zuelarik Gasteizek. Hala, erakunde kultural ugari joan ziren sortzen: 1840an irakurketa kabinetea (liburutegian 3.000 bazkide zituena), Círculo Vitoriano 1854an, 1866an Ateneo Científico, literario y artístico-a (unibertsitate, seminario eta institutuko irakasle asko zelarik partaide, 100 bazkide lortuz berehala), musika eta antzerkiko Liceo-a, La Minerva. Egunkari ugari eta kasinoak, baina agian sakabanatuegia zegoen lana hainbeste erakunderen artean (San Cristoval 1983). Beste elkarte ugari ere baziren: Sociedad Cervantina, elkarte literarioa (1873, Fermín Herránek sortua); Joven Exploradora, geografia eta bidaien inguruan, Sociedad Viajera eta Exploradora-k jarraituta; Academia de la lengua Bascongada (1877), Becerro de Bengoak eskatua; Centro Literario Vascongado, Euskal Herriari buruzko lanak argitaratzeko; Academia Alavesa de Ciencias de la Observación, natura aztertzeko, eta Academia de Ciencias Médicas (1873). Eta beste asko. Egunkariak ere ugariak izan ziren, bizitza laburrekin, baina beti zegoelarik politikaz edo literaturaz ari zen baten bat (El correo de Vitoria liberala Independentzi guduan; El Porvenir alavés, 1865etik eta El fuerista 1867tik; satirikoak La guindilla, La gaita,…; politikan Becerro de Bengoak bultzatuta El mentirón, 800 harpidetza izatera heldu zen; zientzia arloan Fermín Herránen Revista Bibliográfica, etab.). Aldi honek eman zituen pertsonaiak ondokoak izan ziren: Ricardo Becerro de Bengoa kazetaria; Fermín Herrán, kultur gizona; Jose de Rouse; Manuel Iradier esploratzailea; Ladislao Velasco politika zein kulturan, Eulogio Serdán bezalatsu; Ramiro de Maeztu idazlea. Tertuliak ere baziren: 1840etan Ayalatarren etxean, Mujikaren jostundegi ostekoa… Dena den, mende-bukaera aldera beherakada kulturala gertatu zen (Errestauraziotik nabaria). Gustavo de Maezturen hitzetan iparraldeko Atenasetik, «rancho y agua bendita»-ra aldatu zen (Rivera 1992). Honen arrazoiak, aurretik aipatutako belaunaldi kultuaren desagerpena, hirugarren sektorearen garapena (militar eta apaiz ugariz), apaizgoaren eragina gehitzea eta erreakzionarioen haztea lirateke ustez, lokalismo eta kontserbadurismoa handitzea ekarri zutelarik (Rivera 1992). # 1.2. Hezkuntza-legediak: gobernuaren eragina, araudiak eta irakaskuntza metodoak Estatutik emandako legeek eragiten dute, haren esku jartzen denez, hezkuntzaren ardura. Aurrez gehiena pribatua zen eta XIX.ean eskola publikoak sortuz doaz pixkanaka, absolutistek ere mende-hasieran ardura hartuz hezkuntzaren inguruan. Beraz, Madrileko erabakiek eragin egingo dute, baina betiere foruen onarpena mantendu beharko dute, hauek ziren bitartean. Borroka izango da Elizaren eta estatuaren artean, ideologiaren kontrolari eutsi nahi baitio lehenak. Orokorki 1857ko Moyano legeak markatzen du zatiketa mendearen barruan. Gainera fakzio politikoek batak egina besteak kentzeari ekingo diote sarritan. José Bonaparte errege egin zutenean, martxan jarri zituen aurretik bazebiltzan hezkuntza-zentroak eta horien artean garrantzitsuenak liceos provinciales deritzatenak dira mutilentzat, neskentzat etxe bereziak ere zabalduz. 1812ko Konstituzioak artikulu bat eskaintzen dio umeen hezkuntzari. Bertan behartzen zen herri guztietan «escuelas de primeras letras» jartzea, umeek irakurtzen, idazten eta dotrina kristaua ikas zezaten, betebehar zibilekin batera. Hala, 1830erako idazten ez zekienari eskubide zibilak kentzeko asmoa zegoen, herritarrek kontzientzia hartzeko baitzen hezkuntza. Honetarako guztirako, hezkuntza uniformatu beharra ikusten da (arauak, metodoak, ikasketa-planak) lehen konstituzioaren garaitik bertatik, aldi berean doan eta publikoa izan behar zen Quintanaren informearen arabera; Comisión eta Junta de Instrucción Pública baten bitartez egingo zen, beti ministerio berrien menpe: Interior, Gobernación edo Fomento. Finantzatzeko, desamortizazioko eraikin hutsak erabiliko ziren. Baina Fernando VII.a itzultzean sarrera eskasak argudiatuz utzi egin zen plan hau eta Elizaren eskuetara itzuli zen hezkuntza, doan ihardun baitzezakeen (Calomarde ministroak, eskolapioena bezalako ordenak bultzatuz eta nekazari- -munduan apaiz eta sakristauek1); noski ministerioan lehengo Gracia y Justicia-ra itzuli zen. Hirurtekoan, 1821eko Reglamento de instrucción pública-rekin berreskuratu zen Cadizeko proiektua: hezkuntza lehen, bigarren eta hirugarren mailatan bereizi zen, eskola publiko zein pribatuetan (estatuak kontrolatuz irakasten zena eta mailatik mailara igarotzeak); gainera 100 biztanlez gorako herrietan eskola jartzera behartu zen. Bigarren hezkuntza, hirugarrenerako prestaketa eta lanbide-heziketa tartean zegoen. Baliabideak eskasak ziren, baina arazoak konpontzeko astirik ez zen izan, berriz Fernando itzuli baitzen. Elizak berriro hartu zuen bere gain eginkizuna, baina formalki egitura liberalari eutsi zion 1825eko Plan y Reglamento de escuelas de Primeras letras del Reino-n, eskolak jarri beharra 50 biztanletik gorako herri denetara zabalduz gainera. Bigarren mailako eskolen plana egitean, hirugarren mailarako prestaketa eran geratu ziren soilik. Plan hau egiten hasteko asmoak dagoeneko 1815etik agertu zituen bere legeetan2; bestalde 1824an erregeak aginte osoa berreskuratzean, subertsiboen garbiketa egin zuen "kurazio junten" bidez, liberalak postuetatik kentzeko eta zin egiten zutenei soilik onartuz Hirurtekoan <sup>1.</sup> Adibidez, Archivo Municipal de Vitoria (A.M.Vi.) 5-22-16. <sup>2.</sup> Ministro Junta eratu zuen horretarako: A.M.Vi. 5-22-15, Achivo Provincial de Álava (A.P.A.) DAH 131-1 eta 131-2 eta 1258-32; Sancho el Sabio Fundazioa, Por el Excemo Sr Secretario de estado (…) se han comunicado (…) Reales ordenes (…) crear una Junta de ministros que formase un plan general de estudios (…), 1824. emandako tituluak (eta ez besteei)3. Maria Kristinaren Erregentziak Montesinoren metodoa hedatzea dakar, ikastea abestuz egiten delarik eta ariketa fisikoak hedatuz, baina azkenerako monotono eta ezgauza bihurtu zen. 1834tik aldiz, lancaster metodoa hedatuko da, ikasle argienek besteei irakatsiz, maixuen laguntzaile eran; umeak ikastera bultzatzeko sariak ere emango dira. Maisu eta maistrak hezteko Eskola Normalak ere sortuko dira garai honetan. 1836an Plan del duque de Rivas jarriko da martxan. Askatasuna emango du irakaskuntzan eta hiru mailak, udal, diputazio eta estatu artean banatuko ditu finantzei dagokienez; gainera ikasleek ere ordaindu egin beharko dute ahal dutenaren arabera (bigarren mailara jada klase ertainak soilik iristea ekarriko du honek). 1838an gutxienez eskola ez-osatuak ("incompletas") jartzea onartzen zen (titulurik gabeko maisuekin), finantzazioa behar bezala ezin egin zen kasuetarako. Beti eskola falta egon zen, baina alfabetatugabeen kopurua gutxitu egin zen, hori bai, batez ere gizonen artean. Madrileko juntak egindako eskakizunetan altxamenduak sortzean 1839- 1840an boterea moderatuek hartu ostean, hezkuntza-sarea bultzatzea eskatu zuten, liberalismoa hedatzeko tresna bezala (Isabel II. erregina umearena barne, progresistengana hurbiltzeko asmoz). 1845ean Plan Pidal-ekin bigarren hezkuntza klase ertainentzakoa zela argiago agertu zen. Consejo de Instrucción pública-k tituluen eta irakasleen ardura du eta kontrola instituzio denetan (gainera ez dira onartzen unibertsitate pribatuak). Azken batean Rivasen plana apur bat zehaztu baino ez zuen egin. Moderatuek Elizarekin 1851ko Konkordatoa sinatzean, eskola guztietan apaizek irakatsita, erlijio katolikoa onartu zuen gobernuak. Baina aurrez ere kontrol ideologikoaren boterea galdu gabe zeukaten (1847ko legea kasu). Hala, 1857an Ley Moyano egiten denean, estatu eta Elizaren kontrola ezartzen da eskolarekiko, monopolioa ukatuz biei. Elizak batez ere lehen eta bigarren hezkuntzan izango du eragina (seminarioen ugaltzea da adibiderik argiena). Hezkuntza gehiago berdindu zen neska-mutikoen artean, baina sexu-bereizketari eutsiz (gainera eskola bana egon behar ziren 500 biztanlez gorako herrietan); bestalde, beharrezko egin zuen eskolarizazioa 6 eta 9 urte tartean. 1880ko hamarkadatik ordena erlijioso frantses ugari etorri ziren Espainiara eta honen inguruan eskolak ezarri zituzten (marianistak, ursulinak…). Hau guztia, finantzatzeko zailtasunen aldetik ere azal daiteke, eskola primarioa udalen esku utzi zelarik eta bigarrena diputazioen esku. Erlijiosoei ez zitzaien titulurik eskatzen irakasteko eta horrek bidea erraztu egin zuen. 1868ko Orovioren Ley Catalina-k Eskola Normalak itxi eta 500 biztanlez beherako herrien eskolak parrokoen esku utzi arren, 1869ko Konstituzioak askatasuna ematen zuen eskolak irekitzeko (Ley de Libertad de enseñanza-z eta <sup>3.</sup> Sancho el Sabio Fundazioa Real Cédula de SM y Señores del Consejo en la cual se fijan las reglas (…) para que se restituya (…) la sana enseñanza (…) el abono o inadmisión de los cursos ganados (…) Gobierno institucional, 1824. Ruiz Zorrillarenaz). Honek maisu eta maistrak berdindu egin zituen, baina 1869ko Konstituzioa beteko zutela zin eginarazi zitzaien, nahi ez zutenak botaz, kontua emanik bada ere (eta beraz, ordurarte zor zitzaien soldata ordainduz)4. Krausismoa bezalako ideologiek hezkuntzaren hedapena bultzatu zuten, gizartea aldatzea pentsatzen baitzuten gizabanakoan oinarriturik eta hezkuntza tresna zela. Emakumeen hezkuntzari garrantzia ematen zaio eta gizonenarekin parekatzen saiatzen dira. Bestalde, 1880ko hamarkadatik irakaskuntza tekniko eta zehatzagoak bultzatzen dira (telegrafoetakoa…). Errestaurazioan zentralismoa itzultzen da, baina autonomiari eutsi zion probintzietan planetan eta irakasleen formazioan. Orokorki 1857tik aldaketa ugari daude baina oreka ematen zaio hezkuntzari (Artola 1988). Romanones-en legea iritsi arte itxaron beharko da maisu-maistren soldatak, besteak beste XX.aren hasieran Estatuaren aurrekontuetan agertzeko. Diputazioek ahal zuten neurrian beren interesak zaintzen zituzten; legeak onartu egiten zituzten foruak hausten ez bazituzten, eta hala bazen protestatu egiten zuten5 (gero kontzertuekin ere saiatu ziren egiten, berez hezkuntza konpetentzien barruan egon ez arren), zentralismoa saihestu nahian (jada 1812ko Konstituziotik gertatua). Beti ez zuten lortu kontrako legea kentzea, baina gutxienez aplikazio-epeak luzatu zituzten. Honen adibide dira, maisu (1857) eta ikuskatzai-leen izendapenari (1849) eta eskolen mantenuari buruz (1868) egindako eskaerak eta 1859ko lege berezitua lortzea (esan nahi baita Moyano legearen aldean berezitua) (Dávila 1988), sarri diputazioen artean ere kontsultatuz egingo zena (esaterako 1869ko Konstituzioa zin egin beharraren inguruan maisuen aldetik, bestela bota egingo zituztelako6). Istiluak erraz sortuko dira bertako instituzioen artean, eraikinen banaketakoa bezala; bakoitzak hezkuntzaren gain zituen betebeharrak bereizi zirenean hasi ziren, 1880an, eta 1887 arte gutxienez ez ziren konpondu7. Emandako Reglamento-ei dagokionez, mendean zehar hainbat daude baina gaietan eta metodoetan uniformitate handia erakusten dute: XVIII.aren bukaeran jada, agertzen dira eskolak sortzeko planak: adibidez, 1783ko Real Cédula8, neskei bere sexuko lanak erakutsi eta mutikoei matematikak erakusten zizkiena; eskolak ezartzeko 1790eko plana9. 1825eko araudian eskolak 50 biztanleko jarri behar ziren eta bigarren mailakoak 1.000 biztanletik gora. Junten bitartez kontrolatzen da hezkuntza. 1838ko legearekin batera, Behin-behineko Araudia10 eman zen. Bertan eskola publiko nahiz pribatuei eusten zaie, publikoak herriek finantzatuta edo "obra pía" eta fundazioak ere barneratuz. Eskola "oinarrizko osatua" behar zen 100 <sup>4.</sup> Joaquín Estrada frantseseko katedradunarekin gertaturikoa da honen adibide. A.P.A. DAH 813-24. <sup>5.</sup> Adibidez, A.M.Vi. 45-8-14 eta A.P.A. DAH 813-24. <sup>6.</sup> A.P.A. DAH 813-24. <sup>7.</sup> A.P.A. DAH 722-9. <sup>8.</sup> A.P.A. DAH 140-26. <sup>9.</sup> A.P.A. Expediente de organización de escuelas..., DAH 1952-11; eta A.M.Vi. Organización de la enseñanaza primaria, sig C-25-16. <sup>10.</sup> A.M.Vi. sig. 20-14-44. biztanletik gorako herrietan eta ez bazituzten nahikoa biztanle, bildu egin behar ziren bat ezartzeko; 1.200dik gorakoetan, eskola goren bat behar zuten izan. Maisuek probintziako hiriburuan behar zen eskola normalean titulua izan behar zuten eta udalak aukeratzen zituen, baina buruzagi politikoaren baimenez. Komisio lokal bat egoten zen, probintzial baten menpe, aldi berean Gobernazio Ministerioaren menpeko zena, eskolaren funtzionamendua eta beharrak kontrolatzeko. 1857ko Programan eta 1855eko Arautegian11 eskola-motak eta haien betebeharrak zehazten dira; aldi berean araudiaren garrantzia azpimarratzen da maisuen beharra agertuz, mahai gainean izateko. Bestela ez dago alde handirik aurrekoekin, zehatza izaten jarraitzen du eta aurrerago aztertuko dugu. Antzera 1873ko arautegiaz12. Orokorki administrazioa eta kontrola lokalki eta probintzialki egiten zen: komisio edo junten bitartez garaiaren arabera. Juntak 1827an eta gero 1857tik aurrera zeuden eta bitartean Komisioak. Funtzioz antzekoak ziren baina osaketan desberdintasunak agertzen zituzten: instituzio publikoetako ordezkariek eta apaizek osatzen zituzten, 1857tik eskoletako ikuskatzailea eta 1868tik gurasoak eta irakasleak ere sartzen direlarik13. Eskola-kopurua eta eskatzen ziren baldintzei dagokionean, sarri ez ziren betetzen baliabide faltagatik (maisuen soldata eskasak, haien hezkuntza ere eskasa zen, eskolako materialak pobreak ziren…). Beraz, beti herriek egiten zituzten kexak irakasle eta eskolen benetako baldintzekin konparatu behar dira14. # 1.3. Eskolak ### a) Motak Batetik eskola publiko eta pribatuak bereizi behar dira. Gasteizen pribatuak gehiago ziren publikoak baino (1813an Villa Suson zegoen eskola bakarra15; Madoz-ek (1845) diosku publikoak mutikoentzat bi eta neskentzat bat zeudela), baina nekazari inguruan (Araban, alegia) publikoak dira nagusi. Eskola pribatuetan erlijio kongregazioenak ziren nagusi: ursulinak, marianistak, korazonistak…, esan bezala, gehienak XIX. mendearen bukaeran etorriak, asko Frantziatik kanporatuak izatean. Bestalde ikasketen arabera bereizi behar ziren. Batetik "de primeras letras" deituak umeentzat. Hauetan bereiz daitezke "elementales completas" eta "elementales incompletas"; ez-osatuak normalean titulaziorik gabeko irakaslea izaten zuen eta gutxieneko ikasketak ematen ziren (besteetan ere askoz gehiago ez irakatsi arren), hau da, doktrina, irakurtzen eta idazten eta lau erregela matema-tikoak. Normalean gainera ez-osatuak jartzen ziren besteak mantendu <sup>11.</sup> A.M.Vi. sig. 37-25-24 eta 37-22-10. <sup>12.</sup> A.M.Vi. sig. 20-1-31. <sup>13.</sup> Ikus Reboredo 1995 eta A.M.Vi. sig. 45-8-14, 41-22-24; A.P.A. DAH 131-2. <sup>14.</sup> A.M.Vi. sig. 5-22-6. Herrien kexak: eskolak ez sortzeagatik multak ezarri ziren 1883an: sig. 53- 13-26. <sup>15.</sup> A.M.Vi. 5-23-37. ezin zirelako eta, beraz, pentsa dezakegu maisuei gutxiago ordaintzen zitzaiela. Mende erdialdetik "parbulo"-eskola zegoen 3-7 urte bitarteko umeentzat16. Horrez gain bigarren mailako hezkuntzan, Gasteizen Institutua zegoen. Honetan gizarteko maila ertainetakoak aritzen ziren batez ere (behe-mailatik inor ez zen iristen normalean). Parean Escuela Normal de maestros de primeras letras sortu zen 1840ko hamarkadan, gero maistrena ere bai (1856an), eta hauei loturik lehen mailako eskola bi zeuden maisu eta maistra izateko ikasten ari zirenek praktikak egin zitzaten. Domingo Aguirre Seminarioa ere ireki zen 1849an eta Gasteizeko elizbarrutia osatu 1862an, seminario diozesanoa ere bai. Independentzi gudan eta Karlistaldian Oñatiko Unibertsitatea ere egon zen Gasteizen eta mende bukaeran "unibertsitate literario" bat sortzeko asmoa ere egon zen (1869ko legearekin gauzatua). Horrez gain musika akademia eta marrazketakoa ere bazeuden (azken hau Escuela de Artes y oficios bihurtuko zena). Ez dugu ahaztu behar 15 urtetik gorakoentzat, eskola elementalean jada onartuak ez zirenez17, Escuela de adultos gau-eskola bazela Gasteizen; besteetako maisuek txandaka ematen zuten eskola hemen. Lan egiten zuten lantegiko nagusiak ziurtagiri bat eman behar zien langileak zirela egiaztatuz, ikasle eran sartu ahal izateko. \| \| \| PUBLIKOA \| \| PRIBATUA \| \| \|--------\|-----------\|----------------------\|---\|----------\|-----------\| \| URTEAK \| \| NESKENA<br>MUTIKOENA \| \| NESKENA \| MUTIKOENA \| \| 185718 \| OSATUA \| 13<br>13 \| \| \| \| \| \| EZ-OSATUA \| 102 \| \| \| \| \| 186019 \| OSATUA \| 10<br>16 \| \| 2 \| 4 \| \| \| EZ-OSATUA \| 166 \| \| \| \| \| 187320 \| HEDATUA \| 2 \| 2 \| \| \| 1. Lehen mailako eskola-kopurua Gasteizen. Eskola ahal zen lekuan jartzen zen, sarritan maisuaren etxean, baita kontzejuaren etxean edo eta elizpeetan ere (gero arautegiek leku babestuak izateko eskatu arren ikasteko baldintza egokiak izan zitzaten ikasleek, 1838ko araudiak agertzen duen eran21). 1819ko dekretu batek adierazten digunez eskolarako tinta eta papera umeek eraman behar izaten zuten; gero aldatu egingo <sup>16.</sup> A.M.Vi. 35-10-26. <sup>17.</sup> A.M.Vi. 37-22-10. <sup>18.</sup> A.P.A. DAH 1213-9, 1857ko irailaren 9ko legearen arabera. <sup>19.</sup> A.P.A. DAH 1213-9. <sup>20.</sup> A.M.Vi. 20-1-31. <sup>21.</sup> A.M.Vi. 20-14-44. da, neurria (irakasleek diru kantitate bat izan ohi zuten horretarako, koadernoak ahal zutenek erosten zituzten, baina gutxienez arbel bat izaten zuten besteek22), pobreei eskolara joatea errazteko. Eskolaren garbitasuna beharrezkoa dela hasiera-hasieratik bultzatzen da eta maisuarena (adibide on bezala) eta ikasleena, hazteria bezalako gaixotasunak zituztenak ez onartuz klasean. Mende-hasieratik (Verastegui 1829) bultzatzen da ikuskatzailearen figura (visitador, gero mendearen bigarren erdian inspector), eskolen egoera aztertzeko eta bere beharrak kontuan hartu eta eskatzeko (mahai berriak, arbelak…)23. # b) Maisu-maistrak Irakasle gehienek prestaketa falta zeukaten; gehienek gainera ez zeukaten titulurik estatistiketan agertzen denez. Mende-bukaerako azterketa-dokumentu batek agertzen dizkigun hitzak oso gogorrak dira («despreciables» da finena ia)24. \| \| 6 maistra: \| 2 tituludun \| \|-----------\|------------\|---------------\| \| 17 eskola \| \| 4 titulu gabe \| \| \| \| 9 tituludun \| \| \| 11 maisu: \| 2 titulu gabe \| 2. Irakasleen kualifikazioa25. Gainera, aipatu behar da soldata eskasak zituztela (zati bat gainera espezietan kobratua, garitan edo garagarretan kasu batzuetan), batez ere herrietan. Ondorioz, sarritan beste ofizio bat izan behar zuten (sakristau, kanpaijole –edo «tocar a temporal» gutxienez–, botikario, normalean bi lehenak) (cf. Lasa 1968, Landazuriren datuen arabera, XIX. mendean zehar heda daitezkeenak); 1818an eliztarrak behartu zituen erregeak irakasle izatera, diru eskasia zela eta26; klase partikularrak ere ematen zituzten maisu-maistrek, galaraziak zeudenak eta ikuskatzaileek zaindu beharrekoak (1861eko komunikazio batean ageri denez27). Soldata eskas horiengatik lan egiteko prest zeudenak gaixoak edo elbarritasunen bat zutenak (ez larriegia noski) izan ohi ziren, bestetarako "balio" ez zutenez. Soldata auzokoek ordaintzen zuten, herriak edo umeek ahal zutenean, eta askotarikoak ziren Lasak eskaintzen digun zerrenda zehatzean ageri denez (Lasa 1968); dena den, autore denak daude ados eskasa zela bizi ahal izateko. Normalean, eskolarako eraikina eta bera bizitzeko gela ere ematen zitzaion, hirian batik bat. Ondorioz, zeukan omen eskasa soldataren arabera neurtzen zen eta hau altuxeagoa zen hirietan hobetzen zen izen on hori eta denborarekin maila ertaineko kide bihurtu ziren (bizi-mailak ezin parekatu arren). Soldaten eskasiak <sup>22.</sup> A.P.A. DAH 1187-16; 1838ko behin-behineko arauditik hasita, A.M.Vi. 20-14-44. <sup>23.</sup> A.M.Vi. 37-17-18; A.M.Vi. 5-23-37, non aipatzen den eskolen eta hezkuntzaren egoera eskasa zela XIX. mendeko bigarren hamarkadaren hasieran; gerora eskolen egoera ona agertzen zaigu. <sup>24.</sup> A.P.A. DAH 1259-31. <sup>25.</sup> A.M.Vi. 5-23-34 <sup>26.</sup> A.M.Vi. 5-22-16. <sup>27.</sup> A.P.A. DAH 1835-3. irakasleen etengabeko mugimendua ekarri zuen ondoen ordaintzen zuten lekuen bila28. Hori bai, gutxi, baina garaiz ordaintzen zitzaien29. \| \| LEHEN MAILAKOA \| \| NORMALA \| PARBULOAK \| \|--------\|----------------\|---------------\|-------------\|-----------\| \| URTEAK \| IRAKASLEA \| LAGUNTZAILEAK \| IRAKASLEA \| IRAKASLEA \| \| 179030 \| 10.000 \| 1.ak 5.200 \| \| \| \| \| \| 2.ak 4.200 \| \| \| \| 181331 \| 6.600 \| 1.ak 5.400 \| \| \| \| \| \| 2.ak 4.400 \| \| \| \| 184532 \| 4.400 \| \| 4.000-5.000 \| \| \| 185833 \| \| \| \| \| \| 186034 \| 946,56 \| \| \| \| \| 188035 \| maisuak: \| \| maisuak: \| maisuak: \| \| \| 8.250 \| \| 10.75036 \| 9.940 \| \| \| maistrak: \| \| maistrak: \| maistrak: \| \| \| 5.500 \| \| 7,824,92 \| 9.940 \| <sup>3.</sup> Irakasleen urteko soldatak eskola publikoan Gasteizen (errealetan). Beraz irakasle izateko zenbait baldintza bete beharra zegoen. 1771an udalak izendatzen zuen, barruti judizialeko buruaren baimenaz; aurkeztu ahal izateko, elizbarrutiaren azterketa gainditua behar zuen dotrinan, odol garbitasuna eta bizitza onekoa zela ziurtatu beharra zuen eta, gainera, irakatsi beharreko gaietan jakituna zelako azterketa ere gaindituta behar zuen. Hala ere, askotan markatzen zen araudietan bertan maisuak bere gela zaindu behar zuela eta neskatilen ikasgelak, bere emazteak edo zerbitzari batek gordetzen zuela; ikasketarik ez zuen behar horretarako eta soilik ahal zuenean eta mutikoen ikasketa galarazten ez zuenean gainbegiratu behar zituen maisuak37. Orotara dena den, araua zen neskatilen eskolan maistra egotea (edo maisuaren <sup>28.</sup> A.P.A. DAH 169-18 (Reboredo 1992). <sup>29.</sup> A.M.Vi. 5-22-6. <sup>30. 1790-1797</sup> tartean, A.P.A. DAH 140-26. XVIII. mendean Arabako herrietarako Landazurik egindako kalkuluetan (Lasa 1968): espezie eta dirutan kobratzen zuten, 2 eta 50 anega gari tartean (gehienek 8 edo 20 inguruan) eta 25 eta 1.000 erreal tartean (kasu berezi batean 200 dukat Zigoitiako Hermandadean, hots 2.200 erreal). <sup>31.</sup> A.M.Vi. 5-23-37. <sup>32.</sup> A.M.Vi. 5-23-34, hortik gutxi gorabehera 240 ikasleek ordaindua; partikularretan 600 eta 3.600 erreal tartean zeuden, normalena 1.200 eta 2.400 erreal tartean. <sup>33.</sup> A.P.A. DAH 1478-8. <sup>34.</sup> A.P.A. DAH 1213-9, 1860ko abenduaren 12an egindako kalkulua: orotara 194.044 erreal Gasteizen, 205 eskola egonik eta suposatuz eskolako maisu bakarra dagoela; Araban 342.155 erreal denera, 317 eskolarekin eta, egoera bera joz gero, 1.079,35 erreak bakoitzak. <sup>35.</sup> A.P.A. DAH 1952-11, pezetetatik errealetara transformaturik. <sup>36.</sup> Bere laguntzaileak 6.875 erreal eta maistrarenak 4.580 erreal. <sup>37. 1838</sup>ko behin-behineko araudia, A.M.Vi. 20-14-44; 1855eko araudia, A.M.Vi. 37-22-10; 1857ko eskolentzako programa, A.M.Vi. 37-25-24; 1873ko lehen mailako eskolentzako araudia, A.M.Vi. 20-1-31. laguntzailea mende-hasieran38) eta mutikoenean maisua, eta neska-mutilenetan ere maisua. Prestaketa hobetu egin zen 1838an Escuelas Normales hedatzen hasi zirenean Penintsulan, irakaskuntza-metodo berriak hedatzeko eta, baliagarria izan baitzen. Hasieran Madrilera bidaltzen ziren ikasleak39 eta gero Gasteizen bertan sortu zen eskola. Batez ere emakumeenak ere sortzean (1856) maistrak formatzeaz gain (parbuloetako eskolak eta ez-osatuak haien esku utzi nahi zirelako (Reboredo 1992), hauentzat bigarren hezkuntza izan ahal izateko. Madrileko Kontseiluaren edo gero probintziaren azterketa ordez, hor ikastea eta praktikak egitea (emakumeentzat praktikena 1880an sortu zen) beharrezkoa izango da titulua lortzeko. Eskola Normalean igaro beharreko denborari dagokionez, 1845ean hiru hilabeteko ikasketak ziren beharrezko, 1848tik bi urtekoak eta 1849tik hiru urteraino igo zen. Argigarria da neska-mutilentzako eskola ez-osatuetan maistra hobesten zela eta soilik hauek ez zeudenean hartzen zela maisua (1888ko lege baten arabera); ondorioz, Arabako herri askok mutikoen ez-osatua bezala inskribatzen zuten, hauetan maisuek soilik eman baitzezaketen eskola, benetan neska-mutilena izan arren, maistrarik nahi ez zutelako. Instituzio publikoek baimena eman zietela esan beharra dago40. ## d) Ikasleak Normalean eskoletan neska-mutikoak elkarrekin egoten ziren, egokitzat jotzen ez bazen ere (Madoz 1845). Umerik gehienak eskola elemental incompletara joaten ziren. Neskatilek ikastea ez zen ondoegi ikusten. XIX.ean bultzatzen hasi zen (Madrilen 1783rako bazen41), baina oraindik uste zen idaztea gutxienez arriskutsua zela emakumeentzat (maitaleentzat eskutitzak egin baitzitzaketen!) (Lasa 1968). Ez zen beharrezkoa hezkuntza sakonegia izatea emakumeak; Emilia Pardo Bazán-en hitzetan, «educación de cascarilla» (Uribe-Etxebarria 1989). Hala eta guztiz ere, Araban eta Euskal Herri osoan, mutikoenen parean zebiltzan eskolaratutako nesken kopuruak (bai eta analfabetismokoak ere), eskola pribatuetara gehiago joaten ziren arren eta mutikoak publikoetara. Hori bai, irakaslea falta bazen edo baliabideak falta baziren, neskak ziren lehenak eskola uzten. Ume ezinduen artean gormutu gutxi batzuk doaz eskolara bakarrik 1855- 1860 tarteko txosten baten arabera42. Umeek sarri huts egiten zuten eskolara (%20-40), batez ere nekazaritzan ari zirenek eta langileenek (artisau zein beste gero), eta goiz ateratzen ziren lan egite- <sup>38. 1819</sup>an adibidez: A.P.A. DAH 1187-16 = A.M.Vi. 5-22-15. <sup>39.</sup> Sancho el Sabio Fundazioa, Anuncio: Diputado General de esta MN y ML Provincia de Álava (…), nombramiento del alumno que (…) pase a (…) Escuela Normal (…), 1840. <sup>40.</sup> Gamiz eta Bolibarren kasu, A.M.Vi. C-11-37. <sup>41.</sup> A.P.A. DAH 722-9. <sup>42.</sup> A.P.A. DAH 1213-9. ko. Batez ere neskatilak ziren falta zirenak (zenbait txostenen arabera), etxeko lanetan aritzeko han agertzen denez43. Honela 1857tik 6-9 urte tartean eskolara joatea derrigorrezkoa zen arren, asko ez ziren joaten. Ondorioz, 1855ean aipatzen da zegoen lekua baino % 10 gehiago matrikulatzea onartzen zutela, faltengatik tokia egoten zelako44. Behin eta berriro dei egiten zaie gurasoei umeak eskolara bidaltzeko45, baina baita irakasleei ere ordutegiak bete zitzaten (zuten soldataz zaila izango zen sarritan46). 1859ko dokumentu batean aipatzen da alkateari eskatzen zaiola celadores urbanos-ek kalean aurkitutako muchachos ociosos eskoletara eraman zitzaten47. Mende erdialdetik arautegietan zehazten da, klaseen herenera faltatuz gero ikaslea bota egin behar zela eskolatik48; ez dakigu zenbateraino eragingo zuen edo beteko zen, huts egiteak ugariak zirenez…; isunak ere jartzen ziren (8 eginda hilean 50 zentimo 1872ko araudian49, alguazilak eramanez etxera isunaren "papeleta"). Denera umeak eskolan onartzeko adina 5/6-13 tartean ze-goen (salbuespenekin), besteek molestatu besterik ez zutela egiten uste baitzen (bai txikiagoek bai helduagoek). 1871n eskaera bat agertu zen Landerretxetik tornuko umeak 7 urte arte parbuloen eskolan sartzeko eta onartu egin zen, ordurarte ezin baitziren ezertan aritu eta hezkuntzarik gabe etorkizun eskasa izango zutela zekitelako50. \| URTEAK \| AZTERKETA \| MAISUA \| BATXILLERRA \| PERITOA \| LIZENTZIATUA \| DOKTOREA \| \|----------------\|-----------\|--------------------------------------------------------\|-------------\|---------\|--------------\|----------\| \| 180751 \| 100 \| \| \| \| \| \| \| 182252 \| \| \| \| \| \| \| \| 2. hezkuntzan: \| 3053 \| titulua: 40054 \| 200 \| \| 1.500 \| 3.000 \| \| \| \| habilitazioa: 500 \| \| \| \| \| \| 3. hezkuntzan: \| 40 \| habilitazioa: 3.000 \| 300 \| \| 2.000 \| 4.000 \| \| 185855 \| \| 200 \| \| \| \| \| \| 187856 \| \| 366 \| 200 \| 32057 \| \| \| \| 188158 \| \| 21.200 erreal graduak eta matrikula (ezin zuenak doan) \| \| \| \| \| <sup>4.</sup> Ikasleek ordaindua azterketak egin ahal izateko eta tituluak jasotzeko (errealetan). <sup>43.</sup> A.M.Vi. 35-1-37. <sup>44.</sup> A.M.Vi. 37-22-10. <sup>45.</sup> A.M.Vi. 53-13-26. <sup>46.</sup> A.M.Vi. 37-2-21. <sup>47.</sup> A.M.Vi. 37-17-18. <sup>48.</sup> Adibidez A.M.Vi. 37-22-10. <sup>49.</sup> A.M.Vi. 20-1-31. <sup>50.</sup> A.M.Vi. 45-21-20. <sup>51.</sup> A.P.A. DAH 140-26. Kopurua juntek ordaintzen dute ikasleko. <sup>52.</sup> A.P.A. DAH 22-2. <sup>53.</sup> Kopuru hau kurtsoko azterketetan, literaturakoan izan ezik, honetan 20 erreal eta egiaztagiria jasotzeko bakoitzarena beste 20 erreal. <sup>54.</sup> Hori erreinu osorakoa tituluari dagokionez; probintziala 200 dira eta lokala 100. <sup>55.</sup> A.P.A. DAH 1478-8. <sup>56.</sup> A.P.A. DAH 2523-6 (urtarrilaren 11an erabaki zen eta uztailaren 27an bi titulu udalak ordaintzean jasotako informazioa, Eugenio Aranzabal eta Pedro de Landaluceri hurrenez hurren 91 pta. eta 50 zentimo ordaintzean). <sup>57.</sup> Nekazari-perituen kasuan. <sup>58.</sup> A.P.A. DAH 1952-11. Hau da atribuzio-banaketa egiteko udalak eta diputazioak zuten asmoa, baina gero 1880ko egoerara itzuli ziren. \| URTEAK \| \| POBREEK59 \| BESTEEK \| \|-----------\|--------------\|------------------------\|----------------------\| \| XVIII. \| Gasteizen: \| \| irakurtzeko<br>1 \| \| mendean60 \| \| \| idazteko<br>2 \| \| \| \| \| kontuak egiteko<br>3 \| \| \| herrietan: \| \| garitan61 \| \| 181362 \| \| doan \| 1 \| \| 182263 \| eskola \| hezkuntza \| titulua ordaindu \| \| \| normalean: \| doan \| edo<br>16 \| \| 184564 \| eskola \| doan \| \| \| \| publikoan: \| \| 2-6 tartean \| \| \| \| \| eta >6 aberatsenek \| \| \| eskola \| \| \| \| \| pribatuan: \| baten bat doan \| bi kasutan65 \| \| 184566 \| eskola \| \| mutikoek: 40 \| \| \| normalean: \| \| neskek:<br>30 \| \| 186067 \| eskola \| %21,95 Gasteizen \| \| \| \| publikoan: \| %16,63 Araban doan68 \| \| \| \| eskola \| \| \| \| \| pribatuan: \| inor ez doan \| \| \| 186769 \| \| denak \| \| \| 1877-7870 \| eskola \| maisuenean 80 \| \| \| \| normalean: \| maistrenean 63,271 \| \| \| \| institutuan: \| 32 asignaturako \| \| \| \| \| irailean (urrian 64)72 \| \| \| 188973 \| \| doan \| 20 \| 5. Ikasleek ordaindutako matrikulak lehen mailako eskolan (errealak hilean). <sup>59.</sup> Bakarrik doan edo beherapenez ordaintzen dutenean adieraziko da; horrelako tratu berezirik ez dagoenean beste zutabea erabiliko da. <sup>60.</sup> Landazuriren arabera (Lasa 1968); ikusten denez ikasten denaren araberako banaketa egiten da. <sup>61.</sup> Kopuru aldakorrak: hermandadekoek dohainik eta besteek ordainduz (Nanclares eta Huetos-eko kasuetan); edo zelemin bat auzokideko (Artezanan kasu); edo 8-9 anega eskolako umeen artean banaturik (Artoñanan, Ulibarri de Aranan adibidez); edo 24 anega eta dirua umeen artean banaturik (Urizarraren kasuan) edo herriaren kolaborazioaz (Corres-en bezalatsu). <sup>62.</sup> A.M.Vi. 5-23-37. <sup>63.</sup> A.P.A. DAH 22-2 <sup>64.</sup> A.M.Vi. 5-23-34. <sup>65.</sup> Badago kasuren bat 40 erreal ordaintzen dituena ere (!). <sup>66.</sup> A.P.A. DAH 1478-8. <sup>67.</sup> A.P.A. DAH 1213-9, abenduaren 12an lehen eskola estatistikaren barruan doan ikasten duten umeen kopuruak eta %ak. <sup>68.</sup> Datu zehatzetan, Gasteizen 7.621 umetatik 1.673k doan ikasten dute (4.402 mutikotatik 1.045 eta 3.219 neskatotatik 628) eta Araban 12.657 umetatik 2.231 doan (7.325 mutikotatik 1.392 eta 5.332 neskatilatatik 839). <sup>69.</sup> A.M.Vi. 43-15-33, baina 1865ean onartu arren, A.M.Vi. 41-9-48an (maisuek 1864an ez onartzea eskatu zuten, A.M.Vi. 41-24-57an). <sup>70.</sup> A.P.A. DAH 2523-6 (oso dokumentu zehatza, pertsonaka agertzen baitira datuak) eta 2562-6. <sup>71. 10</sup> pta. eta 7,90 pta.ko bi epetan ordaindurik, guztira 1877-1878ko sehilabetean 750 pta. eta 240 pta. jasoz hurrenez hurren; 1876-1877 ikasturtekoa 1877-1878ko lehen erdiari gehituta 2.200 pta. eta 847 pta. eta 50 zentimo ematen dituena. \| \| \| MUTIKOAK \| \| \| NESKAK \| \| \| \|---------\|-----------\|----------\|-------\|-------\|--------\|-------\|-------\| \| \| \| <6 \| 6-9 \| >9 \| <6 \| 6-9 \| >9 \| \| GASTEIZ \| PUBLIKOAN \| 940 \| 2.108 \| 1.354 \| 614 \| 1.723 \| 881 \| \| \| PRIBATUAN \| 57 \| 87 \| 61 \| 63 \| 114 \| 118 \| \| ARABA \| PUBLIKOAN \| 1.445 \| 3.504 \| 2.376 \| 1.026 \| 2.732 \| 1.573 \| \| DENERA \| \| \| \| \| \| \|---------\|-----------\|--------\|--------\|--------\|--------\| \| \| \| <6 \| 6-9 \| >9 \| TOTALA \| \| GASTEIZ \| PUBLIKOAN \| 1.554 \| 3.831 \| 2.235 \| 7.621 \| \| \| \| %20,39 \| %50,27 \| %29,33 \| \| \| \| PRIBATUAN \| 120 \| 201 \| 179 \| 500 \| \| \| \| %24 \| %40,2 \| %35,8 \| \| \| ARABA \| PUBLIKOAN \| 2.461 \| 6.236 \| 3.949 \| 12.657 \| 6. 1860ko ikasle-kopuruak adinez banatuta eskola publiko zein pribatuan, Gasteizen eta orotara Araban74. \| NESKAK \| MUTILAK \| \|---------------------\|-------------------------------\| \| 358 ondo hezita. \| 268 lanera. \| \| 150 erdizka hezita. \| 90 beste leku edo eskoletara. \| \| 40 hil edo joan. \| 70 bigarren ikasketetara. \| \| 172 geratu. \| 160 geratu. \| 7. Ikasleen irteerak 1848-1853 tartean75. # e) Irakasten diren gaiak (eta euskara, zer?) Normalean mende-hasieran herri txikietako maisu askok ez zekiten erderaz ere, baina gerora nagusitua zen gaztelaniaz egindako irakaskuntza. Maisuek behartu egiten zituzten umeak gazteleraz ikastera, hiztegi antzeko bat ikasiz. Gainera "eraztunaren sistema" errepresibo ezaguna ere aplikatzen zen (dagoeneko XVIII.etik Lasari (1968) jarraiki). Euskaraz aritzen zen umeari jartzen zitzaion eta umeek elkar zainduz elkarri jarri behar zioten, azkenengo zeukanak egunean edo aste-bukaeran zigorra jasotzen zuelarik ("pedagogikoa" omen zen). Beraz euskara Iturriaga eta antzeko pedagogo gutxi batzuen eskutik bultzatu zen soilik (eta berau ere Gipuzkoan). Irakasteko modua beraz, zigorren bidezkoa zen, 1820tik galeraziak izan arren, edo arautegietan aipatzean oso leunak eta "humanitarioak" izan behar zirela esan arren «rigor y disciplina» batzeko «con justicia y humanidad», maisuaren esku geratzen zen aplikazioa eta noski, berak erabakitzen zuen zer zen justizia eta gizatasuna76. <sup>72.</sup> Guztira 17.064 erreal (4.266 pta). <sup>73.</sup> A.M.Vi. C-11-39. <sup>74.</sup> A.P.A. DAH 1213-9. Gasteiz esatean hiria eta bere jurisdikzioa sartzen dira. 1860ko erroldan Espainia mailan 670.000 neskato zihoazen eskolara eta bigarren ikasketak egiteko 36.149, goi-mailan 11.375 eta berezietan 7.029. <sup>75.</sup> AHVI 35-1-37. <sup>76.</sup> Adibidez: A.M.Vi. 20-14-44, 1838ko araudia; 1873ko araudia, A.M.Vi. 20-1-31. \| URTEAK \| \| PUBLIKOAN \| PRIBATUAN \| DENERA \| \|--------\|-------------------------------\|--------------------\|---------------------\|--------\| \| 184577 \| eskola osatua, ez-osatua \| 100 neska eta \| 10 ikasletik 110era \| 680 \| \| \| eta gorenean \| mutiko osatuan \| \| \| \| 1848- \| \| 80-120 neska \| \| \| \| 185378 \| \| 80-120 mutiko79 \| \| \| \| 185580 \| Eskola normalean: \| 80 mutiko \| \| \| \| \| \| 80 neska \| \| 160 \| \| \| bere praktikoan: \| 110 mutiko \| \| \| \| \| \| 110 neska \| \| 220 \| \| \| Gorena: \| 80-90 \| \| \| \| \| oinarrizkoa: \| 80-90 \| \| \| \| \| neska primarioa: \| 96 \| \| \| \| \| neska bigarrena: \| 86 \| \| \| \| \| parbuloena: \| 155-160 \| \| \| \| \| helduena81: \| ±80 \| \| \| \| 1860 \| (ikus 9. taula) \| \| \| \| \| 187382 \| mutiko gorena \| 100 \| \| \| \| \| mutiko oinarrizko anpliatuak \| 100 eta 100 \| \| \| \| \| maisu normalaren praktikoak \| ? \| \| 180 \| \| \| nesken oinarrizko anpliatuak \| 90 eta 90 \| \| \| \| \| maistra normalaren praktikoak \| ? \| \| \| \| \| gau eskola \| 80 gizon \| \| \| \| \| parbulotakoa \| ? neska eta mutiko \| \| \| \| 188083 \| lehen mailakoan \| % 48 neska \| \| \| \| \| \| % 52 mutiko \| \| \| \| \| bigarren hezkuntzan \| % 1,16 neska \| \| \| 8. Ikasle-kopuruak eskolako. Irakasten zena ohizkoa zen: irakurtzen eta idazten, lau erregelak eta doktrina84; honi "hezibide ona" gehitzen zitzaion, baina diziplina zen helburu nagusia eta nagusiei begirune izatea zen nagusiki irakatsi nahi zena. Nesken kasuan aurrekoa (besteek gehiegi ez eman arren ere) eta "bere sexuari egoki zitzaizkion lanak": josten, brodatzen… Gerora mendea aurrera joan ahala mutikoei ortografia eta gramatika gehituko zaizkie (gaztelaniazkoa noski, 1838tik); historia eta geografia inoiz (bigarren ikasketetan, batez ere), baina hau mendearen <sup>77.</sup> A.M.Vi. 5-23-34. <sup>78.</sup> A.M.Vi. 35-1-37. 1848 eta 1854an ez dira datu fidagarriak 200etik gora agertzean. <sup>79.</sup> Betiere neska gehiago, 10 edo 20 gehiago. <sup>80.</sup> A.M.Vi. 37-22-10. <sup>81. 15</sup> urtetik gorakoak. <sup>82.</sup> A.M.Vi. 20-1-31. <sup>83.</sup> Cf. Dávila 1989, datuak ehunekotan emanda; neskek nagusiki eskola pribatuetan ikasten zuten eta mutikoek publikoetan. <sup>84.</sup> A.M.Vi. 5-23-37, Torcuato Torio de la Riva-ren metodoa jarraituz. bigarren erdialdean parbularioak eta sortu zirenean, azkenean neskengana ere iritsi zelarik. Arautegiak egiten hasi zirenean, gehiago zehazturik agertzen zen irakatsi beharrekoa eta mendearen bigarren erdialdekoetan ordutegi zehatzak ere agertzen dira85. Oso goiz Bell-Lancaster-en metodoa hedatu zen86, altutik "kantatuz" gauzak buruz ikasteko, eta ikasle "azkarrenek" maisuari lagunduz (besteei irakasten eta lumak eta tinta prestatzen, etabar, etorkizunerako eta batez ere Aro Berrian funtzionaritzarako balioko ziena). Baina metodoen eskasiak, "fede-dogma" eran egiten baitzen, eta ikasleen motibazioa ez lortu izanak desegokiak zirela adierazten digu. Motibazioa bultzatzen saiatzeko, azterketak egiten ziren urtean behin edo bitan, sariak emanaz ikasle onenei (metodo hau astero ere erabiltzen zen eskolaren barruan), baina ez dakigu oso eraginkorra izango zen. Maisuek irakasle pasanteak ere izango zituzten laguntzeko edo gaixotzean ordezkatzeko, soldata baxuagoaz, baina haien prestaketa are eskasagoa zen, umeentzat onura gehiegi ez zekarrena. ## f) Estatistikak eta finantzazioa Eskolak instituzioek ordaintzen zituzten publikoak zirenean. Horretarako zergak edo jabegoen errentak erabiltzen ziren87 eta "obra pía" deitzen zirenak ere gehitzen zaizkio mende ia hasieratik (aberatsek bere jaioterriari dirua horretarako uztea ez da arraroa88). Horrez gain, iristen ez zenez, ikasleek, ahal bazuten hilean ordain sari bat zuten (argiago eskola pribatuetan); eta jada bigarren mailako ikasketetatik gora, matrikula, azterketa eta graduazio-eskubideak ere ordaintzen zituzten. Esan bezala, maisuari bizitokia ere eskaintzen zitzaion, baina jateko iristen ez zitzaionean (ez zen herrietan gutxitan gertatzen), beste ofizio batzuetan aritu beharra izaten zuen. Urritasunak ahaztu gabe, kontuan hartu beharra daukagu Errestaura-zioan analfabetismoa Espainian % 60-70 tartean zegoenean, Araba probintzia alfabetatuenetakoa zela, % 70 inguruk irakurtzen baitzekien Becerro de Bengoaren esanetan (irakurtzen bakarrik bazen ere); gainera, legez agindu baino eskola gehiago zituen (304, 276ren lekuan) (García de Cortázar et al., 1986) eta populazioko eskola gehien ditu Arabak. Aipagarria da gainera desberdintasunak deserdintasun, emakumeak ia gizonak beste ageri direla alfabetaturik (desberdintasun nabaria Espainiaren aldean) (Dávila 1988). <sup>85.</sup> A.M.Vi. 37-25-24, 1857ko arauak. <sup>86.</sup> A.P.A. DAH 131-2ren arabera 1819tik. <sup>87.</sup> A.M.Vi. 5-22-16, 1818an 44 etxe, 4 ermita eta "propio"enak kasu. <sup>88.</sup> Vicente de Lesagak bezala Alda herrian (López de Guereñu 1961) eta A.P.A. DAH 1213-9. \| GAIAK \| MUTIKOAK \| NESKAK \| \|-------------------------\|----------\|--------\| \| DOKTRINA+IRAKURKETA \| 4.197 \| 2.924 \| \| IDAZKETA \| 2.717 \| 2.362 \| \| ARITMETIKA \| 2.410 \| 2.048 \| \| GAZTELANIAZKO GRAMATIKA \| 1.624 \| 1.228 \| \| NEKAZARITZA \| 2.315 \| - \| \| ANPLIAZIOA HEZKUNTZA \| 520 \| 201 \| \| JOSTEA \| - \| 678 \| \| KALTZETA \| - \| 326 \| \| BRODATZEA+BESTE \| - \| 257 \| 9. Ume-kopurua ikasketako.89 ### 2. Ondorioak Orotara esan dezakegu politikako neurriek eragin zutela irakaskuntzan, baina administrazio-kontuetan batez ere edo neurriren bat beranduago aplikatzean foruen aurkakotzat jotzen bazen. Hala ere, orokorki linealtasuna gorde zen eta esan beharra dago sistema liberala ezartzean aurrerapenak egon baziren ere, ondoren berrikuntzak oso geldoak izan zirela, eta adibidez, jada 1838ko arautegian ezarrita zeudela oinarrizko baldintzak eta betebeharrak eskoletan. Ondorioz, hezkuntza inguruko instituzioetan eragin zuen liberal ala kontserbadoreak egoteak (juntak, gero kontseiluak,…), baina funtsean berdintsua irakasten zitzaien umeei iraultza liberala egin ostean (beti eskas). Badirudi nahiko eskola zeudela Araban. Maisuen inguruan ezin da gauza bera esan edo, egon arren, beraien prestaketa eskas samarra zen, batez ere mendearen lehen erdialdean eta hiriburutik kanpo. Kontuan harturik zituzten bizi- -baldintza eskasak, ulergarria da beraiek ere interes falta nabaria agertzea irakastean. Ikasleek ez zuten denbora gehiegi egiten eskolan, legeak behartua baino gutxiago gehienetan, gurasoen pobreziak lanera eramaten zituelako. Ez dugu ahaztu behar metodoak aspergarriak eta irakatsia urria zela, ikasleen interesa sortzeko balio gutxirekin beraz, haiek eskolara joatea eragotziz. Gainera aurkako neurriak erabili arren eta ikasle onak saritzea erabili nahi zen arren motibazio eran, ematen du zigorra zela motibatzaileagoa, gogorra izatea galarazi arren, irakaslearen esku geratzean neurtzea (eta eraztunarena bezalako sistemekin). Nesken irakaskuntza bultzatzen doa eta ikasteari erraz uzten zaion arren, datuen arabera Araban mutikoen azpitik baina ia parean daude. Irakaskuntza <sup>89.</sup> A.P.A. DAH 1213-9 1860ko abenduaren 12an egindako kalkulua. desberdindua gordetzen da, mutikoei bezala irakatsiz oinarrian (irakurri, idatzi, lau erregelak…), baina josteari dagozkion ikasketak gehituz. Finantzazioa beti eskas samarra zen, baina inoiz sobera ere bazen dirurik kutxetan (gezurra badirudi ere), kontuan harturik asignazioak eta irakasle-soldatak ez zirela garestiegiak. Eraikinak alokatuak ziren gehienbat, baina ahal zenean desamortizazioko edo hustutako etxeren bat erabiltzen zen. Hau guztia ikusita Araba Penintsulako alderik alfabetatuenetakoa izateko, erraz imajina daiteke zein egoeratan egongo ziren beste probintziak. Azkenik ikusten da eskolaren helburua pertsona gizarte berrian integratzea zela, sistemak hutsune ugari izan arren. Diziplina hartzeari garrantzi handia ematen zitzaion, langileak eta esanekoak izan zitezen. Eskola ere sistematizatu egin zen estatuarekin batera liberalismoaren barruan (Arpal et al. 1982). Ez dugu ahaztu behar doktrinak eta honekin Elizak zeukan garrantzia hezkuntza-sisteman ez zela gutxitu mende osoan zehar, kontrol ideologikoan honek duen garrantziarekin. #### Bibliografia #### Dokumentuak - Archivo Municipal de Vitoria (A.M.Vi.). - Archivo Provincial de Alava (A.P.A.), Fondo DAH. - Sancho el Sabio Fundazioa. #### Erabilitako liburuak Arpal, J.; Asua, B.; Dávila, P., (1982): Educación y sociedad en el País Vasco, Txertoa, Donostia. Artola, Miguel (zuz.), (1988): Enciclopedia de Historia de España, Alianza, 5, Madril. Bujanda, Joxemanuel, (1991): Euskara eskolan eraiki nahi zuen euskal pedagogo aurrerakoia: Agustin Pascual Iturriaga. Hernani 1778-1851, UEU, Bilbo. Colección de la ley, reglamentos, y reales órdenes sobre instrucción primaria, con atribuciones de las comisiones provinciales, locales y deberes de los maestros de escuela, Ramon Domingo inprimatzailea, Iruñea, 1841. Congresos de Estudios Vascos, 1918 Oñati 1920 Iruñea, Donostia, Editorial y prensa. 1922 Gernika 1926 Gasteiz 1930 Bergara Dávila Balsera, Pauli, (1988): Educación en el País Vasco, el Magisterio y la enseñanza elemental (1857-1930), Universitat de Barcelona, Bartzelona. –––––––––––, (1989): "Mujer y educación en Euskal Herria, perspectiva histórica", in Emakumea Euskal Herriko Historian. García de Cortazar, F.; Montero, M.; Betanzos, J.M., (1986): Historia de Alava. 2: el Antiguo Régimen y la Edad Contemporánea, Txertoa, Donostia. Guereña, Jean-Louis, (1990): "Escolarización y demanda popular de educación en el último - tercio del s. XIX", in Historia Contemporánea, Leioa, 3. alea, 199-218. - Ibañez de la Renteria, José Agustín, (1790): Discursos que Don Joseph Agustín de la Rentería presentó a la Real Sociedad Bascongada de Amigos del País en sus Juntas generales de los años de 1780, 81 y 83, Pantaleón Aznar inpresorea, Madril. - Lasa, J.I. (et. al.), (1968): Sobre la enseñanza primaria en el País Vasco, Auñamendi, Donostia. - Lopez de Guereñu Galarraga, Gerardo, (1961): La enseñanza primaria en la montaña alavesa, Instituto Sancho el Sabio, Gasteiz. - Luzuriaga, Lorenzo, (1916-1917): Documentos para la historia escolar de España, Junta para la Ampliación de Estudios e Investigaciones Científicas, Centro de Estudios Históricos. - Madoz, Pascual, (1845): Diccionario Geo-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar. - Reboredo Olivenza, José Daniel, (1992): Escuelas y maestros en Alava (un siglo de formación intelectual de los docentes alaveses, 1830-1930), Txertoa, Donostia. - –––––––––––, (1995): "La organización administrativa de la primera enseñanza decimonónica (1825-1930)", in Sancho el Sabio, Euskal kultura eta ikerketa aldizkaria, 2. garaia, 5. alea, 307-322. - Rivera Blanco, Antonio, (1992): La ciudad levítica. Continuidad y cambio en una ciudad del interior (Vitoria, 1876-1936), Arabako Foru Aldundia, Gasteiz. - –––––––––––, (1995): "Del Pasado al Presente: las transformaciones de la vida cotidiana en Vitoria desde el siglo XIX a nuestros días", in Imizcoz Beunza, J.M. (dir.), La vida cotidiana en Vitoria en la Edad Moderna y Contemporánea, 2. ed., Txertoa, Donostia. - Saenz de Santamaría, Carmelo, (1983): "La educación institucionalizada en el País Vasco en los siglos XVIII y XIX", in IX Congreso de Estudios Vascos, Bilbo. - San Cristoval, Pedro, (1983): Educación y cultura: factores de la realidad actual, Arabako Kutxa, Gasteiz. - Urabayen Guindoerena, Leoncio de, (1920): La enseñanza en los pequeños municipios vascos, Eusko Ikaskuntza, Donostia. - Uribe-Etxebarria Flores, Arantza, (1989): "Emakumea eta historiaren irakaskuntza", in Emakumea Euskal Herriko Historian. - Verastegui, Valentín, (1829): Entre los medios adoptados por esta Junta Superior desde su instalación, para planificar el plan de Escuelas aprobado por la Provincia, ha sido el de nombrar Visitador.
aldizkariak.v1-7-714	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 89 _2014_8", "issue": "Zk. 89 _2014_", "year": "2014", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	# Kategoria-aleen tipikotasunaren efektua berreskuratzeak eragindako ahanztean Malen Migueles, Elvira García-Bajos eta Alaitz Aizpurua Euskal Herriko Unibertsitateko irakasleak (EHU/UPV) Sistema kognitiboak baditu oroimenetik informazioa modu eraginkorrean berreskuratzen laguntzen dioten egokitzapen-mekanismoak, besteak beste, inhibizioa, hau da, zerbait gogoratu nahi dugunean kontzientziara heltzeko lehian dabilen informazioa blokeatzea. Berreskuratzeak eragindako ahanztea inhibizio modu bat da eta, horretan sakontzeko, kategoria semantikoak erabiliz kategoria-aleen tipikotasuna (altua, baxua) eta ikaste-fasean erabilitako aurkezpen formatua (zorizkoa, taldekatua) aztertu ziren. Berreskuratze-praktikaren momentuko lehiakortasunak ale tipikoen inhibizioa sorrarazi zuen; ez, ordea, tipikotasun baxuko aleen ahanztea. Bestalde, inhibizioa zorizko eta taldekatutako aurkezpenetan azaldu zenez, aleen aurkezpenformatua ez da aldagai erabakigarria kategorien gogoratzean berreskuratzeak eragindako ahanztea sorrarazterakoan. GAKO-HITZAK: Berreskuratzeak eragindako ahanztea · Kategoriak · Aleen tipikotasuna · Gogoratzea. ## The role of exemplar typicality in category retrieval-induced forgetting The cognitive system has adaptive mechanisms that help us to efficiently retrieve information from memory. One of these mechanisms is the inhibition of competing information that comes to mind when remembering. Using semantic categories, the effects of exemplar typicality (high, low) and presentation format (random, grouped) on retrievalinduced forgetting were examined. Exemplar typicality was the decisive factor in the occurrence of retrieval-induced forgetting. Competition during retrieval practice rendered inhibition to the typical exemplars, but retrieval-induced forgetting did not occur for lowtypicality exemplars. Furthermore, inhibition appeared with random and grouped presentations, suggesting that the presentation format of the exemplars is not a critical factor in modulating retrieval-induced forgetting in a category-cued recall task. KEY WORDS: Retrieval-induced forgetting · Categories · Exemplar typicality · Recall. Jasotze-data: 2013-07-17. Onartze-data: 2014-02-17. # 1. Sarrera1 Gizabanakoak egunero izan dezake informazioa ahanztearen bizipena, baina okerra da pentsatzea ahanztea beti oroimen-sistemaren ezaugarri ezkorra dela. Are gehiago, askotan ahanzteari esker gogora daiteke beharrezkoa den informazioa (Anderson, Bjork eta Bjork, 1994; Bjork, 1989). Abesti baten izenburua edo egun horretan autoa non aparkatu den oroitu nahi baldin bada, kontzientzian sartzeko lehian dabiltzan aukerak inhibitu behar dira. Hau da, oroitzapen edo gogoratze-ekintza hautapen-prozesuan oinarritzen da, eduki erlazionatuak denboraldi batez blokeatu, ahaztu edo inhibitzeko gogamenak duen gaitasunean. Berreskuratzeak eragindako ahanztea (BEA edo Retrieval Induced Forgetting, RIF; Anderson eta beste, 1994) ahanzte mota egokitzaile bat da eta, hura aztertzeko, berreskuratze selektiboa edo hautakorra barneratzen duten zeregin eta prozedura esperimental ugari erabili izan dira. Horien artean erabiliena berreskuratze-praktika (Bp edo Retrieval practice, Rp; Anderson eta beste, 1994) paradigma da. Paradigma horretan, gogoratzearen ekintza soilak sorraraz dezake erlazionaturiko eta gogoratuak izateko lehiaketan dabiltzan oroimenen ahanztea. Prozedura erraza da; parte-hartzaileek kategoria-ale bikoteez osaturiko zerrendak ikasten dituzte (adibidez, Fruta-Laranja; Fruta-Platanoa), gakodun oroitzapenproba baten bitartez kategoria erdien ale erdiak praktikatzen dituzte (adibidez, Fruta-L\_\_\_\_\_\_\_) eta, zeregin distraktore baten ondoren, ikasitako kategorietako ikasitako aleak gogoratzen dituzte. Paradigma horren bitartez, hiru item mota gogoratzea balora daiteke: praktikatutako Bp+ aleak (adibidez, Laranja), praktikatutako kategorietako praktikatu ez diren Bp- aleak (adibidez, Platanoa) eta praktikatu ez diren kategorietako EzBp aleak (adibidez, Edarien kategoriako Garagardoa adibidea), zeinak betegarri gisa edo kontrol moduan erabiltzen diren. Modu horretan bi gertakizun azter ditzakegu: praktikatutako itemen gogoratzearen erraztea (Bp+ > EzBp) eta kategoria berdinetako praktikatu ez diren itemen inhibizioa (Bp- < EzBp). Prozedura honen azpian dagoen logika ondorengoa da: berreskuratze-praktikaren momentuan, item konkretu bat (adibidez, Laranja) berreskuratzeko, burura datozkigun erlazionatutako itemen (adibidez, Platanoa) berreskuratzea inhibitu edo blokeatu egin behar badugu, parte-hartzaileak zailtasun gehiago izan beharko luke praktikatutako kategoria bateko baina praktikatu ez diren Bp- itemak (adibidez, Platanoa) gogoratzeko, berreskuratzepraktika (Bp) jasan ez duten kategorietako EzBp itemak (adibidez, Garagardoa) gogoratzeko baino. Eta hau da aurretiko ikerketetan behatu dena (ikusi Anderson eta beste, 1994; Anderson eta Neely, 1996): gogoratze hutsak edo berreskuratzepraktikak erlazionaturiko itemen ahanztea sorrarazten du. BEAk, helburu diren itemen berreskuratze selektiboan laguntzeko, Bp bitartean gertatzen diren inhibizio-prozesuen efektuak islatzen dituela uste da. Mota horretako egokitzapenezko ahanztea testuinguru eta material ugariren ahanztea goititzen eragina duen faktore orokorra dela onartzen da (Anderson, 2003; Goodmon eta Anderson, 2011); besteak beste, BEA etsaminatzeko kategoria semantikoak (Anderson eta beste, 1994), egitatezko ezagutza (Anderson eta Bell, 2001; Macrae eta MacLeod, 1999), bizipen autobiografikoak (Barnier, Hung, eta Conway, 2004; García-Bajos eta <sup>1.</sup> Ikerketa hau Espainiako Zientzia eta Berritze Ministerioaren PSI2009-09833 eta EHU/UPVren GIU12-19 ikerketa-proiektuaren bitartez burutu ahal izan da. Migueles, 2005) eta lekukoen oroimena (García-Bajos, Migueles eta Anderson, 2009) aztertu izan dira. Kategoria semantikoak BEAn maiz erabili izan dira; izan ere, kategoria semantikoek prozesu inhibitzaileek oroimenean duten funtzionamenduari buruzko ideia teorikoak aztertzeko materialaren kontrol esperimental on bat ahalbidetzen dute. Kategoria semantikoek ezagutzaren adibideak irudikatzen dituzte, ezaugarri garrantzitsuak partekatzen dituzten item multzoak elkartzen dituzte, eta elkartzeindarraren (edo indar asoziatiboaren) arabera hierarkikoki antolaturik daude. Ezagutzazko egitura hauei esker ale tipikoak eta indartsuki loturik dauden beste itemak erraz sortzen dira. Bp bitartean oroimen semantikotik erlazionaturiko itemak automatikoki sortzeak hasieran ikasitako itemen ahanzte episodikoa eragin dezake, eta neurri batean item baten berreskuratzearentzat asoziazio semantikoa partekatzea nahikoa izan daiteke beste item baten ahanztea induzitzeko edo eragiteko (Bäuml, 2002). Are garrantzitsuago, aurretiko ikerketen arabera lehiakide diren itemek sortutako interferentzia kopuruak BEA modula dezake (ikusi Anderson, 2003). Kategoria semantikoak erabiliz, maiztasun handiko aleek inhibizio gehiago pairatzen dute maiztasun gutxiko aleen praktikak baino (AhnAllen, Nestor, McCarley, eta Shenton, 2007; Anderson eta beste, 1994; Bäuml, 1998). Kategoria-gakoarekin modu indartsuenean loturiko aleak azkar etortzen dira gogora Bp bitartean, lehia handiagoa egiten dute oroituak izateko eta, lehiaketa hori gainditzeko, ezabatuak izan behar dute (ikusi Anderson, 2003). Hala ere, Williams eta Zacks (2001) autoreek burututako ikerketa batean, ez zuten interferentziaren araberako efektu hau erreplikatu, inhibizioaren azalpenaren ezaugarri garrantzitsuenetakoa den efektua hain zuzen. Haiek inhibizioa item indartsu eta ahulekin behatu zuten, prozesu inhibitzaileen eragina zalantzan jarriz. Ostera, ikerketako parte-hartzaileei 8 segundoko denbora-tartea eman zitzaien ale bakoitza zegokion kategoriaren izenarekin erlazionatzeko. Horrek azal dezake kategoriekiko ahulak ziren aleen elkartze-indarraren areagotzea, nahiz eta efektua ez zen tipikotasun altuko aleekin behatutakoa bezain handia izan. Berriagoa den ikerketa batean, Jakab eta Raaijmakers (2009) autoreek itemen indarra aldatu zuten kategoria barnean itemen posizioak manipulatuz (1. eta 2. esperimentuak) edo ikaste-fasean egindako aurkezpen kopurua kontuan hartuz (3. esperimentua) eta, lehiaren azalpenaren kontra, item indartsuenek ez zuten azaldu ale ahulek baino eragindako ahanzte gehiagorik. Hala ere, ikerketa horretan kategoria-ale guztiak manipulatuak izan ziren tarteko maiztasun taxonomikoa izateko. Alabaina, ebidentzia enpirikoak nahasia dirudi; ikerketa gutxi zentratu dira BEAn aleen tipikotasunak duen garrantziaren azterketan, eta ikerketa gehiago beharrezkoa da kategoria-ale indartsuek sistematikoki ahulak edo maiztasun taxonomiko baxukoak diren aleek baino inhibizio gehiago jasaten duten zehazteko. Helburu horrekin, lan honetan aurretiko ikerketa bateko datu normatiboak erabili ziren aleen tipikotasuna erabakitzeko. Parte-hartzaileei 30 segundo eman zitzaizkien kategoria ezberdinei zegozkien ahalik eta ale kopuru gehien idazteko. Parte-hartzaileen % 25ek baino gehiagok aipatutako aleak tipikotasun handiko ale gisa definitu ziren (X = % 54,74) eta, nahasgarriagoak diren tipikotasun ertaineko aleetatik ezberdintzeko, parte-hartzaileen % 10ek baino gutxiagok aipatutako aleak tipikotasun baxuko ale gisa definitu ziren (X = % 5,01). Tipikotasunaren rola aztertzeaz gain, kategoria-aleen aurkezpen moduak (zorizkoa, taldekatua) BEAn eragin duen ala ez etsaminatu nahi izan zen. Anderson eta besteen (1994) hazi-lanari jarraituz, BEAn kategoria semantikoak erabiliz egindako lan gehienetan, itemen arteko lotura posibleak sistematikoki ezabatzeko, kategoria-aleen arteko asoziazioak kontrolatu dira aleak hautatzerakoan. Hain zuzen, helburu diren Bp itemaren (adb. zaldia Bp+) eta haren lehiakide (adb. ponya Bp-) direnen artean aurretiko asoziazio semantiko indartsuak argi eta garbi murrizten du inhibitzaile-efektua (Goodmon eta Anderson, 2011). Ohiko Bp paradigman, parte-hartzaileei kategoria-ale bikoteez osaturiko zerrendak aurkezten zaizkie bloke-formatuan. Bloke bakoitzean, kategoria bakoitzeko item bat aurkezten da eta itemaren kokapena zoriz erabakitzen da. Nahiz eta eguneroko bizitzan gizabanakoak aurkitzen duen informazioa antolaturik egon, ezagutza gutxi dago Bp paradigman aurkezpen-formatuak duen inpaktuaren inguruan. Ez dago integrazio-prozesuak ekiditen dituen aleen zorizko aurkezpena BEA behatu ahal izateko baldintza bat den ala ez aztertzen duen ikerlanik Esperimentu honetan kategoria semantikoen aleen tipikotasunak (altua, baxua) eta aurkezpen-formatuak (zorizkoa, taldekatua) BEAn dituzten efektuak aztertu ziren. Kategoria semantikoen aleen Bpak berreskuratuak izateko lehian dabiltzan ale tipikoen aktibazioa sorrarazten badu, BEA soilik tipikotasun altuko aleekin behatzea espero zen. Tipikotasun baxuko aleen elkartze-indar baxuak lehiakortasuna eta inhibizioa murriztu beharko lituzke. Hemen azaltzen den lan honetan aurkezpen-formatua bi motatakoa izan zen; zorizko estandarra, multzo bakoitzean kategoria bakoitzeko item batekin, edo kategoriatan taldekatuta. Zorizko estandar aurkezpenak ez bezala, aurkezpen taldekatuak ikaste-zeregina erraztuko luke, aleak elkarri lotzea sustatuz eta, teorikoki, inhibizioa murriztu eta modulatzeko beharrezkoak diren Bp+ eta Bp- aleen arteko asoziazioak bultzatuz. Adibidez, ahanztea arindua edo ezabatua dela behatu da parte-hartzaileek, bai berez/modu naturalean bai hori egiteko agindu esplizituei jarraituz, itemen arteko loturak eratzen dituztenean (Anderson eta Bell, 2001; Anderson eta McCulloch, 1999; Smith eta Hunt, 2000), eta aurkezpen-formatuak materialaren kodifikazio-faseko estrategia horiek erraztu ditzake. Hala ere, posible da ere manipulazio horrek tipikotasun altuko aleen inhibizioa ez murriztea; izan ere, kategoria bereko item guztiak sekuentzialki aurkezteak aktibazioa kategoria-nodotik sareko kideetara hedatzea sustatuko luke, itemen arteko lehia areagotuz eta prozesu inhibitzaileak abiaraziz. #### 2. Metodoa #### 2.1. Parte-hartzaileak Laurogei gazte (64 emakume eta 16 gizon) izan ziren esperimentu honetan borondatez parte hartu zutenak. Parte-hartzaileak Euskal Herriko Unibertsitateko ikasleak ziren eta 20,93 urte (DT = 2,95) zituzten batez beste. Parte-hartzaileak 20 ikaslerekin osatutako 4 taldetan banatu ziren. ## 2.2. Materialak Datu normatiboak lortu ziren esperimentuan erabilitako kategoria-aleen produkzio-maiztasuna ezartzeko (ikusi Eranskina). Euskal Herriko Unibertsitateko 123 ikaslek (102 emakume eta 21 gizon), lan honetako esperimentuan parte hartu ez zutenek, 30 segundo (ikusi Battig eta Montague, 1969, autoreen prozedura) izan zituzten ondorengo kategorietako ahalik eta ale kopuru gehien idazteko: edariak, txoriak, fruta, altzariak, zaletasunak, lanbideak, lanabesak, zuhaitzak, landare motak eta etxe motak. Ekoizpen-maiztasuna aztertu zen eta edariak, frutak, altzariak eta lanabesak kategoriak hautatu ziren esperimentu honetan erabiltzeko. Lau kategoria horiek erabili ziren elkarren artean itemik partekatzen ez zutelako, beste kategoriekiko bereizgarriak direlako, aurretiko lanetan erabili izan direlako eta hemen azaltzen den lanaren helburuetarako egokiak direlako. Kategoria bakoitzetik, 12 ale aukeratu ziren: tipikotasun altuko 6 ale, % 25 baino produkziomaiztasun altuagoarekin, eta tipikotasun baxuko 6 ale, % 10 baino produkziomaiztasun baxuagoarekin. Integrazio semantikoaren efektuak ekiditeko, kategoria bereko beste aleekin zuzenean erlazionaturiko aleak (adibidez, laranja-sagarra, mahaia-aulkia) baztertu egin ziren. Bestalde, ikaskuntzan, praktikan eta gogoratzean zehar gertatzen diren lehentasun- eta azkenekotasun-efektuak kontrolatzeko, betegarri gisa bi kategoria erabili ziren (landare motak eta etxe motak), bakoitza 6 itemekin. ### 2.3. Diseinua Esperimentu honetan 2 (aleen tipikotasuna: altua, baxua) x 2 (aurkezpenformatua: zorizkoa, taldekatua) subjektu arteko diseinu faktorial bat erabili zen, aipatutako biak neurri independenteko aldagaiak izanik. Parte-hartzaileen errendimendua gogoratze-proba bat erabiliz aztertu zen praktikatutako (Bp+) itemen, praktikatutako kategorietako praktikatu ez ziren (Bp-) itemen eta praktikatu ez ziren kategorietako (EzBp) itemen oroimena etsaminatzeko, azken horien gogoratzea kontrol bezala erabili zelarik. #### 2.4. Prozedura Zortzi talde antolatu ziren esperimentua burutzeko, bakoitza hamar partehartzailerekin osaturik. Zoria erabiliz bina talde esleitu ziren baldintza esperimental bakoitzera: 2 (tipikotasuna) x 2 (aurkezpen-formatua). Parte-hartzaileei sei itemez osaturiko sei ale multzo aurkeztu zitzaizkien zoriz PowerPoint programaren bidez. Parte-hartzaileen erdiei tipikotasun altuko aleak aurkeztu zitzaizkien, eta beste erdiei tipikotasun baxukoak. Itemak sekuentzialki aurkeztu ziren, bakoitza 4 segundoz. Kategoriaren izena pantailaren erdian azaltzen zen, ale batekin batera (adibidez, Edaria – Garagardoa). Itemen aurkezpenformatua manipulatu egin zen multzo bakoitzean. Aurkezpena zorizko estandarra izan zitekeen, multzo bakoitzean kategoria bakoitzeko item batekin, edo kategorien arabera taldekatua izan zitekeen, multzo bakoitzean kategoria bakoitzeko sei itemekin. Zorizko aurkezpenean multzo bakoitzeko lehen eta azken itemak betegarriak izan ziren. Aleak ordena berean aurkeztu ziren zorizko eta taldekatutako aurkezpenetan. Parte-hartzaileei esan zitzaien kategoria-ale bikoteak ikasteko, ondoren ebaluatuak izango zirelako. Aurkezpenaren ondoren, parte-hartzaile guztiek bi praktika-saiakera burutu zituzten, kategoria erdietako aleen erdia berreskuratuz, adibidez, hiru edari eta hiru altzari, edo hiru fruta mota eta hiru lanabes. Kategoria bakoitzeko bi ale multzo sortu ziren, kategoriak hiru alez osaturiko bi multzotan banatuz. Item guztiak maiztasun berdinarekin erabili ziren Bp+, Bp- eta EzBp item gisa, bost parte-hartzailez osaturiko azpitalde bakoitzak ale multzo kontrabalantzeatu ezberdina jaso zuelarik. Gainera, bi kategoria betegarri erabili ziren lehentasuneta azkenekotasun-efektuak kontrolatzeko. Parte-hartzaile bakoitzari liburuxka bat eman zitzaion; orri bakoitzean ikasitako ale baten kategoria eta lehen letra (adibidez, Edaria – G \_\_\_\_\_\_) aurkezten zen. Parte-hartzaileei itemak osatzeko eskatu zitzaien, lehenengo aldiz lehen bi letrez osaturiko gakoa aurrerabide gisa emanez (adibidez, Edaria – Ga \_\_\_\_\_\_), eta bigarren aldiz, berreskuratzearen zailtasuna eta ahalegina areagotzeko helburuarekin, aurrerabide-gako bezala soilik letra bat emanez (adibidez, Edaria – G \_\_\_\_\_\_). Berreskuratze-praktika burutu ondoren, parte-hartzaileek 5 minutu izan zituzten alfabetoko hitz ezberdinekin hasitako herrialdeen izenak idazteko. Azkenik, parte-hartzaile guztiek edariak, frutak, altzariak eta lanabesak kategorietatik gogoratzen zituzten aleak zerrendatu zituzten, talde bakoitzean gogoratzen hasteko kategorien ordena kontrabalantzeatu zelarik. ## 3. Emaitzak Berreskuratze-praktika arrakastatsuaren indizea % 84,27 (DT = 16,29) izan zen. Gogoratzea kategoria-aleen tipikotasunaren araberakoa izan zen, F(1, 76) = 20,09, p < 0,001, = 0,21. Parte-hartzaileei lehen berreskuratze-praktika egiteko gako nahiko argiak eman bazitzaizkien ere, tipikotasun altuko aleek tipikotasun baxuko aleek baino gogoratze gehiago sorrarazi zuten (% 89,66 vs % 78,87). Azkeneko gogoratzea baloratzeko kategoria bakoitzeko ondo gogoratutako ale bakoitzari puntu bat eman zitzaion. Aleen aurkezpen-ordenak eta kategorien gogoratze-ordenak ez zuten gogoratze-errendimenduan eraginik izan. Berreskuratze-praktikako neurrietan (Bp+, Bp-, EzBp) praktikarako erabili ziren lau multzoak konparatu zirenean ez zen ezberdintasun esanguratsurik behatu azkeneko gogoratzean. Kategoria-aleen azken gogoratzean lortutako emaitzak (1. taula) aztertzeko, bi bariantza-analisi burutu ziren, lehenengoa ikaskuntza-erraztasuna aztertzeko: 2 (Bp+ > EzBp) x 2 (aleen tipikotasuna: altua, baxua) x 2 (aurkezpen-formatua: zoriokoa, taldekatua); eta bigarrena inhibizioa aztertzeko: 2 (Bp- < EzBp) x 2 (aletipikotasuna: altua, baxua) x 2 (aurkezpen-formatua: zorizkoa, taldekatua). Bi kasuetan tipikotasuna eta aurkezpen-formatua subjektu arteko faktore gisa erabili ziren. ## 1. taula. Tipikotasun altuko eta tipikotasun baxuko aleen gogoratzebatezbestekoak (desbiderapen-tipikoak parentesietan). \| Gogoratzea \| Bp+ \| Bp- \| EzBp \| \|---------------------------------------------\|--------------------------------\|--------------------------------\|--------------------------------\| \| Tipikotasun altua<br>Zorizkoa<br>Taldekatua \| 88,33 (12,21)<br>90,83 (11,51) \| 54,16 (24,11)<br>56,66 (21,72) \| 61,25 (19,92)<br>71,25 (21,03) \| \| Tipikotasun baxua<br>Zorizkoa<br>Taldekatua \| 61,33 (23,73)<br>71,66 (25,99) \| 33,33 (20,23)<br>50,83 (25,63) \| 37,08 (16,17)<br>47,08 (19,17) \| Oharra. Bp+ = praktikatutako aleak; Bp- = praktikatutako kategorietako praktikatu ez diren aleak; EzBp = praktikatu ez diren kategorietako aleak. Gogoratzearen erraztea esanguratsua izan zen, F(1, 76) = 72,13, p < 0,001, = 0,49. Hau da, parte-hartzaileek hobeto gogoratu zituzten praktikatutako aleak (Bp+ = 78,04) praktikatu ez ziren kategorietako aleak baino (EzBp = 54,16), berreskuratze-praktikak gogoratzean duen efektu positiboa azalduz. Beraz, praktikatu eta errepasatzen dena hobeto gogoratzen da. Baina erraztean ez zen tipikotasuna eta aurkezpen-formatua aldagaien efekturik behatu. Parte-hartzaileek gogoratze hobea azaldu zuten, F(1, 76) = 55,72, p < 0,001, = 0,42, tipikotasun altuko aleekin (M = 77,91) tipikotasun baxuko aleekin baino (M = 54,29). Gogoratzea ere hobea izan zen, F(1, 76) = 6,73, p = 0,011, = 0,08, aurkezpen taldekatuaren kasuan (M = 70,20) itemen zorizko aurkezpena egin zenean baino (M = 61,99). Inhibizioa esanguratsua izan zen, F(1, 76) = 7,28, p < 0,01, = 0,07. Hau da, berreskuratze-praktikak praktikatutako kategorietako praktikatu ez ziren aleen gogoratzea (Bp- = 48,75), praktikatu ez ziren kategorietako aleen gogoratzea baino (EzBp = 54,16) okerragoa izatea sortu zuen. Aleen tipikotasuna eta aurkezpen-formatua ez ziren esanguratsuak izan. Soilik inhibizioaren eta tipikotasunaren arteko elkarrekintza izan zen esanguratsua, F(1, 76) = 5,64, p = 0,03, = 0,05. Berreskuratze-praktikak BEA tipikotasun altuko aleetan ekarri zuen (Bp- = 55,41 < EzBp = 66,25), t(39) = -3,01, p < 0,01, d = 0,44; ez, ordea, tipikotasun baxuko aleetan (Bp- = 42,07, EzBp = 42,08). ## 1. irudia. Inhibizioaren eta tipikotasunaren arteko elkarrekintza berreskuratze-praktikak eragindako ahanztean. ![](_page_7_Figure_1.jpeg) Hautazko BEA azken gogoratze-proban gertatzen den output/emaitzen interferentziari egotz dakioke. Praktikaren eta inhibizioaren efektu negatiboa sor daiteke, giza parte-hartzailearentzat oso eskuragarri dauden praktikatutako (Bp+) itemak gogoratze-proban hain eskuragarri ez dauden praktikatu ez diren (Bp-) itemak baino lehenago gogoratuz, azken horien gogoratzea gutxituz. Aukera hau etsaminatzeko, parte-hartzaileak beraien gogoratze-sekuentziak praktikatutako Bp+ edo praktikatu gabeko Bp- aleekin hasi izanaren arabera sailkatu genituen, eta ondoren medianaren zatitzearen bitartez talde batera edo bestera esleitu genituen (prozedurarako ikusi Macrae eta MacLeod, 1999). Praktikatutako Bp+ aleen output/emaitzen lehentasuna ez zen handiagoa izan tipikotasun altuko aleetan (M = 0,91; DT = 0,53) tipikotasun baxuko aleetan baino (M = 0,83; DT = 0,49), F(1, 76) = 0,13, p = 0,72, = 0,01. Eta lehenik Bp+ itemak gogoratzen zituen taldeak (M = -9,13; DT = 22,96) ere ez zuen tipikotasun altuko aleen inhibizio gehiagorik azaldu lehenik Bp- itemak gogoratzen zituen taldeak baino (M = -12,72; DT = 23,14), F(1, 38) = 0,24, p = 0,62, = 0,01. Gogoratze-ordenak ez zuen inhibizio-mailan eraginik izan. Ez zen inhibizio-mailan ezberdintasun esanguratsurik izan gogoratzea praktikatutako Bp+ kategoriekin eta gogoratzea praktikatu ez ziren EzBp kategoriekin hasi zuten parte-hartzaileen artean. Beraz, esperimentu honetan behatutako berreskuratze-praktikaren efektuak azken oroimenzereginaren bitarteko output/emaitzen interferentziaren ondorio direla ezin esan daiteke lan honetako emaitzetan oinarrituz. #### 4. Eztabaida eta ondorioak Oro har onartzen da kategoria-ale indartsuek berreskuratzeak eragindako ahanztea kategoria-ale ahulek edo maiztasun taxonomiko baxua duten aleek baino gehiago jasaten dutela; hala ere, berreskuratzeak eragindako ahanztean aleen tipikotasunak duen efektuan erdiratu diren ikerketa gutxi egin da. Lan honetan, Anderson eta beste (1994) autoreen hazi-lanari eta beste batzuei (AhnAllen eta beste, 2007; Bäuml, 1998) jarraituz, itemaren indarra aldagai erabakigarria izan zen berreskuratzeak eragindako ahanztea sorraraztean. Berreskuratze-praktika bitarteko lehia ale tipiko edo oso eskuragarrien inhibizio bihurtu zen, baina inhibizioa ez zen behatu aleak tipikotasun baxukoak izan zirenean. Berreskuratze-praktikak eragindako efektu negatibo hori, soilik, oroimen erlazionatuek helburu diren elementuen berreskuratze-praktikan interferentzia sortzen dutenean azaltzen da. Izan daiteke sortze semantiko arinak eta elkartzeindarrak tipikotasun altuko aleen berreskuratze-errendimendua tipikotasun baxukoena baino hobea izaten laguntzea. Berreskuratze-praktika selektiboak eragindako elementu indartsuenen narriadura horrek bat egiten du inhibizio-teoriatik eta interferentzia-dependentzia ideiatik eratorritako igarpenekin (Anderson, 2003). Horrek adierazten du kategoria-aleen elkartze-indarra inhibizioaren zergatiko nagusia dela; izan ere, modu esanguratsuan soilik tipikotasun altuko aleetan eragina du. Parte-hartzaileak aleak gogoratzen saiatzen direnean, ale horiekin indartsuki asoziaturik dauden itemak berreskuratuak izateko lehian aritzen dira eta inhibituak dira. Emaitza hauek Anderson eta beste (1994) autoreen jatorrizko maiztasun-efektua erreplikatzen dute. Williams eta Zacks (2001) autoreek ideia hori zalantzan jartzen dute inhibizioa ale indartsu eta ahuletan behatu zutelako. Efektu hori interbentzio anitzen bat egiteak eragin dezake. Lan horretan parte-hartzaileei aleak kategoria-izenarekin erlazionatzeko eskatu zitzaien ale bakoitzeko 8 segundoko ikaste-denbora eskainiz, Anderson eta beste (1994) autoreen jatorrizko ikerketan 5 segundoko ikastedenbora eman zitzaien bitartean. Williams eta Zacks (2001) autoreen lanean jarraibideek eta eskainitako gehigarrizko denborak ale ahulen kategoriekiko asoziazioa indartu izatea posible da. Nahiz eta ale ahulek jasandako inhibizioa ez zen ale indartsuen inhibizio-mailara iritsi, badirudi sistema kognitiboa ez dagoela aurretiko ezagutza, kategoriak barne, modu arinean erabiltzeko prestatua bakarrik; plastizitatea ere azaltzen baitu errepresentazio bereziak eta balio berriak barneratzeko momentuan (Markman eta Ross, 2003). Kategoria semantikoen berreskuratzeak eragindako ahanztean burutu den ikerketaren ezaugarri nagusiak izan dira ikaste-materiala hautatzean kategoriaaleen arteko itemen asoziazioen kontrola eta aleen zorizko aurkezpen estandarra. Bi estrategia horiek, berreskuratze-praktikaren gakoaren efektua isolatu ahal izateko eta integraziotik independente izateko helburuarekin, autoreek ikastefasearen bitartean integrazio-prozesuak ekiditeko egindako ahaleginen adierazle dira (Anderson eta beste, 1994). Aurkezpen-formatua ale arteko integrazio-maila anitzekin asoziatua egon daiteke; hala ere, kategorien gakodun-gogoratze zereginean aurkezpen-formatuak ez duela inhibizio-mailan eragin esanguratsurik adierazten dute hemen azaltzen den lan honen emaitzek. Parte-hartzaileek ale indartsuak kategorien arabera taldekaturik eta zorizko aurkezpen estandarra erabiliz ikasi zituztenean, berreskuratzeak eragindako ahanztetik eratorritako efektu negatibo eta positibo antzekoak aurkeztu zituzten. Emaitza hori azal daiteke, bai aurkezpen taldekatuak bai zorizko aurkezpenak, aktibazioaren zabaltzea sustatzen dutelako kategoria-nodotik sareko kideen artean, elementuen arteko lehia areagotuz eta prozesu inhibitzaileak piztuz. Hau da, lan honen emaitzek iradokitzen dute aurretiko ezagutzen generazio edo sorrera semantikoan hautagai tipikoak sorrarazten dituen mekanismo automatiko bat gertatzen dela, eta horien arteko lehiak inhibizioa eragiten duela. Berreskuratze-gako batek, kategoria-izen batek esaterako (adibidez, Fruta), asoziazioen sare bat aktibatzen du eta beharrezkoak diren itemak sare horretatik identifikatuak eta hautatuak dira. Nahi diren itemak berreskuratzeko, prozesu inhibitzaileak beharrezkoak dira interferitzen diren item aktibatuak eliminatzeko (Anderson, 2003). Gainera, lanaren emaitzen arabera, nahiz eta parte-hartzaileak naturalki elementuak elkarren artean erlazionatzen saiatu (hori egiteko kodifikazio-agindu zehatzik ez jaso arren), ez dira gai Bp+ itemen eta haien lehiakide diren Bp- itemen artean lotura eraginkorrak eraikitzeko, eta, ondorioz, berreskuratzeak eragindako ahanztea ez da sortzen. Hala ere, ikerketa-lan gehiago behar dira, oroimen-proba ezberdinak erabiliz, aurkezpen-formatuak berreskuratze-praktikaren paradigman duen benetako eragina zein den argitu ahal izateko. Laburbilduz, hemen azaltzen den lanak, berreskuratzeak eragindako ahanztearen azalpen gisa, interferentzia-dependentzia ideia eta inhibizioa sostengatzen ditu; izan ere, erreplikatu egin baita oso eskuragarri diren ale indartsuen esperotako inhibizioa; ez, ordea, tipikotasun baxuko aleen inhibizioa. Bestalde, lan honen emaitzek iradokitzen dute itemen aurkezpen-formatua ez dela prozesu inhibitzaileak modulatzen dituen aldagai erabakigarria kategorien gakodungogoratze zereginean, bai aleen zorizko aurkezpenak bai eta aurkezpen taldekatu sekuentzialak ere elementuen arteko lehia sortzen baitute. ## Erreferentziak - AhnAllen, C.; Nestor, P. G.; McCaeley, R. W. eta Shenton, M. E. (2007): "The role of retrieval inhibition in the associative memory impairment of schizophrenia", Psychiatry Research, 150, 43-50. - Anderson, M. C. (2003): "Rethinking interference theory: Executive control and the mechanisms of forgetting", Journal of Memory and Language, 49, 415-445. - Anderson, M. C. eta Bell, T. (2001): "Forgetting our facts: The role of inhibitory processes in the loss of propositional knowledge", Journal of Experimental Psychology: General, 130, 544-570. - Anderson, M. C.; Bjork, R. A. eta Bjork, E. L. (1994): "Remembering can cause forgetting: Retrieval dynamics in long-term memory", Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 20, 1063-1087. - Anderson, M. C. eta McCulloch, K. C. (1999): "Integration as a general boundary condition on retrieval-induced forgetting", Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 25, 608-629. - Anderson, M. C. eta Neely, J. H. (1996): "Interference and inhibition in memory retrieval", in E. L. Bjork eta R. A. Bjork (arg.), Memory. Handbook of perception and cognition, Academic Press, San Diego, CA, 237-313. - Barnier, A. J., Hung, L., eta Conway, M. A. (2004): "Retrieval-induced forgetting of emotional and unemotional autobiographical memories", Cognition and Emotion, 18, 457-477. - Battig, W. F. eta Montague, W. E. (1969): "Category norms for verbal items in 56 categories: A replication and extension of the Connecticut category norms", Journal of Experimental Psychology Monograph, 80, 1-206. - Bäuml, K. H. (1998): "Strong items get suppressed, weak items do not: The role of item strength in output interference", Psychonomic Bulletin eta Review, 5, 459-463. - –––––––––––––, (2002): "Semantic generation can cause episodic forgetting", Psychological Science, 13, 356-360. - Bjork, R. A. (1989): "Retrieval inhibition as an adaptive mechanism in human memory", in H. L. Roediger eta F. I. M. Craik (arg.), Varieties of memory and consciousness: Essays in honour of Endel Tulving, Erlbaum, Hillsdale, NJ, 309-330. - García-Bajos, E. eta Migueles, M. (2005): "Olvido inducido por la recuperación con experiencias emocionales positivas y negativas", Cognitiva, 17, 115-125. - García-Bajos, E.; Migueles, M. eta Anderson, M. C. (2009): "Script knowledge modulates retrieval-induced forgetting for eyewitness events", Memory, 17, 92-103. - Goodmon, L. B. eta Anderson, M. C. (2011): "Semantic integration as a boundary condition on inhibitory processes in episodic retrieval", Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 37, 416-436. - Jakab, E. eta Raaijmakers, J. G. W. (2009): "The role of item strength in retrieval-induced forgetting", Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 35, 607-617. - Macrae, C. N. eta MacLeod, M. D. (1999): "On recollections lost: When practice makes imperfect", Journal of Personality and Social Psychology, 77, 463-473. - Markman, A. B. eta Ross, B. H. (2003): "Category use and category learning", Psychological Bulletin, 129, 592-613. - Smith, R. E. eta Hunt, R. (2000): "The influence of distinctive processing on retrievalinduced forgetting", Memory eta Cognition, 28, 503-508. - Williams, G. C. eta Zacks, R. T. (2001): "Is retrieval induced forgetting an inhibitory process?", American Journal of Psychology, 114, 329-354.
aldizkariak.v1-6-58	{ "domain": "hezkuntza", "id": "tantak_Libk.25_ Zk.1 _2013_4", "issue": "Libk.25_ Zk.1 _2013_", "year": "2013", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "tantak", "edition": null }	# Begirada estetikoa: Hezkunza Artistikoaren funtsezko osagaia denei irekia Txema Preciado Saez de Ocariz Musika, Plastika eta Gorputz Adierazpenaren Didaktika Saila Donostiako Irakasleen Unibertsitate Eskola Euskal Herriko Unibertsitatea GAKO HITZAK: Hezkuntza Artistikoa, Ikus-hautematea, Artea, Esperientzia estetikoa ## 1. SARRERA Testu hau Hezkuntza Artistikoaren arlotik sortua bada ere, edonori dago zabalik, azken finean, bizitzari begiratzeko giza eraz ari baita eta planteamendu honek —halabeharrez— denok hartzen gaitu bere baitan. Are gehiago esan genezake: arte eta estetikaz arituko bagara ere, artikulu hau artearekiko halako urruntasuna sumatzen dutenei zuzentzen zaiela, izan ere, kutsu terapeutikoa ere badu: ustezko distantziak ezbaian jarriz estetika «guretarra» aldarrikatu nahi da, ozenki adieraziz arte mundua ez dela adituen esparru itxia, denona baizik, eta, geurea izanda, hezkuntza artistikorako bideak zabaldurik ditugula gure aurrean. Esan ohi da gure artearekiko esperientzia nagusiki bi mailatan izaten dela: egile edota begirale gisa. Bikoiztasun honetan jorratu izan dira Plastikako (izendatzeko modu orokor hau onar bedi) curriculum-ak, (teorian behintzat) «egiten jakitea» bezainbat «ikusten jakitearena» azpimarratuz, aspaldiko testuetan aurki dezakegun bezala. Kaleko mailan ikusi egiten da sortzailea egilearen rolean eta behatzailearenean jasotzailea, azken honi —maizegi eta desegoki— paper pasiboa atxikiz. Gehienon bizitza arruntean jasotzailearena nagusi izaten dela inor gutxik ukatuko du, baina lerro hauetatik behatzailearen ustezko ezaugarri pasibo horren aurka azaldu nahi da, begiradaren eginkizun eraikitzailea aldarrikatuz. Era grafikoan, Eskua eta Begia kontzeptuek adierazi dute bereizketa hori eta honako artikulu honek bigarrenari ekingo dio, hain zuzen begiratzeko erari, modu agerikoan utziz begiratzeak jokatzen duen paper aktiboa. Halaber, zeharka bada ere, kritikatu nahi da Hezkuntza Artistikoaren irakaskuntzan (ekoizpena bermatuz eta ez hainbeste begiratzeko era) urte luzetan hautemateari baino ekoizpenari garrantzia askoz handiago eman izana (García-Sipido, 2003: 62). Artikuluaren egitura honako hau da, beraz: lehendabizi hautematearen esparruan murgilketa egingo dugu (ikus hautematean hain zuzen), prozesu eraikitzailea dela agerian jarriz eta pasibotasuna erabat alboratuz. Kikildu egiten gaituen eta mesfidantzaz begiratzen diogun arteaz jardungo dugu jarraian eta, horrekin estuki erlazionaturik, baita estetikaz ere, bereziki artelanetan kateaturik ez gelditzeko asmoz. Horrela hurbilduko gara proposamen esparrura, esperientzia estetikoa zertan datzan argituz eta begirada estetikoa landu eta gara daitekeela erakutsiz, honen zeregina Hezkuntza Artistikoarena dela aldarrikatuz. Arte galeria eta izen handiko museoetatik askatuta, gertu-gertuko eremua proposatzen da esperientzia estetikoa izateko eta bizitzan bertan sustraitzeko: eguneroko estetika; zenbait adibidek erakutsiko digu mugaezinezko posibilitateak eskaintzen dituela honek, gure eskura jarriz esperientzia estetikoa gauzatzea. Bukatzeko, «Begiradak margotzen du» izenekoak errepaso eta proposamenaren finkapenerako balioko du, hezkuntza artistikoak begirada estetikoa garatzeko dituen premia eta inplikazioak agertuz, baita proposamen ireki hau irakaskuntzaren edozein arlotan zein maila pertsonalean aplikagarria dela aldarrikatu ere. Ohiko arruntasunaren aurrean, mundua begirada ezberdinez ikustea posible da; kitzikagarria den begirada estetikopetik egitea lerro hauen gonbita. ## 2. EZ DUGU IKUSTEN (IKUSI NAHI DUGUNA BAINO) Hautematea prozesu konplexua da: zentzumenek kanpoko errealitatearekin jartzen gaituzte harremanetan estimuluak jasoz eta ezagupen, memoria, afektibitate, kultura eta abarren galbahetatik igaroz, errealitatearen irudia sortzen dugu, mundua «eratuz». Oso aparte gelditzen da, beraz, hautematea funtsean fenomeno pasibotzat jotzen zuen ikuskera; ikus hautemateari dagokionez, begiak ireki eta leihoak balira bezala errealitatea «jaso» besterik egiten ez zuten ustea guztiz baztertu beharrekoa da. Ikustea ez da —soilik— begiak ireki eta irudiak jasotzea, jasotako estimuluak unitate esanguratsuak bihurtzea baizik, finean, mundu sentikorrari zentzua ematea. Ohartu zein ez, egiten dugun prozesu hau aktiboa da, eraikitzailea, eta izugarrizko garrantzia du ikusten dugun horretan. Izan ere, hautemate psikologiak ongi erakutsi digunez, guk ez baitugu erreakzionatzen errealitate den bezala, errealitatea hautematen dugunaren arabera baizik (bidean autoa gidatzen bagoaz eta mehatxutzat jotzen dugun zerbait «ikusten» badugu, bolanteari bira, galga zapalduz… erreakzionatuko dugu; beharbada geroago —autoa iraulita bide bazterrean— egiaztatzerik izango dugu iruditutako mehatxua adarrak, itzalak, lanbroa eta haizearen konbinaketa malapartatu bat izan dela). Agerikoa da gure zentzumenen bitartez jasotzen dugun informazioa prozesatu egiten dugula eta interpretazio horren arabera erantzun. Gure mundu eraketa ez da inolaz ere neutro eta estimulu berberen aurrean begirale ezberdinek (batez ere kultura ezberdinetakoak) errealitatea ezberdinak era ditzakete. Ikus-hautemateari dagokionez, esan daiteke etengabe jasotzen ditugun ikus estimuluak hautemate prozesua dela unitate esanguratsuetan eratzen dituena. Irudi bat ikusteak ez du esan nahi osagai guztiak erregistratzea, egitura adierazgarriak hautematea baizik; horrela guretzat eitea, forma ikus-eremuan azaltzen zaigun edozein unitate esanguratsua izango da. Baliteke testua, bere abstrakzio horretan, herren gelditzea eta adibideren bat «ikusi» egin behar hobeto ulertzeko. Horra hor beraz, hainbat web orri zein argitalpenetan oso erraz aurki daitezkeen zenbait kasu harrigarri/ argigarri: Dagoena ikusi ez. Ez sinesteko modukoa iruditu liteke, hala ere, dena ez da iristen eite bezala ikustera eta adibide ugari bil daitezke, fisikoki egonda ere, guk ikusi ez ditugun kasuekin, esate baterako lehenengo irudia dugu: ![](_page_2_Picture_4.jpeg) Irudi honetan hirukia hortxe dagoela egiaztagarri izanda ere, jarraitzen dugu hirukirik ikusi gabe; esan genezake hirukiak alde bat «galtzen» duela eta horrela figura gisa galtzen dela ere. Honen moduko kasuek gogorarazten dute naturan ezagunak diren «enmascaramiento», «mimetismo» kasuak: hondoarekin bat egiteak ikusezina bihurtzea eragiten du eta, arrakasta gehiago edo gutxiagorekin, adibide sorta ikaragarri luzea aipa dezakegu: hartz zuria, katamotza, lehoi nabarra, jaguarra… eta intsektuen artean makil, hosto eta antzekoekin mimetizatzen diren kasu harrigarriak. Bigarren irudian ere, gehitutako marra multzo horiek ez dute ahalbidetzen marraztuta dagoen oktogonoa ikusten eta, aldiz, «ikusi» egiten dugu bere lau ertzetan lerro multzo analogikoak dituen lauki bat. Hau bai bitxia! Dagoena ikusi ez eta ez dagoena ikusi! Hauxe da funtsean, oso ezaguna den Kanizsa-ren hirukiarekin (3. eta 4. irudiak) gertatzen dena, ez egonda ere «ikusi» egiten dugula eta —argi baldintza egokiak izanda— euskarriaren zuritasuna baino zuriagoa iruditzen zaigu hirukia; bertsioak gorabehera, areagotu egiten da efektua, bat ez, bi hiruki «ikusiz». ![](_page_3_Picture_2.jpeg) Hautemate fenomenoa da hain zuzen magiaren funtsa eta, oraingoz ez badugu gai hau ukitzen ere, etengabe harridurarako kasuak eskaintzen ditu (Macknik / Martínez-Conde, 2012), ikasteko lan eremua oparo eskainiz. Beste aldetik, estimulu berak hautemate oso ezberdinak sortaraz ditzakeela agerikoa da; gure erlazioa kanpoko errealitatearekin askoz konplexuagoa da «realismo ingenuo» deiturikoak («gauzen eta beren errepresentazioen arteko erlazio zuzena») adierazten duena baino. Horrela, berriro ezagunak ditugun adibideak ekarriz, Necker-en kuboak (5. irudia) ikuskera ezberdinak ahalbidetzen ditu, estimulu bera izanda era ezberdinetan ikus dezakegu kuboa, marra lodiagoekin agerian jarri den bezala: «sabaitik» zintzilikatuta lehenengo kasuan (6. irudia) eta bigarrenean (7. irudia) «mahai» baten gainean jarria (eta batzuek gehitu egiten dute kutxa ireki gisa ikustea ere). ![](_page_4_Picture_0.jpeg) Bistan da estimuluari zerbait gehitzen diogula ikuskera bat nagusitzeko. Aldaerak (8. irudia: «frontoi» batean kuboa ala zintzilik dagoen kubo handi batean puzketa falta?) eta antzeko adibideak (9. irudia: gaztari zati bat falta ala gazta oso bat gehi zati bat?) erraz bil ditzakegu multzo honetan; horien artean guztiz ezaguna den Boring-en zalantzazko figura esterako (10. irudia) edota goitik zein behitik ikusten den Schröder-en eskaileraren kasua (11. irudia): ![](_page_4_Picture_2.jpeg) Gauza bat baino gehiago ikus dezakegu estimulu berean eta ezagunak ditugu, halaber, eite batzuk figura gisa azaltzen zaizkigunak eta beste batzuk ordea hondotzat jotzen ditugunak, baina arreta jarriz gero berehala hondoa zena figura bihur dezakegu (12. irudia). Horien artean denoi gogora etortzen zaizkigu (Rubin-en bertsio amaigabeetan) «aurpegi eta kopen kasuak» (13. irudia) eta, agian ez hain ezaguna baina oinarri bera duen Isabel II.a erreginaren zilar-ezteiaren ospakizuna zela-eta diseinatutakoa (13. irudia); begirada hondoari zuzentzen badiogu, erreginaren eta Edinburgeko printzearen soslaiak ikusten dira. Kasu mota asko dago gure hautemate prozesuak nola funtzionatzen duen ikusteko: bolumena iradokitzen duten (guk horrela ikusten ez ditu- ![](_page_5_Picture_0.jpeg) gun) lerro zuzenak (15. irudia), paralelo eta zuzenak diren lerroak oker ikusten ditugu (16. irudia), elkarguneetan ez dauden puntu beltzak ikusi eta arreta hara zuzenduz gero desagertu (17. irudia),… ez aipatzearren oso ezagunak diren beste hainbat (A eta B segmentuak neurri berekoak izanda ere luzera ezberdinekoak direla ikusi, gezidun marra baten erdian puntua kokatu eta erdian ez dagoela hauteman…), adibide zerrenda ikaragarri luza dezaketena. ![](_page_5_Picture_2.jpeg) Eta hainbat egile-izen aipatuz gero berehala gehituko dugu ikusi-hautematerako adibideak (zenbaitzuk oso ezagunak direnak): Hering, Wundt, Zöllner, Ehrenstein, Orbison, Müller-Lyer, Ponzo, Poggendorff, Sander, Titchener… Eta zer esan ezinezko figuren inguruan? R. Penrose-k 1956an sorturiko «Eskailera engainagarria» guztiz harrigarria da eta aukera eman zion 1960an Maurits Cornelis Escher-i oso ezaguna den «Eskailerak gora, eskailera behera» izeneko litografia egiteko (hainbat lagun etengabe gora eta etengabe behera doaz eskailera berean). Escher-en obra ugariez gain (Ernst, 1994) oso ezagunak diren L.S. Penrose, Bridget Riley eta beste hainbat izen gehi diezaiokegu zerrenda honi. Guk ikusten dugun era «benetakoa» dela esatea ez da arriskurik gabeko baieztapena: 18. irudiaren aurrean, goiko eta beheko erdiak ea berdinak diren galdetuta, hasierako erantzunari jarraipena emanez seguruena (mentalki zein fisikoki) erditik halako marra horizontal bat egingo genuke eta papera buruz behera jarrita egiaztatuko genuke geure buruari emandako erantzuna. Ageri-agerikoa da: badugu zer hausnartu «ikusi» egiten dugunaz (Goldstein, 2006). ![](_page_6_Picture_1.jpeg) Arte esparrura etorrita, alderdi batzuk ez ezik (kolorea kasu: kolore ezberdinak ikusi kolore bera denean, kolore bera ikusi ezberdinak izanda… Albers, 1985), artelanetan ere ez dira gutxi izen handiko artista hautemate prozesuan sakonduz lan ugari egin dutenak: René Magritte, Jasper Johns, Bruce Nauman… eta bereziki aipagarria Salvador Dalí, asko baitira hautemate fenomenoaren aplikazioak (figura anbiguoak, bikoitzak) zenbait obratan: «Durmiendo, caballo, león invisibles», «El gran paranoico», «Metamorfosis de Narciso», «Figuras paranoicas», «Enigma sin fin», «Cisnes que reflejan elefantes», «Gala mirando el mediterráneo. Lincon», … eta hainbesteren artean, 19. irudia adibide. Arte munduan erabilera hau nahiko berria dela pentsatzen duena oso oker dago: greziar zein erromatar garaietan hautemate efektuekin egindakoez gain, adibiderik aurki daitezke XI. mendean (anonimoa), XVI.ean (Arcimboldo, Peter Breughel, Holbein…), XVIII.ean (Hogarth, Pinaresi...) eta gertuko garaietan nahi beste. Dena den, hau ez da soilik gure testuinguruan ematen: honako adibidea «Noh» japoniar maskara «Kamakura» dinastiakoa (1192-1333) da eta, begiratzen den ikuspuntuen arabera espresioa aldatzen denez, magikoa zela uste zen. Gure ikus-sistema oso sentikorra da aurpegian ematen diren aldaketa ñimiñoetarako. Horixe eskaintzen digu hurrengo adibideak simetrikoak diren aurpegi bi erakutsiz: egiaztagarria da erabat simetrikoak direla, baina bata tristeago eta bestea alaiago ikustea bitxia da gero! Ikaragarri aberatsa (eta txundigarria) den hautemate prozesuan kasuak eta kasuak ditugu gure gozamen zein harridurarako, baina jada, argi dago «pintzela hartu gabe», begiekin bakarrik arituz eta ustezko pasibotasunaren aurrean, begiratzean —kontziente izan zein ez— interpretatzen ari garela, esanahiez betetzen, estimulu horiek esanguratsuak bihurtuz, errealitatea eraikitzen. Finean —eta paradoxikoki—, gure begiratze «pasiboa» aktiboa da guztiz. ![](_page_7_Picture_0.jpeg) ![](_page_7_Picture_1.jpeg) ![](_page_7_Picture_2.jpeg) 19. irudia S. Dalí: «Mercado de esclavos con busto invisible de Voltaire» (1940) ![](_page_7_Picture_4.jpeg) 20. irudia «Noh» japoniar maskara, «Kamakura» dinastiakoa (1192-1333) ![](_page_8_Picture_0.jpeg) 21. irudia ## 3. ARTEA, ASMAKIZUN BERRIA, JADA HILDA Artea zer den argitzeak luze joko luke, bai horixe! Eta beste hainbeste esan genezake horren estuki lotuta dagoen artista kontzeptuaz ere. Halako erronkak zorabioa sor dezakeela garbi dago, baina ezer baino lehen, lasai gaitezen: noraezean sentituta ere, artistak ere ez dira zorabio horretatik libratzen. Jada adiera bakarreko definizioaren gainetik, historian zehar esanahiaz gertatu izan diren aldaketak kontuan hartuta ere, denok beteko gintuzkeen definiziorik ez dugula aurkituko jakin ondo dakigu; hala ere, hemen ez trabatzeko, aurrera jotzeko ahalbidetzen digun Dino Formaggioren aspaldiko definizio pragmatikoa —«Artea gizakiek deitzen duten hura da artea»— (1976: 11) har dezakegu abiapuntu gisa. Ohikoa da arte-liburuetan Goi-Paleolitikoko obrak azaltzea estreinako artelan gisa, baina Grezia klasikoan edota erromatar Errepublikan zein Erdi Aroan zehar testigantza garbiak ditugu «techné»/«ars» kontzeptuak (trebetasun, abilezia, maina) markatzen zuela beren egitekoa; hots, teknika eta artea erabat erlazionaturik daude eta horretan jarduten zutenak langiletzat hartuak ziren; unean uneko premiei sorturikoak, P. Valéry-k dioen bezala, (Osborne, 1976: 48) «egiteko eraren kalitatea» da agerian dagoena. Testuinguru honetan pintura eta joskintza parekoak ditugu, baita gramatika edota logika ere (Tatarkiewicz, 2007: 40). Gure ikuspuntutik eta modu orokorrean, egun arte molde petotzat jotzen ditugun obra zein jarduera asko gertuago ikusi zirela artisautzaren zereginetatik artetik baino esan genezake. Historiaren berrikuste honetan ez da Florentzian eta XV. mendearen bukaera arte «artista» hitza azaltzen (Gimpel, 1972: 12), baina oraindik ez du kontzepzio modernoa eta, XVI. mendean «artisaua» hitza erabilita ere, ez du desagerrarazten langilearena, ohikoa izanez biak batera gertatzea. Oraindik orain, biak —artista eta artisaua— parekide dira eta ohikoa da halako mespretxu erakustea eskulangileentzat eta goi ikasketak egin ez dituztenentzat. Paradigmatikoa da gaur egun miresmen itzelaz begiratzen diogun Leonardo da Vinciren kasua: «hari dagokionez mespretxua zuen, arrazoiarekin jotzen baitzuten arte mekanikoetako gizona. Ez zuen inoiz izan arte liberalen zikloari jarraitzeko aukera. Gutxi daki latina eta ezer ere ez greziera. Bere idazkietan etengabe itzultzen du unibertsitarioen erdeinu horren gainean: —Eskolatua ez naizenez, handiusteko batzuek gaitzetsi ahal nazaketela uste dute, humanista ez naizela argudiatuz—» (ibid: 42). Harrigarria gure mentalitatetik, bai, baina pintura arte liberalen artean sartzeko Leonardok egiten dituen ahaleginen parekoa da Leonardok berak aldarrikatzea (berriro ere nola ez harritu gure garaitik!) eskulturak ez duela halakorik merezi, Miguel Angel handia jomuga izanik: «eskulturak ez du ohore horretara eskubiderik (arte liberalen parte izatearena)» (ibid: 43). Errenazimenduan obrak zein itzal handiko artistak ezagutzen ditugu, Miguel Angel bera jainkotiar ezaugarriarekin azalduko da geroan ez ezik baita bere garaian ere, eta ez zen izan kasu bakarra (Benvenuto Cellini, esaterako); artista, dohain eta sentiberatasun berezien jabe zen izaki hura, miretsi eta laudatu egin zen. Edonola ere, eta oro har guk jaso dugun arte kontzeptuak garai hartan kokatzen dituela bere jaiotzaren sustraiak esan badaiteke ere (Danto, 1999), erraz ikus daiteke, besteren artean Larry Shiner-ek (2004) agerian jartzen duen bezala (eta artistaren sorrera errenazimentuan kokatzeko hiru ebidentzia aipatzen badu ere), oraindik ere mendeak beharko direla gure arte kontzepzio modernoa finkatzeko; hori ez da XVIII. mende arte gertatuko, «Arte Ederrak» (hizki larriz, bai) sortzean. Akademia ofizialak ziren, gidaritza eta estandarizazioa bilatu zutenak gustuaren alorrean, irizpide estetikoa inposatuz eta ezagunak ditugun oinarrizko bereizketak finkatuz: artea eta artisautza, artista eta artisaua, gozamen estetikoa eta eguneroko esperientzia/erabilera... eta, jakina, ez eztabaidarik gabe ezta sailkapen ezberdinak eman gabe ere: ikusezin eta denboraren arteak (poesia, musika eta dantza) eta bestetik ikusgai eta espazioaren arteak (pintura, eskultura eta arkitektura) (Castro, 2005: 12). Edonola ere, artetzat hartuak izan diren jarduerak zehatz sailkatzea beti erraza ez bada izan, Grezia klasikotik behinik behin, artea lotuta agertzen da edertasunarekin (Eco, 2010) eta zalantzarik gabe esan daiteke edertasuna asmo iraunkorra izan dela artean, hasieratik edertasunaren irrikak habia izan duela artelanetan, obra hauen ezaugarririk behinena izanez. «Arte Ederrak» sortzeak, haiek identifikatzea, estatus propioa lortzeak, espazio eta eremu autonomoa izateak egunduko abantaila ekarriko zion: artearen berezko hizkuntza, haren auto-erreferentzia, haren baitako baieztapena dugu lorpen aldarrikatuena. Garai honetakoa dugu ars gratia artis adierazpen latindar ezaguna, arte beragatiko artea edo eskuarki, arteagatiko artea, estetika idealistaren printzipio nagusia, —indibidualismoa— dakarrena eta artearen askatasun artistikoa, funtsean, artistaren askatasuna suposatzen duena. Hemendik ere sortuko dira adar batzuk, horien artean artisten bizitza «bohemioa» eta arte autonomoa kontsideratzen dena (teorian) erakunde artistikoen (akademia, museo, saloi artistikoak, artearen merkatua…) menpekotasunik gabeko eran. Baina bide estetiko berriak joango dira sortzen eta ezaguna dugun arte kontzeptu pean zer sartu eztabaida sutsua piztu ere; argazkigintzarena adibide dugu, luzez ukatu baitzitzaion kategoria hori (Gimpel, 1972: 130- 131). Gogoeta giro oparoan, ordura arte irmo iraun zuten hainbat irizpide estetiko zalantzan jarri ziren, baita zenbaitetan eraso bortitzak bota horien kontra ere. Ugaltze ikaragarria eman zen eta egiteko erak —ez barne gatazkarik gabe— kontzeptua zabaltzea ekarri zuen («-ismo» deiturikoen aniztasuna, baliabide eta tresnen ugaritasuna, modu berriak etengabe sortzea…) baita mugak lausotzea ere. Harrezkero mugimendu artistikoen zerrenda bukaezina da: «orfismo», «futurismo», «fauvismo», «suprematismo», konstruktibismo, errealismo magikoa, espresionismo abstraktua, minimalismoa, «tachismo», «decollage», «naïf», «action painting», informalismoa, «hardedge», «land art», «body art», «pop art», «op art», arte auto-suntsitzaile… eta zerrenda ixteko oso oso aparte gaude. Mugimendu artistiko batzuk propio ukatzen zuten ordura arteko arte kontzeptua («dada» esaterako) eta askok, abangoardia plastikoen giroan, Duchamp-en txizontzi enblematikoan (eta jarraian etorritako «ready made» horietan) kokatzen dute lurrikararik handiena: harrezkero, objektu bakarra izateak —artelanen paregabetasun ezaugarri nagusia— erregetza galtzen du eta jatorri industrialeko obrek handitu egiten dute beren presentzia (gero eta zabalagoa den) arte esparruan. Gertu genuen artearen heriotza aldarrikatzea eta modernitatean hasi zen nagusitzen halako hileta kolektibo larriaren ikuskera. Artearen eraikuntza erraldoia dardarka baino, zatika erortzen zegoen. Hala ere, gai honetan oihartzun handienetarikoa izan duen Arthur C. Danto-k ez du heriotza apokaliptikoa aldarrikatzen, artearen garapen historikoaren zikloaren itxiera baizik (1999: 206). Testuinguru honetan bilakaera honek, denboraren poderioz, eguneroko praxi eta bizitzarekin halako urruntasuna eta etena sortzea ekarriko du ere. Aspalditik ari da gizaki gehienon harridura ahalmena astindu ederrak jasotzen eta arte mundu horrek zorabioa eragin dio bati baino gehiagori, kasu ez gutxitan, arte esparrutik aldentzeko gogo bizia piztuz. Danto-k sailkatutako artearen garai «posthistorikoan» ugari dira honen harira aipa daitezkeen adibide «bitxiak»: Damien Hirst-ek (hobetuen ordaindutako artista bizirik) heriotza du ardatz bere lanetan: animalia hilak nagusi dira bere obretan eta beharbada esanguratsuena «The Physical Impossibility of Death in the Mind of Someone Living» izenekoa da: marrazo handi bat formolean. Polemika ugari bera eta bere obraren inguruan; adibidez, New Yorkeko autoritateek bere garaian «Bikote hila bi aldiz larrua joz» izenekoa (zezen eta behi hilotzak formolean flotatuz) erakusteko baimena ukatu zioten eta bizitza pertsonalari buruz zer ez dugu esango!: ohiko eskandaluzko ekintzen egilea dugu Hirst, esaterako, kazetarien aurrean zigarro bat zakilaren puntan jarri zuenekoa. Sevillan, 2004an, Arte Garaikide Biurtekoan Maurizio Cattelan-ek egindako «Untitled» izeneko obra ikusteko aukera izan zen: ume bat urkatuta (Manuel Chávezen gobernuarekin polemika —nola ez!— sortu zuena); ezaugarri urratzaile zein probokatzaileri estuki bideratua, egile berarenak dira «Bidibidobidiboo» (bere buruari tiro egiten dion katagorria), «La Nona Ora» (aita santua lurrean botata, meteorito batek jota), sabaitik zintzilikatutako zaldia, urkatutako zaldiak eta beste hainbat ere. «Etorkinen izerdiarekin prestaturiko jatekoa», «Zuriz margotutako kolore beltzezko uso hilak helio globoetara lotuak eta askatuak»,«Erick kokarekin drogatua eta hauts zuriz estalia»… Guillermo Vargas «Habacuc» egilearen obren («performance», instalazioak, bideoak…) izenburuak dira. Beharbada ezagunagoa izango da kalean aurkitutako txakur gosetu eta gaixorik arte galerian lotuta eta horman kroketak itsatsi hezur eta larru egina zegoen txakurrak hel ez ditzan egin zuenekoa. Eta zer esan Orlan-i buruz (Mireille Suzanne Francette Porte)? Ospitaletako ebakuntza-gelak hartu zituen ikerketa-gunetzat eta bere gorputza adierazpen-marko nagusi bezala, etengabeko bilakaeran eta berrikuntzan. Kirurgia plastikoko saila hasi zen pintura eta eskultura ezagunenetariko batzuen antza lortzeko asmoz bere gorputzean eta gaur gaurkoz «body-art»en bidez «perfomance»ko ordezkaririk behinekoena dela esan daiteke. Kopetan silikonazko «adartxo» batzuk ere jarri zituen eta ebakuntzak bideoetan grabatuak dira eta satelitearen bitartez munduko zenbait zentroetara bidaliak dira, komertzializazio bideak erabili. Rudolf Schwarzkogler 29 urterekin hil zen, berak ulertzen zuen arte mota horretan martiri gisa: «zentimetrotik zentimetrora bere zakila ebakitzeari ekin zion, argazkilari batek, gertaera artistiko handi bezala, ekintzaren iraunkortasuna irudietan jasotzen zuen bitartean. 1972.ean Kassel-en adeitsu erakutsi ziren argazkiak. Hurrengo auto-ebakitze ekintzek azkenik bukatu zuten Schwarzkogler-ekin» (Battcock, 1977: 144). Hermann Nitsch, Gustave Metzger, Arnulf Rainer, John Latham, Tinguély, Jayne Parker, Elke Krystufek… ahalegin berezirik gabe adibideak eta adibideak meta daitezke: «Lanak deformatzearekin pozik ez, artistak, sortzeko asmoz, ganibetez suntsitzera ekin zioten (Fontana), fusilez (Niki de Saint-Phalle), su-jaurtigailuz (Yves Klein), auto karrozeriak prentsa industrial ahaltsuekin zanpatuz (César), seigarren solairu batetik patio batera biolinak botaz (Arman), edo besterik gabe, pipiak jandako zurezko objektu zaharren gainean oinekin saltatuz (Ralph Ortiz) (…) Yoko Ono-k artisten auto-suntsiketa proposatu zuen: «Margo ezazue zuen odolarekin / Margo ezazue konortegabetze arte / Margo ezazue heriotza behingoan gertatu arte» (Gimpel, 1972: 163-164). Beharbada, edozeren gainetik batzuek arreta deitze zoroa lehenesten dutela pentsatuko du norbaitek (horri «artea» deituz) eta tentazioa izan berak ere harridura sortze horretan bere bidea egiteko, eta behin arreta deitzekotan, agian era eskatologikoenean: ez du, ez, erronka makala; jada, zer ez dugu ikusi bada? Otto Mühl-ek «Pissaction» aurkeztu zuen Münich-en: biluzik txiza egiten zuen bere lagun Günter Brus-en ahoan; Stelarc ezaguna da bere azala zulatzen duten amuetatik gorputza zintzilik azalduz; oso aspaldian —1961ean— Piero Manzonik «Fiato d'artista» (artistaren hatsa) egin zuen, hots, puxikak puztuta aurkeztu, baita «Merda d'artista» ere (itzulpen beharrik ez!) eta bai, horixe bera omen zegoen kutxatan sartuta1; uzkitik pintura-txurrutak obra plastikoak egiten zituena Keith Boadwee da; Bob Flanagan-ek praktika sadomasokistak ditu bere zakila zurezko taula bati iltzatuz; Marina Abramovic 1500 txahal-hezurren gainean eserita 5 egunetan igurtzi eta garbitzen egon zen 6 ordu egunero; Shigeko Kubota-k pintzel bat aluan sartuta margotu zuen; Carolee Schneemann biluzik agertu eta alutik paper bat atera eta idatziriko zati feministak irakurri; «Hyperventilation» izenekoa Heli Rekula-rena da… Hala ere, aitortu behar da maiz, azaleko geruza gaindituta, irakaskizunak atera daitezkeela aipatutakoetatik eta aipa daitezkeenetatik; esaterako, Manzonik eguneko urrearen kotizazioa erreferentzia izanda saldu ei zituen «Merda d'artista» kutxek artelanen auto-erreferentziari buruzko kritika zorrotzaz gain, artelanen balorazioari buruzko kritikarik muturrenetarikoa ere ekarri zuten. Baina halaber, batera etorriko gara XX. mendeko adierazpen artistiko (muturreko) hauek bizitzatik aldentzea suposatzen dutela eta publiko mota bakar bati ere zuzenduta daudela, esklusibotasuna ekarriz. Azken finean, betiko egoeran gaude: esperientzia estetikoa izateko museo, antzoki, kontzertu, arte erakusketara edo «perfomance», «happening», instalazioetara… joan beharra. «Museifikazioa» eta «fetitxizazioa» izango dira honen ondorioak. Marcel Duchamp, Josep Beuys, Andy Warhol… ageri-agerikoa da artearen zikloaren bukaeran edozein gauza izan daitekeela artea. Dagoeneko <sup>1 «</sup>Nahiz eta Manzoni-k adierazi ustez bere gorozkiak zeuzkaten laurogeita hamar latorrietako helburua arte eroslearen tolesgabetasuna agerian uztea zela, bai Londreseko Tate-k bai New Yorkeko MoMA-k erosi zituzten. Bere tolesgabetasuna egiaztatu zen Agostino Bonalumi-k, Manzoni-ren kidea, igeltsua zeukatela ezagutarazi zuenean» (Graham-Dixon, 2009: 559). «Zutabe magikoa» da beste obra bat: edozein pertsona bihurtzen zen «artelana» hara igota; deigarria den beste bat «Eskultura bizirik» deitutakoa: pertsonak sinatzen zituen eta bakoitzari ziurtagiri bat eman ere egiazkotasuna bermatuz (burokraziaren parodia zena); Umberto Eco idazlea izan omen zen bere azken «eskultura birizik». arteari urrutitik, ezjakin eta kikilduta begiratzeak atzean utzitako zama behar du izan; arte kontzeptuak ez gaitu izutu behar: aurrez aurre begiratzeko egoeran gaude. # 4. «MENINAK», VELAZQUEZEN ARTELANA, ESTETIKOA? BAI ZERA! Artearen kontzeptua irekita utzita eta ohikoa izan den kaleko ikusmoldetik objektuari loturak mantentzearena ez ukatuz, gure jarduerarako oraindik eremu zabalagoa eskaintzen digun estetika kontzeptua har dezakegu erreferentzia gisa, azken finean (eta besteren artean) artearen teoria delako eta hedatutako ohiko ikuskera ekar dezakegulako artikulu honen xedearekin bat eginez: artea ezaugarri aktibo eta emankorra duen prozesu sortzaile/ekoizle gisa ulertu izan da; eta estetikan, aldiz, ezaugarri pasiboa nabarmendu izan da, hautematearen eremuan kokatuz. Bestaldetik, Mandoki-k agerian jartzen duen bezala (2008: 6-7), ageri-agerikoa da estetikak diziplina gisa ez duela argi definitu bere ikerketa eremua eta fenomeno asko eta elkarrekiko oso ezberdinak har ditzakeela bere baitan. Baina horrek —arte kontzeptuarekin gertatu bezala— ez gaitu asaldatuko: egoera honetan ez dira gutxi Wittgenstein-en «family resemblance» «familia antza» kontzeptua erabiltzea bidezkotzat jotzen duten autoreak; horrela, definitu beharraren gainetik, kontzeptuaren zentzua —ezertan baino gehiago— haren erabileran errotzen dela diote, zenbait ikuspunturekin (Eyot, 1980: 11) bat etorriz. Gaurkotasuna galdu badu ere, argitu beharreko puntua da estetika edertasunarekin biziki lotuta ikusi izan dela baita edertasunaren sorrera eta hautemateaz arduratu izan dela ere; teorikoek artearen eta esperientzia estetikoaren osagai gakotzat hartu zuten edertasuna, baita arteak edertasunerako joera eduki behar zuela proposatu ere. Hizkera arruntean estuki loturik agertzen da estetika edertasunarekin eta ez arrazoirik gabe; ez ahaztu estetika hitza «kalologia» hitzarekin («kalos»: ederra, «bello») ordezkatzea proposatu izan duela hainbatek. Edonola ere, Kant-en pentsamoldeari jarraituz, estetika kontsidera daiteke sentimendu puruaren jatorria eta haren adierazpena (artea hain zuzen) ikertzen duena. Hala ere, Yves Eyot-ek erabateko argitasunez agerian jartzen duen bezala (ibid: 10), estetika ez da edertasunari buruzko gogoeta, arteari buruzkoa baizik. Aurretik ikusi dugun eran, XX. mendeak edertasunaren ohiko kontzeptuaren aurkako erreakzioa jasan zuen eta joera «antiestetikoak» azaldu ziren sarri, kontzeptua birplanteatuz (baita egilearen papera, artelanarena eta behatzailearena ere —testuinguruarena ahaztu gabe, jakina—); kurioski, higuingarria dena ere bilatuko du arteak, eta eszena isekagarriak, zorigaiztokoak, oso itsusi eta nahasgarriak izugarri zirraragarriak izan daitezkeela agerian jarri zen (eta jada, zenbait kasu agertu da orri hauetan). Egoera honen aurrean norbait asaldaturik agertzea ez da harritzekoa, baina (tratatzeko era alboan utzirik eta gaiari erreparatuz) jabe gaitezen arte garaikidera ez garela etorri behar artelanetan tortura, borroka, miseria, oinaze, bortxaketak, odol jarioak ikusteko (autoreak ere ez dira nolanahikoak: Caravaggio, Rembrandt, Géricault, Delacroix, Goya…) edo, besterik gabe, gogoratu nola kristautasunak hain oparo ureztatu duen gure testuingurua gurutziltzatuekin, larrututakoekin, lepoa moztutakoekin, infernuko garrak eta pairamenekin… hau bai terrorismoaren apologia! Ikusteko, dastatzeko, ulertzeko joeren artean artea objektuan (artelanean) kokatzearena nagusitasunez azaldu izan dela esan daiteke, eta hau —besteak beste— museo, galeria, bildumagile eta enparauek jokatutako paperean argi ikus genezake (Freeland, 2003: 103-132). Hala ere, denborarekin artea objektuan kokatzearen nagusitasunak pitzadurak, arrakalak sortu zituen eta artelanen esanahia etengabeko berdefinizio prozesuan murgildurik, behatzailearen ezinbesteko presentzia agerian jartzen da (Saravia, 2007). Objektuaren izate estetikoa eta —oro har— estetikaren inguruko berrikuste saioak ez ziren izango hainbeste kokatze edota definizioaren inguruan, subjektuaren nahiei toki bat egiteko asmoz eginak baizik. Horrela, Kant-ek berak (oso aldarrikatua izan zen erabilera praktikorako iritzi estetikoaren ezaxolaz gain) baieztatuko zuen behatzailearengan atsegin izateko sentimendua sortzen zen hura zela arte ederra, artea gozamen estetikoaren zerbitzura egonik behatzailearen papera goraipatuz; harrezkero, lanaren ezaugarri objektiboak goratzea baino sentikortasun (indibidual)aren gaineko efektuak sortzean kokatzen zen gakoa. Bestalde, eta honekin estuki lotuta, artelanen sortzailearen inguruko eztabaidari beste ekarpen bat eginez, natura ere antzeko plazer estetikoa sortzeko gauza zela baieztatuko zen ere. Dantok (2005) filosofiarekin alderatu egiten du estetikaren egoera eta Descartes jotzen du filosofiaren modernorako oinarria jarri zuena; bere «neuk pentsatzen dut» ezagunarekin subjektuaren garrantzia azpimarratuz, arazoa ez da hainbeste izango gauzak nolakoak diren, nola ikusi eta ulertzen ditugun baizik. Funtsezko pausoa da hau, arreta ez badu soilik artelanak bereganatzen, ezta artistak ere (eta komeni da ez ahaztea hedatutako ikuskera: gizartearen aurrean artistaren sortzeko erabateko askatasunarena, muturreko indibidualismora eraman dezakeena); orain errebindikazio irmoa da behatzailearen sentikortasunarena eta ez da zalantzazkoa denborarekin hartu duen garrantzia. Horrela, Nicolas Bourriaud-ek (2006) esango digu jarduera artistikoak hartzailearen parte hartzea behar duela ez soilik zentzua lortzeko, baita izateko ere; jada hartzailea ez da ikusle pasiboa, proposamen artistikoarekin batera eragiten duen agentea baizik. Artelanak galtzen du «esentzia» artearen gordailu gisa (arte kontzeptualak agerian jarri bezala, objektu izatea ez da ezinbestekoa) eta behatzaileak hartzen du protagonismo nagusia; behatzailerik gabe arterik ez. # 5. ESPERIENTZIA ESTETIKOA Estimuluen aurrean jarrera zein ikuskera desberdinak izaten ditugu (Stoetzel: 1979) eta, esaterako, baso baten aurrean batek landare mota eta biodibertsitatea ikusten duen bitartean, beste batek bere aziendarentzat mugarria dela, hirugarren batek higiezin negozioa eta agian beste batek (argazkilari hau) ñabardura kromatikoen oparotasuna. Halaber, ulertu ere ulertzen dugu pertsona berberak (bizitzaren une ezberdinetan) ikuskera horiek eta beste batzuk ere izan ditzakeela. Esperientzia estetikoa munduarekin egiten den topaketa mota bat bezala uler daiteke, begiratzeko garrantzia handiko era bat, non berezkoak diren edo gizakiak sorturiko objektu, fenomeno edota egoerekin topo egitean esperimentatzen duenarengan plazera, zirrara, emozio multzo bat baita ezaguera mota bat sortzen duena. Zalantzarik gabe esperientzia pertsonala da eta, garatzekotan, berezkoa du arreta zein jarrera aktibo, irekitze mentala, interesik gabeko kontenplazioa, enpatia... Beste esperientzia motekin alderatuta (esperientzia praktikoak etekina, onura; teorikoak ororen gainetik ezagutza bidezko interesa; inplikazio pertsonalekoak zorrozki bizipenetan du interesa; fisiologikoak —jatea, kasu agerikoa du berea), esperientzia estetikoa aldiz, «autoteliko»tzat jo izan da, hots, xedea bera da eta berezkoa du asetasuna. Zentzumen-emozioen bidez gertatzen da esperientzia hau («aisthesis» hitzak sentsazioa, pertzepzioa adierazten du), sentimenduek eta gustuek eraginda, bertan norbanakoaren esparrukoa eta ikasitakoa, kulturala dena ere, ematen delarik. Hau dela eta, objektu berbera ederra ala itsusia izan daiteke ikuspegi eta irizpide estetikoen arabera. Hastapenetan (edertasuna artearen eta esperientzia estetikoaren osagai gakotzat hartuta) gozamenezko esperientzia bezala ulertu izan da, interesik gabeko gozamena edertasunaren inguruan, baina —artean bezala— aldaketa asko gertatu izan da eta ñabardurak ez dira soberan izaten, besteak beste, esperimentatuarekiko kontzientzia: behatzaile gisa gure paperaz jakitun izaten gara eta estetikotasuna erabateko nagusitasunez objektuan kokatzetik neurri handi batean subjektuarenera lekualdatu dela esan dugu jada. Izan ere, bi bide nagusi nabarmendu izan dira estetikaren esparruan: objektiboa batetik, artelanen ezaugarriek gizakiongan esperientzia estetikoa sortzeko duten ahalmena aztertuz; eta subjektiboa bestetik, gizakiaren esperientzia estetikorako gaitasunen izaera aztertzen duena. Edozein modutan, garrantzia gehiago edo gutxiago emanda ere, bi ikuspegien arteko harremana eta elkarreragina aintzat hartzekoak dira. Hans Robert Jauss-ek (2002) esperientzia estetikoan hiru kategoria bereizten ditu: norberak egindakoagatiko plazera («poiesis»), besteek egindakoagatikoa («aisthesis») eta, topaketa estetikoaren ondorioz, norberaren emozioek sorturikoa («catarsis»). Artikuluaren hasieran esandakoaren ildotik, lehendabiziko kategoria alboan utzita, garbi dago aukera zabala dugula egile/sortzaile aktiboa izan gabe behaketa horretan protagonista izateko. Edonola ere, aitortu beharra dago izaten dugun esperientzia estetikoa deskribatu nahi dugunean (arte kontzeptuarekin gertatu legez) oso zehaztugabe geratzen dela eta hainbat hitz erabili ohi ditugula izandako esperientzia hori adierazteko: proportzioa, harmonia, ordena, oreka, adierazkortasuna, bizia, emozioa, gustua,… eta, oso sarri ere, edertasuna; baina batez ere, alderdi subjektiboari garrantzia emanez, gure baitan sentitutako hozkirria, irrika, bihozkada,... Eta ez genuke ahaztu behar hori dena sentiaraztea ahalbideratzen duena izan daitekeela arratsaldeko ilunabar gorrixka, «rococo» pintura, instalazioa, «perfomance» bat… hauetariko edozein forma, kolore, ehundura eta bestelako elementu plastikoz osatuta. Jarrera estetikoa alda, gara, sakon… daiteke artista, kritikari, filosofo eta abarrek eraginda eta askotan obra artistikoa baliozkotzat emateko irizpideak (ez gutxitan interesatuak) ematen dituzte, sarritan jendearen gustu estetikoa baldintzatzeraino (kontsumo gizartean erraz aurki daiteke nahi beste adibide). Honek ez du inondik inora esan nahi artelanen ezaugarriak (konfigurazio formala, erabilera sinbolikoa…) ulertzen eta estetikoki baloratzen lagundu ezin dezaketenik. Testuinguru horretan jarrera estetikoak ahalmen izatetik gauzatzeko aktiboki jokatzea eskatzen du eta arreta jokoan jarri beharra dago begirada estetikoa garatzeko. Modu orokorrean esan genezake kontziente praktikatzea dela biderik eraginkorrena. Pino Panini-k (2002: 99-112) jarrera estetikoa azaltzeko ekarpen bikaina eskaintzen digu jarrera deskribatzaile eta jarrera estetikoaren ezberdintasunak agerian utziz: behaketa deskriptibo eta praktikoaren aurrean behaketa estetikoak berezko arreta ekintzak burutzen ditu. Deskripzio mailan izenak dira nagusi; behaketa estetikoan, ordea, izenlagunak. Deskripzioak atal ezberdinak identifikatzen laguntzen du; behaketa estetikoak, berriz, hautemate jolas aberatsago jartzen du jokoan, besteak beste, arreta bereziki alderdi plastikoetara (kolore, marra nagusi, forma, ehundura…) bideratuz eta hauekin lortzen diren erlazio edo tentsio plastikoetara hurbilduz (oreka, proportzionaltasuna, erritmoa, mugimendua, arreta-guneak, harmonia...). Sarri, begirada estetikoa azaltzeko artelanak izaten dira erreferentzia gisa hartuak; Panini-k ordea, begirada estetikoaren gakoak azaltzeko (azken kasua Van Gogh-en obra bat bada ere) inguruko gauza arruntetara zuzentzen ditu begiak eta giza aurpegia, aulkia, pitxarra eta marra erabiltzen ditu, hurrenez hurren. Halaber, honekin batera oso lagungarria da hurrengo atala (ibid: 113-120) kolorearen hautemate arrunta eta estetikoa planteatuz, oraingoan bai, nagusiki zenbait artistaren artelanetan oinarrituz (Jasper Johns, Aberto Barri, Lucio Fontana…). Edonola ere, ohikoa izan da artearen esperientzia prozesu sortzaile gisa (artistarena) edo jasotzaile gisa (behatzailearena) planteatzea, baina gakoa ez da behatzaileak sortzailearen esperientzian parte hartzea, bere esperientzia estetiko propioa izan dezan baizik (ukatu gabe sorturiko esperientzia hau artistak bere prozesu sortzailean sentitu zuenarekin elkartzeko modukoa izan daitekeela). Dena den, oso azpimarratzekoa da ez dela harrera pasibo eta otzanaz hitz egiten, esperientzia estetikoak —oinarrizko maila gaindituta— norbanakoaren partetik jarrera aktiboa behar duela: prestaketa, heziketa, lanketa begirada estetikoa garatzeko. Testuinguru honetan ulertzen da bizipen estetikoa ekintza sortzailea ere badela. Esperientzia estetiko hau bizitza beretik egiten da eta, beraz, gizaki guztiengana irekita dago, edozeinek esperimenta dezake halakoa. Esperientzia honek prozesu sortzaile eta jasotzailea bizitza arruntaren eremura itzuliko ditu, ez baita arte ederren esklusibotasun eremua, bizitzarena baizik, arte-bizitza dualtasun kontrajarri horrekin apurtuz: esperientzia estetikoak bizitza osotasun handiagorekin esperimentatzea ahalbideratzen du. Beharrezkoa dugu bizitzatik aldendutako artea berriz bizitzara eramatea, bizitzan bertan kokatzea, egunerokotasunean. Norbanakoaren sentiberatasuna bada, baina ezin dugu ahaztu kulturak guztiongan duen eragina eta horretan ere eragiten duela. Hezkuntza artistikoan gaudenok bereziko kezka dugu nola suspertu, garatu eta biziagotu esperientzia estetikoa ikasleen heziketa osoan. Joaquín Roldán-ek dioen bezala (2003: 150), estetikaren heziketa bi ardatzetan hartzen da kontuan, esentzialista bata, sormen eta artelan-gozamenari begira heziketa estetikoak eskaintzen dituen onurei begira, eta propedeutika bestea, curriculumean zeharkako eran bere presentzia proposatuz, heziketa estetikoaren onurak baliagarriak baitira giza bizitzaren alderdi guztietan: zentzumenhautematean, errealitatearen ezaguera, errealitatetik haratago joateko ahalmena, errealitate sozialen eta kontzeptu kulturalen kritika, askatasuna, emozio eta zirraren fintasuna, baita giza bizitzan oreka sortzeko ere. #### 6. EGUNEROKO ESTETIKA XVIII. mendetik honantz nagusi izan den ikuspuntutik esperientzia estetikoak halako toki eta egoeratara (museo, erakusketa gela, entzun-areto…) mugatzea gure esperientzia txirotzea dela zalantza izpirik ez dago. Lerro hauetatik eguneroko estetika aldarrikatzen da, artea eta bizitza dikotomia gisa ulertzen duen ikuskerarekin apurtuz (kontsumo-objektu eta merkantilismora mugatzen duen ikuskera) eta, aldiz, artea bizitzan bertan sustraiturik ikusi eta bizitza arruntaren osagarri gisa estetika bera hartzen duen ikuskera erreibindikatu; egoera, objektu, gertakari edota fenomeno desberdinei buruz guztiok adierazten ditugun balioespen estetikoak aldarrikatu beharra dago, azken batean, estetikaren nonahikotasuna ari gara baieztatzen landutako behatzaile sentiberaren aurrean. Hezkuntza eremuan dihardugunoi Anne Bamford-ek gogorarazten digun bezala (2009), arteak jada ez daude museoetan edota arte galerietan soilik eta gure eguneroko bizitzak baldintzatzen dituzte. Beste gaitasun eta ahalmenekin gertatzen den bezala, esperientzia estetikoa gara daiteke eta horretarako berau landu beharko dugu, batez ere (beste zentzumenak ahaztu gabe) begirada estetikoari erreparatuz. Hamaika era dago gure begirada estetikoa lantzeko, zorrozteko, gure artista sena (Joseph Beuys-i jarraituz: «gizaki oro artista bat») garatzeko eta praktikatzea bezalakorik ez dago. Idatzizko testuinguru komunikatibo honetan alderdi praktikoa mugatua dugu ezinbestean; hala ere, zenbait adibide jar dezakegu bizipen estetiko horretarako hurbilpen gisa. Behatu, begiratu, so egin, ikusi… zer egiten dugu? Eta nola? Egin ezazu proba, irakurle! (ez da begirada estetikoa, baina erakuts dezake asko dugula lantzeko): har ezazu arkatz/boligrafoa eta jar zaitez folioaren aurrean. Orain oso barruan dugun joerari uko eginez, EZ ZUZENDU begirada zure eskumuturreko erlojuari eta MARRAZ EZAZU ERLOJUA IKUSI GABE! Batek daki egunero zenbat aldiz begiratua botatzen diogun! Eta nolako emaitza lortu dugu? Egindako marrazkia egindako begiratuen proportzioan al dago? Egindako marrazkia aurrean dugula erlojuari begiratuko diogu orain: bai, asmatuko zenuen digitala den edo ez, marka ere bai (edo ez?), baina kolore, forma, tamaina, osagaiez… zenbateraino ohartuta zaude? Aldeak uste baino handiagoak, akaso? Eta adibidea ez bazaizu gustukoa izan, berdin proba dezakezu zure etxeko ateaz, telebistaz, etxeko gau-mahaitxoko lanparaz,… ikus-memoria jokoan jarriz. Tira, ez larritu! Zentzumenen bitartez jasotzen dugun informazioa ikaragarri iragazten dugu: hautematean ekonomiak ere agintzen du, baliagarria jotzen duguna «hartzen» dugu, gainerakoa alboratuz; ikusmen aldetik zehaztasunez ez dugu zati oso txiki bat baino ikusten (ikus-eremu guztiaren % 2a); jarraian irakurketa partziala egiten dugu informazioa ulertzeko eta horren arabera bizkor ekiteko. Gure begirada estetikoa garatu nahi izanez gero, esan bezala, ageriagerikoa da arreta zein jarrera aktibo behar ditugula. Eta lan eremua, zein hobea eguneroko errealitatea baino? Ariketa merkea eskura duguna baita zinez eraginkorra ere; egunerokoa begirada berriarekin berrikus/berraurki dezakegu. Entzunda dugu (edo agian geu izan gara protagonista) halako muturreko bizi-esperientzia izandakoek sarri aipatzen dutela nola betiko gauzak beste era desberdinean ikusten dituzten, bizitza bera (beste era batera) baloratuz; zelanbait halako esperientziak erakutsi egin die «benetako» neurrian gauzak baloratzen; halako esperientzia traumatikoak (begibakar gelditzea esaterako) eragiten du orain —paradoxikoki— hobeto ikustea (hedabideetan Marta de Villota, goi mailako auto gidariaren adierazpenak). Egunerokoa beste kolore, beste argi, beste ezaugarriekin azaltzen da orain: ikasi egin dugu ikusten eta era ezberdinez begiratzen. ![](_page_19_Picture_0.jpeg) 22. irudia Zenbait adibide Istripuak, gaixotasun larriak, hilketak eta antzerako gertakariek eragiten dute gure begiratzeko era aldatzea. Muturreko kasuetara joan beharrik ez, gure begiradaren jardunaz gogoeta egiteko; gertuko kasua Donostiako lehoiena izan daiteke: lehoiak Donostian? Ez al dago guretarrago den animaliarik? (hau dela eta, hausnarketaren bat edo beste egin behar genukeelakoan nago). Lehoiak, bai, eta ez bat edo bi; zenbait etxetako burdinazko ateetan agertzen diren txiki horiek alboan utzita, baita zenbait kaletako plaketakoak (Jesus M.ª Leizaola pasealekua, kasu) edo armarrietan azaltzen direnak ere (udak igarotzeko zenbait erreginak eta gortesauk Donostia aukeratu izanak testigantza ugari utzi ditu hirian zehar), ageri-ageriko lehoien errepresentazio bolumetrikoak daude hamaika tokitan: gorputz osokoak eta binaka Alderdi Eder lorategian, Kontxa pasealekuan, Konstituzio plazan, Bretxa eraikuntzaren aurre aldean…; gorputz osokoa eta bakarra Lasala enparantzan…; burua soilik Diputazioko balkoien oinetan, Osasun iturrian Oaso plazan, postetxean kartazalak irenstekoak, zenbait kaletan (Garibay, Etxague, Andia, Larramendi…), Urumea ibaiaren alboetako lorontzietan…; ahalegin handirik gabe berrogeita hamarretik gora bil dezakegu arratsalde bateko ibilaldian, hiria bera beste ikuspegi batez ikustatuz gero. Zeinek esango luke pisu sinbolikoaz gain fisikoki ere hainbeste lehoi daudela gure hiri-paisaian! Eta haien aurretik igarotzen garenean (agian oso maiz) haien presentziaz jabetzen gara akaso? Ariketa bat baino ez da, baina garbi dago balio dezakeela gure begiradaz gogoeta egiteko, begirada bera zorrozteko, begiratze arretatsu lantzeko, begirada estetikorako beroketa lanak egiteko. Eta gehienok hiritartu garen honetan, hamaika adibide jar daiteke begirada berri batekin gure eguneroko kale eta txokoetara arreta zuzentzeko. Zer ez ote dugun aurkituko edo berraurkitu! Ikasleekin egindako ariketek harridura sortzen dute, orduantxe ikusten baitute egunero «sudur aurrean» egondako objektu «ikusezinak». Gure ikusteko jarrera, gure begiratzeko era, hortxe gakoa. Jatorriz urrunekoa, baina kasu argigarria «suiseki» delakoan dugu begirada estetikoa —oraingoan bai— lantzeko: Txinan sortu (2000 urte baino gehiago du), Japoniak bere erara moldatu (Covello eta Yoshimura, 1994), eta egun mundu guztian zehar jarraitzaileak ditu (Benz, 2005). «Suiseki» higaduraren ondorioz sorturiko forma bitxi eta deigarriak dituzten harriak aukeratzean eta kontenplatzean datza nagusiki; haien edertasuna eta batez ere iradokitzeko ahalmena izaten dira hautatuak izateko gakoak. Lehendabiziko «land-art» kontzeptual gisa uler ahal izango litzateke. ![](_page_20_Picture_3.jpeg) 23. irudia Rafael Monjeren obrak Ekintza sortzailea ez datza hainbeste azkeneko produktuan, aukeraketaren unean baizik. Ekintza hau «Zen» filosofian sustraitzen da, gizona bere barnetik kosmosaren ikuspegi osora eramanez. Haitz hauek izendapen ezberdinak dituzte munduko beste lekuetan: suseok (Korean), landscape stones (paisaia-harriak) edo viewing stones (kontenplazio-harriak) mintzamen ingelesezko herrietan. Era ortodoxoan begiratzen dutenak asaldatu daitezke, baina, esku-hartzea suposatzen badu ere, gure kasurako gertutasuna dela eta, ez nuke aipatu gabe utzi nahi adierazgarria den «land art» bezala harrien metaketa estetikoa bilatu egiten dutenena, adibide gutxi batzuk jarriz (eta atea zabalik utzi hortik jo nahi duenarentzat). ![](_page_21_Picture_2.jpeg) ![](_page_21_Picture_3.jpeg) ![](_page_21_Picture_4.jpeg) 24 irudia 25. irudia Michael Grab-en obrak Bill Dan lanean Egunerokoa beste begirada batekin izan daiteke ikusia, esanahi estetikoa aurki dezakegu mundua bestelako begiradapean ikustean, ezaugarri estetikoak edonon aurki ditzakegu gure begirada horretara zuzenduz gero. Edozein eremu izan daiteke egokia jardun honetarako: Zehar aldizkariak bertsio digitalean (http://www.arteleku.net/publicaciones/zehar/67 paisajes-ciegos) kaleratutako «paisaia itsuak» izenburupekoan azaltzen diren ekarpenek ikuskera interesgarriak eskaintzen dituzte: Aitor Izagirreren «Teoria estetikoa eta ingurune naturala: hurbiltze bat» (6-13), André-Louis Paré-ren «Espazioak, paisaiak, mugak» (28-37) edo Nader Koochaki-ren «Soineko paisaia» (132-139) ingurunea beste era batez begira daitekeela erakusteko adibidetzat har daitezke. Plastikaren beste muturrean matematika kokatzea ohikoa izan da, eta hemen ere —nola ez!— adibideak erraz aurkitzen dira, ez soilik guztiz onartutako artisten kasuetan (esaterako, M.C. Escher), baita gertuko errealitatea abiapuntu dutenen kasuetan ere. Miguel Angel Queiruga irakaslearekin batera Eva eta Marta Gutierrez-ek (D.B.H.ko laugarren kurtsoko ikasleak) argitaratutako liburua (Gutierrez, Gutierrez, Queiruga, 2008) adibide pizgarria izan daiteke; mezua garbia da: begirada berriarekin egunerokoa berraurkitu. Sentikortasuna zorrozten dute gure aurrean dauden eta guztiz oharkabean gelditzen ohi diren fraktalak, urrezko proportzioa, Dureroren kiribilekoa eta, oro har, egitura matematiko zinez ederrak. Matematikaren alderdi estetikoa gertuko bizitzarekin, bizitza errealarekin lotuta erakusten dute: armiarma-sare bateko perfekzioa, abaraska hexagonalak, laukizuzen, karratu, esfera, espiralak, hexagonoak, erronboetako formak gure kaleetan daudenak ikusarazten. Hortxe gaude: mendian, kalean, baserrian, hondartzan, ikastetxean… edonora begiratu eta hantxe oharkabean egondako objektu, hosto, adaxka edo dena delakoetan ezaugarri estetikoak aurki ditzakegu. Begirada berriak beste argi batez erakuts ditzake orain arte ikusezinak zirenak. Eta ibilbide honetan argazki makina batek asko lagun dezake: botoia sakatu bai, baina aktiboki jokatzera behartzen du leihotxo batetik mundua begiratzeak eta hortxe panoramika, ñabardurazko planoa, fokatzea, irudiaren konposizio orekatua edo dinamikoa edo… gure begirada pertsonalaren fruitua. #### 7. BEGIRADAK MARGOTZEN DU # 7.1. Laburbilduz proposamen aldera: artetik askatu artean bizitzeko Gure artean zabaldutako jarrera izan da artea entitate konplexu, misteriotsu, kontraesankor… eta —aniztasunean— bakarra dela ulertzea eta halako izate erraldoiaren aurrean kikildu egin gara. Agerikoa da artearen kontzeptu-aterkia ikaragarri joan dela handitzen eta hala eta guztiz ere, ez dago modurik horren pean elkarrenganako aintzatespenarekin kategoria guztiak sartzeko. Bizitza bera ulertzeko era asko dagoen bezala, artea ulertzeko era asko dago eta, galbahe estua zein ez, gure ikuspuntutik era guztiak ez ditugu zertan onargarritzat jo behar: halako mertzenario haiena, besteak zapaltzen bizi direnena, bizkarroi-eran ari direnena… bizitzeko era zein arte mota arbuiagarriak zerrendatzeko adibiderik ez zaigu faltako. Ikusi dugu nola era egituratuan finkatu zen arte kontzeptua XVIII. mendetik honantz baita, denboraren poderioz, kontzeptu zabaltze eta mugak urratze prozesu etengabekoaren ondorioz, nola inork ezin duen arte kontzeptuaren jabegoa bereganatu ere: jada artea ulertzeko era testuinguru, ingurune, norberaren historia baita historia kolektiboaren menpekoa izango da. Historian zehar bilakaera izan du kontzeptu honek eta garaian garaiko ikusmolde pean ikusi izan da ere; gaur egun «agiriko gertaera da Duchamp-ek sorturiko Iturria eta beste readymade-ren geroztik, artistaren eskuek artelan guztiak sortu behar dituela edo estetikoki eder edo emozionalki hunkigarriak izan behar duten ideia sostengatzea zaila dela zinez» (Castro, 2005: 16). Jadanik axolarik ez zaigu artearen definizioa, ezta artearen mugena ere (Parsons, 2002). Artea ez genuke urrun eta aparteko kanpoko zerbait bezala ulertu behar, geure berezko esparrua da, ez gara zertan arrotz sentitu, eta halako edo bestelako espresio motak aintzakotzat ez hartzea ez genuke zergatik arruntzat ez jo, zenbait giza jokabide (bortxaketak, torturak, genozidio…) geure propiotzat jotzen ez ditugun bezalaxe eta haietatik urrundu ere. Gure kezka bestelakoa izan behar: artearen zamatik askatuak, bizipen estetikoarena. Artelanek gizakiaren (lan eta gara daitekeen) sentiberatasun estetikoaren premia behar dute izateko; izan ere, gizakiak dardara behar du sentitu, astinaldi bat bere baitan. Subjektu behatzailearen erabateko garrantzia azpimarratu egin dugu objektuak bere papera —emozio eta sentimenen pizgarri gisa— bete dezan. Dagoeneko ondo barneratu dugu sentiberatasuna ez dagoela objektuan, subjektuarengan baizik. Eta subjektuarena ez zaigu inondik inora arrotz: inoiz eguzkiaren izpiek hamaika kolore eta ñabarduraz tindatutako hodei, itsaso, zeruertz… ilunabarreko paisaian integratuta ikustean denok sentitu izan dugu barne zirrara, gure baitan halako astinaldiak eta emozioak sortu dituzte erreketako ur-emariaren kontenplazioak, su-garren dantza hipnotikoak, harkaitzen kontra lehertzen itsas biziko olatu tematien blaustadek… Oro har, bizipen horietan eragingarriak diren beste osagai batzuk daudela aitortuta ere (tenperatua, aldartea, urdaila ase, bakarrik ala konpainian egon, biharamuneko kezka…), denak gara gai elementu plastikoez jabetzeko: koloreak, marrak, ehundurak… baita horien arteko erlazioak, tentsio plastikoak, harremanak, oreka, mugimenduak, arreta-guneak, norabidezko marrak… osotasun batean daudela ikusteko ere. Denak gara gai bizipen estetikoak izateko eta (norbanakoaren esparruan soilik ematen ez direnez) besteen sentikortasun zein heziketa eta kulturaren eraginpean hauek garatzeko ere. Ukaezina da, era batera edo bestera, begiratu begiratzen dugula, eta horrela errealitatea ulertu, dastatu eta eratzen dugula ere; halaber, norbanakoaren mailatik harago, kulturalki ere ikusi egiten dugu, eman eta jasotzen ditugun erreferentzien arabera ikasi egiten dugu ikusten: horrela gure burua ikusten dugu eta gure begiratzeko eraren arabera ikusiak gara besteengandik ere. Kulturaren eragina gure ikusteko eran izugarrizkoa da, testuinguruak markatzen baitu bakoitzaren ikusteko era (Eyot, 1980: 25). Begiratzen ere ikasi egiten da, eta —besteak beste— Hezkuntza Artistikoan bazterrezinezkoa den prestaketa horrek agerian utziko du kontziente garela behatzaile gisa: aurretik aipatutakoaren ildotik, ingurumena ez dugu berdin ikusten baserritarrek eta kaletarrek, ezta egungo baserritar batek eta baserri bereko haren arbaso batek ere. ## 7.2. Jarduteko proposamena Zirrara estetikoa artelan bikainenetan, museotan dauden horietan, arte liburuetan eta abarretan aurki dezakegu, jakina; hala ere, hemengo proposamena gertuko bizitzari berari begirada zuzentzearena da, begirada estetikoa bertan gauzatzeko. Sortzailearen papera handiegi gelditzen zaigula uste badugu, ekonomia merkatuak agintzen duen hartatik aske, gure kabuz behatzaile gisa aurkikuntzaren jolas estetikoa praktika dezakegu nonahi, noiznahi, edonorekin; ekintzen eremuko «artelanak sortzea» alboan utzita, begirada eta bizipen estetikorako gonbita da honako hau, irakaskuntza formalean egitura daitekeena baita informalean errotu ere. Begirada estetikoa gure ingurune hurbilera zuzentzean datza proposamen hau eta egunerokotasunean, oharkabean, hor bazterrean dauden objektu xumeetan ezaugarri estetikoak antzematen hasi. Ingurunea pentsatzen dugun baino askoz aberatsagoa da elementu plastikoak eskaintzen eta, bilatuz gero, ez dago txokorik horrelakoren bat aurkitzea posible ez denik; esaterako, pentsa dezagun itxura estetikoan eragiten duten zenbat elementu plastiko ezberdin aurki daitezkeen harriak bakarrik aztertzen: etxeetakoak (bai etxebizitza handienetarikoak bai baserrietakoak, harlanduak zein landugabeak), harresikoak, itsasoak etengabe plaustadaka darabilzkienak, bideetan oinek labaindutakoak, harri-bizikoak, harrobikoak, arroken itxuraketa, narriadura eta estratuen kokapenaren ondorioz sorturikoak, erreketan urak moldatutakoak, higadurak nabarmenki eragindakoak… Gure zereginetarako, irudi metaforiko gisa hondartzetan metal-detektagailuaz hornituta dabiltzanena har dezakegu, baina metalen ordez ezaugarri zein objektu estetikoak bilatu egiten dituenarena: urak hondarrean utzitako aztarna iradokitzaileak, higatutako forma, tamaina, ehundura ezberdinetako harriak, marraztutako kolore sinfonia, oskolak, zuhaitz-adarrak, argiitza len jolasa, olatuek bustitako zonaldeetan islatutako argi motak… Bilatze-jarrera aktibo honek zer ez ote digun eskuratuko! Begiratzeko erak aukera aparta eskaintzen digu sentsibilitate estetikoa garatzeko eta hautemate prozesua, García-Sípidok dioen bezala (2003: 66), aktiboa da guztiz eta hartze-esperientziak, interpretazio-esperientziak eta balioztapen-esperientziak hartzen ditu bere baitan. Bizipen estetikoak islatzen duten irudiak, soinuak eta abarrekin osaturiko ekoizpenak bultzatu behar direla (eta aurkezpenetan partekatu) ez dago zalantzarik, baina artikulu honen mugak agerian, oraingo ekarpena batez ere bizipenetara dago bideratua. Asko dira testuinguru honetan egin daitezkeen jarduerak eta egunerokotasuna begirada estetiko pean ikusteak ikasleengan harridura sortzen duen bermea dugu: haiek egiten dituzte aurkikuntza horiek eta berak harritu, beraiek dastatu, beraiek ikasi (baita irakasleok ere, jakina). Era askotara plantea daitezke gisa honetako ariketak eta adibide gisa, «Harriek hutsalki abesten duten tokia» izenekoa aipa dezakegu: zein den esan gabe, denok ezaguna dugun leku baten irudi estetikoak eta ederrak joaten dira azaltzen narratzaile baten gidaritzapean, baina hautatutako ikuspuntuak guztiz ezezagunak egiten zaizkie; ikuskizunak aurrera, ageriko pistak tantaka joaten dira azaltzen, azkenean zoragarri eder eta ustez aparteko leku hori gertu-gertukoa eta guztiz ezaguna dela jabetzeko: nola begiratzen dugun da kontua (eta begiratzen ikasi egin behar dugula ere). ![](_page_25_Picture_0.jpeg) ![](_page_25_Picture_1.jpeg) 26. irudia «Harriek hutsalki abesten duten tokia» izeneko ikuskizunaren irudiak Gertu-gertuko eta ezagunak ditugun gauzak begirada estetikotik erakustearena ikaskizun bikaina da eta esku-eskura ditugun hamaika proposamen zerrenda daitezke, horien artean, «Farolak: gaueko begiak» izenekoa. Horren harira, 27. irudiak duen indar estetikoa agerikoa izanda, zeinek identifikatu? Hain bitxia, inoiz ikusi gabea eta urrun egiten zaiguna, zer da, non dago? ![](_page_25_Picture_4.jpeg) 27. irudia 28. irudia «Gaueko begiak» «Guri so» ![](_page_25_Picture_6.jpeg) Berriro ere hamaika aldiz ikusitako gauzak ikuspuntu ez-ohikotik begiratuta emaitza zoragarri eta estetikoak lor daitezkeela agerian jartzen da. Honako 27. irudi hau Donostiako buolevardean dagoen kiosko ondoko farola batena dela jakiteak harridura sortzen du, baita ohartzeak bakoitzak ikusia zuen hori baten batek beste era batez begiratu diola baina era originalean, sortzaile gisa ikusi ere, eta ikaskizun aparta bihurtzen da beste begirada estetiko batzuk posible direla erakusteko. Gertuko errealitate arruntaren posibilitateak mugaezinak dira eta adibideetan sartuz gero gure klaseko ekintzetan buruturiko honako hauek: «Guri so» izenekoa (begiak: kotxeak, entxufeak, enbor-korapiloak, etxeetako leihoak,… bilatu eta ikuspuntu estetikopetik aurkeztu), «Eskola ederra ere bada» (ohiko funtzio eta erabileretatik ihesiz, interes estetikodun txoko eta ikuspegiz ostatutakoa), «Espaloiak zapaldu gabe» (marra, kolore, forma, perspektibak, ezaugarri estetikoen konbinaketa… aukera anitz oharkabean zapaltzen ditugun haietan), «Eskuak mintzo», «Zuhaitzak istorio kontalariak», «Toponimia kromatikotik gaurko begiratua», eta nahi beste posibilitate errealitate hurbilean begirada estetikoa garatzeko. # 7.3. Estetikotik etikora, Hezkuntza Artistikotik haratago Ikus mundua besterik gabe agerikotzat jotzea akats handia da, akatsa den bezala ikusteko lan egin beharrik ez dagoela pentsatzea, Eisner-ek nabarmentzen duen eran (1995, 2004). Ildo honetan Ana García-Sipido-k dio: «Ikusteko ahalmenak gure ingurunearen irudietan esku hartzen duen inkontzientzia gainditzea dakar; arrazoizko pribilegioa dugu irudi hauek gure esperientzien parte izan daitezen baita zentzu berria haiei eman ahal izate ko ere. Ikusten jakitea inguratzen gaituenaren kontzientziarekin bizi izatea da» (2003: 62). Aurretik «suiseki»rena aipatu dugu: ekialdeko zibilizazioak, kanpoko munduarekiko orekaren bilaketan beti, gizakiaren eta naturaren arteko harmoniaren adibidea izan daitezke, baita esperientzia estetikoak bizitzeko kontuan hartzeko erreferentzia ere, alderdi etikoa bere barnean duena. Begirada estetikoa lantzea, kontziente izanda, etikoa ere bada, ingurunea begiratzeko era heziak bertan eragiteko argitzen du-eta; ikus-heziketa mundua kritikoki aztertu eta ulertzeko baliabide aparta da, begirada estetikoa etikoa ere bihurtuz: dasta ekintza, errespetua, birdastatzerako gogo berritua, Paul Veléry-ren hitzetan (Osborne, 1976: 56). Gutxienez Duchamp-en ekarpenetik dena izan daitekeela artea ikasi genuen; Joseph Beuys-ek luzatu zigun «Jeder Mensch ein Künstler» (gizaki oro, artista bat) ospetsua eta horrekin banakakoak bere existentziako plano guztietan adierazteko gonbita ere; gure presentzia arte-merkatuan inondik inora suposatu gabe, egiten ditugun jarduera guztietan artista izan gaitezkeela kontzientzia hartzeko ondarea utzi zigun Beuys-ek, gizakiaren posibilitate sortzaileen kontzientzia-hartzea bilatuz. Artista kontzeptua askorentzat urrun geldituta ere, dastatze estetikoan parte hartze aktiboa eta kontzienteari hel diezaiokegun erronka da. Artikuluaren hasieran Hezkuntza Artistikoaren partetik begirada estetikoa lantzeari garrantzia nahikorik eman ez ematea salatu egin da, baita lerro hauen bitartez bere funtsezko zeregina dela errebindikatu ere. Halaber, bizitza guztian zehar lantzen eta hezten doa begiratzeko era eta ikus heziketak (formala zein ez) eragin handia izan dezake gure begirada lantze horretan. Testuinguru honetan argi dago planteatutakoa Hezkuntza Artistikotik baino harago doala, modu irekian edonoren esku eta —matematikaren kasuan ikusi bezala (Gutiérrez, Gutiérrez, Queiruga, 2008)— edozein arlotan langai gisa utziz; adibideak eta jorra daitezkeen ildoak borborka azaldu dira interesa duen edozeinek hel diezaien. Sentikortasun landuak eta garatuak begirale irizpidedunak dakartza; eta norberaren gozamenerako ez ezik, artea begirada kritikopetik aztertzeko aukerak ere ematen dizkigu. Hau dela eta, (ohiko etiketak alboratuz) Picassoren halako obra ez dela ona adierazi konplexurik gabe, Van Gogh-en halakoak marrazketa akademia baterako sarrera azterketa gaindituko ez zukeela esan ere, eta egun ikusi egiten diren obra askoren aurrean aukera gutxi ez txalo inuzenteak baino kritika zorrotzak egiteko! (Alonso eta Ardoz, 1997: «Txarra»). Hortxe gure erronka irakaskuntzaren edozein arlotan egonda zein norbanako gisa: egunerokotasunean murgildurik ingurune hurbilari begirada estetikoa zuzentzea, sentikortasun estetiko landu eta garatua duen begirale aktibo, hezia eta irizpideduna izateko. Jasotze-data: 2013/02/14 Onartze-data: 2013/03/27 Abstract Placed within the context of Art Education and taking as its starting point the traditional division between the active creator of the work and its recipient (the hand-eye dichotomy), this present article focuses on the latter to explore the aesthetic eye. It first tackles the visual perception problem by drawing attention to the fact that, far from being a passive process, as it is sometimes mistakenly regarded, it is rather a combination of processes of active extraction and construction of representation. By freely exploring the concepts of art and aesthetics we have been able to free ourselves from the feeling of intimidation they tend to inspire so that we can openly advocate an aesthetic experience firmly planted in daily experience that enables us to resituate Art in real life. As we show through a range of experi- ences, the aesthetic eye is the true energizer —above and beyond the object— of an aesthetic life that any person can aspire to, as well as being —obviously— a specific responsibility of Art Education. Keywords: Art Education. Visual perception. Art. Aesthetic experience. Ubicados en el contexto de la Educación Artística y a partir de la tradicional división ante la obra como creador activo o como receptor de la misma (dicotomía mano-ojo), el presente artículo dirige su atención a la segunda de ellas para indagar sobre la mirada estética. Aborda en primer lugar el problema de la percepción visual poniendo de manifiesto, frente a la errónea consideración de pasividad, cómo se trata de un conjunto de procesos de extracción activa de información y elaboración de representaciones. Transitar por los conceptos de arte y estética nos ha de permitir liberarnos del amilanamiento que habitualmente sufrimos ante ellos para reivindicar abiertamente una experiencia estética entroncada en la cotidianeidad que nos posibilite retornar el arte a la vida. Como se pone de manifiesto a través de diversas experiencias, la mirada estética es el auténtico dinamizador —por encima del objeto— de una vivencia estética al alcance de cualquier persona, además —obviamente— de responsabilidad específica de la Educación Artística. Palabras clave: Educación Artística. Percepción visual. Arte. Experiencia estética. Placés dans le contexte de l'Éducation Artistique et à partir de la séparation classique face à l'œuvre entre le créateur actif et le récepteur de l'œuvre (dichotomie main-œil), cet article est orienté vers cette seconde catégorie pour creuser la question du regard esthétique. On abordera dans un premier temps la perception visuelle en mettant en exergue, face à la fausse idée de passivité, le mode de mise en œuvre d'un ensemble de processus d'extraction active d'information et d'élaboration des représentations. Passer par les concepts d'art et d'esthétique doit nous permettre de nous libérer de la phase de découragement que l'on expérimente habituellement dans ces cas-là pour revendiquer ouvertement une expérience esthétique qui s'apparente au quotidien, d'où la possibilité de renvoyer l'art à la vie. Comme mis en évidence à travers différentes expériences, le regard esthétique est un aspect de dynamisme authentique —au-delà de l'objet— d'un vécu esthétique à la portée de tous, en outre —bien sûr— cela relève de la responsabilité spécifique de l'Éducation Artistique. Mots clé: Éducation Artistique, Perception visuelle, Art, Expérience esthétique. ## BIBLIOGRAFIA - Albers, J. (1985). La interacción del color. Madril: Alianza. - Alonso, A. eta Arzoz, I. (1997). Hau arte bada...! Hiztegi kritiko gisako arte modernorako gonbitea (I eta II). Donostia: Gaiak. - Bamford, A. (2009). El factor ¡wuau! El papel de las artes en la educación. Un estudio internacional sobre el impacto de las artes en la educación. Bar tzelo na: Octaedro. - Battcock, G. (ed.) (1977). La idea como arte. Documentos sobre el arte conceptual. Bartzelona: Gustavo Gili. - Benz, W. (2005). Suiseki. El maravilloso arte asiático de las piedras. Camarles, Tarragona: Jardin Press. - Bourriaud, N. (2006). Estética relacional. Buenos Aires: Adriana Hidaldo editora. - Castro, S.J. (2005). En teoría, es arte. Una introducción a la estética. Salamanca: San Esteban-Edibesa. - Covello, S.T. eta Yoshimura, Y. (1994). El arte japonés de contemplar piedras. Bartzelona: Omega. - Danto, A.C. (1999). Después del fin del arte. El arte contemporáneo y el linde de la historia. Bartzelona: Paidós. - Danto, A.C. (2005). El abuso de la belleza. La estética y el concepto del arte. Bartzelona: Paidós. - Eco, U. (2010). Historia de la belleza. Debolsillo. - Eisner, E.W. (1995). Educar la visión artística. Bartzelona: Paidós. - Eisner, E.W. (2004). El arte y la creación de la mente. El papel de las artes visuales en la transformación de la conciencia. Bartzelona: Paidós. - Ernst, B. (1994). El espejo mágico de M. C. Escher. Alemania: Taschen. - Eyot, Y. (1980). Génesis de los fenómenos estéticos. Bartzelona: Blume. - Formaggio, D. (1976). Arte. Bartzelona: Labor. - Freeland, C. (2003). Pero ¿esto es arte? Madril: Cátedra. - García-Sípido, A. (2003). «Saber ver, una cuestión de aprendizaje. La educación visual a debate» in Arte, Individuo y Sociedad, 15, 61-72. - Gimpel, J. (1972). Contra el arte y los artistas. Buenos Aires: Granica editor. - Goldstein, E.B. (2006). Sensación y percepción. Madril: Thomson - Graham-Dixon, A. (2009). Guía visual para entender el arte. Bartzelona: Electa - Gutiérrez, E., Gutiérrez, M. eta Queiruga, M. A. (2008). Una mirada diferente: Fotografía matemática. Editorial Q. - Jauss, H.R. (2002). Pequeña apología de la experiencia estética. Bartzelona: Paidós. - Macknik, S.L./Martínez-Conde, S. (2012). Los engaños de la mente. Bartzelona: Destino, S.A. - Mandoki, K. (2008). Prosaica uno. Estética cotidiana y juegos de la cultura. Mexico: Siglo XXI Editores. - Osborne, H. (1976). Estética. México: Fondo de Cultura Económica. - Parini, P. (2002). Los recorridos de la mirada. Del estereotipo a la creatividad. Bartzelona: Paidós. - Parsons, M.J. (2002). Cómo entendemos el arte. Una perspectiva cognitivo-evolutiva de la experiencia estética. Bartzelona: Paidós. - Roldán, J. (2003). Emociones reconocidas: formación, desarrollo y educación de las experiencias estéticas. In: Marín, R. (koord.) Didáctica de la educación artística. Madril: Pearson Educación. - Saravia, T. (2007). La mirada cómplice. In Fernández, O. eta Río, V. (ed.): Estrategias para una práctica educativa en el arte contemporáneo. Valladolid: Museo Patio Herreriano. - Shiner, L. (2004). La invención del arte. Bartzelona: Paidós. - Stoetzel, J. (1979). Psicología social. Alcoy: Marfil - Tatarkiewicz, W. (2007). Historia de seis ideas. Arte, belleza, forma, creatividad, mímesis, experiencia estética. Madril: Alianza. - Zehar: http://www.arteleku.net/publicaciones/zehar/67-paisajes-ciegos. 2012ko apirilaren 12an kontsultatua.
aldizkariak.v1-2-176	{ "domain": "logika, matematika, hizkuntzalaritza, psikologia, filosofia, informatika eta adimen artifiziala", "id": "gogoa_Libk.1213_ Zk. _2014_1", "issue": "Libk.1213_ Zk. _2014_", "year": "2014", "license": null, "source": null, "edition": null }	Platone: Fedro Mauro Bonazzi (arg.) Torino: Giulio Einaudi Editori, 2011, 286 or. Gaur egun, ingelesaren indarra hain bortizki areagotzen ari denez, ikerlariak behartuta sentitzen dira beren artikulu eta testu zientifikoak hizkuntza horretan argitaratzera. Izan ere, anglosaxoi ikerlarien lanetan aipatutako bibliografiari men eginez gero, badirudi ingelesez idatzita ez dauden lanek ez dutela zientifiko izenlaguna jasotzeko eskubiderik, ezta kalitaterik ere. Balio eskaseko lan ugari dago, ordea, lingua franca berri honetan idatzirik eta unibertsitate ospetsuen zigilua dutenak, eta, aldiz, horren ahaltsuak ez diren hizkuntzetan idatzitako harribitxi dezente. Hala nola, argitalpen hizkuntza dela medio, euren herritik kanpora ahanzturan erori dira Università degli Studi di Milano unibertsitatean lan egiten duten Franco Trabattoni eta Mauro Bonazziren Platonen inguruko gogoetak, ikerketa platonikoen inguruko altxor kuttunak izanagatik ere. Azken urteotan, irakasle horiek ingelesez idazteko joera hartu eta apurka-apurka merezitako ospea berenganatzen ari badira ere, goraipatu egin nahi genituzke lehenago italieraz argitaratu dituzten lanak eta gaur egun oraindik ere euren hizkuntza den horretan idatzi dituztenak, eta ikertzaileen esparruko hizkuntza joera berri horren kontra egin. Hori dela eta, Gogoa aldizkariak eman digun aukera erabili nahi genuke unibertsitate horretako Mauro Bonazzi Antzinako Filosofiaren Historia irakaslearen lana goraipatzeko. Izan ere, platonismoaren bilakaeraren inguruan lanean diharduen ikerlari honek Platonen Fedro dialogoaren itzulpen eta analisi berria prestatu du. Baten batek —egia da— oldarkor esan lekiguke gaia zaharra dela eta sobera aztertu dela dagoeneko. Alabaina, The Plato Society elkarteak urtero berritzen duen Platonen inguruko bibliografia zerrenda aztertzen duena1 segituan jabetuko da filosofo atenastarraren inguruko ika-mika sekula ez dela amaitu. Hain zuzen ere, bere filosofia plazaratzeko ez zituen tratatuak idatzi, dialogoak baizik; haietan, Platonek berak ez du sekula zuzenean hitz egiten, bere pertsonaiek irudikatzen dituzten egoera dramatikoen eta elkarrizketen bitartez baizik. Horren ondorioz, haren hitzen inguruko interpretazioa hainbesteraino da zabala, non haren inguruan kontrako tesiak defendatu izan diren: batzuk dogmatiko baten eran irudikatu izan dute, eta beste batzuek es- <sup>1</sup> Ik. http://www.platosociety.org/newbibliography.html 172 Mauro Bonazzi zeptiko baten eran. Are gehiago, platonismoa hainbeste teoria filosofikoren arabera irakurri da, ezen, Alfred North Whiteheadek dioena kontuan hartuta, Europako filosofia tradizio osoa Platonen dialogoen oin ohar segida bat baino ez dela esan genezakeen. Platonismoaren harrera zail horren paradigma bikaina da Fedro dialogoa; izan ere, haren mitoen eta idatz teknikaren edertasunaren inguruan eztabaidarik egon ez bada ere, mezuaren inguruan sekula ez da platonisten artean adostasunik izan. Luc Brissonek (2004, 64 or.) nabarmentzen duenez, arrunt esanguratsua da antzinatean lan horren gaia izendatzeko erabili izan diren azpitituluen aniztasuna: Edertasunari buruz (Περὶ καλοῦ); Maitasunari buruz (Περὶ ἔρωτος); Erretorikari buruz (Περὶ ῥητορικῆς); Arimari buruz (Περὶ ψυχῆς); Ongiari buruz (Περὶ τἀγαθοῦ); Lehen ongiari buruz (Περὶ τοῦ πρώτρου καλοῦ); Ongiari buruz, bere orokortasunean (Περὶ τοῦ παντοδαποῦ καλοῦ). Antzinakoak ados jartzen ez ziren bezala, irakurle moderno eta garaikideak ere ez datoz bat dialogo horren gaiaren inguruan. Testuaren hari nagusia ez da agerikoa, eta ez da errazagoa haren batasun sakona eta esanahia behar den bezala ulertzea. Aipagarria da Rowe (1986; 1989) eta Heath (1989a; 1989b) irakasleek laurogeigarren hamarkadaren amaieran izan zuten eztabaida, baina Fedroren itzulpen berriek eta berriki argitaratutako artikuluek, hala nola Werner (2007) eta Moss (2012) irakasleenek, nabarian uzten dute lanaren batasun sakona ulertzeak arazo itzelak plazaratzen dituela oraindik. Hortaz, begien bistakoa da, gaiari eta osotasunari buruzko eztabaida puri-purian dagoenez, dialogoaren beraren interpretazioa ikuspuntu askotatik landu dutela eta Platonen irudi askotarikoak erakutsi dituztela. Fedro lan oso erreflexiboa dela kontuan hartuz gero —besteak beste idazketaren balioaz (ik. Fedro 274b-279c) gogoeta egiten baitu (baita Platonen beraren idazketaz ere)—, ulertzekoa da hainbat eskolak euren tesia defendatzeko proba pribilegiatutzat erabiltzeko izan duten joera. Ondorioa larria da, baina: zantzu bera, hau da, testu bakarra, kontrako tesiak defendatzeko erabili izan da, eta dialogoari esanahi erabat ezberdinak egotzi zaizkio; hala, platonismo esaten zaion hori ezaugarri askorekin irudikatu da. Beste era batean esanda, hermeneutika eskolek dialogoa beren interesetara moldatu dute urteetan. Norbaitek argudia lezake azaldu berri dena ez dela inondik ere arazo bat, Platonen idatz teknikaren maisutasunaren fruitua baizik. Izan ere, filosofia ez da behin betiko formula zurrun edo proposizio finko batzuen bidez transmititzen den ezagutza, baizik eta uneoro berritzen den gogoeta bizia, eta Platonen dialogoek, hain zuzen ere, dogma baten jarraipena ez, eztabaida bizi eta berritua sustatu izan dute mendeetan. Alabaina, nahiz eta filosofia, baita Platonena ere, norberaren eta besteen sinesmenak etengabe aztertzen dituen jardute bizi batekin lotuta dagoen, Filosofiaren Historiaren alorrean lan egiten dugunok ez dugu eskubiderik Akademiako burua izan zen hura gure nahieran irudikatzeko. Historialariak garen aldetik eta Platonen eta platonismoaren inPlatone: Fedro 173 guruan gogoeta egiten dugunez gero, premiazkoa zaigu idazle horren eta haren pentsamenduaren inguruan ezaugarri bateratua eta koherentea lortzen saiatzea. Are eta gehiago, kontuan hartzen badugu filosofian lehen urratsak egiten hasten diren askok interpreteen testuen bitartez jasotzen dutela Platonen inguruko lehen iritzia, eta iritzi horrek Platonen testuen irakurketa determinatzen du. Hortaz, idazle eta filosofo hartaz ari garenean, tentuz ibili behar dugu, eta geure eta Platonen irakurle diren horiekiko ardura eta erantzukizuna agertu. Arazo hori saihesten saiatzeko, funtsezkoa zaigu, lehenik eta behin, argi uztea Fedro dialogoa ez dela pentsamendu librerako gonbita. Ferrariren (1987) eta beste batzuen irakurketa proposamenetan Platon modernoa eta erakargarria irudikatzen badute ere, jakin badakigu Akademikoak maiz idatzi zuela bere lanetan erlatibismoaren ordezkariak zirenen kontra. Beraz, Fedro dialogoak pentsamolde kritiko baten alde eta elkarrizketan oinarritutako eztabaida etengabe baten aldeko mezuak erakusten baditu ere, komeni da, lehenik eta behin, egilearen jarrera eta proposamena erlatibismotik zehatz-mehatz bereiztea. Liburu honetan bertan, horrela defendatzen du Bonazzik ere (2011, xxxvxxxvi or.): Jakina, ez da komeni gauza horretatik [hau da, dialogoan azaltzen den etengabeko eztabaidarako gonbitetik] Platonen irudi sobera «ireki» bat ondorioztatzea, bere irakaskuntzak aurkitzera baino, bila aritzera gonbidatuko balu bezala. Kontrakoa baita, alegia!2 Platon erlatibismo politiko, kultural eta epistemologikoaren kontra borrokatu zen beti, eta, hori hala bada, ez daiteke ukatu, besteak beste, Ideien existentzian, arimaren hilezkortasunean eta anamnesia gauzatzeko aukeran sinesten zuela. Bestela, bere dialogoetan aurkezten den heroi berria, Sokrates alegia, ez litzateke sofista esaten zaien horiekin ezertan ezberdinduko. Dialogoak, ordea, haien eta Sokratesen nortasuna era zehatzean eta zorrotzean bereizteko saioa dira hein handi batean; hor, Sokratesen jarreraren bitartez filosofoaren eredu paradigmatikoa eskaintzen da. Sokratesen etengabeko azterketak eta haren jarrera Ideien Mundura begirakoak ez balira, bere jarduerak eszeptizismora eta erlatibismora eramango gintuzke, eta hori da, hain zuzen ere, Platonek saihestu nahi zuen arazo handietariko bat. Funtsezkoak diren oinarri hermeneutiko hauek bistatik galdu gabe, Bonazzi irakasleak dialogo zail hori ulertzeko oso baliagarria den hitzaurre argia eta sintetikoa dakar bere lanean. Horri esker, testua oso lagungarria suertatuko <sup>2</sup> Bonazzi (2011, xxxv-xxxvi or.): «Naturalmente, non si deve inferire essere da ciò un'immagine troppo «aperta» di Platone, come se il suo insegnamento invitasse piú a cercare che a trovare: tutto al contrario!» 174 Mauro Bonazzi zaie Platonen inguruan hasiberriak direnei eta dialogo hau lehen aldiz irakurtzen dutenei. Era berean, filosofo atenastarraren inguruan adituak direnenentzako eta ikerlan espezializatuago baten premia dutenentzako ere oso aproposa da haren argitalpen berria: alde batetik, liburuak testu grekoa eta itzulpena paraleloan ipintzen dituenez, irakurleak testu originalarekin lan egiteko aukera du beti; bestetik, itzulpenean zehar barreiatutako 303 oin ohar erudituek testu grekoak azaltzen dituen arazoak aztertzen dituzte eta beste adituek proposatutako irakurketa eta interpretazioak ere. Dagoeneko, platonismoaren anizkoiztasun hermeneutikoaren zenbait arriskuz aritu gara, filosofo honenganako interesa duen eta sarrera moduko edo interpretazio lagungarri baten bila dabilen hura tentuz ibili dadin iradokitzeko. Gainera, oinarri teoriko gutxi batzuk eskaini ditugu, eta Bonazzi irakaslearen lanak era zorrotzean betetzen dituela bermatu dugu. Hemendik aurrerakoan, haren analisiaren tesi nagusiak aipatuko ditugu, iruzkin honen hasieran agertu ditugun arazoak —hau da, dialogoaren gai nagusia zein den eta bere batasun sakona zertan datzan— nola konpontzen dituen ikusteko. Palinodian (ik. Fedro 243e9-257b6) edo Sokratesen bigarren hitzaldian azaltzen denaren arabera, egiazko ezagutza mota (τὸ τῆς ἀληθοῦς ἐπιστήμης γένος, 247c8) benetan existitzen den errealitatea (οὐσία ὄντως οὖσα, 247c7) —hau da, Ideiak— begiztatuz lortzen da soilik. Alabaina, zeruaren ertzaz haratago daudenez, hau da, transzendenteak direnez, gizakiei euren egoera haragiztatuan ezinezkoa zaie haiek ikustea. Hortaz, ezagutza motarik benetakoena ez dago gizakiaren eskura, hura lurrean dagoen bitartean; horrek, ordea, ez du esan nahi inolako ezagutzarik lortu ezin duenik: behin batean, gizakiaren arima gorputza den espetxe horretatik aske zegoela, jainko zerutiarren prozesio bati jarraituz, Ideiak ikusi zituen. Lurrera erori eta gorputz batean haragiztatzean, benetako errealitatea ezagutu zuela ahaztu egiten du. Hala ere, ahalez behintzat, behinola Ideiak bere ariman utzi zuen arrastoa gogoratzeko gai da, eta, alde horretatik, gogorapena ongi egiten badu, egia (berr)ezagutzeko gaitasuna izango du. Platonen arabera, ezagutzea hein handi batean gogoratzea da, eta dialektikak anamnesian ageri den prozesu gogorarazlea bultzatzeko balio du. Palinodiako eskema horri so eginez, Bonazzik Delfosko orakuluaren mandatua (ik. Fedro 229e5-6) hartzen du dialogoko gai aniztasunaren ardatz: ezagutu zeure burua (γνῶθι σαυτὸν). Hortaz, hor ageri diren gaiak ezagutzea —hala nola maitasuna, arima, mugimendua, erretorika, edertasuna, idazketa, hitzaldia (λόγος) eta arrazoimena (λόγος)—, nolabait, filosofoak bere gain hartzen duen mandatua burutzea litzake, hau da, bere burua ezagutzea. Beste era batean esanda, Platonen arabera, filosofia behinola benetako errealitateak arimetan utzi zuen ezagutza gogoratzen laguntzen duen jarduera teoriko-praktikoa denez, bere buruaren benetako natura behar den eran ulertzen duenak errealitatearen benetako ezagutza eskuratuko du. Hori da platonismoaren paPlatone: Fedro 175 radoxarik garbienetako bat: errealitatetik haraindiko errealitateen bila joateko, barne bidaia edo introspekzioa da biderik aproposena. Haragiztatzean, gizakiok pairatzen dugun ahanztura sakona baita, neurri handi batean, Platonek irakurlearen zeregina errazten du, eta arimaren naturaren inguruan nabarmen luzatzen da, Sokratesen palinodia dela medio. Era berean, gure arimaren izaera eta haragiztatzearen aurreko egoeraren ingurukoak konprenitzen baditugu, maitasunaren natura segituan ulertuko dugu. Hain zuzen ere, maitasuna arima guztiok Edertasunaren Ideiarekiko sentitzen dugun desira naturala baino ez da, baina, horren eta gure arimaren beraren egiazko nortasuna ahaztu ditugunez, lurrean gaudelarik, oro har ez gara horretaz ohartzen. Alabaina, errealitate fisikoetan, ikusmenarekin antzematen dugun edertasuna —egiazko Edertasunaren isla baino ez izanik ere— benetako edertasuna balitz bezala hartzen dugu, eta gure desirak sortzen duen energia guztia horretara bideratzen dugu. Hain zuzen ere, horretan datza filosofoaren jarreraren berezitasuna: edertasun fisikoa benetakoaren isla denez, azken honen gogorapena berreskuratzeko aukera ematen digu; filosofoa da, ordea, aukera hori behar den moduan profitatzen duen bakarra, edertasun fisikoak sortutako bulkada benetako Edertasunera bideratuta. Errealitaterik biribilenak Ideiak dira, eta haiek ematen dute soilik benetako ezagutza, gure arimaren nortasuna hobetzen dutena. Filosofoa da maitasuna zer den dakien bakarra, horren jatorria zein den badakielako eta beregan Ideiek utzitako aztarnen zantzuak kontuan hartzen dituelako, eta horregatik da era zuzenean maitatzen duen bakarra. Beraz, ez da arraroa testu horretan Platon maitasunaren inguruan mintzatu izana filosofoa irudikatzeko helburuarekin. Maitasuna da, hain zuzen ere, gizaki bat benetako errealitatearen ezagutza eskuratzen lagun dezakeen pasioa. Maitasuna (ἔρως) eta arrazoia (λόγος) ulertu eta elkarren artean lotzen dituen jarrera berezi bat baino ez da filosofia, jarrerarik zentzuzkoena, alegia. Horregatik, maitasuna eta arrazoimena gure nortasuna definitzen duten bi potentzia nagusi izanda, horren inguruan gogoeta egitea geure buruaren inguruko gogoeta egitea baino ez da. Izanak izan, esan dugunez, gizaki haragiztatuak ezin ditu Ideiak zuzenean antzeman, arima bakoitzean dauden aztarnak gogoratuta baizik. Hain zuzen ere, ezagutza diskurtsiborekin eta erretorikarekin du zerikusi nabarmena kontu horrek. Nahiz eta benetako errealitatea haraindikoa, finkoa eta aldaezina den, ezagutza beti arima batean gertatzen da. Areago, hura ezagutzeko bide bakarra oroimenarekin lotuta dago; Ideiak ezin ditugu zuzenean ezagutu, haiek behinola gure ariman utzi zuten arrastoaren bidez baizik. Hortaz, argi eduki behar dugu gizakiaren ezagutza, nahiz eta errealitate objektibo batzuetara bideratuta dagoen, subjektibotasunarekin lotuta dagoela beti. Filosofoak behin betiko ezagutza bilatzen du, baina benetako errealitatea ezin duenez zuzenean begiztatu —arrazoiketa (λόγος) eta hitzaldiak (λόγοι) erabiltzeko premia du, zeharka hura erdiesteko— eta pentsatzean, gogoratzean eta hitz egitean tronpatu egin daite176 Mauro Bonazzi keenez, bere bizia azterketari lotu behar dio beti. Gure uste eta ziurtasunen inguruan gogoeta egiteko premia dugu, ezagutza hein handi batean kontzientzia hartzea baino ez baita, hau da, zer eta nolakoak garen jakiten zorrotz saiatzea. Ez hori bakarrik: aztergai dugun dialogoan, Fedro da Sokratesen solaskidea, hitzaldiek txunditzen duten gizona, alegia. Fedroren desioa (ἔρως) hitzaldietara (λόγοι) emana dago, baina Sokratesek bizimodu filosofiko batera eraman nahi du. Beste era batera esanda: Fedrorentzat diskurtsoak dira helburua; Sokratesek, baina, hitzaldiak errealitatea eta norbere burua ezagutzera iristeko bitartekoa direla ulertarazi nahi dio. Horretarako, Fedro limurtu beharra dauka. Ezagutza beti subjektibotasunarekin erlazionatuta dagoenez —baita ezagutza filosofikoa ere—, funtsezkoa da erretorika —hau da, hitzaldien (λόγοι) eta argudioen (λόγοι) bitartez arimen desioa (ἔρως) bideratzen duen teknika—. Bizimodu filosofikoa aukeratzeko, arima batek bere desioa hitzaldi eta arrazonamendu konkretu batzuekin limurtzeko premia du, eta horregatik da hain garrantzitsua erretorikaren gaia dialogoaren bigarren zatian. Edonola ere, pertsuasioaren gaia maitasunarekin edo desirarekin batera ulertu behar da beti, eta ez hori bakarrik: filosofia limurtzearekin estu loturik badago ere, Fedro filosofo bilakatuko bada, ez da aski kanpotik limurtzea. Filosofia irakastea norbanakoa bere buruaren inguruan gogoeta egitera limurtzea da, eta gogoeta hori norberak egin behar du. Sokratesek Fedro filosofiaren bertuteaz konbentzituko balu baina azken honek Delfosko orakuluaren mandatua bere gain hartuko ez balu —hau da, introspekzioa bere kabuz egingo ez balu— edo, beste era batera esanda, Sokratesek arimaren eta errealitatearen inguruan eman dituen berriekin asebeteko balitz, orduan Sokratesen saioa kamutsa izango litzateke. Filosofia ez da edozein limurtze, baizik eta geure buruaren ezagutza bilatzera bultzatzen gaituen pertsuasioa, hau da, dialektikara bideratzen gaituena. Horra nola lotzen den Delfosko orakuluaren agindua bere garaian Trabattoni (1995) irakasleak trebetasunez aztertu zuen arimen bideratzearen (ψυχαγωγία) gaiarekin. Ezagutza beti ariman gertatzen denez eta ezagutzea gogoratzea denez, jakituria ez daiteke irakatsi testu edo hitzaldi konkretu eta kanpoko baten bidez, dogma edo arau segida zurrun bat balitz bezala. Preseski, horregatik Platonek ez zuen trataturik idatzi! Benetako ezagutza ikasten duenaren ariman idazten dena baino ez da (ik. Fedro 276a5-6) eta, horretarako, (berr)ezagutzeko introspekzioa da bide bakarra. Gainera, norbere burua ezagutzeak, barne gogoeta bizia eta autonomoa eskatzen duen aldetik, ariman benetako jakituria berridaztea dakar. Hortaz, benetako irakaspen bat bilatzen dutenek zera eduki beharko dute kontuan: idatziak izan nahiz ahozkoak izan, kanpotik datozen hitzaldiek ezin dute ezagupen garrantzitsurik eman. Izan ere, hitzaldi garrantzitsuena norbanako bakoitzak bere arimarekin gogoetan martxan jartzen duen elkarrizketa da. Beraz, Milango unibertsitatean lan egiten duen irakasle honen tesiaren arabera dialogoko gai ugariak mandatu bakar batean biltzen dira era harmoniPlatone: Fedro 177 koan: ezagutu zeure burua. Horri esker, dialogoaren gai nagusia eta bere batasun sakona era ulergarrian agertzen dira: norberak bere burua ezagutzea eta filosofian jardutea baliokideak dira; azken finean, Fedro dialogoak, beste dialogoen antzera, filosofiaren berezitasuna ezaugarritzeko helburua du, beste irakaskuntza mota batzuekin alderatuz. Egilearen tesia iruzkinduta, komeni da testuaren hondarrean datorren 16 orriko erreferentzia bibliografiko zehatz, aberats eta eguneratua aipatzea, Platonen inguruan hasiberria nahiz aditua denarentzat oso lagungarria izango baita. Azkenik, behin testuaren baliagarritasuna eta dohainak aipatuta, testu honen hasierari helduz eta iruzkina amaitzeko, Bonazzi irakaslearen lana behar den moduan txalotu nahi genuke, izan ere haren lanak merezi du eta. Gero eta gehiago, ingelesa da ikerketaren esparruan hizkuntza nagusia; beste hizkuntzetan argitaratzen diren lanei bizkarra ematea, ordea, ez da inondik ere jarrera zientifikoa, ez eta egokia ere, ikertzaile bikainen lanak alde batera utzi eta eztabaida zientifikoa ahultzen duen jokabidea baizik. ## Erreferentzia bibliografikoak - Bonazzi, Mauro (arg.) (2011), Platone: Fedro, Traduzione e cura di M. Bonazzi, Torino: Giulio Einaudi Editore. - Brisson, Luc (2004), Platon, Phèdre, Traduction, introduction et notes par L. Brisson, Paris: Flammarion. - Ferrari, Giovanni R. F. (1987), Listening to the Cicadas. A Study of Plato's «Phaedrus». Cambridge: Cambridge University Press. - Heath, Malcolm (1989a), «The Unity of Plato's Phaedrus». Oxford Studies in Ancient Philosophy 7: 151-173. - (1989b), «The Unity of the Phaedrus: A Postscript». Oxford Studies in Ancient Philosophy 7: 189-191. - Moss, Jessica (2012), «Soul-Leading: The Unity of the Phaedrus, Again». Oxford Studies in Ancient Philosophy 43: 1-23. - Rowe, Christopher J., (1986), «The Argument and Structure of Plato's Phaedrus». Proceedings of the Cambridge Philological Society 32: 106-125. - (1989), «The Unity of the Phaedrus: A Reply to Heath». Oxford Studies in Ancient Philosophy 7: 175-188. - Trabattoni, Franco (arg.) (1995), Platone: Fedro, A cura di F. Trabattoni, Milano: Bruno Mondadori. - Werner, Daniel S. (2007), «Plato's Phaedrus and the Problem of Unity». Oxford Studies in Ancient Philosophy 32: 91-137. Jonathan Lavilla de Lera Departament d'Història de la Filosofia, Estètica i Filosofia de la Cultura (Universitat de Barcelona) eta EIDOS, Hermenèutica, platonisme i modernitat
aldizkariak.v1-6-236	{ "domain": "hezkuntza", "id": "tantak_Zk.35 _2006_3", "issue": "Zk.35 _2006_", "year": "2006", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "tantak", "edition": null }	# Hego Euskal Herriko eskola-liburutegien erabilera, kudeaketa eta funtzionamendua O. Jimenez Arrieta J. F. Lukas Mujika K. Santiago Etxeberria Hezkuntzarako Ikerkuntza eta Diagnosi-Metodoen Saila Euskal Herriko Unibertsitatea Filosofia eta Hezkuntza Zientzien Fakultatea GAKO-HITZAK: Ebaluazioa, Eskola-liburutegiak, Lehen Hezkuntza, Bigarren Hezkuntza, Euskal Herria #### 1. SARRERA #### 1.1. Testuingurua Hego Euskal Herriko eskola-liburutegien ikerketa 2004-05 ikasturtean burutu da. Germán Sánchez Ruipérez Fundazioak babestu eta IDEAk —Hezkuntzarako Ebaluazioa eta Aholkularitza Institutua— gauzatu du Estatu mailako ikerlan hau. Artikulua osatzeko Las Bibliotecas escolares en España (Marchesi eta Miret, 2005) izenburupean argitaratutako liburua erabili da. Estatuko Autonomia Erkidego desberdinek parte hartu dute ikerlanean eta gure kasuan, Hego Euskal Herriko lau lurralde historikok. Orotara, Hego Euskal Herriko lau lurraldetako 24 ikastetxek parte hartu dute. Hauetako zortzi Nafarroan, Bizkaian eta Gipuzkoan seina eta lau Araban. Ikerketa honen aurretik, azken hamarkadan eginikoak hain zuzen, badira eskola-liburutegien egoeraren diagnostikoa egin eta administrazioaren esku hartzea orientatzeko egindako zenbait ikerketa. Hauen artean, honako Autonomia Erkidegoek sustatutakoak daude: Gaztela-Mantxa (Ortiz-Repiso eta Camacho, 2004), Nafarroa (Gobierno de Navarra: Dep. de Educación y Cultura, 1999) eta Katalunia (Diputación de Barcelona: Área d'Educació, 1990 eta Baró, Mañá eta Comalat, 2002) eta Estatu mailakoa berriz, 1995-96 urte bitartean eginikoa (ANABAD, FESABID eta Ministerio de Cultura, 1997). Nahiz eta eginiko ikerketek zabaltasun eta metodologia ezberdintasunak izan, guztietan ondorio berera iritsi ziren, alegia adituek oinarrizko eta kalitatezko zerbitzua eskaintzeko proposatzen dituzten eredu eta baldintzetatik oso urruti gelditzen dela Estatu espainiarreko errealitatea. Zehazkiago aipatuz, 1997an estatu mailan eginiko ikerlanera jotzen badugu, eskola-liburutegien horniduran eta funtzionamenduan hainbat hutsune antzeman zirela esan daiteke. Bide batez, honako hauek azpimarratzen dira: - Nahiz eta orokorrean liburutegiaren funtzioa betetzen duen espazio bat izan, Lehen Hezkuntzan (LH) batez ere, ez zuten gutxieneko liburutegi zerbitzua emateko behar besteko espaziorik. - Fondoetan, fikziozko eta ezagutza eta informazio dokumentuak aurkitzen ziren nahiz eta nazioarteko erakundeek aholkatzen dutena baino gutxiago izan. Desberdintasunak agertzen ziren Lehen eta Bigarren Hezkuntzakoen artean, lehenaren kalterako. - Fondoen berrikuntzarako eta eguneratzeko eta liburutegian zerbitzua eskaintzeko aurrekontu urria antzematen zen. - Nahiz eta liburutegiko arduradun funtzioak egiten dituen norbait egon, honek kudeaketa eta dinamizazio egokia egiteko ez zuen ez prestakuntza teknikorik ez eta pedagogikorik ere. - Liburutegiaren ordutegia ez zen ikastetxearentzako zerbitzu egokia emateko adinakoa. Liburutegi gehienek ordutegi finkoa bazuten ere etapa bakoitzerako desberdina zen. LHko liburutegien %40 baino gehiagok astean 10 ordu baino gutxiago izaten zuten zabalik. - Liburutegiko fondoen antolakuntzak ez zituzten katalogaziorako normalizatutako arauak jarraitzen. - Etapa bakoitzeko liburutegietako automatizazioa desberdina zen. Ahalegin nabarmena ikusi izan da katalogazioaren digitalizazioan, baina LHkoak askoz gutxiago informatizatuak daude. - Gehien erabiltzen den zerbitzua mailegua da; badira beste jarduera batzuk, informazio bilaketa, lan monografikoetarako laguntza, irakurketa sustatzeko saioak edo-eta liburutegia eta informazio iturriak erabiltzeko formazioa maiztasun gutxiagorekin agertzen direnak. - Liburutegiaren proiektua, curriculum proiektuaren baitan oso gutxitan agertzen da eta batzutan, ikastetxeko agiria izan behar zuenik ere ez zuten uste. - Ikastetxeen portzentaje handi batean, laguntza eza eta kanpoko liburutegiekin lotura falta antzematen ziren (liburutegi publikoak, irakasleentzako zentroak eta baliabideak). Emaitza hauek ikusirik, eskola-liburutegiak dauden egoera, bete beharreko oinarrizko baldintzei dagokionez behinik behin, urria zela antzematen zen. Eskola-liburutegien egoerara hurbiltzeko autonomia mailan lan ugari egin izan diren arren, espainiar Estatuko egoera bere osotasunean inork ez zuen hartu. #### Eguneratutako diagnostikorantz Testuinguru honetan, gaurkotasunezko diagnostikoaren beharra ikusi zen baina ez soilik datuak eguneratzeko baizik eta ikuspegi osatuago batetik (liburutegien erabilera, IKTen —Informazio eta Komunikazio Teknologiak— eta informazio iturri digitalen presentzia) errealitatea arakatzeko. Beraz, ondorenean aurkezten den landa-azterketaren helburua orain arte ebaluatuak izan diren funtzionamendu alderdien ikusmira bat lortzea eta gaur egunean garrantzia duten beste alderdi batzuk gehitzea da. Laburki, hauek dira egindako lanaren helburuak: - Estatu mailako eskola-liburutegien ikuspegi gaurkotua ematea eta gurera etorrita Hego Euskal Herrikoa, kontutan harturik hutsuneak dituzten alderdiak, hauen garapen potentziala edo-eta etorkizunean esku hartzeko beharra izan dezaketen zenbait alderdi. - Orain arte planteatutako ebaluazio prozedura osatzea, alegia izaera kuantitatiboa duen azterketari prozedura kualitatiboak erantsi, datuak bildu eta kontrastatzeko. - Eskola-liburutegien dinamikan, erabileran eta sorreran parte hartzen duten pertsonaiak ikerketara gehitzea: zuzendaritza taldeak, liburutegiko arduradunak, ikasleria eta irakasleria. - Ebaluaziorako irizpide berriak aintzat hartzea bereziki, ikasleek eta irakasleek egiten duten liburutegien erabilera, informazio iturri digitalen eta beste baliabide teknologikoen erabilera (hornidura, jasotako eta eskainitako formazioa, erabilerak…). #### Diagnostikoa eta gomendioa Las Bibliotecas escolares en España (Marchesi eta Miret, 2005) ikerlana egoeraren diagnostiko osatua eta gaurkotua egiteko, liburutegien funtzionamendu eta erabilera alderdiak kontutan hartzeko eta ikastetxeko jarduera pedagogikoaren baitan atxikitzeko asmoz sortu zen. Xede nagusiak, analisirako eta hausnarketarako tresna izateaz gain, esku hartzeko eremuak zehaztea eta eskola-liburutegien hobekuntzarako neurri eta ekimen berriak ahalbidetzea dira. Ikuspegi honetatik, ikerlana eskola-testuingururako laguntza bezala aurkezten da, egoeraren ikusmira gaurkotua emanez, iradokizunak eskainiz eta garapenerako bultzada emanez. Erantzukizun eta eskuduntza ezberdinetako eragileak aintzat hartu dira. Norabide honetan, hezkuntza administrazio (zentrala eta autonomikoa), ikuskaritza, pedagogia-taldeak (zuzendaritza, irakasleak, liburutegiko arduraduna), elkarte espezializatuak, fundazioak, ikerketa erakundeak eta unibertsitate mailako formazioak elkarren artean arituz eta koordinatuz, eskolaliburutegiak beharrezko dituzten tresnez hornitzeko eta informaziorako, ikasketarako, kulturarako eta formaziorako zentro bihurtzen laguntzeko bidea dela ikusi da. #### 1.2. Europako egoera Europako hainbat herrialdetako legedia aztertu ostean hauen arteko konparaketa egin zen zenbait ondoriotara iritsiz. Hauetako batzuk aurkeztuko dira. Europan aztertu diren herrialde guztietan eskola-liburutegien sustapenerako politika bat badute, nahiz eta kasuan kasuko garapen egoera eta eskolako bizitzan duen integrazio maila ezberdinak izan. Hedatuen dagoen eskola-liburutegi eredua irakaskuntza-ikaskuntza prozesua laguntzeko multimedia baliabideak dituen aretoa da. Eskola-liburutegia informazio gizartean beharrezkoak diren konpetentziak eta ikaskuntza autonomoa garatzeko beharrezko baliabidea dela uste da. Herrialde gehienetan, eskola-liburutegiak IKTen sarrerarekin, euskarri berrietan dagoen informazioa lortzeko eta informazio sareetara hurbiltzeko bidea izan dira. Kooperatiba sareen atal izaten dira eskola-liburutegiak eta funtzionamendua bermatzen duten kanpoko laguntza zerbitzuak dituzte. ## 1.3. Legedia<sup>1</sup> #### 1. taula #### Legedia eta ekimenak #### Euskal Autonomia Erkidegoa Nafarroako Foru Erkidegoa Legedia: - Otsailak 19ko Euskal eskola publikoaren legeak 1/1993, zenbait jarduera eta zerbitzu proposatzen ditu hezkuntzaren kalitatea hobetzeko konpromisoa eta lege markoa eskainiz, 4. artikuluan, e) atalean, «Hezkuntzaren helburuak erdiesteko […] euskal eskola publikoak […] ikastetxe bakoitzaren hezkuntza-proiektuari egokitutako instalazioak eta hornidurak izango ditu» zehazten da. Eskola-liburutegien funtzionamenduari dagokionez ez da honelako araurik zehaztu. (EHAA 38, 1993-02-25) - Bestalde, urriaren 1eko 228/2002 DEKRETUA, Euskal Autonomia Erkidegoko unibertsitatez kanpoko irakasle funtzionarioen lan-baldintzak arautzen dituen hitzarmena onartzen duenak bere 6. artikuluan hainbat bide irekitzen ditu: «CTP edo PBT-ak (Plangintza Batzorde Teknikoa) ikastetxeetan zenbait lanpostu berri sortzea aztertuko du (eskolaz kanpoko jardueren dinamizatzailea, Zuzendaritzari laguntza, IKT arduraduna, liburutegiko arduraduna, kirol jardueren arduraduna…). […] hezkuntza administrazioak lanpostu hauek betetzeko konpromisoa hartzen du ikastetxe bakoitzean, baliabide pertsonalen arabera» (EHAA 204, 2002-11-25). - Eskola-liburutegiak ez dira liburutegi autonomikoen sisteman sartzen, baina etorkizunean aurrera eramandako ekimenak direla eta loturak egiteko aukerak daude. - Nafarroako Liburutegi Sistema arautzen duen 32/2002 foru legeak honela defi nitzen du eskolaliburutegia: «Eskolako liburutegiak oinarrizko baliabide-zentroak dira, ikastetxe bakoitzaren hezkuntza eta curriculum proiektuetan erabat txertatuak, eta informazio zerbitzu aktiboa ere badira, betekizun funtsezkoa duena ikasleen ikasketekin, irakaskuntza lanekin eta ikastetxearen gizarte eta kultura ingurunearekin loturik». Gaineratzen du, «Hezkuntza sistemari buruzko urriaren 3ko 1/1990 Lege Organikoak ezartzen du ikastetxe guztietan egon behar dela liburutegi bat, irakaskuntzaren parte bezala, ikasle eta irakasleei irekia eta foru legeak emandako eginkizunak betetzeko behar adinako baliabide dokumentalak, tokiaren aldetikoak zein langileenak izanen dituena» (32/2002 Foru Legea, NAO 142, - Liburutegi publikoen eta eskolakoen arteko harremana ere arautzen du (32/2002 Foru Legea, NAO 142, 2002-11-25): 2002-11-25). - a. «Liburutegi publikoek laguntza emanen diete eskola liburutegiei liburutegien arteko maileguaren bitartez. Halaber, aholkularitza teknikoa, era biltzaileentzako prestakuntza, eta elka rren arteko programetan parte hartze ko aukera ere emanen diete». - b. «Nafarroako liburutegi publikoen sistemaren eta Foru Komunitateko eskola liburutegien eta irakasleei laguntzeko zentroen arteko harremanak hitzarmen bidez ezarri eta erregelamenduz garatuko dira». - Liburutegiak eskaini beharreko baliabide pertsonal eta zerbitzuak: ikastetxeetako antolakuntza eta funtzionamendu arauen bitartez erregulatzen dira. Eskola-liburutegiari dagokionez jasotzen diren erreferentziak: «Arlo guztietako programazioek eskola liburutegiko baliabideen erabilerari buruzko atal bat izanen dute» (172/2004 Foru Agindua, NAO 91/2004, 2004-7-30). <sup>1</sup> Legediaren inguruko zehaztasun gehiago A. Marchesik eta I. Miretek eginiko liburuan eta argitaratzeko bidean dagoen beste artikulu batean aurki daitezke. #### Ekimenak: - Hezkuntza Saila: ikastetxe bakoitzak baliabideen, beharren eta zerbitzuaren balorazioaren arabera antolatzen du eskola-liburutegia. - Ez dago eskola-liburutegientzako diru-partida zehatzik, ikastetxe bakoitzak funtzionamendurako edo ekipamendurako jasotzen duen diru-partidatik antolatzen du. - Ikastetxeen gain dago fondoak eskuratzeko ardura ekonomikoa. - ACEX (Actividades Complementarias y Extraescolares) Programak eta ondoren egin diren deialdiek, eskola-liburutegien proiektuak egitea ahalbidetu du. - 1995-1996 urtean Bizkaian egindako esperientzia pilotuaren hedapena. - ACEX (Actividades Complementarias y Extraescolares) Programak eta ondoren egin diren deialdiek, eskola-liburutegien proiektuak egitea ahalbidetu du. - 1997: deialdi publikoa HH, LH eta DBHrako. - 1998tik aurrera proiektuaren arduradunaren tzako eta parte hartzen duten irakasleentzako derrigorrezkoa da formazio ikastaroetara joatea. - Formazio plan pilotuak, 240 orduko ikastaroak eskaintzen ditu 2 urtetan burutzekoak. - 1998an eskola-liburutegien onurarako formazio eskaintza eta Abies programa zabaltzeko aukerak eman ziren. - 1999an, Berrikuntza Pedagogikorako Zerbitzuak eskola-liburutegiak hobetzeko errealitatea ezagutzeko diagnosia egin zuen (Gobierno de Navarra: Departamento de Educación y Cultura, 1999). - 2000. urteko martxoak 27an, Foru Parlamentuak eskola-liburutegien berrikuntzarako plana onartu zuen. - 2001ean, Nafarroako Parlamentuko Hezkuntza eta Kultura Batzordeak, ira kurketa sustatzeko plana osatzen du Lehen eta Bigarren Hezkuntzarako Prin tzipioetako bat honako hau dugu: «Eskola-liburutegia beharrezko tresna da irakurketa planak arrakasta izateko. Ikastetxeko irakasleek ongi antolatua eta dinamizatua egon behar du» (583/2002 Ebazpena eta 527/2002 Ebazpena, NAO 110, 2002-09-11). ## 2. METODOLOGIA Ebaluazio eredua ondoko elementu hauek osatzen dute: - —Eskola-liburutegien funtzionamenduan eragiten duten aldagai multzoak biltzen dituen dimentsioen ezarpena: liburutegiaren funtzionamenduaren ikusmira deskriptiboa izateko aldagaiekin (instalakuntzak eta ekipamendua, bilduma, pertsonala, kudeaketa eta funtzionamendua) batera erabilerari, balorazioei eta erabiltzaileen asebetetzeari dagozkion aldagaiak. - —Liburutegien kudeaketan, dinamizazioan eta erabileran parte hartzen eragileen ikuspegiaren bilketa: zuzendaritza taldeak, liburutegiko arduradunak, irakasleria eta ikasleria. - —Datu kuantitatiboak lortzeko tresna aproposak (berariazko galderasortak) erabiltzea batetik eta datu kualitatiboak eskuratzeko prozedurak (behaketa sistematikoa eta elkarrizketa) bestetik. Ondorengo taulak laburtzen digu aitzinean aipatutako elementuen arteko lotura: #### 2. taula #### Ebaluazio eredua \| \| Zuzendaritza<br>Taldeak \| Arduradunak \| Irakasleria \| Ikasleria \| Kanpo-behatzaileak \| \|--------------------------------------------\|-------------------------\|-------------\|-------------\|-----------\|--------------------\| \| Ikastetxeko liburutegia \| \| \| \| \| \| \| Ekipamendua, instalakuntzak eta teknologia \| \| \| \| \| \| \| Bilduma \| \| \| \| \| \| \| Pertsonala \| \| \| \| \| \| \| Kudeaketa eta funtzionamendua \| \| \| \| \| \| \| Erabilera eta erabiltzaileak \| \| \| \| \| \| \| Balorazioak \| \| \| \| \| \| #### 2.1. Dimentsioak Aurreko taulan ikus daitekeenez, zazpi dimentsioz osatutako ebaluazioa da bakoitzak bere berariazko ebaluazio irizpideak biltzen dituelarik. Artikulu honetan zazpi dimentsio hauetatik azken hirurak aztertu dira, hala nola, Kudeaketa eta funtzionamendua; Erabilera eta erabiltzaileak eta Balorazioak. - I. Kudeaketa eta funtzionamendua: Aurrekontua (kopuruak, ekarpen ekonomikoak egiten dituzten erakundeak, kudeaketa sistema eta arduraduna). Ordutegia (eskola-orduetako eta hauetatik kanpoko irekitako uneak, astean irekitako orduak, ikasleentzako ordutegi modalitatea). Arduradunaren eta irakasleen arteko koordinazioa. Beste liburutegi eta dokumentazio zentroekin harremana. Hezkuntza-komunitatearen parte hartzea. Ebaluazioa eta estatistika. - II. Erabilera eta erabiltzaileak: Ikasleen bisitaldiak (maiztasuna, uneak eta modalitatea). Irakasleen bisitaldiak (maiztasuna eta modalitatea). Zerbitzu orokorrak eta informazio zerbitzuak. Eskainitako eta erabilitako berariazko programak. Ikasleek burutzen di- tuzten jarduerak. Irakasleek burutzen dituzten jarduerak. Eskolaorduetan eta hauetatik kanpo egiten diren jarduerak. Ikasleek eskola-liburutegiaren erabileraren inguruan izandako formazioa. Erabilera sustatzeko estrategiak (irakasleek erabilitako estrategiak, ikasleek erabiltzen dituzten estrategiak, arduradunaren hautematea). Liburutegiaren eta bertako materialaren zabalkunderako estrategiak. III. Balorazioak: Liburutegiak betetzen dituen funtzioekiko asebetetze maila(oinarrizko lorpenak). Hezkuntza-komunitateak ematen dion garrantzia. Hobekuntza desiratuak. #### 2.2. Eragileak Ebaluazioan parte hartu duten eragileak hauek izan dira: - —Zuzendaritza Taldea, ikastetxeko arduraduna eta lan-programa ezberdinen sustatzailea den aldetik. - —Liburutegiko arduraduna, liburutegiko kudeatzailea eta dinamizatzailea delako. - —Irakasleria, liburutegiko erabiltzailea eta planifikazio, kudeaketa eta dinamizazioko parte hartzailea den neurrian. - —Ikasleria, erabiltzailea eta kudeaketarekin eta dinamizazioarekin zerikusia duten jardueretako parte hartzailea delako: Lehen Hezkuntzako 4. eta 6. mailakoak eta Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzako 3 mailakoak eta Batxilergoko 2. mailakoak. #### 2.3. Tresnak Datuak jarraian azaltzen diren zazpi ebaluazio-tresna bidez jaso dira: - —Bost berariazko galdera-sorta: - Zuzendaritza Taldearentzako. - Liburutegiko arduradunarentzako. - Irakasleriarentzako. - Lehen Hezkuntzako ikasleentzako. - Bigarren Hezkuntzako ikasleentzako. - —Zuzendaritza Taldea elkarrizketatzeko protokoloa, hainbat aldagai deskribatzaileren kontrastea egiteko proposatua eta erabilera eta liburutegiaren errendimenduari buruzko balorazioa ezagutzeko. - —Behaketa sistematikoa egiteko protokoloa, instalakuntza, ekipamendu, teknologia eta bildumaren deskribapena egiteko aldagaietan oinarritua. #### 2.4. Datu teknikoak Hauek dira azterlan honetako datu teknikoak: - Lagina: 24 ikastetxe; 197 irakasle eta probintzia eta ikasmaila ezberdinetako Lehen Hezkuntzako 225 eta Bigarren Hezkuntzako 515 ikasle. - Datak: tresnen proba pilotua (2004ko ekaina); datu bilketa (2004ko azaroa). - Eremu geografikoa: Hego Euskal Herria. - Ikastetxe mota: publikoak (LH eta BH) eta kontzertatu/pribatuak. - —Ebaluazio-tresnak: - Zuzendaritza Taldeari elkarrizketa (ikastetxeko bat). - Zuzendaritza Taldearentzako galdera-sorta (ikastetxeko bat). - Liburutegiko arduradunarentzako galdera-sorta (ikastetxeko bat). - Irakasleentzako galdera-sorta (ziklo eta mintegi guztietakoak). - Ikasleentzako galdera-sorta (ikasmailaren arabera). - Behaketa protokoloa (ikastetxeko bat). #### 3. EMAITZAK Aurreko atalean azaldu den moduan, azterketa honetan Hego Euskal Herriko lau lurralde historikoetako ikastetxeek parte hartu dute. Baina lagin hau, Estatu osoan egindako azterketaren zati bat besterik ez da. Horrek esan nahi duena zera da: Hego Euskal Herriko datuak izateaz gain, Estatu osoan lortutako emaitzak ere baditugula. Beraz, nahiz eta gure azterketan gure testuinguruan gertatutakoa azaldu, lortutako emaitzak Estatukoekin alderatzerakoan desberdinak direnean, diferentzia hauek aipatuko ditugu. #### 3.1 Kudeaketa eta funtzionamendua #### 3.1.1. Aurrekontua Lehen grafikoan ikus daitekeen bezala, %40 inguruan, ikastetxeek aurrekontu finkorik ez dutela adierazten dute. Dutenen artean aldiz, ia %20ak 300 € baino gutxiago dutela adierazten dute. Beste %25ak 300 € eta 700 € arteko aurrekontua dutela baieztatzen dute. Gainontzeko %20ak aldiz, 700 €tik gorako aurrekontua dute. Erraz antzeman daitekeen moduan, diru kopuru hauek eskasak dira eskola-liburutegiak ongi hornituak izateko. Era berean, azken hiru urte hauetan ia aldaketarik ez dela eman beha daiteke. ![](_page_9_Figure_0.jpeg) Aurrekontuak Liburutegiko arduradunei aurrekontuaren iturriari buruz galdetu zaienen, ia erdiak nondik zetorren ez zekiela adierazi du. Ezagutzen dutenen artean 2. grafikoan azaltzen dira emandako erantzunak. Estatuan lortutako datuekin alderatuz gero, ikus daiteke bi kasuetan diru-iturri nagusiena ikastetxea bera dela, baina Hego Euskal Herriko ikastetxeen kasuan, erkidegoek eta udalek eskaintzen dutena Estatukoa baino zertxobait gehiago da. Aurrekontuen kudeaketari dagokionez, lautik hirutan (%76,5) zuzendaritza taldeak berak egiten du eta gainontzekoan liburutegiko arduradunak. ![](_page_9_Figure_4.jpeg) Aurrekontuen iturria #### 3.1.2. Ordutegia Hirugarren grafikoan ikus daitekeen bezala, liburutegiak eskola orduetan irekiak egoten dira (%82,4). Eskola bukatu ondoren ere, ikastetxeen %41,2ak zabalik mantentzen ditu. Era berean, jolas garaian eta jatorduetan hirutik bat irekita egoten da. Emaitza hauek ez datoz bat Espainia mailan lortutakoekin. Hauetan, jolas orduetan bitik bat irekita egoten den bitartean, jatorduetan %16,1 besterik ez. ![](_page_10_Figure_2.jpeg) Irekiera garaiak Astean zehar liburutegiak zenbat ordutan irekita dauden jakiteko 4. grafikora jo behar dugu. Ikus daitekeen bezala, ikastetxeen arteko desberdintasunak handiak dira. Ehuneko 35ak bost ordu edo gutxiago bakarrik irekitzen du liburutegia. Bestalde ia bitik batek 11 ordu baino gehiagotan du zabalik liburutegia eta %29ak 20 ordu baino gehiago. ![](_page_10_Figure_5.jpeg) 4. grafikoa Zabalik dagoen ordu kopurua #### 3.1.3. Ebaluazioa Ikastetxeen ehuneko oso handiak (%64,7k) ez du liburutegien inongo ebaluaziorik egiten. #### 3.1.4. Koordinazioa Irakasle eta liburutegiko arduradunen arabera, beraien arteko koordinazioa oso eskasa da. Koordinazio eza gainera bi norabideetan ematen da: bata, irakasleriak liburutegiaren dinamikan parte hartzen ez duelako eta bestea, irakasleek dituzten premiak arduradunari zehazten ez bazaizkie, honek elkarlana ez duela bultzatzen onartzen du. Bosgarren grafikoan ikus daitekeen bezala, ebaluatu diren irizpide gehienetan ez da %30era iristen. Gainera lortutako emaitzak Estatu mailan lortutakoekin alderatuz gero, emaitzak baxuagoak dira, nahiz eta diferentziak oso nabarmenak ez izan. Halere, bitxikeria gisa zera aipa daiteke: galderak erantzun dituzten bi taldeek (arduradunek eta irakasleek alegia) bere ardurako gaia izan denean, besteak baino gutxiago lagundu dutela koordinazioan pentsatzen du. ![](_page_11_Figure_6.jpeg) Arduradun eta irakasleen arteko koordinazioa (baiezko erantzunen ehunekoa) #### 3.1.5. Hezkuntza komunitatearen partaidetza Seigarren grafikoan beha daitekeen moduan, irakasleak dira batez ere liburutegiaren kudeaketan parte hartzen dutenak (%70.6). Ikasleen partaidetza aldiz, oso baxua da (%5,9). Gainontzekoen partaidetza ere baxua da. ![](_page_12_Figure_0.jpeg) Taldeen partaidetza (%) ### 3.1.6. Harremanak beste liburutegiekin Eskola-liburutegiek beste liburutegiekin dituzten harremanak baxuak edo oso baxuak direla baiezta daiteke. Erlazioa dagoenean, gehienetan inguruko liburutegi publikoarekin izaten da (%29,4) eta gutxiago Berritzeguneekin (%17,6) eta beste eskola-liburutegiekin (%17,6). Bestalde, dokumentazio eta artxibo guneekin eta liburutegi-sareekin dauzkaten harremanak hutsalak dira. ![](_page_12_Figure_4.jpeg) Eskolako liburutegiek zein erakunderekin elkarlana egiten duten (%) Liburutegi publikoekin batera elkarlanean zein lan egiten dituzten galdetu zitzaienean, %53ak erantzun gabe utzi zuen. Hurrengo grafikoan (8.a) ikus daitekeen bezala, eskola-liburutegiko arduradunek liburutegi publikoko arduradunekin formazio eta aholkularitza jarduerak izaten dituzte (%35,3). Estatuko datuekin alderatuz gero, diferentzia nabarmena da, han %11 baita jarduera honen balioa. Gainontzekoan, gutxi batzuk ikasleekin bisitak egiten dituzte (%17,6) eta material maileguak (%11,8). Hortik aurrera ez dago beste erlaziorik bi erakundeen artean. Emaitza hauek Estatuan azaldutakoaren antzekoak dira. ![](_page_13_Figure_1.jpeg) Liburutegi publikoarekin batera egindako jarduerak (%) ### 3.2. Erabilera eta erabiltzaileak Atal honetan, eskola-liburutegiek erabiltzaileentzat eskaini dezaketena azalduko da. Horretarako, besteak beste, bere baliabideak eta antolaketa aztertuko dira. Zentzu horretan, zerbitzu orokorrak, informazio zerbitzuak, maileguak eta liburutegiak antolatzen dituen programak izan dira ebaluazio atal honen ardatzak. Gero, irakasleek eta ikasleek egiten duten liburutegiaren erabilera analizatu da: bisiten maiztasuna eta momentuak, egiten diren jarduera motak, liburutegian jarduteko jasotako prestakuntza, liburutegia erabiltzeko erabiltzen diren estrategiak eta abar. ### 3.2.1. Zerbitzu orokorrak Hego Euskal Herriko eskola-liburutegiek, Estatuko gainontzeko liburutegien gisa inprimatutako materialen kontsulta aretoan eta gelara maileguan eramateko zerbitzuak eskaintzen dituzte eta zehazki, hauek dira erabilienak. Hala ere, norbere etxera maileguan eramateko aukera, Espainian ikastetxeen %73,2ak eskaintzen duen bitartean, gurean %47,1ak besterik ez (ikus 9. grafikoa). Beraz, datu kaskarra hau ere. Dena dela, bada pozik egoteko daturik. Hego Euskal Herriko liburutegien %41,2k norbere lanak egiteko ordenagailuak eskaintzen dituen bitartean, Espainian ez da erdira iristen (%20,3). Era berean Espainian internetera sarrera eskola-liburutegien %28ak bakarrik eskaintzen duen bitartean, Hego Euskal Herriko eskola-liburutegien %52,9ak du aukera hori. Gainontzeko alderdietan ez da inongo alderik antzeman. 22 TANTAK, 35, 2006, 9-44 orr. ![](_page_14_Figure_0.jpeg) Eskainitako zerbitzu orokorrak (ikastetxeen %) ### 3.2.2. Informazio zerbitzuak Ehuneko 58,8ak galdera hau ez erantzutea esanguratsua izan da. Ondoko grafikoan ikus daitekeen bezala bat bera ere ez da iristen %30era. Lau ikastetxeetatik baten, berrien buletina eta aldizkarien laburpenak prestatzen dira. Eskainitako gainontzeko informazio zerbitzuen ehunekoak hutsaren hurrengoak dira. ![](_page_14_Figure_4.jpeg) Eskainitako informazio zerbitzuak (ikastetxeen %) Irakasleek diotenaren arabera, zerbitzu hauek ez dituzte ia erabiltzen (besteak beste ez direlako eskaintzen). Baina hala ere, zenbaitetan erabilpenaren ehunekoa eskainitakoaren azpitik gelditzen da. Beraz, egoteak ez du ziurtatzen bere erabilera. #### 3.2.3. Mailegua Ikasle, irakasle eta liburutegietako arduradunek emandako erantzunak alderatu eta gero, antzeman daiteke mailegu zerbitzua dela hedatuena eta erabiliena. Mailegu mota desberdinak (gelakoa, banakakoa, e.a.) ikastetxeen ehuneko handi batean eskaintzen dira. ## 3.2.4. Prestakuntza programak Aipatutako zerbitzu orokorraz gain, eskola-liburutegiek zer-nolako prestakuntza programak eskaintzen dituzten jakin nahi izan da: irakurketa ohiturak sustatzeko, informazio iturrien erabileran prestatzeko, bitarteko digitalak erabiltzeko, e.a. Kasu honetan, Hego Euskal Herriko datuak Espainiakoekin alderatuz gero, okerxeago gaudela antzeman daiteke. Hiru ikastetxetatik bik (%35,3) ez duela inongo jarduera plangintzarik egin onartu du. Emaitza zerbait baxuagoa da Espainiaren kasuan (%30). Hala ere, irakurketa azturak sustatzeko jarduerei buruz galdetu zaienean diferentzia nabarmenagoa da. Espainian, bi ikastetxetatik batek (%51) honelako jarduerak antolatzen dituen bitartean, gure testuinguruan hirutik batek bakarrik (%35,3). ![](_page_15_Figure_5.jpeg) Liburutegiak antolatutako prestakuntza programak (ikastetxeen %) Aurreko datu guztiak aztertu ondoren garbi gelditzen da, eskola-liburutegien ardura nagusia oinarrizkoak diren zerbitzu minimoak betetzea dela (ireki, maileguak, kontsulten arreta, e.a). Baliabide urritasunak liburutegirako garrantzitsuak izan daitezkeen beste alderdien prestakuntza programak eskaintzea ez du ahabidetzen. Irakasleek erabilitako programei dagokionez, 12. grafikoan azaltzen dira beraiek emandako erantzunak. Ikus daitekeen bezala, irakasleek gehien parte hartzen duten programa irakurketa azturak sustatzekoa da (%43). Ondoren, liburutegiaren eta bere materialen erabilerarekin erlazionatutako programa gelditzen da (%35) eta, azkenik, teknologia berriak eta dokumentu elektronikoen erabilera ikasteko programa (%13,%). 24 TANTAK, 35, 2006, 9-44 orr. ![](_page_16_Figure_0.jpeg) Irakasleen partehartzea bere ikasleekin liburutegiak antolatutako programetan (ikastetxeen %) Ikasleek diotenari so egiten badiogu, lortutako emaitzak oraindik ezkorragoak dira, bai hemen eta baita Espainiako kasuan ere. Ikasleek diotenaren arabera, beraien partaidetza liburutegiek antolatutako programetan oso eskasa da. Gehienek, ia inoiz ez dutela parte hartzen horrelakoetan diote. Egia bada ere, honelako programak antolatzeko ikastetxe gutxik ditu bitartekoak; ikasleek emandako erantzunen arabera, eskaintzen dena baino gutxiago erabiltzen dutela dirudi. #### 3.2.5. Eskolaz kanpoko orduetan eskaintzen den zerbitzua Ikastetxeen %59ak liburutegia eskolaz kanpoko orduetan irekitzen du. Ordu hauetan egiten diren jarduerak honako hauek dira: dokumentuak kontsultatu, gelan irakurri, etxerako lanak egin, ikasi eta mailegua gauzatu. Jarduera hauek eskolako orduetan egiten diren berberak dira. #### 3.2.6. Ikasleen bisitak Orokorrean, bai Lehen Hezkuntzako ikasleek eta baita Bigarrenekoek ere, liburutegira gutxi joaten direla onartzen dute. Hala ere, ondoren ikasleen bisiten momentuak, maiztasunak, e.a. zehazten dira. Ikasleen liburutegiko bisiten maiztasuna eskasa da. Gainera ikasle eta irakasle asko dira liburutegira inoiz joaten ez direla esaten dutenak. Lehen Hezkuntzako ikasleen kasuan %13 den bitartean, Bigarren Hezkuntzakoa %26 da. Irakasleen kasuan ehuneko hauek handiagoak dira (%50 ingurukoak). Edozein kasutan, emaitza hauek Espainian emandakoen antzekoak dira. Liburutegira zein unetan joaten diren aztertzen baldin badugu, harrigarria den lehenengo gauza zera da: ikasleen %31ak, eskola orduetan ez dela inoiz joaten adierazi du. Era berean, eskolaz kanpoko orduetan, liburutegiaren erabilera eskasa da (%9,5). ![](_page_17_Figure_0.jpeg) 13. grafikoa Erabileraren momentuak Ondorengo grafikoak (14.ak) Bigarren Hezkuntzako ikasleek zein momentutan eta zenbat erabiltzen duten liburutegia azaltzen du. Ikus daitekeen bezala, berriz ere liburutegiaren erabilera eskasa da. Ikasleek diotenaren arabera, hirutik batek ez du inoiz erabiltzen liburutegia eskola orduetan. Dena dela, Espainiako datuekin alderatuz gero, hobeto gaudela esan genezake, han ehuneko 56ra iristen baita. Bestalde, Espainiako datuen arabera, ikasleen erdiak ez du liburutegia erabiltzen jolas orduetan edota jatorduetan. Ehuneko hau handixeagoa da Hego Euskal Herriko ikastetxeetan (%63,3). Azkenik, eta honetan ez dago desberdintasunik, ikasleen %70ak ez du inoiz erabiltzen liburutegia eskolaz kanpoko orduetan. ![](_page_17_Figure_3.jpeg) 14. grafikoa Erabilera momentuak Oso garbi antzeman daiteken bezala aurreko grafikoan, Hego Euskal Herriko ikastetxeetako Bigarren Hezkuntzako ikasleek batez ere eskolako orduetan erabiltzen dute liburutegia (erabiltzen duten ikasleen kasuan). Gainontzeko orduetan eskolako liburutegiaren erabilera oso urria da. #### 3.2.7. Ikasleen jarduerak Ikasleek egiten duten liburutegiaren erabilera ohikoa da: kontsulta, irakurketa, ikasi eta mailegua. Erabilera sustatzeko jarduerak edo informazio iturri digitalen erabilera eskasa da. Ikuspegi hau, bai liburutegiko arduradunek eta baita ikasleek ere eskaini dute. Liburutegiko arduradunek emandako erantzunen arabera ikasleek honako jarduera hauek burutzen dituzte bertan: gelan dokumentuak kontsultatu (%58), liburutegi-gelan irakurri (%57), etxerako lanak eta ikasi (%44) eta maileguak gauzatu (%40). Gainontzeko jarduerak (programatutako jarduerak —ipuin kontalariak, liburu-egileekin elkarrizketak, eta abar—, interneten ibili, ikus-entzunezko materialak miatu...) oso gutxi egiten dira, %15en inguruan edo azpitik. Arduradunek duten ikuspegiaren antzekoa ikasleek ere baieztatu dute. Beraien ustez, liburutegian gehien egiten dituzten jarduerak materialen kontsulta, irakurketa, mailegua, etxerako lanak eta ikastea dira. Emaitza berberak lortu dira Espainia mailan ere, baina han gertatu ez den bezala, ikasleen herenak (%29,4) liburutegian bere eskolako lanak egiteko interneten kontsultak egiten dituela esaten du. ![](_page_18_Figure_5.jpeg) Ikasleek liburutegian burutzen dituzten jarduerak (ikasleen %) #### 3.2.8. Liburutegien erabilera ikasgaien arabera Ikasleek emandako erantzunen arabera, liburutegia gehien bisitatzen den ikasgaietan honako hauek dira: Hizkuntza eta Literatura eta Gizarte Zientziak, Geografia eta Historia (nahiz eta kasu gehienetan %50era ez iritsi). Beste batzuk, erabilera ertainean azaltzen dira: Natur Zientziak eta Atzerriko Hizkuntza. Gainontzeko ikasgaietan berriz, ez dute %16a gainditzen. Emaitza hauek hala ere, Espainian lortutakoak baino zertxobait altuagoak dira. Joera hau ikasgai guztietan antzeman da. ![](_page_19_Figure_2.jpeg) Liburutegien erabilera ikasgaien arabera (ikasleen %) #### 3.2.9. Ikasleen ustez jaso duten prestakuntza Bisiten maiztasuna eta uneak, egiten dituzten jarduerak liburutegira hurbiltzen direnean eta ikasgaien araberako erabilera galdetzeaz gain, ikasleei zein izan den beraien ustez jaso duten prestakuntza bertan jarduteko galdetu zaie. Zentzu honetan ere, liburuak eta beste materialak zer-nola ordenatuak dauden liburutegian, katalogoa nola erabiltzen den ba ote dakiten eta abar galdetu zaie. Autonomiari buruz galdetu zaienean, ondoko 17. eta 18. grafikoetan ikus daitekeen bezala emaitzak desberdinak dira. Lehen Hezkuntzako ikasleek diotenaren arabera hirutik batek bertako katalogoa erabiltzen badaki, hirutik bik onartzen dute erakutsi egin dietela liburutegia erabiltzen, lautik hiruk badaki nola dauden ordenatuak liburuak eta beste materialak eta %93k badaki hiztegia eta entziklopedia erabiltzen. Emaitza hauek Espainia mailan lortutakoen parekoak dira. 28 TANTAK, 35, 2006, 9-44 orr. ![](_page_20_Figure_0.jpeg) Lehen Hezkuntzako ikasleen ustezko autonomia Bigarren Hezkuntzako ikasleek emandako erantzunei so eginez gero zera ikus dezakegu: ikasleen %37,1ak badaki liburutegiko katalogoa erabiltzen, ia erdia berarentzat interesgarriak izan daitezkeen nobedadeetaz jakinaren gainean dago, %70 inguruan materialak nola ordenatuak dauden badaki eta liburutegiko arduradunari laguntza eskatzen dio premia duenean. Azkenik, %68,7ak badaki nola gauzatu behar den mailegua. ![](_page_20_Figure_3.jpeg) Bigarren Hezkuntzako ikasleen ustezko autonomia Azkenik, informazio iturri desberdinak erabiltzeko duten gaitasunei buruz galdetu zaie ikasleei. Garbi azaldu behar dugu, lan honetan, ikasleek diotena jaso dugula eta ez benetan beraiek dituzten konpetentziak. Ondoko grafikoan (19.ean) ikus daitekeen bezala, Bigarren Hezkuntzako ikasleek diotenaren arabera lautik hiruk badaki hiztegiak eta entziklopediak erabiltzen informazioa ateratzeko eta gutxi gora-behera erdiak bilatzaileak eta interneten nabigatzen badaki. Internetako entziklopediak erabiltzen %40ak dakiela dio eta posta elektronikoa %34,2ak. Bibliografiak eta gomendatutako liburuen zerrenda lautik batek bakarrik ezagutzen dituela dio eta azkenik, bostetik batek onartzen du katalogoak eta artxibategiak ezagutzen dituela. Edozein kasutan, emaitza hauek baxuak dira Bigarren Hezkuntzako ikasleak direla kontutan hartzen baldin badugu. Gainera Espainiako datuekin alderatuz gero, paperezko hiztegi eta entziklopedien erabilera kenduta, beste guztietan nahikoa nabarmen azpitik gelditzen dira. ![](_page_21_Figure_1.jpeg) Bigarren Hezkuntzakoek erabiltzen dakizkiten informazio iturriak (ikasleen %) #### 3.2.10. Irakasleek egiten duten erabilera Azterketa honetan jakin nahi izan da ikasleekin ez daudenean irakasleek noiz, nola eta zertarako erabiltzen duten liburutegia. Egia esan lortutako datuak harrigarri xamarrak suertatu dira. ![](_page_21_Figure_5.jpeg) 20. grafikoa Irakasleek zein maiztasunez joaten diren liburutegira irakasgaiarekin erlazionatutako kontsultak egiteko (irakasleen %) Aurreko grafikoan beha daitekeen moduan irakasleek oso gutxi erabiltzen dute liburutegia beraien irakasgaiarekin erlazionatutako kontsultak egiteko. Hiru irakasletik batek ia inoiz ez dela liburutegira joaten onartzen du. Eta beste %17a hiru hilabetetik behin, eskasa hau ere. Gainontzekoen artean, hilean behin lautik batek, eta beste batek astean behin. Ondoren galdetu zitzaien zein jarduera burutzen dituzten bertan. Ondoko grafikoan antzeman daitekeen moduan, irakasleriak, bere irakaste eta planifikaziorako lan gutxi egiten du liburutegian. ![](_page_22_Figure_2.jpeg) Irakasleek, ikaslerik gabe, beraien irakasgaiarekin erlazionatuta burutzen dituzten jarduerak Grafikoan beha daitekeenez, ebaluatutako jardueren artean, bat bera ere ez da %25era iristen. Irakasleen laurdenak, gelako mailegua, bilerak eta elkarrizketak, irakurri, Interneten nabigatu eta horrelakoak egiten ditu. Gainontzeko jarduera gehienak berriz oso ehuneko eskasean ematen dira. Emaitza hauek Espainian ateratakoen antzekoak dira. Irakasleen portzentaje handiak (%70,6) eskolak emateko erabiltzen duen bitartekorik onartuena testu liburua dela baieztatzen du. Hala ere, ehuneko handiak ere (%62,4) ikasgelan informazio iturri askotarikoak erabiltzen dituela esaten du. Edozein kasutan, zuzenean ikasleak jardueraren bat liburutegian burutu behar duenean lortutako ehunekoak askoz ere baxuagoak dira (gehienetan irakasleen erdiak baino gutxiagok erabiltzen ditu): informazioa bilatzea (%46,4), ikerketa lanak (29,7), eta abar. ![](_page_23_Figure_0.jpeg) Irakasleriak ikasgelan erabiltzen dituen estrategiak liburutegiaren erabilera sustatzeko Liburutegia eskola orduetan ikasleekin bisitatzea (bai bertan eskolak emanez edo ikasleek bere kabuz joan daitezen) oraindik ere proportzio eskasagoan ematen dira: eskola orduetan liburutegira joateko aukera erraztea (%22,2) edo ikasleekin lan egin liburutegian (%13,5). Datu esanguratsuen artean honako hau ere legoke: irakasleen ia ehuneko 70ak ez die informazio iturri desberdinak erabiltzen erakusten bere ikasleei. Dena dela emaitza guzti hauek Espainia mailan lortutakoaren parekoak dira. Antzeko galderak egin zaizkienean ikasleei, hau da, beraien ustez zein neurriraino ondoko estrategia hauek erabiltzen diren beraien eskola orduetan, ikuspegia oraindik ere negatiboagoa da. Ikus bestela 23. grafikoa. ![](_page_23_Figure_6.jpeg) Bigarren Hezkuntzako ikasleen ustez ikasgelan erabiltzen diren estrategiak Ikus daitekeen bezala, ikasleek diotenaren arabera, liburutegiaren erabilera sustatzeko estrategiak oso eskasak dira (irakasleek diotena baino eskasagoak), nahiz eta Espainiako maila berean egon. Lau ikasletik batek bakarrik dio liburutegiko materialak ikasgelan erabiltzen dituztela. Ehuneko 80ak baino gehiagok onartzen duenaren arabera, ez dizkiete liburutegiko liburuak irakurtzea proposatzen ez eta informazioa bilatzeko liburutegira joatea ere. ### 3.2.11. Erabileraren balorazioa ![](_page_24_Figure_2.jpeg) Zuzendaritza talde, irakasle eta arduradunen balorazioak. Liburutegiak ikasleei eskaintzen dizkien aukeren ustiapena (ondo edo oso ondo aukeratu dutenen ehunekoa) Aurreko grafikoan ikus daitekeen bezala, liburutegiko arduradunek, zuzendaritza taldeek eta irakasleek egiten dituzten balorazioak negatiboak dira. Liburutegiak ikasleei eskaintzen dizkien aukeren artean, bakarrik fikziozko irakurketan gainditzen du ehuneko 50a. Orokorrean okerren baloratua dagoena liburutegiaren kudeaketa eta funtzionamenduan ikasleen inplikazioa da. Talde desberdinen artean ez da inoiz %15era iritsi balorazioa. Espainiako datuekin alderatuz gero, bakarrik informazio eta komunikazio teknologien erabileran gelditzen dira gainetik. Espainiako kasuan balorazioak %15aren inguruan dauden bitartean, Hego Euskal Herrian %20 gainditzen da kasu guztietan. Hala ere, datu hauek ez dira behar bezain positiboak. ![](_page_25_Figure_0.jpeg) Zuzendaritza talde eta arduradunen balorazioak. Liburutegiak irakasleei eskaintzen dizkien aukeren ustiapena (ondo edo oso ondo aukeratu dutenen ehunekoa) Aurreko grafikoak (25.ak alegia) zuzendaritza taldeek eta liburutegiko arduradunek, irakasleek egiten duten liburutegiaren erabilerari buruzko balorazioak eskaintzen ditu. Kasu honetan, lortutako emaitzak Espainian lortutakoen parekoak dira. Ebaluatutako alderdien artetik, bitan, zuzendaritza talde eta liburutegiko arduradunen iritziak positiboak dira: fikziozko irakurketa eta informazio iturrien erabileran. Bi kasu horietan emaitzak %50ekoak edo garagokoak baitira (liburutegiko arduradunenaren kasuan izan ezik). Liburutegiaren kudeaketa eta funtzionamenduan inplikatzeari dagokionez berriz, ikasleen kasuan gertatu den bezala, iritziak negatiboak dira. ## 3.3. Talde desberdinen balorazioak Azkenik, dimentsio honetan, talde desberdinek (zuzendaritzek, irakasleek, arduradunek eta ikasleek) beraien ikastetxean liburutegiari ematen dioten garrantziari buruzko iritziak jaso dira. Besteak beste, interesguneak honako hauek izan dira: - —Talde bakoitzaren asebetetze maila. - —Talde bakoitzaren aburuz, gainontzeko taldeek liburutegiari ematen dieten garrantzia. - —Talde bakoitzak bere premien arabera nahi dituen hobekuntzak. #### 3.3.1. Asebetetze maila ![](_page_26_Figure_1.jpeg) Zuzendaritza talde, arduradun eta irakasleen ustez liburutegiak emaitza egokiak lortzen diten alderdiak (ehunekotan) Ikus daitekeen bezala, orokorrean hiru taldeek, Irakurketarako zaletasuna sustatu eta Ikasleek informazio iturrien erabilera ikasteko laguntza eman, alderdiak dira hobekien baloratzen dituztenak. Beste alderdiei dagokionez, eskolak prestatzeko materiala edo curriculumarekin loturiko informazio eskaintza aukera zabalari buruz, orokorrean hirutik bat azaltzen da pozik. Ebaluatutako gainontzeko alderdietan berriz, lortutako asebetetze maila oso eskasa da, nahiz eta agian horiek ez izan liburutegi baten funtzio garrantzitsuenak. Edozein kasutan, emaitza hauek Espainia mailan lortutakoen parekoan dira. Ikasleen asebetetze mailari dagokionez, bereiztu egin ditugu Lehen Hezkuntzako eta Bigarren Hezkuntzako ikasleen emaitzak. Ondoko bi grafiko horietan ikus daitezke beraiek emandako erantzunak. Lehen Hezkuntzako ikasleek egin dituzten balorazioen arabera pozik azaltzen dira bere ikastetxeko liburutegiarekin. Hau alderdi guztietan gertatu da azkenekoan izan ezik. Hau da, beraien ustez ezin dute joan liburutegira premia duten bakoitzean beraien ordutegia eta liburutegiarena ez baitatoz bat. Bigarren Hezkuntzako ikasleak berriz kritikoagoak dira beraien ikastetxeko liburutegiarekin. Aurreko grafikoan ikus daitekeen moduan, nahiko ondo baloratzen dituzte liburutegian dauden ezagutza ezberdinetako eta kontsulta liburuak, irakurketa liburuak, mailegua, liburutegiko ordutegia eta gune desberdinak. Baina, hortik aurrera, gainontzeko alderdiak nahiko ![](_page_27_Figure_0.jpeg) Liburutegiari buruzko Lehen Hezkuntzako 4. mailako ikasleen iritziak (%) ![](_page_27_Figure_2.jpeg) Liburutegiari buruzko Bigarren Hezkuntzako ikasleen iritziak (%). Gaizki edo oso gaizki gaizki gelditu dira: ordenagailuak eta Internet, lanak egiteko jasotzen duten laguntza, bertan antolatzen diren jarduerak, aldizkari eta egunkariak eta ikus-entzunezkoak. #### 3.3.2. Liburutegiari ematen zaion garrantzia Eragile guztien arabera, eskola-komunitateak liburutegiari ematen dion garrantzia modu baikorrean baloratutako alderdia da. Bai zuzendaritza taldeek, liburutegiko arduradunek eta baita irakasleek ere onartzen dute ikastetxearentzat liburutegia gune oso garrantzitsua dela talde denentzako familientzat izan ezik. 29., 30. eta 31. grafikoetan ikus daitekeen moduan, liburutegiko arduradunek, irakasleek eta zuzendaritza taldekoek diotenaren arabera, hiru ![](_page_28_Figure_0.jpeg) 29. grafikoa #### Zuzendaritza taldearen ikuspegitik eskola komunitateak liburutegiari ematen dion garrantzia (%) ![](_page_28_Figure_3.jpeg) 30. grafikoa #### Arduradunaren ikuspegitik eskola komunitateak liburutegiari ematen dion garrantzia (%) ![](_page_28_Figure_6.jpeg) 31. grafikoa #### Irakasleen ikuspegitik eskola komunitateak liburutegiari ematen dion garrantzia (%) talde horiek nahiko garrantzia ematen diote liburutegiari. Baina, hirurek onartzen dutenaren arabera, gurasoek liburutegiari ematen dioten garrantzia eskasa da. ## 3.3.3. Gura diren hobekuntzak Ondoko grafikoan (33.ean) ikus daitekeen moduan, zuzendaritza taldekoek garbi dute zeintzuk diren hobetu beharreko alderdiak. Premia larriena, bildumak berritzeko eta eguneratzeko aurrekontuak handitzea litzateke beraien aburuz. Ondotik (zuzendarien %56,7a), irakasle eta ikasleen aldetik liburutegiaren erabilera hobetzea adierazten dute. Hirugarren lekuan, bitarteko elektronikoen hobekuntza nabarmentzen dute. Hiru alderdi hauek, Espainia mailan ateratako emaitzen parekoa da. Era berean, nahiz eta maila apalagoan izan, badira beste hobekuntza batzuk beharrezkoak direnak beraien iritziz: Espazioa eta instalazioak (%47,8), Irakurketa azturak sustatzeko programa espezifikoak (%30,4), Arduradunak liburutegiari ordu gehiago eskaintzea (%34,8), Irakasleen prestakuntza informazioa teknologietan (%26,1), Beste liburutegiekin harremanak izatea (%26,1). ![](_page_29_Figure_5.jpeg) Zuzendaritza taldeek gura dituzten hobekuntzak (%) Ondoko grafikoan ikus daitekeen moduan, arduradunei galdetu zaienean zeintzuk diren gura dituzten hobekuntzak, zuzendaritza taldekoekin bat etorri dira. Era honetan hobetu beharreko alderdiak honako hauek aipatu dituzte: Irakasleek eta ikasleek gehiago erabiltzea (%64,7), Bilduma berritzeko aurrekontua (%58,). Era berean, Espazioa eta instalakuntzak (%52,9), Arduradunaren ordutegia zabaldu (%47,1). ![](_page_30_Figure_1.jpeg) Arduradunek gura dituzten hobekuntzak (%) Dena dela, nahiz eta zuzendaritza taldekoek ez aipatu, arduradunen ustez, hobetu beharreko alderdien artean, irakasle eta beraien arteko koordinazioa da (%41,2). Irakasleen hobekuntzak liburutegiari dagokionez, bertako aurrekontuan eta ikasle eta irakasleen erabilera azaltzen dira ondoko grafikoan ikus daitekeen moduan. ![](_page_30_Figure_5.jpeg) Irakasleek gura dituzten hobekuntzak (%) Azkenik, ikasleei gauza bera galdetu zaienean, emaitzak ez datoz bat aurrekoek emandakoekin. ![](_page_31_Figure_0.jpeg) Ikasleek (Bigarren Hezkuntzakoak) gura dituzten hobekuntzak (%) Garbi dago ikasleentzat garrantzitsuena ordenagailu gehiago Internetera konektatuak izatea dela. Ondoren, ea portzentaje berean, dokumentu elektroniko gehiago eskatzen dituzte. #### 4. ONDORIOAK - 1. Ikastetxeen aurrekontuak eskasak dira fondoak berritzeko. - 2. Liburutegiak eskola orduetan egoten dira irekita. Jatorduan eta eskola orduak bukatu ondoren normalean itxita egoten dira. Irekita dauden ordu kopurua eskasa da. - 3. Liburutegiko arduradunek diotenaren arabera, irakasleekin duten koordinazioa eskasa da. - 4. Batez ere irakasleriak kudeatzen eta dinamizatzen du liburutegia, ikasleriak partaidetza eskasa duelarik. - 5. Liburutegiek eskaintzen dituen zerbitzuen ezjakintasuna dago. - 6. Liburutegiek, nahiz eta liburutegi publiko eta beste informazio zerbitzuekin harremanak izateko aukerak izan, bakarrik lan egiten dute. - 7. Liburutegiek ez dute bere burua ebaluatzen. - 8. Mailegua da gehien erabiltzen den zerbitzua, gelako mailegua banakako mailegua baino hedatuagoa dagoelarik. - 9. Norberak etxera maileguan liburuak eramateko aukera, harrigarria bada ere, bakarrik ikastetxe erditan egin daiteke. - 10. Informazioaren teknologien erabilerarekin erlazionatutako zerbitzuak ez daude gainontzeko ohiko zerbitzuak bezain hedatuak. Halere, Estatuko datuekin alderatzerakoan emaitzak askoz ere positiboagoak dira. - 11. Informazio zerbitzuak (bibliografiak, aldizkarien laburpenak, berrien buletina, e.a.), liburutegiko %80an ez dira existitzen eta egiten diren lekuetan ez dira batere erabiliak irakasleengatik. - 12. Orokorrean, Hego Euskal Herriko ikastetxeetan antolatzen diren prestakuntza programak eskasak dira. Estatuko datuak hobeak dira. - 13. Oso ikastetxe gutxietan antolatzen dira liburutegiarekin erlazionatutako prestakuntza programak talde desberdinentzat (irakasle, ikasle,...). - 14. Orokorrean, ikasleak gutxi joaten dira liburutegira. Harrigarria bada ere, ikasleen herenak liburutegira inoiz ez dela joaten esan du (ez bere kabuz eta ez eta bere irakasleekin ere). - 15. Ikasleak liburutegira joaten direnean egiten dituzten jarduerak ohikoak dira: kontsultak, irakurketa, ikasi eta mailegua. Erabilera sustatzeko aktibitateak edo iturri digitalen erabilera eskasa da. - 16. Erabilera handiena ikasgai humanistikoetan ematen da. - 17. Ikasleek esandakoaren arabera, liburutegian materiala nola antolatua dagoen badakite, nola eskatu materialak maileguan eta baita entziklopediak eta hiztegiak erabiltzen. Baina gehienek ez dakite liburutegiaren katalogoa erabiltzen. - 18. Irakasleek oso gutxi erabiltzen dute liburutegia beraien dozentziarekin erlazionatutako kontsultak egiteko. - 19. Liburutegiko arduradunek, zuzendaritza taldeek eta irakasleek egiten dituzten balorazioak negatiboak dira. Liburutegiak ikasleei eskaintzen dizkien aukeren artean, bakarrik fikziozko irakurketan onartzen da liburutegiak nahiko aukera ematen dizkiela ikasleei. - 20. Orokorrean hiru taldeek (arduradunek, zuzendariek eta irakasleek), Irakurketarako zaletasuna sustatu eta Ikasleek informazio iturrien erabilera ikasteko laguntza eman, alderdiak dira hobekien baloratzen dituztenak. Gainontzeko alderdietan berriz, lortutako asebetetze maila oso eskasa da. - 21. Lehen Hezkuntzako ikasleek egin dituzten balorazioen arabera pozik azaltzen dira bere ikastetxeko liburutegiarekin. Hala ere ez daude hain gustura liburutegiko ordutegiarekin. - 22. Bigarren Hezkuntzako ikasleak berriz kritikoagoak dira beraien ikastetxeko liburutegiarekin. Nahiko ondo baloratzen dituzte liburutegian dauden ezagutza ezberdinetako eta kontsulta liburuak, irakurketa liburuak, mailegua, liburutegiko ordutegia eta gune desberdinak. Baina, hortik aurrera, gainontzeko alderdiak nahiko gaizki gelditu dira: ordenagailuak eta Internet, lanak egiteko jasotzen duten laguntza, bertan antolatzen diren jarduerak, aldizkaria eta egunkariak eta ikus-entzunezkoak. - 23. Agente guztien arabera, eskola-komunitateak liburutegiari ematen dion garrantzia positiboki baloratutako alderdia da. Bai zuzendaritza taldeek, liburutegiko arduradunek eta baita irakasleek ere onartzen dute ikastetxearentzat liburutegia gune oso garrantzitsua dela talde denentzako familientzat ezik. - 24. Premia larriena, bildumak berritzeko eta eguneratzeko aurrekontuak handitzea litzateke zuzendari, irakasle eta arduradunen aburuz. Ondotik, irakasle eta ikasleen aldetik liburutegiaren erabilera hobetzea adierazten dute. Hirugarren lekuan, bitarteko elektronikoen hobekuntza nabarmentzen dute. - 25. Garbi dago ikasleentzat garrantzitsuena ordenagailu gehiago Internetera konektatuak izatea dela. Ondoren, dokumentu elektroniko gehiago eskatzen dituzte. - 26. Ia emaitza guztietan, lortutako ondorioak, Espainia mailan lortutakoen parekoak dira. Jasotze-data: 2006-03-04 Onartze-data: 2006-04-06 Abstract This study aims to explore the real situation in school libraries in Navarre and the Basque Country. In order to do this a series of questionnaires were sent to headmasters, librarians, teachers and students in different school centres covering both Primary and Secondary Education. Data collection was completed by interviewing some headmasters and school librarians and with in situ observation of the real situation of the libraries. Specifically, the three aspects which were analysed in this article have been the use, management and functioning of school libraries. The results obtained have shown up some strong points and particularly the deficiencies which exist in the aforementioned aspects. Keywords: Evaluation. School library. Primary education. Secondary education. Basque country. Este estudio pretende explorar la realidad de las bibliotecas escolares en la Comunidad Foral de Navarra y en la Comunidad Autónoma del País Vasco. Para ello se han aplicado una serie de cuestionarios a los directores, encargados de biblioteca, profesores y alumnos de distintos centros escolares tanto de Educación Primaria como de Educación Secundaria. La recogida de datos se ha completado con algunas entrevistas a directores y responsables de bibliotecas escolares y con la observación in situ de la realidad de las bibliotecas. En concreto, las tres dimensiones que se han analizado en el presente artículo han sido la utilización, la gestión y el funcionamiento de las bi- bliotecas escolares. Los resultados obtenidos han dejado en evidencias algunos puntos fuertes y sobre todo las carencias existentes en las dimensiones antes señaladas. Palabras clave: Evaluación. Bibliotecas escolares. Educación Primaria. Educación Secundaria. País Vasco. Cette étude prétend explorer la réalité des bibliothèques scolaires dans la Communauté Forale (relative aux « fiefs») de Navarre et dans la Communauté Autonome du Pays Basque. Pour cela, on a appliqué une série de questionnaires aux directeurs chargés de la bibliothèque, professeurs et élèves de différents centres scolaires, aussi bien dans l'Enseignement Primaire que dans l'Enseignement Secondaire. La collecte de données s'est complétée avec quelques entretiens avec les directeurs et responsables des bibliothèques scolaires et avec l'observation sur place de la réalité des bibliothèques. En somme, les trois dimensions que l'on a analysées dans le présent article ont été l'utilisation, la gestion et le fonctionnement des bibliothèques scolaires. Les résultats obtenus ont mis en évidence certains points forts et surtout les manques existants dans les dimensions mentionnées ci-dessus. Mots clé: Evaluation. Bibliotheque scolaire. Education primaire. Education secondaire. Pays basque. ## BIBLIOGRAFIA ANABAD, FESABID eta Ministerio de Cultura (1997): Las bibliotecas escolares en España: análisis de resultados del estudio sobre la situación. Madrid. ÀREA D'EDUCACIÓ (1999): Les biblioteques a les escoles públiques de Catalunya. Bartzelona: Diputación de Barcelona. BARÓ, M., MAÑÁ, T. eta COMALAT, M. (2002): «Las bibliotecas de los centros públicos de Educación Secundaria en la ciudad de Barcelona». Anales de Documentación, 5, 59-71, 2002. DEPARTAMENTO DE EDUCACIÓN Y CULTURA (1999): Una aproximación al estudio de las bibliotecas escolares en Navarra. Claves para su mejora. Iruña: Nafarroako Gobernua. MARCHESI, A. eta MIRET, I. (2005): Las Bibliotecas escolares en España. Análisis y recomendaciones. Madril: Fundación Germán Sánchez Ruipérez. ORTIZ-REPISO, V. eta CAMACHO ESPINOSA, J.A. (2004): «La radiografía de las bibliotecas escolares de Castilla-La Mancha. La biblioteca escolar central». Educar en Castilla-La Mancha 22, 2004 martxoa. #### Legedia - 32/2002 FORU LEGEA, azaroaren 19koa, Nafarroako liburutegien sistema arautzen duena (NAO 142, 200-11-25). - 172/2004 FORU AGINDUA, ekainaren 28koa, Hezkuntza kontseilariak emana, Haur Hezkuntzako bigarren zikloa, Lehen Hezkuntza, Derrigorrezko Bigarren Hezkuntza, Batxilergoa, Lanbide Heziketa eta Lanbide Hastapenerako Programak ematen dituzten ikastetxe publikoen antolaketa eta jarduna 2004-2005 ikasturtean arautuko dituzten jarraibideak onesten dituena. (NAO 91, 2004-7-30). - Departamento de Educación y Cultura. Centro de Documentación del Servicio de Renovación Pedagógica (1999) «Una aproximación al estudio de las bibliotecas escolares en Navarra». Bibliotecas Escolares. Blitz, ratón de biblioteca. Ed: Gobierno de Navarra. Euskarazko eta gaztelerazko bertsioak PDF formatuan ikusteko: http://www.pnte.cfnavarra.es/publicaciones/aprox.html - 583/2002 EBAZPENA, uztailaren 15ekoa, Hezkuntza zuzendari nagusiak emana, Lehen Hezkuntzako curriculumean ulermenezko irakurketa lantzeko jarraibideak eta orientabideak ematen dituena. (NAO 110, 2002-09-11). - 527/2002 EBAZPENA, ekainaren 27koa, Hezkuntza zuzendari nagusiak emana, Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzako curriculumean ulermenezko irakurketa lantzeko jarraibideak eta orientabideak ematen dituena. - Nafarroako Hezkuntza Saileko argitalpenak PDF formatuan: http://www.pnte. cfnavarra.es/profesorado/recursos/biblioteca/coleccion blitz.php. - 1/1993 LEGEA, otsailaren 19koa, Euskal Eskola Publikoari buruzkoa (EHAA 38, 1993-02-25). - 228/2002 DEKRETUA, urriaren 1ekoa, Euskal Autonomia Erkidegoko unibertsitatez kanpoko irakasle funtzionarioen lan-baldintzak arautzen dituen hitzarmena onartzen duena. (EHAA 204, 2002-11-25).
aldizkariak.v1-7-234	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 24 _1998_10", "issue": "Zk. 24 _1998_", "year": "1998", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	# Itsasoa, antropologia soziokulturalaren ikuspegitik Pio Perez Aldasoro Antropologia ikaslea Artikulu honetan arrantza edo itsastar antropologiaren zenbait interesgune azpimarratu nahi dugu. Hori dela eta, ikasketa-alor berri honen historia laburra azaldu ondoren euskal antropologiari interesgarri suerta dakizkiokeen langaiak ditugu, honela ikerketa eremu zabala eskainiz: Euskal Herriari buruz antropologoengandik jaso dugun ikuspuntua, arrantzan gertatzen diren kapitalismo-motak, itsasoa eta lana, etab. In this article we want to underline some interesting points about fishing anthropology. After summarizing the short history of this discipline, some interesting working subjects for Basque anthropology are also pointed out: the anthropologist's view of Basque People, the sea and work, different types of capitalism in fishing, etc. #### 1. Sarrera Arrantza, ekonomikoki emankorra den giza iharduera izanik, eta honekin batera arrantzaleak, iharduera honen aktore sozialak diren aldetik, oso interesgarriak suertatzen dira ikerketa antropologikorako. Urruti utzi dugun beste sasoi batean, lurralde honetako biztanleek ehiztariak eta fruitu-biltzaileak izateaz gain arrantzan ere iharduten zuten; honen lekukoak dira, adibidez, historiaurreko kobazuloetan aurkitu diren arrain-hezur, arpoi eta muskuiluen arrastoak. Beste adibide bat Altxerri eta Ekain kobazuloak izango genituzke, zeinetan gure lurraldetako zaldi eta abereen irudiekin batera arrainirudiak (izokinak eta errodabailoak) baititugu ikusgai (Barandiaran 1978: 38). Bestalde, arrantzak dituen berezko izaerak eta bitxitasunak zenbait pertsona teknika bikain eta landua lortzera bultzatu dute, ondorioz, bizimodu berezia garatzera behartuz. Iharduera honen gibelean marrazten den giza erretratuak hankaz gora jar dezake euskaldunak deskribatzeko erabili izan den zenbait topiko, besteak beste, Euskal Herriaren nekazari-erretratua, bere baitan hertsia egon den herri batena, beste herrialdeekin harreman gabeko Euskal Herria eta antzekoak. Iharduera honen azterketarekin batera beharrezko lirateke euskaldunen estereotipoa berrikustea eta berrikertzea. ## 2. Gaiaren egungo egoera eta aitzindariak Euskal Herriko antropologi literaturan ez dira ugariak itsastar edo arrantza- -antropologiari buruz egin diren monografiak. Daudenen artean oso zaila da arrantza globalki, arlo tekniko eta sozialean, aztertu duen monografiarik aurkitzea. Salbuespena izango litzateke, puntu honetan, F. Barandiaran Irizarrek egindako monografia: La comunidad de pescadores de bajura de Pasajes de San Juan. Ayer y hoy (Barandiaran 1982). Honetaz gain, euskal antropologian arrantzari buruzko ikerlanak bi taldetan sailkatuko genituzke (Rubio 1994: 23). - a) Azterketa soziologikotik abiatzen diren monografiak: 20.eko eta 30.eko hamarkadetan egin ziren; besteak beste, F. Angulo, A. Saralegi, S. Gómez Izaguirre eta J. Tellaecheren lanak ditugu. Hauen ezaugarri nagusia arrantzaren teknologia berriaren azterketan datza. - b) Geroago historia sozialetik abiatuko diren ikerlanak ditugu. Besteak beste, A. Arrinda, J.M. Ugartechea, M. Ciriquian-Gaiztarro edo Julio Caro Barojarenak. Euskal antropologia itsastarrari buruz esandakoa antropologia unibertsalera zabal genezake, hau da, ez direla ugariak izan arrantzari buruzko monografiak eta askoz gutxiago nekazari-giroko monografiekin alderatzen baditugu. Monografia hauen artean Bretón-ek (Bretón 1981) hiru aldi bereizten dituen sailkapena proposatzen digu: Lehenengo momentua, 40.eko hamarkadaren amaiera aldean garatzen da, zenbait antropologo amerikarren esku. Monografia hauetan ikus daiteke arrantzale-komunitateek erabilitako tekniken erreferentzia deskriptiboa. Autore hauen artean esanguratsuenak Boas, Kroeber, Wisler, eta abar dira. Garai honetan britainiar antropologo funtzionalisten esku, zehazki Malinowski eta Firth, arrantza- -ihardueraren azterketa orokorragoa eta, bide batez, gizartearekin erlazionatuagoa iristen zaigu. Hala ere, funtzionalisten monografia hauetan arrantzak duen garrantzia urria da eta ez du ikerketa-eremu honetan sakontzen. Bigarren momentuan 50. eta 60.eko hamarkadak ditugu. Garai hauetan azpimarratzekoak lirateke J.A. Barnes, O. Blehr eta F. Barth, antropologian eredu teoriko berriak eraikitzen saiatu baitziren. Autore hauez gain, munduko beste lurralde batzuetako arrantzaleei buruzko monografiak ere burutzen dira. Besteak beste, Dovenport eta Comitas Jamaikan, Norbeck eta Frazer Asian, Kottack Brasilen eta Orona Venezuelan. Antropologia itsastiarren hirugarren momentua, eta emankorrena, 60.eko hamarkadatik aurrerakoa izango da. Orduan sortuko dira ikertze-arlo honen bidea gidatuko duten artikulu-bilduma sakonak. Garai honetako autore garrantzitsuenen artean Raoul & Wadel, Cato, Fricke eta Smith aipatuko genituzke. Estatu espainolean Galván (1988) aipatu behar da, zeinak gaztelerazko lehenengo antropologi itsastarraren ikerlana argitaratuko baitu: Antropología de la pesca, problemas, conceptos y teorías. Honetaz gain, antropologia itsastarra beste arloetatik hartutako eskemak jarraitzeaz gain arlo teorikoan ekarri esanguratsuak egitera iritsi da. Esanguratsuenetariko bat Forman eta McCay-ren lanetatik abiatuz burutu izan den ekologia prozesuari buruzko lanak dira. # 3. Ikerketaren objektuaren definizioa #### 3.1. Arrantza Arrantza giza talde batek itsasoko baliabide naturalez burutzen dituen ustiaketa eta erabileratik sortzen da. Iharduera hau, aldagai anitz izan arren, ekonomikoa da, honetan aritzen den populazio-sektoreen ikuspuntutik. Lehenik eta behin, arrantza-iharduerak gizakiak itsasoko baliabide naturalak erauz eta aprobetxa ditzan burutuko dituen ekintza-mota guztiak hartzen ditu. Baliabide horien berezko dinamika dela eta, iharduera honen eraginkortasuna bi faktoreren uztarketaren emaitza aleatorioan datza: baliabide hauen ugaritasun eta eskuragarritasuna alde batetik, eta gizakiak harrapaketan burutuko duen arrantza- -ahalegina, bestetik. #### 3.2. Arrantza-motak Euskal Herrian erabiltzen diren arrantza-motak arrantzaleek bere bizitzan zehar barneraturiko ezagupen-multzoa praktikan jartzerakoan garatu dira. Arrantza-motak osatutako elementu ugariak ingurugiroari eta baliabideen ezaugarriei egokitu zaizkie. Arrantza-iharduera harrapakinen arabera sailkatzen badugu bi arrantza- -multzo aurkituko dugu: azaleko arrantza eta itsas hondarreko arrantza. Lehenengoak itsas azalean bizi diren izaki pelagikoen inguruan aritzen den arrantza- -industria multzoa kontutan hartzen du, hain zuzen ere. Bigarrena, aitzitik, gune bentonikoetan, hau da, kontinente-plataformatik hurbil bizi diren izakien inguruan oinarritzen da. Desberdintasun hauek honako ezaugarri hauetan zehazten dira: - a) Izaki pelagikoek aniztasun eta barietate handiagoa dute, bai eta mobilitate handiagoa ere; hau da, espezie migratzaileak dira. Harrapakin hauen artean, besteak beste, antxoak, sardinak, hegaluzeak, txitxarroak, eta abar ditugu, zeinak inguraketa-sareaz edota kanaberaz, artisau-lanabesez, harrapatzen diren. Arrantza-mota honetan arrainuntzi tradizional edota bajurakoak aritu izan dira. - b) Gune bentonikoetan bizi diren harrapakinak ez dira migratzaileak eta, besteak beste, legatza, bixigua, lupina, barbarina eta bakailaoa ditugu ohizkoenak. Arrantza-mota honetan itsas hondarreko sareak erabiltzen dira, zeinak atoian eramaten diren. Gehienetan arrantza-mota hau arrantza industrialaren sinonimotzat jo izan da. Nolanahi ere, arestian aipatutako sailkapena izakien izaeran oinarrituta badago ere, gure lanean Pasaian arrantzaleen artean erabiltzen den EMIC perspektiba (Harris 1981) hartuko dugu kontuan. Hori dela eta, iharduera hau garatzen den uretako hurbiltasun eta urruntasunaren araberako sailkapena harturik, hiru multzotan sailkatuko ditugu arrantza-motak: - a) Bajurako arrantza: arrantza-mota hau itsas azaleko arrantzarekin bat dator. Itsasertzetik distantzia txikira, Bizkaiko itsasoan egiten den arrantza da, bakanka Arkatxoneko latitudea (Frantzia) gaindituz. Mende honetako lehenengo erdialdera bajurako arrantza harrapaketaren aleatorietatean oinarritzen zen. Gaur egun, ordea, arrainuntziek dituzten baliabide teknikoei esker harrapakinen aurkitze edota arrain-sarden detekzio-lanak zehaztu eta erraztu egiten dira. Arrantza-mota honetan bi kanpaina dira nagusi: antxoarena eta hegaluzearena. Antxoaren kanpainan arrantzaleak arrainuntzietan irteten dira, egunero, arratsaldeko azken orduetan, goizaldean porturatzeko, bere lanen emaitza bertan saltzeko asmoz. Hegaluzearen kanpainan, bestalde, arrainuntziek 7 eta 15 egun bitarteko marealdiak egin ditzakete. Itsasoan igarotako egunen kopurua beita-kantitate edota harrapaketaren arabera dago. - b) Alturako arrantza: tradizionalki arrantza-mota hau Erresuma Batuko hegoaldean eta Frantziaren mendebaldean egiten da, Gran Sol delakoan eta Irlandako Box-en. Gaur, arrantza-mota honetan arrastre edo palangre-tresnak erabiltzen dira. Halaber, azpimultzo honetan Kanariar-Sahariar aldean aritzen diren arrainun-tziak sartzen dira. Arrantza honetan diharduten arrainuntziek, itsasoan 10-12 egun bitarteko egonaldiak egiten dituzte. c) Altura handiko arrantza: Atlantikoaren iparraldean egiten da arrantza-mota hau, Labrador penintsulan (Ternuan) hain zuzen ere eta Norvegiako itsasoan. Bere harrapaketaren gehiengoa bakailaoa da, nahiz eta azken urteotan beste espezie-mota batzuk ere harrapatu, adibidez halibut beltza. Pasaiako portuan 1920 aldera agertu zen arrantza-mota hau, PYSBE elkartea sortu zenean. Elkarte honek arrantza industrialerako bideari ekin zion, arrainuntzi modernoak eta teknologia berria aplikatuz. Arrantza-mota honetan aritzen diren arrantzaleek 4 eta 6 hilabete bitarteko egonaldiak egin ditzakete itsasoan, eta Kanadako Nervegiako itsasertzeko portuetan gutxitan sartzen dira. #### 3.3. Arrantzaren izaera zinegetikoa nabarmendu nahian Antropologiaren testu klasiko askotan arrantzaren ezaugarri zinegetikoa nabarmendu da, arrantzaleek arrainen (harrapakinak) atzetik ibili behar dutela azpimarratuz; behin arrain-sarda aurkitu ondoren, teknika eraginkorrez (amuaz, arpoiaz, sareaz, e.a.) edota teknika geldoz (nasak, palangreak, e.a.) egiten dela arrantza esan da. Honetaz gain, eta ezaugarri zinegetikoa nabarmendu nahian, arrainen gaineko kontrolaz ihardun da; jakina denez, arrantzaleek arrainengan ia ez dute kontrolik. Alde batetik arrantza-iharduera burutzen den inguruak inolako domestikaziorik agertzen ez duelako, eta ondorioz, arrantzaleek egin dezaketen apurra beren harrapaketa mugatzea delako, itsasguneen zorikotasuna oso altua izanik, hain zuzen ere. Nolanahi ere, ehiza-mota hau itsasoan burutzen da, gizakiarena ez den ingurune batean, zeinean biziraupena oso zaila izan baitaiteke eta non lanabes berezi batzuk (arrainuntziak eta arrantza-tresnak) ia ezinbestekoak suertatzen diren. Era berean, itsasoan harrapakinaren behaketa soila ezinezkoa suertatzen da eta, hau horrela izanik, harrapakinen aurkitzeko lanak arazo iraunkor bihurtzen dira (Andersen eta Wadel 1972: 153). Haatik, arrantzaleek gerora, belaunaldiz belaunaldi, zenbait bitarteko intelektual garatu dute, batez ere, ingurugiroari eta harrapakinei buruzkoak. Ezagupen hauei esker itsaso zabalean jar ditzakete euren arrainuntziak eta neurri berean itsasguneen eta itsas espezien portaera aurremugatu dezakete. Halaber, berezko hautemate eta trebezia aparta garatu behar izan dituzte eguneroko lan-tresnez itsasoan lan egiteko. Arrantzaren izaera zinegetikoari jarraituz, baliabidearen izaera komuna izan da aipatu den beste ezaugarria. Itsasoan, lehorrean gertatu ez den bezala, oso zaila suertatu da mugak ipintzea edota jabetza pribatuaren eskubideak erabiltzea. Dena dela, gaur egun indarrean dirauen 200 milien dekretuak lurralde eta nazio askotako arrantza babesten du, lurralde horretakoak ez diren arrainuntzietatik, alegia. Baina arrain-sarden mugikortasuna dela eta, baliabide komunaren izaera indarrean mantentzen da, zeren arrain-sarden mugikortasunari esker nazio bateko nahiz besteko arrantzaleak saiatzen dira harrapatzen. Arrantzaleak ehiztarien estereotipotik bereizi nahi direnean, teknologi erabilpen masiboa dela eta, edota arrantza industrialeko entrepresa handietan lan egitearren, "gaurko ehiztariak" terminoa erabiltzen da hura definitzeko. Honela bada, arrantzaleek gero eta kontrol zorrotzagoa izaten dute entrepresa edota agintarien aldetik (Smith 1977: 17), nahiz eta arrantzari buruzko erabaki asko arrainuntzietatik bertatik aurrera eraman. Alturako arrantza modernoan ekipo teknikoak edota beharrezkoa den lan-antolakuntza oso konplexuak izaten dira, izan ere, kapital-inbertsio handiak eta prozesatuaren era industrialak eskatzen baitituzte. Zentzu honetan, Andersen eta Wadel antropologoen hitzetan, (Andersen & Wadel 1972: 154) arrantza industriala ehiza industriala da, zeinean arrantzaleak ehiztari libre eta buruonesle ereduetatik gero eta gehiago aldetzen diren. Hauek dira arrantzaleak eta ehiztarien arteko parekidetasuna azpimarratzeko erabiltzen diren zenbait ezaugarri, arrantzaleak eboluzio taxonomietan koka daitezen saiakera. Zentzu honetan, Morganek (Morgan 1975) bere sailkapenean planteiatzen zuenez, basatasunaren ertaldia karakterizatzen zen sua eta arrantzaren aurkikuntzaz, lehorreko animalien ehiza, aldiz, basatasunaren azken aldian kokatzen zuen bitartean. Marx eta Engelsek hein handi batean Morganen teoriak erabili zituzten. Era berean, XIX. mendeko teoria eboluzionista defendatzen zuten zenbait autoreren ustez arrantza giza historiaren aldi banandua eta goiztiarra zen (Palsson 1989: 3). XX. mendean zehar, zenbait autorek gizateriaren eboluzioan arrantzak izandako papera azpimarratu dute, nekazariaren sorreran izan zuen garrantzia ere ahaztu gabe (Sauer 1952). Arrantza ihardueran ustiatzen diren baliabideak eta erabiltzen diren teknikak nahiz eta ehizan erabilitakoen parekoak izan, badira beste faktore batzuk kontuan hartu beharrekoak. Hau horrela izanik, arrantzaren produkzio antolaketak bi alderdi ezberdin islatzen ditu. Alde batetik, ehiztarien ekologia eta teknikak; baina bestalde, iharduera txertatzen den gizartearen dinamika eta egitura. Honela izanik ere, arrantza ihardueraren inguruan sortzen eta garatzen diren giza harremanak ehiztari talde, tribu, nekazari edota langile industrialen ezaugarrien parekoak izan daitezke. #### 3.5. Arrantza eta kapitalismoa Arrantzale eta nekazarien arteko parekotasunari garrantzia ematen dioten autore batzuk baditugu, eta hauek arrantzaren zenbait ezaugarri berezi aipatzen dituzte. Esaterako, arrantzan gertatzen den kapitalismo-mota. Baliabidea ustiatuz zenbait natur elementu menpean maneiatzen dituen ekonomia erauzleaz, kapitalismoak saihestu ezineko zailtasun batzuk ditu. Laburbilduz, iharduera honetan kapitalismoa ez da garatzen industrian garatzen den azkartasunaz (Bretón & López Estrada 1989: 62). Aurreko autoreek planteiatzen duten beste ezaugarri bat itsasoaz lan-objektu gisa jabetzeko dagoen zailtasuna da. Hauek planteiatzen duten legez, ez da aise suertatzen itsasorako sarbidea alokatzea edota errentapeko espropiatzea: arraina produkzio bide gisa ez dago kontrolatzerik: «Baliabidearen mugikortasunak jabegoa inhibitu egiten du» (Faris 1977: 240). Iharduera honetan, jabego pribatua produkzio-bideetara mugatzen da, hots, arrainuntzia eta bertan erabiltzen diren lanabesak. Ustiaketaren objektua, hots, itsasoa, ezin da jabego pribatua kontsideratu. Arrantzalea baliabideak untziratzeko asmoz irtengo da, baina ez du inoiz itsasoa hartuko onura pribatua izango balitz bezala. Hala eta guztiz ere, lehenengo sektore ekonomiko honetako beste iharduera-motan, nekazaritzan, adibidez, lan-objektua (lurra) ondasun pribatua edota komunitate jabegoa izango da, eta horrela lege-sistema zehatzen araupean egongo da. Nolanahi ere, arrantzaleen proletarizazioak beste berezitasun eta ezaugarri batzuk ekartzen ditu. Proletarioak, Marxek zioen bezala, produkzio bideak ez edukitzeak karakterizatzen ditu, eta lurretik banandutako nekazariengandik, euren eskubideak desjabetuz jaiotzen dira. Itsas langileei dagokienez, historian zehar, zailagoa suertatu da itsasoaz desjabetzea. Itsasoaz desjabetzeaz baino errazago izan da, baldintza batzuen menpean, jakina, baliabideen erauzketa-lanen ardura arrantzaleari uztea eta harrapaketaren merkaturaketa eta geroko monopolizazioa kapitalaren esku mantentzea (Durrenberg & Palsson 1985: 144). Hala eta guztiz ere, arrainuntzi oso kapitalizatuen presentziak, bitarteko tekniko sofistikatuaz, proletarizatu dezake arrantzalea, ezen era honetako arrainuntziak tripulazio handia behar baitu, unitate produktibo txikiak desagertaraziz. Modu berean, alde batetik kapitalaren sarrera progresiboak eta bestalde gero eta arrainuntzi handiagoen eraikuntzak, unitate produktiboen batzea ekarri dute. Honek duen eragina tripulazioaren osaketan ikus daiteke, non ahaidetasunak arrantza tradizionalean duen garrantzia galtzen baitu eta, ondorioz, produkzio- -bideen kontrolak ihes egiten du arrantzaleen eskuetatik. Hala ere, proletarizazio hau ez da beti erabatekoa izan, arrainuntzi industrial hauetan aritzen diren arrantzaleek ontzi txikien jabegoa manten baitezakete, eta jabego honek lan autonomoa berma baitezake. Itsasora irtetea galarazteko dauden zailtasunak itsasoko lanera itzultzeko aukera ematen du, ekoizle independente gisa. Krisi-sasoietan, tradizionalki, arrantza izan da biziraupenerako beste biderik aurkitzen ez zuen populazioaren babesa (Lögfren 1979). Dena den, arrantzak beste sektore ekonomikoetan agertzen ez diren lan-erak eta produkzio-erlazio motak agertzen ditu, zeinak aipatu beharreko arazoak planteiatzen dituen. Arazo hauek honako lau sailetan koka ditzakegu, laburbilduz: - 1) Itsasoaren eta lan-prozesuaren ezagutzak duen garrantzia. - 2) Erakunde sozioekonomiko eta gremialetatik zuzenduriko produkzio- -erlazioak (kofradiak). - 3) Ordain-sarien sistema bereziak. - 4) Natur baliabideen eta iharduera garatzen den ingurunearen berezitasuna. #### 4. Itsasoaren eta lan-prozesuaren ezagutzak duen garrantzia Eskuarki, profesioduna izateak lanbide zehatz batean behar den trebetasuna eta beste zenbait gaitasun izatea dakar. Beraz, horrek lanbide horretarako gaitasuna emango dio langileari, eta merkatuko dinamikan sartu ahal izateko aukera eskainiko dio. Honez gain, profesioduna izateak maila bat edo besteko koordinazioa duen profesional-talde batekin lotuko du. ## 4.1. Itsasoa eta lana Lana gizakiak bere bizitzan zehar buruturiko iharduera inportanteenetakoa da. Lanbidea, alde batetik, talde sozialaren iraupena bermatuko duen ondasun eta zerbitzu ekoizpenerako burutzen diren giza ihardueren multzoa bailitz ulertu behar dugu. Bestalde, lana unibertsala bezala agertzen zaigu, ezen lanaren baitan egitura sozio-kulturalak eta euren oinarri materialak zein eidetikoak ekoiztu eta birsortu dira. Ondorioz, lana unibertsalizatu egiten da, ez merkatuko balioa izango balitz bezala bakarrik, baizik eta giza balore bihurtuz (Baudrillard 1980: 23). Hori dela eta, orduan erreferente esanguratsu bihurtuko da gure bizitzan. Bizi-esperientzia suposatzen duen lanak kontzeptualizazio-zailtasunak ditu. Kontzeptu honen baitan sartzen diren alderdiak hain zabalak dira (arlo teknikoan, zein moral, zein motibatzaile, zein joerazkoan), ezen espazio eta denboran zehar kontzeptualizazioa mugatzea zaila gertatzen baita. Hau da, lanari emango diogun esanahi edo inplikazioa hamaika faktoreren menpe dagoenez, konfigurazio ezberdinak lortuko ditu kontzeptuak. Kontzeptua zentratu eta mugatzeko dauden zailtasunez gain, lan-iharduerari gehitu behar zaizkio historian zehar baldintza sozio-historiko, nahiz politiko, nahiz ekonomikoek bere esanahian eragin dituzten aldaketak (Marín Benet: 613). Gaur egun, lanaren kontzeptuak ez du zer ikusirik beste garai batzuetan zuen kontzepzioarekin, eta gainera ez da bera kultura guztiek gai honi buruz duten kontzepzioa (Schwimner: 569). Dena den, guk honetan erabiliko dugun lanaren definiziora hurbil gaitezen (Salanova et al. 1993: 25). Hiru hausnarketa puntu ekarri nahi ditugu: - a) Lehenik eta behin, lanean bertan eta lanarekin erlazionaturiko ihardueretan pertsonak egiten duen ahalegin eta denboraren inbertsioa. - b) Bigarrenik, behar ekonomiko, nahiz sozial, nahiz psikologikoak asetzeko lanak duen garrantzia. - c) Hirugarrenik eta azkenik, lan-eskubideen marko legal nahiz sozialak izan duen bilakaera eta honek eguneroko bizitzan izan duen garrantzia. Lana, bestalde, zenbait produkzio-faktoreren konbinazioa izango da, besteak beste, baliabideak, lanabesak eta lan-indarra. Produkzio-faktore hauen konbinazioaren bidez erabilera-balioa nahiz truke-balioa izanik (Schiwmner 1980: 50) produkzio-ondasuna lortuko dugu. Itsasoko lanari aplikatutako konbinazio honek berezitasun garrantzitsuak ditu. Alde batetik, ikus dezakegunez, arrantza itsas ingurunean garatzen da, ingurune natural arriskutsuan (Sánchez Fernández 1993: 498), hots, gizakia-rena ez den ingurune batean. Gainera, arrantza-iharduera itsasoan barne garatzen da eta arrain-lekuak gure begiek ezin dituzte ikusi; ez badugu teknologia berezirik, itsas hondoa ikustezina suertatzen da. Askotan itsasoan harrapakinaren behaketa soila ezinezkoa da eta arrain-sarden aurkitzea, ondorioz, arazo etengabea da (Andersen & Wadel 1972: 153). Jakina denez, teknika modernoak (radarra, sonarra...) ez zituzten arrantzaleentzat, itsas ingurune gehiena ikustezina zen eta ezagutzeko zuten modu bakarra arrantza-iharduera bera zen. Hori dela eta, praktika dela medio lortzen du arrantzaleak diharduen itsas eremuari buruzko ezagutza. Denbora eta praktikaren poderioz arrantzaleek ezagupen bitarteko batzuk lortu dituzte, zeinak arrantzaleari itsasoan bere burua aurkitzeko eta itsas izakien eta ingurunearen portaera aurrikusteko aukera ematen baitio. Modu berean, pertzepzio-ahalmen garrantzitsuak garatu ditu, baita itsasoan egunero erabiltzen dituen lanabesekin aritzeko trebetasun aparta ere, horretarako arte berezia beharrezkoa izanik. Artea garatzeak ez du esan nahi itsasoari buruzko gutxi gora-beherako ezagupen multzo bat edukitzea bakarrik, teknologia kulturalean deitutako "savoir faire" baizik (Galván 1988: 13). Arrantzaleak behar duen ikasketa lana luzea da, eta beharrezko duen esperimentazioak arrantzaleari itsas eremu zehatz batez baliatzeko zenbait eskubide ematen dizkio. Itsasoaz jabetzea materialki ezinezkoa bada, arrantza-ihardueraz eta beharrezko duen ezagupenaz baliatuko da giza taldea erabilera-eskubidez itsasoa ustiatzeko. Ustiaketaren objektua, hots, itsasoa, ezin da jabego pribatuaren barnean kontsideratu. Arrantzalea baliabideak, arrainak, untziratzeko asmotan itsasoratuko da, baina ez du inoiz itsasoa hartuko onura pribatua izango balitz bezala. Beste sektore ekonomikoetan, nekazaritzan kasu, lan-objektua (lurra) jabego pribatua edo talde-komunitatearen jabegoa kontsideratuko da, eta hau honela lege-sistema baten araupean egongo da. Erabiltzeko eskubide hauez baliatzeak arrantza-teknika zehatza ekartzen du. Alde horretatik, arrantzak teknika partikular bati (untzi-mota, artea, e.a) elkartua dagoen iharduera izendatzen du. Nolanahi ere, arrantza ziurtasunik gabeko eta zorizko iharduera da eta badakigu iharduera honetan elementu teknikoak garrantzi handikoak direla. Arrantzaleak elementu tekniko hauek menpera ditzake, baina ez arrantzaren oinarrizko elementua, arrainak, baliabideak. Arrantza garatzen den inguneak ez du domestikazio gradurik agertzen, eta beraz ingurunearen aleatorietatearen gaineko menpekotasuna oso handia da (Galván 1988: 12). Ezintasun honek ingurune fisikoaren menpekotasunera behartuko du arrantzalea. Izakien biologiari buruzko ezagutzak lanaren iraupena, mareak eta kanpainak neurtuko ditu, hau da, izaki konkretu bat harrapatzeko zein den sasoi egokiena. "Savoir faire" honetaz gain, teknologia izango da produkzioa areagotzeko tresna bakarra. Arrantza-ihardueran egokitze- eta hobekuntza-prozesua etengabe gertatuko da, eta beraz egokitu beharrak eta produkzioa areagotzeko beharrak berrikuntza teknologikoa berekin dakarte. ## Bibliografia - Andersen, R. & Wadel, C. (1972): North Atlantic fishermen: Anthropological essays on modern fishing, I.S.E.R. Memorial Univ. Of Newfounland, Newfounland. - Barandiaran, J.M. (1978): Itxaskaria. Los Vascos y el mar, Petronor, Bilbo. - Barandiaran Irizar, F. (1982): La comunidad de pescadores de bajura de Pasajes San Juan. Estudio antropológico. Ayer y hoy, Oiartzun. - Baudrillard, J. (1980): El espejo de la producción o la ilusión crítica del materialismo histórico, Gedisa, Bartzelona. - ––––––––––––, (1973): Le miroir de la production, Casterman, Paris. - Bretón, Y. (1981): "L´anthropologie et les sociétés de pécheurs: Reflexions sur le naissance d'un sous-champ disciplinaire", Anthopologie et sociétés, 5 (1), 7-27. - Bretón, Y. & López Estrada, E. (1989): Ciencias sociales y desarrollo de las pesquerías: Modelos y métodos aplicados al caso de México, Instituto Nacional de Antropología e Historia, México. - Durrenberger, E. & Palsson, G. (1985): "Peasants, entrepeneurs and companies: The evolution of iceland fishermen", Ethnos 50, 103-122. - Faris, J. (1977): "Primitive acumulation in small-scale fishing communities", in Smith 1977, 235-249. - Galván Tudela, A. (1988): "La antropología de la pesca: Problemas, teorías y conceptos", Revista Canaria de Filosofía y Ciencia Social, 2, 11-33. - Harris, M. (1981): Introducción a la antropología general, Alianza editorial, Madril. - Lögfren, O. (1979): "Marine ecotypes in preindustrial Sweden: A comparative discussion of Swedish peasant fishermen" in Andersen, R., North Atlantic maritime cultures: Anthropological essays on chaning adaptations, Mouton The Hage, 83-109. - Marín Benet, M. R. (1983): "Antropología del trabajo" in Aguirre Baztan, A., Diccionario temático de antropología, Boixareu Universitaria, Bartzelona. - Morgan, L. (1975): La sociedad primitiva, Ayuso, Madril. - Palson, G. (1989): "The art of fishing", MAST II (1), 1-20. - Rubio Ardanaz, J. A. (1994): Antropología maritima. Subdisciplina de la antropología sociocultural, Deustuko Unibertsitatea, Bilbo. - Sánchez Fernández, J. O. (1993): "Antropología de la pesca" in Aguirre Baztan, A., Diccionario temático de antropología, Boixareu Universitaria, Bartzelona. - Sauer, C. (1952): Agricultural origins and dispersals, American Greographical Society, New York. - Schwimmer, E. (1980): "Los límites de la ideología económica: estudio antropológico comparativo sobre los conceptos de trabajo", R.I.C.S. XXXII, 3, 569-584. - Slanova M. et al. (1993): "El significado del trabajo: Una revisión de la literatura" in Peiró, J.M. et al. (1993): Los jóvenes ante el primer empleo. El significado del trabajo y su medida, U.I.P.O.T., Valentzia. - Smith, E. (1977): Those who live from the sea, West Publishing, St. Paul.
aldizkariak.v1-0-307	{ "domain": "zientzia eta teknologia", "id": "ekaia_Zk.30 _2016_8", "issue": "Zk.30 _2016_", "year": "2016", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "ekaia", "edition": null }	# Erradiazio ezionizatzaileko eremu elektromagnetikoen eraginak osasunean: ezagutza-egoeraz egun dakiguna Health effects of non-ionizing electromagnetic fields: current state of knowledge Mara Gallastegi1,2, Ana Jiménez-Zabala1,3\*, Juan-José Aurrekoetxea1,4,5, Loreto Santa-Marina1,3,6, Jesús Ibarluzea1,3,6 > 1 BIODONOSTIA Osasun Ikerketa Institutua, Dr. Begiristain Pasealekua, 20014 Donostia-San Sebastian 2 Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU), Farmazia Fakultatea, Unibertsitateko Ibilbidea 7, 01006 Vitoria-Gasteiz 3 Gipuzkoako Osasun Publiko eta Adikzioen Zuzendariordetza, Eusko Jaurlaritza, 4 Nafarroa Etorbidea, 20013 Donostia-San Sebastián 4 Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU), Medikuntza fakultatea, 20014 Donostia-San Sebastian > 5 Osasun Saila. Gipuzkoako Lurralde Ordezkaritza, Eusko Jaurlaritza, Antso Jakituna 35, 20010 Donostia 6 Epidemiologia eta Osasun publikoaren ikerketarako kontsortzio Espainiarra (CIBERESP), > Carlos III. Osasun Institutua, C/Monforte de Lemos 3-5 28029, Madrid > > mambien1-san@euskadi.eus DOI: 10.1387/ekaia.16148 Jasoa: 2016-03-21 Onartua: 2016-05-12 Laburpena: Gure bizimoduan gero eta ohikoagoak dira erradiazio ezionizatzaileko eremu elektromagnetikoak (EEI-EEM) sortzen dituzten iturriak, eta bere horretan dirau eremu horiek osasunean izan ditzaketen efektuen inguruko eztabaidak. Artikulu honetan laburbildu egin nahi ditugu EEI-EEMen eraginen inguruko ikerketa esperimentalen eta epidemiologikoen bidez lortu diren emaitzak. Nahiz eta ikerketa eta proiektu ugari egon gaiaren inguruan, kontu ugari daude argitzeke, batez ere metodologia-mugek sortzen dituzten arazoek ez dutelako ondorio argirik ateratzeko aukera ematen. Aurrerantzean, ahalegin handiagoak egin beharko lirateke eremu elektromagnetikoen esposizioaren estimazio egokiagoa egite aldera. EKAIA, 30 (2016) 105 EKAIA 30.indd 105 KAIA 18/10/16 16:58:35 8/10/16 Hitz gakoak: Eremu elektromagnetikoak; erradiazio ezionizatzailea; osasun-kalteak; eremu elektromagnetikoen esposizioaren estimazioa. Abstract: Sources of electromagnetic fields of non-ionising radiation (EMF-NIR) are increasingly common in our life style, while discussion regards their potential health effects remains unclear. The aim of this study is to collect and summarize experimental and epidemiological studies published concerning health effects of EMF-NIR. Although there are plenty studies and projects on this subject, there are several unclear issues, especially because problems arising from methodological limitations preclude getting a clear conclusion. Greater effort should be made in the future in order to estimate better the exposure. Keywords: Electromagnetic fields; Non-ionising radiation; Health effects; Exposure assessment. ## 1. SARRERA Eremu elektromagnetikoak (EEM) uhin elektriko eta magnetikoen konbinazioak dira, eta aldi berean eta argiaren abiaduran hedatzen dira. Uhinek bi ezaugarri bereizgarri dituzte: uhin-luzera eta maiztasuna. Uhinaren ziklo oso bati dagozkion puntuen arteko distantzia da uhin-luzera, eta metrotan neurtzen da. Maiztasuna, aldiz, denbora unitateko uhinak egiten duen oszilazio kopurua da eta hertzetan (Hz) neurtzen da. Bi ezaugarriak euren artean alderantziz proportzionalak dira: maiztasun handiak dituzten uhinek uhin-luzera txikia dute. Espektro elektromagnetikoak uhinen maiztasunaren arabera sailkatzen ditu EEMak (1. irudia). Bi talde handitan bereiz ditzakegu: erradiazio ionizatzaileak (EI) eta erradiazio ezionizatzaileak (EEI). Zenbat eta maiztasun handiagoa izan, hainbat eta handiagoa da daraman energia ere. EI-EE-Mak gai dira molekula eta atomoen artean dauden loturak apurtzeko, baina EEI-EEMek ez dute horretarako gaitasunik eta zientzialarien artean ez dago adostasunik azken hauek osasunean eragin ditzaketen ondorioei buruz. Argi ultramoreko uhinak eta argi infragorriko uhinak kontuan izan gabe, EEI -EEMak hiru talde nagusitan bereiz daitezke. Oso maiztasun txikiko uhinak (ELF euren ingelesezko sigletan, Extremely Low Frequency), 0-300 Hz maiztasun tartean daude, eta energiaren sorkuntza, garraio eta erabilerarekin lotuta daude. Tentsio baxuko, ertaineko edo altuko lineak, transformadoreak edota sare elektrikoaz hornitzen diren etxetresnak dira iturri nagusienak. Bitarteko maiztasunak, 300 Hz eta 10 MHz arteko maiztasun tartean daude eta segurtasun-sistemak edo ordenagailu eta telebista-pantailak dira haien iturri nagusiak. Irrati-maiztasuneko uhinak (IM) batez ere haririk gabeko komunikazioarekin loturik daude: haririk gabeko telefonoa, sakelako telefonoa, bluetootha, WiFia eta antenak (sakelako telefonia, irrati eta telebista-antenak). Ikerketa gehienek ez dituzte bitarteko maiztasunak bereiz aztertzen, hots, erradiazio ezionizatzailea ELF eta IM taldeetan sailkatzen dute, bitarteko maiztasunak bi talde horien goi eta behe muturretan utzita. 106 EKAIA, 30 (2016) EKAIA 30.indd 106 KAIA 18/10/16 16:58:35 8/10/16 ![](_page_2_Figure_1.jpeg) 1. irudia. Espektro elektromagnetikoa. Iturria: Moldatua Nazioarteko telekomunikazio elkartetik (ITU), http://emfguide.itu.int/emfguide.html Gaur egun EEI-EEMen arriskua agerian uzten duten bi mekanismo baizik ez daude aho batez onartuak. ELFen kasuan, nerbio-sistema eta muskulu-ehunak estimulatuko lituzkeen eremu eta korronte elektrikoen indukzioa litzateke onartutako mekanismoa; irradiatutako energiaren absortzioa izango litzateke IMen kasuan, eta ondorio gisa gorputz-tenperaturaren gorakada gertatuko litzateke. Maiztasun txikien barneratze-sakonera handiagoa da ehunetan, maiztasun handiagokoekin alderatuz. Sakonera honek zehaztuko du osasunean kalteak eragin ditzaketen aldaketa biologikoak eragiteko duten gaitasuna. Hala ere, mekanismo hauek intentsitate altuaren ondorioz sortutako efektu akutuan oinarritzen dira, baina gaur egungo kezka, aldiz, esposizio maila baxuen pean sor daitezkeen efektu kronikoak dira. #### 2. ZER IKERTU DA ETA ZER DAKIGU ORAIN ARTE? Efektuei buruzko ikerketa hiru alorretan egiten da: 1. Ikerketa batzuek in vitro aztertzen dituzte material biologikoetan eta batez ere zelula prokariota zein eukariotetan gertatzen diren kalteak. EKAIA, 30 (2016) 107 EKAIA 30.indd 107 KAIA 18/10/16 16:58:35 8/10/16 - 2. Ikerketa batzuek in vivo aztertzen dituzte bizidunetan eta batez ere karraskarietan gertatutakoak. - 3. Ikerketa epidemiologikoek, populazio jakin bat hartzen dute aztergai. Ikerketa mota oro eduki behar dira kontuan arriskuen balorazio bat egiterako orduan [1]. # 2.1. In vitro ikerketak In vitro ikerketak funtsezkoak dira. Izan ere, ezinbestekoak dira osasunean eragindako efektu baten mekanismo biologikoak ezagutzeko. Korronte elektrikoen indukzioaz eta efektu termikoaz gain, orain arte ez da deskribatu komunitate zientifiko osoak onarturiko efektuen eragile izan daitekeen beste mekanismorik. ## 2.1.1. Efektu neoplasikoak Genotoxizitatea aztertzen duten ikerketek EEI-EEMek kalte genetikoak sortzeko duten gaitasuna aztertzen dute. Material genetikoan eragindako aldaketak, potentzial kartzinogenoaren edota herentziazko gaixotasunen adierazgarriak dira egonkorrak direnean eta belaunaldi batetik bestera igaro daitezkeenean. ELFen kasuan, eremu magnetikoaren intentsitatea 1 mT-tik, eta kasu batzuetan 100 µT-tik gorakoa izan denean, efektu genotoxikoak aurkitu dira Osasunerako Arrisku Emergenteen Zientzia Batzordeak (SCENIHR) egindako azterketa bibliografikoaren eta Vijalaxmi eta Prihodak egindako meta-analisiaren arabera [2,3]. Munduko Osasun Erakundearen (MOE) monografikoaren esanetan, ELFen efektu genotoxikoak ikusi ahal izan dira hainbat ikerketatan 50 mT-etatik gorako egonaldietan, DNAren zatitzea, kromosomen ezegonkortasuna eta gene-adierazpenaren aldaketak kasu [4]. Beste ikertzaile batzuek iradokitzen dute zeharkako efektu genotoxikoa gerta litekeela seinale-transdukzioaren modulazioaren bidez. Ondorioz, aldaketak eragingo lirateke zelula barneko kaltzio mailaren, proteinen fosforilazioaren edo entzima-aktibazioan [5]. Orain arte, ordea, ez da aurkitu ebidentzia nahikorik eta trinkorik IMen genotoxizitateari dagokionean. Efektuak aurkitu direnean DNA kateen apurketarekin edo ardatz akromatikoaren asaldurekin loturik egon dira. Badirudi efektuak aztertutako zelularen eta EEM-en peko eraginaren ezaugarrien arabera gertatzen direla [6-8]. Jadanik proposatuta daude IMen genotoxizitaterako mekanismoak hala nola, efektu termikoak, erradikal askeak eta DNAren konponketa prozesuen aldaketak [9]. SCENIHRek 2015ean aztertu zituen genotoxizitatearen inguruko 31 artikulu, eta haien artean 13 ikerketak (% 42) efekturen bat aurkitu zuten [2]. Dena den, askotan gertatu izan dira genotoxizitate efektu hauek errepikatzeko arazoak [10], batez ere artikuluetan esposizioan 108 EKAIA, 30 (2016) EKAIA 30.indd 108 KAIA 18/10/16 16:58:36 8/10/16 eragin dezaketen hainbat aldagairen informazio osatua ez ematearekin zerikusia dutenak. Funtsezko aldagaiak dira esposizioaren intentsitatea, denbora eta konbinazio desberdinak, frekuentzien inguruko informazioa eta esposizioa sortzen duen sistemaren baldintzak eta artikuluetan argitaratu beharko lirateke [11]. Genotoxizitateaz gain, kartzinogenesia eragin dezaketen beste prozesu batzuk ikertu dira. Adibidez, apoptosia, oxidazio-estresa, eta zelula-proliferazioa, zelula-zikloa eta gene-adierazpenaren aldaketak. ELFen kasuan 100 µT intentsitateko gora zelulen proliferazioaren gorakada ikusi da [12]. IMei dagokienean, mota honetako asaldura batzuk ikusi dira [13- 15] baina ikerketa gehienek ez dute efekturik aurkitu. Abian jarri da era berean beste ikerketa-lerro bat, IMek beste agente genotoxiko batzuen eragina handitu ote dezaketen finkatzeko; era guztietako efektuak lortu dira, bai onuragarria [16], bai kontrako efektua bai eta efektu eza [17]. #### 2.1.2. Efektuak nerbio-sisteman ELFen kasuan ez dago efektu posibleen inguruko inolako ondoriorik ateratzeko euskarririk. Hala ere, zelulen diferentziazioan efektu positiboak ikusi dira [18,19]. Nerbio-sistemaren gaineko efektuak aztertzen dituzten ikerketek esposizio akutura mugatzen dute saioa, eta zelula mota bakarra erabiltzen dute. Gainera, ez dute modelo egokirik batez ere ELFekin zerikusia duten neuroendakatze-efektuak aztertzeko. Horrek guztiak eragozpenak eragiten dizkio metodologia honi. IMen kasuan, neurotoxikotasuna aztergai duen in vitro ikerketa gutxi daude. Mikroglia edota astrozitoen aktibazioa aztertzea da ikerketa hauen helburu nagusia. Izan ere, homeostasi-erradikalean aldaketak eta ondorioz zelulen estresa dakar aktibazio horrek. Egile batzuek mikrogliaren aktibazioa ikusi ahal izan dute [20,21], baina hala ere ebidentziak ez dira oraingoz behar bezain zorrotzak. #### 2.2. In vivo ikerketak In vitro ikerketekin alderatuz, in vivo ikerketek abantaila garrantzitsua daukate aintzat hartzen baitute toxikozinetika eta toxikodinamika prozesuak. Prozesu hauek, organismoa osatzen duten osagai guztien eta kutsatzaile edota agente kaltegarrien arteko interakzioa behatzen dute. Hala ere, in vivo ikerketen bidez lortzen diren emaitzak ezin dira zuzenean gizakietara estrapolatu eta ikerketa epidemiologikoekin berretsi behar dira. #### 2.2.1. Efektu neoplasikoak Karraskarietan eginiko ikerketa gehienek ez dute arrazoirik eman EEI-EEMek eragin minbizi-sortzailea dutela pentsatzeko. IARC minbiziaren EKAIA, 30 (2016) 109 EKAIA 30.indd 109 KAIA 18/10/16 16:58:36 8/10/16 ikerkuntzarako nazioarteko agentziaren esanetan, ebidentzia mugatua da. Izan ere, asko dago hobetzeko efektu batzuk ikusi dituzten ikerketa batzuen diseinuaren eta datu-interpretazioaren aldetik. Halaber, ez dago modelo egokirik ELFei dagokienean haurren leuzemia eta, batez ere, leuzemia linfoblastiko akutua ikertzeko animali modelo egokien gabezia dago. IMei dagokienean gehienek emaitza negatiboak lortzen dituzte, salbuespenak salbuespen [22]. Esaterako, Bartsch et al.-ek (2010) epe-luzeko eta intentsitate baxuko GSM pean ez zuten aldaketarik antzeman hainbat tumoretan, baina bai bizialdiaren luzeran, murriztapena gertatu zelako azken horretan [23]. ## 2.2.2. Efektuak nerbio-sisteman Ikerketa batzuek arazoak ikusi dituzte nerbio-sisteman. Besteak beste, oroimenean eta ikaskuntzan behatu dira aldaketak [24-26], bai ELF eta bai IMren peko egonaldietan. ELFen kasuan antsietatea eragin duela ikusi da [27]. Dena den, emaitzek ez dute beharrezko sendotasunik eta ezin daiteke gizakiengan efekturik ondorioztatu. Neurogenexia, zitotoxizitea eta garunaren endekapena bezalako efektuak ikusi dira, beti ere intentsitate maila gomendagarrietatik oso gora [2]. # 2.2.3. Efektuak ugalketan Ugalketa aztertu duten ikerketek efektuak antzeman dituzte bai ugalkortasunean, bai eta ondorengoen garapenean. ELFei dagokienean, batez ere ikerketa epidemiologikoak egin dira, baina badaude in vivo ikerketak egin dituzten egileak. Esaterako, saguen organo genitaletan, bereziki testikuluetan asaldurak [28] eta itsas trikuen ondorengoen garapenean arazoak, zehazki mitosi prozesuko ziklo-zelularraren lehenengo fasean asaldurak eraginez [29], behatu dituzte. IMen ustezko efektuak era askotarikoak dira: besteak beste, folikuluen murrizketa eta obozitoen DNAn kalteak, apoptosiaren eta endometrioko oxidazio-estresaren areagotzea, testosteronaren murrizketa, espermatogenesiaren asaldurak, espermako kalte genetikoa, oxigeno espezie erreaktiboak, erradikal askeak, peroxidazio lipidikoa eta glutation peroxidasa eta superoxidodismutasa entzimen murrizketa barrabiletan [30,31]. Ikerketa ugaritan ikusi ahal izan dira IMeko uhinek eragiten dituzten efektu teratogenikoak, baina beti ere esposizio maila tenperaturaren gorakada nabarmena eragiteko gai denean (gradu zentigradu bat baino gehiagoko gorakada). Haatik, ez da efektu hau egiaztatu legislatutakoa baino intentsitate maila baxuagoetan [2]. Honetaz gain, emaitza positiboak dituzten ikerketa askok lagin tamaina txikia edota metodologia-mugak dituzte. 110 EKAIA, 30 (2016) EKAIA 30.indd 110 KAIA 18/10/16 16:58:36 8/10/16 #### 2.3. Ikerketa epidemiologikoak Ikerketa epidemiologikoak funtsezko tresna dira toxiko izan daitekeen edozein agente eta osasunean gerta daitezkeen ondorioen artean harreman bat ikusteko, interpretatzeko eta arriskuen ebaluazioa egiteko. ## 2.3.1. Efektu neoplasikoak IARC minbiziaren ikerkuntzarako nazioarteko agentziak, 2B kategorian sartu zituen ELFak 2002an, umeengan leuzemia kasuen areagotzearekin behatu zituzten erlazioen ondorioz. Wertheimer eta Leeperrena izan zen umeengan gertatutako leuzemia kasuak eta ELF uztartu zituen lehenengo ikerketa 1979an [32]. Tentsio altuko lineetatik hurbil bizi ziren umeek leuzemia garatzeko arrisku bikoitza zutela behatu zuten. Esposizioa estimatzeko era, ordea, metodo ez-zuzenetan oinarritu zen, tentsio altuetatik dagoen distantzia eta sare elektrikoaren konfigurazioa kontuan hartuz eta neurketa zuzenik egin gabe. Ondorengo ikerketetan, batez ere, 0.3 eta 0.4 µT-ko intentsitatekoak dira umeen leuzemia linfoblastiko akutuarekin behin eta berriro [33-35] erlazionatu diren esposizio mailak. MOEaren prentsa-ohar batean, kalitatezko ikerketetan etxeetan dagoen maiztasun industrialeko (50 Hz) 0.4 µT-latik gorako eremu magnetikoa eta umeen leuzemiaren arteko asoziazio estatistikoa behatu zela adierazi zen [36]. Ikuspegi epidemiologikotik, ondorioztatu da minbizi-eragile izan litezkeela, harremana nahiko sendoa dela baitirudi. Hala ere, ezezagunak dira parte hartzen duten mekanismoak, eta animalia-ereduek ez diote efektu neoplastikoari eusten. Talde honen baitan egoteak leuzemia kasuek gora egitea gerta daitekeela esan nahi du eta beraz, azpimarratzen da sakonago aztertu behar direla bai esposizioa, bai eta efektuak ere. IARCek IMak ere 2B kategoriaren baitan sartu zituen 2011n, gizakiarentzat minbizi-eragile izan daitekeela ondorioztatu ostean. Erabakia hartzeko, sakelako telefonoaren erabilerarekin lotutako glioma kasuen hazkundean oinarritu ziren. Gizakietan frogak mugatuak direlako eta ikerketarako animalietan froga eskasak daudelako sartu zen kategoria horretan. Kontrolkasurako egin den INTERPHONE izenekoa da ikerketa epidemiologiko ezagunena. Ondorio gisa, sakelako telefonoaren erabileran ordu gehien pilatuta zituztenen artean (1640 ordu baino gehiago) soilik ikusi zen gliomaren arriskuaren handitzea, baina ez zen dosi-efektu gisako erantzunik aurkitu [37]. Hardell et al.-ek (2011) buruko minbizi kaltegarrien kasuen gorakada ikusi zuten hari gabeko telefonoa eta sakelako telefonoa hitz egiteko gehien erabiltzen zutenen artean. Izan ere, ikusi zuten arriskua goraka zihoala latentzia-denbora eta erabilera handitu ahala [38]. Schuz et al.-ek (2006), aldiz, ez zuten tumore arriskurik aurkitu, sakelako telefonoen erabiltzaileak 7 eta 10 urte bitartean jarraitu ostean [39]. Dena den, Bann et al.-ek IARCen izenean, sakelako telefonoen erabiltzaileen sailkapen desegokia egin zutela EKAIA, 30 (2016) 111 EKAIA 30.indd 111 KAIA 18/10/16 16:58:36 8/10/16 esan zuten, mugikorren harpidedun guztiak erabiltzaile gisa kontsideratu baitzituzten, benetako erabilera kontuan izan gabe [40]. Nagusiki, bi ikerketak aztertu dituzte umeen eta nerabeen garuneko minbiziak. Kasu kontrolekoa den CEFALO ikerketak ez zuen harremanik aurkitu garuneko tumorea zuten 7 eta 19 arteko gazteen eta sakelako telefonoaren erabileraren artean (galdetegi bidez eta ahal zenean operadoreen bidez jasotako informazioa). Bestalde, abian da kasu kontroleko MOBIKIDS ikerketa eta bertan kontuan hartu dira garuneko tumorea duten 10 eta 24 urte arteko 1.000 gazte, eta kontrol gisa jardungo duten beste horrenbeste gazte [41]. Era berean ikergai izan dira sakelako telefono, irrati eta telebista-antenek gorputz osoan eragiten duten esposizioak dituen efektuak ere. Esposizio maila estimatzeko, ikertzaile askok iturrira dagoen distantzia hartu dute aintzat. Dode et al.-ek (2011) [42] korrelazioa ikusi zuten minbiziaren ondoriozko hilkortasuna eta telefono-antenen arteko distantziaren artean. Gainera, hilkortasun tasa handiagoak ikusi ziren 500 metroko distantzietan. Beste egile batzuek antzeko emaitzak behatu zituzten [43,44]. Hala ere, ikerketa guztiek ez dute erlaziorik aurkitzen [45]. Askok gainera esposizioa estimatzeko, erradiazioaren iturrira dagoen distantzia erabiltzea kritikatzen dute, distantzia eta intentsitate-mailen arteko asoziazio baxua edo negatiboa erakutsiz. Distantziaz gain, aldagai ugari hartu beharko lirateke kontuan, emisio-iturriaren altuera, kokapena, orientazioa, frekuentziak eta lekuko geometria espaziala kasu [46]. #### 2.3.2. Nerbio-sisteman eta jokabidean efektuak Populazio helduari dagokionez, industria-maiztasunen (50 Hz) egonaldia pairatzen duten langileetan ikusi da gora egin duela neuroendekapen gaixotasun batzuk jasateko arriskuak. Alboko esklerosi amiotrofikoa (hots, neurona motorearen gaixotasuna) da gaixotasun horietako adibide bat [47,48]. Ikerketa suitzar bat izan zen tentsio altuko lineek eragindako ELFen peko eta neuroendekapen gaixotasunen arteko lotura antzeman zuen lehenengoa. Horrela, Huss et al.-ek (2009) ikusi zuten Alzheimerra eta zahartzaroko dementzia garatzeko arriskua handiagotzen zela denbora luzez tentsio altuko lineetatik 50 metro baino gutxiagotara bizi izan zirenengan [49]. Hala ere, Danimarkako populazioa ikertu zuen kontrol-kasuko ikerketa batek ez zuen harremanik aurkitu tentsio altuko lineetatik 50 metro baino gutxiagotara bizitzea eta Alzheimerra, dementzia, Parkinsona, esklerosi anizkoitza edo alboko esklerosi amiotrofikoa bezalako gaixotasunak garatzearen artean [50]. IMei dagokienean esposizio akutua eragin zaien boluntarioetan, begiratu da nerbio-sistemaren funtzio espezifikoetan aldaketak gertatu ote diren. Esate baterako, gertutik aztertu dira kognizio-funtzio batzuk, hala 112 EKAIA, 30 (2016) EKAIA 30.indd 112 KAIA 18/10/16 16:58:36 8/10/16 nola loaldiko burmuin-jarduera, psikomotrizitatearen arazoak, en tzu menahalmenak eta oroimena, atentzio eta kontzentrazioa. Ikusi da IMek gaitasuna dutela entzefalogramaren patroi normala [51], loaldiaren estadioak eta funtzio kognitiboaren aldaketak eragiteko, baina hala ere, beste ikerketa batzuek ez dute hori egiaztatu eta kasu batzuetan egile berberek baldintza berdinetan ikerketa errepikatuz ezin izan dituzte emaitzak egiaztatu [52]. Urriak dira IMek ume eta nerabeen kognizio-funtzioetan sortzen dituzten arazoei buruzko ikerketak. Umeen garuna guztiz osatu gabe dago eta batzuen ustez efektu neurofisiologikoei dagokienean sentikorragoak izan daitezke garapen-fase honetako garunak [53], baina kontua eztabaidagai da oraindik ere [54]. Batez ere hiritarrek erabiltzen dituzten sakelako telefonoek sorturiko esposizioa izaten da soilik aintzat hartutako IM iturria. Ikerketa batzuek jaio aurretiko esposizioa baizik ez dute kontuan hartzen. Alegia, amak haurdunaldian egindako sakelako telefonoaren erabileraren arabera egin dute azterketa, eta beste batzuek aldiz, umeak berak jaio ostean egindako erabilera hartzen dute esposizio iturri gisa. Guxens et al. (2013) [55] eta Vrihjeid et al.-ek (2010) [56] egindako lanak dira lehenengokoen artean ezagunenak. Ez zuten efekturik aurkitu baina esposizioaren estimazioaren kalitate baxua salatu izan da. Lehenengo lanaren kasuan amei atzera begira galdetegi bidez galdetu zitzaien umeek 5 urte zituzten garaiari buruz, eta bigarren kasuan, haurdunaldian egindako deien maiztasuna galdetu zitzaien, erabilera-denbora kontuan hartu gabe. Esposizioaren estimaziorako umeek edo nerabeek egindako mugikorraren erabilera kontsideratu duten ikerketek, prozesu kognitiboen ebaluazioan efektu laguntzailea [57,58] edo efektu gabezia [59-61] ikusi zuten batzuek. Ikerketa batzuek umeek edo nerabeek egindako telefono-erabilera aztertu dute estimazio bat egiteko. Horrelakoetan, efektu onuragarria edo efekturik eza ikusi dute. Bestalde, ikertzaile talde berak birritan ikusi zituen portaera-arazoak lagin handia erabili zuen ikerketa batean [62,63]. Australiako zeharkako MoRPhEUS ikerketak, aldiz, efektu onuragarria behatu zuen, sakelako telefonoa gehien erabiltzen zuten nerabeek erantzun-denbora motzagoa baitzuten, nahiz eta zehaztasun okerragoa izan [64]. IMen kognizio-efektuen inguruan egin diren ikerketek orokorrean esposizio akutua eta epe motzera neurtzen dituzte efektuak eta, beraz, epe luzera eragiten duten efektuetan sakondu egin beharko litzateke. ## 2.3.3. Efektuak ugalketan Ugalketan, antzutasunean, berezko abortuetan eta sortzetiko gaixotasunetan ELFek eragin ditzaketen efektuak aztertu izan dira, batez ere lan jardueraren ondorioz esposizioa jasan duten gizakiengan. Orokorrean, emaitzek ez dute ugalketan arriskurik behatzen normalean gertatzen diren esposizio mailetan, bai ingurumen jatorriko bai lan jardueraren jatorriko EKAIA, 30 (2016) 113 EKAIA 30.indd 113 KAIA 18/10/16 16:58:36 8/10/16 ohiko intentsitateetan. Esposizio altua pairatzen dutenengan, ordea, arriskuaren handitze bat ikusi da [65]. Esperma IMekiko kaltebera izan daitekeelako hipotesia ere jorratu izan da. Gutschi et al.-en (2011) ikerketan, antzutasun-klinika bateko 2.100 pazienteren semena analizatu zen 1993 eta 2007 urteen artean [66]. Ikertzaileek, ikusi zuten semenaren mugikortasun eta morfologia-kalitate okerragoa zutela sakelako telefonoa erabiltzen zutela zioten gizonezkoek. Hala ere, ikerketa honek ez zituen kontuan hartu IMen iturri izan zitezkeen beste batzuk, ez eta antzutasunean eragin zezaketen beste aldagai batzuk. SCENIHRen arabera, ez dago ebidentzia nahikorik IMek gizonezkoen ugalkortasunean eragiten dutela esateko [2]. ## 2.3.4. Sintoma ezespezifikoak Ondoeza orokorra, buruko mina edo lo egiteko arazoak bezalako sintomak behatu izan dira EEMekin harremanetan [67,68]. Dena den, ikerketa gehienek antenetatiko edota tentsio altuko lineetatiko distantzia erabili dute esposizioa estimatzeko erreferentzia modura. Gainera, pazienteen subjektibotasuna arazo izan daiteke, sintomak neurtzeko zailtasuna dela eta. Horrela, parte-hartzaileek eurek esandakoaz fidatzea besterik ez da geratzen. Porsius et al.-ek (2015), aurkitu zuten tentsio altuko lineetatik gertu (300 metrora) bizi ziren biztanleek sintoma gehiago erakusten zituztela, nahiz eta linea horiek oraindik funtzionamenduan ez egon [69]. Bortkiewicz et al.-ek (2012) IMen kasurako ere hurbiltasuna eta aitortutako sintomen arteko harremana ikusi zuten [68]. Azken urteotan, osasun publikoaren baitan sonatua egin da EEMekiko hipersentikortasuna deritzona. Sintoma ezberdin eta ezespezifikoak edukitzean datza hipersentikortasun hori: buruko minak, letargia, loaldian asaldurak, antsietatea... Hainbat ikerketatan argi ikusi da ez dagoela benetako loturatik benetako esposizioa, hots, neurtutakoa eta parte-hartzaileek esandako sintomen artean [2,70]. #### 3. EEMen EFEKTUEN INGURUKO EZTABAIDA Ikerketa ugari egin dira, baina hala ere, kontu honetan zalantza ugari daude, batez ere metodologiak dituen mugengatik. Gehienetan ikerketen emaitzak ez dira errepikatuak, ez dira sendoak edota ez dute dosi-erantzun gisako ondoriorik izaten. Ugariak izan daitezke ikerketetan gertatutako sendotasun ezaren arrazoiak: besteak beste, metodologia-mugak, diseinu esperimental desberdi- 114 EKAIA, 30 (2016) EKAIA 30.indd 114 KAIA 18/10/16 16:58:36 8/10/16 nen aniztasuna, esposizio-denbora laburra, lagin txikiaren ondorioz duten esangura estatistiko baxua, efektuak neurtzeko erabilitako test desberdinen aniztasuna, beharrezko latentzia-denbora aintzat ez hartzea, kontuan hartu gabeko aldagai nahasgarriak eta sintomen berri emateko unean egon daitezkeen subjektibotasun arazoak izan daitezke [2,71]. EEI-EEMen efektuak oraindik eztabaidagai daude besteak beste egonaldiaren estimazio desegokia edo osagatugabea egin omen delako. Izan ere, normalean, ikerketek ez dituzte EEI-EEMak sortzen dituzten iturri guztiak kontuan hartzen eta metodo zuzenak posible ez direnean halamoduzko estimazioa egiten duten metodo ez-zuzenak erabiltzen dituzte [72]. #### 4. ZIENTZIA-IKERKETAREN ORAINGO EGOERA Estatu(en) arteko mailan MOEak CEM proiektua (http://www.who.int/ peh-emf/project) abiarazi zuen 1996an eremu elektriko eta magnetikoek ingurumenean eta osasunean eragiten dituzten efektuak aztertzeko. Europako hainbat egitasmok diru-laguntzak jaso dituzte, EEI-EEM efektu eta ekintza-mekanismoak aztertzeko. Batez ere, in vitro eta in vivo saioak egin dituzte esaterako REFLEX edo CEMFEC bezalako proiektu sonatuek (http:// ec.europa.eu/health/ph\_determinants/environment/EMF/brochure\_en.pdf). Ikerketa hauek guztiek ez dute emaitza argirik eman. EEI-EEMen iturri diren teknologien erabilerak gora egin du eta emaitza kontraesankorrak lortu dira. Beraz, jarraitu egin beharko genuke epe luzera batez ere umeetan gerta daitezkeen efektuak ikertzen. Hori dela eta, Bruselan izan zen EEI-EEMei buruzko estatu arteko batzarrean kohorte-ikerketa epidemiologikoak eta protokolo zehatzak gauzatzeko beharra nabarmendu zuten gaian adituak direnek. Une honetan, abian daude IMen efektuak aztertzen dituzten hainbat ikerketa epidemiologiko; lehenik kontrol-kasuko MOBI-Kids ikerketa [41], bigarrenik, 250000 heldu baino gehiago 25 urtetan zehar jarraituko dituen COSMOS (Cohort Study of Mobile phOne uSe and health) [73] ikerketa, minbiziak, tumore onberak, buruko minak, loaren kalitatea eta ongizate orokorra aztertuz. Hirugarrenik, HERMES (Health effects related to mobile phone use in adolescents) kohortea [74] eta azkenik GERoNiMO proiektua (Generalised EMF Research using Novel Methods- an integrated approach: from research to risk assessment and support to risk management) (http://www.crealradiation.com) EEI-EEMek dituzten efektuak era ezberdinetan (in vitro, in vivo eta ikerketa epidemiologikoekin) baloratzen dituena. Gipuzkoan, INMA (INfancia y Medio Ambiente- Ingurumena eta Haurtzaroa; www.proyectoinma.org) proiektuak kohorte bat du eta parte hartzen du GERoNiMO proiektu Europarraren ikerketa lerro batean. Zehazki, IMek umeen neurogarapenean duten eragina epidemiologiaren aldetik az- EKAIA, 30 (2016) 115 EKAIA 30.indd 115 KAIA 18/10/16 16:58:36 8/10/16 tertzen da [72]. INMA proiektuaren barruan nagusiki zehaztu nahi dute zein efektu eragiten dituen umeen garapenean, haurdunaldian eta bizialdiko lehenengo urteetan ingurumen kutsatzaileen peko egonaldiak. Egun, Espainia mailan 6 kohortek diraute eta Gipuzkoakoa da berriena, aztergai diren 450 inguru umeek 8 urte dituztelarik. Neurogarapenari dagokionean, berriki abian jarri da gazteak aztergai dituen SCAMP izeneko proiektua [75]. ELFei dagokienean aldiz, orain arte metodo ez-zuzenen bidez eta iturri guztiak kontuan izan gabe egin da esposizioaren karakterizazioa, baina azkenaldian, ohikoagoak dira iturri guztiak aintzat hartzen dituzten ikerketak, eta esposizioa neurketa zuzenen bidez [76] edota neurgailu pertsonalen bidez estimatzen da. #### 5. ONDORIOAK Organismo ofizialek, estatu mailakoek zein estatu artekoek, uste dute egungo ebidentzia mugatua dela eta ezin ondoriozta daitekeela EEI-EEMen eta efektuen arteko kausa/efektu harremana dagoenik, beti ere esposizio mailak gomendio eta araudien azpitik daudenean [2,77-79]. Dena den, azpimarratu dute metodologiako arazoei aurre egiten dieten ikerketa sendoak egiteko beharra dagoela. Eginbidean dauden proiektuek gaia argitzen lagundu bitartean, funtsezkoa da herritarren ardurei erantzuteko nazio arteko erantzun koordinatu bat. #### 6. ESKER ONAK MGk eskerrak eman nahi dizkio Hezkuntza, Hizkuntza politika eta Kultura sailari, doktore tesia egiteko jaso duen diru-laguntzagatik. #### 7. BIBLIOGRAFIA - [1] BROWNSON R.C., PETITTI D.B. 1998. Applied Epidemiology. Oxford University Press, New York. - [2] Scientific Comittee on Emerging and Newly Identified Health Risks (SCENIHR). Final opinion on potential health effects of exposure to electromagnetic fields (EMF). 2015. - [3] VIJAYALAXMI, PRIHODA T.J. 2009. «Genetic damage in mammalian somatic cells exposed to extremely low frequency electro-magnetic fields: a meta-analysis of data from 87 publications (1990-2007)». Int J Radiat Biol, 85, 196-213. - [4] World Health Organization.International Agency for Research on Cancer (IARC): IARC monographs on the evaluation of carcinogenic risks to hu- 116 EKAIA, 30 (2016) EKAIA 30.indd 116 KAIA 18/10/16 16:58:36 8/10/16 - mans. Non-Ionizing Radiation, Part I: Static and Extremely Low-frequency (ELF) electric and magnetic fields. 80 edition 2007. - [5] SIMKO M., MATTSSON M.O. 2004. «Extremely low frequency electromagnetic fields as effectors of cellular responses in vitro: possible immune cell activation». J Cell Biochem, 93, 83-92. - [6] HEYNICK L.N., JOHNSTON SA FAU MASON P., MASON P.A. «Radio frequency electromagnetic fields: cancer, mutagenesis, and genotoxicity». Bioelectromagnetics Suppl 6, S74-100. - [7] VERSCHAEVE L., JUUTILAINEN J.F., LAGROYE I.F., MIYAKOSHI J.F., SAUNDERS R.F., DE SEZE R.F., TENFORDE T.F., VAN RONGEN E FAU - VEYRET, VEYRET B.F., XU Z. «In vitro and in vivo genotoxicity of radiofrequency fields». Mutat Res 705, 252-268. - [8] ZHIJIAN C., XIAOXUE L.F., YEZHEN L.F., DEQIANG L.F., SHIJIE C.F., LIFEN J.F., JIANLIN L.F., JILIANG H. «Influence of 1.8-GHz (GSM) radiofrequency radiation (RFR) on DNA damage and repair induced by X-rays in human leukocytes in vitro». Mutat Res 677, 100-104. - [9] RUEDIGER H.W. «Genotoxic effects of radiofrequency electromagnetic fields». Pathophysiology 16, 89-102. - [10] SPEIT G., GMINSKI R.F., TAUBER R. «Genotoxic effects of exposure to radiofrequency electromagnetic fields (RF-EMF) in HL-60 cells are not reproducible». Mutat Res 755, 163-166. - [11] ZENI, O. eta SCARFI, M.R. 2012. Experimental Requirements for in vitro Studies Aimed to Evaluate the Biological Effects of Radiofrequency Radiation. InTech. - [12] ZHANG M., LI X., BAI L., UCHIDA K., BAI W., WU B., XU W., ZHU H., HUANG H. 2013. «Effects of low frequency electromagnetic field on proliferation of human epidermal stem cells: An in vitro study». Bioelectromagnetics, 34, 74-80. - [13] JOUBERT V., BOURTHOUMIEU S FAU LEVEQUE P., LEVEQUE P.F., YARDIN C. 2008. «Apoptosis is induced by radiofrequency fields through the caspase-independent mitochondrial pathway in cortical neurons». Radiat Res, 169, 38-45. - [14] KAHYA M.C., NAZIROGLU M.F., CIG B. 2014. «Selenium reduces mobile phone (900 MHz)-induced oxidative stress, mitochondrial function, and apoptosis in breast cancer cells». Biol Trace Elem Res, 160, 285-293. - [15] LIU Y.X., TAI J.L., LI G.Q., ZHANG Z.W., XUE J.H., LIU H.S., ZHU H., CHENG J.D., LIU Y.L., LI A.M., ZHANG Y. 2012. «Exposure to 1950- MHz TD-SCDMA electromagnetic fields affects the apoptosis of astrocytes via caspase-3-dependent pathway». PLoS One, 7. - [16] MANTI L., BRASELMANN H., CALABRESE M.L., MASSA R., PUGLIESE M., SCAMPOLI P., SICIGNANO G., GROSSI G. 2008. «Effects of modulated microwave radiation at cellular telephone frequency (1.95 GHz) on X-ray-induced chromosome aberrations in human lymphocytes in vitro». Radiat Res, 169, 575-583. EKAIA 30.indd 117 KAIA 18/10/16 16:58:36 8/10/16 - [17] SANNINO A., DI C.G., BRESCIA F., SARTI M., ZENI O., JUUTI-LAINEN J., SCARFI M.R. 2009. «Human fibroblasts and 900 MHz radiofrequency radiation: evaluation of DNA damage after exposure and co-exposure to 3-chloro-4-(dichloromethyl)-5-hydroxy-2(5h)-furanone (MX)». Radiat Res, 171, 743-751. - [18] SEONG Y., MOON J., KIM J. 2014. «Egr1 mediated the neuronal differentiation induced by extremely low-frequency electromagnetic fields». Life Sci, 102, 16-27. - [19] BAI W.F., XU W.C., FENG Y., HUANG H., LI X.P., DENG C.Y., ZHANG M.S. 2013. «Fifty-Hertz electromagnetic fields facilitate the induction of rat bone mesenchymal stromal cells to differentiate into functional neurons». Cytotherapy, 15, 961-970. - [20] HAO Y., YANG X., CHEN C., YUAN W., WANG X., LI M., YU Z. 2010. «STAT3 signalling pathway is involved in the activation of microglia induced by 2.45 GHz electromagnetic fields». Int J Radiat Biol, 86, 27-36. - [21] YANG X., HE G., HAO Y., CHEN C., LI M., WANG Y., ZHANG G., YU Z. 2010. «The role of the JAK2-STAT3 pathway in pro-inflammatory responses of EMF-stimulated N9 microglial cells». J Neuroinflammation, 7, 54. - [22] REPACHOLI M.H., BASTEN A.F., GEBSKI V.F., NOONAN D.F., FINNIE J.F., HARRIS A.W. 1997. «Lymphomas in E mu-Pim1 transgenic mice exposed to pulsed 900 MHZ electromagnetic fields». Radiation Research, 147, 631-640. - [23] KUPPER H., SCHEURLEN U., DEERBERG F., SEEBALD E., DIETZ K., MECKE D., PROBST H., STEHLE T., BARTSCH C. 2010. «Effect of chronic exposure to a GSM-like signal (mobile phone) on survival of female Sprague-Dawley rats: modulatory effects by month of birth and possibly stage of the solar cycle». Neuro endocrinology letters, 31, 457-473. - [24] JADIDI M., FIROOZABADI S.M., RASHIDY-POUR A., SAJADI A.A., SADEGHI H., TAHERIAN A.A. 2007. «Acute exposure to a 50 Hz magnetic field impairs consolidation of spatial memory in rats». Neurobiol Learn Mem, 88, 387-392. - [25] CUI Y., GE Z., RIZAK J.D., ZHAI C., ZHOU Z., GONG S., CHE Y. 2012. «Deficits in water maze performance and oxidative stress in the hippocampus and striatum induced by extremely low frequency magnetic field exposure». PLoS One, 7, e32196. - [26] HAO D., YANG L., CHEN S., TONG J., TIAN Y., SU B., WU S., ZENG Y. 2013. «Effects of long-term electromagnetic field exposure on spatial learning and memory in rats». Neurol Sci, 34, 157-164. - [27] KITAOKA K., KITAMURA M., AOI S., SHIMIZU N., YOSHIZAKI K. 2013. «Chronic exposure to an extremely low-frequency magnetic field induces depression-like behavior and corticosterone secretion without enhancement of the hypothalamic-pituitary-adrenal axis in mice». Bioelectromagnetics, 34, 43-51. EKAIA 30.indd 118 KAIA 18/10/16 16:58:36 8/10/16 - [28] TENORIO B.M., JIMENEZ G.C., MORAIS R.N., TORRES S.M., ALBU-QUERQUE N.R., SILVA JUNIOR V.A. 2011. «Testicular development evaluation in rats exposed to 60 Hz and 1 mT electromagnetic field». J Appl Toxicol, 31, 223-230. - [29] RAVERA S., FALUGI C., CALZIA D., PEPE I.M., PANFOLI I., MORE-LLI A. 2006. «First cell cycles of sea urchin Paracentrotus lividus are dramatically impaired by exposure to extremely low-frequency electromagnetic field». Biol Reprod, 75, 948-953. - [30] MERHI Z.O. 2012. «Challenging cell phone impact on reproduction: a review». J Assist Reprod Genet, 29, 293-297. - [31] LA V.S., CONDORELLI R.A., VICARI E., D'AGATA R., CALOGERO A.E. 2012. «Effects of the exposure to mobile phones on male reproduction: a review of the literature». J Androl, 33, 350-356. - [32] WERTHEIMER N., LEEPER E. 1979. «Electrical wiring configurations and childhood cancer». Am J Epidemiol, 109, 273-284. - [33] CALVENTE I., FERNANDEZ M.F., VILLALBA J., OLEA N., NUNEZ M.I. 2010. «Exposure to electromagnetic fields (non-ionizing radiation) and its relationship with childhood leukemia: a systematic review». Sci Total Environ, 408, 3062-3069. - [34] AHLBOM A., DAY N., FEYCHTING M., ROMAN E., SKINNER J., DOCKERTY J., LINET M., MCBRIDE M., MICHAELIS J., OLSEN J.H., TYNES T., VERKASALO P.K. 2000. «A pooled analysis of magnetic fields and childhood leukaemia». Br J Cancer, 83, 692-698. - [35] GREENLAND S., SHEPPARD AR F.A.U., KAUNE WT F.A.U., POOLE C.F., KELSH M.A. 2000. «A pooled analysis of magnetic fields, wire codes, and childhood leukemia. Childhood Leukemia-EMF Study Group». Epidemiology, 11, 624-634. - [36] BAILEY W.H., WAGNER M.E. 2008. «IARC evaluation of ELF magnetic fields: public understanding of the 0.4-microT exposure metric». J Expo Sci Environ Epidemiol, 18, 233-235. - [37] CARDIS E., RICHARDSON L., DELTOUR I., ARMSTRONG B., F EYCHTING M., JOHANSEN C., KILKENNY M., MCKINNEY P., MO-DAN B., SADETZKI S., SCHUZ J., SWERDLOW A., VRIJHEID M., AUVI NEN A., BERG G., BLETTNER M., BOWMAN J., BROWN J., CHETRIT A., CHRISTENSEN H.C., COOK A., HEPWORTH S., GILES G., HOURS M., IAVARONE I., JARUS-HAKAK A., KLAEBOE L., KREWSKI D., LAGORIO S., LONN S., MANN S., MCBRIDE M., MUIR K., NADON L., PARENT M.E., PEARCE N., SALMINEN T., SCHOE-MAKER M., SCHLEHOFER B., SIEMIATYCKI J., TAKI M., TAKEBA-YASHI T., TYNES T., VAN TONGEREN M., VECCHIA P., WIART J., WOODWARD A., YAMAGUCHI N. 2007. «The INTERPHONE study: design, epidemiological methods, and description of the study population». Eur J Epidemiol, 22, 647-664. EKAIA 30.indd 119 KAIA 18/10/16 16:58:36 8/10/16 - [38] HARDELL L., CARLBERG M., HANSSON M.K. 2011. «Pooled analysis of case-control studies on malignant brain tumours and the use of mobile and cordless phones including living and deceased subjects». Int J Oncol, 38, 1465-1474. - [39] SCHUZ J., JACOBSEN R., OLSEN J.H., BOICE J.D., JR., MCLAUGHLIN J.K., JOHANSEN C. 2006. «Cellular telephone use and cancer risk: update of a nationwide Danish cohort». J Natl Cancer Inst, 98, 1707-1713. - [40] BAAN R., GROSSE Y., LAUBY-SECRETAN B., EL G.F., BOUVARD V., BENBRAHIM-TALLAA L., GUHA N., ISLAMI F., GALICHET L., STRAIF K. 2011. «Carcinogenicity of radiofrequency electromagnetic fields». Lancet Oncol, 12, 624-626. - [41] SADETZKI S., LANGER C.E., BRUCHIM R., KUNDI M., MERLETTI F., VERMEULEN R., KROMHOUT H., LEE A.K., MASLANYJ M., SIM M.R., TAKI M., WIART J., ARMSTRONG B., MILNE E., BENKE G., SCHATTNER R., HUTTER H.P., WOEHRER A., KREWSKI D., MOHIPP C., MOMOLI F., RITVO P., SPINELLI J., LACOUR B., DELMAS D., RE-MEN T., RADON K., WEINMANN T., KLOSTERMANN S., HEINRICH S., PETRIDOU E., BOUKA E., PANAGOPOULOU P., DIKSHIT R., NA-GRANI R., EVEN-NIR H., CHETRIT A., MAULE M., MIGLIORE E., FILIPPINI G., MILIGI L., MATTIOLI S., YAMAGUCHI N., KOJIMA-HARA N., HA M., CHO K.H., MANNETJE A., ENG A., WOODWARD A., CARRETERO G., ALGUACIL J., ARAGONES N., SUARE-VARELA M.M., GOEDHART G., SCHOUTEN-VAN MEETEREN A.A., REEDIJK A.A., CARDIS E. 2014. «The MOBI-Kids Study Protocol: Challenges in Assessing Childhood and Adolescent Exposure to Electromagnetic Fields from Wireless Telecommunication Technologies and Possible Association with Brain Tumor Risk». Front Public Health, 2, 124. - [42] DODE A.C., LEAO M.M., TEJO F.A., GOMES A.C., DODE D.C., DODE M.C., MOREIRA C.W., CONDESSA V.A., ALBINATTI C., CAIAFFA W.T. 2011. «Mortality by neoplasia and cellular telephone base stations in the Belo Horizonte municipality, Minas Gerais state, Brazil». Sci Total Environ, 409, 3649-3665. - [43] WOLF R. eta WOLF D. 2004. «Increased incidence of cancer near a cellphone transmitter station». Int JCancer Prevention, 1, 123-128. - [44] EGER H., HAGEN KU., LUCAS B., VOGEL P., VOIT H. 2004. «Einfluss der räumlichen Nähe von Mobilfunksendeanlagen auf die Krebsinzidenz». Umwelt-Medizin-Gesellschaft, 17, 326-332. - [45] ELLIOTT P., TOLEDANO M.B., BENNETT J., BEALE L., DE H.K., BEST N., BRIGGS D.J. 2010. «Mobile phone base stations and early childhood cancers: case-control study». BMJ, 340, c3077. - [46] GALLASTEGI M, TAMAYO-URIA I, JIMENEZ A, AURREKOETXEA J, SANTA-MARINA L, IBARLUZEA J 2014. «Mobile telephony antennas: localization and proximity to sensitive areas in the Inma-Gipuzkoa study area». Rev salud ambient, 14, 98-106. EKAIA 30.indd 120 KAIA 18/10/16 16:58:36 8/10/16 - [47] LI C.Y. eta SUNG F.C. 2003. «Association between occupational exposure to power frequency electromagnetic fields and amyotrophic lateral sclerosis: a review». Am J Ind Med, 43, 212-220. - [48] ZHOU H., CHEN G., CHEN C., YU Y., XU Z. 2012. «Association between extremely low-frequency electromagnetic fields occupations and amyotrophic lateral sclerosis: a meta-analysis». PLoS One, 7, e48354. - [49] HUSS A., SPOERRI A., EGGER M., ROOSLI M. 2009. »Residence near power lines and mortality from neurodegenerative diseases: longitudinal study of the Swiss population». Am J Epidemiol, 169, 167-175. - [50] FREI P., POULSEN A.H., MEZEI G., PEDERSEN C., CRONBERG S.L., JOHANSEN C., ROOSLI M., SCHUZ J. 2013. «Residential distance to high-voltage power lines and risk of neurodegenerative diseases: a Danish population-based case-control study». Am J Epidemiol, 177, 970-978. - [51] LUSTENBERGER C., MURBACH M., DURR R., SCHMID M.R., KUSTER N., ACHERMANN P., HUBER R. 2013. «Stimulation of the brain with radiofrequency electromagnetic field pulses affects sleep-dependent performance improvement». Brain Stimul, 6, 805-811. - [52] KRAUSE C.M., PESONEN M., HAARALA B.C., HAMALAINEN H. 2007. «Effects of pulsed and continuous wave 902 MHz mobile phone exposure on brain oscillatory activity during cognitive processing». Bioelectromagnetics, 28, 296-308. - [53] Independent Expert Group on Mobile Phones (IEGMP). «Mobile phones and health». Chilton: Independent Expert Group on Mobile Phones. 2000. http:// webarchive.nationalarchives.gov.uk/20101011032547/http://www.iegmp. org.uk/report/text.htm. 2015eko apirilaren 21ean ikusia. - [54] VAN R.E., ROUBOS E.W., VAN AERNSBERGEN L.M., BRUSSAARD G., HAVENAAR J., KOOPS F.B., VAN LEEUWEN F.E., LEONHARD H.K., VAN RHOON G.C., SWAEN G.M., VAN DE WEERDT R.H., ZWAMBORN A.P. 2004. «Mobile phones and children: is precaution warranted?». Bioelectromagnetics, 25, 142-144. - [55] GUXENS M., VAN E.M., VERMEULEN R., LOOMANS E., VRIJKOTTE T.G., KOMHOUT H., VAN STRIEN R.T., HUSS A. 2013. «Maternal cell phone and cordless phone use during pregnancy and behaviour problems in 5-year-old children». J Epidemiol Community Health, 67, 432-438. - [56] VRIJHEID M., MARTINEZ D., FORNS J., GUXENS M., JULVEZ J., FERRER M., SUNYER J. 2010. «Prenatal exposure to cell phone use and neurodevelopment at 14 months». Epidemiology, 21, 259-262. - [57] LEE T.M., HO S.M., TSANG L.Y., YANG S.H., LI L.S., CHAN C.C., YANG S.Y. 2001. «Effect on human attention of exposure to the electromagnetic field emitted by mobile phones». Neuroreport, 12, 729-731. - [58] PREECE A.W., GOODFELLOW S., WRIGHT M.G., BUTLER S.R., DUNN E.J., JOHNSON Y., MANKTELOW T.C., WESNES K. 2005. «Effect of 902 MHz mobile phone transmission on cognitive function in children». Bioelectromagnetics, Suppl 7, S138-S143. EKAIA 30.indd 121 KAIA 18/10/16 16:58:36 8/10/16 - [59] KWON M.S., HUOTILAINEN M., SHESTAKOVA A., KUJALA T., NAA-TANEN R., HAMALAINEN H. 2010. «No effects of mobile phone use on cortical auditory change-detection in children: an ERP study». Bioelectromagnetics, 31, 191-199. - [60] DIVAN H.A., KHEIFETS L., OLSEN J. 2011. «Prenatal cell phone use and developmental milestone delays among infants». Scand J Work Environ Health, 37, 341-348. - [61] HAARALA C., BERGMAN M., LAINE M., REVONSUO A., KOIVISTO M., HAMALAINEN H. 2005. «Electromagnetic field emitted by 902 MHz mobile phones shows no effects on children's cognitive function». Bioelectromagnetics, Suppl 7, S144-S150. - [62] DIVAN H.A., KHEIFETS L., OBEL C., OLSEN J. 2008. «Prenatal and postnatal exposure to cell phone use and behavioral problems in children». Epidemiology, 19, 523-529. - [63] DIVAN H.A., KHEIFETS L., OBEL C., OLSEN J. 2012. «Cell phone use and behavioural problems in young children». J Epidemiol Community Health, 66, 524-529. - [64] ABRAMSON M.J., BENKE G.P., DIMITRIADIS C., INYANG I.O., SIM M.R., WOLFE R.S., CROFT R.J. 2009. «Mobile telephone use is associated with changes in cognitive function in young adolescents». Bioelectromagnetics, 30, 678-686. - [65] RAMAZZINI INSTITUTE 2010. «An ICEMS Monographs. Non-thermal effects and mechanism of action between electromagnetic fields and living matter». European Journal of Oncology, 5. - [66] GUTSCHI T., MOHAMAD AL-ALI B., SHAMLOUL R., PUMMER K., TRUMMER H. 2011. «Impact of cell phone use on men's semen parameters». Andrologia, 43, 312-316. - [67] SANTINI R., SANTINI P., LE RUZ P., DANZE J.M., SEIGNE M. 2003. «Survey Study of People Living in the Vicinity of Cellular Phone Base Stations». Electromagnetic Biology and Medicine, 22, 41-49. - [68] BORTKIEWICZ A., GADZICKA E., SZYJKOWSKA A., POLITANSKI P., MAMROT P., SZYMCZAK W., ZMYSLONY M. 2012. «Subjective complaints of people living near mobile phone base stations in Poland». Int J Occup Med Environ Health, 25, 31-40. - [69] PORSIUS J.T., CLAASSEN L., SMID T., WOUDENBERG F., PETRIE K.J., TIMMERMANS D.R. 2015. «Symptom reporting after the introduction of a new high-voltage power line: A prospective field study». Environ Res, 138C, 112-117. - [70] BALIATSAS C., VAN K., I, KELFKENS G., SCHIPPER M., BOLTE J., YZERMANS J., LEBRET E. 2011. «Non-specific physical symptoms in relation to actual and perceived proximity to mobile phone base stations and powerlines». BMC Public Health, 11, 421. EKAIA 30.indd 122 KAIA 18/10/16 16:58:36 8/10/16 - [71] REGEL S.J., ACHERMANN P. 2011. «Cognitive performance measures in bioelectromagnetic research--critical evaluation and recommendations». Environ Health, 10, 10. - [72] GALLASTEGI M., GUXENS M., JIMENEZ-ZABALA A., CALVENTE I., FERNANDEZ M., BIRKS L., STRUCHEN B., VRIJHEID M., ESTAR-LICH M., FERNANDEZ M.F., TORRENT M., BALLESTER F., AURRE-KOETXEA J.J., IBARLUZEA J., GUERRA D., GONZALEZ J., ROOSLI M., SANTA-MARINA L. 2016. «Characterisation of exposure to non-ionising electromagnetic fields in the Spanish INMA birth cohort: study protocol». BMC Public Health, 16, 167. - [73] SCHUZ J., ELLIOTT P., AUVINEN A., KROMHOUT H., POULSEN A.H., JOHANSEN C., OLSEN J.H., HILLERT L., FEYCHTING M., FREMLING K., TOLEDANO M., HEINAVAARA S., SLOTTJE P., VER-MEULEN R., AHLBOM A. 2011. «An international prospective cohort study of mobile phone users and health (Cosmos): design considerations and enrolment». Cancer Epidemiol, 35, 37-43. - [74] ROSER K., SCHOENI A., BURGI A., ROOSLI M. 2015. «Development of an RF-EMF Exposure Surrogate for Epidemiologic Research». Int J Environ Res Public Health, 12, 5634-5656. - [75] HAWKES N. 2014. «Study will look at effect of mobile phones on children's cognitive development». BMJ, 348, g3407. - [76] CALVENTE I., DAVILA-ARIAS C., OCON-HERNANDEZ O., PEREZ-LOBATO R., RAMOS R., ARTACHO-CORDON F., OLEA N., NUNEZ M.I., FERNANDEZ M.F. 2014. «Characterization of indoor extremely low frequency and low frequency electromagnetic fields in the INMA-Granada cohort». PLoS One, 9, e106666. - [77] World Health Organization (WHO). Base stations and wireless networks. 304. 2006. - [78] World Health Organization (WHO). Exposure to extremely low frequency fields. 238. 2007. - [79] Subdirección de Salud Pública de Bizkaia, Alonso E, García R, Onaindia C. Campos electromagnéticos y efectos en salud. 2011. http://www.osakidetza. euskadi.eus/contenidos/informacion/cem\_salud/es\_cem/adjuntos/cem.pdf. 2014ko urtarrilaren 10ean ikusia. EKAIA 30.indd 123 KAIA 18/10/16 16:58:37 8/10/16
aldizkariak.v1-0-441	{ "domain": "zientzia eta teknologia", "id": "ekaia_Zk.38 _2020_11", "issue": "Zk.38 _2020_", "year": "2020", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "ekaia", "edition": null }	# Polilaktida plastifikatua elikagaien ontziratzerako: plastifikatzailearen pisu molekularraren eragina bolumen aske eta hesi-ezaugarrietan (Plasticized polylactide for food packaging applications: the effect of the molecular weight of the plasticizer on the free volume and transport properties) > Ainara Sangroniz<sup>1</sup>, Ana Chaos<sup>1</sup>, Javier del Río<sup>2</sup>, Marian Iriarte<sup>1</sup>, Agustin Etxeberria\1 <sup>1</sup> POLYMAT, Polimeroen Zientzia eta Teknologia Saila (UPV/EHU), Donostia <sup>2</sup> Materialen Fisika Saila, Madrilgo Unibertsitate Konplutentsea, Madril LABURPENA: Gaur egun plastikoen hondakinek sorrarazten duten arazoari aurre egiteko aukera bat polimero biodegradagarriak erabiltzea da. Horien artean polilaktidak interes handia piztu du, baina elikagaien ontziratzean erabilgarria izan dadin bere deformakortasuna hobetu behar da. Helburu horrekin lan honetan polilaktidari polietilenglikol (PEG) plastifikatzailea gehitu zaio. Zehazki pisu molekular desberdina daukaten hiru polietilenglikol erabili dira, eta pisu molekularrak propietate fisikoetan daukan eragina aztertu da. Plastifikatzailea gehitutakoan beira-trantsizio tenperatura jaitsi egiten da, bereziki pisu molekular altuena duen polietilenglikola gehitutakoan, eta kristalinitate-maila handiagoa egiten da. Bolumen askean aldaketak txikiak badira ere, plastifikatzaile kantitatea handitu ahala, bolumen askea nabarmen handiagoa egiten da. Hesi ezaugarriei dagokienez, oxigenoaren kasuan iragazkortasuna murriztu edo bere horretan mantentzen da; karbono dioxidoaren eta uraren kasuan, ordea, iragazkortasuna handitu egiten da plastifikatzaile kantitatearekin batera. Aipatzekoa da plastifikatzaile nahaste desberdinen artean pisu molekular baxueneko plastifikatzailea duen sistemak azaltzen dituela iragazkortasun balio altuenak. PEG 1500 eta PEG 4600 sistemen kasuan aldaketak ez dira hain nabariak, eta, pisu molekularraz gainera, beste faktore batzuek, hala nola beira-trantsizio tenperaturak, kristalinitate-mailak eta bolumen askeak, ere eragina daukate. HITZ GAKOAK: polilaktida, plastifikatzailea, hesi-ezaugarriak, ontziratzea. ABSTRACT: Nowadays the main strategy to solve the problem of plastic waste is to use biodegradable polymers. Among them, polylactide has attracted a great attention. However in order to be suitable for packaging applications its ductility must be improved. With this aim, polylactide has been blended with polyethylene glycol (PEG). More exactly, three different polyethylene glycols have been used and the effect of the molecular weight on the physical properties has been analysed. The addition of the plasticizer reduces the glass transition temperature, especially the polyethylene glycol with the highest molecular weight, and the crystallinity level is increased. The changes in the free volume fraction are small but with high plasticizer content the free volume fraction increases considerably. Regarding the barrier character, the oxygen permeability is reduced or maintained, whereas carbon dioxide and water permeability increase with the addition of the plasticizer. It is worthy to note that among the blends containing different plasticizers, the system containing the plasticizer with the lowest molecular weight shows the highest permeability values. In the case of systems containing PEG 1500 and PEG 4600 the changes are subtle and apart from the molecular weight, other factors such as the glass transition temperature, the degree of crystallinity and the free volume influence the transport properties. KEYWORDS: polylactide, plasticizer, barrier properties, packaging. \ Harremanetan jartzeko / Corresponding author: Agustin Etxeberria. POLYMAT, Polimeroen Zientzia eta Teknologia Saila, Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU), Manuel de Lardizabal 3 Pasealekua (20018 Donostia). – agustin.etxeberria@ehu. eus - https://orcid.org/0000-0001-6836-4685. Nola aipatu / How to cite: Sangroniz, Ainara; Chaos, Ana; Del Río, Javier; Iriarte, Marian; Etxeberria, Agustin (2020). «Polilaktida plastifikatua elikagaien ontziratzerako: plastifikatzailearen pisu molekularraren eragina bolumen aske eta hesi-ezaugarrietan»; Ekaia, 38, 2020, 199-213. (https://doi.org/10.1387/ekaia.21475). Jasoa: 17 otsaila, 2020; Onartua: 07 maiatza, 2020 ISSN 0214-9001 - eISSN 2444-3255 / © 2020 UPV/EHU ![](_page_0_Picture_15.jpeg) Obra hau Creative Commons Atribución 4.0 Internacional-en lizentziapean dago ### 1. Sarrera Polimeroak elikagaiak ontziratzeko gehien erabiltzen diren materialak dira merkeak direlako, erraz prozesa daitezkeelako eta propietate fisiko egokiak dituztelako. Hala ere, ontziak denbora labur batez erabiltzen direnez eta, birziklapen sistema egokirik ez dagoenez, erabilitako ontziak ingurunean pilatzen dira, eta arazo larria dira [1, 2]. Hondakin plastikoen arazoa konpontzeko estrategia bat baino gehiago aztertu dira; horietariko bat, polimero biodegradagarriak erabiltzea. Mota horietako materialak, baldintza egokietan, hidrolitikoki edo entzimatikoki degrada daitezke, eta karbono dioxidoa, ura eta biomasa eman. Modu horretan ez da hondakinik sortzen, eta ekonomia zirkularra bultzatzen da [1, 2]. Polimero biodegradagarrien artean erabilienetariko bat polilaktida (PLA) da. Polilaktidak ezaugarri interesgarriak ditu: zurruna da, propietate optiko egokiak agertzen ditu, eta, biodegradagarria izateaz gainera, biobateragarria da. Biobateragarria denez biomedikuntzan izan ditzakeen aplikazioak xeheki aztertu dira. Azken urteetan polilaktidaren produkzioa nabarmen merkatu da [3], eta horrek PLA beste esparru batzuetan ere erabiltzea ahalbidetu du; esaterako, elikagaien ontziratzean. Hala ere, material horrek baditu zenbait desabantaila: deformakortasun baxua azaltzen du, eta, ondorioz, ez da egokia ontziratzean erabilia izateko [4-6]. Polilaktida ontziratzean erabili nahi bada, haren deformakortasuna hobetu behar da, eta hori egiteko modu bat plastifikatzaileak gehitzea da. Plastifikatzaileak pisu molekular baxuko molekulak dira polimero kateen deformakortasuna areagotzeko gai direnak. Plastifikatzailea eraginkorra izan dadin, polimeroarekin nahaskorra izan behar du, eta polimeroaren beira-trantsizio tenperatura murriztu behar du, hala kateen mugikortasuna handitzeko [5]. Polilaktidarentzat egokiak izan daitezkeen plastifikatzaile ugari ikertu dira bibliografian; esaterako, zitrato esterrak [7-9], laktida monomeroa [10], pisu molekular baxuko polilaktida oligomeroak [11], polietilenglikola [12], polipropilenglikola [13], etab. Lan horietan, oro har, propietate termikoak eta ezaugarri mekanikoak xeheki ikertu dira. Hala ere, material horiek ontziratzean erabili nahi badira haien hesi-ezaugarriak aztertzea premiazkoa da, baina, zoritxarrez, mota horretako lanak urriak dira bibliografian [14, 15]. Hori kontuan izanda, PLA/plastifikatzaile sistemen bolumen askeak eta garraio-ezaugarriak xeheki aztertu dira gure taldean [14, 15]. Polilaktida/ tributil zitratoaren kasuan, plastifikatzaile horren gehikuntzak aldaketa txikiak eragiten ditu beira-trantsizio tenperaturan. Bolumen askea, aldiz, linealki handitzen da plastifikatzaile kantitatearekin batera. Era berean, oxigenoaren eta karbono dioxidoaren iragazkortasunak ere handitu egiten dira plastifikatzailea gehitu ahala beira-trantsizio tenperaturaren beherakada eta bolumen askearen igoera direla eta. Uraren iragazkortasunak, ordea, aldaketa txikiagoak jasotzen ditu. Gas batzuen eta uraren jokaera desberdin horiek molekulen izaera kimikoarekin daude erlazionatuta [14]. Bestalde, literaturan polietilenglikolak (PEG 1500) eta laktida-polietilenglikol-laktida blokezko kopolimeroek PLA plastifikatzeko daukaten eraginkortasuna ere aztertu da [15]. Beira-trantsizio tenperatura nabarmen murrizten da polietilenglikola gehitzean. Haatik, bolumen askeen aldaketak ez dira oso nabarmenak plastifikatzaile kantitate txikiak gehitzen direnean. Hesi-ezaugarriei dagokienez plastifikatzailearen gehikuntzak ez du oxigenoaren eta karbono dioxidoaren iragazkortasuna nabarmen areagotzen; urarena, ordea, bai. Azkenik, kopolimeroen kasuan laktida blokeen presentziak polimeroarekin bateragarritasun hobea izatea eragiten du, eta pisu molekular baxuko plastifikatzailearekin baino emaitza hobeak lortzen dira, iragazkortasuna baxuagoa baita [15]. Aurrekari horiek kontuan izanda, interesgarria litzateke plastifikatzailearen pisu molekularraren eragina aztertzea hainbat propietate fisikotan, hala nola propietate termikoetan, bolumen askean eta hesi-izaeran. Horretarako, lan honetan pisu molekular desberdineko hiru polietilenglikol (PEG) aukeratu dira, eta aipatutako ezaugarriak aztertu. Modu horretan plastifikatzailearen pisu molekularrak amaierako propietateetan daukan eragina aztertuko da. Horrek garrantzia handia dauka elikagaien ontziratzeko material berriak garatzerakoan. # 2. Alde esperimentala # 2.1. Materialak Polilaktida (PDLA 3051D, % 4,5 D) Natureworks etxekoa da, eta batez besteko pisu molekularra zenbakian 162.500 g mol–1 da. Pisu molekular desberdinetako polietilenglikolak (630 g mol–1, 1.500 g mol–1 eta 4.600 g mol–1) Sigma Aldrich etxekoak dira, eta kloroformoa Panreac etxekoa. Ikus PLAren eta PEGen egitura kimikoak 1. irudian. $$HO$$ $O$ $O$ $O$ $O$ $O$ $O$ $O$ $O$ $O$ 1. irudia. PLA polimeroaren eta PEG plastifikatzailearen egitura kimikoak. #### 2.2. Laginen prestaketa Nahasteak polilaktida eta dagokion PEG kantitatea (% 5, 7,5, 10 eta 15) kloroformotan disolbatuz prestatu dira. Mintzak egiteko disoluzioa Petriren plaketan isuri da, eta jarraian 24 orduz lehortu dira giro tenperaturan. Gero, beste 24 orduz lehortu dira 70 °C-an eta hutsean, eta, amaitzeko, 7 egunez giro tenperaturan eta hutsean. Bolumen askea neurtzeko prestatutako laginak, berriz, 70 °C-an mantendu dira 48 orduz, eta ondoren 7 egunez giro tenperaturan eta hutsean. Iragazkortasuna neurtzeko erabili diren mintzek 25-85 µm arteko lodiera daukate, eta bolumen askea neurtzeko erabilitako laginek, berriz, 1 mm-koa . #### 2.3. Ekorketazko kalorimetria diferentziala Propietate termikoak aztertzeko TA Instrument etxeko Q2000 V24 kalorimetroa erabili da. Aluminiozko kapsuletan 5 mg lagin jarri dira, eta bi beroketa egin: –80 °C-tik 200 °C-ra 10 °C min<sup>-1</sup>-eko abiaduran. Kristalinitate-maila kalkulatzeko honako ekuazio hau erabili da: $$X_c = \frac{\Delta H_m}{\Delta H_m^0} \times 100 \tag{1}$$ non $\Delta H_m^0$ % 100 kristalinoa den laginari dagokion fusio entalpia baita, $\Delta H_m^0 = 93$ J g<sup>-1</sup> PLA-ren kasuan [16] eta $\Delta H_m^0 = 196,8$ J g<sup>-1</sup> PEGaren kasuan [17]. # 2.4. Positroien-deuseztapenaren bizi-denborazko espektroskopia (PALS) PALS neurketak 230 ps bereizmena (FWHM) daukan espektrometro batean egin dira. Positroi iturria Kapton paperean lurrundutako NaCl-a da. Bizi-denbora espektroak erregistratu eta aztertzeko PATFIT-88 programa erabili da. Teknika horri buruzko informazio gehiago bibliografian aurki daiteke [18]. <sup>22</sup>Na positroi iturriak 1,28 MeV energia daukan fotoi bat emititzen du; hori detektoreak hautematen du, eta erlojua martxan jartzen da. 1,28 MeV erradiazioa laginean sartu, eta termalizazioa gertatzen da, zeinak 1 pikosegundo irauten baitu. Denbora hori arbuiagarria da aztertuko den bizi-denborarekin alderatuta. Termalizazioa gertatu eta gero, positronioak laginean zehar difunditzen du, eta zulo baten harrapatuta gelditzen da han dentsitate elektronikoa txikiagoa delako. Eskuarki zuloetan harrapatuta dauden positronioak O-Ps motakoak izaten dira, bizi-denbora luzeagoa baitaukate. O-Ps positronioak elektroi batekin deuseztatzen dira, eta bi γ fotoi emiti- tzen dira, 511 KeV-ekoa bakoitza. Fotoi horietako bat detektatzean erlojua gelditu egiten da, eta positronio sortzen denetik deuseztapena gertatu arteko denbora jakin daiteke. Prozesu guztia 2. irudian ageri da. ![](_page_4_Picture_2.jpeg) 2. irudia. Positroien termalizazio, difusio eta deuseztapena. Eldrup-ek garatutako teoriaren arabera [19] ortopositronioaren bizitza, τ0–Ps, eta bolumen askearen zuloaren erradioa, R, honako ekuazio honen bidez daude erlazionatuta: $$\tau_{O-Ps} = 0.5 \cdot \left(1 - \frac{R}{R_0} + \frac{\sin 2\pi (R/R_0)}{2\pi}\right)$$ (ns) non R<sup>0</sup> = R + ∆R, ∆R 1,66 Å balioa duen parametro semienpiriko bat den [20]. (ns) adierazpenak ekuazioa nanosegundotan dagoela adierazten du. Bolumen askearen zuloaren tamaina esferikoa dela jota, bolumena, VH, ekuazio hau erabiliz kalkula daiteke, $$V_H = \frac{4 \cdot \pi \cdot R^3}{3} \tag{3}$$ PALS teknikaren bidez beste parametro bat ere lortzen da: ortopositronioaren intentsitatea, I0–Ps, hori bolumen aske zulo kopuruarekin dago lotuta. Bolumen askearen zuloaren tamaina, τ0–Ps, eta intentsitatea, I0–Ps, uztartuz bolumen askearen frakzioa, f, kalkula daiteke [21]: $$f = c \cdot V_H \cdot I_{0-Ps} \tag{4}$$ non c material bakoitzaren parametro bereizgarria den eta 0,001-0,002 Å–3 bitarteko balioa daukan. Parametro hori zehaztea ez da erraza. Hori dela eta, ikertzaile batzuek 0,0015 Å–3 balioa aukeratzen dute, eta beste batzuek itxurazko bolumen askearen frakzioa, fapp, kalkulatzen dute [22], $$f_{app} = V_H \cdot I_{0-Ps} \tag{5}$$ Literaturako lan batzuen arabera I0–Ps positroi iturriaren aktibitatearen, polimeroaren konposizio kimikoaren eta laginaren historia termikoaren araberakoa da [22]. Hala ere, 5. ekuazioaren bitartez lortutako balioak maiz erabiltzen dira eta onartuta daude literaturan. #### 2.5. Garraio propietateen azterketa Oxigenoaren iragazkortasuna Mocon Ox-tran 2/21 MH ekipoan neurtu da baldintza hauetan: 1 atm, 30 °C eta % 0 hezetasun erlatiboa. Karbono dioxidoaren iragazkortasuna metodo manometrikoa erabiliz neurtu da. Aztertu beharreko mintza iragazpen-gelaxkan kokatzen da, hori presio transduktore bati konektatuta dagoela. Mintzak presio altuko eta presio baxuko eremuak banatzen ditu; gasa iragazten hasten denean, presio baxuko eremuan presioa handituz doa, eta datuak ordenagailuan erregistratzen dira. Ondoren, datuen tratamendu egokia eginez iragazkortasuna kalkulatzen da. Lan honetan ageri diren iragazkortasunaren datuak gutxienez 5 neurketaren batezbestekoak dira. Ur lurrunaren transmisio abiadura metodo grabimetrikoaren bidez neurtu da. Gelaxka bi zatiz dago osatuta: zati batek edukiontzi baten itxura dauka, eta urez beteta dago partzialki. Horren gainean mintza kokatzen da, eta sistema ixteko gelaxkaren beste zatia jartzen da goialdean. Neurketak Sartorius BP 210 D balantzan egin dira, eta horren zehaztasuna 10–5 g da. Lan honetan erakusten diren iragazkortasun datuak gutxienez 5 neurketaren batezbestekoak dira. Tresneriari eta metodoei buruzko informazio gehiago bibliografian aurki daiteke [23-24]. #### 3. Emaitzak eta eztabaida ## 3.1. Propietate termikoak Polimero/plastifikatzaile nahasteen propietate termikoak ekorketazko kalorimetria diferentziala erabiliz aztertu dira. Plastifikatzailea eraginkorra bada, PLAren beira-trantsizio tenperatura baxuagoa izango da. Horrez gain, ezinbestekoa da kristalinitate-maila zehaztea, kristalek hesi-ezauga-rrietan eragina baitute. 1. taulan, PLA eta pisu molekular desberdineko PEG plastifikatzaileekin lortutako nahasteak ageri dira. PLA hutsaren $T_{\rm g}$ -a 52 °C da. Beraz, girotenperaturan beira egoeran dago, eta kristalinitate-maila % 27 da. Nahasteei dagokienez, PEG plastifikatzaileen gehikuntzak beira-trantsizio tenperatura jaitsarazten dute. Plastifikatzaile eraginkorrena pisu molekular baxuena duen PEGa da; $T_{\rm g}$ -a nabarmen murrizten du % 7,5 PEG gehitu arte. Hala ere, % 10 eta % 15 PEG gehitzean pisu molekular altuko plastifikatzaileek (PEG 1500 eta PEG 4600) eraginkortasun altuagoa erakusten dute. Emaitza horiek ez dira espero zitezkeenak, pisu molekular baxuagoko plastifikatzaileek polimero kateen mugikortasuna gehiago erraztu behar bailukete. Aurretik aipatu den bezala, kristalinitatea aztertzea oso garrantzitsua da. Polilaktida polimero erdikristalinoa da; haren fusio tenperatura 148,1 °C da, eta kristalinitate-maila % 27. Oro har, PEGaren gehikuntzak ez du aldaketa nabarmenik eragiten PLAren fusio tenperaturan, baina nahaste gehienetan sorbalda bat ageri da 130-140 °C artean. Emaitza horiek bigarren osagaiaren gehikuntzak kristalaren perfekzioa murrizten duela adierazten dute. Aipagarria da % 10 edo % 15 PEG daukaten nahaste batzuek bi fusio tontor erakusten dituztela: PEGari dagokiona eta PLAri dagokiona. Beraz, PEG kantitate batetik aurrera, kasu honetan % 10 PEG, sistema nahastezina da, literaturan frogatu den bezala [12, 15]. Kristalinitate-mailari dagokionez, berriz, aldaketak txikiak dira, baina aipatzekoa da PEG 1500 plastifikatzaileak PLAren kristalizazioa areagotzen duela. Izan ere, kateek mugi-kortasun altuagoa daukate, eta horrek kristalizazioa errazten du. 1. taula. PLA/PEG sistemen propietate termikoak. \| PEG % (pisuan) \| PEG 630 \| \| \| \| PEG 1500 \| \| \| \| PEG 4600 \| \| \| \| \|----------------\|------------------------\|----------------\|---------------------------------\|-------------------------\|------------------------\|--------------------------------\|---------------------------------\|--------------------------\|------------------------\|--------------------------------\|---------------------------------\|----------------------------\| \| \| T <sub>g</sub><br>(°C) \| $T_m$ (°C) \| $X_c$ (%) PLA,<br>$X_c$ (%) PEG \| $X_{c \text{ PLA}}$ (%) \| T <sub>g</sub><br>(°C) \| $T_m$ (°C) \| $X_c$ (%) PLA,<br>$X_c$ (%) PEG \| $X_{c \text{ PLA}} $ (%) \| T <sub>g</sub><br>(°C) \| $T_m$ (°C) \| $X_c$ (%) PLA,<br>$X_c$ (%) PEG \| $X_{c \text{ PLA}} \ (\%)$ \| \| 0 \| 52 \| 148,1 \| 27 \| 27 \| 52 \| 148,1 \| 27 \| 27 \| 52 \| 148,1 \| 27 \| 27 \| \| 5 \| 38 \| 135,6<br>147,3 \| 27 \| 29 \| 39 \| 137,2<br>148,4 \| 34 \| 35 \| 42 \| 137,2<br>148,7 \| 26 \| 27 \| \| 7.5 \| 32 \| 132,7<br>146,0 \| 28 \| 31 \| 39 \| 137,2<br>149,2 \| 33 \| 36 \| 35 \| 150,0 \| 26 \| 28 \| \| 10 \| 30 \| 145,5 \| 24 \| 27 \| 30 \| 39,4<br>138,8<br>148,1 \| 34; 2 \| 37 \| 27 \| 137,5<br>147,6 \| 28 \| 31 \| \| 15 \| 31 \| 146,0 \| 30 \| 36 \| 22 \| 38,9<br>43,4<br>139,1<br>148,1 \| 31; 2 \| 36 \| 21 \| 57,8<br>61,1<br>140,1<br>149,7 \| 26; 2 \| 31 \| #### 3.2. Bolumen askea Hesi ezaugarrietan eragina daukan beste parametro garrantzitsu bat bolumen askea da. Bolumen askea PALS bidez neurtu da. Teknika horren bitartez bi parametro lortzen dira: τ0–Ps (ortopositronioen bizi-denbora) eta Ι0–Ps (ortopositronioen intentsitate erlatiboa) [18]. Bolumen askea PEG 1500 eta PEG 4600 plastifikatzaileak dauzkaten sistemetan neurtu da. 3a) irudian, τO-Ps ortopositronioen bizi-denbora ageri da, zeina bolumen askearen zuloen tamainarekin lotuta dagoen 2 Ekuazioaren bidez. Ikus daitekeen bezala, plastifikatzailea % 5eko kantitatean gehitzean zuloen tamaina murriztu egiten da, baina hortik aurrera plastifikatzaile gehiago gehitutakoan zuloen tamaina handituz doa. Aipatzekoa da PEG 1500 plastifikatzailearekin PEG 4600 plastifikatzailearekin baino zulo txikiagoak lortzen direla. PEG 4600 plastifikatzailea gehitzean, beiratrantsizio tenperatura nabarmen murrizten da, eta, ondorioz, bolumen askea handiagoa da. ![](_page_7_Figure_4.jpeg) 3. irudia. PLA/PEG sistema desberdinen a) ortopositronioen bizi-denbora b) ortopositronioen intentsitate erlatiboa, eta c) itxurazko bolumen askearen frakzioa. Ortopositronioen intentsitate erlatiboa, $I_{0-Ps}$ , 3b) irudian ageri da, parametro hori bolumen askearen zuloen kopuruarekin lotuta dago. Kasu horretan, plastifikatzailearen gehikuntzak ez du aldaketa nabaririk eragiten bolumen askearen zulo kopuruan. Aipatzekoa da % 5 eta % 7,5 PEG 1500 gehituta zulo kopurua handiagoa dela PEG 4600rekin alderatuz. Antzeko portaerak ikusi dira polimero nahasteetan [25,26]. Plastifikatzaile kantitate handiagoen gehikuntzarekin zulo kopurua berdina da bi sistemetan 3c) irudian itxurazko bolumen askearen frakzioa ageri da, ortopositronioaren bizi-denbora eta intentsitatea uztartzen dituena. Bi plastifikatzaileen kasuan, % 10 PEG gehituta ere aldaketak oso txikiak dira, eta bi sistemek antzeko balioak azaltzen dituzte. % 15 PEG gehitutakoan, ordea, itxurazko bolumen askearen frakzioa areagotu egiten da, bereziki PEG 1500en kasuan. Emaitza horiek PLA/tributil zitrato (TbC) sistemarekin alderatzen badira [14], TbCaren gehikuntzak PEG plastifikatzaileak baino gehiago handitzen du bolumen askearen zuloen tamaina eta kopurua, eta, ondorioz, itxurazko bolumen askearen frakzioa. Kontuan eduki behar da PEG plastifikatzaileak, beraren pisu molekular altuagoa dela eta, mugikortasun txikiagoa duela tributil zitratoarekin alderatuz. Emaitza horiek aztertuta % 15 PEG daukaten sistemek PLA hutsak baino iragazkortasun altuagoa izatea espero da, bolumen askea handiagoa delako. Plastifikatzaile gutxiago daukaten nahasteetan berriz, iragazkortasunaren aldaketa txikiagoa izan daiteke, baina kontuan izan behar da halako nahasteetan gertatzen den beira-trantsizio tenperaturaren beherakada, horrek eragin nabaria izan baitezake iragazkortasunean. # 3.3. Garraio propietateak Sarreran aipatu den bezala, ontziratzean erabiltzen diren materialen hesi-ezaugarriak ezagutzea ezinbestekoa da. Oxigenoaren iragazkortasuna neurtu da, oxigenoak oxidazio erreakzioak eragin ditzakeelako eta hala elikagaien ezaugarri organoleptikoak aldatu eta mikroorganismo aerobikoen hazkundea erraztu [27]. 4a) irudian PLA/PEG nahaste desberdinen oxigenoaren iragazkortasuna ageri da. PLAren iragazkortasuna 0,21 Barrer da $\left(10^{-10} \frac{cc\ STP\ cm}{cm^2\ cm\ Hg\ s}\right)$ ; beste polimero biodegradagarri batzuekin alderatuz, polikaprolaktonak 0,88 Barrer [26] eta polihidroxibutiratoak 0,01 Barrer [14] balioak dituzte. Beraz, esan daiteke horiekin alderaturik tarteko balioa azaltzen duela. Nahasteei dagokienez, PEG 1500 eta PEG 4600 plastifikatzaileen gehikuntzak iragazkortasuna murrizten du PLA hutsarekin alderatuta. Plastifikatzaile kantitatea handiagoa denean, % 15, iragazkortasuna areagotu egiten da. Hala ere, lorturiko balioak PLA hutsaren antzekoak dira. PLA/PEG 630 sistemaren portaera antzekoa da, baina plastifikatzaile kantitate handiagoak gehituta iragazkortasunaren igoera nabariagoa da: % 15 PEG duen nahasteak 0,57 Barrer balioa dauka. ![](_page_9_Figure_3.jpeg) 4. irudia. PLA/PEG sistemen a) oxigenoaren iragazkortasuna b) karbono dioxidoaren iragazkortasuna eta c) ur lurrunaren transmisio abiadura. Karbono dioxidoaren iragazkortasuna neurtzea oso garrantzitsua da, alde batetik edari karbonodunen ontziratzean, materialek CO2-aren iragazkortasun baxua agertu behar dutelako eta, bestetik, eraldatutako atmosferadun ontziratzean, gas hori mikroorganismoak hiltzeko duen ahalmenagatik erabiltzen delako [27]. 4b) irudian, karbono dioxidoaren iragazkortasuna ageri da PLA/PEG nahaste desberdinentzat. PLAk iragazkortasun baxua azaltzen du, 1 Barrer. Goian aipatutako beste polimero biodegradagarri batzuekin alderaturik, PLAren iragazkortasuna polikaprolaktonarena baino baxuagoa da, 14,3 Barrer [28], eta polihidroxibutiratoarena baino pixka bat altuagoa, 0,47 Barrer [29]. Oro har, PEG 630 eta PEG 4600 plastifikatzaileen gehikuntzak iragazkortasuna areagotzen dute. Iragazkortasunaren igoera apala da %10 PEG gehitu arte, ondoren %15 PEG gehitzean iragazkortasuna nabarmen handitzen da. Aipatzekoa da PEG 1500 daukan nahastearen portaera desberdina dela: hiru sistemen artean plastifikatzaile honekin lortzen dira balio baxuenak, eta % 5-10 plastifikatzaile gehitzean iragazkortasuna jaisten da. Nahaste honen portaera berezia kristalinitate-mailarekin lotu daiteke: sistema honek kristalinitate-maila altuena azaltzen baitu. Ezaguna den bezala, kristalak iragaztezinak dira. Beraz, alde batetik, gas molekulak ez dira disolbatzen bertan, eta, bestetik, bide malkartsu bat eratzen dute, eta, ondorioz, difusioa murriztu eta iragazkortasuna jaitsi [6]. Karbono dioxidoaren eta oxigenoaren iragazkortasuna alderatzen badira, karbono dioxidoaren kasuan PLA/PEG nahasteek PLA hutsak baino iragazkortasun handiagoa azaltzen dute. Oxigenoaren kasuan, berriz, zenbait nahastek PLA hutsak baino iragazkortasun apalagoa azaltzen dute. Oxigenoaren eta karbono dioxidoaren iragazkortasunaren jokaera desberdina molekulen tamaina eta geometriarekin eta molekula-polimero interakzioekin dago lotuta [6, 24]. Urak elikagaien propietate fisiko eta kimikoak aldatzen ditu elikagaiak hondatuz eta mikroorganismoen hazkundea eraginez. 4c) irudian, PLA/PEG nahaste desberdinen ur lurrunaren transmisio abiadura (WVTR) ageri da. PLAk tarteko ur iragazkortasuna azaltzen du, 4,3 g mm m–2 egun–1, goian aipatutako beste polimero biodegradagarri batzuekin alderatuta; izan ere, polikaprolaktonak 8,6 g mm m–2 egun–1 balioa dauka [28], eta polihidroxibutiratoak, berriz, 1,2 g mm m–2 egun–1 [14]. Plastifikatzailearen gehikuntzak ur iragazkortasuna areagotzen du, beira-trantsizio tenperatura murrizten baitu eta bolumen askea areagotu. Oro har, hiru plastifikatzaileekin antzeko balioak lortzen dira, eta esan daiteke plastifikatzailearen pisu molekularrak eta propietate termikoetan eta bolumen askean ikusten diren aldaketek ez daukatela eragin handirik. Uraren iragazkortasuna, oxigenoarenarekin eta karbono dioxidoarenarekin alderatzen bada, portaera desberdina dela ikus daiteke. Izan ere, molekulen geometria eta tamainaz gainera, interakzioek paper garrantzitsua jokatzen dute: urak interakzio sendoak osa ditzake, hidrogenozko zubi edo dipolo-dipolo motakoak. Molekula apolarrek, berriz, soilik Van der Waals interakzio ahulak osa ditzakete [24]. Gorago aipatu den bezala, polilaktida/plastifikatzaile sistema gutxiren hesi-ezaugarriak ikertu dira literaturan. Hori dela eta, interesgarria da datu horiek PLA/TbC sistemarekin alderatzea [14], plastifikatzaile motek iragazkortasunean daukaten eragina aztertzeko. Kontuan izan prestaketa metodoak eta historia termikoak eragina dutenez iragazkortasunaren balio absolutuen ordez igoera edo jaitsiera ehunekoak alderatuko direla. Adibide bezala % 10 plastifikatzaile daukaten nahasteak aztertzen badira, ikus daiteke karbono dioxidoaren kasuan oro har TbC-ak iragazkortasunaren igoera handiagoa eragiten duela (% 10 PEG 4600 igoera % 110, eta % 10 TbC igoera % 200). Oxigenoaren kasuan, TbC-aren gehikuntzak iragazkortasuna nabariago areagotzen du (% 10 PEG 4600 nahastean % 5 jaisten da, eta % 10 TbC-aren kasuan % 93 areagotzen da). PEG plastifikatzaileak, eskuarki, TbC plastifikatzaileak baino gutxiago handitzen du iragazkortasuna. Hori bat dator bolumen askean ikusitako emaitzekin; izan ere, PEG plastifikatzaileak ez du bolumen askearen igoera hain nabarmena eragiten. Uraren kasuan, berriz, jokaera desberdina da: PEG plastifikatzaileak uraren iragazkortasuna nabarmen igotzen du TbC-arekin alderaturik (% 10 PEG 4600 igoera % 110 eta % 10 TbC igoera % 40). Portaera hori oxigeno eta karbono dioxidoarenekin alderaturik desberdina da. Izan ere, nahiz eta bolumen askea txikiagoa izan, PEG plastifikatzailea daukaten nahasteetan horiek hidrofilikoak dira, eta, ondorioz, elkarrekintzek paper garrantzitsuagoa jokatzen dute ezaugarri fisikoek baino (Tg, kristalinitatea eta bolumen askea, besteak beste). #### 4. Ondorioak Polilaktida eta pisu molekular desberdinetako polietilenglikol nahasteak aztertu dira. Ezaugarri termikoei dagokienez, plastifikatzaileen gehikuntzak beira-trantsizio tenperatura nabarmen murrizten du, beherakada hori nabariagoa izanik pisu molekular altuko plastifikatzaileak erabiltzen direnean. Propietate termikoei dagokienez, kristalinitate-maila areagotu egiten da plastifikatzailearen presentzian, kateek mugikortasun altuagoa baitaukate, eta urtze tenperaturaren beherakadak kristalak inperfektuagoak direla adierazten du. Bolumen askea aztertu da positroien deuseztapenaren bizi-denbora espektroskopia erabiliz. Bolumen askearen zuloen tamainan aldaketak apalak dira; zuloen tamaina handiagoa da PEG 4600 plastifikatzailea daukaten nahasteetan PEG 1500 daukaten nahasteetan baino. Bolumen askearen zulo kopuruari dagokionez, berriz, aldaketak ere txikiak dira; kasu horretan PEG 1500 plastifikatzailearekin zulo kopuru handiagoa lortzen da. Bolumen askearen itxurazko frakzioan ere, aldaketak txikiak dira, baina % 15 PEG nahasteetan nabarmen areagotzen da. Hesi-ezaugarriei dagokienez eta PLA hutsarekin alderatuz, plastifikatzailearen gehikuntzak oxigenoaren iragazkortasuna murriztu edo mantentzen du. Karbono dioxidoaren eta uraren kasuan, berriz, iragazkortasuna areagotzen da, bereziki uraren kasuan. Hiru plastifikatzaileen nahasteak aztertuz, pisu molekular baxueneko plastifikatzailea duen sistemak azaltzen ditu iragazkortasun balio altuenak. PEG 1500 eta PEG 4600 plastifikatzailea dauzkaten nahasteak alderaturik, berriz, desberdintasunak txikiak dira, eta zenbait kasutan PEG 1500 plastifikatzailea daukaten nahasteek iragazkortasun baxuagoa azaltzen dute. Lorturiko emaitzak aztertuta, pisu molekular desberdineko plastifikatzaileen gehikuntzak beira-trantsizio tenperatura, kristalinitate-maila eta bolumen askea eraldatzen dituela ikusi da. Ondorioz, faktore horiek hesi-ezaugarrietan eragina daukate, baina ez da posible faktore bakoitzaren efektua modu bereizian aztertzea. #### 5. Esker onak Egileek Eusko Jaurlaritzaren laguntza (GC IT-1313-19) eskertu nahi dute. Ainara Sangronizek Eusko Jaurlaritzari tesia egiteko emandako laguntza eskertu nahi dio. #### 6. Bibliografia - [1] SIRACUSA V., ROCCULI P., ROMANI S., ROSA M.D. 2008. «Biodegradable polymers for food packaging: a review». Trends in Food Science & Technology, 19, 634-643. - [2] GROSS R.A. eta KALRA B., 2002. «Biodegradable polymers for the environment». Green Chemistry, 297, 803-817. - [3] LASPRILLA A.J.R., MARTINEZ G.A.R., LUNELLI B.H., JARDINI A.L., FILHO R.M., 2012. «Poly-lactic acid synthesis for application in biomedical devices - A review». Biotechnology Advances, 30, 321-328. - [4] AURAS R., HARTE B., SELKE S., 2004. «An overview of polylactides as packaging materials». Macromolecular Bioscience, 4, 835-864. - [5] ANDERSON K.S., SCHRECK K.M., HILLMYER M.A., 2008. «Toughening polylactide». Polymer Reviews, 48, 85-108. - [6] LIZUNDIA E., VILAS J.L., SANGRONIZ A., ETXEBERRIA A., 2017. «Light and gas barrier properties of PLLA/metallic nanoparticles composite films». European Polymer Journal, 91, 10-20. - [7] LABRECQUE L.V., KUMAR R.A., DAVÉ V., GROSS R.A., MCCAR-THY S.P., 1997. «Citrate esters as plasticizers for poly(lactic acid)». Journal of Applied Polymer Science, 66, 1507-1513. - [8] LJUNGBERG N. eta WESSLÉN B., 2002. «The effects of plasticizers on the dynamic mechanical and thermal properties of poly(lactic acid)». Journal of Applied Polymer Science, 86, 1227-1234. - [9] LJUNGBERG N. eta WESSLÉN B., 2003, «Tributyl citrate oligomers as plasticizers for poly (lactic acid): thermo-mechanical film properties and aging». Polymer, 44, 7679-7688. - [10] LÓPEZ-RODRÍGUEZ N., SARASUA J.R., 2013 «Plasticization of Poly-Llactide with L-lactide, D-lactide, and D,L-lactide monomers». Polymer Engineering & Science, 53, 2073-2080. - [11] MARTIN O. eta AVÉRUS L., 2001 «Poly(lactic acid): plasticization and properties of biodegradable multiphase systems». Polymer, 42, 6209-6219. - [12] JACOBSEN S. eta FRITZ H.G., 1999. «Plasticizing polylactide: the effect of different plasticizers on the mechanical properties». Polymer Engineering & Science, 39, 1303-1310. - [13] KULINSKI Z., PIORKOWSKA E., GADZINOWSKA K., STASIAK M., 2006. «Plasticization of Poly(l-lactide) with Poly(propylene glycol)». Biomacromolecules, 7, 2128-2135. - [14] CHAOS A., SANGRONIZ A., GONZÁLEZ A., IRIARTE M., SARASUA J.R., DEL RÍO J.R., ETXEBERRIA A., 2019. «Tributyl citrate as an effective plasticizer for biodegradable polymers: effect of the plasticizer on the free volume, transport and mechanical properties». Polymer International, 68, 125-133. - [15] CHAOS A., SANGRONIZ A., FERNÁNDEZ J., DEL RÍO J., IRIARTE M., SARASUA J.R., ETXEBERRIA A., 2020. «Plasticization of poly(lactide) with poly(ethylene glycol): Low weight plasticizer vs triblock copolymers. Effect on free volume and barrier properties». Journal of Applied Polymer Science, 137, 48868. - [16] TAKAYAMA T., TODO M., TSUJI H., 2011. «Effect of annealing on the mechanical properties of PLA/PCL and PLA/PCL/LTI polymer blends». Journal of the Mechanical Behavior of Biomedical Materials, 4, 255-260. - [17] PIELICHOWSKI K. eta FLEJTUCH K., 2003. «Differential scanning calorimetry studies on poly(ethylene glycol) with different molecular weights for thermal energy storage materials». Polymers for Advanced Technologies, 13, 690-696. - [18] DEL RÍO J., ETXEBERRIA A., LÓPEZ-RODRÍGUEZ N., LIZUNDIA E., SARASUA J.R., 2010. «A PALS Contribution to the Supramolecular Structure of Poly(L-lactide)». Macromolecules, 43, 4698-4707. - [19] ELDRUP M., LIGHTBODY D., SHERWOOD J.N., 1981. «The Temperature Dependence of Positron Lifetimes in Solid Pivalic Acid». Chemical Physics, 63, 51-58. - [20] NAKANISHI H., WANG S.J., JEAN Y.C., 1988. Positron Annihilation Studies of Fluids; Ed. SHARMA C. World Scientific, Singapore. - [21] NAKANISHI H., JEAN Y.C., SMITH E.G., SANDRECZKI T.C., 1989. «Positronium Formation at Free-Volume Sites in the Amorphous Regions of - Semicrystalline PEEK». Journal of Polymer Science, Part B: Polymer Physics, 27, 1419-1424. - [22] WANG C.L., HIRADE T., MAURER F.H.J., ELDRUP M., PEDERSEN N.J., 1998. «Free-volume distribution and positronium formation in amorphous polymers: temperature and positron- irradiation-time dependence». The Journal of Chemical Physics, 108, 4654-4661. - [23] SANGRONIZ A., CHAOS A., IRIARTE M., DEL RÍO J., SARASUA J.R., ETXEBERRIA A., 2018. «Influence of the Rigid Amorphous Fraction and Crystallinity on Polylactide Transport Properties». Macromolecules, 51, 3923-3931. - [24] SANGRONIZ A., SANGRONIZ L., GONZÁLEZ A., SANTAMARIA A., DEL RÍO J., IRIARTE M., ETXEBERRIA A., 2019. «Improving the barrier properties of a biodegradable polyester for packaging applications». European Polymer Journal, 115, 76-85. - [25] WÄSTLUND C., BERNDTSSON H., MAURER F.H.J., 1998. «Miscibility of Styrene-Maleic Anhydride and Styrene-Acrylonitrile Blends Studied by Positron Annihilation Lifetime Spectroscopy». Macromolecules, 31, 3322- 3327. - [26] MACHADO J.C., SILVA G.G., SOARES L.S., 2000. «Positron annihilation and differential scanning calorimetry investigations in poly(methylmethacrylate)/low molecular weight poly(ethylene oxide) polymer blends» Journal of Polymer Science Part B. Polymer Physics, 38, 1045-1052. - [27] KOROS W.J., 1990. Barrier Polymers and Structures, American Chemical Society, Washington. - [28] CORRES M. PhD Thesis, 2012. «Mezclas y nanocompuestos de PCL y PH: Caracterización, morfología y propiedades de transporte». Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU), Donostia. - [29] MIGUEL O., EGUIBURU J.L., IRUIN J.J., 2001. «Blends of bacterial poly(3-hydroxybutyrate) with synthetic poly(3-hydroxybutyrate) and poly(epichlorohydrin): transport properties of carbon dioxide and water vapour». Polymer, 42, 953-962.
aldizkariak.v1-5-259	{ "domain": "osasun zientzia", "id": "osagaiz_Libk. 9 _2025_4", "issue": "Libk. 9 _2025_", "year": "2025", "license": null, "source": "osagaiz", "edition": null }	# 7 eta 9 urte arteko haurren xurgatze-ohitura ez-nutritiboak eta maloklusioaren azterketa Debabarrenako ESIn Non-nutritive sucking habits and malocclusion in children aged 7 to 9 years in Debabarrena Ander Izaguirre Urberuaga, Iñaki Izaguirre Mendikute, Maitena Urberuaga Erce Odontologia. Debabarrenako ESI [ander.izaguirreurberuaga@osakidetza.eus](mailto:ander.izaguirreurberuaga@osakidetza.eus) # Laburpena Sarrera: Oklusio normal batek funtzio murtxikatzaile egokia ahalbidetzen du, aparatu muskulueskeletikoarekin harmonian. Garezurraren eta aurpegiaren hazkundeak eta oklusio-ereduak eragin genetikoa dute. Elikadurarik gabeko hurrupatze-ohiturek desorekatu egin ditzakete muskuluindarrak, hortzen posizioa, arkuen eta haien formaren arteko erlazioa, eta, ondorioz, aldatu egiten dute aho-aurpegiaren hazkundea. Metodoak: Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailaren Haurren Hortzak Zaintzeko Programaren barruan, 7 eta 9 urte bitarteko haurren zeharkako azterketa egin da. Elikadurarik gabeko hurrupatze-ohiturei dagokienez, maloklusioen prebalentzia ezagutu nahi da, eta hurrupatze ez-nutritiboko ohiturak dituzten haurren eta hurrupatze nutritiboko ohiturarik ez duten edo hiru urte bete baino lehen ohitura horiek utzi dituzten haurren artean esanahi estatistikorik dagoen zehaztu. Emaitzak: Xurgatzeko ohitura ez-nutritiboak txupetea eta/edo tetina xurgatzea eta xurgatze digitala dira. Denboran luzatuz gero, 3 urtetik aurrera, aurreko hozkada irekia, irensketa atipikoa, hozkada gurutzatua, irtengunea eta ahoko arnasketa ikus ditzakegu, besteak beste. Elikadurarik gabeko hurrupatze-ohituren eta aztertutako maloklusioen artean lotura dagoela ikusten da. Ohitura oldarkorrena hatza xurgatzea da. Ondorioak: Garrantzitsua da maloklusioak prebenitzea, gurasoei garezurraren eta aurpegiaren garapenean ohitura horiek duten eragin kaltegarriaren berri emanez. Gako-hitzak: Ohitura ez-nutritiboak, maloklusioa, prebentzioa # Abstract Introduction: A normal occlusion allows the right chewing function, in harmony with the musculoskeletal apparatus.The growth of the skull and face and the pattern of occlusion have a genetic effect. Malnourished suction habits may unbalance muscle forces, the position of teeth, the relationship between bows and their shape, and consequently alter the growth of the mouth and face. Methods: . Within the Child Dental Care Programme of the Department of Health of the Basque Government, a cross-sectional study of children aged 7 to 9 has been carried out. With regard to nonnutritional suction habits, the aim is to know the prevalence of malocclusions and to determine whether there is any statistical significance between children with non-nutritional suction habits and children who do not have nutritional suction habits or who have abandoned them before the age of three. Results: Non-nutritional absorption habits are pacifier and/or teat absorption and digital absorption. If we stretch over time, from the age of 3, we can see the previous open bite, the atypical swallowing, the cross-bite, the outgoing and the breathing of the mouth, among others. There is a relation between the habits of sucking without food and the malocclusions studied. The most aggressive habit is to suck your finger. Conclusions: It is important to prevent malocclusions by informing parents of the harmful effect of these habits on the development of the skull and face. Keyterms: Non-nutritionalhabits, malocclusion, prevention ### 1. Sarrera Hortzen oklusio normalak funtzio murtxikatzaile egokia ahalbidetzen du, aparatu muskulueskeletikoarekin armonian. Garezurraren eta aurpegiaren hazkundeak eta oklusio-ereduak jatorri genetikoa dute. Xurgatze-ohitura ez-nutritiboek muskulu-indarrak, hortzen posizioa, arkuen eta haien formaren arteko erlazioa desorekatu ditzakete, ondorioz, aurpegiaren hazkundea aldatu. Xurgatze-ohitura ez-nutritiboak, txupetea, tetina xurgatzea eta hatza ahoan sartzea dira. Denboran luzatuz gero, 3 urtetik gorako umeetan, hortzen maloklusioa eragin dezakete, hala nola, aurreko hozkada irekia, irensketa atipikoa, hozkada gurutzatua, erresaltea eta ahoko arnasketa. Hainbat azterlanek frogatu dute ohitura horiek eragin negatiboa izan dezaketela masailezurrean eta masailezurren hazkundean, eta, beraz, esku-hartze goiztiarra funtsezkoa da epe luzerako konplikazioak saihesteko (1,2). Ikerketa honen helburua maloklusioaren prebalentzia ezagutzea eta honek hiru urtetik gorako umeen ohitura ez-nutritiboekin duen harremana aztertzea da. #### 2. Materiala eta metodoak Behaketa-azterlan unizentrikoa egin zen Eibarko Osasun Zentroan PADI programaren barruan (Haurren hortzak zaintzeko programan). 7 eta 9 urte bitarteko umeak onartu ziren. Desgaitasun intelektuala zuten haurrak baztertu egin ziren, maloklusioen maiztasun altuagatik. Txupetea erabiltzen amaitzeko adina berrikusi zen, baita hurrupaketa digitala ere. Haurren ahoa ikuskatu zen, eta ahoko arnasketarik, aurreko hozkada irekia, atzeko hozkada gurutzatua eta goiko haginen erresaltea dagoen erregistratzen da. Azkenik, bi talde konparatu ziren: (1) hiru urtetik aurrera xurgatzeko ohitura ez-nutritiboak mantendu zituzten umeak eta (2) ohitura hauek inoiz izan ez zituzten umeak edo hiru urte bete baino lehen ohitura utzi zutenak. ![](_page_2_Picture_1.jpeg) #### 3. Emaitzak Aztertutako kasuak 278 izan dira: 127 gizonezko (% 45.68) eta 151 emakumezko (% 54.31). Batez besteko adina 7.8 urtekoa da: 8.1 urte emakumeetan eta 7.4 urte gizonetan. Hiru urtetik gorakoen artean xurgatze-ohitura ez-nutritibo ohikoena txupetea edota tetinaren erabilera izan zen, ikerketan parte hartu zuten haurren herenean (%33,5; n=93). Sei haurrek hiru urtetik gora hatza ahoan sartzeko ohitura mantendu zuten (%2). ![](_page_2_Figure_5.jpeg) 1. irudia: Xurgatze-ohitura ez-nutritiboak Maloklusioaren prebalentzia orokorrean ohitura txarrak kontuan eduki gabe, % 37,8koa (105) izan zen. Maloklusio motaren araberako banaketa 2. irudian azaltzen da. Hozkada irekia eta hozkada gurutzatua izan ziren ohikoenak. Bestalde, ikerketan parte hartu zuten haurren % 35,3ak ahoko arnasketa zuen. 20 ![](_page_2_Figure_8.jpeg) 2. irudia: Maloklusio mota desberdinen prebalentzia Hiru urte baino gehiagoko txupete edo tatetina erabiltzen zutenen taldeko maloklusioaren prebalentzia honako hau izan zen: Hozkada irekia % 62,4an (58), hozkada gurutzatua % 29,0an (27) eta erresaltea % 8,6an (8). Ahoko arnasketa 91 kasutan ikusi zen, % 97,8an. Hiru urtetik gora hatza ahoan sartzen jarraitu zuten haur guztiek hozka irekia, erresaltea edo ahoarnasketa zuten. 3. Irudia: Maloklusioen prebalentzia xurgatze-ohitura ez-nutritiboen arabera ![](_page_3_Figure_6.jpeg) 3 urtetik gora txupete eta/edo tetina erabiltzen zutenen artean maloklusioaren maiztasuna gainerako umeena baino altuago izan zen, modu estatistkoki esanguratsuan (%6,7 vs. 93,9%; p<0,05). Generoari dagokionez, ahoko ohitura kaltegarrien prebalentziak ez zuen alderik izan mutilen eta nesken artean. ### 4. Eztabaida Xurgatze-ohitura ez-nutritiboek eragin nabarmena izan dezakete haurren aho-garapenean. Gisel eta besteren arabera, ohitura horiek maloklusioen agerpenerako faktore nagusiak dira, bereziki haurtzaro goiztiarrean (1). Ohitura horiek eragindako presioak hortzen lerrokadura eta masailezurra oztopa ditzakete, eta, ondorioz, hozkada irekia edo hozkada handiagoa eragin (2,3). Gainera, xurgatze-ohitura ez-nutritiboek epe luzera masailezurraren hazkundea alda dezakete, maloklusioa areagotuz (4). Gainera, McDonald eta bestek adierazi zutenaren arabera hiru urtetik gorako ohitura horien iraunkortasunak nabarmen handitzen duela nerabezaroan edo helduaroan ortodontzia behar izateko probabilitatea (5). Horrela, xurgatze-ohitura ez-nutritiboen adina eta iraupena erabakigarriak dira maloklusioaren larritasunean. ![](_page_4_Picture_1.jpeg) Maloklusioa prebenitzeko, funtsezkoa da esku-hartze goiztiarra. Janson eta besteek gurasoei txupetea kentzearen edo hatza ahoan sartzearen inguruko heziketa eskaintzeak hortzen lerrokatzearazoak murrizten dituela iradoki zuten (6). Gainera, Dursun eta besteek adierazi zuten esku-hartzeko gailuen erabilera bezalako estrategiek ohitura horiek aldatzen lagun dezaketela, nahiz eta eraginkorrak izateko haurren lankidetza behar (7,8). Beste giltzarri bat, pediatriako kontsultetan hortz-garapenaren monitorizazio erregularra egitea da, maloklusio-zantzu goiztiarrak detektatu eta prebentzio-estrategiak aplikatzeko. Detekzio goiztiarrak etorkizunean ortodontziazko tratamendu inbaditzaileen beharra murrizten du (9). Prebentzioa nahikoa ez denean, ortodontzia tratamenduak berebiziko garrantzia du. Kiyakek nabarmendu zuenez, ortodontzian egindako aurrerapenei esker, gailu pertsonalizatuak diseinatu ahal izan dira, maloklusioa zuzentzeko eta barailen garapena hobetzeko (10). Hala ere, Schatz eta bestek nabarmendu zuten 7 urte bete baino lehenagoko esku-hartzea eraginkorragoa dela etapa berantiarretako tratamenduak baino (11,12). #### 5. Ondorioak Azterlan honetan, aho maloklusioaren prebalentzia aipagarria da. Xurgatze-ohitura ez-nutritiboen eta maloklusioaren artean lotura ikusi zen, aztertutako hiru patologia oklusaletan. Xurgatze ohitura eznutritiboekin lotutako maloklusioa arazo esanguratsua da. Hezkuntza goiztiarra eta esku-hartze egokia funtsezkoak dira eragina murrizteko. Ortodontziazko tratamenduen aurrerapenak baino gehiago, prebentzioa da epe luzerako estrategiarik eraginkorrena. Dentistaren eta pediatraren zeregina garrantzitsua da maloklusioen prebentzioan, gurasoei ohitura hauek saihestu ditzaten aholkatuz. #### 6. Bibliografia - 1. Dursun E, Güler E, Yılmaz M. Early intervention strategies for preventing malocclusion. J Clin Pediatr Dent. 2019;43(4):225-9. - 2. Gisel JA, et al. Impact of non-nutritive sucking habits on malocclusion. Orthod Perspect. 2021;34(2):145-53. - 3. Han A, Kim J, Kim J. Efficacy of oral appliances in managing thumb sucking. Pediatr Dent. 2020;42(3):187-91. - 4. Janson G, et al. The impact of early intervention on preventing malocclusion. Eur J Orthod. 2017;39(3):240-5. - 5. McDonald F, et al. Duration of non-nutritive sucking habits and malocclusion in children. J Pediatr Dent. 2018;40(1):75-82. - 6. Martínez M, et al. Early detection and management of malocclusion in children: A review. Int J Pediatr Dent. 2021;31(4):405-10. - 7. Pereira MC, et al. The role of non-nutritive sucking habits in dental malocclusion. Braz J Orthod. 2019;25(5):114-20. - 8. Schatz K, et al. Timing of orthodontic treatment for malocclusion: A systematic review. Clin Orthod Res. 2020;12(1):45-52. - 9. Thompson JL, et al. Behavior modification strategies for cessation of thumb sucking and pacifier use. J Clin Child Psychol. 2018;19(2):32-9. - 10. Tsuboi S, Ishida T. Pacifier use and its impact on malocclusion. Int J Pediatr Dent. 2020;30(2):120-8. - 11. Yamaguchi M, et al. Long-term effects of non-nutritive sucking on occlusion: A cohort study. J Pediatr Orthod. 2021;15(3):210-8. - 12. Kiyak HA. Impact of early orthodontic intervention on malocclusion. Am J Orthod Dentofacial Orthop. 2017;152(2):168-74.
aldizkariak.v1-2-170	{ "domain": "logika, matematika, hizkuntzalaritza, psikologia, filosofia, informatika eta adimen artifiziala", "id": "gogoa_Libk.24_ Zk. _2024_14", "issue": "Libk.24_ Zk. _2024_", "year": "2024", "license": null, "source": null, "edition": null }	# Argumentazioaren teoriaren historia\* # History of argumentation theory Pello Huizi ILCLI (UPV/EHU) Laburpena. Lan honen helburua, historian zehar garatu diren argumentazioari buruzko teoria nagusiak —edo horietako batzuk, hobeto esanda— aurkeztea da. Antzinako Greziatik abiatuko gara: sofistak eta, batez ere, Aristoteles hartuko ditugu gogoan. Gero, Erroma zaharrera joango gara: Zizeronen eta Kintilianoren lanen oinarriak azalduko ditugu, eta baita egile ezagunik ez duen Rhetorica ad Herenniumenak ere. Hurrengo atala argumentazioteorien gainbehera luzeari eskainiko diogu. Ondoren, Stephen Toulminek eta Chaïm Perelmanek 1958an argumentazioari buruz egindako ikerketak, eta horiek eragin zuten berpizkundea, aipatuko ditugu. Eta, azken atalean, egile horien lan aitzindariari jarraituz, azken hamarkadetan egin diren ekarpenik garrantzitsuenak aztertuko ditugu. Gako-hitzak: argumentazioa; argumentazio-teoriak; erretorika; sofistak; Aristoteles; Perelman; Toulmin; pragma-dialektika; argumentazioa hizkuntzan. Abstract. The aim of this work is to present the main theories on argumentation developed through history, or rather some of them. We will start from ancient Greece, taking into account the sophists and above all Aristotle. Then, we will go to ancient Rome, to show the basics of the works of Cicero and Quintilian and also the Rhetorica ad Herennium, due to an anonymous author. We will offer the next section to the long declining of argumentation theory. After that, we will make reference to the renaissance of the studies on argumentation leaded by Stephen Toulmin eta Chaïm Perelman, in 1958. And, in the last section, following the pioneer work of those authors, we will analyse some of the relevant contributions appeared in the last decades. Keywords: argumentation; theories of argumentation; rhetoric; sophists; Aristotle; Perelman; Toulmin; pragma-dialectics; argumentation in language. Nola aipatu / How to cite: Huizi, Pello (2024). "Argumentazioaren teoriaren historia", Gogoa, 24, 117-145. (https://doi.org/10.1387/ gogoa.26077). ISSN 1577-9424 - eISSN 2444-3573 / © UPV/EHU Press ![](_page_0_Figure_12.jpeg) ## 1. Sarrera Zibilizazio greko-erromatarra oraindik jaio berria zen argumentazioaren azterketa teorikoa lehen urratsak egiten hasi zenean. Hori ez da harritzeko: hain da berezia argudiatzeak duen lekua gure bizitzan. Caroline Golder (1996) argudiozko jokabidearen ikertzaile frantsesak esana da, geure denboraren zati handi bat argudiatzen ematen dugula. Eta diskurtso politikoak, maite-diskurtsoak, egunkarietako "zuzendariari" atalera bidaltzen diren gutunak, gure egun guztietako eztabaida gehienak eta abar aipatzen ditu horren frogagarri. Baina, gainera, eransten du ezen azalpen edo deskripzio hutsa dela esango genukeenaren azpian ere askotan argudio bat ezkutatzen dela. Ildo horretan, urrutirago doa Oswald Ducrot (1980) hizkuntzalaria,1 esaten duenean enuntziatuak, edozein enuntziatuk nonbait, "argudiozko balioa" duela eta balio hori, neurri handi batean behinik behin, ez dagoela enuntziatuaren informazio-edukiaren mende.2 Halsallek uste du Ducroten ikusmoldean argudioa dela nagusi informazioaren gainetik; hortik, ondorio hau eratorriko omen litzateke: pentsatzea argudiatzea dela (1989: xiv). Eta, ez ote da hala, erantsiko nuke nik neuk, zeren gure barne-gogoetak, askotan behinik behin, ez al dira argudiatze etengabekoak? Gerry Spence (1995) abokatu eta idazle iparramerikarrak ere gizakion bizitza eztabaida handi bat bezala ikusten du. Argudiatzea, bestalde, beharrezkoa dela gaineratzen du; beharrezkoa gauza askotarako: laguntzeko, jendea ohartarazteko eta gidatzeko, maitatzeko, sortzeko; hitz batean esateko, beharrezkoa izateko. Aipatu ditugun iritzi horiek kontuan izanik, ez da harritzeko jende ikasia argudiatzearen gainean gogoeta egiten goiz hastea, eta goiz ekitea fenomeno hori aztertzeari. Harritzekoa argumentazioaren historia teorikoa nolakoa izan den da, Breton eta Gauthierrek (2000: 3) dioten bezala, "bihurgunetsua" izan baita. Izan ere, bizi eta indartsu abiatu ondoren, makalaldi luzea izan baitu, xx. mendearen erdialdera indarberriturik bere bideari ekin dion arte. Breton eta Gauthierren (ibid.) arabera, argumentazioan arreta jartzea bi faktore mota hauei lotua dago: faktore teorikoak eta faktore soziologikoak. Faktore teorikoak esatean, argumentazioaren teoria bat lantzen hasteak eskatzen duen giro intelektuala adierazi nahi dute, kezka intelektualak alegia, logikari eta gogatze edo pertsuasioari buruzkoak adibidez. Faktore soziologikoak, aldiz, giro sozialari dagozkio, hau da, argumentazioarekiko interesak "gizarte laiko, demokratiko eta bakezalea" eta, aldi berean, "fidagaitza" (ibid.: 4) eskatzen du. <sup>1</sup> Anscombrerekin batera "argumentazioa hizkuntzan" izeneko teoria, aurrerago tarte txiki bat eskainiko dioguna, landu zuen. <sup>2</sup> Jatorrizko hizkuntzan: "la valeur argumentative d'un énoncé est, dans une large mesure, indépendante de son contenu informatif" (Ducrot 1980: 15). Argudiatzeari buruzko teorizazioaren jatorria hiru jakintza arlo hauetan jartzen da gehienetan: logika (frogatzea), dialektika (bilatzea) eta erretorika (gogatzea edo pertsuaditzea). Aristotelesi aitortzen zaio jakintza arlo horiek era sistematikoan lantzen hastearen meritua. Izan ere, arlo horiei lan aitzindari bana eskaini zien Aristotelesek: Lehen Analitikoak, Topikoak eta Erretorika. Argumentazioaren teorialarien artean —teoria asko baitaude, ez bakarra— eztabaida sortzen duten hainbat gai daude. Horietako bat argudioan logikari eta erretorikari aitortu behar zaien lekuaz da. Zenbait teorialarik, Perelman eta Olbretchts-Tytecaren (1958) eta Toulminen (1958) urratsei jarraituz, logikaren eragina gutxiesten dute: horien arabera, logikak zerikusi gutxi izan du argumentazio informalaren azterketan. Beste teorialari batzuek, aldiz, tradizio erretorikoari kendu nahi diote garrantzia. Bigarren talde horretan argudioaren ikuskera arauemaile edo normatiboa duten teorialariak daude; horien artean, pragma-dialektikoak dira aipagarrienak, van Eemeren eta Grootendorst (1987, 1992, 2004; van Eemeren et al. 1996) buru direla. Horien ustez, argudio arrazionala arrazionala ez denetik bereizteko irizpideak garatzea da argumentazioaren teorialarien egitekoa. Arrazoi horregatik, helburua argumentazioaren teorizazioan erabiltzeko moduko "insight" edo intuizioak sortzea denean, balio handiagoa aitortzen diote logikari —eta dialektikari ere bai— erretorikari baino. Erretorika gutxiesteko normatibistek duten arrazoia bistakoa da. Erretorikaren gaia, betidanik, eztabaida arrazionala izan dadin bete behar diren erregelak ematea baino gehiago, honako hau izan da: entzuleak, askotan arrazoizko iritziak emateko gai ez diren entzuleak, gogatzen eta konbentzitzen eraginkorra izateko bideak eta ildoak markatzea. Ildo horiek arrazionalak ez diren teknikak erabiltzera bultzatzen dute hizlaria. Horrelako teknikak dira ethos eta pathos hitzek adierazten dituztenak. Beraz, ulergarria da normatibista batzuek, van Eemeren eta Grootendorstek adibidez, erretorika beren argumentazioaren teoria arrazionalistaren negatiboa balitz bezala aurkeztea behin eta berriz.<sup>3</sup> Baina, ulergarria izan edo ez, aurkakotasun hori ez ote dago dikotomia faltsu batean erroturik? Arrazionaltasuna normatibisten monopolioa ote da? Eta arrazionaltasunik eza erretorikoen monopolio? Egia da erretorikalariek printzipio hau dutela gidari, alegia, argudioek entzuleei eragin behar dietela. Baina horrek ez du esan nahi arrazionaltasuna baztertzen dutenik. Neurri batean behintzat, baliteke eraginkortasuna azpimarratzea eta arra- <sup>3</sup> Kontu honekin zerikusia duen beste eztabaida-iturri bat argumentazioaren balio edo indar etikoarena da. Teorialari batzuek argudioa manipulazioari kontrajartzen zaion aldetik aztertzen dute, hau da, konbentzitzeko erabiltzen den arrazoi "ona" behar du izan; beste teorialari batzuentzat, aldiz, gogatzeko erabiltzen den arrazoia, "ona" izan ala ez, argumentazioaren arloan sartzen da. Azken horien kasuan, argumentazioak eta manipulazioak ez dute elkar baztertzen. zionaltasuna errespetatzea bateragarriak izatea. Eta bada uste duenik tradizio erretorikoaren ezaugarrietako bat, Grezian erretorika hasi zenetik, eragina izateko ahalegina eta arrazionaltasunarekiko errespetua bateratzea izan dela. Egia da, antzinatean hasi zenetik beretik, erretorika kontzeptuak eztabaida biziak eragin dituela (honetaz, ikus, adibidez: Barthes 1994; Fumaroli 1999; Reichelt 2008). Antzinatean, aldekoen iritziz, gizakiak eskura zezakeen antze gorena zen erretorika; aurkarien ustez, aldiz, ezin gehiagoko arriskua zen balio moralentzat; azken horiek beldur ziren ongi trebatutako erretorikalariek ez ote zituzten manipulatuko beren entzuleak. Platonek, adibidez, Fedron onartzen zuen filosofiak berak ere, bere jakinduria gizartean hedatzeko, erretorika beharrezko zuela; baina hori erretorika ona zen, erretorika filosofikoa, benetako erretorika, zeinen helburua egia baitzen. Erretorika mota horri psikagogia esaten zion Platonek. Bazen, ordea, Platonen arabera, beste erretorika klase bat txarra zena, zeinek egia ez baizik egiantza baitzuen helburu; erretorikalarien, Gorgiasen, sofisten erretorika zen hori. Barthesen arabera, "erretorika onaren eta txarraren arteko aurkakotasuna, Platonen erretorikaren eta sofistenaren artekoa, paradigma zabalago batean sartzen da: alde batetik, balakuak, zurikeriak, faltsutzeak; bestetik, atsegin emateko modu orori uko egitea, laztasuna" (1994: 533). Gaur egun bertan ere, bestalde, erretorikarena gai eztabaidatua da. Ez al dugu esaten, edo entzuten, askotan politikarien diskurtsoak erretorika hutsa direla? Bestetik, hor daukagu euskaraz "erretolika" hitza, erretorikaren alde negatiboak azpimarratzen dituena eta Euskal Hiztegian4 honela definitzen dena: "Hizketa luze eta aspergarria". Erretorika, noski, beste hainbat jakintza edo zientzia bezala, onerako edo txarrerako erabil daiteke; erabiltzen duena osoa den ala ez da kontua. Platonek, erretorika onaren egitekotzat giza arazoetan egia bilatzea jarriz, erretorika bere-berea zuen esentziatik hustu omen zuen: hori uste du Danblonek (2003) aipatzen duen Barbara Cassinek (1990). Aristotelesek, Platon bere maisu izanaren pentsaera baztertuz, erretorika baliagarria eta onuragarria dela dio, zeren "egiazkoak eta zuzenak diren gauzek berez baitute beren kontrakoei nagusitzeko joera" (1355a), eta geroxeago honela argudiatzen du erretorikaren alde: "norbait ezgai izatea bere burua bere gorputz-adarrez baliatuz defendatzeko lotsagarria bada, zentzugabekeria litzateke hitzaz baliatzeko ezgaitasuna lotsagarri <sup>4</sup> Bide batez esan dezadan hiztegi horretan bertan ematen den "erretorika" hitzaren definizioak —ongi hitz egiteko edo idazteko antzea edo erregela multzoa— ez duela zerikusirik Aristotelesek erretorikaz ulertzen zuenarekin, ezta oraingo teorialariek ulertzen dutenarekin ere. Erretorikaren eta argumentazioaren ikuspegitik askoz hurbilago dago, esaterako, Oxford Advanced Learner's Dictionaryn irakur daitekeen definizioa: "the art of using language in an impressive way, especially to influence people in public speaking". Argumentazioaren analisi teorikoa bazterturik egon zen mende luzeetan erretorika ulertzen zen modua islatzen du Euskal Hiztegiko definizioak. ez izatea, azken hau gizakiak gorputzaren erabilera baino marka bereizgarriagoa duenez" (1355b).5 Aristotelesek, ez dago zertan esan, ez du egia alde bat uzten, ezta horri balioa kentzen ere, baina egia aurkitzea zientziari dagokio, edo logikari, berak analitika deitu zuenari. Giza arazoei dagokienez, ordea, bidezkotzat jotzen zuen iritziaren eta probabilitatearen gainean bermatzea (Corbett 1986). Argumentazioari dagokionez, teorialariak bat ez datozen beste puntu bat argudioaren definizioa da. Breton eta Gauthierrek (2000: 6) diotenez, "ez dago argudioaren definizio unibertsalik", eta argumentazioaren teoriek ikertzen dutena ez dago ongi zehazturik. Gauthierri (2007) harrigarria gertatzen zaio zenbat eta zenbat esanahi desberdin dauden argumentazioaren ikerkuntzan argudio eta argumentazio hitzentzat. Argumentazio kontzeptuan bat ez datozen adibide gisa Perelman eta Toulmin aipatzen ditu. Horien bi lanak, argumentazioaz ari direnak, urte berean agertu ziren eta biak jurisprudentzian oinarritu ziren beren teoriak eratzeko. Baina Perelmanen argumentazioaren ikusmoldea Descartesen demostrazioaren kontra zihoan; Toulminenak, aldiz, "osatu egiten zuen eta barne hartu logika" (2007: 2). # 2. Antzinatea #### 2.1. Grezia Argudiatzearen gainean xx. mendearen bigarren erdian sortu eta garatu den pentsamendu teorikoak greziar antzinatean ditu bere sustraiak, Aristotelesengan bereziki. Baina filosofo handi honen lana eta ideiak ikusi aurretik, komeniko da bi hitz esatea greziar sofistei buruz. Izan ere, Plantinek (1996) dioenez, argumentazioaren gaineko gogoeta egiten hastea Aristotelesi aitortzen bazaio ere —"père de toutes choses" (gauza guztien aita) deitzen dio—, lastima omen litzateke hori sofisten kaltean izatea. ## 2.1.1. Sofistak Esanda dago gorago, gizarte jakin batek, bertan argumentazioa ikergai izaten hasiko bada, zenbait ezaugarriren jabe izan behar duela. Laikotasuna, demokrazia eta bakezaletasuna hartuko ditugu kontuan hemen. Hasteko, beraz, laikotasuna, edo Fumarolik (1999: 5) dioen bezala, "erlijioak hiria gobernatzen duen bakarra izateari uztea". Adituek, K.a. vi. eta <sup>5</sup> W. Rhys Robertsen (Aristoteles 1994/1998) eta G. A. Kennedyren (Aristoteles 1991) itzulpenak hartu ditut kontuan; A. Bernabéren gaztelaniazko itzulpenak (Aristoteles 2001) badirudi ez duela hemen ongi jasotzen Aristotelesek esan nahi zuena. v. mendeetan, garrantzi handiko aldaketa nabaritzen dute greziarren mundu-ikuskeran: ordu arte zurruna eta dogmatikoa zen greziar gizartea (mundua eta gizarte-antolamendua jainkozko antolamenduaren isla eta jainkoek agindua zen) bestelako azalpen eta esplikazioen bila abiatzen da. Greziarrak galderak egiten hasten dira, munduaren osaeraz eta gizarte-antolamenduaz batik bat. Hori, batez ere, K.a. v. mendean gertatzen da. Eta galderek eta eztabaidek erantzunen eta iritzien balioari buruz galdetzen hastea ekarriko dute. Gisa honetako galderak: "Nola jakin iritzi bat 'ona' dela?", "Noiz esan daiteke zerbait 'egia' dela?" Horrelako galderak egiten lehenengoak sofistak izan ziren. Beste ezaugarri bat demokrazia da. L'argumentation izeneko liburuaren lehenbiziko kapituluan —"Ce que l'argumentation doit aux sophistes" da horren izenburua, hau da, argumentazioak sofistei zor diena—, Plantinek (1996: 4) baieztapen hau egiten du: "Giza zientzia guztiek dituzte beren sortze-mitoak". Eta argumentazioarena, bere jatorria K.a. v. mendean duenez, zaharrenetakoa dela eransten du. Siziliako greziar hirietan 463.6 urte inguruan gertatu zenaz ari da, edo hobeki esateko, gertatu omen zenaz. Izan ere, badirudi ez duela erabat sinesten horretan, "On raconte" (esaten da) hitzez ematen baitio hasiera kontakizunari eta geroxeago dio kontatzen den horrek mereziko lukeela egia izatea. Reicheltek (2008: 4) berdin egiten du: "It is reported" (esaten da). Breton eta Gauthierrek (2000) ez dute, nonbait, zalantzarik, "est attesté" baitiote, hau da, ziurtaturik dago. Barthesek (1994), besterik gabe, dio erretorika, metahizkuntza den aldetik, jabego-epaiketetatik sortu zela. Dena dela, batzuek eta besteek funtsean gauza bera kontatzen dute. Bi tiranok —Barthesek horien izenak ere ematen ditu: Gelon eta Hieron— mendean hartua omen zeukaten greziar Sizilia, eta lurrak desjabetu omen zituzten beren soldaduei emateko. Esan den garai horretan, biztanleak tiranoen kontra matxinatu ziren eta haiek agintetik botatzea lortu zuten. Orduan, ezin konta ahala epaiketa zibili eman zitzaion hasiera, lurren jabeek indarrez kendu zitzaiena erreklamatzen baitzuten. Beren helburua lortzeko ahalegin horretan, Corax eta Tisiasengana jotzen zuten; horiek, izan ere, epaitegiko eztabaidetan ongi moldatzeko arauak ematen zituen aurreneko metodoa landu zuten. Erretorikalariaren lehen definizioa ere —erretorikalaria pertsuasio-sortzaile edo pertsuasio-eragile dela— badirudi Corax eta Tisiasek eman zutela, edo bietako batek, zeinek argi ez badago ere (Reichelt 2008). Greziar Siziliako beste biztanle batek, Gorgiasek, beharbada Tisiasen ikasle izanak, sartu zuen Grezian erretorika. Reichelt berak dioenez, 427an aldatu zen Atenasera eta haren elokuentziak hunkitu egin omen zituen gre- <sup>6</sup> Autoreak ez datoz bat kontatzen dena zein urteren inguruan gertatu zen esaterakoan: Barthesek 485 aipatzen du, Breton eta Gauthierrek 450-440, Reicheltek 463 eta Plantinek 467. koak. Atenasera iritsi zen unea oso egokia zen erretorikaren garapenari begira; izan ere, garrantzi handiko aldaketak gertatu baitziren Atenasko politikan, bertako hiritarrei parte-hartze handiagoa ematen zitzaielarik hiriko arazoetan. Eta horrek hitzaren nagusitasuna dakar. Bai Siziliako epaiketetan, bai Atenasko agoran, hitza nagusitzen zaie gainerako botere-tresnei. Hor dugu argudiatzearen gaineko gogoeta garatzeko behar omen den gizartearen hirugarren ezaugarria: bakezaletasuna, edo hitzaren aldeko hautua, indarra bazterturik. Gorgias sofistatzat eduki zuten, Euskal Hiztegian "sofista" sarreran irakur daitekeen esanahiarekin: "filosofia eta erretorikako maisua, jendaurrean hitz egiteko eta eztabaidetan garaile irteteko antzea herriz herri erakusten ibiltzen zena". Platonek eta Sokratesek ez zeukaten Gorgias filosofiako maisutzat, ezta Isokrates ere, nahiz eta honek bere burua sofistatzat eta aldi berean filosofiako irakasletzat zeukan. Isokratesek, bestalde, lehen eskola ireki zuen greziarrei politika- eta lege-kontuetan hitz egiten irakasteko. Plantinen (1996) arabera, sofistak "benetako jakintsuak" ziren. Beren garaiko —K.a. v. mendea eta iv.aren hasiera— ikuspuntu etiko eta sozialak gupida gabe kritikatu zituzten. Izan omen dira haien obra Ilustrazioko filosofoenarekin erkatu dutenak. Platonen kritikek haien pentsamendua eta praktika desitxuratu izana omen da haien fama txarraren arrazoia. Sofisten kontrako kritika zuzengabetzat daukate Breton eta Gauthierrek (2000) ere. Funtsezkotzat daukate haiek argumentazioaren teoriari egindako ekarpena, ahaztu gabe hizkuntzaren gainean egin zuten gogoeta. Plantinek beste lan batean ere, Essais sur l'argumentation (1990) izenburua daramanean, esaten digu sofisten irudi negatiboa berrikusia izan dela, eta hainbat autore aipatzen ditu, horien artean Koyré (1962) eta Marrou (1948),7 sofisten lanaren alde onak azpimarratzen dituztenak. Beraz, argumentazio arrunta aztertu nahi duenak sofistikaren lorpenak kontuan hartu behar ditu. Plantinek hauek azpimarratzen ditu: "antifonia", paradoxa, probablea eta dialektika. Antifonia: edozein argudio irauli ahal da eta diskurtso orori kontradiskurtso bat dagokio, beste ikuskera baten fruitu dena eta beste errealitate bat aurrean jartzen duena. <sup>7</sup> Marrouk, adibidez, honela dio: Ohora ditzagun arbaso handi hauek, goi-irakaskuntzako lehen irakasleak... Sokratikoen, aurreiritzi kontserbadorez beterik zeudenen, sarkasmoak gorabehera, nik haiengan aurrena errespetatuko dudana da espezialistak izatea, irakaskuntza haientzat lanbidea baitzen eta horren arrakasta komertzialak horren berezko balioa eta eraginkortasun soziala frogatzen baitu. Paradoxa: sen onarentzat hizkuntza "gardena" da, errealitatea islatzen du. Paradoxaren indarra honetan datza: agerian ipintzen duela hizkuntza era autonomoan ari dela errealitateari dagokionez. Probablea: giza arazoei dagokienez, probablea erkidego edo komunitatearen ohiturei dagokie. Ideia honek aukera ematen du estereotipoak, eta baita tipoak ere, bereizteko. Era honetan, abian jartzen da gizakiek gizartean erakusten duten jokamoldeari buruzko gogoeta zientifiko profanoa. Dialektika: sofisten praktika "dialektika" hitzaren esanahiaren araberakoa zen. Hemen, eta argumentazioari buruzko lanetan oro har, dialektikak dialogo arrazoitu mota bat esan nahi du, arau zehatz batzuen arabera egina. ## 2.1.2. Aristoteles Bi galdera mota daude argumentazioa estudiatzeko interesaren abiapuntuan. Batetik, bat ez datozen ikuspuntuen aldeko argudioak erkatzeak galdera hau egitea ekarri zuen: "Zein da argumentazio ona?" Bestetik, politikan eta lege arazoetan parte hartzeak galdera honi bide eman zion: "Zein da argumentazio ona, eta batez ere eraginkorra?" Argumentazioaren gaineko gogoeta orokor hau logika, dialektika eta erretorika klasikoetan gorpuztu zen. Aristotelesek obra sail bat eskaini zion arrazoibideari. Obra horiek guztiak Organon delakoaren barnean bildu zituen. Hona Aintziartek (1987) ematen digun azalpena Organon lanei buruz: Organon edo "Tresnak" deitzen dira logika-liburuak, hau da, zientziaren moldatzeko erabilbideak. Hor daude bereziki kategoriak, topikoak, analitikoak [lehen eta bigarren analitikoak] eta, azken hauen artean, delako silogismo famatua. xix. mende erdiraino ez da beste logikarik ezagutzen. Algebraren bidez sortu "logika formala" 1850. urte irian agertzen da. Aristotelesek ez du logika hitza erabiltzen liburu hauek izendatzeko. Termino hori, itxura denez, Zizeronen garaian agertu zen eta, orduan ere, logica hitzak logika baino gehiago dialektika adierazten zuen. Liburu hauek ez dira zientzia jakin batez ari, baizik zientzia berezietan egingo den arrazoibidearen logikaz. Beraz, Organon delakoa ikastea zientzia eta filosofia ikasketentzako propedeutika moduan ulertu behar da. Aristotelesek arrazoibidea egiten den hiru arlo bereizten ditu: zientzia, dialektika eta erretorika (ikus taula). Arrazoibide zientifikoak, arrazoibide dialektikoak eta arrazoibide erretorikoak silogismoa erabiltzen dute hirurek. Aristotelesek honela definitzen du silogismoa Topikoak liburuan: "Zenbait gauza suposatuz gero, beste zerbait berria dena bere egite hutsez eta nahitaez sortzen duen argumentua da silogismoa" (Lehen Analitikoak I 24618). 1. taula Aristotelesen hiru argudio motak bakoitza bere ezaugarriekin \| ARGUDIOAK \| Frogagarriak \| Dialektikoak \| Erretorikoak \| \|-------------------\|--------------------\|-----------------\|--------------------------\| \| Helburua \| Ziurtasuna \| Onargarritasuna \| Gogatzeko gaitasuna \| \| Premisen estatusa \| Nabarmen egiazkoak \| Onargarriak \| Entzuleria gogatzeko gai \| \| Inferentzia \| Balioduna \| Balioduna \| Entzuleria gogatzeko gai \| \| Teoria \| Logika \| Dialektika \| Erretorika \| Ikus ditzagun orain argudio mota bakoitzaren ezaugarriak: - Argudio zientifikoa. Zientziak froga bidez, frogatuz, dihardu. Silogismo zientifikoa frogagarria da, demostratzailea. Zergatik? "Premisa egiazko eta lehenbizikoetatik" abiatzen delako. Egiazko premisa horiek gauzen izaeratik, errealitatetik, hartzen dira. - Argudio dialektikoa. Argudio mota hau nola ari den, Topikoak izeneko liburuetan azaltzen da. Silogismo dialektikoa eta silogismo zientifikoa desberdintzen dira "hark ondorioak premisa probableetatik ateratzen dituelako" (Topikoak, 100a 25). Aipatua da "probable" hitzaren definizioa: "Iritzi probableak denek, edo gehienek, edo jakintsuek, eta azken hauen artean guztiek edo gehienek edota nabarmen eta ospetsuenek onartzen dituztenak dira" (100b 20). Zertarako da dialektika? Aristotelesen arabera, funtzio bat baino gehiago ditu. Batetik, betekizun zientifikoa du, zeren zientzietako frogaezin, aporia eta lehen printzipioei buruzko eztabaida antolatzea baitagokio. Baina, bestetik, trebatzen ere laguntzen dio ikasleari: metodo honen jabe izateak argudiatzeko trebeagoak egingo gaitu eta hizketakideak ekarri duen kontraesanari aurre egiteko gaituko gaitu. Van Eemeren eta Grootendorstek (1996) diotenez, eztabaida edo debatearen teoria edo artea da dialektika Aristotelesentzat. Hor legoke dialektikaren funtsezko onura. Argudio dialektikoa eta argudio sofistikoa ez dira nahasi behar. Bi argudio mota horien arteko desberdintasuna honetan datza: "sofisma" edo silogismo sofistikoak bi eratan huts egin dezake: 1) substantzia edo mamiagatik: orduan "probableak iruditu arren, egiatan probableak ez diren iritzietatik abiatzen da"; 2) formagatik: orduan "itxuraz bakarrik ondorioztatzen du iritzi probableetatik edo probable diruditenetatik". Arrazoibide dialektikoko premisa probableak gerta daiteke faltsuak izatea, baina faltsutasun horrek ez du arrazoibide sofistikoaren ezaugarri den "berehalakotasunik". Topikoak eskuliburu moduko bat da jendaurreko eztabaida edo debate saioetarako. Liburuaren parterik handiena topoi (latinez: loci) izeneko argumentazio-teknika batzuez ari da. Topos delakoa (hortik "topiko" hitza) aurkariak bere argudioak atera ditzakeen "lekua" da. Hona "topiko" hitzaren definizioa UZEIk argitara emandako Filosofia. Hiztegian: Tokiari dagokion kontzeptua da hau eta leku arrunta adierazi ohi duen iritzi bati deritza "topiko". Filosofian pluralean erabiltzen da gehienetan. Aristotelesen Topica edo Libri Topicorum izeneko zortzi liburuen gisara. Topiko hauek argumentu probableaz dihardute eta konklusio dialektikoa nola atera litekeen erakusten dute. Van Eemeren eta Grootendorsten arabera (1996), topos hitzak erregela, lege edo prozedura bat ere adierazten du, taktikazko laguntza bat tesi baten aldeko nahiz kontrako argudio bat prestatzerakoan. Plantinek (1996) tresna bat dela dio, hizkuntza-tresna bat, gauza hauek egiten dituena: zenbait hitz elkarrekin lotu, diskurtso posibleak antolatu eta erkidego jakin batean "onargarriak" eta koherenteak diren diskurtsoak definitu. Azken autore honek "interesgarri" hitza hartzen du adibide gisa. Noiz da interesgarria gauza bat? Erantzun hau eman daiteke: Interesgarriak ez diren gauzetatik bereizten duten ezaugarri batzuk dituenean. Eman dezagun, adibidez, "Film hori interesgarria da" esaten diozula lagun bati. Hori argudiotzat har daiteke, ondorio bat baino gehiago ondorio sail bat ateratzeko bide ematen duena: "ikusi behar duzu", "erosi behar duzu", "oskarren bat ematea mereziko luke"... Interesgarria dela esatean, ez da filmaren ezaugarri bat seinalatzen; "leku komun" edo topiko (topos bat) aipatzen da soil-soilik, hizkuntza-erkidego batean ondorio batzuk ateratzeko bide ematen duena. — Argudio erretorikoa. Aristotelesek estuki lotzen du hau dialektikarekin: "Erretorika dialektikaren analogoa da" (Erretorika, 1354a). Dialektikan bezala, "aurkaria norberaren tesira biltzeko gai izan behar da" (1355a) erretorikan ere. Erretorikako tresnak dialektikakoen antzekoak dira: "indukzioa, silogismoa eta silogismo itxurazkoa" (1356b). Erretorika, Aristotelesentzat, oratorian (hau da, besteengan eragina izateko asmotan egiten den hitzaldian) jendea gogatzeko bide posibleak aurkitzeko ahalmena da. Hitzaldia zein testuingurutan egiten den kontuan hartuz, hiru mota edo genero hauek bereizten ditu: genus iudiciale (epaiketaegoerari dagokio), genus deliberativum (egoera politikoari dagokio) eta genus demonstrativum (jai- edo zeremonia-egoeran gertatzen da, non pertsona edo gauza bat goresten den, edo kondenatzen). Hiru generoetan, entzuleria da kontuan hartu behar den faktore nagusia. Horregatik dio Aristotelesek, entzuleen ezaugarriak kontuan hartzen dituelako hain zuzen ere, arrazoibide deduktiboa egokien erabil daitekeen entzuleria adituak direla; arrazoibide induktiboa, aldiz, adibideak eskaintzen direnez, egokiagoa da eskola gutxiko jendeari hitz egiten zaionean. Gogatzeko edo konbentzitzeko bi baliabide mota bereizten ditu Aristotelesek: "tekniko" edo "artifizialak" eta "teknikaz kanpoko" edo "ez-artifizialak". Azken horiek hitzaldia bera hasi baino lehenagoko materialak dira eta ez dute zerikusirik hizlariaren abileziarekin. Hizlariak ez du hemen ezer asmatzen; berak lege, dokumentu, lekukoen adierazpen edo susmagarri direnen aitorpenetara jotzen du. Beste baliabide motak hizlariaren trebetasuna eskatzen du. Hiru kategoria bereizten ditu Aristotelesek baliabide teknikoen artean: - 1) Ethos delakoa —hau da, aiurria, izaera— erabiltzen dutenak; hizlariaren aiurriari dagozkio, hizlariak jendearen "oniritzia" irabazteko erabiltzen dituen prozedurak dira; zuzenean ala zeharka, bere zentzu ona eta jakitea, bere bertutea eta borondate ona adieraztea. Aristotelesen ustez, hau da jendea gogatzeko biderik eraginkorrena, eta arrazoi hau ematen du: hizlariarengan uste osoa duen jendeak hark esan dezakeena onartzeko joera izango du. Hizlariaren ethos delakoaren garrantzia honela azaltzen du: hitzaldiaren gaiak izan behar du arrazoibide praktikoa erabiltzea eskatzen duena, hau da, zentzuzko erabaki bat hartu behar da; arrazoibide praktikoak, geure munduan sortzen zaizkigun benetako egoeretan, ziurgabetasuna du berekin; pertsona jakintsu eta eskarmentuko handikoen aholkua ongi etorriko litzateke; horrelako jendeen aholkua kontuan hartzeak eskatzen du horien zintzotasunean uste ona izatea; beraz, aiurria edo izaera gorabehera handikoa da hizlaria entzuleen erabakietan eragina izaten ari denean. - 2) Pathos, edo sentimendua, erabiltzen dutenak; entzuleen emozioez baliatzen da hizlaria. Ikuspegi arrazionalista batetik, argudiatzean jendearen emozioez baliatzea susmagarria da beti. Beste ikuspuntu batetik, ordea, emozioek bidezko lekua dute argudioan, bereziki norberaren leialtasun eta konpromisoek eragin zuzena dutenean erabaki batean. Emozioak argudioan izan dezakeen lekuari buruzko anbibalentzia hori Aristotelesen Erretorikan ere aurkitzen du Waltonek (1992). Izan ere, lan horren lehen liburuaren lehen kapituluan, emozioak sorraraztea gehiegi azpimarratzen dutenen kontra ageri da. Epailea ez dela bere onetik atera behar, dio, harengan haserrea, gorrotoa edo errukia pitzaraziz (1354a). Gero, ordea, liburu horren beraren bigarren kapituluan, pathos delakoa logos eta ethos bezain onargarritzat ematen du argudiatze erretorikoaren baliabide gisa. - 3) Logos delakoa erabiltzen denean, argudioen bidea aukeratzen da entzuleak gogatzeko; argumentazioa argudioen (adibide eta entimemen) "indarrean" oinarritzen da. Azkeneko hori, logos, argudiozkoa da, hortaz; beste biak, ethos eta pathos, ez. Gogatzeko, pertsuaditzeko, hizlariak bi argudiozko baliabide dauzka: silogismo deduktiboak eta silogismo induktiboak. Silogismo deduktibo erretorikoei entimemak esaten die Aristotelesek, eta silogismo induktibo erretorikoei adibideak. Entimema, Aristotelesentzat, ondorioa probable baizik ez diren premisetatik ateratzen duen silogismoa da; bestela esateko, egiantzekoa baizik ez den zerbaiti dagokion silogismo moduko bat da. Adibidea, arrazoitzeko modua den aldetik, indukzioaren forma erretoriko arruntetako bat izango da; izan ere, kasu partikularrei ondorio orokorrak aplikatzeko aukera ematen du. Hona Aristotelesek jartzen dituen adibideak (Erretorika, 1357b): Pisistratok zaintzaileak eskatu zituen beretzat eta, lortu zituenean, tirano bihurtu zen; gauza bera egin zuen Teagenesek Megaran, baita beste batzuek ere. Orain Dionisio zaintzaileak lortu nahian dabil beretzat; horren asmoa zein den ez badakigu ere, adibide horietatik atera dezakegu Dionisiok tirano bihurtu nahi duela. Aristotelesek garrantzi handia ematen dio indukzioari, eta arrazoibide zientifikoetan bakarrik ez, baizik baita arrazoibide dialektiko eta erretorikoetan ere. Gainera, Aristotelesek aurkezten dituen indukzio gehienak ez dira adibide bat edo bestetan baizik oinarritzen. Eta, egia esan, argudio arruntean horrela jokatzen da: adibide bakar batetik abiatzen da handik erregela orokor bat ateratzeko. Dena dela, Aristotelesek entimemari ematen dio lehentasuna: "adibideez baliatzen diren diskurtsoak ez dira gutxiago sinesgarriak, baina txalotuagoak dira entimemak erabiltzen dituztenak" (1356b). #### 2.2. Erroma Aristotelesek 335ean sortu zuen Atenasen bere akademia. Handik 300 bat urtera, beste loraldi bat izango du erretorikak, Erroman oraingoan. Erromatar erretorikalariak erretorika arteari buruzko lanak sortzen hasten dira. Autore ezagunenak Zizeron eta Kintiliano dira, baina horiekin batera Rhetorica ad Herennium izeneko liburuaren autore anonimoa aipatu behar da. Liburu horretaz dio Barthesek (1970) Aristotelesen erretorikaren laburpen —digest dio berak— moduko bat dela. Ad Herennium delakoa, Zizeronen De inventione eta De oratore, eta Kintilianoren De institutione oratoria, lau lan horiek finkatuko dituzte luzaroan pentsatzeko eta argudiatzeko arauak. Autorea ezagutzen ez den Rhetorica ad Herennium eta Zizeronen De inventione liburuen eskuizkribu gehiago iritsi zaizkigu erretorikaz ari den beste edozein liburu klasikorenak baino: antzinatean oso ezagunak eta ospe handikoak zirelako seinale. Bi liburu horiez esan daiteke technai hutsak direla, hau da, ikasleek erabiltzen dituzten liburuak trebetasun erretorikoak ikasteko. Erretorikaren hastapenak, oratoriaren hiru motak (judiziala, deliberatiboa eta epidiktikoa), diskurtso erretorikoa moldatzeko bost urratsak (inventio —zein den defendatuko den gaia, zein hori defendatzeko erabiliko diren argudioak—, dispositio —nola antolatu argudioak—, elocutio —zein diren figura erretoriko egokienak—, memoria —buruz ikasteko teknikak; lekuen metodoa, adibidez—, eta pronuntiatio —hitzaldia egitea ahotsa eta keinuak erabiliz—) eta abar eskaintzen ziren hor. Alde handia dago lan hauen eta Aristotelesen Erretorikaren artean, azken horretan askoz zabalagoa baita eztabaidatzen diren giza arazoen multzoa. De oratore Zizeronek erretorikaren gainean idatzitako beste lan handi bat da eta hor, bai, hor gai sail handia sartzen du, bere ustez erretorikalariei dagozkienak. Dena dela, erretorikari omen dagozkion gauza asko esan egiten du, baina demostratu gabe. Aristotelesek, aldiz, erretorikak politikan, epaitegian edo etikan zuen garrantziaz ari zenean, frogak ere eskaintzen zituen. Barthesek (1970: 538-539) Zizeronen erretorikan ezaugarri hauek ikusten ditu, beste batzuen artean: batetik, Zizeronek dena zor dio Aristotelesi, baina desintelektualizatu egiten du, atseginari leku eman nahi dio espekulazioan; bestetik, Zizeronek erromatartu egin nahi du erretorika; eta, azkenik, Zizeronen erretorikak elocutio delakoaren garapena iragartzen du. Barthesen iritzia da (ibid.: 539) Kintilianok sailkatzaile espiritua zuela, baina, aldi berean, sentibera zela. Ospetsua izan zen bizi zela eta hil eta mende asko geroago ere estimu handitan eduki zuten, esate baterako, Luterok, Erasmok eta Racinek. Kintilianoren lan nagusia De institutione oratoria da. Bertan, epaitegiko estrategia erretorikoak aurkezten ditu, beste edozein erretorikalari klasikok baino zehazkiago aurkeztu ere. Hamabi liburutan banatua, heziketa-plan osoa eskaintzen du. Lehen liburua lehen hezkuntzaz ari da; bigarrena, erretorikaren definizioaz eta onuragarritasunaz; hurrengo bostak, Inventio eta Dispositio deritzanez; ondorengo hirurak Elocutio delakoaz; hamaikagarrena, garrantzi gutxiago duten erretorikaren atalez, Oroimenaz eta (hitzaldia) Egiteaz alegia; eta, azkenik, hamabigarrena hizlariak behar dituen nolakotasun moralez ari da. # 3. Argumentazioaren beheraldia Beheraldi luzea, egia esan. Eta harritzekoa da: erretorikak gora egin eta irakaskuntzan bete-betean sartzen denean, orduan egiten du behera argumentazioaren alderdi teorikoekiko interesak. Breton eta Gauthierrek (2000) bi mugimendu bereizten dituzte gainbehera horretan: bata barnekoa, kanpokoa bestea. Batetik, erretorikan bertan, gero eta garrantzi handiagoa ematen zaie dispositio edo argudioen antolaerari eta mintzaera edo elokuzioari. Bestetik, kanpoko mugimenduari dagokionez, demostrazio arrazionalak ordeztuko du argumentazioa, Descartesengandik hasita batez ere. Erretorikak, horrela, ezinbestekoa duen inventio edo gaiaren eta argudioen bilaketaren teoria galtzen du. Izan ere, Barthesek (1994) néo-rhétorique edo erretorika berriarena deitzen duen garaian, hau da, K.o. ii. mendetik iv.era bitartean, irakasgai ez ezik, arte ere bihurtzen da, arte zentzu modernoan, hau da, ez techné gisa baizik erti gisa ulertua. Erretorikak bat egiten du poetikarekin, eta idaztearen teoria eta literatura-formen altxor bilakatzen da. Bat egite horri funtsezkoa deritzo Barthesek (1994: 536), honen arabera hor egongo bailitzateke literaturaren ideiaren jatorria. Baina, Breton eta Gauthierrek (2000: 31) eransten dute, fusio horrek kalte egin zion erretorikan argumentazioak duen lekuari. Erretorikak heziketaren oinarrizko osagai izaten segituko du, baina ez da eskolako ariketa besterik izango. Erdi Aroan, bi multzotan antolatzen dira irakasgaiak: Trivium delakoa, batetik, non gramatika, dialektika edo logika eta erretorika sartzen diren, eta Quadrivium, bestetik, musikak, aritmetikak, geometriak eta astronomiak osatzen dutena. Triviuma —hau da hemen interesatzen zaiguna— laster logikaren mende geldituko da. xi. mendetik xv.era arte iraungo du egoera horrek, Barthesen (1970) arabera. xvi. mendearen lehen erdian, Margolinek (1999: 191) "erretorika humanistaren goren aldia" deitzen duena gertatzen da. Hizlaria, edo orator delakoa, poeta eta filosofoa omen zen Europako humanistentzat —Tomas Moro, Vives, Melanchton eta Erasmorentzat, adibidez—. Aldi horrek, ordea, gutxi iraungo du eta erretorikak arreta elokuzioan jarriko du berriz ere, hori apainketa moduan ulertuz. Argumentazioari ez zaiola ia lekurik uzten ongi erakusten duten bi iritzi ekarriko ditugu hona: bata Descartesena, bestea Pascalena. Honela dio Descartesek Metodoari buruzko diskurtsoaren hasieran: "Eta oharturik gai berari buruz jende jantziaren artean iritzi ezberdin ugari egon daitekeela (ezin egon den arren egia izango den bat baino gehiago), ia-ia faltsutzat hartu nuen egiantzekoa baino ez zena" (22. or.). Descartesen ikusmoldea oso urruti dago Aristotelesenetik, honek, giza arazoetan, bidezkotzat jotzen baitzuen iritzian eta probabilitatean oinarrituz argudiatzea. Pascalen testu bat ere ekarri nahi dut hona, haren De l'art de persuader liburutik hartua: Mundu guztiak daki bi sarbide edo ate daudela iritziak ariman sartzeko eta horiek arimaren bi ahalmen nagusiak dira, adimena eta borondatea. Berezkoena adimenaren sarbidea da, ez bailirateke sekula onartu behar egia frogatuak baizik; baina ohikoena, naturaz kontrakoa bada ere, borondatearena da; izan ere, munduan diren gizakiak, ia beti, atseginak, eta ez frogak, eramaten ditu sinestera. Bide hau behekoa da, duintasunik gabekoa eta arrotza: horregatik, mundu guztiak gaitzetsi egiten du. Kontrajartze horrek lekuz kanpo uzten du argumentazioa. Alde batetik, frogatzeko artea dago; logikari dagokio hori arautzea eta geometria da horren eredua. Beste aldetik, atsegin egiteko artea dago, arrazoizkoa ez denez, berehala gutxietsia. Argumentazioa, horrela, zientziaren zehaztasunaren eta manipulaziotekniken artean harrapatua dagoen zerbait da. Izan ere, ezin da zientziaren eremuan kokatu. Batetik, ez da prozedura logikoez baliatzera mugatzen. Bestetik, aurkako bi punturen arteko adostasunik ezaren gunea da. Ildo horretan, kontuan hartzekoak dira Descartesen hitz hauek ere: Bi gizakik gauza beraz kontrako iritziak dituzten guztietan, segur egon bietako batek huts egiten duela. Gehiago oraindik, ez bata ez bestea ez dira egiaren jabe; zeren, haietako batek gauza argi eta garbi ikusiko balu, hori aurkariari azaltzeko eta honek onartzea lortzeko gai izango bailitzateke. Perelmanen arabera, Descartesen arrazionalismoak esplikatzen du erretorikaren gainbehera. Eta ez da ahaztu behar Aristotelesez geroztik erretorika zela argumentazioaren zientzia. (Perelmanek etengabe elkartzen ditu erretorika eta argumentazioa; esanahi handia du haren Argumentazioaren liburuak azpititulu hau eramateak: Erretorika berria.) Horregatik, Aristotelesen tradizioari berriz heldu eta "erretorika berria" izena mereziko duen zerbait moldatzea izango da Perelmanen ahalegina. Erretorika izatea nahi du, ez frogatzeko artea, ezta atsegin egiteko artea soilik ere. Horrek esan nahi du Pascalen bi terminoren arteko aurkakotasunaren ordez, hiru terminoko sistemari eman diola aukera: frogatzea, argudiatzea, gogatzea. ## 4. Hogeigarren mendea: 1958. urtea Erretorika irakaskuntza eta kulturatik kanpo gelditu zen xix. mendearen bukaeran (Frantzian 1902an desagertu zen, Breton eta Gauthierren arabera), eta erretorikarekin batera argumentazioaren praktika. Aspaldi hasitako deskalifikazio-prozesu baten amaiera izan zen. Erretorikak xviii. eta xix. mendeetan izan zuen gainbehera azaldu nahian, horren eragile moduan zenbait baldintza historiko seinalatzen dituzte John Bender eta David Wellberyk, Compagnonek (1999) aipatuak. Hona horietako bizpahiru: diskurtso zientifiko idealaren ezaugarritzat gardentasuna, neutraltasuna eta objektibotasuna ezartzea; literatur diskurtsoari, aldiz, originaltasuna, indibidualtasuna eta subjektibotasuna eskatzea; komunikazioaren eredutzat, ez hitza eta diskurtsoa, baizik liburua eta inprimaturik dagoena hartzea. Dena dela, xix. mendearen amaiera aldera desagertu ondoren, xx. mendearen bigarren partean bere errautsetatik berpiztu-edo egiten da erretorika. Mila bederatziehun eta berrogeita hemezortzian bi obra erabakigarri agertu ziren argumentazioari buruz: Argumentazioaren tratatua: Erretorika berria, bi autore dituena, Chaïm Perelman eta Lucie Obbrechts-Tyteca, aurrenekoa ia beti bakarrik aipatzen bada ere, eta The Uses of Argument (Argudioaren erabilerak), Stephen Toulminek idatzia. Obra hauen eraginez, argumentazioari buruzko azterketa abiatuko da bigarren mundu gerra ondoko urteetan. Toulminek arrazoizkotasuna ulertzeko modu berri eta ez-formala proposatu zuen: hor testuingurua, diskurtsoa gertatzen den testuinguru edo "eremua", funtsezkoa izango litzateke. Perelmanen erretorika berriak entzuleak argumentazioaren eremura ekarri zituen berriz, eta argudiatzeko teknika eraginkorren zerrenda bat eskaini zuen. Argumentazioaren gaineko ikerkuntza modernoarentzat, hala ere, garrantzi handiagoa izan zuten bi gertakari hauek: argumentuari ikuskera interakzionaletik begiratzen hastea, eta logika formaletik aldentzea. Bai Toulminek, bai Perelmanek, epaitegian argudiatzen den modua hartu zuten argumentazioarentzako eredutzat. Mugarri diren bi liburu hauek egin zituzten lehen urratsak argumentazioa hizkuntzazko jarduera gisa estudiatzeko. Van Eemeren eta haren lankideen arabera (1997), erretorika berriaren ekarpen nagusia argumentazioa eztabaidaren eremura eramatea izan zen, entzuleriari hitz egin behar zaion eremura hain zuzen. Erretorika maiz jo izan da arrazoiz kontrakotzat, edo gutxienez arrazoiz kanpokotzat. Baina erretorikari buruzko teoria modernoak erretorika (gogatzeko teknika eraginkorren azterketa) eta dialektika (denbora luzean zentzuzkoa denarekin, arrazoizkotasunarekin eta egiarako joerarekin lotu dena) zorrotz bereiztetik ihes egiten du. Hona erretorikaren azterketa berriaren bereizgarri batzuk: argudiatzea testuinguru jakin batean kokatzen delako ideia eta entzuleriari begira jartzearen garrantzia. Galdera teoriko nagusiak, berriz, hauek dira: nola iritsi aurkako ikuspuntuak adostera hizkuntza erabiliz?, eta, erretorikaz baliatuz, nola hurbilarazi entzule errealak idealki arrazionalak diren entzuleen jarreretara? #### 4.1. Chaïm Perelman Oso aintzat edukia den ekarpena egin zioten argumentazioaren teoriaren garapenari Perelman belgikar filosofoak eta haren aberkide Olbrechts-Tyteca gizarte-zientzia eta ekonomia irakasleak. Perelman bera logika, etika eta metafisika irakaslea izan zen Bruselako Unibertsitatean. Aurrena zuzenbidea ikasi zuen eta gero filosofia. Perelman eta Olbrechts-Tyteca 1947an hasi ziren elkarrekin ikerketa egiten erretorika eta argumentazioaren arloan. Argumentazioari buruzko beren teoria erretorika berria deitu zuten Perelman eta Olbrechts-Tytecak. Erretorika klasikoak argudiatzea gertatzen den hiru egoera bereizten zituen: (1) kontua aukera politikoak finkatu edo arautzea den egoera, (2) gizarte-arauak eta arau moralak indartu nahi diren egoera, eta (3) helburua gaitzesgarriak diren jokabideak zigortzea den egoera. Perelmanek auzitegiko hizkuntzari ematen dio lehentasuna. Horrela, eguneroko arrazoiketak aztertzeko baliagarri izango den arrazoizkotasunaren paradigma sortu nahi du, paradigma logikoa baztertuz. Hona Perelmanen ideia nagusiak: — Argudiatzea gertatzen den egoeraren jatorrian gatazkaren bat dago. Alde horretatik, ez du logikoek gustuko dituzten egoeren antzik. Logikoen gatazkak bi urratsetan konpontzen dira: 1) "defini dezagun", - 2) "kalkula dezagun". Gatazka, Perelmanen iritzian, ez dator elkar ez aditze hutsetik. Horregatik, "zuzen" kontzeptuak eginkizun nagusia du Perelmanen teorian. Bi eratorri-familia daude hitz horren gainean eraikiak: "zuzentasuna" eta "zuzenetsia". - — Entzuleei eragitea. Nozio honek desberdintzen ditu argudioaren gaira hurbiltzeko bide logikoak eta bide erretorikoak. Azken horiek entzule batzuekin ari dira; haiek, entzulerik gabe. Bestalde, egiaz baliatu gabe definitzen du Perelmanek argumentazioa. Argumentazioaren helburua entzuleengan eragina —handiagoa zein txikiagoa— izatea denez, argumentazioari ez dagokio aldez aurretik ezarritako egia batera hurbiltzen ahaleginean aritzea. - — Argudioaren indarra. Ikuspegi klasikoan, zenbat eta gehiago uzten dizun egiara hurbiltzen, orduan eta indartsuagoa da argudioa. Perelmanek zuzen(tasun) erregela jartzen du egiaren ordez: zenbat eta hurbilago jartzen gaituen zuzena denetik, orduan eta hobea da argudioa. Entzuleriaren ideiak ematen du hemen argudioen ebaluazioa beste era batean planteatzeko aukera. Ebaluazioaren arazoa ez da argudioetan jartzen, argudioak onartzen dituzten entzuleengan baizik. - — Arrazoi praktikoa, arrazoi frogagarria. Argudiatzeak, Perelmanentzat, betekizun hau du: ekintza mailan sortzen diren eta agenteen balio-sistema bateraezinen ondorio diren gatazkak konpontzea. Horregatik ez du onartzen arrazoiaren definizio hertsi eta zorrotzik. #### 4.2. Stephen Toulmin Toulminen The uses of argument (Argudioaren erabilerak) liburuak 1940 eta 1950eko hamarkadetako ingeles filosofiaren ezaugarri zen "hizkuntzaanalisiaren" postulatu metodologikoen kutsua du. Toulminek berak dioenez, bere obra Austin eta beste batzuen ideiak argumentazioaren eremuari aplikatzera dator. Eragin hori tituluan bertan ere ageri da. "Uses" (erabilerak) hitza harako Wittgensteinen "esanahia erabilera da"8 eslogan famatu haren oihartzuna da. Esaera horretan, hitzaren esanahia hitzaren erabilerarekin lotzen du Wittgensteinek. Obra guztia filosofia horrek gidatzen duela esan daiteke. Toulmin argudiatze-jardun edo -praktika konkretuak aztertzearen alde agertzen da. Bestalde, logika eta argumentazio hitzen "erabilera arruntetara" itzultzea proposatzen du. Hitz horiei logikari formalistek ematen dieten esanahi espezializatu eta unibokoari "argumentazioaren eremuen" aniztasuna kontrajartzen dio. Aniztasun hori adierazten du tituluan "uses" hitza pluralean agertzeak. <sup>8</sup> "For a large class of cases —though not for all— in which we employ the word 'meaning' it can be defined thus: the meaning of a word is its use in the language" (PI 43). ## Toulminen eredua: - — Hasteko esan behar da Toulminen eredua justifikatzailea dela. Ikus dezagun gauzak nola gertatzen diren: (1) hiztun batek baieztapen edo adierazpen bat egiten du (ikuspegi, iritzi, hobespen... bat azaltzen du), (2) hizketakideak zalantzan jartzen du baieztapen hori, (3) lehen hiztuna bere baieztapena justifikatu edo haren aldeko arrazoiak eman beharrean aurkitzen da. Kontua da hori nola egiten duen, hau da, zein diren baieztapen horren alde erabiltzen duen teknikaren ezaugarriak. - — Toulminen terminologian, proposatzen den eta eutsi egin behar zaion ikuspegiari claim deitzen zaio. Nola defendatu eraso egin zaion adierazpen edo "claim" (laburturik C) bat? Modu bat adierazpena oinarritua dagoen gertakari batzuk, datuak (D), eskaintzea da. Hortaz, bigarren urratsa, argumentazioan, adierazpenari eusten dioten datuak produzitzea da. Har dezagun Toulminen beraren adibidea: # Harry Bermudetan jaio zen Harry britainiarra da (D) (C) Harry britainiarra delako adierazpenak (C) zerbaitetan oinarritua egon behar du. Bermudetan jaio zela (D) da oinarri edo euskarri hori. Baina, noski, hizketakideak ez du beti nahitaez onartuko datuaren edo datuen zuzentasuna. Eta hori onartuko balu eta datu gehiago eskatuko ez balu ere, beste zerbait galde lezake ondoren: ea nola daramaten datuek adierazpenera. — Hirugarren urratsa, orduan, datu horiek adierazpenaren euskarri moduan erabiltzeko justifikazioa edo bermagailua (warrant, W) da. Justifikazioaren adierazpidea erregela, printzipio edo horrelako zerbaiti dagokion perpaus orokor bat izan daiteke. Perpaus orokor honek, funtsean, forma hipotetikoa izango du ("baldin [datuak] orduan [adierazpena]"). Bermagailuak zubiarena egiten du datuen eta adierazpenaren artean. Aurreko adibidean: # Harry Bermudetan jaio zen Harry britainiarra da (D) (C) zeren Bermudetan jaiotzen dena britainiarra izango baita (W) Bermagailu edo igarotzeko lege batean oinarritua dago, orain, datua eta, horrela, argudio bihurtzen da, adierazpenari eustera datorren arrazoi on, alegia. Datuak eta bermagailua honela bereizten ditu Toulminek (1958: 100): "datuak esplizituki ekartzen dira, bermagailuak inplizituki". Adibidean, bermagailua salbuespenik gabeko erregela balitz bezala jarri da. Erregelak salbuespenak izango balitu, justifikazioaren indarra ahulagoa izango litzateke, eta zein diren salbuespen-egoerak, erregela gezurtatzen dutenak, seinalatu beharko litzateke. Horrelakoetan, adierazpenari indarra kendu behar zaio kalifikatzaile (qualifier, Q) baten bidez. Bermagailuaren indarra onartzen ez bada berehala, euskarri edo sendogarri bat (backing, B) behar da. Horrela, bada, beste hiru urrats beharrezko izan daitezke argumentazioan. Toulminen argumentazioaren eredu zabaldu edo luzatuan sei elementu sartzen dira. Lehengo adibidea erabiliz, hona sei elementu horiek: 2. taula Toulminen ereduaren osagaiak \| Claim (C) \| Harry britainiarra da. \| Zertan oinarritzen zara hori esa<br>teko? \| \|---------------\|------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\|------------------------------------------------------------------------------------------------\| \| Datum (D) \| Harry Bermudetan jaio zen. \| Eta, nola iristen zara horra? \| \| Warrant (W) \| Bermudetan jaiotakoa gehiene<br>tan britainiarra izango da. \| Hala ote beti? \| \| Rebuttal (R) \| Ez, baina bai gehienetan. Gura<br>soak kanpotarrak baldin badira<br>edo bera amerikar bihurtu bada,<br>orduan erregela ez da aplikatzen. \| Orduan ezin zara horren kategori<br>koa izan atera duzun ondorioan,<br>ala bai? \| \| Qualifier (Q) \| Arrazoi duzu: probablea besterik<br>ez da. \| Ederki, eta zergatik uste duzu<br>Bermudetan jaio direnak gehie<br>netan britainiarrak direla? \| \| Backing (B) \| Lege honetan esaten da hori: \| \| Silogismoa baino konplexuagoa den eskema hori diskurtsoaz arduratzen direnek, eta oro har "logika ez-formala" deritzan korrontean kokatzen direnek, onartu eta are onetsi egiten dute. Logika informala Estatu Batuetan eta Kanadan garatu zen 1970eko hamarkadan. Liburuak arrakasta izugarria, Toulmin bera harritzerainokoa, izan zuen Estatu Batuetan. Atal hau bukatuko dut Perelmanek Toulminen ereduari egindako bi kritika aipatuz. Horietako bat zen ez dituela kontuan hartzen entzuleak; bestea, baliagarria dela eztabaida gai faktual edo egitatezkoen gainean denean, baina ez eztabaida balio-kontuez ari denean. Kritika horiek Quarterly Journal of Speech aldizkarian egin zituen Perelmanek 1984an; Corbetten (1986: 32) lanetik jaso dugu informazio hori. # 5. Hogeigarren mendea: azken hamarkadak Van Eemeren, Grootendorst eta Kruigerrek 1987ko lan batean diotenez, argumentazioaren azterketan nabarmena izan da oraindik ere eragin handikoak diren Toulmin eta Perelmanen ekarpenen itzala. Horien lanen xedea izan zen logika formalaren ordez beste irtenbide bat aurkitzea eguneroko argumentazioa aztertzeko. Bai batak bai besteak epaitegiko arrazoibidearen prozedura arrazionalak erabiltzen dituzte abiapuntu gisa. Van Eemeren eta honen lankideen arabera, ordea, ez Toulminek, ez Perelmanek, ez zuten asmatu gainditu nahi zituzten problemei irtenbidea aurkitzen. Eta hori, partez, logikaren kontrako isuria izateagatik gertatu omen da. Beste arrazoi bat, autore horien beren arabera, testuinguruari eta egoerari lotua dagoen informazioa baztertuz, arreta argumentu isolatuetan jartzea izan da. Ez Toulminek, ez Perelmanek, ez dute erabat aitortzen argumentazioa lehenik eta behin hizkuntza erabiltzeko modu bat dela eta, alde horretatik, pragmatikaren ikuspegitik heldu behar zaiola. Horregatik, Toulminen eredua eta Perelmanen erretorika berria ez omen dira benetako alternatiba argumentazioa aztertzeko logika formalak eskaintzen duen bidearentzat. Azken urteetan, erretorika klasikoari gero eta balio handiagoa aitortu zaio literatura profesionalean. Erretorika ez-arrazionala edo arrazoigabea, eta are arrazoiz kontrakoa, delako ideia berrikusi egin behar dela gero eta gehiago onartu da. Ondorioz, erretorikaren eta dialektikaren artean jartzen zen alde nabaria ez da orain hain garbi ikusten. Askok uste dute erretorika, gogatzeko teknika eraginkorren estudioa den aldetik, eta dialektikaren ideala den arrazoizkotasuna bateraezinak direla. Beste batzuen ustez, funtsezko ezberdintasunak daude arrazoizkotasuna ulertzeko modu erretorikoaren eta modu dialektikoaren artean, baina ez dute onartzen lehenengoa bestea baino gutxiago denik. xx. mendearen bigarren zatian sortu eta landu diren argumentazioaren teoria ugariak nolabait sailkatu nahian, Breton eta Gauthierrek (2000) bi multzotan banatzen dituzte: anglofono edo ingelesdunak eta frankofono edo frantsesdunak. Lehenbizikoen artean, bi mota handi bereizten dituzte: argudio berezi batzuen analisiak direnak —hemen "falazien" azterketa (Hamblinek Fallacies izenburuarekin 1970ean argitaratu zuen funtsezko lanaz hasiera eman ziona) eta logika informala sartzen dituzte— eta teoria orokor izateko asmoa duten saioak —Trudy Govier, Douglas Walton, Charles Villard, eta Frans Eemeren eta Rob Grootendorsten lanak aipatzen dituzte hemen—. Frantsesez landutako azterketetan lau azterbide bereizten dituzte aipatu autoreek: azterbide erretorikoa, Perelmanen urratsetan egina (Michel Meyer eta Olivier Reboul dira nabarmenenak); azterbide epistemologikoa, batez ere Jean-Blaize Grizek eta Georges Vignauxek erabili dutena; azterbide sozioenuntziatiboa, Christian Plantinek eta Uli Windischek saiatu dutena; eta, azkenik, Philipe Bretonen azterbidea, argumentazioaren alderdi etikoa azpimarratzen duena. Atal honetan, ezinezkoa da horiek guztiak kontuan hartzea; bestalde, hor aipatzen ez diren batzuk gogoan izango ditugu, "argumentazioa hizkuntzan" izeneko teoria, adibidez. Arreta apur bat eskainiko diegun teoriak honako hauek dira: Else M. Barth eta Erik C. W. Krabberen dialektika formala, Frans van Eemeren eta Rob Grootendorsten pragma-dialektika, J. Anthony Blair eta Ralph H. Johnsonen logika informala eta Jean-Claude Anscombre eta Oswald Ducroten "argumentazioa hizkuntzan". Azken azpiatal batean, zertxobait esango dugu Michel Meyerren problematologiaz, Jean-Blaize Grizeren logika naturalaz eta Jürgen Habermasek argumentazioaren teorian izan duen eraginaz. #### 5.1. Dialektika formala "Dialektika" hitzak, hemen, liskar bati amaiera ematera bideratua dagoen eztabaida kritikoa adierazten du, eta "formal" hitzak zorrozki arautua esan nahi du (ikus van Eemeren eta Grootendorst 1992). Else Barth eta Erik Krabbe dira dialektika formalaren bultzagileak. From axiom to dialogue (1982) liburuan plazaratu zuten beren ikuspegi teorikoa. Arrazoibidea honela interpretatzen dute: iritzi edo jarrera baten aurkezlearen eta aurkari baten (edo gehiagoren) arteko dialogoa da. Biak ahalegintzen dira elkarrekin ikusten ea iritzi edo jarrera hori arrakastaz defenda daitekeen kritikarien erasoen kontra. Aurkezleak bere alde erabil dezake aurkariak aitortzen eta onartzen diona. Aurkezlea bide hauetakoren batez balia daiteke bere adierazpenen kontrako erasoei aurre egiteko: (1) bere ikuspuntuaren defentsa egin, edo (2) kontraerasoa hasi aurkariak onartu dion zerbaiten kontra. Azken kasu horretan, aurkaria behartua dago lehen amore emanez onartu duena defendatzera. Ondorioa honako hau izan daiteke: hasieran onartzen ez zuen zerbaiten alde egin beharrean aurkitzea, lehen hori bera defendatzen zuen eta orain eraso egiten dionaren kontra. Hemendik onura atera dezake adierazpenaren (claim delakoaren) aurkezle edo proposatzaileak. Beraz, aurkezlea abilki eta trebeki saiatzen da aurkaria egoera horretara eramaten, azken horrek zertan amore eman duen kontuan edukiz. Van Eemeren eta Grootendorstek galdera hau egiten dute: Dialektika formalak deskribatzen duen egoerak ba ote du zerikusirik egiazko argumentazioarekin? Egoera hori artifizialegia iruditzen zaie. Nekez aurkituko omen litzateke horrelako egoerarik benetako eztabaida batean. #### 5.2. Pragma-dialektika Frans H. van Eemeren eta Rob Grootendorstek 1984an aurkeztu zuten argumentazioaren teoria hau eta geroztik liburu eta artikulu asko dituzte argitara emanak beren eredu teorikoaren gainean. Plantinek (1998) nouvelle dialecti- que esaten dio argumentazioaren teoria "pragma-dialektikoari" eta arauemailea dela dio, zeren iritzi-ezberdintasunen konponbiderako proposatzen duen metodoa, debatea, arrazionala baita, erregela-sistema bat errespetatzen duenez. Teoria honek eta aurrekoak izenaren parte bat berdina dute, "dialektika", baina ez bestea. Dialektika formala da aurrekoa; dialektika pragmatikoa, edo pragma-dialektika, hau. Izena desberdina izateak orientazioa ere desberdina dela esan nahi du. Sortzaileen arabera, pragma-dialektika pragmatika arauemailea bezala defini daiteke. Pragmatika arrazoi honengatik: edozein diskurtso mota hizketa-ekintzak trukatzea den aldetik aztertzen delako. Eta arauemailea, horren helburua komunikazio-jarduna hobetzea delako. Dialektika formalak argumentu arrazionalak emateko erregelak ezartzen ditu. Pragma-dialektikak ere jartzen dizkio erregela batzuk eztabaida kritikoari, baina erregela horiek ez dute aurrekoek zuten helburu bera. Pragmadialektikak jartzen dituen erregelek zera nahi dute: iritzietan adostasunik ez dagoenean, irtenbidea aurkitzeko zein baldintza bete behar diren erakutsi. Iritzien arteko adostasunik ezari arrazoizko konponbidea aurkitzeko, van Eemeren eta Grootendorstek (1992: 208-209) eztabaidarako prozedura bat, edo aritzeko kode moduko bat, sartu zuten. Prozedura hori oinarrizko 10 erregelatan biltzen da: eztabaida kritikoaren "hamar aginduak" izango lirateke. Eztabaida kritikoan, hizkuntza-erabiltzaile batek ("protagonistak") ikuspuntu bat aurkezten du eta beste batek ("antagonistak") ikuspuntu hori zalantzan jarri edo gezurtatu egiten du. Protagonistak bere ikuspuntua defendatzen du argudioren baten bidez eta, oraindik kritika gehiago egiten bazaio, beste argudioren bat ateratzen du lehengo argudioari eusteko. Iritzietan bat ez etortzeari noiz aurkitzen zaio irtenbidea? Bi aukera daude: (1) protagonistaren argudioak azkenean antagonista konbentzitzea eta honek haren ikuspuntua onartzea, edo (2) protagonistak atzera egitea eta bere ikuspuntua alde bat uztea, antagonistaren kritiken eraginez. Dialektika formalaren eta pragma-dialektikaren artean bada funtsezko alde bat: pragma-dialektikak, dialogo formaletara eta logika-arauen erabilerara mugatu gabe, irtenbidea aurkitu nahian sortzen den diskurtsoaren aldi edo faseetan burutzen diren hizketa-ekintza guztiak barne hartzen ditu. Aldi edo faseak honako hauek izango lirateke: konfrontazioaren edo aurrez aurre jartzearen aldia (iritzi-ezberdintasuna agertzen da, ikuspuntu baten eta hori ez onartzearen arteko aurkakotasuna dela medio), hasialdia (garbi gelditzen da protagonista bat eta antagonista bat daudela, baita bakoitzak bere gain hartzen dituen betebeharrak ere, gaiari, prozedurari eta abarri buruzkoak), argudiatzearen aldia (protagonista saiatzen da modu sistematikoan defendatzen bere ikuspuntua antagonistaren erantzun kritikoen kontra), eta amaialdia (ikuspuntuaren protagonistak eta antagonistak erabakitzen dute protagonistak bere ikuspuntuaren aldeko defentsan arrakasta izan duen edo ez). Erregela pragma-dialektikoak eguneroko hizkeran gauzatzen diren ohiko eztabaidei dagozkie. Eztabaida kritikoaren alderdi guztiak sartzen dira hor, premisen eta ondorioen arteko inferentziazko lotura logikoak barne. Ikuskera pragma-dialektikoaren ikuspegitik, argumentazioa diskurtsoak diskurtsoa bera arautzeko daukan tresna bat da. Tresna hori "konponbiderako mekanismoak" esaten zaienen artean sartzen da eta horren helburua iritzi-ezberdintasunak aurkitzea eta konpontzea da. Argumentazioa arazoak konpontzeko saio bat bezala ikustea garrantzizkoa da pragma-dialektikoek diotenez, horrela ikusteak ohartarazten baitigu nola dagoen argudioa bestelako jardun interaktibo batzuen barnean sartua. Bestela esateko, argudio jakin bat aztertzean, hori erlatibizatu egiten da, diskurtsoaren testuinguru zabalago baten barnean kokatzen da eta testuinguru horrek gidatzen du analisia, jokoan zer dagoen zehaztuz. Bestalde, argumentazioa konponbide modu bat bezala ikusteak esan nahi du argudioaren antolaketa elkarreragin- edo interakzio-printzipio orokorren argitan ulertu behar dela. Ikuskera pragma-dialektikoan, Searleren hizketaekintzen teorian eta Griceren kooperazio-printzipioan dauden intuizioek zubiarena egiten dute argumentazioaren antolaketa bereziaren eta diskurtsoa eta elkarreragina antolatzen dituzten printzipio orokorren artean. ## 5.3. Logika informala J. Anthony Blair eta Ralph H. Johnson dira, Toulmin eta Perelmanen lanek eraginda, 1970eko hamarkadaren hasieran Ipar Amerikan sortu zen mugimenduaren abiatzaileak. Mila bederatziehun eta hirurogeita hemezortzian Informal Logic aldizkaria argitaratzen hasi ziren. Logika informala ez da logika mota berri bat. Zer da, orduan? Plantinen (1996: 12) hitzetan, "'logika ez-formala' esloganaz baliatuz baztertu egiten dute argumentazioaren analisia soilik logika elementalari atxikia dagoelako ikusmoldea". Logika informala eguneroko hizkeran egiten den argumentazioa aztertzeko bide bat da, bide arauemailea. Kontuan izan behar da eguneroko hizkera logika formalak aztertzen duena baino zabalagoa dela. Logikari informalaren helburua honako hau da: argumentazioa interpretatu, ebaluatu eta ulertzeko arauak, irizpideak eta prozedurak garatzea. Programa honen arabera, argumentazioaren baliagarritasuna eta indarra ez da logika deduktiboko baliagarritasunaren berdina. Blair eta Johnsonek diotenez, premisek, ondorioa atera ahal izateko, hiru irizpide hauek bete behar dituzte: (1) egokitasuna, (2) nahikotasuna, eta (3) onargarritasuna. Egokitasunari galdera hau dagokio: premisen eta ondorioaren eduki edo gaien arteko lotura egokia eta behar bezalakoa al da? Nahikotasunari dagokiona, aldiz, da ea premisek ematen dituzten frogak aski diren ondorioa ateratzeko? Onargarritasuna dela eta, galdera hau egin behar da: premisak egiazkoak, probableak edo, bestela, onargarriak al dira? Eemeren eta lankideen (1996) ustez, aurreko hiru irizpide horiek ez dira oraindik behar bezala zehaztu. Bestalde, logika informala, autore horien arabera, argumentazioaren teoria ontzeko saio bat besterik ez da, ez da argumentazioaren teoria landu izatera iritsi. Gainera, irtenbidea aurkitu behar die arazo hauei: nola ebaluatu argumentazioa, nola identifikatu falaziak, nola aztertu argudioen egiturak, eta abar. Helburuei eta azterketa-eremuari dagokienez, logika informalaren eta pragma-dialektikaren artean ez omen dago alde handirik; alde nagusia puntu honetan datzala diote: logika informalak batez ere premisen eta ondorioen arteko lotura hartzen duela kontuan; pragmadialektikak, aldiz, eztabaida kritikoaren alderdi eta aldi edo urrats guztiak. Azkenik, logika informalaren eta pragma-dialektikaren arteko beste alde bat da lehenengoa, pragma-dialektika ez bezala, arrazoibidearen beste erabilera batzuez ere arduratzen dela; pragma-dialektikak iritzi-ezberdintasunei irtenbidea aurkitzera bideratua dagoen arrazoibideaz dihardu. Ralph Johnsonek, 2000. urtean argitara eman zuen Manifest rationality izeneko liburuan, behin eta berriz adierazten du, egokia izateko, argudioaren teoriak kontuan hartu behar dituela argudioaren hiru dimentsio hauek: produktua dela, prozesua dela eta praktikaren produktu dela. #### 5.4. Argumentazioa hizkuntzan Argumentazioaren ikusmolde berezi hau Frantzian garatu zen 80ko hamarkadan, horren sustraiak 70ekoan badaude ere. Jean-Claude Anscombre eta Oswald Ducrotek garatu zuten ikusmolde hau 1983an kaleratu zuten L'Argumentation dans la langue liburuan. Bertan, "argumentazio" nozioaren definizio berri bat ematen dute, perpausaren linguistikaren arlotik begiratuta. Plantinek (1996) dio ikusmolde hau argumentazioaren gainerako ikerketetatik bereiz kokatzen dela. Beharbada horregatik, Breton eta Gauthierrek (2000) ez dute aipatu ere egiten teoria hau beren liburuan. Argumentazioa "hizkuntzan" teoriaren tesia-edo honako hau da: hizkuntza-adierazpen guztiak argudiozkoak izatera bideratuak daude nolabait, hau da, ondorioren batera zuzenduak daude. Edozein adierazpen edo perpausetan dago behartze moduren bat ondorio jakin bat ateratzera bultzatzen duena, behartze hori batzuetan beste batzuetan baino indartsuagoa bada ere. Bestela esateko, edozein adierazpenek dialogoaren jarraipena zuzendu eta bideratu nahi du. Hizkuntza ez da argudiatzeko erabil daitekeen zerbait bakarrik. Hizkuntzak berez du argudiatzeko zeregina; adierazpenen egiturak berak berez dakarren zerbait da hori. Ikuspegi hau argudiozko lotura edo kateamenduaren definizio honetan oinarritzen da: argudioen lotura edo katea ondorio bat ateratzera bideratua dagoen adierazpen sail edo segida bat da. Adierazpen batzuk argudio gisa eta beste batzuk haietatik ateratzen diren ondorio gisa aurkezten baditu hiztunak, orduan adierazpen segida hori argudiozkoa da. Horrela, segida hau, "Ia zortziak dira, mugi zaitez", argudiozko loturatzat har daiteke; hor, "ia zortziak dira" adierazpenak argudioarena egiten du, "mugi zaitez" ondorioari indar handiagoa emateko. Adibide horretan, esplizituki ematen dira argudioa eta ondorioa, baina bata nahiz bestea inplizituak ere izan daitezke. Hizkuntzak argudiatze-zeregina duela esatean, zer adierazi nahi da? Bada, hauxe: adierazpen edo perpaus sail bat argudiozkoa dela esan daiteke, ez bakarrik adierazpen horietan esaten denagatik, baizik baita —eta batez ere adierazpenen egituragatik eta adierazpen horietan dauden hizkuntza-markengatik. Horrela, "ia" hitzak funtsezko eginkizuna du goiko adibidean, baina ematen duen egitezko informazioagatik baino gehiago beste arrazoi honengatik: argudioarena egiten duen esaldian dagoelako eta berak eragiten dituelako atera daitezkeen ondorioak. Izan ere, adibide horretan "ia" erabiltzeak nahitaez eragiten ditu "berandu da", "mugi zaitez" edo antzeko ondorioak; "ia" markak ez du aukerarik ematen "goiz da" edo "zaude lasai" bezalako ondorioak ateratzeko. Beraz, hizkuntzan badira morfema edo egitura batzuk batez ere beren argudio-balioak definitzen dituenak. Hona adibide batzuk: "ia", "bakarrik", "ozta-ozta", "ere", "baina", "oraindik", "ba- ere", "gutxi(k)", "gainera", "zeren", "hala", "oso", "-egia", "baino gehiago" eta abar. Morfema horiek argudio-indar eta argudio-norabide berezia ematen diote diskurtsoari, topos jakin bat abian jartzen dutenez. Anscombre eta Ducroten oinarrizko ideia da diskurtsoaren edozein ataletan dialogo bat dagoela, esplizitua nahiz inplizitua. Ideia hori azaltzen dute beren "polifoniaren" edo "ahots-aniztasunaren" teorian. Teoria honen esanahia ulertzeko, har dezagun ezezko perpaus bat: "Pareta hau ez da zuria". Perpaus horrek dialogo bat inplikatzen du, "Pareta hau zuria da" dioen, edo gutxienez hori uste duen, norbaitekin. Bigarren ahots (isil) hori agerian jar daiteke, Ducrot eta Anscombreren arabera, "Pareta hau ez da zuria" perpausa aztertuz horren egiturak bi ikuspuntu bateraezin hauek edukiko balitu bezala: - (a) Pareta hau zuria da. - (b) "Pareta hau zuria da" ikuspuntua ez da zuzena. Polifonia deritzan fenomenoa ez da ezezko perpausetan bakarrik ageri. Hona adibide batzuk: > Paulo aberatsa da, baina ezkondua dago. Salome ona da, baina alferra. Damaso alferra da, baina ona. "Argudiozkotasuna" hizkuntza-erabilera ororen ezaugarri orokorra delako ideiari eusten Ducrot eta Anscombre bakarrak direla esan daiteke. Argumentazioaz diharduten teorialari eta ikertzaile gehienek uste dute argudiozko diskurtsoan hizkuntza modu berezi eta espezifikoan erabiltzen dela eta diskurtso mota horrek bere zeregin berezia duela komunikazio eta harreman mailan. Ducrot eta Anscombreren hurbilketa deskribatzaile hutsa da. Helburua perpausen argudiozko interpretazioan zerikusia duten elementu sintaktiko eta semantikoak hizkuntzalaritzaren ikuspegitik deskribatzeko tresnak sortzea da, eta ez arauak eta irizpideak ematea argumentazioa ebaluatzeko. #### 5.5. Beste ikusmolde batzuk Michel Meyerren (1982) problematologia, Jean-Blaize Grizeren (1990) logika naturala eta Jürgen Habermasen eragina hartu duten hurbilketa teorikoak aipatuko ditugu hemen. Problematologia 1980ko hamarkadaren hasieraz geroztik moldatu du Meyerrek. Problema filosofikoei irtenbidea aurkitzeko eta argumentazioarentzako eredu moduan pentsatua dago. Meyer eszeptikoa ageri da logika formalari dagokionez. Meyerren problematologiaren arabera, problema jakin bati testuinguru jakin batean erantzun bat ematea da argudiozko diskurtsoaren zeregina. Horrez gainera, argumentazioa erantzun bat problematizatzea bezala ere ikus daiteke; hau da, erantzun jakin baten barnean dagoen galderaz jabetzea bezala. Azken erantzunik ez da espero izan behar, logika formalaren hizkuntza formalean bakarrik eman baitaitezke horrelako erantzunak (logika formalean, izan ere, dudak edo kontraesanezko proposizioek ez dute lekurik). Logika ez-formalean ezin da inola ere ziurtatu jarri den galdera batek ez duela galdera irekia izaten segituko. Problematologian ez dago lekurik logika ez-formalarentzat baizik; honek zuzentzen du Meyerrek "arrazoibide ez-hertsatzailea" deitzen duena. Logika naturalaren teoriaren abiapuntuan logika formalak ez gogobetetzea dago, problematologiaren kasuan bezalaxe. Aztergai nagusia iragarki, politikoen hitzaldi eta politika-testuetako eguneroko diskurtsoa da. Argudiozko testuen "logika" azaldu nahi du, "egia" eta "baliozkotasuna" bezalako kontzeptu a priori normatibo guztiak baztertuz. Hemen, "logika" hitza ez dagokie arrazoibide deduktibo baliodunaren sistema logiko formalei, baizik eguneroko argumentazio eta arrazoibidean erabiltzen diren leku komun (topoi, loci) eta erregelei. Logika naturalaren helburua, hortaz, ez da normatiboa, deskribatzailea baizik. Argumentazioan erabiltzen den hizkuntza moduari dagokionez, honako kontzeptu hauek aipagarriak dira: eskematizazio abstraktuak, "koherentziarik eza" eta "kontraesana" adibidez, eta eragiketa logiko diskurtsiboak, koherentziarik eza edo kontraesana sortzea edo ezabatzea. Habermasen eragina hartu duten teorialarien artean, Kopperschmidt da aipagarriena. Hau, 1970eko hamarkadaren erdialdean hasita, argumentazioaren teoria normatibo bat lantzen saiatu da, non erretorika klasikoko hainbat intuizio speech acts edo hizketa-ekintzen teoriako, testu-hizkuntzalaritzako eta Habermasen teoriako intuizioekin elkartzen diren. Dudarik gabe, jende gehiago ari da lanean argumentazioaren eremuan. Ikuspuntu teoriko desberdinekin, autore askok dihardute argumentazioarekin zerikusia duten gai asko ikertzen, hala nola, argudiozko diskurtsoaren prozesaketa kognitiboa, argudiatzeko trebetasunaz jabetzea, argudioak ekoiztea eta ulertzea, argudiozko testuak idaztea, argudiatzean abian jartzen diren eragiketa psikologikoak, argudiatzen den egoeraren ezaugarriak, argudiatzeko trebetasuna irakastea, baliozkotasuna, adierazi gabeko premisak, argumentazio-eskemak, argumentazio-egiturak, argumentazioa arlo edo kultura berezietan eta abar. Lan honetan, historian zehar argumentazioari buruz sortu diren teoria nagusiak, edo hobeki esateko, teoria nagusietako batzuk aurkeztu nahi izan dira. Antzinateko Greziatik abiatu gara, hor kontuan hartu ditugularik sofistak eta batez ere Aristoteles. Ondoren, sartu-irten bat egin dugu antzinateko Erroman Zizeronen eta Kintilianoren lanen eta autore ezezaguneko Rhetorica ad Herennium delakoaren berri emateko. Hurrengo atala argumentazioaren teoriaren beheraldi luzeari eskaini diogu. Stephen Toulmin eta Chaïm Perelmanek 1958an ekarri zuten argumentazioari buruzko estudioaren berpizkundearen txanda izan da gero. Eta, azken atalean, bide-aurreko horien aitzindari-lanari jarraituz, hurrengo hamarkadetan agertu diren teoria ugarietako batzuk aztertu dira. # Erreferentziak Aintziart, Piarres. 1987. "Aristotele". In P. Iztueta (zuz.), Filosofia. Hiztegia. Donostia: UZEI. Anscombre, Jean Claude eta Oswald Ducrot. 1983. L'Argumentation dans la langue. Brusela: Mardaga. Aristoteles. 1967. Topiques. Paris: Les Belles Lettres. [Jacques Brunschwigek argitaratu eta itzulia]. Aristoteles. 1991. On Rhetoric. Oxford: Oxford University Press. [George A. Kennedyk itzulia]. Aristoteles. 1994/1998. Rhetoric [W. Rhys Robertsek itzulia]. [http://libertyonline.](http://libertyonline.hypermall.com/Aristotle/Rhetoric/Rhetoric.html) [hypermall.com/Aristotle/Rhetoric/Rhetoric.htm](http://libertyonline.hypermall.com/Aristotle/Rhetoric/Rhetoric.html)l Aristoteles. 2001. Retórica. Madril: Alianza. [Alberto Bernabéren itzulpena eta oharrak]. Barth, Else M. eta Erik C.W. Krabbe. 1982. From axiom to dialogue: a philosophical study of logics and argumentation. Berlin: Walter De Gruyter. Barthes, Roland. 1994. "L'ancienne rhétorique". In R. Barthes, Oeuvres completes (vol. III). Paris: Seuil. - Breton, Philippe eta G. Gauthier. 2000. Histoire des théories de l'argumentation. Paris: La Découverte. - Cassin, Barbara. 1990. "Bonnes et mauvaises rhétoriques: de Platon à Perelman". In M. Meyer eta A. Lempereur (arg.), Figures et conflits rhétoriques. Brusela: Éditions de l'Université de Bruxelles. - Compagnon, Antoine. 1999. "La réhabilitation de la rhétorique au xxe siècle". In M. Fumaroli (zuz.), Histoire de la rhétorique dans l'Europe moderne (1450-1950). Paris: Presses Universitaires de France. - Corbett, Edward P. J. 1986. "The changing strategies of argumentation from ancient to modern times". In J. L. Golden eta J. J. Pilotta (arg.), Practical reasoning in human affairs: Studies in honor of Chaim Perelman. Dordrecht, Holanda: Reidel. - Danblon, Emmanuelle. 2003. "La rhétorique: art de la preuve ou art de la persuasion?" Revue de Métaphysique et de Morale 2/2010. - Descartes, René. 1997. Metodoari buruzko diskurtsoa. Meditazio metafisikoak. Bilbo: Klasikoak. - Ducrot, Oswald. 1980. Les échelles argumentatives. Paris: Éditions de Minuit. - Eemeren, Frans H. van eta R. Grootendorst. 1984. Speech acts in argumentative discussions. A theoretical model for the analysis of discussions directed towards solving conflicts of opinion. Dordrecht: Mouton de Gruyter. - Eemeren, Frans H. van eta R. Grootendorst. 1992. Argumentation, communication, and fallacies: A pragma-dialectical perspective. Hillsdale, N.J.: Lawrence Erlbaum Associates. - Eemeren, Frans H. van eta R. Grootendorst. 1997. "Argumentation". In T. A. van Dijk (arg.), Discourse as Structure and Process. Thousand Oaks, CA: Sage Publications. - Eemeren, Frans H. van eta R. Grootendorst. 2004. A Systematic Theory of Argumentation: The Pragma-Dialectical Approach. Cambridge: Cambridge University Press. - Eemeren, Frans H. van, Rob grootendorst eta Tjark Kruiger. 1987. Handbook of Argumentation. A Critical Survey of Classical Background and Modern Studies. Dordrecht, Cinnaminson: Foris. - Eemeren, Frans H. van, Rob grootendorst eta Francisca Snoeck Henkemans (arg.). 1996. Fundamentals of argumentation theory. A handbook of historical backgrounds and contemporary developments. Hillsdale, N.J.: Lawrence Erlbaum Associates. - Fumaroli, Marc. 1999. "Préface". In M. Fumaroli (zuz.), Histoire de la rhétorique dans l'Europe moderne (1450-1950). Paris: Presses Universitaires de France. - Gauthier, Gilles. 2007. "Editorial Argumentation in the American Press. A Look at the New York Times and Washington Post". [http://www.com.ulaval.ca/personnel/](http://www.com.ulaval.ca/personnel/professeurs/gilles_gauthier/Editorial_Argumentation.pdf) [professeurs/gilles\\_gauthier/Editorial\\_Argumentation.pdf](http://www.com.ulaval.ca/personnel/professeurs/gilles_gauthier/Editorial_Argumentation.pdf) - Golder, Caroline. 1996. Le développement des discours argumentatifs. Lausanne: Delachaux et Niestlé. - Grize, Jean-Blaize. 1990. Logique et langage. Paris: Ophrys. - Halsall, Albert W. 1989. "La rhétorique en 1990". Texte 8/9: v-xviii. [http://www.](http://www.texte.ca/intro8.pdf) [texte.ca/intro8.pd](http://www.texte.ca/intro8.pdf)f - Hamblin, CHarles l. 1970. Fallacies. Londres: Methuen. - Johnson, Ralph H. 2000. Manifest rationality: A pragmatic theory of argument. Mahwah, N.J.: LEA. - Kennedy, George A. 1991. Aristotle: On rhetoric A theory of civic discourse. New York: Oxford University Press. - Koyré, Alexandre. 1962. Introduction à la lecture de Platon. Paris: Gallimard. #### Argumentazioaren teoriaren historia - Margolin, Jean Claude. 1999. "L'apogée de la rhétorique humaniste". In M. Fumaroli (zuz.), Histoire de la rhétorique dans l'Europe moderne (1450-1950). Paris: Presses Universitaires de France. - Marrou, Henri Irénée. 1948. Histoire de l'éducation dans l'antiquité. Paris: Seuil. - Meyer, Michel. 1982. Logique, langage et argumentation. Paris : Hachette. - Perelman, Chaïm eta L. Olbrechts-Tyteca. 1958. Traité de l'argumentation: La nouvelle rhétorique. Brusela: Université de Bruxelles (gaztelaniaz: Tratado de la argumentación: La nueva retórica. Madrid: Gredos, 1989). - Perelman, Chaïm. 1984. "The New Rhetoric and the rhetoricians". Quarterly Journal of Speech 70: 188-196. - Plantin, Christian. 1990. Essais sur l'argumentation: introduction à l'étude linguistique de la parole argumentative. Paris: Kimé. - Plantin, Christian. 1996. L'argumentation. Paris: Seuil. - Plantin, Christian. 1998. "Les raisons des émotions". In M. Bondi (arg.), Forms of argumentative discourse. Per un'analisi linguistica dell'argomentare. Bologne: CLUEB. - Spence, Gerry. 1995. How to Argue and Win Every Time, At Home, At work, In court, Everywhere, Everyday. New York: St. Martin's Press. - Reichelt, Stefan. 2008. The history of rhetoric and modern rhetorical analysis. Pro Scientia, Graz. [http://www.proscientia.at/uploads/media/Stefan\\_Reichelt\\_-\\_The\\_History\\_of\\_](http://www.proscientia.at/uploads/media/Stefan_Reichelt_-_The_History_of_Rhetoric_and_Modern_Rheto_.pdf) [Rhetoric\\_and\\_Modern\\_Rheto\\_.pd](http://www.proscientia.at/uploads/media/Stefan_Reichelt_-_The_History_of_Rhetoric_and_Modern_Rheto_.pdf)f - Toulmin, Stephen. 1958. The uses of argument. Cambridge: Cambridge University Press. - Walton, Douglas. 1992. The place of emotion in argument. Pennsylvania: The Pennsylvannia State University Press. - Wittgenstein, Ludwig. 1953. Philosophical Investigations (PI). Oxford: Blackwell. [G.E.M. Anscombe eta R. Rheesek argitaratua, eta G.E.M. Anscombek itzulia].
aldizkariak.v1-7-59	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 6 _1992_4", "issue": "Zk. 6 _1992_", "year": "1992", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	# "MODISTAE"-ENGANDIK PORT-ROYAL-ERA # Epistemologia kartesiarra: ikuspen linguistiko berri baterako galbahea # Isidro Yoldi Iturbe "N. Chomsky-ren "Cartesian Linguistic" liburua irakurtzen denean, Descartes-en epistemologiak Linguistikaren ibilbidean eragin erabakikorra izan zueneko susmoa izaten da. Susmo hori zertan gauzatzen den aztertzerakoan, Gramatika Espekulatiboaren bilakaera ikertu behar izaten dugu. Port-Royal-eko Abadian idatzitako Gramatikak unibertala izan nahi du adimenaren printzipio logikoetan oinarritzen bait da. Baina, joan gaitezen Descartes-en aurreko gramatikariengana. XIVgarren mendeko "modistae"-en esanetan, Hizkuntza errealitatearen existentzia modu desberdinak errepresentatzeko adierazpen modu desberdinez hornitzen da, errealitatea abiagunez delarik. Bi sistema hauen arteko garapenean, Descartes-en epistemologia izan daiteke hasieran somatzen genuen galbahea." #### Sarrera Descartes-en ezagutzaren teoriak Linguistikaren garapenean zer eragin izan duen zehaztea da lan honen helburua. Honetarako, bi erreferentzi puntu hartuko ditugu: alde batetik, gramatikalari modistak; eta, bestaldetik, Port-Royaleko abadian idatzitako Grammaire générale et raisonnée izeneko liburua. Beraz, honako hau lan diakronikoa dugu, bere interes-gunea epistemologia kartesiarra delarik. Hala ere, garai horretan Linguistika, Filosofia eta Psikologia orain bezain banandurik ez zeudela gogoraraztea komeni da. Irakurketa azkar batek bere oinarrietan kontzepzio filosofiko desberdinak dituzten elementuen elkarlotze ebidentea eragin dezake. Eta alderantziz ere bai. Horrexegatik esan da, garai honetan, gai berriak aztertzen direla, terminologia klasikoa erabiliz; hau da, hizkera filosofiko eskolastikoaz estaltzen direla aztergai berriak. Garai honetako autore adierazgarrienek azaldutako ezagutzaren teorietatik abiatuko gara. Gero, kontzeptu hauek zuten berezko esanahia azaltzen saiatuko gara, beren inguru filosofikoaren barnean ulertuz. Modu honetan, ezagutzaren teoria hauek, beraiek eragindako teoria linguistikoekin erlazionatu nahi ditugu. Aipatu bezala, ikerketa honen epizentroa Descartes-en epistemologia izatea da gure asmoa. Eta metodoari jarraiki, fenomenoaren ezaugarri guztiak analizatuko ditugu, ondoren gradualki berrosatzeko, abiapuntua hipotesis bat delarik: bere epistemologiak ideia linguistikoetan duen izaera erabakiorra alegia. Lehenengo aztergaia gramatikalari modistak izango dira, gramatika espekulatiboaren ordezkari direnak. Beraien epistemologian metafisika (modi essendi), logika (modi intelligendi) eta hizkuntza (modi significandi) biltzen dira. Modisten aintzindaria Pedro de Helia dugu; autore honek Aristoteleren Categoriae eta De interpretatione liburuen irakurketa berria egiten du, elementu gramatikalak eta logikoak batuz. Aurrerago, Sanchez de las Brozas- -ek, "El Brocense" ezizenez ezagunak, idatzitako Minerva liburuak eskaini digu Errenazimentuak Linguistikan suposatu zuenaren adibidea. Izan ere, XVI. mendean, filosofiak bideratzen du ikerketa linguistikoa nabarmenki; batasun filosofikoaren hausturak eta Eskolastikaren agorpenak eragingo dute munduaren "babelizazioa" eta batasun linguistikoaren galera, zientifikotasuna arriskuan jarriz. Honen ondorioz sortutako eszeptizismo epistemologikoak eszeptizismo linguistikoa bultzatuko du. Eszeptizismo honen aurka joko du filosofia kartesiarrak XVII. mendean. Metodoaren bidez, Descartes-ek ezagutzaren ziurtasuna aurkitu nahi du, pentsatzean aurkituko duelarik. Razionalismo subjektibo honen ardatzak sinbolismo matematikoa eta arrazoia dira; hauek erabiliz, hedadura eta izpirituaren munduak bereizten zituen bikoiztasunaren agorpena Jainkoaren substantzia absolutuan aurkituko du. Kartesiar batek, Cordemoy-k alegia, arima eta gorputzaren arteko bikoiztasun honetan zeinua eta adieraziaren arteko erlazioaren islada ikusi du. Baina, ez gaitezen azkarregi joan. Logika eta ezagutza matematikoaren gorespen-joera honetan sartzen da Port-Royal-eko obra. Punto honetara iritsiak garelarik, atzera begira dezakegu korronte hau modistenarekin konparatzeko, epistemologia kartesiarraren galbahea erabiliz. Halaber, linguistika razionalista (Port-Royal, Cordemoy, Condillac... etabar leudeke sailkapen honetan) linguistika enpiristarekin batera aztertzen saiatuko gara. Bien arteko desberdintasuna ez litzatekeela printzipioena izango, metodoena baizik ikusiko dugu. Azkenik, aurreko guztia kontutan harturik, hain eztabaidatua izan den "Linguistika kartesiarra" kontzeptua aztertuko dugu, eta sailkapen horren barruan zer izan daitekeen, nola ulertu behar den, eta zer gramatikalari sartuko ziren azalduko dugu. Kontziente gara lan honen zabaleraz, baina, honen bidez, gai honi lehenengo hurbilpen bat egin nahi izan diogu, sakabanatuta eta nahasia dagoen materiala bildu nahiaz. # Pentsamenduaren analizagarritasuna eta hizkuntza unibertsala, gramatika espekulatiboaren kezkak 1746an Etienne Bonnot de Condillac-ek Essai sur l'origine des connoissances humaines izeneko liburuaren hizkuntzaren azterketari emandako bigarren atalaren hasieran honela zioen: "Gramatika pentsatzearen artearen lehengo partea kontsideratzen dut. Hizkuntzaren printzipioak aurkitzeko, nola pentsatzen dugun aztertu behar dugu; printzipio hauek pentsamenduaren analisian bertan bilatu behar dira. Baina, pentsamenduaren analisia osorik egina dago jadanik diskurtsoan". XVIII. mendeko hizkuntzalari frantses honen testua irakurrita, badirudi pentsamendutik abiatu nahi duela hizkuntzara iristearren; baina, segituan esaten digu pentsamenduaren analisia osorik egina dagoela diskurtsoan, hizkuntzak pentsamendua aztertzeko metodo analitikoak iruditzen zaizkiolarik. Hortaz, lehenengo proiektuari buelta ematen dio eta hizkuntzatik abiatuko da orain pentsamendura iristeko. Condillac ezbaian dago; ulergarria da. Anbiguotasun hau hizkuntzaren berezko ezaugarria da. Hizkuntzaren izaera bikoitza elkarren beharrean dauden bi osagaik osatzen dute: pentsamenduak eta honen adierazlea den diskurtsoak. Eta ezin izango dugu bat aztertu bestea bazterrean utzirik. Hau dela eta, Condillac-ek ez daki nondik abiatu bere ikerketari ekiteko. Eta honexegatik ere, gramatika oro filosofia da, filosofia orok hizkuntzaren nolabaiteko analisia eskatzen duen modu berean. Condillac-ek gramatika arte bezala kontsideratzen du, baina ez hitz egitearena, pentsatzearena baizik. Burutu nahi duen hizkuntzaren analisia pentsamenduaren analisia izango da, zalantzarik gabe; baina analisi honek aldez aurretik pentsamendua analizagarria dela suposatzen du, hau da, atalez osatua dela. Aurresuposatzen du, baita ere, pentsamenduaren analisian azaltzen diren atalak diskurtsoaren osagai direla. Ondorioz, analisi honek gramatika orokorra sortaraziko du, giza hizkuntzaren nolabaiteko gramatika izango dena. Analizatzea segidan eta ordenan behatzea izanik, lehenengo ea pentsamenduan segidarik dagoen jakin beharko genuke. Pentsamenduan segida badagoela eta analisiak momentu hauek jaso eta imitatzen dituela, edo momentu hauek aldibereko pentsamenduan analisiak berak sartuak direla onar dezakegu. Baina, pentsamendua aldiberekoa bada, analisitik lortutakoa ez da berez pentsamendua. Condillac-ek lehengo zentzuan ulertuko du analisia. Pentsamenduaren zatigarritasuna hartuko du Condillac-ek aztergai. Hizkuntzak ez dira bakarrik, ezta nagusiki ere, pentsamenduaren adierazpide. Hizkuntzak, batez ere, metodo analitikoak dira, hau da, hasiera batean nahasia den pentsamendua, berezia izateko gizakiak eskuratzen dituen tresnak. "Hizkuntzaren lehenengo eginbeharra pentsamendua analizatzea da, beraz", dio Condillac-ek. Gure gogoan batera ematen diren ideiak beste pertsonei erakutsi ahal izateko, lehendabizi geure buruari segidan, bata bestearen atzetik, erakusten saiatu behar dugu: "besteei hitz egiten dakigu, geure buruari hitzegiten dakigun heinean, soilik". Hortaz, pentsamenduaren analisia dugu abiapuntu. Baina, euts diezaiogun arazoari beste ikuspuntu batetik. Orohar, pentsamendua zatiezina kontsideratzen da. Nola, bada, hitz bananduen multzo batek adieraz dezake pentsamendu bat? Kezka hau gramatika orokor edo espekulatiboen abiapuntuetan datza. Eta gramatika hauek ematen duten erantzuna hauxe da: badago pentsamendua analizatzeko modu bat, pentsamendua zatitzen badu ere, bere osotasuna errespetatzen duena: logikak egindakoa, alegia. Hizkuntzak utziko digu pentsamenduaren zatiezintasuna gainditzen baldin eta hitzen bidez egindako zatiketak pentsamenduaren analisi logikoa isladatzen badu. Beraz, logikak eskaintzen digu pentsamendua analizatzeko giltza. Ikusten dugu, bada, Condillac-en lana tradizio luze baten ondorengoa dela. Tradizio hau Port-Royal-eko gramatikalariengan aurki daiteke, baina, atzerago begira, goian aipatutako gramatika espekulatiboaren Erdi Aroko sortzaileenganaino garamatza. Hauexek izan daitezke lan honen bi muturrak. Batetik bestera daraman "ibaiaren" ur-emaileak zeintzuk izan diren azaltzen saiatuko gara, "korronte" nagusia galdu gabe. Salvio Turro-k Descartes: del hermetismo a la nueva ciencia izeneko liburuan gure asmo bera jasotzen du: "Entre los siglos XIV y XVII, que se encuadran en su mayor parte bajo el aristotelismo y bajo la nueva ciencia respectivamente, media un intervalo de más de dos siglos que no puede de modo alguno adicionarse a ninguno de los dos paradigmas limítrofes. El aristotelismo cayó mucho antes de lo que acostumbra a consignar la historiografía tradicional y, a su vez, la ciencia moderna no se enfrentó directamente con tal aristotelismo, pues su vigencia había caducado hacía ya tiempo" #### Gramatika espekulatiboaren lehen urratsak: Grezia eta Erromatik datorrena Bai Grezian baita Erroman ere, hizkuntzaren azterketa zeharo deskriptiboa da, eta eztabaida nagusiak analogista eta anomalisten kontzepzio desberdinek sortuak dira. Grekoa eta latinari buruzko zenbait ikerketa burutu ziren, baina Erdi Arora arte itxaron behar izango dugu lehenengo gramatika espekulatiboak, edo modistak, sortu arte. Filosofo presokratikoek, eta sofistek geroxeago, eztabaidatu zuten gaia, Platonen zenbait dialogotan ere agertzen dena, honako hau da: onartutako arauak, erakundeak, balio- -judizioak (ondo ala gaizki dagoena, bidezkoa dena),... eta hizkuntza ere, zein neurritaraino oinarritzen diren gauzen izaeran bertan ala gizaki guztien arteko hitzarmenean. Natur hitzarmenaren eztabaida hau, filosofia grekoaren ardatza den fisis- -nomos eztabaidaren islada kontsidera daiteke. Platonek eta Epikurok bitarteko jarrera izango dute auzi honetan. Platonek, "Kratilo" izeneko dialogoan, zeinuak Naturak ezarriak ez direlako ideiatik abiatuz, legegileari egokien deritzo ezarpen hori burutzeko. Eta Platonek gaineratzen du legegileak jakingo duela gauza bakoitzaren izaerari dagokion izena zuzen ematen. Honela izanik, Platonen ustez, zeinuek naturalak izaten jarraituko dute, gauzei egiten zaien izen-ezarpen hori pertsona jakitun batek boluntarioki burutzen duelako, gauzen izaerari egoki eutsiz. Estoikoen iritziz izenak naturalki sortzen dira, izendatzen dituzten gauzen jatorrizko soinuak imitatuz, hau da onomatopeiaren bidez. Aristotelek, ordea, hitzarmenezko ikuspuntua defendatu zuen tinkoki: "Hizkuntza hitzarmenez sortzen da, ez bait da gizakirik naturaz sortzen". Hizkuntzaren nozioari buruzko Aristotelen lan nagusia De interpretatione dugu. Bere hasieran, Condillac-en ideiak gogora ekarriz, honela dio: "Hizkuntza, gogoaren esperientzien errepresentazioa da, eta idazkuntza hizkuntzaren errepresentazioa da. Bestaldetik, Aristoteleren kategoriak errealitatea artikulatzeko moduak dira, baita hizkuntzaren barneko terminoen sailkapenerako tresnak ere. Hala ere, goian aipatu dugun bezala, gramatika espekulatiboaren benetazko sorrera XII. mendearen erdialdean etorriko zaigu Pedro de Heliasen eskutik. Eskolastikaren testuinguruan Prisziano eta Donatoren ildotik egindako latinaren deskripzio soila eskasa izan zen. Deskripzio gramatikal hau eta filosofia eskolastikaren arteko integraziotik sortu zen gramatika espekulatiboa. Bestaldetik, Eskolastika San Tomas Aquinokoa bezalako pentsalariek zuzendutako filosofia aristotelikoa eta teologia katolikoaren arteko integraziotik sortu zen. Eskolastika izan zen fede kristauaren laguntzaz giza jakintzaren atal guztien batasuna sendotu zuen eta arrazoi eta errebelazioaren kezkak adiskidetu zituen sistema filosofikoa. Beraz, aipatu dugun bezala, Eskolastikaren garaian gramatikaren deskripzio soilak ez ditu ondo betetzen komentaristen kezkak. Hauek Priszianok gaia behar bezala ez zuela sakondu pentsatzen zuten, eta azpiko teoria, baita erabili zituen elementu eta kategorien justifikazioa ere, aztertu behar izan zituela ere. Ildo honetatik, hutsune hau bete nahian, XII. mendearen erdi aldean Pedro de Heliasek Priszianori buruzko komentario bat idatzi zuen; bertan, Priszianok azaldutako arau gramatikalen arrazoi filosofikoak deskribitzen saiatu zen. Pedro de Heliasen garrantzia bi puntutan datza, batez ere: alde batetik, ordurarte sakabanatuta, ilun eta nahasi egon ziren azalpen gramatikal asko sistematizatu zuen; bestetik, bere komentarioan Aristoteleren Categoriae eta De Interpretatione erabili zituen elementu gramatikalak eta logikoak batuz. Logikari emandako garrantzi hau Goi- -Eskolastikaren ihardueran nabari daiteke, batez ere, teologiatik gero eta gehiago askatuz doan heinean. Momento honetatik, filosofoak gramatikan duen papera funtsezkoa izan zen, eta gramatika unibertsalaren ideia jaio zen. ### Modistak Aipatu dugunez, 1100. urtera arte, filosofia eskolastikoa hasi arte, gutxi gorabehera, ikerketa linguistikoak hizkuntzaren alde praktikora mugatu ziren, autoritate greko-erromatarrengan oinarrituta, eta Teologiaren menpe. Ordurarte, bada, iharduera linguistikoa ia guztiz pedagogikoa izan zen bere helburuetan, Donato eta Priszianoren gramatikari jarraituz, latinaren irakaskuntzarako bideratua izanik. Pedro de Heliasen eskutik, gramatikalari espekulatiboek Prisziano eta Donatoren gramatika berraztertu zuten, eta bertan errealitatearen eta giza adimenaren ahalmenen islada zuzena aurkitu zuten. Gramatikalari hauek, Aristoteleren kategoriez baliatuz, errealitatea eratzeko moduak, eta hizkuntzaren barruan terminoak sailkatzeko moduak ere aztertu zituzten, "modista" izenaz ezagunak direlarik. Erdi Aroko gramatika modistikoan, beraz, Aristoteleren doktrinaren interpretazio eskolastikoa ageri da; gainera, gramatika hau teoriara zuzendua zen batipat. Sistema modistikoan gauzek, izaki existentziadunak direlarik, propietate edo existentzi modu batzuk (modi essendi) dituzte. Adimenak gauzak ulerpen-modu aktiboen bidez (modi intelligendi activi) atzematen ditu, hauei ulerpen-modu pasiboak (modi intelligendi passivi) dagozkielarik, hau da, gauzen kualitateak adimenak atzematen dituen bezalaxe. Hauxe izango litzateke errealitatearen ezagutzaren esparrua. Hizkuntzaren esparruan, berriz, adimenak ahozko soinuei (voces) adierazpen-modu aktiboak (modi significandi activi) ematen dizkie, eta hauen bidez hitzak (dictiones) eta perpausaren parte (partes orationis) bilakatzen dira, gauzen kualitateak adierazten dituztelarik. Kualitate hauek adierazpen-modu pasiboen bidez (modi significandi passivi), hau da, hitzek adierazitako gauzen kualitateen bidez, errepresentatzen dira. Gauzek bi modi essendi dauzkate; hauek gauza guztietan aurkitzen dira eta munduaren hautemate, nahiz hizkuntzaren konstituzioaren oinarriak dira. Alde batetik, modus entisa hots, denborazko iraunkortasunaren propietatea dago, zeinaren bidez gauzak gauza bezala ezagutzen bait dira; eta bestetik, modus esse-a, aldaketa eta suzesioaren propietatea, alegia, denbora-jarioan aldaketa eta prozesuen adierazlea. Modus entis-a momen-aren bidez adierazten da, eta modus esse-a, berriz, verbum-aren bitartez. Materia eta formaren arteko bereizketari dagokionez, modi essendi, modi intelligendi passivi, eta modi significandi passivi-ak formalki desberdinak dira, maila desberdinetan daudelako, baina materialki berdinak dira gauzen propietateei lotuta bait daude, nahiz eta gauzak modu desberdinetan kontsideratuak izan: diren bezala, adimenean ulertzen diren bezala, ala hizkuntzak adierazten dituen bezala. Sistema honen funtsezko elementuak modi significandi-ak dira. Perpausaren parte bakoitzak, edota hitz-klase bakoitzak, errealitatea modu desberdin baten bidez errepresentatzen du. Deskripzio-sistema hau, eta bere azpian dagoen teoria, Dionisio Traziakoa eta Priszianoren sistemekin pareka daiteke; hortaz Priszianoren latinaren zortzi hitz-klaseen definizio modistikoa honako hau litzateke, Thomas de Erfurtek (De modis significandi sive grammatica speculativa, 1.350) egindako interpretazioan: - nomen: existentzia moduaren bidez adierazten duen perpausaren partea, ezaugarri bereizgarriak dituelarik. Iraunkortasunari dagokio. - verbum: denborazko prozesuaren moduaren bidez adierazten duen partea; substantziatik banandua. - participium: denborazko moduaren bidez adierazten duen perpausaren partea; substantziatik banandu gabea. - pronomen: existentzia moduaren bidez adierazten duen perpausaren partea; ezaugarri bereizgarririk gabea. Beste parteak ez dira deklinagarriak; hauexek dira: - adverbium. - coniunctio. - praepositio. - interiectio. #### Honako hau izan liteke eskema: ![](_page_7_Figure_1.jpeg) Hitz-klase deklinagarriek filosofia eskolastikoaren kategoriak dituzte erreferentzi gisa; eta azken hauek, funtsean, izatearen kategoria aristotelikoetaraino eraman daitezke. Esan bezala, gramatika modistikoan Aristoteleren doktrinaren interpretazio eskolastikoa oso nabaria da. Thomas de Erfurten sistema honetan, perpausa onargarri batek lau printzipio bete behar ditu, lau kausa aristotelikoekin parekagarriak direnak: - materiala: hitzak, klase gramatikalen osagai direlarik. - formala: hitzen arteko lotura konstrukzio desberdinetan. - eragilea: harreman gramatikalak forma deklinatuetan adieraziak. - xedezkoa: pentsamendu oso baten adierazpena. Beraz, laburbilduz, esan genezake modistek beren ezagutzaren teoria hizkuntzan isladatu zutela sistema gramatikala eraikitzeko. Existentzi moduak (modi essendi) metafisikaren esparruan aztertuko dira, ulerpen-moduak (modi intelligendi) logikaren bidez, eta adierazpen- -moduak (modi significandi) hizkuntzaren adierazpideak izango dira. Baina modistek Gramatika logikatik askatu zuten (Port-Royal-en kontrakoa gertatuko da; ez dugu elementu gramatikal bat bere adieraziaren bidez definitu behar, baizik eta, hitz eta gauzen arteko erlazio-motaren bidez. Hau dela eta, gramatikalari espekulatiboei ez zien axola handirik Erdi Aroko filosofoak gehien kezkatu zituen arazoa, unibertsalen arazoa alegia. Gramatika espekulatiboaren aztergaia "sermo"-a zen, hau da, perpaus adierazkorra; ez ziren, bada, arduratu gauzaz (res), ezta elementu fisikoaz (vox) ere. Hortaz, gramatika espekulatiboan aritu zirenak ez ziren, berez, nominalista kontsideratu. Baina, gogora ditzagun zeintzu diren nominalismoaren postulatuak. ## Nominalismoa Erdi Aroko unibertsalei buruzko eztabaidan jarrera nominalistak unibertsal bat, espezie edo genero bezala ulertuta, ez dela entitate erreala eta entitate errealetan ere ez dagoela defendatu zuen: ahotsaren soinu bat da, "flatus vocis" alegia. Unibertsalak ez daude "ante rem" (ez daude gauza baino lehen) errealismoak edo "platonismoak" baieztatzen duen bezala. Ez daude ere "in re" (gauzaren baitan), kontzeptualismoak, errealismo moderatuak (sailkapen honetan kokatuko genituzke modistak), edota "aristotelismo"ak defendatzen dutenez. Unibertsalak, batez ere, izenak, berbak edo terminoak dira (nomina, voces, termini). Nominalismoak dioenez, indibiduoek eta entitate partikularrek besterik ez dute benetazko existentziarik. Beraz, hauek lirateke nominalismoaren ezaugarriak: - unibertsalaren nozioa ahotsaren soinua da. - entitate partikularrak dira gauza erreal bakarrak. - kualitatea ezin da banandu kualitate hori "daukan" gauzatik. Beraz, aipatu dugunez, modistek eratutako hizkuntzaren teoria, modi essendi, intelligendi eta significandi-en bidezkoa, errealismo moderatuan oinarritzen da (unibertsalak gauzaren baitan, "in re" daude). Korronte hau Santo Tomas Aquinokoak interpretatutako ikuspegi aristotelikoa da, filosofia tomistaren osagai izan zena. Zentzu honetan, giza ezagutzari dagokionez, adimenak unibertsalak gauza partikularren propietate errealetatik abstraitzen ditu. Modisten hitzetan essendi-ak, modi intelligendi bezala kontsideratzen ditu, eta hizkuntzak abstrakzio horiek modi significandi-en bidez komunikatzen laguntzen du. Guzti honen azpian datzan sinestea da gizaki orok era berean burutzen duela prozesu hau, eta azalezko desberdintasunak izanda ere, mintzaira orok metodo bera jarraitzen duela komunikazioan. Berriro modisten hitzak erabiliz, modi essendi, modi intelligendi eta modi significandi pasiboak materialki berdinak eta formalki desberdinak direla esango genuke. Pentsamenduaren prozesuen berdintasun materiala izango da gramatika espekulatiboaren ardatz nagusia. Garai honetan suposatzen zen Jainkoaren adimenean unibertsalak (ideiak) onartzea, Jainkoaren ahalguztia murriztea zela, eta gauzetan unibertsalak (ideia, formak) onartzeak, gauzek ideiak edo modelo propioak badituztela edo izan ditzaketela suposatzen zuen, Jainkoaren ahalguztia ere mugatzen zuelarik. Dena den, nominalistak argitu egin behar du berarentzat nomen-a, vox-a, etab. zer diren. Nomen-a errealitate fisiko bat dela esaten badu, izen bera termino desberdinen bidez nola ezagut daitekeen azaldu beharko du. Erantzuna adieraziaren iraunkortasuna izango litzateke; beraz, hitzarmenaren bidez sortu behar dira izenak. Nolabait ere, nominalisten ustez izenak ez daude "extra animan" (gauzetan dela, izen eta adieraziz osatutako unibertso independente batean dela), "in anima" baizik. Erdi Aroaren bukaera aldean nagusitu zen nominalismoa Gilermo Ockhangoak azaldutakoa da. Honen ustez, zeinuen funtzioa "supponere pro" da, hots, izendatutako gauzen ordez egotea. Beraz, zeinuak ez dira propioki gauzenak; zeinuek izendatu egiten dituzte gauzak. Nominalismo-errealismo eztabaida hau, ikertzen ari garen garai honetako autoreen artean zabaldu zen. Locke bera ez zen nominalista izan, kontzeptualista edota errealista moderatua baizik. Haatik, nominalistak izen ziren Hobbes, Berkeley eta Condillac, besteak beste. Hobbes-ek eta Condillac-ek zientzia eta hizkuntza zientifikoan oinarritu zuten beren nominalismoa; Berkeley, ordea, supostu teologikoetan oinarritzen zen, Gilermo Ockhangoak bezala. Nominalismo-mota guzti hauek entitate abstrakturik (ideiak, unibertsalak) ez dagoela esaten dute; entitate konkretoak besterik ez dago. Gramatika espekulatiboaren ibilbidean modistek itxi zuten kapitulu bat. XV eta XVI. mendeetan zehar "hizkuntzalari"ak ez ziren kezkatu gai honetaz, eta XVII. mendeko irakidura linguistikora iritsi arte ez zen ekarpen nabaririk izan... Francisco Sanchez de las Brozas-ek, Brocense-a ezizenez ezagunak, XVI. mendeko bukaera aldean egindakoa izan ezik. Izan ere, XV. mendean erretorikari eta "bon usage" delakoari garrantzi handia eman zitzaien, interes linguistikoa beste arazoetara desbideratuz. Hala ere, hizkuntzalaritzaren norabide-aldaketa hau oso ulergarria da Errenazimentuak ekarritako abiapuntu filosofikoen aldaketa kontutan harturik. #### "El Brocense". Errenazimentuaren lekuko Errenazimentuan, gramatika espekulatiboen oinarriak zorrozki kritikatuak izan ziren filosofikoki harroak izateagatik, heziketarako desegokiak, eta latinaren sasi-etorkin izkutuak zirelako. Autore klasikoei lehentasuna eman zitzaien jatorrizko izakeran ulertuta, teologiaren bitartekotasuna baztertuz. Ezaguna da zer elementuk bultzatu zuten Errenazimentuko jarrera filosofikoaren sorrera. Humanismoaren gorakada, nazionalismo eta gobernu sekularren gorespena, Europaren hedakundea, inprentaren asmakuntza, elkarte kulturalak sortzea...; faktore guzti hauek, zalantzarik gabe, beren aztarna utzi zuten ikerketa linguistikoaren garapenean. Francisco Sanchez de las Brozas, "El Brocense" ezizenez ezaguna dena, faktore hauek eragindako testuinguruan kokatzen da. 1523an jaioa, ikasketa klasikoetan hezia, eta Erasmoren jarraitzailea, gaur egun Brocense-a gramatikalari eta hizkuntzaren filosofo orijinala kontsideratua izaten da. Bere ustez, gramatika dialektika (logika) eta erretorikaren oinarri razionala zen. Beraz, gramatika "filosofikoa" da, hizkuntzaren oinarri razionalak ezartzen zituena. Sanchez de las Brozas-ek kategorien doktrina aristotelikoa kritikatu zuen, eta subjektua eta predikatua besterik ez zirela kontsideratu behar esan zuen. Mintzaira erabilerak kontutan izan bazituen ere, ez du uste onartuak izan behar dutenik erabilerak izate hutsagatik, hau da, arrazoitu gabe. Sanchez de las Brozas-ek hizkuntzaren "teoria razionala" burutu zuen. Brocense-ak errealitate eta gizonaren artean kokatzen du hizkuntza; izenak eta etimologiak gauzen izaeratik hartuak izan zirenez, gauzen berezko izaeran bilatu behar dira hizkuntz gertakariak. Sanchez de las Brozas perpausan dauden elementuak razionalki azaltzen saiatzen da. Perpausaren osagarriak hiru dira: izena, aditza eta partikula. Zatiketa hirukoitz hau justifikatzeko hiru irizpidetan oinarritzen da gure autorea: lehendabizi, sailkapen honen unibertsaltasunak mintzaira guztietan erabiltzeko bide ematen digu; bigarrenez, Plutarko-k, San Agustin eta Platon-ek erabili izanak autoritate- -kutsua eskaintzen dio; eta, azkenik, gauzen izaera bera honelakoa izatea. Izan ere, izendatzen dugun oro iraunkorra ala iragankorra da. Sanchez de las Brozas-ek elipsiaren teoria garatu zuen, elipsia hizkuntzaren funtsezko propietatea delarik. Nahiz eta teoria honen hasierako helburua testuen interpretazioa izan, aipagarria da Sanchez de las Brozas-ek emandako adibideen, eta azalezko egituraren teoria eratzeko ematen diren adibideen arteko antza, bai gramatika klasikoan, baita teoria modernoetan ere. Beraz, Sanchez de las Brozas-engan Errenazimentuko pentsakeraren elementu asko aurki ditzakegu. Hain zuzen ere, Brocense-ak hizkuntzaren teoria razionala burutu zuen, deskriptibismo eta taxonomismotik aldenduz; autore klasikoei garrantzia eman zien, baina irakurketa kritiko baten ondorioz, autoritate-irizpidea gaitzetsiz "dogma"-kutsua hartzen zuenean. Gizakiaren ahalmenean jarri zuen konfidantza, ordena transzendentala alde batera utziz. Zenbait autorek Sanchez de las Brozas-ek idatzitako Minerva, seu de causis linguae latinae (1587), eta Arnauld eta Lancelotek 1660an idatzitako Grammaire générale et raisonneé (Port-Royal-eko Gramatika bezala ezaguna) parekatu egin dute. Badakigu Lancelot-ek, behintzat, ezagutu, erabili eta estimatu zuena. Zentzu honetan, Ramon Morillo-Velarde-k honela dio: "...tanto la "Minerva..." como la "Gramnaire..." se inscriben en la misma línea de pensamiento, adoptan idéntica actitud metodológica ante el estudio de la lengua y persiguen la misma meta, bien que los resultados sean diferentes y, a menudo, contradictorios". Dena den, geroxeago ikusiko dugunez, abiapuntuak ere desberdinak dira, eta zenbait aspektutan analisiak ere bai. Baina hau Port-Royal-eko Gramatika aztertuko dugunerako utziko dugu. Nolanahi ere, Sanchez de las Brozas Errenazimentuan Erdi Aroko modisten eta Port-Royal-eko Gramatikaren arteko hizkuntzalaritzan dagoen bitartekorik aipagarriena kontsidera dezakegu. Iraganbide honetan beste zenbait elementuk (filosofikoak, edo pentsakeraren arlokoak orokorrean) izan zuten eragina. Lan honen hitzaurrean aipatu dugunez, gure iritziz, Descartes-ek eta bere ingurukoek bultzatutako epistemologiak izugarrizko eragina izan zuen hizkuntzalaritzaren biderapenean, aurrerago azaltzen saiatuko garen bezala. Baina Descartes, Bacon edo Hobbes-ek, besteak beste, eratutako sistema filosofikoak Errenazimentuak ekarritako batasun zientifikoaren (eta linguistikoaren) hausturaren aurka sortu ziren, baita honek sortarazi zuen eszeptizismoari aurre egiteko ere. J. Labord-ek Filosofía y cautividad de la lingüística artikuluan hau bera azpimarratzen du; utz diezaiogun hitza: "Y llama la atención el perfecto paralelimo entre filosofía y la lingüística (más bien, pilotaje a distancia de la primera sobre la segunda) en los siglos XVI y XVII, que merecería mejor explicación . La quiebra de la unidad filosófica del XVI tiene su proyección en la constatación de la "babelización" del mundo y la pérdida de la unidad lingüística y del ideal de expresión científica. El escepticismo epistemológico filtra escepticismo lingüístico. Por contra, las doctrinas filosóficas pretendidamente absolutas del XVII tienen su repercusión lingüística en los proyectos de unidad material (lenguaje universal) y formal (gramática universal). Materialmente se busca clarificar las palabras y distinguir entre cosas y palabras. Formalmente se intenta descubrir las reglas del pensamiento y de su expresión lingüística. De esta suerte, en el XVII el criticismo filosófico determina una confianza metodológica de corte nacionalista o enpirista y pone fin a la zozobra sobrevenida con el agotamiento de la escolástica y de los paradigmas gramaticales grecolatinos". ### XVII. mendea: Eszeptizismoaren aurkako borroka Aipatu bezala, XVII. mendean eszeptizismoak izugarrizko gorakada izan zuen, batez ere, Erasmorengandik Descartes-engana doan tartean. Goian azpimarratu ditugun elementuez gain. Erreformak sortutako kezka ere oso eraginkorra izan zen, egia erlijiosorako irizpidea alegia. Izan ere, eztabaida batean erabaki ahal izateko egi irizpidea behar da; baina irizpide honek ere beste irizpidea behar du, eta horrela "ad infinitum". Errenazimentuko platonismoan, Erdi Aroko arrazoi eta errebelazioaren arteko batasuna mantentzen bazen, jakintzaren kontzeptu absolutua zuzpertuz, aristotelismoan, berriz, egia bikoitzaren teoria zegoen indarrean. Alde batetik, egia filosofikoa, bestetik, teologikoa. Adibidez, Errenazimentuan pil-pilean zegoen eztabaidari dagokionez, arimaren hilezkortasuna alegia, arrazoi naturalak ezin zuen ulertu animaren hilezkortasuna edo Jainkoak egindako munduaren kreazioa. Beraz, filosofian, anima ez zen hilezkorra eta mundua ez zen sortua izan. Baina, fedeak kontrakoa esaten bazigun, kontrakoak ere egiazkoa izan behar zuen. Honen muturrezko adierazpidea averroismoa dugu. Hau dela eta, eszeptizismoa nagusitu zen, eta XVII. mendeko autore asko ahalegindu ziren eszeptizismo honen aurkako ziurtasun- -irizpidea bilatzen. Bilaketa honetan abiapuntu desberdinetatik abiatzen ziren, baina denek bat bera zuten helburu. Jakina denez, garai honetan pentsakera filosofikoa enpirismo eta nazionalismoaren arteko eztabaidetan aritu zen; eta alde bakoitzeko ikuspuntuek arazo linguistikoen tratamenduan izan zuten eragina. Bi jarrera filosofiko hauek matematikaren demostrazio eta metodo zientifikoaren ziurtasunean jarri zuten beren konfidantza. Bien arteko desberdintasuna ez da Descartes-ek matematikari lehentasuna ematea, edo Lock-ek esperientziari ematea. Aldiz, desberdintasuna zientzia modernoaren razionaltasunaren oinarriak ezartzean dator. Kasu batean razionaltasuna izango da ordena objetikboa, metafisikoki oinarritua; bestean, berriz, giza psikismoaren ahalmena izango da. Baina, neurri batean, bi jarrerak izan daitezke nolabait tradizionalistak. Francis Bacon-ek 1620an idatzitako Novum Organum izeneko liburuan ezagutza zientifikoa, esperientziatik abiatuta, metodo induktiboaren bidez eratu behar zela adierazi zuen. Fisika arartegabeko esperientziaz arduratzen da, metafisika igoera induktibo honen printzipio orokorrenez arduratuko delarik. Dena den, metodo honek emaitza onak eman ditzan, (edo "idola") asko baztertu behar dira, horietako bat hizkuntzaren erabilerak sortutako nahasketa ("idola fori") delarik. Bacon-en garaikidea, eta berarekin batera, Descartes-en garaiko enpirismo ingelesaren ordezkaria dugu Thomas Hobbes. Descartes-ekin bat dator munduaren kontzepzio mekanizistari dagokionez, baita materia hedadura eta higidurarekin identifikatzen duenean ere. Baina Hobbes, Descartes ez bezala, azken ondorioetaraino da mekanizista, eta gorputz hedatsuak besterik ez direla errealitate bakarra eta filosofiaren aztergai esaten du. Ezagutza sentsaziotik dator; hizkuntzak ideiak izenen bidez errepresentatzen ditu, ezagutza matematiko eta zientifikoaren ahalbideak ezarriz. Proposizio baten bi izenen arteko lotura adierazten du, eta egiazkoa da bi izenok gauza bera (ideia bera) izendatzen dutenean. Beraz, zientziaren axiomak definizio nominalak dira, eta hortaz, frogapen zorrotzen posibilitatea. Garai berean, Galileo-k, zientzia modernoaren ordezkaririk aipagarrienetakoa, konfidantza osoa azaltzen du naturaren izaera matematikoan. Natura bera, eta ez isladapen platonikoren bat, aztertzen da matematikaren bidez. Esaterako, Galileo-k egindako lehen eta bigarren mailako kualitateen arteko bereizketan, lehen mailakoak hedadura, kopurua eta irudia dira, hau da, kualitate matematikoak. Descartes-en lana, nolabait, eszeptizismo epistemologikoaren aurkako erreakzio bat bezala kontsidera dezakegu. Bere garaikideak bezala, zientzia modernoaren oinarri sendoak ezartzeaz arduratzen da, ziurtasun-irizpideak bilatuz. Bacon, Hobbes eta Galileo bezala, matematika eta geometriaren baliabideak erabiliko ditu bere analisia burutzeko, hau da, Erdi Aroko Eskolastikaren metodoekiko haustura eragin zuten baliabideak. Descartes-ek hedadurari eta higidurari besterik ez die errealitaterik ematen, ziurtasuna, berriz, pentsatzeari bakarrik ematen diolarik. Substantzia pentsatzaile eta substantzia hedatsuaren arteko bereizketak dualismoa sortarazten du. Hortaz, hedaduraren mundua eta izpirituaren mundua berezituko ditu, Jainkoa (Substantzia Absolutua) lokarria delarik. Descartes-en jarrera idealista da, baina ez dio errealismoari uko egiten. Substantzia pentsatzaile eta hedatsuaren arteko bereizketa ageria da, bata bestearen baztertzeaz definitzen bait da. Baina, bereizketa hau Errenazimentuko eztabaida nagusienetariko batean islada daiteke, arima eta gorputzaren arteko erlazioan alegia. Auzi honen oihartzunak linguistikaren esparruan ere nabarituko dira, aurrerago ikusi ahal izango dugunez. Descartes-ek proposizio apodiktiko bat bilatzen du; berez, tradizio eta autoritate guztiak baztertuta, sinisgarria den egia. Egia honetatik, katea deduktibo batean zehar ematen diren intuizio batzuen bidez, gainontzeko egiak ondoriozta daitezke. Egia hau gizaki orok dute amankomunean. Zein da?, edo hobeto esanda, zeintzuk dira? Descartes-ek erantzungo digu izpirituak, pentsatzaile izateagatik, dituen jatorrizko ideiak direla. Cogito-a lehen mailako ideia argia eta gardena da, lehen ziurtasuna. Cogito-tik abiatuta, izpirituak, subjektu pentsatzailea izate soilagatik, bere baitariko ebidenteak diren printzipio batzuk aurkitzen ditu; printzipio nabari hauek, edo jatorrizko ideiak, erabiltzen ditu ezagutzak, hautematetik eta errepresentaziotik sortutako nozioak analizatzeko. Beraz, Descartes-ek ez du silogistika aristotelikoa erabili nahi; silogistika honek, aldez aurretik ezarrita dauden printzipio logikoak ordenatzen eta demostratzen ditu. Descartes-ek aurkikuntzarako eta asmakuntzarako bidea aurkitu nahi du; metodo demostratiboa baino, sortzailea nahiago du. Metodoaren bilaketa eta aurkikuntza, zalantzaren prozesu metodikoa, Cogito-aren nabaritasuna eta Jainkoaren existentziaren demostrazioa dira filosofia kartesiarraren lau elementu nagusiak. Jakina, hau dena matematika eta geometriaren baliabideak erabiliz, zientzia modernoa eraikitzearren. Descartes-en fisikak, metafisikak eta ezagutzaren teoriak bere garaiko pentsakeraren beste elementuetan eragingo dute, linguistikaren alorrean ere oso eragin nabaria izango delarik. Kartesianismoaren inguruan bilduko diren XVII eta XVIII. mendeko hizkuntzalariek Descartes-engandik jasoko dituzte printzipio batzuk hizkuntzaren analisian erabiltzeko. Besteak beste hauek izan daitezke autore hauengan aurki ditzakegun aportazio kartesiarrak, gramatika espekulatiboaren ibilbideari norabide- -aldaketa nabaria eragingo diotenak: pentsamenduaren analizagarritasuna; analisi honetatik sortutako azken printzipioen antolaketa logiko- -matematikoa; analisi eta antolaketa honen islada linguistikoa (zenbait autorek esango dute alderantziz gertatzen dela, hau da, hizkuntzaren analisiak uzten digula pentsamendua analizatzen); forma-materia/arima- -gorputza bikoiztasunaren alderdi linguistikoa azpiko eta azaleko egiturei dagokienez; gramatika orokorra gizaki guztiek amankomunean duten ondasuna, mintzaira bakoitzeko berezitasunak analisi linguistikoan kontutan hartu gabe; hizkuntzaren aspektu sortzailearen gorespena, gizakiok hiztun egiten gaituena,.. etabar. Eragin gehiago aipa genitzake, baina, azkarregi joan gabe, kartesianismoaren ondorengoak diren autore hauen banakako analisitik sortuko dira. Egin dezagun pixkat atzera, eta gogora ekar dezagun gramatika espekulatiboaren nondik norakoa zertan zetzan XVII. mendeko hasieran. Aipatu genuenez, modistek Aristoteleren kategoriak Prisziano eta Donatoren gramatikei aplikatuz eratu zuten ezagutzaren analisi modistikoa; hitzak gauzekin zuten harreman- -motaren arabera definitzen ziren, hau da, adimenak sentimenen bidez atzematen zituen gauzen kualitateak, eta kualitate hauek hitzen bidez adieratzen ziren, beti ere, kategoria aristotelikoak erabiliz hitzak sailkatzerakoan. "El Brocense"-k eratutako analisia kategoria aristotelikoetatik urruntzen zen, bi bakarrik onartuko zituelarik. Modistek bezala, hizkuntzaren alde deskriptibo soila kritikatuko du, gramatika unibertsalaren oinarriak bilatuz. Baina, Errenazimentuaren eskutik datorren hizkuntza nazionalen gorespenak gramatika deskriptiboei eskainiko die lehentasuna, analisi filosofikoa harrotzat hartua izango delarik. Hizkuntzalariek erretorikaz ihardungo dute, eta hizkuntzaren erabilera egokiaz kezkatuko dira batipat. Jarrera honek hizkuntza partikularrei emandako garrantziak oztopatuko du hizkuntzaren bidez eginiko pentsamenduaren analisia, eta, ondorioz, eszeptizismo linguistikoa nagusituko da, eszeptizismo epistemologikoaren islada zuzena izanik. Honen adierazlea Vaugelas-ek 1647an idatzi zuen Remarques sur la langue Françoise izeneko liburua dugu. Bere helburua hizkuntzaren erabilera egokia da, "bon usage" alegia, deskribitzea; bere gramatika ez da arrazoitua, ezta preskriptiboa ere. Baina, gramatika filosofikoaren erreakzioa ez da Vaugelas eta bere moduko beste hizkuntzalarien aurkakoa, deskriptibismo soilarekiko atxekiduraren aurkakoa baizik. #### Preskripzioa versus deskripzioa Gramatika deskriptiboa doinuaz eta adieraziaz arduratzen da; gaur egungo terminologia erabiliz, perpausa bakoitzari sakoneko egitura abstraktua, bere edukin semantikoa zehazten duena, egokitzen diola esango genuke. Baina XVII. mendeko gramatika ez zen gramatika deskriptiboaz, zentzu honetan, bakarrik arduratu, baizik eta gramatika orokorraz, hau da, hizkuntzaren egituraren printzipio unibertsalez. Vaugelas ez zen erabileraren lehentasuna azpimarratu zuen lehengoa. Mende bat aurrerago, frantses gramatika zaharrenetako batean, Meignet-ek azpimarratzen zuen esaten genuen bezala esan behar genuela eta frantsesaren ahoskeraren erabilpenaren aurka ezin zela legerik ezarri (horrela aipatzen du Livet-ek La grammaire française et les grammairiens du XVIº sièclè izeneko liburuan). Kartesianismoaren inguruko hizkuntzalariek deskriptibismo soilaren aurka duten erreakzioak laburtzen digu XVIII. mendeko gramatika espekulatiboaren eboluzioa, erabilpen-bilduma soila eskaini beharrean, hizkuntzaren azalpen razionala eskaini nahian. Gramatika espekulatiboak gramatika unibertsala eta partikularra bereiztuko ditu; adibidez, Roger Bacon-en iritziz, bere substantziari dagokionez, gramatika bat bera da hizkuntza guztietan, akzidentalki aldatzen bada ere. Gramatika orokor eta partikularraren arteko bereizketa honi dagokionez, ikus dezagun XVIII. mendeko hiru autorek duten ikuspuntua. César Chesneau Du Marsais-ek honela dio:"Il y a dans la grammaire des observations qui conviennent á toutes les langues; ces observations forment ce qu'on apelle la grammaire générale: telles sont les remarques que l´on a faites sur les sons articulés, sur les lettres qui sont les signes de ces sons; sur la nature des mots, et sur les différentes maniéres dont ils doivent être ou arangés, ou terminés pour faire un sens. Outreces observations générales, il y en a qui ne sont propes qu' à une langue particulière; et c´est ce qui forme les grammaires particuliéres de chaque langue". D'Alembert-ek berdintsu esaten digu: "La Grammaire est donc l' ouvrage des Philosophes; -L'esprit philosophique seul peut remonter jusquaux principes sur les quels les regles sont établies... Cet espprit appersçoit d'abord, dans la Grammaire de chaque Langue, les principes généraux qui sont communs à toutes les autres, et qui forment la Grammaire générale; il démêle ensuite dans les usages particuliers à chaque Langue, ceux qui peuvent être fondés en raison, da'vez ceux qui ne sont que l'ouvrage du hasard ou de la négligence: il observe l'ingluence réciproque que les Langues ont ene les unes sur les autres, et les altérations que ce mélange leur a donnés, sons leur ôter entièrement leur premier caractere: il balance leurs avantages et leurs désavantages mutuels; la différence de leur construction...; la diversité de leur génie...; leur richesse et leur liberté, leur indigence et leur servitude. Le développement de ces différens objets est la vraie Métaphysique de la Grammaire. –Son objet est... la marche de l'esprit humain dans la génération de ses idées, eta dans l'usage qu´il fait des mots pour trnasmettre sus pensées aux autres hommes". Azkenik, Beauzée-k horrela definitzen ditu gramatika orokorra eta partikularra: "La Grammaire, qui a pour objet l'enonciation de la pensée par le secours de la parole prononcée ou écrite, admet donc deux sortes des principes. Les uns sont d'une vérité immuable et d'un usage universel, ils tiennent à la nature de la pensée même, ils en suivent l'analyse, ils n'en sont que le résultat; les autres n'ont que'une vérité hypothétique, et dépendante des convertions fortuites, arbitraires et muables, qui ont donné naissance aux différents idiômes. –Les premiers constituent la Grammaire générale, les autres sont l'objet des diverses Grammaires particuliéres–. La Grammaire générale est donc la science raisonnée des principes immuables et généraux du Langage prononcé ou écrit, dans quelque langue que ce soit. Une Grammaire particuliére est l'art d'appliquer auc principes immuables et géneraux du Langage prononcé ou écrit les institutions arbitraires et usuelles d'une langue particuliére". Beraz, ikusten denez, eta Du Marsais-ek berak azpimarratzen duenez, gramatika filosofikoaren kezka ez zen hizkuntza txukuntzea eta hobetzea, oinarrizko printzipioak aurkitzea eta atzematen diren fenomeno partikularrak azaltzea baizik. Filosofo gramatikalariak ikertzen ari den hizkuntza bere baitariko harremanean aztertu behar du, ez beste hizkuntzekiko duen harremanetan. Ideia hau metodologia kartesiarrarekin bat dator; izan ere, metodologia honek behaketa eta esperimentu erabakiorren beharra azpimarratzen du elkarren aurka dauden bi azalpenen artean erabaki ahal izateko. Lan honetan zehar behin baino gehiagotan aipatu dugunez XVII. mendean nolabaiteko irakidura gramatikalari-filosofikoa gertatzen da, deskripzio/preskripzio auzia adierazleetariko bat izaten delarik. Gramatika espekulatiboaren gorakadaren arrazoi batzu aipatu ditugu dagoeneko; Errenazimentuak dakarren eredu aristoteliko-eskolastikoaren agorpenak sortarazi zuen eszeptizismoaren aurka ikerketa linguistikoak ere ugaritu ziren. Bultzakada honen ardatz nagusiak hauexek izan litezke: - Hizkuntza unibertsal (naturala ala artifiziala) baten eraketarako interesa, kalkulu unibertsalerako eta gramatika orokor filosofikorako interesekin lotuta. Hauen aurrekariak Erdi Aroan aurkitzen ziren ordurako, baina Descartes eta Leibniz bezalako razionalista modernoek bultzatu zituzten bereziki garai honetan. - Logikaren aspekto linguistikoekiko interesa (Port Royal-eko Logikan ageria den bezala). - Enpirismo ingelesetik, Locke- -rengandik bereziki, datozen zeinuen teoriak. Elementu hauen ikerketari heltzean, lehendabizi enpirismo ingelesari ekingo diogu, hizkuntzalaritzan izan zituen eraginak aztertuz. Bacon, Hobbes edo Locke, besteak beste, izan daitezke pentsakera filosofiko honen adierazlerik aipagarrienak, baina guk bereziki Locke-ren sistema epistemologikoan funtsezkoa den zeinuen teoria aztertuko dugu. #### Enpirismoaren eragina John Locke (1632-1704) enpirista eta razionalista batera kontsidera dezakegu, edo, nahi badugu "enpirista razionala". Descartes-en lanak irakurri zituen, eta kartesiar eta gassendiarrekin izan zituen harremanak. Bere asmoa giza ezagutzaren jatorria, ziurtasuna eta mugak ikertzea da, baita sinismen eta onarpen-mailak zehaztea ere. Bere proiektuari hasiera emateko, jatorrizko printzipioak edo nozioak kritikatzen ditu. Adimena "tabula rasa" da, eta bertan esperientziak "idazten" du. Apika, adimenak bereganatuko ditu ideia partikular batzuk; hauek oroimenean gordeko dira eta izenak erantsiko zaizkie. Horrela, adimena ideiez eta hizkuntzaz hornituz doa. Locke-ren ustez, "ideia" adimen- -fenomeno oro da. Ideiak sentsaziozkoak ala erreflexiozkoak izan daitezke; lehenengoak kanpoko esperientziatik datoz, bigarrenak, berriz, barruko esperientziatik datozelarik. Adimenak pasiboki jasotzen ditu eta Locke-k "ideia sinpleak" deitzen die; hauetatik abiatuz, adimenak "ideia konposatuak" sor ditzake konparaketa, konposaketa eta abstrakzioaren bidez. Ideia jatorrizkoenak hedadura, sendartasuna eta higidura dira. Beraz, Locke-ren sistema filosofikoan substantzia hedatsuaren ideia sentsaziotik dator, substantzia pentsatzailearena erreflexiotik, eta esperientzia izango da biak ziurtatzen dituena. Ezagutza-mailei dagokienez, hiru dira: ezagutza intuitiboa, zeinean izpirituak ideien arteko adostasuna edo ezadostasuna atzematen bait ditu berez, arartekorik gabe; ezagutza demostratiboa, beste ideia batzuen arartekotasunaren bidezkoa gauzatzen dena, eta propioki arrazonamendua dena; azkenik, sentimenen bidezko ezagutza, edo existentzia partikularren ezagutza. Existentzia errealaren ezagutza, geure buruaren existentziaren ezagutza intuitibora murrizten da. Beraz, gure burua besterik ez dugu ziurtasun osoz ezagutzen. Locke-ren ustez, ezagutza intuitiboa ziurra da; ezagutza demostratiboa, berriz, onargarria, eta azkenik, sentimenen bidezko ezagutza erlatiboa da. Ezagutza-motarik sendoenak intuitiboa eta demostratiboak dira; esaterako, demostratiboak dira ezagutza matematikoa eta Jainkoaren existentziarena. Laburbilduz, Locke-ren ustez adimena ideiez eta hizkuntzaz osatzen dela esan genezake, jatorrizko ideiak baztertuz eta kritikatuz. Izenak dira adimenak bereganatu eta oroimenean gordetzen diren ideia partikularrei eransten zaizkienak, ideia hauek komunikatu ahal izateko. Nolanahi ere, esperientzia izango da beti abiapuntua. Locke-ren ildotik zenbait hizkuntzalarik sistema gramatikal "enpirikoak" osatu zituzten. Hauetako bat dugu John Wilkins, Royal Society delakoaren sortzaileetariko bat, eliza anglikarraren pertsona garrantzitsua eta Ingalaterako proiektistarik aipagarriena; proiektismoa ikerlari ingeles batzuk hizkuntza unibertsalaren proiektuaz duten kezka gramatikalari deritzo. John Wilkins-ek 1668an idatzi zuen bere obra nagusia: An Essay towards a Real Character and a Philosophical Language, Liburu hau ez da gramatika bat; Lulio Mersenne, Lodwick eta Dalgarmo, besteak beste, zientzia esperimentaletarako aurkitzen saiatu ziren hizkuntza unibertsalaren adibiderik landuena da. Wilkinsek, Leibnizek ez bezala, hizkuntza analogikoa, hizkuntza naturalaren baliabideen bidez sortua, sortu nahi du, diskurtsoaren eremuan sartzen diren gauza eta nozio guztiak adierazteko balio duena. Kezka hau XVII. mendean zehar oso nabaria izan zen orduko hizkuntzalari eta pentsalarien artean. Izan ere, hizkuntza berri eta zehatz baten beharra dago, hizkuntza, ezagutzeko tresna bait da, hizkuntza, zientzia bait da. Mintzaira arruntzak ez dira egokiak; hitzek nahasketa sor dezakete, esaera askok esangura ugari dituzte, metaforak ez du balio zientifikorik, erabilera emotiboak ere badaude, anomaliak... etab. Hitzek sinbolo matematikoen indarra lortu behar dute; bestela ez dago zientzia egiterik. Beraz, mintzaira arrunten erabilerak sortutako anabasa konpontzeko, hizkuntza analogikoa eratu nahi du Wilkinsek. Hizkuntza berriak gauzen itxuraren azpian dagoen ordena agertarazi behar du. Gauzak kontzeptuen bidez ezagutzen direnez, pentsamenduak zer ordenatan sailkatzen eta garatzen diren ezagutu behar da. Hortaz, gauza eta nozioen errealitatea ikertu behar da, beren adierazpen linguistikoa egin ahal izateko. Berriro gramatika espekulatiboaren kezka jasotzen dugu, hau da, pentsamenduaren analizagarritasuna eta bere adierazpen linguistikoa. Gorago aipatu dugunez, XVII. mendean nolabaiteko irakidura linguistikoa ematen da, faktore desberdinek eraginda. Wilkinsen lana beste adibide bat dugu. Gogora dezagun, hamarkada berean, zortzi urte lehenago besterik ez, Lancelot eta Arnauldek beren Grammaire générale eta raisonnée idatzi zutela, bi urte beranduago (1662) Logique idatzi zutelarik. Irakidura linguistikofilosofiko honen zergatiak aipatu ditugu jadanik; baina beste autore batek, Javier Laborda-k alegia, beste modu batez analizatzen du. Izan ere, tradizio eta modernitatearen arteko integrazioa azpimarratzen du, baita linguistika eta filosofiaren artekoa ere; entzun diezaigoun: "La tradición consiste en lo gramatical (...). La modernidad o innovación la aporta la nueva filosofía (racionalista y empirista), que se traduce en unas inestimables epistemologia y metodología para la andadura que inician los señores de Port-Royal -Claude Lancelot y Antoine Arnauld- y John Wilkins. La filosofía suministra un punto de arranque y una forma de descubrimiento, esto es, una epistemología en la que basar la certeza lingüística y la orientación de la tarea; y una metodología para progresar en la consecución del objetivo". Helburua unibertsala da; unibertsaltasun hau bi bide desberdinetatik bilatzen da; alde batetik, gramatika unibertsala; eta bestetik, hizkuntza unibertsala. Azter dezagun orain Wilkinsen metodoa eta ikus dezagun, abiapuntu enpirista batetik, Descartes-en metodoarekin nolabait pareka litekeela, biak garaikideak direlarik. Wilkinsek metodo induktiboa erabiltzen du, bere garaiko zientzia esperimentalen metodoa; arazoaren planteamendutik abiatzen da: "babelizazioa", hau da, hizkuntzen balio zientifikorik eza. Bigarren urrats metodologikoa arazoa sortaratzen duten oztopoei buruzko informazio-bilketa da; adieraziaren aldetik, oztopoa da mintzaira eta hitzen izaera partikularra, toki bakoitzean desberdinak bai dira; adierazlearen aldetik gauza bera gertatzen da alfabeto, idazkera edota ahoskerarekin. Aurreko bi urratsek helburu suntsitzailea badute (Baconek "idola" ekin egiten duen bezalaxe), hirugarren fasean lan eraikitzaileari ekiten dio, giza ezagutzaren antolakuntza kontzeptuala osatuz. Fase honetan Wilkinsen joera enpirista oso nabaria da, mundu materialaren objektuetatik abiatzen bait da bere taulak osatzeko. Prozeso induktiboaren laugarren zatia gramatika baten asmakuntza da. Aurreko fasean antolakuntza semantikoa egin bazuen, oraingoan, berriz, sintaxiari ekiten dio, hau da, hitzen antolakuntza diskurtsoaren baitan. Azkenik, lan teorikoa eginda, idazkuntza erreala eta hizkuntza filosofikoa sortu nahi ditu. Honetarako, zeinu bereziak asmatzen ditu ideiak zehazki eta egoki adierazi ahal izateko, nahasketak eta zientifikotasunik eza baztertuz. Beraz, Wilkinsen lanean gramatika espekulatiboaren kezka ikus dezakegu, modu enpirista batetik aztertuta. Zer esanik ez, autore honek Lockeren ildotik burutzen duela bere ikerketa, zientzia modernoaren baliabideak erabiliz, hau da, metodo induktiboaz eta matematikaren laguntzaz. Baina, enpirismo eta razionalismoaren arteko muga askotan ez da oso nabaria; esan genezake, garai honetan abiapuntuetan datzala bien arteko desberdintasuna, ez hainbeste metodologiari dagokionez. Zehaztu behar da non bilatuko dugun ezagutza: kanpoko errealitatean, munduan (Wilkinsek bezala); edo barruko errealitatean, adimenean (Port-Royal-ek egiten duen bezala). Baconek eskolastikari egindako kritika zorrotza izanda ere, Wilkinsek ez ditu eskema aristotelikoak baztertzen; honela, kategoriak, generoak, espezieak, etabar erabiltzen ditu bere ikerketan. "izateari dagokionez, partikularrak lehentasuna badu ere, jakiteari dagokionez, berriz, orokorra doa lehen" dio Wilkinsek. Izan ere, Wilkinsen garaikideak ezbaian daude: taxonomia enpirista ala logika klasikoaren antolakuntza. Descartes bera saiatu zen Wilkinsek egindako ezagutzaren antolakuntza moduko zerbat egiten, baina, horren zailtasuna ikusirik, baztertu egin zuen proiektu hau beste ikerketa eskuragarriagoei ekinez. Ildo beretik, baina urte batzuk beranduago, Etienne Bonnot de Condillac-en lana datorkigu. XVIII. mendeko autore honek arazo psikologikoei ekin zien, XVII. mendeko filosofoen razionalismo eta innatismoa zorrozki kritikatuz, kontzeptu hauek ezagutza intelektualean jatorria aztertzeko eskasak bait ziren. Locke-rekin erabat ados ez badago ere, bere teoriaren puntu nagusiak onartu zituen; horrela, bere iritziz, adimenezko nozioak beste nozio edo ideia sinpleagoek osatuta daude. Nozio batzuetatik besteetara dagoen iraganbidea azaltzeko analisi zorrotz bat egin behar da, baina ez analisi psikologikoa, logikoa baizik. Hautematetik datoz nozio sinpleak, transformazio batzuen bidez nozio konposatuak sortuko dituztenak. Condillac-en ekarpen filosofiko garrantzitsuenetariko bat, sentsazioen teoria da; bestea, berriz, hizkuntzaren teoria. Condillac-ek sentsazio bat ez dela oraindik "ideia" bat esaten digu, Locke-ren zentzuan ulertuta. Ideia bat egoteko sentsazio bat beste batzuekin (izaera berekoak edo desberdinekoak) zeinu edo sinboloen bidez erlazionatzea beharrezkoa da. Sinbolo hauek osatutako sistema hizkuntza dugu. Eta sistema edo sare honen barruan sortzen diren kontzeptuak edo judizioak dira ezagutza posibilitatzen dutenak. Hizkuntzaren terminoen eta fenomenoen arteko korrespondentzia ezinbestekoa da zientzia egoteko. Hau dela eta, Condillac-ek baztertu egin zituen filosofo razionalisten konstrukzio sistematikoak, bere iritziz, espekulatiboegiak zirelako. Condillac-ek hizkuntza naturalean pentsamendu bakoitza osoa, batera eta suzesiorik gabe adierazten dela ikusten du. Aldibereko ideien hizkuntza hau da naturala den bakarra. Gizakia, ohitu egin da soinu artikulatuez eraturiko hizkuntzara; eta, hitzak, batzuk besteen ondoan antolatzen ditugunez, ideiak bata bestearen atzetik datozela pentsatu dugu. Baina guk ez ditugu ideiak horrela osatzen. Pentsamendua, berez, konposatua denez, hizkuntza natural bakarra, aldibereko ideien hizkuntza da. Hizkuntzak jarraituko duen pentsamenduaren analisia, aldez aurretik hasi du Naturak. Zatitzearen ahalmen natural hau sentsazioetan datza; izan ere, entzumenak, ikusmenak, ukimenak, usaimenak eta dastamenak eskaintzen dizkigute lehenengo dato bereiztuak. Analisi hau inkonsziente da, ez gara berataz ohartzen; analisia aurrera eramateko gizakiak hitz egin egin behar du; hitz egitea izango da Condillac-en teorian elementu aktiboa, pentsamenduaren pasibitatearen aurkakoa. Hizkuntza unibertsala edo filosofikoaren asmoa denek dute gogoan nolabait, giza ezagutzaren antolakuntzaren adierazpide bezala. Ikuspuntu enpirista eta razionalista ez daude elkarrengandik hain urrun. Munduaren esperientzia eta ezagupenak ez dira sentimenen somaketa soilak, eta razionalisten "jatorrizko ideak" Locke-ek onartzen zituen "gure adimenen barneko eragiketekin" pareka daitezke nolabait. Beste zenbait autorek, ordea, bi korronteen arteko bereizketa, eta bereizketa honek izan dituen eraginak azpimarratzen dituzte. Honela, Juan Benavide Delgado-k Pensamiento aldizkarian (1982, Madril, 150.zkia) bereizketa honek hizkuntzalaritzaren munduan izan duen eragin erabakiorra adierazten digu. Gorago esan dugunez, enpirismo ingelesatik datorren zeinuen teoriarekin batera, hizkuntza edo gramatika unibertsalarekiko interesa (modistekin hasita, batez ere) eta Logikaren aspekto linguistikoekiko interesa ziren XVII. mendeko "irakidura" linguistikoaren bultzatzaileak. Azter dezagun orain Port- -Royal-eko abadian idatzitako Grammaire générale eta raisonnée izeneko obrak suposatu zuena. #### Port-Royal: logikaren gorespena XVII. mendean ez dago zalantzarik Logikaren unibertsaltasunaz; beraz, printzipio batzuk, unibertsalak, pentsamendu logikoaren egitura adieraztean hizkuntza guztiek onartu behar dituztenak, badaudela suposatzeak bidezkoa dirudi. Halaber, printzipio hauek arrazoiaren bidez ezagut daitezkeela ulertzen da, hau da, indukzioa bazterturik, adimenaren eragiketa logikoen bidez. Azkenik, gramatika orokor honek hizkuntzaren erabilpen desberdinen azalpena eman diezagukeela onartzen da. Port-Royal-eko autoreek ez dute hizkuntza filosofiko bat asmatu nahi, hizkuntzaren itxuraren azpian datzan ordenaren ulermena baizik. Gramatika unibertsalaren (edo filosofiko, edo orokorraren) helburua mintzaira guztien azalpena da arau unibertsal batzuen bidez. Honek gizaki guztiek adimenaren antolaketa berbera dutela baltzuan aurresuposatzen du, hau da, pentsamenduaren amankomunitatea dagoela. Hona iritsiak garelarik, hizkuntza unibertsala eta gramatika unibertsalaren arteko bereizketa funtsezkoa da. Zenbait autore hizkuntza unibertsala, akatsik gabekoa, eta zientziarako baliagarria izan daitekeena asmatzen ahaleginduko dira. Ikusi dugunez, hauxe da John Wilkinsen asmoa: zientzia enpirikoek emandako sailkapenak erabiliz, hizkuntza berri bat asmatzea, gauza bakoitzaren espezie, jenero eta kategoriak egokien azaltzeko. Leibniz ere kezkatu zen arazo honetaz, baita Descartes bera ere. Baina, aipatu bezala, oso desberdina da hizkuntza unibertsal bat asmatu nahi izatea, eta hizkuntzaren baitan dagoen gramatikaren azalpen unibertsala eman nahi izatea. Wilkinsek enpirismo bakondarra bereganatzen du, eta ondorioz kanpokoari eskaintzen dio lehentasuna. Port-Royal-ekoek, ordea, razionalismo kartesiarra jasotzen dute: ideien ezagupenera zuzenduko dute beren ikerketa. Idealismo hau, oinarri logikoen gainean eraikita, gramatika baten eraketan gauzatzen da, pentsamenduaren ezagupena posibilitatzen bait du. Port-Royaleko autoreek hizkuntza eta pentsamenduaren arteko erlazioak ezartzen dituzte; honetarako unibertsal linguistikoak eta hizkuntzaren egitura sakona ikertuko dituzte. Port-Royalen, beraz, mentalismoaz gain, jatorrizko ideien teoria ere onartzen da. Metodoari dagokionez, Port- -Royalekoa hipotetiko-deduktiboa da guztiz. Abiapuntua da adimenaren eragiketei buruzko hipotesia; izan ere, pentsamenduak egituratzen du hizkuntza, azkeneko hau lehenengoaren islada izango delarik. Bi eremu hauen elementuen arteko korrespondentziak azaltzen dira: ideia eta hitza; judizioa eta proposizioa. Bigarren urrats metodologikoa dedukzio-katea da. Hauexek dira faseak: gramatikaren kontzeptua, zeinu linguistikoa (adierazpenaren edukia eta forma, pentsamenduaren edukia eta formaren islada delarik) eta gero ortografia, morfologia eta sintaxia. Ikusten denez, metodo honek ez dauka zerikusirik Wilkinsek erabilitako metodo induktiboarekin. Port-Royaleko Logique... eta Grammaire... lanek oso ondo lotutako batasuna azaltzen dute. Biak gizakien pentsamenduaren identitatetik abiatzen dira eta azkenik hitz egitearen artearen arauak ikertzen dituzte. Gure adimenean hiru eragiketa-mota daude: bururatzea (kontzeptuak sortzea), judikatzea eta arrazoitzea; azkeneko hau ez doakio gramatikari, Port-Royaleko Logikan sartzen bait da. Lehendabizi, Gramatikak kontzeptuak nola konbinatzen diren judizioak sortzearren aztertzen du, eta hemendik zein izan daitekeen edozein gramatikaren forma orokorra ondorioztatzen du. Beraz, gure pentsamenduen adierazpen naturala aztertuta, oinarrizko egitura unibertsala osatzen saiatzen da. Izan ere, Arnauld eta Lancelotentzat hizkuntza da pentsamendua adierazteko tresna, eta gainera, pentsamenduaren ispilu zintzoa. Baina, azpimarra dezagun hizkuntza ez dela pentsamendua; bi eremu desberdinetan daude. Hortaz, hasteko, pentsamendua analizatzen dute; analisi honetatik aterako diren kategoriak, kategoria gramatikalen oinarrietan ere egongo dira. Gorago aipatu ditugun pentsamenduaren hiru eragiketa-mota horien produktuak hauexek dira: kontzeptuak, judizioak eta arrazonamenduak. Judizioa kontzeptuen batuketa edo bereizketa da, eta arrazonamendua bi judiziotatik abiatuta hirugarren judizio baten eraketa da. Horregatik, lehen aipatu dugun bezala, gramatikaren interesgunea judizioa da. Judizio, Gramatikaren alorrean proposizioa deitzen da; eta proposizio orok hiru osagai ditu: a) subjektua; b)predikatua; c) eta aurreko bien arteko lotura. Subjektua eta predikatua adimenaren lehenengo eragiketari doazkio, hau da, pentsamenduaren objektuak dira (kontzeptuak); bi hauen arteko lotura, ordea, adimenaren bigarren eragiketari doakio, judizioak sortzeari alegia; eta hau da propioki gure adimenaren ekintza, gure pentsatzeko modua. Adimenaren hirugarren eragiketari dagokionez, arrazonamendua alegia, Logikaren esparruan aztertzen da eta, esan bezala, ez du Gramatikarako interes handiegirik. Hemendik Arnaul-ek eta Lancelotek hauxe ondorioztatzen dute: gizakiek hitzak asmatu badituzte beren pentsamenduak adierazteko, eta pentsamenduan dagoen lehenengo bereizketa pentsamenduaren objektuen (kontzeptuen) eta moduen artekoa baldin bada, beraz, egin behar den lehenengo hitz-bereizketa hauxe izango litzateke: pentsamenduaren objektuak adierazten dutenak eta pentsamenduaren forma edo modua adierazten dutenak, azkeneko hauek orokorki lehenengoekin lotuta badaude ere. Oinarrizko bereizketa honi jarraiki, perpausaren parteak bi taldetan biltzen dituzte: izenak, artikuluak, izenordeak, aditzondoak, preposizioak eta partizipioak osatzen dute lehenengo multzoa; bigarrenean, berriz, aditzak, konjunzioak eta interjekzioak leudeke. Lehenengo multzokoek pentsamenduaren objektuak adierazten dituzte, bigarrenekoek pentsamenduaren moduak adierazten dituztelarik. Hortaz, Port-Royaleko autoreek klasikoek egindako bederatzi hitz- -klaseen sailkapena onartu zuten, nahiz eta, ikusi dugunez, semantikoki antolatu hitzak. Ekar dezagun gogora orain Sanchez de las Brozasek, "El Brocense" egin zuen hitz-sailkapena, oso antzekoa bait da zenbait puntutan, nahiz eta funtsezko analisian abiapuntu desberdinetatik ekiten dion hizkuntzaren analisiari. Dakigunez, Brocense-ak errealitatearen eta gizakiaren artean kokatzen zuen hizkuntza; berarentzat hizkuntza ez da pentsamenduaren ahozko itzulpen soila, Port-Royaleko autoreek esaten dutenez. Brocensearentzat ere perpausaren osagaiak hiru dira: izena, aditza eta lotura. Ikusten dugu, bada, emaitzak berdinak direla, ez ordea beren jatorria. Sailkapen hau justifikatzeko hiru irizpide erabiltzen ditu Brocenseak: unibertsaltasuna (mintzaira guztietan ematen bait da), autoritatea (autore klasikoen sailkapenari darraio), eta, azkenik, gauzen izaera bera: izan ere, dagoen oro iraunkorra (izena) ala iragankorra (aditza) bait da. Eskolastikoek ez bezala, Port- -Royalekoek arrazoiari eskaini zioten lehentasuna, autoritate-irizpideari eman beharrean, eta Descartesengan oinarriagotu ziren, Aristotelerengan baino. Port-Royaleko Gramatikan, lehendabiziko aldiz, hizkuntzarako hurbilpen kartesiarra burutzen da. Eta puntu honetara iritsiak garelarik, modistek egindako analisia ere ezin dugu ahaztu. Modistek ere, mintzaira guztien ezaugarri unibertsalei eskaini zieten garrantzia, mintzaira bakoitzak azaleko itxura desberdina badu ere. Baina, modistentzat, ezaugarri unibertsal hauek adimenak errealitatea hautemateko modu desberdinen islada linguistikoak dira. Modistek gauzen izaera desberdinen inguruan osatzen dute beren sailkapena; beraz, hautematearen analisia egiten dute, pentsamenduarena baino. Port- -Royalekoen oinarri unibertsalistak pentsamenduan eta gizakiaren arrazoian dautza. Modisten antzera, J.C. Escaligerok ere, izena eta aditzaren arteko bereizketa azaltzerakoan, iraunkortasuna eta iragankortasuna kategoriak erabili zituen Descartesen garaian, eta horregatik kritikatua izan zen. Iradokitu ekin da, baita ere, Brocense-ak Minerva liburuan egiten duen elipsiaren teoria izan daitekeela Port-Royaleko Gramatikak aipatzen duen analisiaren oinarria; izan ere, analisi honek bi maila desberdin bereizten ditu: logikoa eta gramatikala; eta analisi gramatikalean agertzen ez den elementu bat, analisi logikoaren bidez azalduko da, perpausaren osagai bezala. Teoria hau, gramatika generatibo transformazionalaren abiapuntu moduan ere aipatua izan da; baina, gai hau gerorako utziko dugu. Sanchez de las Brozas-ek eratutako elipsiaren teoriari dagokionez, Chomsky-k baztertu eta ukatu egin du teoria honek Port-Royaleko Gramatikarekin izan dezakeen erlazioa. Elipsiaren teknika batzutan erabil daitekeela esaten du, baina ez duela adimenezko errepresentaziorik behar horretarako; adibideak oso antzekoak badira ere, testuingurua zeharo desberdina da: Iraultza kartesiarrak bi kontzepzio hauek bereizten ditu. Iraultza kartesiarra zer den azaltzen zaila izanda ere, Ramón Morillo-Velarde-k Brocense eta Port- -Royalekoen arteko desberdintasuna, kartesianismoaren ikuspuntutik aztertuta, pentsamenduaren teorian ikuspuntuaren desplazamendua izango litzatekeela esaten digu: objektu ezagututik, subjektu ezagutzailearengana. Beraz, ezagutzarako subjektuak duen garrantziaren oharpena izango litzateke Descartesek bultzatutako Brocense eta Port- -Royalekoen arteko desberdintasuna, hau da, "iraultza kartesiarra". Port-Royaleko autoreek erlatibozko esaldiei buruzko analisi interesgarria ere egin zuten, Brocensearen elipsiaren teoriarekin eta zentzu batean, gramatika generatibo transformazionalistaren sakoneko eta azaleko egituren teoriarekin ere pareka daitekeena. Hitz gutxitan esanda, honela izango litzateke: esaldi batek adimenezko barneko aspektu bat dauka (sakoneko egitura bat, bere esanahiarekin batera), eta kanpoko aspektu fisiko bat ere (soinu-multzo bat). Haren azaleko analisiak agian ez ditu barruko loturak agertzen. Sakoneko egitura, berriz, beti errepresentatzen da adimenean, adierazpen fisikoa (soinu-multzoa) ematen denean. Sakoneko egitura proposizio-sistema bat da; proposizio hauek subjektu-predikatu motakoak dira, subjektu eta predikatua sinpleak direlarik, hau da, kategoriak. Esaldi bat egiteko, pentsamendu hori dauka sakoneko egituratik abiatuta, transformazio arau batzuk erabili behar ditugu esaldiaren parteak ondo kokatzeko, kentzeko, edota lekuz aldatzeko; azkenik, soinu-multzoa izango dugu, baina adieraziaz horniturik. Arnauld-ek, Logique... izeneko liburuan, esaldi baten benetazko forma logikoak agian ez duela inolako zerikusirik esaldi horren azaleko egitura gramatikalarekin gogorarazten digu. Port-Royaleko Gramatika erabat literalki aztertzen bada, ikus dezakegu ez dituela identifikatzen oinarrizko egiturak esaldi efektiboekin, gramatika generatibo transformazionalaren oso hurbil dagoelarik. Izan ere, azken honek transformazio-arauak aplikatzen zaizkien egiturak oinarrizko egitura abstraktuak direla esaten du, ez, ordea, esaldi efektiboak. Dena den, ez gara luzatuko Port- -Royaleko Gramatikaren analisi sakon batean, ez bait da hori lan honen helburua. Aipatuko dugu, ordea, Arnauld eta Lancelot-en obra, historialariaren aurrean, garai hartako bizitza intelektualaren bi kezka nagusik eraginda dagoela: alde batetik, garai hartan indarrean zegoen "bon usage" delakoaren doktrina; eta bestetik, razionalismo kartesiarraren gorakada. Lehenengo puntuari dagokionez, aipatu dugu dagoeneko, Vaugelas-ek, besteak beste, defendatutako erabilpen egokiaren gorespenaren aurkako erreakzioa izan zela Port-Royaleko Gramatika. Izan ere, autore honek erretorikari ematen dio lehentasuna, hizkuntzaren analisi filosofikorik egin gabe, hau da, justifikazio bakarra erabilpena da, besterik ez. Razionalismo kartesiarraren eraginari dagokionez, Donzée-k eragin hau metodoan nabaritzen dela esaten du. Beste autore batek, Miel-ek alegia, ukatu egin du eragin hori; bere iritziz, metodoari dagokionez, eragin nagusia Pascal-engandik eta tradizio agustinianetik dator. Ramón Morillo- -Velarde ere bat dator iritzi honekin, eta Pascal-en eragina defendatzeko badaudela arrazoi historikoak azpimarratzen du. Honela dio Morillo-Velarde-k: "No creemos que esta obra (Port-Royaleko Gramatika) sea una herencia directa del cartesianismo ni que resulte de una aplicación del sistema filosófico de Descartes a la teoría lingüística. Eso es afirmar demasiado. En ella se admite la razón como principio constitutivo del lenguaje, pero el método seguido no es estrictamente cartesiano. No creemos que exista justificación alguna para lo que se ha denominado "Lingüística cartesiana" o, al menos, que la "Grammaire générale et raisonnée" pertenezca a ella si existe una teoría del lenguaje directamente derivada del sistema de Descartes". Tradizio gramatikal hau Descartesengandik datorrelako ideia Saint- -Beuve-rengandik jasotzen du Chomsky-k; Saint-Beuve-ren ustez, Port-Royaleko ideia gramatikalak dira Descartes-ek berak bultzatu ez zuen kartesianismoaren luzapen bat. Beste autore batek, Aarself-ek alegia, kritikatu eta baztertu egin du Chomsky-ren teoria; Aarself-ek pentsatzen du ez zela Descartes 1660tik aurrerako tradizio gramatikala zuzpertu zuena, Locke baizik. Aarselfek uste du Locke-ren ildotik Condillacek idatzitako Essay izeneko liburua izan zela gramatika unibertsalerako gidaliburua. Halaber, Du Marsais-ek tradizio hau bultzatu zuela, eta autore hau oso antikartesiarra zela aipatzen du. Nolanahi ere, Port-Royaleko Gramatikan Descartesen sistemak izan dezakeen eragina oso eztabaidatua izan da. Gure aldetik, lan honen sarreran aipatu dugunez, gramatika espekulatiboaren ibilbidean Descartesen teoriak suposatu zuen aldaketa aztertzen saiatuko gara eta zentzu honetan aztertu dugu zeintzu izan daitezkeen Port-Royalekoen aurrekariak eta bultzatzaileak. Baina, horretarako ez dugu Port-Royaleko Gramatika soilik aztertuko, XVII eta XVIII. mendeetan biltzen den tradizio gramatikala baizik. Tradizio honi "Linguistika kartesiarra" dei geniezaioke, ez Descartesek berak bultzatu zuelako, kartesianismoaren inguruan korapilatzen diren ideien islada linguistikoa delako baizik. Linguistika kartesiarraren kontzeptua oso kritikatua eta eztabaidatua izan da Chomsky-k Cartesian Linguistics liburua 1966an idatzi zuenetik. Bertan aipatzen diren ideia batzuk aztertu ditugu lan honetan dagoeneko; besteak orain azalduko ditugu. Dena den, ideia hauen analisia ez dugu Descartesen teoriara murriztuko, gramatika espekulatiboaren ibilbidean kokatuko bait ditugu. XVII. mendean atzematen den ikerketa linguistikoaren norabide- -aldaketaren zergatiak bilatuko ditugu, Linguistika kartesiarra zer den ikertuko dugunean. #### Linguistika kartesiarra Konbinazio honen sortzaileak, Noam Chomsky-k alegia, adierazten digu zeri deitzen dion "Linguistika kartesiarra"; Enrique Wulff-ek Cartesian Linguistics liburuaren itzulpenean honela irakur dezakegu: "Con la combinación `lingüística cartesiana´ deseo caracterizar una constelación de ideas e intereses que aparecen en la tradición de la `gramática universal´ ó `filosófica´ que se desarrolla a partir de la "Grammaire générale eta raisonnée" de Port-Royal (1660); en la lingüística general que se desarrolló durante el período romántico y sus consecuencias inmediatas; y en la filosofía racionalista de la mente que, en parte, constituye para ambas un fondo común". Linguistika kartesiar honen esparruan, gramatika deskriptibo bat soinuaz eta adieraziaz arduratzen da; gaur egungo terminologia erabiliz, esaldi bakoitzaren sakoneko eta azaleko egiturak azalerazten dituela esango genuke, edukin semantikoa eta forma fonetikoa zehaztuz. Baina, lehenago aipatu dugunez, linguistika kartesiarra ez zen bakarrik auzi honetaz kezkatu, gramatika orokorraz baizik, hau da, hizkuntzaren egituraren printzipio unibertsalez. Eta gramatikaren teoria hau orokorra izateaz gain, arrazoitua ere izango da, arrazoiaren bidez eraikia alegia. Dagoeneko aipatu ditugu lan honetan zeintzuk izan daitezkeen kartesianismoaren inguruan, XVII eta XVIII. mendeetan, biltzen diren hizkuntzalariengan aurki ditzakegun aportazio kartesiarrak, gramatika espekulatiboaren ibilbideari norabide- -aldaketa nabaria eragingo diotenak. Berriro ekarriko ditugu gogora: hizkuntzaren aspekto sortzailearen gorespena, gizakiok hiztunak egiten gaituena; gramatika orokorra gizaki guztiok amankomunean dugun ondasuna, mintzaira bakoitzeko berezitasunak analisi linguistikoan kontutan hartu gabe; forma=materia/substantzia pentsatzailea-substantzia hedatsua bikoiztasunaren alderdi linguistikoa, sakoneko eta azaleko egiturei dagokienez; pentsamenduaren analizagarritasuna, eta analisi honetatik sortutako antolaketa logiko- -matematikoaren islada linguistikoa. Hauek izango lirateke, besteak beste, linguistika kartesiarraren kontzeptua osatzen duten ideiak. Aztertuko ditugu orain, banan-banan, eta ideia hauek zein autorerengan aurki ditzakegun azalduko dugu. Hasteko, Descartes-en sisteman hizkuntzaren aspektu sortzaileak zer paper jokatzen duen aztertuko dugu. Descartes-entzat, adimenaren existentzia ebidentea da; adimena substantzia bat da, bere esentzia pentsatzea delarik. Hau nabaria da introspekzioaren bidez. Baina, hau ez da arazoa; arazoa beste adimenen existentzia da. Eta hau frogatzeko proba indirekto batzuk bilatuko ditu Descartes-ek. Animalietatik bereizten gaituena hizkuntza da. Hizkuntza kanpoko eraginetatik askatua da, eta ez da bakarrik komunikatzeko tresna; hizkuntza, batez ere, pentsamenduaren adierazlea da. Bere posibilitateek ez dute mugarik: arau partikular batzuk, besterik ez. Hizkuntzaren aspektu sortzaileak bi gauza demostratzen ditu: alde batetik, beste adimenak badaudela; bestetik, gizaki guztien artean pentsamenduaren batasuna badagoela. Descartes-ek, hizkuntzaren erabilpen arruntaren aspektu sortzailea justifikatzeko azalpen mekanizistarik ez zegoela ikusiz, gorputzaz gain, adimena (substantzia pentsatzailea) beste gizakiek ere badutela ondorioztatzen du. Ildo berean, Dordemoy-k (1628-1684) beste pertsonekin dugun harremanetik datozkigun pentsamendu berriek frogatzen dutela gurea bezalako adimena badutela esaten du. Autore honek 1666an idatzitako Discours Physique de la Parole izeneko liburuan jaso zituen Descartesek hizkuntzaren esplikazio mekanizistari buruz egindako azalpenak. Halaber, Cordemoyk, bigarren hizkuntza baten ikasprozesoa gure adimenean dauden ideiei expresio berriak egokitzea besterik ez dela esaten digu, pentsamendua eta hizkuntzaren prozesuak unibertsalak bait dira. Bougeant-ek ere 1729an idatzitako Amusement philosophique sur le langage des bêtes liburuan baztertu egin zuen hizkuntzaren azalpen mekanizista. Baina garai berean, 1747an, La Mettrie-k L'Homme- -Machien idatzi zuen, bertan gizakia makinarik konplexuena zela defendatuz, eta hizkuntza ez zela gizonek zuten elementu bereizgarria esanez. Aldeko eta aurkako iritzi asko izan ziren, noski, baina guk bakarrik aipatu egin nahi izan dugu hizkuntzari eman zitzaion garrantzia beste izaki adimentsuen existentzia frogatzeko. Descartesek defendatutako jatorrizko ideien teoria da linguistika kartesiarraren definizioaren beste osagai bat. Hizkuntzaren eskurapena eta unibertsal linguistikoen arazoa aztertzean, linguistika kartesiarrak XVII. mendeko psikologia razionalistaren kezka isladatzen du, hau da, giza ezagutzarako adimenaren ekarpena. Agian, kezka honen adibiderik zaharrena dugu 1624ean Herbert de Cherbury-k idatzitako De veritate izeneko liburua. Bertan esaten digu badaudela adimenean ezarritako zenbait printzipio edo nozio, gugandik gauzetara eramaten ditugunak, naturaren dohainak bezala. Adimenezko egia hauek aplikatuta, sentsazio indibidualak konpara eta konbina ditzakegu, esperientzia interpretatuz. Baina, printzipio interpretatibo hauek ezin daitezke esperientziatik ikasi erabat, eta gainera, esperientziarekiko independenteak ere izan daitezke. Beraz, nozio hauek zer diren zehaztu behar da, hau da, esperientzia posibilitatzen duten printzipio eta jatorrizko kontzeptu hauek. Esan bezala, nozio hauek ez dira esperientziaren emaitzak; haatik, printzipio hauek gabe, ez genuke inolako esperientziarik izango. Nozio komun hauek estuki erlazionatuta daude, eta sistema batean sar daitezke. Dena den, ez dugu sistema hau "arrazoiarekin" identifikatu behar; arrazoia da nozio hauek aplikatzen dituena. Herbert de Cherbury-k jatorrizko printzipio interpretatibo hauek aztertu zituen bereziki; ezagutzarako eta esperientziarako "sine qua non" baldintza direla esan zuen, eta inplizituak direla azpimarratu zuen, eta batzuetan, kanpoko eragina behar dutela aktiboak izateko. Hau dena azaltzerakoan, Herbert-ek linguistika kartesiarraren oinarrietan dagoen teoria psikologikoa azaldu zuen; modu berean, Descartesek, eta geroxeago platoniko ingelesek, Leibniz-ek eta Kant-ek garatuko duten ezagutzaren teoriaren aspektuak azpimarratu zituen. Psikologia hau preexistentziarik gabeko platonismo baten antzeko zerbait da; ezin zaigu irakatsi aldez aurretik gure adimenean ez dagoen ideiarik. Hala ere, oharterazi behar da ez dela beharrezkoa unibertsal linguistiko hauek hizkuntza guztietan egotea. Adibidez, ezaugarri fonetikoen multzo batek fonetika unibertsal bat osatzen duela esaten bada, ez du horrek esan nahi ezaugarri guztiek hizkuntza guztietan funzionatzen dutenik, baizik eta hizkuntza bakoitzak ezaugarri- -sistema horretatik bere aukera egiten duela; Beauzée-k, adibidez, hizkuntzarako beharrezkoak diren elementuak mintzaira guztietan badaudela esaten du; elementu hauek ezinbestekoak dira pentsamenduaren azalpen analitiko eta metafisikoa adierazteko. Hala ere, mintzaira bakoitzak bere aukera egingo du, elementu hauek aukera horren mugak ezartzen dituztelarik. Azkenik, linguistika kartesiarraren kontzeptuaren osagai bezala forma eta materiaren arteko bereizketa aipatuko dugu, gramatika generatiboaren sakoneko eta azaleko egiturekin konparatuz. Aspaldiko tradizioak onartutzat jotzen du hizkuntzaren ulergarritasuna giza arimaren inmaterialtasunetik datorrela; hala ere, ez da erraza izaten "izaki inmateriala" izan daitekeena adieraztea, ezta honelako izaki bat gorputz batekin nola egon daitekeen lotuta azaltzea ere. Platon, adibidez, mitoaren inguruan zebilen; bere teorian, arimak gorputza gidatzen du marinelak bere untzia gidatzen duen eran; edota arimak gorputza probisionalki erabiltzen du, jantzia balitz bezala. Aristoteleren ustez, ordea, ulermena Adimen banandua da, bat bera gizaki guztientzat. Gauza bera dio Averroes-ek. Avicena-ren iritziz, aldiz, badago Ulermen Gorena, baina, honetaz gain, gizaki bakoitzak badu bere ulermen propioa. Tomas Aquinokoak gizaki bakoitzak bere arima bazuela eta, nahiz eta arima hau bere gorputzaren forma izan, izaera desberdinekoa dela zioen, inmateriala alegia. Pomponazzi-k, ordea, arima, gorputzaren forma izanik, berarekin lotuta zegoela defendatzen zuen, gorputzarekin batera ere desagertzen zelarik. Nolanahi ere, auzi hau oso eztabaidatua izan zen Errenazimentuaz geroztik, askotan azterketa metafisikoa eta teologikoa bereiztea oso zaila izaten zelarik. Auzi honen islada linguistikoa oso nabaria da, eta horrela esaten digu Etienne Gilson-ek Linguistique et Philosophie. Essai sur les constantes philosophiques du Langage izeneko liburuan (Francisco Béjar-en itzulpena erabiltzen dugu): "¿Habrá que volver entonces a la concepción, hoy día desacreditada, que veía en la palabra y el sentido un caso particular de composición `hilemórfica´, es decir, de materia y forma?". Gorputza materia bat denez, bere forma arima izanik, hitza materia izango litzateke, bere forma zentzua delarik. Forma hau materiatik aldendurik bizi daitekeen jakitea, arazo metafisikoa da. Egia esan, zentzua eta hitza beti elkarrekin daude, bat faltako balitz, ulergarritasuna galduko bait litzateke. Beraz, dena materiaz eta formaz osatua baldin bada, zergatik ez hizkuntza? Horrela, hizkuntza arazo filosofiko bihurtu zen. Baina, Descartes-ek korapilatu egin zuen arazoa; izan ere, bere metafisikan baztertu egin zituen "forma substantzialak", hau da, sistema hilemorfikoaren barruan, materiarekin lotzean substantzia desberdin bat osatzen zuten formak. Dakigunez, Descartesen metafisikan materia hedadura da; modu honetan mekanizismoa eraikitzen du, dena hedadura eta higiduraren bitartez azaltzen delarik. Baina forma substantzialak baztertzen baditugu, gorputzak, izakiak, gizakiak... bi elementutan zatitzen dira: gorputza, hedadura hutsa, eta arima, izpiritu hutsa. Hortaz, nola azalduko dugu bi elementu desberdinen lotura eta interakzioa? Nola azalduko dugu gizakiaren gorputza eta arimaren arteko erlazioa? Ez Descartesek, ezta tradizio kartesiarrak ere, ez digute erantzunik ematen. Arazo larria da, ondorio linguistikoa aztertzen badugu. Arima eta gorputza desberdinak badira, Descartesek ulertzen zuen bezala, hizkuntza analizatzea oso zaila gertatzen zaigu. Izan ere, hizkuntza hitzek osatua da, eta hitz hauek gorputz bat izan behar dute, soinua alegia, eta arima bat, zentzua hain zuzen, bien arteko inolako ahaidetasunik egon ez daitekeelarik. Ondorioz, hizkuntzaren posibilitate filosofikoa kolokan gelditzen da. Geraud de Cordemoy konturatu egin zen. Discours Physique de la Parole izeneko liburuan azaltzen du bere asmoa: hitzak arimatik zer hartzen duen, eta zer hartzen duen gorputzatik zehaztu nahi du. Cordemoy-k dioenez, hitz egitea pentsamenduaren zeinuak ematea da; hala ere, zeinu eta pentsamenduen arteko lotura hitzarmenezkoa da, giza instituzio bat da. Cordemoy poztu egiten da aurkikuntza honekin; izan ere, zeinuen eta beren adierazien arteko antzik ezak gorputza eta arima, hain desberdinak izanik, lotuta egon daitezkeela frogatzen du. Arrazonamendu hau azken ondorioetaraino eramanez gero, hitza eta zentzuaren arteko erlazioan aurkitzen du Cordemoy-k arima eta gorputzaren arteko erlazioaren esplikazioa. Zeinuak eta adieraziak hitzarmenez lotuta daudenez gero, gorputzak eta arimak ere hitzarmenez lotzen dira; eta hitzarmen honen egilea ezin daitekeenez gizakia izan, Jainkoa besterik ez daiteke izan. Beraz, hizkuntzaren filosofia metafisikaren eredu bihurtzen zaigu. Beste autore batzuk ere (Malebranche, Spinoza, Leibniz...) arazo bera konpontzen saiatu ziren, azalpen desberdinak emanez. Baina, Cordemoy-rena errazenetariko bat izan daiteke, hizkuntza eredutzat hartuz, materia-forma bikoiztasuna ulertzeko. Urte batzuk beranduago, James Harris-ek hitzen adieraziaren oso teoria antzekoa azaldu zuen. Aristoteleri jarraiki ere, hitzak eta berauen adierazpenak hitzarmenaz lotuta daudela esaten du; hizkuntza hitzarmenaren bidez adierazten den soinu-multzo bat da. Beraz, hitza eta esaldia unibertsalak dira. Bere obra nagusian, Hermes or a philosophical enquiry concerning language and universal grammar (1751), hizkuntza hitzez osatutako sistema dela esaten digu; hitz hauen adieraziak (sinbolizatzen dituzten ideiak) dira hizkuntzaren forma, eta beren soinua, materia (substantzia). Beraz, hauxe izango litzateke linguistika kartesiarraren beste ezaugarri bat: sakoneko eta azaleko egiturek ez dute nahitaez berdinak izan behar. Lan honetan zehar aipatu dugunez, hauxe bera diote Port-Royaleko autoreek: perpausa baten sakoneko egitura adimenean besterik ez dagoela, inplizitua dela alegia. Horrexegatik, gramatika orokor eta partikularren arteko bereizketa ez da ageria. Esanahia adierazten duen sakoneko egitura mintzaira guztiek dute amankomunean, pentsamenduaren islada soila delako. Sakoneko egitura azaleko bihurtzen duten arau transformazionalak aldatu egin daitezke mintzaira batetik bestera, hitzarmenezkoak bait dira. 1772an, Johan Gottfried Herder-ek Prusiako Akademiak hizkuntzaren jatorriaz antolatutako saria Abhandlung über den Ursprung der Sprache izeneko liburuaz irabazi zuen. Bertan hizkuntza eta pentsamendua bereiztezinak direla esaten du; hizkuntza pentsamenduaren tresna, edukia eta forma da. Denek, Aristotelerengandik modistengaraino, lehenengoa pentsamendua zela onartu zuten, eta horren menpekoa hizkuntza. Pentsamendua eta hizkuntza interdependenteak direnez, herri baten literatura eta pentsamendua ulertzeko bere hizkuntza aztertu egin behar da. Chomsky-ren iritziz, gramatikalari transformazionalistek Herder-engan aurki ditzakete beren teorien abiapuntuak. Izan ere, gramatika generatibo transformazionala sakoneko egitura osatzen duten arauez arduratzen da, baita sakoneko eta azaleko egiturei aplikatzen zaizkien interpretazio-arau semantiko eta fonologikoez ere. Cesar Chesneau Du Marsais-ek ere ikertu egin zuen bikoiztasunaren arazoa. Berak dioenez, hitzak denak batera iristen dira entzule edo irakurlearengana, bere adimenean pentsamendu bat sortarazteko. Pentsamendu hau ulertzeko, lehendabizi, adimenak esaldiaren hitzen arteko erlazioak aurkitu behar ditu, bere sintaxia alegia. Gero esaldiaren esanahia zehaztu behar da, sakoneko egitura honen azalpen osoa eginez, Adimenak erabiltzen duen analisi- -metodoa erlazionatuta dauden hitzak lotzea da, modu honetan "ordena signifikatiboa" ezarriz. Esaldi efektiboak, berez, "ordena signifikatibo" hau izan dezake, kasu honetan "konstrukzio sinplea" deitua izanik. Baina, esaldi efektiboak (hau da, jasotakoak) "ordena signifikatiboa" izango ez balu, berrosatu behar izango genuke ordena hori, analisi- -prozedimenduren bat erabiliz. Beraz, Du Marsais-ek ere sakoneko eta azaleko egiturek ez dutela beti berdinak izan behar onartzen du, zenbait kasutan esaldi efektiboaren analisia beharrezkoa gerta daitekeelarik. Kartesianismoaren inguruan biltzen diren zenbait hizkuntzalarik osatutako "linguistika kartesiarraren" (Chomskyren definizioa erabiliz) aspektu batzuk azaltzen saiatu gara, Descartes-en sistemarekin izan dezaketen harremana aztertuz. Dena den, kontzeptu honen sortzaileak berak ere azaltzen ditu kontzepzio honek izan dituen kritika batzuk. Honela dio Chomsky-k: "Generalmente se considera que el error de esta posición ("gramatika filosofikoa"-rena) consiste en su excesivo racionalismo, en su carácter apriorístico y en su falta de consideración por el hecho lingüístico. Pero una crítica más convincente es que la tradición de la gramática filosófica se encuentra demasiado limitada a la simple descripción del hecho, que está insuficientemente "razonada"; es decir, me parece (Chomsky-ri) que las faltas (ó limitaciones) de su obra son exactamente las contrarias de las que los críticos modernos le han atribuido". Laburbilduz, hauek izango lirateke Chomsky-ren kritikak: - analisiaren "ad hoc" izaera, egokia dirudienean ere. - egitura linguistikoaren teoria egokia eta zehatza. - sakoneko eta azaleko egituren arteko bereizketa ez da oso argia. Etienne Gilson-ek ere "linguistika kartesiarra"-ren kontzeptua kritikatzen du, eta gogorarazten digu Descartes-en filosofiaren ondorio garrantzitsuenetariko batek hizkuntza, ezinezkoa ez bada, ia gertagaitz eta kontraesankor bihurtzen duela. Hizkuntza bezalako gauza ebidentea azaldu ahal izateko, metafisikari eta teologia okasionalistari ere eutsi behar izatea ez da gomendio ona hizkuntzalarientzat. "Linguistika kartesiarra" tik gelditzen zaiguna oso nozio arruntak dira, Gilson-en ustez: hizkuntza zeinu zentzudunek osatua da; zeinu hauen eta beren adieraziaren arteko erlaziorik ez dago eta, ondorioz, beren erlazioak hitzarmenaren bidezkoa izan behar du; eta ez dakigu nola lot daitezkeen zeinu fisiko hauek pentsamenduaren nozioekin. Arima eta gorputzaren arteko lotura, hitza eta esanahiaren artekoarekin parekatu nahi izatea ere "linguistika kartesiarra"-ren beste akatsa da Gilson-en iritziz. Azkenik, autore honek linguistika filosofikoaren helburua kritikatzen du, gramatika orokorra edo unibertsala eraiki nahi duenean. Izan ere, bere ustez, ideiekin ezin da eragin matematikariek zenbakiekin eragiten duten bezala. "Los filósofos se obstinan en creer que se debe a negligencia, a mala voluntad o a un mal hábito, el hecho de que las palabras no tengan casi más que significaciones confusas; salvo en matemáticas, donde los signos no significan concepto alguno, los que constituyen el lenguaje no presentan nunca un sentido tal que no se pueda decir, de cualquiera de ellos, que significa además otra cosa. (...) Y no es esto un defecto de la palabra: es su esencia misma, que, al ser un acto creador libre, no podría poner límites a su propia libertad creadora". Linguistika kartesiarra gramatika espekulatiboa deituriko korrontearen azken unea izango litzateke. Korronte hau Humboldt-enganaino luza liteke, autore honengan biltzen bait dira aipatu ditugun ezaugarri gehienak, baina ez gara gehiago luzatuko. Orain, berriz, atzera begiratzeko garaia da. Konproba dezakegu zein den pentsamendu kartesiarrak gramatikalari modistek edota Brocense-k abiatutako korronte linguistiko honen ibilbidean izan duen eragina. Aipatu dugunez, linguistika espekulatiboaren ibilbidean jazotako aztertzeko eraren aldaketa ez zuen Descartes-ek berak bultzatu. Baina, gogora dezagun halaber, garai honetan linguistika, filosofia eta psikologia ez zeudela orain egon daitezkeen bezain bananduta. XVII. mendean nagusiki gertatzen den analisi linguistikoaren aldaketa hau, enpirismo eta razionalismo filosofikoek eraginda dago zuzenean. Eta, gure iritziz, iraultza filosofiko honen eragile erabakiorrenetariko bat dugu Descartes. Analisi sakonago batek esango liguke zer neurritaraino lepora dakiokeen Descartes-i hizkuntzaren filosofiaren sortzaileetariko bat izatea. # Bibliografia #### Orokorra - 1.- BLOOMFIELD, L. Lenguaje. universidad Nacional de San Marcos. Lima, 1964. - 2.- DUCROT, O.; TODOROV, T; Diccionario Enciclopédico de las Ciencias del Lenguaje. Siglo XXI Madril, 1983. - 3.- GILSON, E; Lingüística y Filosofía. Ed. Gredos, Madril 1974. - 4.- LEROY, M; Las grandes corrientes de la Lingüistica. Ed. F.C.E. Méxiko, 19. - 5.- LLEDO, E; Filosofía y Lenguaje. Ariel, Bartzelona, 1970. - 6.- MOUNIN, G; Historia de la Lingüística. Ed. Gredos, Madril, 1971. - 7.- RICKEN, U; Grammaire et Philosophie au siécle des Lumiéres. Publications d l´Universite de Lille III, 1978. - 8.- ROBINS, R.H. Breve Historia de la Lingüística. Paraninfo, Madril, 1984. #### Iturriak - 1.- ARISTOTELES; "De interpretatione", "Categoriae". Obras Completas. Aguilar, Madril, 1963. - 2.- ARNAULD, A.; LANCELOT, CL; Gramática General y Razonada. Sociedad General de Librería, Madril, 1980. - 3.- ARNAULD, A.; NICOLE, P; La Logique, ou L´Art de Penser. Ed. VRIN, París. - 4.- DESCARTES, R.; Meditaciones Metafísicas. Alfaguara, Madril, 1977. Discurso del Método. Meditaciones Metafísicas. Principios de Filosofía. Reglas para la dirección del Espíritu. Ed. Poncia, Méxiko. - 5.- ERFURT, T. Grammatica speculativa. G.L. Bursill-hall, Londres, 1972. - 6.- SANCHEZ DE LAS BROZAS, F; Minerva. Cátedra, Madril 1977. ### Ikerketak: - 1.- AARSELF, H; The History of Linguistics and professor Chomsky. Language, 46, 1970. - 2.- CHOMSKY, N; Lingüistica Cartesiana. Gredos, Madril, 1984. - 3.- DERRIDA, J; "La langue et le discours de la méthode" en Recherches sur la philosophie et le langage, 3, 1983. - 4.-DONZEE, R; La Gramática General y Razonada Port-Royal. Eudeba, Buenos Aires, 1974. - 5.- FOUCAULT, M; Las palabras y las cosas. Siglo XXI, Mexiko, 1974. - 6.- ROSIER, I; La Grammaire spéculative des modistes, Preses Universitaires de Like, 1978.
aldizkariak.v1-7-731	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 91 _2014_4", "issue": "Zk. 91 _2014_", "year": "2014", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	## EUSKAL HERRIKO INFORMAZIO POLITIKOA ETB-KO 'GAUR EGUN' ALBISTEGIAN (2008. ETA 2010. URTEAK) Tesiaren egilea: Jose Mari Pastor Gonzalez Unibertsitatea: Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU) Saila: Kazetaritza Saila Tesi-zuzendaria: Jose Inazio Basterretxea Polo Tesiaren laburpena: Tesiaren egileak ETBko Gaur Egun albistegiak euskal politikari buruz hedatutako informazioa aztertu eta konparatu du. Lanak bi garai hartu ditu abiapuntu gisa: Juan Jose Ibarretxe (EAJ) eta Patxi Lopez (PSE-EE) Eusko Jaurlaritzako lehendakarien agintaldiak. Horretarako, 2008ko eta 2010eko albistegietako edukiak aztertu dira. Lehen urtea EAJk, EAk eta Ezker Batuak osatutako hiruko gobernuaren aroari dagokio; bigarrena, aldiz, sozialistak agintean izan ziren garaiari. Ikerketaren lagina 49 albistegik osatu dute, 2008ko 24k eta 2010eko 25ek. Albistegietako edukiak sailkatzeko kategoria-sistema propioa sortu du egileak, hamabi ataletan banatuta. Ikerlan honen hipotesia hauxe izan da: Patxi Lopez lehendakariaren agintaldian ETBko Gaur Egun albistegiak euskal politikari buruz eta Euskal Herriaren iruditeriari buruz hedatutako informazioak helburu jakin bat zuen: Euskal Herria Espainiako eredu konstituzionalean hobeto txertatzen laguntzea, eremu informatibo horren kudeaketa baliatuz. Bi urteetako albistegietako edukiak aztertu eta konparatu ostean ateratako datuek hipotesi hori frogatu dute. Ondorioek hauxe diote: informazio politikoak indarra galtzen du 2010eko albistegietan eta euskal politikari buruzko informazioa mugatuagoa da 2008ko berrien aldean. Beste ezaugarri bat ageri da aztertutako datuetan: Lopezen agintaldiko albistegietako edukietan Espainiako eredu autonomikoa nagusitzen da, argi eta garbi, bai informazio-unitateen aukeraketan, bai Euskal Herriaren irudikapenean. Lehen kasuan hauxe da aipagarriena: 2010ean, portzentajean, gehiago dira EAEko politikari buruzko informazio unitateak 2008an baino. 2010ean erdira jaisten da Nafarroako informazio politikoari buruzko kopurua. Bigarrenean are nabarmenagoa da diferentzia. 2008tik 2010era atzemandako aldaketak agerian uzten du Espainiak ezarritako eredu autonomiko ofizialaren presentzia. Sozialisten garaitik hartutako laginean, Euskal Autonomia Erkidegoa edo Euskadi terminoak gailentzen dira lurraldetasunari buruzko aipamenetan. Ibarretxeren aroko berrietan bestelakoa da emaitza, Euskal Herria aipatzen baita gehienetan. Berdin antzean gertatzen da euskal lurraldeak agertzen dituzten infografietan. 2010eko laginean erabat zatituta ageri da Euskal Herria: Hegoaldea baino ez da azaltzen pantailako infografietan eta kasu horietan guztietan begi bistakoa da banaketa administratiboa: batetik, EAE ikusten da; bestetik, Nafarroa. 2008an, ordea, Euskal Herri osoa irudikatzen da. Bi joera desberdin horiek gailentzen dira eguraldiaren mapan ere. Telebistaren ildo informatiboaren ezaugarriak ikertzeaz gain, egileak eztabaida eragin nahi izan du hedabidearen funtzio eta erantzukizunari buruz. Tesi-egilearen ustez, EITBk zerbitzu publikoa bete behar du, alderdikerian eta errazkerian erori gabe. Eginkizun horri maila nazionalean eta sozialean ekin behar dio, berehalako errentagarritasunaren helburuari erreparatu gabe. Izan ere, etekin ekonomikoak nekez lortuko ditu, eta, lortuta ere, errentagarritasuna bigarren mailako xedea izan beharko litzateke.
aldizkariak.v1-0-388	{ "domain": "zientzia eta teknologia", "id": "ekaia_Zk.35 _2019_19", "issue": "Zk.35 _2019_", "year": "2019", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "ekaia", "edition": null }	# Gaztagintzako prentsaketa-teknikak: gure arbasoetatik gaur egunera arte Pressing techniques in cheese making: from our ancestors to today Jose Miguel Campillo-Robles\1, Ariane Atxa², Laura Telleria², Itxaso Domingo² 1 ZTF/FCT, UPV/EHU 2 Mondragon Unibertsitatea LABURPENA:* Mamiaren prentsaketa prozesu garrantzitsua da gaztagintzan. Horri esker, mamiak gazura galtzen du. Berez, gaztaren kontserbazio egokia lortzeko, mamiaren hezetasuna txikitu behar da. Gainera, prentsaketari esker, gaztaren azala eratzen da, eta gaztari forma egokia ematen zaio. Mendeetan zehar, eskuzko prentsaketa erabili izan da gehienbat, baina XIX. mendearen bukaeratik prentsen erabilera zabaldu da. Orain arte erabilitako prentsaketa-teknikak eta tresneria oso gutxi deskribatu dira bibliografian. Hori dela eta, dokumentu honetan gai honi buruz egindako bilaketa-lana aurkezten dugu; zehazki, Euskal Herrian erabili izan diren prentsaketa-teknikak jasota daude, bai eta zeregin horretan erabili diren tresnak ere. HITZ GAKOAK: gazta, prentsa, gazura, mamia, presioa, gatzagia. ABSTRACT: The pressing process of curd is very important in cheese making. Pressing helps in the releasing of whey from the curd. Indeed, it is necessary to reduce the humidity of the curd to obtain a good cheese conservation. Moreover, during the pressing, the skin of the cheese is formed and the desired shape is obtained for the cheese. Over the centuries, manual pressing has been largely used. However, since the end of the XIX century, press have been widely used. There is not much information about cheese pressing techniques or tools in the literature. For this reason, we have collected information on this subject, and we present it in this document. Specifically, the cheese pressing techniques used in the Basque Country are explained below, and the tools used in this task too. KEYWORDS: cheese, press, whey, curd, pressure, rennet. Nola aipatu / How to cite: Campillo-Robles, Jose Miguel; Atxa, Ariane; Telleria, Laura; Domingo, Itxaso (2019). «Gaztagintzako prentsaketa-teknikak: gure arbasoetatik gaur egunera arte»; Ekaia, 35, 2019, 239-255. (https://doi.org/10.1387/ekaia.19681). Jasoa: 3 maiatza, 2018; Onartua: 11 urria, 2018. ISSN 0214-9001 - eISSN 2444-3255 / © 2019 UPV/EHU ![](_page_0_Picture_13.jpeg) <sup>\</sup> Harremanetan jartzeko / Corresponding author: Jose Miguel Campillo-Robles. Fisika Aplikatua II saila, Zientzia eta Teknologia Fakultatea (UPV/EHU), Sarriena auzoa z/g, 48940, Leioa, Euskal Herria. — joxemi.campillo@ehu.eus — https://orcid.org/0000-0002-2565-6343. # 1. Sarrera* Artzaintza Euskal Herriarekin batera sortu zela esatea gehiegizkoa izan daitekeen arren, aspaldiko lanbidea da gurean. Duela 5.000 urte, Pirinioen mendebaldeko gizakiak abereak etxekotzen hasi ziren [1]. Ordutik, artzaintza aberastasun-iturria izan da, eta ez soilik ekonomikoa. Artzainek mota askotako produktuak lortu izan dituzte artaldeetatik: haragia, esnea, larrua, artilea, eta abar. Horien artean esnea azpimarratu behar dugu, likido oso elikagarria delako. Zoritxarrez, esnea oso erraz galtzen da, eta horregatik denbora luzean kontserbatzeko gazta egiten zen. Horrela, euskal artzainek mendeetan zehar gazta ekoitzi dute. Gaztaren ekoizpen tradizionala gure egunetara ailegatu da, ia aldaketarik gabe. Hori dela eta, esan dezakegu duela gutxira arte gaztagintza zientzia baino artisau-lana izan dela. Euskal Herriko artzaintza eta gaztagintza tradizionalaren inguruan ikerketa, liburu eta material asko dago [2-6]. Gaztagintzan erabilitako tresneriaren inguruan informazio zabala dago, baina zehaztu gabeko alderdi batzuk ere badaude. Izan ere, mamiaren prentsaketa-tekniken inguruan nolabaiteko ezagutza badago ere [7], horretarako tresneriaren inguruan ez da ia ezer idatzi. Gaztaren prentsaketa-prozesuaz arituko gara dokumentu honetan. Hori dela eta, lan honen helburu nagusia Euskal Herrian erabili izan diren teknika eta tresneria tradizionalak era argian azaltzea da. Gai honen inguruan material idatzirik ez dagoenez, informazioa jasotzeko bi motatako bilketalana egin dugu. Alde batetik, han-hemenka erabilitako tresneriaren irudiak jaso ditugu, eta, bestetik, prentsaketa-tekniken inguruko lekukotzak. Gure informazio-iturriak museoak, gaztagileak eta adituak izan dira gehienbat (ikus 1. irudia). ![](_page_1_Figure_4.jpeg) 1. irudia. Euskal Herriko gazten jatorri-izendapenak, eta gaztarekin erlazionaturiko leku esanguratsu batzuk (egilea: A. Atxa). # 2. Historia pixka bat Duela gutxira arte, gaztaren jatorria Historiaurrearen laino zulaezinean egon da ezkutuan. Zorionez, azken hamarkadetan gaztarekin loturiko aurkikuntzei esker argi zipriztin batzuk agertu dira, eta gizakien hastapeneko esperientzien inguruko ezagutza handitzen ari da poliki-poliki [8]. Zalantzarik gabe, gaztaren jatorria abeltzaintzaren garapenarekin loturik dago. Abeltzaintza (eta nekazaritza) Mesopotamian garatu ziren Neolitoan, Harri Aroaren amaieran (K.a. 6000 urte inguruan). Orduan, gizakiak hainbat landare eta animalia etxekotu zituen. Etxekotu ziren animalien artean ahuntzak, ardiak eta behiak zeuden. Antza denez, gizakiak, hasieran ardia eta ahuntza etxekotu zituen, eta geroago behia. Orduko gizakiak animalia horien esnea hartzen zuen, jangarri oso aberatsa zelako, baina beste gauza batzuk ere lortzen zituen: haragia, larrua, artilea, eta abar. Aurkikuntza arkeologikoek frogatu dute aldaketa garrantzitsu hauek geroago ailegatu zirela Euskal Herrira eta Europara. Gaztaren jatorri zehatza ezezaguna bada ere, ikertzaile gehienek Neolitoaren hasieran kokatzen dute (K.a. 6000 urte inguruan). Tigris eta Eufrates ibaien arteko lurraldean hasi omen zen gaztaren ekoizpena, Ilgora Emankorra deiturikoan. Dena dela, gaztagintzako aztarnarik zaharrenak Ipar Europan topatu dituzte. Aurkitutako lehenengo aztarnak ontzigintzaren sorrerarekin loturik daude. Izan ere, K.a. 5500 urte inguruan gazta egiteko erabiltzen ziren hainbat pieza aurkitu dira Poloniako Kujavia eskualdean [9]. Pieza horiek zeramikazkoak ziren, eta zuloak zituzten gazura drainatzeko. Euskal Herriko gaztanontzi zaharrenak, berriz, La Hoyako aztarnategian (Araba) topatu dira. Duela 3.000 urte inguruko buztinezko gaztanontziak dira, 12-15 cm-ko diametrodunak [10]. Gaztagintzako lehenengo lekukotza K.a. 3100-3500 urte arteko friso sumertar bat da. Friso hori Irakeko museo nazionalean dago, Bagdaden. Bertan, esnearen hainbat prozesu deskribatzen dira. Geroago, K.a. 2000 urte inguruan, Egiptoko hilobietako horma-irudietan gazta egiteko prozesua azaltzen da, eta baita sumertar zibilizazioko idazki kuneiformeetan ere. Hala ere, antzinaroko gaztagintzako deskribapen osatuena Erromako soldadu batek egin zuen. Deskribapen hori L.J.M. Columella-ren De Re Rustica nekazaritza-tratatuan dago (K.a. 50. urtea). Kontserbatutako gaztarik zaharrena, aldiz, Txinako Xinjiang probintziako Taklamakan basamortuan aurkitu zuten (K.a. 1615 urtea). #### 3. Gazta Gazta produktu fresko edo ondua da, solidoa edo erdi solidoa. Gaztak hainbat jatorri izan ditzake: esnea (osoa, partzialki gaingabetua edo guztiz gaingabetua), esne-gaina, gurinaren gazura edo horietariko batzuen edo guztien nahasketa. Jatorrizko produktu horiek guztiz edo partzialki koagulatzen dira, gatzagiaren edo beste koagulatzaile egoki batzuen bitartez, gazta lortzeko. Gaztagintzan, batzuetan, gazura partzialki kentzen da, eta, beste batzuetan ez. Bestalde, gazta batzuetan, laktosaren hidrolisia egiten da aurretik. Gaztetan, beti, kaseina eta gazuraren proteinen arteko erlazioak esnearenaren berdina edo handiagoa izan behar du [11]. Gazta esnearen proteinaz eta koipeaz osaturik dago, baina badauka kaltzio eta fosforo asko ere. Mota askotako zapore, testura eta formetan ekoizten da munduan zehar. Berez, gazta munduan gehien jaten den elikagaietariko bat da. Munduan, urteroko gazta-ekoizpena 19-23 × 106 tonen inguruan dagoela jotzen da [12, 13]. Azken 30 urteetan, kopuru hori % 4 handitu da urtez urte [12]. Munduko ekoizlerik handiena Europa da, ~11 × 106 gazta tonarekin [12]. Munduko gazten artean aniztasun handia dago, eta zaila da sailkapen sistematiko bat egitea. Gazta gehienek tokian tokiko ezaugarriak dituzte, eta asko ekoizpen txikikoak dira. Hori dela eta, ez da erraza munduan zenbat gazta mota ekoizten diren zehaztea. Adibidez, 1970ean, Sandine eta Elliker-ek munduan 1.000 gazta mota daudela baieztatu zuten [13]. Geroago, 1972an, Walter eta Hargrove-k 400 gazta mota deskribatu zituzten, eta beste 400 zerrendatu [14]. 1981ean, Burkhalter-ek prestatutako katalogoan 510 gazta mota ageri dira [15]. Azkenik, 2009an, Harbutt-ek 750 gazta mota inguru deskribatu zituen bere liburuan [16]. Berez, munduan gehien jaten diren gazta motak honako hauek dira: cheddar, mozzarella, gouda, emmental eta camembert [17]. Gaztak sailkatzeko irizpide bat esnearen jatorria izan daiteke. Berez, munduko esne-ekoizpena honela banatzen da: % 85 behia, % 11 ur-bufaloa, % 2 ardia eta % 1,5 ahuntza [12]. Esne guzti horretatik % 35 gutxi gorabehera erabiltzen da gazta egiteko [12]. Hortaz, munduko gazta-ekoizpen gehiena behi-esnearekin egiten da. Hala ere, hainbat eskualdetan beste esneek garrantzi handiagoa eduki dezakete. Euskal Herrian, adibidez, gazta gehienak ardi-esnez egiten dira. Gazta normalean espezie bakarreko esnearekin ekoizten bada ere, batzuetan hainbat espezietako esneak nahasten dira gazta egiteko. Gaztak sailkatzeko beste irizpide bat haien ekoizpen-prozesuarekin loturik dago. Gazta mota batzuetan, bakterioen hartzidura erabiltzen da. Hau da, bakterioek esnearen laktosa eraldatzen dute azido laktikoa sortzeko. Azido laktikoak pH-a jaisten du. Horrela, pH-aren balioa 4,6 inguruan dagoenean, esnearen proteina garrantzitsuenak, kaseinak, koagulatzen dira. Munduko gazta-ekoizpenaren % 22 honela lortzen da [12]. Beste gazta mota batzuetan, berriz, entzimak erabiltzen dira kaseinak koagulatzeko. Entzima horiek gatzagian daude. Gatzagia animalien urdailetik ateratzen da normalean, baina hainbat landaretatik eta artifizialki ere lor daiteke. Era horretako ekoizpena munduko gazta-ekoizpenaren % 75 da [12]. Gaztak sailkatzeko erabil daitekeen beste irizpide garrantzitsua ontzeprozesua da [11]. Gazten sailkapen hauek eta beste batzuk 1. taulan ageri dira. \| Ontze-prozesua [11] \| Koipe-edukia [18] \| Azala \| Ketua \| \|--------------------------------------------------------------------------------------------------------\|----------------------------\|---------------\|--------------\| \| Gazta freskoa/berria<br>(ur-edukia: % 60-80) \| Estrakoipetsuak (>% 60) \| Gogorra \| Ketua \| \| Gazta zuri pasteurizatua \| Koipetsuak (% 45-60) \| Biguna \| Ketu gabekoa \| \| Gazta ondua:<br>—Gazta samurra<br>—Gazta erdi ondua<br>—Gazta ondua<br>—Gazta zaharra<br>—Urteko gazta \| Erdi koipetsuak (% 25-45) \| Lizunduna \| \| \| Gazta ondua lizunekin \| Erdigaingabetuak (% 10-15) \| Azalik gabeak \| \| \| \| Gaingabetuak (% 10) \| \| \| Gaur egun, mundu mailan ezagunak diren hainbat gazta egiten dira Euskal Herrian. Izatez, jatorri-izendapena duten hiru gazta daude (ikus 1. irudia): Idiazabal, Erronkari eta Ossau-Irati. Hirurak tokiko ardien esne gordinez egindako gaztak dira. Baina, historian zehar, mota askotako gaztak egin dira gurean (adibidez, Auñamendi entziklopediaren arabera 16 ardi-gazta klase ekoitzi izan dira Euskal Herrian [19]). Zoritxarrez, leku askotan gertatu den moduan, hemen ere aberastasun handi hori galdu egin dugu neurri handi batean. Duela gutxi zendutako Ramon Lizeaga gaztagilearen berreskuratze-lana azpimarratu behar dugu bereziki. Euskal Herriko aberastasun galdu hori berreskuratzen saiatu zen. Horrela, antzinako errezetak eta sistema tradizionalak erabiliz, galdutako zortzi gazta-aldaera ekoitzi zituen [20]. ## 4. Gazta egiteko prozesua eta prentsaketa Gazta mota bakoitzak ekoizpen-prozesu propioa badauka ere, prozesu guztiek antzekoak diren ezaugarriak dituzte. 2. irudiak gatzagiaren bidezko gaztagintzako prozesua erakusten du. Gazta egiteko lehenengo urratsa esnea jetzi edo eraistea da. Esnea zuzenean erabiltzen ez bada, leku garbi eta hotz batean (normalean 10 °C azpitik) gorde behar da. Gazta egiten hasteko, esnea berotu behar da, eta ondoren gatzagia gehitzen da. Aurretik esan bezala, gatzagia animalien urdailetik atera ohi da, baina hainbat landaretatik eta artifizialki ere lor daiteke. Gatzagiaren entzimek esnearen proteinak koagulatzen dituzte, eta horrela, mamia edo gatzatua sortzen da. Mamitze-prozesuaren denbora eta tenperatura gazta-motaren araberakoa da. Esnea gatzatu ondoren, zati txikitan mozten da barrutik gazura errazago kentzeko. Gazur asko kendu nahi izanez gero, mamia zati txikiagotan moztu behar da. Zati txikietan moztutako mamia berotu, eta, aldi berean, mugiarazten da. Ondoren, mamia zapi batean bildu eta gaztanontzi batean sartzen da, gero prentsatua izateko. Horren ostean, gazta gazitzen da gatzunean sartuz. Amaieran, gaztaren ontze-prozesua gertatzen da. Gaztaren arabera, ontze-prozesua baldintza berezietan gauzatu daiteke (hezetasuna, tenperatura eta abar). ![](_page_5_Picture_2.jpeg) 2. irudia. Gatzagiaren bidezko gaztagintzako prozesu orokorra (Egilea: Laura Telleria). Mamiaren prentsaketaren helburu nagusia gazura kentzea bada ere, zeharka beste bi prozesuetan ere laguntzen du. Alde batetik, gaztaren azalaren eraketa-prozesua prentsaketan hasten da, jarraitzen du gatzunean sartzean eta ontze-ganberan amaitzen da. Beste aldetik, mamia gaztanontzian prentsatzean, gaztari forma ematen diogu. Gaztan lortu nahi ditugun ezaugarrien arabera prentsaketa-prozesua aldatzen da. Adibidez, gazta freskoek hezetasun handikoak dira, eta ez dute gazur asko galdu behar. Berriz, azal gogorreko gaztek hezetasun gutxi daukate, eta horrek eskatzen du prentsaketan gazur gehiago galtzea. Bestalde, prentsaketa-prozesuan presioa gradualki handitu behar da [7]. Hau da, hastapenean mamiaren gaineko presioa handiegia bada, azaleko poroak azkarregi ixten dira (azalaren eraketa), eta gazuraren irteera oztopatzen da. Garai batean, gazta prentsatzerakoan irteten zen gazura txerriak eta bestelako animaliak gizentzeko erabiltzen zen. Hala ere, gazura ez da egokia ardiak elikatzeko; izan ere, hala, esnea edateari ekin leizaiokete. Baina hori ez da gazuraren erabilera bakarra. Izan ere, gazuretik gaztanbera ere ekoitz daiteke. Gazura aprobetxatzen duten artzain gutxi batzuk badaude ere, gehienek ez diote balio handirik ematen, eta bota egiten dute [21]. Berez, gazura ezin da edozein lekutara bota, isurkari kutsakorra delako. Zoritxarrez, gaur egun gazurak gaztandegien inguruko zelai edo erreketan amaitzen du. Hori dela eta, horren gaineko kontrola handitzeko beharra dago. #### 5. Gaztanontziak Esan bezala, mamiaren prentsaketaren bitartez gaztaren azala eta forma definitzen dira. Horretarako, prentsaketa-prozesuan zehar mamiari eutsiko dioten ontziak ezinbestekoak dira, gaztanontziak, alegia. Gaztanontziak molde zulodunak izaten dira, presioa egitean gazurari irteten uzten diotenak. Haien forma eta dimentsioak gazta mota bakoitzari lotuak egon ohi dira. Adibidez, Idiazabal gaztaren altuerak 8 eta 12 cm artean egon behar du, eta diametroak, 10 eta 30 cm artean. Gure egunetara ailegatu diren lehen gaztanontziak zeramikazkoak dira (ikus 3.a) irudia). Horrek ez du esan nahi bestelakoak erabiltzen ez zirenik. Egia esateko, historian zehar, mota askotako materialak erabili izan dira gaztanontziak fabrikatzeko. Euskal Herrian gehienbat egurrezko gaztanontziak (pagoa, haritza, gaztainondoa, eta abar) erabili izan dira: gazta-azala eta zumitza deiturikoak. Gazta-azala egurrezko eraztun malgu bat da, zuhaitzen azalekin egindakoa (hortixe datorkio izena). Molde mota honek gazta ezartzeko beste tresna baten beharra dauka, ez baitu oinarririk (ikus 3. b) irudia). Zumitzak molde zilindrikoak dira, eta mota desberdinetako oinarriak izan ditzakete. Saskiak egiteko erabiltzen den teknikarekin egindako zumitz oinarridunak daude (ikus 3. c) irudia). Horiek gehienetan uretan bigundutako gaztainondoz eginak izan dira. Bestalde, egurrezko erliebedun hondoak dituzten zumitzak ere badaude, gaztetan irudi edergarriak sortzeko erabili izan direnak (ikus 3. d) irudia). ![](_page_7_Figure_1.jpeg) 3. irudia. Gaztanontziak: a) zeramikazkoa, b) gazta-azala, c) eta d) zumitzak, e) metalezkoa eta f) gazta freskoarena. (Iturriak: a), e) eta f) Artziniegako Museoa eta Artea Etnografi Elkartea (Artziniega), b) Baionako Euskal Museoa, c) Erreizabal baserria-Artzaintzaren Ekomuseoa (Legazpi), d) © San Telmo Museoa (Donostia). Egurrezko gaztanontziak erabiltzeaz gain, metalezkoak ere sarritan erabili izan dira Euskal Herrian (ikus 3. e) irudia). Gainera, gazta freskoa egiteko, zumezko gaztanontziak erabili izan dira (ikus 3. f) irudia). # 6. Eskuzko prentsaketa Ikusi dugun moduan, gazta hobeto kontserbatzeko mamiaren hezetasuna txikitu behar da. Mendeetan zehar, eskuak erabili izan dira mamiari gazura kentzeko (eskuzko prentsaketa). Teknika hori ondo dokumentatuta dago historian zehar. Adibidez, Columella soldadu erromatarrak laburki azaltzen du eskuzko prentsaketa (manu pressum) K.a. 50. urteko bere nekazaritza-tratatuan [22]. Eskuzko prentsaketa egiten den bitartean, gaztari forma ere eman behar zaio. Hori dela eta, aurretik aipatutako gaztanontziak erabiltzen ziren. Teknika hau mundu guztian zehar erabili izan da mendeetan zehar, eta gure egunetara ailegatu da, adibidez, Erronkariko ibarrean. Euskal Herrian, eskuzko prentsaketa egiteko bi modu egon dira, gaztanontzien arabera. ![](_page_8_Picture_1.jpeg) 4. irudia. Eskuzko prentsaketan erabilitako hainbat tresna: a) zortzea, b) txurka/ kartola eta c) abatza eta iragazkia. (Iturriak: a) eta c) Iruñeko Erresumaren Museo Etnografikoa (Arteta) eta b) Idiazabal Gaztaren Interpretazio Zentroa (Idiazabal)). Gazta-azala erabiltzeko ohitura izan duten lekuetan (adibidez, Erronkariko ibarrean), egurrezko azpil bat erabili izan dute gazura jasotzeko eta bideratzeko, zortze izenekoa (ikus 4. a) irudia). Horrela, gazta-azala zortzearen gainean jartzen zuten, eta ondoren mamia sartzen zuten. Jarraian, artzainek mamia eskuekin sakatzen zuten (ikus 5. irudia), eta, gazura irteten zen neurrian, presioa handitzen zuten. Bestalde, gazura errazago irten zedin, mamiaren erdiko partean zuloak egiten ziren, zizpitea izeneko burdinazko hagatxo bat erabiliz. Teknika hori batez ere Pirinio inguruan egon da zabalduta, eta horren inguruko lekukotzak Kataluniaraino iristen dira. ![](_page_8_Picture_4.jpeg) 5. irudia. Mamiaren eskuzko prentsaketa gazta-azala eta zortzearekin (Egilea: Itxaso Domingo). Euskal Herriko beste zenbait tokitan, zumitza, txurka/kartola eta abatza erabili izan dira mamiaren eskuzko prentsaketan (ikus 4. b) eta c) irudiak). Artzainek zumitzaren azpian txurka/kartola izeneko ohol luze eta zuloduna jartzen zuten, ondoren gazura abatzean jasotzeko (ikus 6. irudia). Adibidez, Kreta uharteko mendietan antzeko teknika eta tresneriak erabili izan dituzte gazta prentsatzeko [23]. ![](_page_9_Picture_2.jpeg) 6. irudia. Mamiaren eskuzko prentsaketa zumitza, txurka/kartola eta abatzaren bidez (Egilea: Itxaso Domingo). Eskuekin mamiari eragitea lan nekeza eta gogorra da; horregatik, artzain batzuek arazoak izan dituzte eskuetan. Batzuetan, artzainek egurrezko estalki bat lantzen zuten, gaztanontzia estali eta indarra eragiteko prozesua errazteko. Beste batzuetan, harriak erabili izan dira gazta egiteko prozesuan, presioa luzaroan mantentzeko helburuarekin. Harrien pisuari esker, presio konstantea mantentzen da nahi dugun denboran, eta, horrela, mamiak poliki-poliki gazura askatzen du. Berez, mamiaren gaineko presioa progresiboki handitu behar da [7]. Hasieran, mamiaren gaineko presioa oso handia bada, azala azkarregi eratzen da (poroak itxi), eta horrek gazuraren irteera oztopatzen du. Hori dela eta, harriak progresiboki aldatu behar dira. Prentsaketa pisu txikiko harri batekin hasi behar da, eta, gero, pisu handiagoko beste harri batzuekin jarraitu. #### 7. Prentsa tradizionalak Mamiaren eskuzko prentsaketak mendeetan zehar iraun du. Alabaina, prentsaketa-prozesua errazteko, halako batean artzainak prentsak erabiltzen hasi ziren. Zoritxarrez, gaur egun ez dakigu zehaztasunez noiz hasi ziren. Egia esateko, lekuaren araberako kontu bat dela ematen du, baina esan daiteke prentsen erabilera xix. mendearen bukaeran eta xx. mendearen hasieran abiatu zela. Artikuluaren atal honetan Euskal Herrian erabili izan diren prentsa tradizionalak deskribatuko ditugu: palankadun eta torlojudun prentsak. Prentsa tradizional hauek guztiak egurrezkoak dira, eta ez dago prentsa estandarrik. Hau da, ezaugarri antzekoak badituzte ere, prentsa guztiak desberdinak dira. Guztiek artisau-diseinua daukate, artzainek edo ingurukoek eraiki dituzte eskura zeuzkaten baliabideak erabiliz. # 7.1. Palankadun prentsak Euskal Herrian gehien erabili den prentsak palanka mekanismo baten bidez lan egiten du. Era honetako prentsak oso sinpleak dira, eta, horregatik, oso zabalduta daude munduan zehar ere. Egurrezkoak dira osorik, edo ia osorik. Eskegitako zamaren indarra 2-3 aldiz biderkatzen dute (diseinuaren dimentsioen arabera). Esan bezala, ez dago palankadun prentsa estandarrik. Gehienak antzekoak dira, baina guztiak desberdinak dira. 7. irudian holako hiru prentsa ikus daitezke. ![](_page_10_Picture_6.jpeg) 7. irudia. Palankadun prentsak. (Iturriak: a) Artziniegako Museoa eta Artea Etnografi Elkartea (Artziniega), b) © San Telmo Museoa (Donostia) eta c) Erreizabal baserria-Artzaintzaren Ekomuseoa (Legazpi)). Prentsa mota hau erabiltzeko bi modu daude. Palankadun prentsa batzuetan, egurrezko besoaren muturrean koska bakarra dago. Bertatik zama/ harria eskegitzen da mamia sakatzeko. Hasieran, zama txiki bat jartzen da, eta, ondoren, masa handiagoko beste batzuk (ikus 8. a) irudia). Beste palankadun prentsetan, aldiz, besoaren luzeran zehar hainbat koska daude. Horrela, zama berdina eskegitzen da; hasieran, besoaren biraketa-ardatzetik hurbilago, eta gazura ateratzen den neurrian, kanpoko kosketara urruntzen da, eragindako presioa handituz (ikus 8. b) irudia). ![](_page_11_Picture_2.jpeg) 8. irudia. Palankadun prentsaren bi funtzionamenduak: a) zama desberdineko harriak besoaren muturrean eta b) harri berdina besoaren koska desberdinetan (Egilea: Itxaso Domingo). # 7.2. Torlojudun prentsak Euskal Herrian gehien erabili diren prentsak palankadunak badira ere, torlojuak erabiltzen dituzten prentsa batzuk ere eraiki eta erabili izan dira. Torlojudun prentsak ere egurrezkoak dira, baina batzuetan metalezko piezak ere izaten dituzte. Prentsa hauek normalean bi torloju izan ohi dituzte, eta horiei esker, eragin beharreko indarra txikia izaten da (ikus 9 a) eta b) irudiak). Hala ere, torloju bakarreko prentsak ere badaude (ikus 9 c) irudia). Torlojudun prentsek aipatu beharreko arazo bat daukate. Mamitik gazura ateratzen den heinean, torlojuek eragindako presioa txikituz doa; eta horregatik, behin eta berriro estutu behar dira. Gainera, presioaren kontrola ez da oso zehatza. Zama erabiltzen duten prentsek beti presio berdina eragiten dute; torlojudunetan, berriz, presioa estutzen dugunaren arabera aldatzen da. ![](_page_12_Picture_1.jpeg) 9. irudia. Torlojudun prentsak. (Iturriak: a) Euskal Museoa (Bilbo), b) Gaztaren Interpretazio Zentroa (Idiazabal) eta c) Baztango Museoa (Baztan), argazkiaren egilea: Pello Iriarte). # 8. Prentsaketa modernoa Gaur egungo gaztagintzan (gaztagintza modernoan) bi ekoizpen-eredu daude: alde batetik, oraindik ere gaztagintza tradizionalean aritzen direnak, eta, beste alde batetik, ekoizpen industrialean aritzen direnak. #### 8.1. Gaztagintza tradizionala Gaur egun gaztagintza tradizionalean aritzen direnek ez dituzte ekoizpen-metodoak asko aldatu. Hori bai, tresneria gaurkotu egin dute. Aspaldian erabilitako tresneria gehiena egurrezkoa zen. Gaur egun, Hego Euskal Herrian debekatuta dago gaztagintzan egurrezko tresneria erabiltzea. Hori dela eta, tresnak metalikoak edo plastikozkoak dira. Adibidez, gaztanontziak plastikozkoak edo altzairu herdoilgaitzezkoak dira. Egia esateko, abantaila bat da. Izan ere, tresnek gehiago irauten dute, eta, gainera, garbitzeko errazagoak direnez, mikroorganismoen ugaltzea oztopatzen da. Gaztagintza tradizionaleko prentsa modernoak metalikoak dira (aluminiozkoak edo altzairu herdoilgaitzezkoak), aspaldikoak ez bezala. Prentsen gaurkotzean, ekoizpen-gaitasuna handitzea izan da helburu nagusia. Prentsa modernoetan, gaztak multzoka jartzen dira, horizontalki edo bertikalki, eta aldi berean prentsatzen dira. Adibidez, xx. mendearen bukaeran, malgukidun prentsak hedatu ziren Euskal Herrian. Holako prentsetan, malguki baten konpresioak sortzen du mamiari eragin beharreko presioa (ikus 10 a) irudia). Hala ere, gaur egun artzainen lana errazteko gehienbat aire konprimatuarekin funtzionatzen duten prentsak erabiltzen dira (prentsa pneumatikoak), edo olioarekin dabiltzanak (prentsa hidraulikoak). 10 b) irudian, prentsa pneumatiko bat dakusagu. ![](_page_13_Picture_1.jpeg) 10. irudia. Gaztagintza tradizionaleko prentsa modernoak: a) malgukiduna eta b) pneumatikoa. (Iturriak: a) Txurtxil gaztandegia (Larrea, Araba) eta b) ARDI S. L. (Oiartzun). Gaztagintza modernoan ekoizpen-parametroen kontrola askoz zorrotzagoa da (tenperatura, hezetasuna, denbora, pH-a, eta abar). Hori dela eta, prentsa modernoetan presioaren gaineko kontrola handiagoa da. Esan bezala, hasieran presio txikia eragiten da, 1 bar ingurukoa, eta, gazura galtzen duen heinean, handitu egiten da, 2 barreraino. #### 8.2. Gaztagintza industriala xix. mendearen erdialdean gaztaren eskakizuna gero eta handiagoa zenez, munduan gaztagintza industriala abiatu zen. AEBko lehenengo gazta-faktoria 1851n ireki zen Roma-n (New York), eta Europan 1870ean Longford-en (Derbyshire, Ingalaterra) [22]. Euskal Herrian, aldiz, iraultza industrialak ia ez zuen eraginik izan gaztaren ekoizpen-prozesuan. Geroago abiatu zen gaztaren ekoizpen industriala gurean, 1960-80ko hamarkadetan, alegia. Ordutik, gaztagintzako zientzia eta teknologia ikaragarri garatu dira [22, 24, 25]. Gaztaren ekoizpen industrialean, prozesu batzuk (edo guztiak) automatizatzen dira. Horrela, gizakiaren lana murriztu egiten da, eta parametroen kontrola guztiz automatikoa da (tenperatura, presioa, hezetasuna, denbora…). Adibidez, 11. irudiko gazta-prentsa pneumatikoa automatikoa da; hau da, mamiz beteriko gaztanontziak automatikoki sartzen dira prentsan inolako manipulaziorik gabe. Prentsa horretan, konkretuki 500 g-ko 800 gazta sartzen dira prentsaketa bakoitzean, eta 30 minutu egoten dira prentsatzen (denbora alda daiteke). ![](_page_14_Picture_2.jpeg) 11. irudia. Gazta-ekoizpen industrialean erabiltzen den prentsa pneumatikoa (Iturria: MILKARSA (Elgoibar)). #### 9. Ondorioak Euskal Herriko gaztagintza tradizionalaren inguruan asko idatzi da, gure ekonomian eduki duen garrantziaren seinale. Zoritxarrez, gaztagintza tradizionalean erabilitako prentsaketa-teknikei eta tresnei ez zaie arreta berezirik jarri. Hori dela eta, horren inguruko informazio gutxi eta sakabanatuta dago. Hainbat museotan pieza solteak aurki daitezke, baina ez dago azterketa sistematikorik. Dokumentu honetan Euskal Herrian erabili izan diren prentsatze-tekniken eta horiekin loturiko tresneriaren gainbegirada aurkeztu dugu. Euskal Herrian, mota askotako prentsatze-sistemak erabili izan dira gazta era tradizionalean ekoizteko. Mendeetan prentsaketa eskuz egin izan da gurean, eta oraindik ere leku askotan erabiltzen da. Hala ere, azken bi mendeetan prentsen erabilera hedatu da artzainaren lana errazteko. Egurrezko prentsen artean, gehienbat prentsa palankaduna erabili izan da. Aldiz, gaur egungo ekoizpenean, prentsa pneumatiko eta automatikoak dira nagusi. Amaitzeko, munduko beste leku batzuetako gazta-prentsaketaren inguruko ikerketa-lanik ez dugu aurkitu. Baina, jaso ditugun testigantzen arabera, munduko museoetan aurki daitezkeen tresnak gure arbasoek erabilitakoen oso antzekoak dira. # 10. Esker onak Artikulu honen prestaketa-prozesuan lagundu digun jendeari eskerrak eman nahi dizkiogu lerro hauen bitartez: Kabila (Gazta eta Transhumantzia Museoa, Uztarrotze), Unai (Artziniegako Museo Etnografikoa), Elur Ulibarrena (Iruñeko Erresumaren Museo Etnografikoa, Arteta), Batis Otaegi (Gomiztegi baserria, Oñati), Arantza Segurola (Erreizabal baserria, Artzaintzaren Ekomuseoa, Legazpi), Arantxa Gonzalez de Heredia (Txurtxil gaztandegia), Amaia Mujika (Euskal Museoa, Bilbo), Paco Conde (San Telmo Museoa, Donostia), Pello Iriarte (Dorrea elkartea, Arizkun), Fermin Leizaola, Kutxa Fundazioa, MILKARSA (Elgoibar), Ardi SL (Oiartzun), Baionako euskal museoa, eta abar. # 11. Bibliografia - [1] ALTUNA, J. eta MARIEZKURRENA, K. 2017. Etxekotzearen hastapenak eta bilakaera Euskal Herrian. Animalia etxekotuen europar ikonografia, Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia, Gasteiz. - [2] LEIZAOLA, F. eta ARRUGAETA, G. 1999. Gipuzkoako Artzantza, Bertan Saila 13, Gipuzkoako Foru Aldundia, Donostia. - [3] ELORZA, I., ELORZA, L. eta APAOLAZA, J. M. 2006. Zegama, Urbia eta Aizkorriko Artzaintza, Zegamako Udala, Zegama. - [4] MANTEROLA, A. 2001. Ganadería y pastoreo en Vasconia, Labayru Ikastegia, Bilbo. - [5] Nafarroako Gobernua. 2005. Esnea: prozesua eta ohiturak, Nafarroako Gobernua, Iruñea. - [6] VIOLANT I SIMORRA, R. 1997. El Pirineo español (vol. 2), Alta Fulla argitaletxea, Bartzelona. - [7] MATALLANA, S. 1951. Prensado de quesos, Hojas divulgadoras 21-51H, Ministerio de Agricultura, Servicio de Capacitación y Propaganda, Madril. - [8] KINDSTEDT, P.S. The History of Cheese. In PAPADEMAS, P. eta BINTSIS, T. (ed.) 2017. Global Cheesemaking Technology: Cheese Quality and Characteristics, John Wiley & Sons, Chichester. - [9] SALQUE, M., BOGUCKI, P.I., PYZEL, J., SOBKOWIAK-TABAKA, I., GRYGIEL, R., SZMYT, M. eta EVERSHED, R.P. 2012. «Earliest evidence for cheese making in the sixth millennium BC in northern Europe». Nature 493, 522-525. - [10] AGUIRRE SORONDO, A., Gazta. Auñamendi Eusko Entziklopedia, Eusko Ikaskuntza. [http://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/gazta/ar-150132/#](http://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/gazta/ar-150132/#hasiera) [hasiera](http://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/gazta/ar-150132/#hasiera) - [11] Normas de calidad para quesos y quesos fundidos, 1113/2006 Errege Dekretua, irailaren 29koa (BOE, 239. zk., 2006 34717-34720). - [12] FOX, P.F., MCSWEENEY, P.L.H., COGAN, T.M. eta GUINEE, T.P. 2017. Fundamentals of Cheese Science, Springer, New York. - [13] International Dairy Federation 2016. Bulletin of the International Dairy Federation 485/2016 – The World Dairy Federation, Brusela, Belgika. - [13] SANDINE, W.E. eta ELLIKER, P.R. 1970. «Microbially induced flavors and fermented foods. Flavor in fermented dairy products». J. Agr. Food Chem. 18, 557-562. - [14] WALTER, H.E. eta HARGROVE, R.C. 1972. Cheeses of the World. Dover Publications Inc., New York. - [15] BURKHALTER, G. 1981. Catalogue of Cheese. Bulletin 141. International Dairy Federation, Brusela. - [16] HARBUTT, J. (ed.) 2009. World Cheese Book. Dorling Kindersley, Londres. - [17] FOX, P.F. eta GUINEE, T.P. «Cheese Science and Technology». In PARK Y.W. eta HAENLEIN G.F.W. (ed.) 2013. Milk and Dairy Products in Human Nutrition: Production, Composition and Health, John Wiley & Sons, 357. - [18] SIMON, E., RODRIGUEZ, B. eta LABAYEN, I. 2007. Elikagaiak, elikadura eta dietetika, Udako Euskal Unibertsitatea, Bilbo, 129. - [19] ESTORNES, I., Queso. Auñamendi Eusko Entziklopedia, Eusko Ikaskuntza. <http://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/es/queso/ar-105291-78088/> - [20] AGIRRE, A. 2009. «Ramon Lizeaga, Antzinako euskal gaztak». Euskonews 479. <http://www.euskonews.com/artisautza/0479zbk/arti47901eu.html> - [21] LEIZAOLA, F. 2011. «Suero y requesón, productos poco valorados por los pastores vascos». Zainak. 34, 517-528. - [22] FOX, P.F. eta MCSWEENEY, P.L.H. «Cheese: An overview». In FOX, P.F., MCSWEENEY, P.L.H., COGAN, T.M. eta GUINEE, T.P. (ed.) 2004. Cheese: Chemistry, Physics and Microbiology, Volume 1 General Aspects (3. edizioa), Springer Science & Business Media, Dordrecht. - [23] BLITZER, H. 1990. «Pastoral life in the mountains of Crete». Expedition. 32 (3), 34-41. - [24] WILBEY, R.A, SCOTT, J.E. eta ROBINSON, R.K. 1998. Cheesemaking Practice, Springer, Science & Business Media, New York. - [25] LAW, B.A. eta TAMIME, A.Y. (ed.). 2010. Technology of Cheesemaking, Wiley-Blackwell, Oxford.
aldizkariak.v1-0-347	{ "domain": "zientzia eta teknologia", "id": "ekaia_Zk.33 _2018_10", "issue": "Zk.33 _2018_", "year": "2018", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "ekaia", "edition": null }	# Masa-espektrometria bidezko prozedura analitiko berrien garapena Geokimika Isotopikoan eta haien aplikazioa presio altuko arroka metamorfikoen azterketan (Development of new analytical procedures of isotope geochemistry by mass spectrometry and its application to the study of high-pressure metamorphic rocks) Aratz Beranoaguirre1,\*, Jose Ignacio Gil Ibarguchi<sup>2</sup>, Pablo Puelles Olarte<sup>3</sup> 1 Instituto Geológico y Minero de España (IGME) eta Mineralogia eta Petrologia Saila, UPV/EHU 2 Mineralogia eta Petrologia Saila, UPV/EHU 3 Geodinamika Saila, UPV/EHU \* aratz.beranoaguirre@ehu.eus DOI: 10.1387/ekaia.17774 Jasoa: 2017-04-27 Onartua: 2017-07-18 Laburpena: Geokimika Isotopikoak/Geokronologiak azken hamarkadetan izan duen bilakaerak hainbat teknika analitikoren hobekuntza eragin du, gerriko metamorfikoen tektonikaren gaineko informazioan iraultza eraginez. Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU) berariazko tresneria analitikoaren jabe da, munduan gehien erabiltzen diren metodo geokronologikoen inplementazioa eta hobekuntza ahalbidetuz. Lan honetan, Rb-Sr eta Lu-Hf sistemak MC-ICP-MS bidez analizatzeko metodologia garatu da alde batetik, eta Hf-Hf eta U-Pb sistemak LA-ICP-MS bidez neurtzeko teknikak bestetik. Teknika horiek Iberiar mendigunearen ipar-mendebaldeko Malpica-Tui eta Cabo Ortegal Konplexu Aloktonoetako presio altuko arroka metamorfikoen dataziorako eta trazaketarako erabili dira. Hitz gakoak: Geokronologia, masa-espektrometroa, arroka metamorfikoa. Abstract: The development of Isotope Geochemistry/Geochronology has triggered many technical improvements in the past decades and has revolutionised the potential information available on the tectonics of metamorphic belts. The University of the Basque Country (UPV/EHU) has acquired the specific analytical equipment, which has EKAIA, 33 (2018) 167 EKAIA 33.indd 167 KAIA 12/2/18 17:38:37 2/2/18 allowed the implementation and improvement of several of the worldwide most used geochronological methods. In the present work, techniques for Rb-Sr and Lu-Hf analysis by MC-ICP-MS, and Hf-Hf and U-Pb analysis by LA-ICP-MS have been developed. These techniques have been employed to date and trace the origin of high-pressure rocks from the Malpica-Tui and Cabo Ortegal Allochthonous Complexes of the NW Iberian Massif. Keywords: Geochronology, mass spectrometer, metamorphic rock. #### 1. SARRERA «Zein da Lurraren adina?» Galdera horri erantzun bat eman nahiak gizakiaren pentsaeran eragin ikaragarria izan du mendeetan zehar. Geologiaren sorrerarekin kontu hori objektiboagoa bilakatu zen; zientzialariek adin erlatiboetan oinarritutako denbora-eskala geologikoa garatzen hasi baitziren. Erradioaktibitatearen aurkikuntzak mugarri garrantzitsua ezarri zuen arroken datazioari dagokionez, berau erloju moduan erabil zitekeela ohartu baitziren. 1907an lehen datazio erradiometrikoak argitaratu ziren [1], Geokronologia, Lurreko materialen adina neurtzen duen lur-zientzien adarra, jaioaz. Azken hamarkadetan Geokimika Isotopikoan zein Geokronologian egin diren hobekuntza instrumentalek aukera sorta zabala sortu dute, arroka metamorfikoetan lor daitekeen informazioa ikaragarri zabalduz. Horrela, klasikoak ziren geokronometroei, U-Pb edo Rb-Sr kasu, Lu-Hf edo Re-Os bezalako sistemen analisiak gehitu zaizkie. Hobekuntza horiek masa espektrometro berrien merkaturatzearekin batera gertatu dira. XX. mendean ionizazio termikoan oinarritutako TIMS instrumentuekin egiten ziren analisirik gehienak, 80. hamarkadan induktiboki akoplatutako plasma iturridun masa-espektrometroak (ICP-MS) agertu ziren arte. 90. hamarkadaren erdialdera, ICP tresnak masa-iragazki magnetiko edo/eta detektagailu anitzeko sistema batez hornitu ziren, eta detektagailu anitzeko induktiboki akoplatutako plasma iturridun masa-espektrometroak (MC-ICP-MS) eta induktiboki akoplatutako plasma iturridun masa-espektrometro kuadrupolarrak (Q-ICP-MS) agertu ziren [2]. Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU) aipatutako ekipoen jabe da, eta horien erabileran aurrerapausoak eman nahian garatu diren teknika ezberdinak aurkezten dira artikulu honetan. # 2. TRESNERIA Lana bi masa-espektrometro ezberdinen bidez egindako analisietan oinarritzen da: alde batetik, MC-ICP-MSa, zeinetan laginak solido- zein likido-egoeran analizatu diren, eta bestetik, Q-ICP-MSa, zeinetan solido-egoe- 168 EKAIA, 33 (2018) EKAIA 33.indd 168 KAIA 12/2/18 17:38:37 2/2/18 ran sartutako laginak neurtu diren, horretarako Nd:YAG solido-egoerako laser ablazio-sistema erabiliz. Ekipoak Geokronologia eta Geokimika Isotopikoaren Zerbitzuari (IBERCRON) dagozkio, UPV/EHUren Ikerkuntzarako Zerbitzu Orokorren (SGIker) barruan. #### 3. GARATUTAKO TEKNIKAK #### 3.1. Rb-Sr sistema Rb-Sr bikotea prozesu geokimikoetako isotopo trazatzaile bezala erabil daiteke, baita geokronometro bezala ere, 87Rb-tik 87Sr-rako desintegrazio erradioaktiboa dela eta [3]. Rubidioak potasioaren antzeko ezaugarriak ditu eta potasiodun mineraletan, miketan edo feldespato potasikoan kasu, K+ ordezkatzeko ahalmena dauka. Estrontzioak, berriz, kaltzioa ordezkatzeko joera izaten du. Ezaugarrien ezberdintasuna dela eta, elementu biak frakzionatu egiten dira eta Rb-Sr arrazoi ezberdinak dituzten mineralak kristaltzen dira. Ondorioz, isokrona metodoaren bidez datazio erradiometrikoak kalkulatzeko aukera ematen dute. Isotopoen arrazoien neurketa egin aurretik, lagina era egokian prestatu behar da, lagina azido ezberdinekin disolbatuz eta 87Rb/86Sr arrazoia ahalik eta zehatzen eta zuzenen neurtzeko ezinbestekoa den trazatzailea, isotopo jakin batean aberastuta dagoen disoluzioa, gehituz. Ondoren, intereseko elementuak gainerako elementuetatik isolatzea beharrezkoa da, masa/karga = 87an gerta daitekeen interferentzia isobarikoa ekiditeko. Laginak bi banaketa-prozesu jasaten ditu, erauzte eta katioi-truke kromatografian oinarritutako erretxina ezberdinekin [4]. Erretxina eta azido ezberdinen aurrean duten portaera ezberdinak Rb-aren eta Sr-aren isolamendua ahalbidetzen du. Elementuak isolaturik daudenean, MC-ICP-MSan neurtzen dira. Metodoa balioztatzeko, hau da, laginaren disoluzio-prozesua, banaketa kimikoa eta neurketak egokiak direla baieztatzeko, ezagunak diren nazioarteko erreferentziazko estandarren analisiak egiten dira. 1. irudian, erreferentziazko material desberdinetan lortutako 87Sr/86Sr arrazoiaren, Sr eta Rb kontzentrazioen balioen konparaketa egiten da. X ardatzean lan honetan aurkeztutako metodoaren bitartez lortutako balioak azaltzen dira, eta Y ardatzean, berriz, bibliografiako balioak. Ikus daitekeen moduan, datuen arteko korrelazioa ezin hobea da. ### 3.2. Lu-Hf sistema Lu-Hf bikotea ere isotopo trazatzaile eta geokronometro bezala erabiltzen da, 176Lu-ak 176Hf-rako desintegrazioa erakusten baitu [5]. Prozesu geokimiko askok bi elementu horien banaketa handia eragiten dute, gor- EKAIA, 33 (2018) 169 EKAIA 33.indd 169 KAIA 12/2/18 17:38:37 2/2/18 putz geologiko beraren barnean ezaugarri geokimiko ezberdinak dituzten erreserborio bereizgarriak ahalbidetuz. Zehazki, Lu-a erraz sartzen da granate, apatito edo lawsonitaren kristal-egituraren barruan, Hf-a mineral osagarri jakin batzuekin soilik (zirkoia, rutiloa) bateragarria den bitartean. ![](_page_3_Figure_2.jpeg) 1. irudia. Erreferentziazko material desberdinetan, gure laborategietan lortutako balioen eta bibliografiako balioen arteko konparaketa grafikoa, Rb-Sr sistemari dagokionez. Aipatutako mineral osagarriak Hf-aren erreserborio nagusiak dira; beraz, horiek disolbatu ala ez, lortuko den emaitzaren esanahia ezberdina izan daiteke. Horregatik, laginaren disoluzio-prozesua helburuaren araberakoa da. Mineral horiek disolbatzeko fusio bidezko erasoa egin da, laginean dagoen Hf guztia disoluziora pasa dela ziurtatuz. Helburua arrokaren zati jakin baten Hf konposizioa aztertzea bada (banatutako mineralena), azidoen bidezko erasoa egokiagotzat jo da, erregogorrak diren mineralak disolbatu gabe uztea ahalbidetzen baitu. Kasu horretan ere, ezinbestekoa da trazatzaile baten gehitzea. 170 EKAIA, 33 (2018) EKAIA 33.indd 170 KAIA 12/2/18 17:38:37 2/2/18 176Yb, 176Lu eta 176Hf isotopoek elkarren gaineko interferentziak sortzen dituztenez, beharrezkoa da Yb-a, Lu-a eta Hf-a isolatzea MC-ICP-MSan analisiak egin aurretik. Banaketa aurrera eramateko, katioi-truke eta erauzte-kromatografian oinarritutako erretxinak erabiltzen dira. Lehenago egin den bezala, metodoa balioztatzeko ezagunak diren erreferentziazko estandarren analisiak egin dira (2. irudia), datuen arteko korrelazioa ona izanik berriz ere. ![](_page_4_Figure_3.jpeg) 2. irudia. Erreferentziazko material desberdinetan, UPV/EHUn lortutako balioen eta bibliografiako balioen arteko konparaketa grafikoa, Lu-Hf sistemari dagokionez. Erroreak ikurrak baino txikiagoak dira. # 3.3. U-Th-Pb sistema Geologian, gehien erabiltzen den geokronometroa U-Th-Pb sistema da, batez ere zirkoien dataziorako. Sistema horretan 3 desintegrazio-sistema bereizten dira, uraniotik berunerako desintegrazio bi eta toriotik berunerako EKAIA, 33 (2018) 171 EKAIA 33.indd 171 KAIA 6/3/18 08:28:49 /3/18 beste desintegrazio bat [6]. U-a eta Th-a elementu ez-bateragarriak dira eta zirkoia edo monazita bezalako mineral osagarrietan kontzentratzeko joera dute, berunak ez bezala. Horrek hiru elementuen banaketa dakar mineral ezberdinetan, U/Pb eta Th/Pb arrazoi ezberdinak emanez eta adin erradiometrikoen kalkuluak ahalbidetuz. U-Th-Pb sistemaren analisi isotopikoak Q-ICP-MSari akoplatutako laser ablazio-sistemaren bidez gauzatzen dira, geologian erabiltzen diren xafla petrografikoan zuzenean. Aurreko tekniketan ez bezala, laser-ablazio bidezko analisietan ez dago elementu ezberdinen banaketarik eta horrek hainbat arazo eragin ditzake. Analisi bakoitzeko datuak gordinean aztertzen dira, analisiak asalda ditzakeen zerbait dagoen ikusteko, besteak beste, inklusioak, hausturak edo adin desberdinetako domeinuen nahasketa. Horrelako teknikekin egindako analisiek zatikapen eta jito instrumental nabariak dituzte, eta horiek zuzentzeko nazioarteko estandarrak laginekin tartekatzen dira. Balioztapenerako erabiltzen diren zirkoietan lortutako emaitzak bat datoz argitaratutako datuekin (3. irudia). ![](_page_5_Figure_4.jpeg) 3. irudia. GJ-1 eta Plešovice zirkoi estandarretan egindako U-Pb analisien Concordia motako diagramak. ## 3.4. Hf-Hf sistema Lu-Hf sistemaren ezaugarriak direla eta, Hf-aren konposizio isotopikoa mineral jakin batzuen trazatzaile gisa erabiltzeko aukera ere badago. Zirkonioaren jokaera geokimiko antzekoa daukanez, Hf-ak zirkoia bezalako mineraletarako bateragarritasun handia dauka eta horien kristal-egituran harrapatuta geratzen da, Lu-a ez bezala. Ondorioz, 176Hf erradiogenikoagatik Hf-aren konposizio isotopikoan gerta daitezkeen aldaketak baztergarriak 172 EKAIA, 33 (2018) EKAIA 33.indd 172 KAIA 6/3/18 08:28:50 /3/18 dira, hau da, zirkoiak kristalizatu ziren jatorriko 176Hf/177Hf arrazoiak mantentzen ditu. Hori benetan interesgarria da Hf konposizio isotopiko ezberdinetan (baldintza geologiko ezberdinetan) hazitako kristal baten domeinu ezberdinen azterketa ahalbidetzen duelako. Analisi horiek ere laser-ablazio bidez egiten dira, baina kasu honetan MC-ICP-MSaren laguntzarekin eta prozeduraren balioztapenerako gehien erabiltzen diren lau zirkoi estandarrak analizatu dira (1. taula). Zirkoi horiek 176Hf/177Hf arrazoi eta Yb kontzentrazio sorta zabala hartzen dituzte baitan, azkena zuzenketak era egokian egiten direla baieztatzeko. 1. taula. Zirkoi estandarren 176Hf/177Hf erreferentziazko balioak, disoluzio eta laser-ablazio bidezko analisietarako, eta lan honetan lortutako emaitzak. Erroreak 2σ-koak dira; «n» analisi kopurua da. \| \| Onartutako Balioak \| \| Lan honetan \| \| \|---------------------------------------\|--------------------------------------------------------------\|------------------------------------------------------------------\|------------------------------------------------------------------\|----------------------\| \| \| Disoluzioa \| Laser Ablazioa \| Emaitza \| n \| \| GJ-1<br>91500<br>Mudtank<br>Plešovice \| 0,282000 ± 5<br>0,282306 ± 8<br>0,282507 ± 6<br>0,282484 ± 8 \| 0,282015 ± 29<br>0,282299 ± 26<br>0,282522 ± 19<br>0,282486 ± 28 \| 0,282003 ± 17<br>0,282288 ± 15<br>0,282508 ± 13<br>0,282472 ± 12 \| 44<br>10<br>20<br>20 \| #### 4. APLIKAZIOA #### 4.1. Eskualde geologikoa Aztertutako laginak Iberiar mendigunearen ipar-mendebaldeko sekzioan bildu dira, eta Europako Gerriko Variskarraren azaleramendu mendebaldekoenei dagozkie. Gerriko Variskarra Laurasia eta Gondwana kontinenteen arteko talkaren emaitza da Paleozoiko berantiarrean, Pangea azken superkontinentea eratu aurretik. Iberiar penintsularen NWean, arroka mafiko eta ultramafiko ugari dituzten 5 konplexu metamorfiko aurki daitezke: Malpica-Tui, Cabo Ortegal, Ordenes, Bragança eta Morais. Aztertu diren arrokak lehen biei dagozkie. Konplexu horiek subdukzio maila ezberdinak jasandako litosfera ozeaniko edo/eta kontinental zatiak dira, Orogenia Variskarrean Gondwanaren ertzaren gaineko obdukzioa pairatu zutenak [7]. Konplexuen barnean 3 unitate estruktural nagusi bereiz daitezke: tenperatura baxu-ertaina/presio altua duen Behe Aloktonoa azpialdean, Konplexu Ofiolitikoa erdian eta tenperatura altua/presio altua duten arrokak dituen Goi Aloktonoa. EKAIA, 33 (2018) 173 EKAIA 33.indd 173 KAIA 6/3/18 08:28:50 /3/18 Cabo Ortegal Konplexua batez ere Konplexu Ofiolitikoari eta Goi Aloktonoari dagozkion teilakatutako mantu unitateez osatzen da. Bertan, jatorri ozeanikodun presio altuko arrokak azaleratzen dira, besteak beste, presio altuko granulitak, eklogitak, metaperidotitak, orto- eta para-gneisak, metagabroak eta metaserpentinitak [8]. Malpica-Tui Konplexua Behe Aloktonoko unitatez osatzen da batez ere, eta arrokek dituzten ezaugarriek jatorri kontinental eta kontinental/ozeaniko trantsizionala iradokitzen dute. Konplexu horretan, heterogeneoki deformatutako arroka sedimentario eta igneo multzoa azaleratzen da, hala nola, eskisto berdeak, anfibolitak, eklogitak, ortogneisak eta arroka metasedimentarioak [9]. #### 4.2. Laginen deskribapena eta emaitzak Malpica-Tui Konplexuan bi eklogita aztertu dira: eklogita arrunta eta muskobitadun eklogita. Arroka biak erlazionatuta agertzen dira azaleramenduetan eta kimikoki ere antzeko konposizioa daukate, eboluzio magmatiko berberaren produktuak direla iradokiz. Kalkulatutako presio- eta tenperatura-baldintzak 2,6 GPa eta 610oC-ko balio maximoetaraino heltzen dira [9]. Eklogita arruntek pikor tamaina fin-ertaina dute, eta orekan dagoen mineral-elkartea klinopiroxenoz eta granatez eratzen da batez ere, kuartzo, rutilo, zoisita eta zianita kantitate txikiekin. Anfibolak mineral sekundario moduan agertzen dira. Muskobitadun eklogitek pikor tamaina finagoa erakusten dute, eta erretrogresio arinagoa jasan dute. Orekan dagoen mineral-elkartea heterogeneoagoa da eta ondoko mineralez eratzen da: klinopiroxenoa, granatea, kuartzoa, anfibola, muskobita eta zoisita; rutilo, apatito eta zirkoi gutxi batzuekin. Rb-Sr eta Lu-Hf geokronologia aztertzeko, banatutako mineralen eta arroka osoaren analisiak egin dira, Rb-Sr sistemarako muskobitak eta Lu-Hf sistemarako granate eta piroxenoak banatu direlarik. Emaitzak 4. irudian ikus daitezke. Lu/Hf adinak, 375 Ma inguru, presio altuko metamorfismoarekin, subdukzioarekin, lotu ohi dira eta Rb/Sr adinak, 350 Ma, exhumazio edo obdukzioarekin. Muskobitadun eklogitako analisiek ez dute isokrona on bat irudikatzen, eta kasu horretan, arroka osoaren analisia gaitzetsi egin da; petrografikoki, piroxeno eta granatearen artean oreka dagoela ziurtatu baitaiteke. Cabo Ortegal Konplexuan datatu den migmatita Goi Aloktonoari dagokio. Landan erraz identifikatzen diren arrokak dira fusio partziala jasan dutelako. Orekan dagoen mineral-elkartea ondoko mineralek osatzen dute: granatea, muskobita, kuartzoa, feldespato potasikoa, plagioklasa eta zoisita, eta lagin jakin batzuetan baita biotita eta zianita ere. Kalkulatutako presioeta tenperatura-baldintzak 1,8 GPa eta 800oC-koak dira [10]. Dena dela, arrokaren ezaugarririk interesgarriena zirkoien ugaritasuna da. Mikroskopio elektronikoaren bidez egindako argazkietan bi motatako 174 EKAIA, 33 (2018) EKAIA 33.indd 174 KAIA 6/3/18 08:28:50 /3/18 ![](_page_8_Figure_1.jpeg) 4. irudia. Malpica-Tui Konplexuko laginetan lortutako Lu-Hf eta Rb-Sr adinak. zirkoiak ezberdindu daitezke: zonazioa erakusten duten zirkoi handiak (400 μm-rainokoak) eta zirkoi txiki homogeneoak (25-30 μm). Zirkoi horiek U-Pb eta Hf-Hf analisiak egiteko erabili dira. U-Pb sistemarekin lortu diren adinak 5a. irudian ikus daitezke. Adinik zaharrenak, 460 Ma eta 480 Ma, zirkoien nukleoetan lortu dira. 390 Ma inguruko adinak zirkoien ertzei dagozkie (5b. irudia); adinik gazteenak, 357 Ma (5d. irudia), zirkoi txiki homogeneoetan lortu direlarik. 420-440 Ma-ko eremua adin diferenteetako domeinuen nahasketa da. Hf-Hf analisiei dagokienez, zirkoi handien analisiak baino ez dira egin, zirkoi txikiak ez direlako teknikak behar duen gutxiengo tamainara iristen. 6. irudian ikus daitekeen moduan, bi multzo bereiz daitezke. EKAIA, 33 (2018) 175 EKAIA 33.indd 175 KAIA 6/3/18 08:28:50 /3/18 ![](_page_9_Figure_1.jpeg) 5. irudia. Cabo Ortegaleko migmatitaren datazioak. a) U-Pb analisien histograma; b) zirkoi handien ertzetako analisien U-Pb Concordia diagrama; d) zirkoi txiki homogeneoen analisien U-Pb Concordia diagrama. ![](_page_9_Figure_3.jpeg) 6. irudia. Cabo Ortegaleko zirkoietan analizatutako 176Hf/177Hf - 176Lu/177Hf grafikoa. 176 EKAIA, 33 (2018) EKAIA 33.indd 176 KAIA 6/3/18 08:28:51 /3/18 #### 4.3. Interpretazioa Aurkeztutako datuek, behaketa petrografikoen laguntzarekin betiere, Konplexu Aloktonoetako arroka metamorfikoak Devoniarrean gertatutako subdukzio-exhumazio ziklo bakar bati lotuta daudela iradokitzen dute, kontinenteen arteko talkarekin zigilaturik geratzen dena. Protolitoen adin Kanbro-Ordoviziarra ondo finkatuta zegoen lehendik ere, eta migmatitetan lortutako adinak arku bolkaniko baten lurrazal sakoneko galdatuen sorrera moduan interpretatzen dira. Arroka ezberdinetan eta teknika ezberdinen bidez lortutako adin erradiometrikoek sendo iradokitzen dute orain dela 390 Ma presio altuko metamorfismoa eragin zuen subdukzio-prozesu bat gertatu zela Iberiar penintsulako NWko Konplexuetako Goi Aloktonoan, Cabo Ortegalen. Lurperatze sakonenean arroka batzuk urtzera heldu ziren, eta Hf isotopoen azterketatik, sistema ireki egin zela ondoriozta daiteke; hau da, inguruko unitateekin elementu-trukaketa egon zela, sistema itxi batean zirkoien ertzetako Hf arrazoiak nukleoenetakoak baino handiagoak beharko bailukete. Behe Aloktonoetako subdukzioa orain dela 375 Ma gertatu zen, Reiko Ozeanoaren zabalera txikia zela iradokiz. Muskobitaren Rb-Sr geokronometroaren ezaugarriak kontuan hartuta, Lu-Hf adinetik gertuago legokeen Rb/Sr adina espero zitekeen, are gehiago landan ikus daitezkeen ezaugarri estrukturalekin. Lortutako adinak bestelako interpretazio bat egitera garamatza, Rb-Sr datuak zirkoi txikietan lortutako emaitzekin gutxi gorabehera bat datozela kontuan hartuta gainera. Lortutako datu horiek subdukzio-prozesuan askatutako fluidoen aktibitate garrantzitsu batekin lot daitezke, horrelako testuinguru batean ohikoa dena bestalde. Fluido horien aktibitatea da, hain zuzen ere, Rb-Sr sistemaren irekiera eta zirkoi txikien kristaltzea ekarriko lukeena. Fazie, litologia eta unitate multzo guztiak Reiko Ozeanoaren itxieragatik zigilatuta geratuko lirateke; azkenik, Karbonifero garaian, kontinenteen arteko talka, Gondwanaren gaineko zamalkadura eta granitoen intrusioa gertatu zen [11]. ## 5. ONDORIOAK Azken urteetan Geokronologian eman diren aurrerapenak orain dela gutxi arte sinestezinak diren maila analitikora heldu dira. Lan honetan, UPV/EHUko laborategietan modu egokian garatu diren lau metodologia berri aurrera eraman dira, teknika analitiko eta sistema isotopiko bakoitzak dituen arazo eta berezitasunak arrakastarekin ebatziz. Horrela, Rb-Sr, Lu-Hf, U-Pb eta Hf-Hf analisiak egiteko aukera zientzia-komunitatearen esku geratzen da. EKAIA, 33 (2018) 177 EKAIA 33.indd 177 KAIA 12/2/18 17:38:39 2/2/18 Teknika horien azken helburua prozesu geologikoak interpretatu ahal izateko behar diren datu geokimiko eta geokronologikoak eskuratzea da. Kasu honetan Iberiar penintsulako Konplexu Aloktonoetako laginak aztertu dira, ondokoa ebatziz: Konplexuak Devoniarrean gertatutako subdukzio-exhumazio ziklo baten produktu dira. Goi Aloktonoen lurperatze maximoan sistema ireki egin zen, baita partzialki urtu ere. Behe Aloktonoaren subdukzioa goi-unitateena baino 15-20 Ma beranduago gertatu zen. Rb-Sr datuek eta zirkoi berrien kristaltzeak fluidoen aktibitate garrantzitsua iradokitzen dute exhumazio-prozesuan zehar. #### ESKER ONAK Artikulu hau UPV/EHUk finantzatutako GIU09/61 proiektuari eta Espainiako Gobernuak finantzatutako CGL2008-01130/BTE proiektuari esker burutu da. Aratz Beranoaguirre egileak Espainiako Gobernuaren FPU AP2008-00746 bekaren diru-laguntza ere jaso du. #### 6. BIBLIOGRAFIA - [1] BOLTWOOD, B., 1907. «The Ultimate Disintegration Products of the Radio-active Elements. Part II. The disintegration products of uranium». American Journal of Science, 23, 77-88. - [2] SCHALTEGGER, U., SCHMITT, A.K. eta HORSTWOOD, M.S.A. 2015. «U-Th-Pb zircon geochronology by ID-TIMS, SIMS, and laser ablation ICP-MS: Recipes, interpretations, and opportunities». Chemical Geology, 402, 89-110. - [3] HAHN, O., STRAMANN, H., MATTAUCH, J. eta EWALD, H. 1943. «G eologische Altersbestimmungen nach der Strontiummethode». Chemiker Z eitung, 67, 55-56. - [4] PIN, C. eta SANTOS ZALDUEGUI, J.F. 1997. «Sequential separation of light rare-earth elements, thorium and uranium by miniaturized extraction chromatography: Application to isotopic analyses of silicate rocks». Analytica Chimica Acta, 339, 79-89. - [5] PATCHETT, P.J. eta TATSUMOTO, M. 1980. «A routine high-precision method for Lu-Hf isotope geochemistry and chronology». Contributions to Mineralogy and Petrology, 75, 263-267. - [6] STEIGER, R.H. eta JÄGER, E. 1977. «Subcommission on geochronology: convention on the use of decay constants in geo- and cosmochronology». Earth and Planetary Science Letters, 36, 359-362. - [7] RIES, A. eta SHACKLETON, R.M. 1971. «Catazonal complexes of northwestern Spain and north Portugal; remmants of a hercynian thrust plate». Nature, 234, 65-69. 178 EKAIA, 33 (2018) EKAIA 33.indd 178 KAIA 12/2/18 17:38:39 2/2/18 - [8] GIL IBARGUCHI, J.I., ÁBALOS, B., AZCÁRRAGA, J., MENDIA, M.S. eta PUELLES, P., 2000. A petrological and structural excursion through the high-grade/high-pressure allochthonous units of the Cabo Ortegal Complex (NW Spain). Basement Tectonics 15, Mid-Conference Field Trip Guide, Int. Basement Tectonics Assoc., A Coruña. - [9] RODRÍGUEZ, J. 2005. Recristalización y deformación de litologías supracorticales sometidas a metamorfismo de alta presión (Complejo de Malpica-Tui, NO del Macizo Ibérico). Nova Terra 29, Universidade da Coruña. - [10] BERANOAGUIRRE, A. 2010. Petrology of subduction-related, high-pressure migmatites within granulites of the Cabo Ortegal complex (NW Iberian Massif). MsC thesis, Universidad de Granada. - [11] STAMPFLI, G.M., HOCHARD, C., VÉRARD, C., WILHEM, C., eta VON RAUMER, J., 2013. «The geodynamics of Pangea formation». Tectonophysics, 593, 1-19. EKAIA, 33 (2018) 179 EKAIA 33.indd 179 KAIA 12/2/18 17:38:39 2/2/18
aldizkariak.v1-3-412	{ "domain": "giza zientziak eta artea", "id": "ikergazte_iv_giza-zientziak-eta-artea_22", "issue": null, "year": "2021", "license": "cc-by-sa 3.0", "source": "ikergazte", "edition": "iv" }	# Uzkurtze epistemikoa: pobreziaren erreprodukzioa kapitalismo kognitiboan Bayon Aranburu, U. Hezkuntza, Filosofia eta Antropologia Fakultatea; Filosofia Saila; Filosofia, Zientzia eta Balioak doktoretza programa. E-posta: unaibayon@gmail.com ## Laburpena Ikerketa honen helburua da egungo testuinguru historikoan gero eta premiazkoagoa den arazo bat aztertzea: pobrezia-inguruneetan gertatzen den ahalmen kognitiboen uzkurdura, alegia, uzkurtze epistemikoa. Pobrezia-inguruneek oinarrizko ahalmenen garapena oztopatzen dute, besteak beste, gaitasun kognitiboak eta komunikazio-gaitasunak biltzen dituztenak. Miranda Frickerren injustizia epistemikoen proposamenean bereziki interesgarria eta kontuan eduki beharreko fenomenoa da. Egungo testuinguru ekonomiko eta sozialean, kapitalismo kognitiboarena, hain zuzen ere, dinamika horien ondorio kaltegarriak eta pobreziaren kronifikazioa bortizki indartzen dira, bukle amaigabe batzuen bidez. Hitz gakoak: pobrezia, kognizio, epistemologia, injustizia epistemiko, kapitalismo kognitibo. ## Abstract The objective of this research is to analyze an increasingly urgent problem in the current historical context: the contraction of epistemic capabilities that occurs in environments of poverty, which can be described as epistemic contraction. Poverty environments obstruct the development of basic capabilities, those ones that enclose cognitive and communicative skills. This phenomenon is interesting and necessary in the literature created after Miranda Fricker's proposal of epistemic injustice. In the current economic and social context of cognitive capitalism the potential damaging effects of these dynamics and the chronification of poverty are precisely reinforced, through neverending loops. Key words: poverty, cognition, epistemology, epistemic injustice, cognitive capitalism. ## 1. Sarrera eta motibazioa Ekonomia eta gizarte batean, non, alde batetik, ezagutzak gero eta paper garrantzitsuagoa duen, eta, bestetik, pobreziak estrukturalki erreproduzitzen eta handitzen doan, ezagutzaren eta pobreziaren arteko harremana estutu egiten da. Badira gizarte-egiturak eta -dinamikak, zeinak gaitasun epistemiko eta kognitiboen loraldia sistematikoki oztopatzen duten, pobrezia erreproduzituz. Ikerketa honek aztertu nahi du nola funtzionatzen duen gaitasun kognitiboen uzkurtze horrek, pobrezia erreproduzitzerako eta kronifikatzerako orduan funtsezkoa bilakatzen ari den dinamika hori ulertzeko. "Pobrezia, Giza Ahalmenak eta Injustizia Epistemikoak" GrALetik abiatutako bideari jarraiki, "Pobrezia Kronifikatua Kapitalismo Kognitiboan" MALarekin osatzen joan dena, nik planteatzen dudan ikerketa gai horren analisi sakon bat da, hiru zutabe nagusietan banatuta: ikerketa psikologikoen literatura, ekonomia politikoa eta filosofiaren adarra den epistemologia politikoa. ## 2. Arloko egoera eta ikerketaren helburuak #### 2.1. Auzi-egoera "Kapitalismo kognitiboa metaketa-sistema desberdin bat da, non metaketa ezagutzan eta sormenean oinarritzen den, beste hitz batzuetan esanda, inbertitzeko modu immaterialetan" (Moulier-Boutang, 2011). Kapitalismo kognitiboan ezagutza eta sormena bihurtzen dira ustiapenbaliabide nagusiak eta, ondorioz, lana langilearen gaitasun kognitiboen arabera banatzen da, etengabeko ikaskuntza eta espezializazio logika baten baitan (Vercellone eta Giuliani, 2019). Azken batean, kapitalismo kognitiboak ezagutzaren ekoizpena funtsezko bihurtzen du balorizazioaren prozesu ekonomikoan (Fumagalli, 2010). Lan-merkatuaren digitalizazio eta 'kognitibizazio' horrek lan-faktorearen garrantzia murriztu du, ezagutza intentsiboari eta kualifikazio altuko lanei ekoizpen-prozesuaren oinarri geroz eta zabalagoa emanez (Eizagirre 2020). Forma ekonomiko horiek berezko esplotazio moduak ekarri dituzte, eta horietan, gaitasun epistemiko, kognitibo edo intelektual nahikoak ez dituzten subjektuak ez dira hain esplotagarriak kapitalismo kognitiboaren ikuspegitik, lan kognitiborako ekoizpen-errendimendu txikiagoa baitakarte (Fumagalli, 2010). Gaitasun edo trebetasun horiek inoiz baino funtsezkoagoak bilakatu dira lan-eskakizunetarako kapitalismo kognitiboan. Hala, ezagutzak bazterketa tresna garrantzitsu gisa funtzionatzen du, gizarte industrialetan baino gehiago, langileak lan egiteko gaitasun epistemiko nahikoak dituztenen eta ez dituztenen artean zatituz (Moulier-Boutang, 2011). Ezagutzari dagokionez, XX. mendearen amaierara arte ez zen ondorengo tesi hau proposatu: ezagutzaren balioa ezagutza-subjektuaren arabera aldatzen da. Tesi horretan ekarpen gehienak Zientzia, Teknologia eta Gizartearen ikasketak eta filosofia feministatik heldu zaizkigu, zeinak irmoki babestu zuten ezagutzaren ekoizpena ez dagoela gizarteko bidegabekerien eta aurreiritzien irismenetik kanpo. Are gehiago: askotan horien eroale da. Miranda Frickerrek 2007an epistemologia politikoa irauli zuen liburua aurkeztu zuen: Epistemic Injustice (Fricker 2007). Injustizia epistemikoa gertatzen da agente baten ezagutza-subjektu kondizioa murrizten eta kaltetzen denean agente horrek duen posizio sozialagatik. Bi motatakoak izan daitezke. Testigantza injustizia gertatzen da identitate zapalduko subjektu baten sinesgarritasuna murriztua denean identitate horren kide izateagatik. Injustizia hermeneutikoak, aldiz, esan nahi du gizarteko ulermen eta interpretazio baliabideetan (hermeneutikoak) identitate horien esperientzia sozial ugari jasotzen dituztenen hutsunea dagoela, horiekiko ulermena eta interpretazioa zailduz. Injustizia horien atzean identitate-aurreiritzi negatiboek operatzen dute. Injustizia epistemikoaren ideia literatura filosofikoan presente zegoen baina kontzeptualizatu eta esplizitatu gabe zegoen praktika biltzen zuen. Hortik literatura ugari sortu zen (Kidd, Medina eta Pohlhaus 2017) proposamen hori aztertuz, aberastuz eta mota anitzeko gaiekin lotuz: arrazakeria, medikuntza, ezjakintasuna, etab. Sally Haslangerrek (2017) proposatu zuen bidegabekeria horiek gizarte-egitura eta -dinamika batzuei erantzuten dietela. Bere ikuspegi estrukturalistak injustizia epistemikoen jatorria egitura horietan txertatzen du, Frickerren dimentsio etiko hutsa gaindituz. Gizartean "justizia epistemikoa" lortzearen garrantzia behin eta berriz azpimarratzen du literatura horrek, injustizia epistemikoak bestelako bidegabekeria askorekin erlazionatua daudela defendatuz, horien sortzaile ere izan baitaitezke. Horren atzean aurkitzen den ideia orokorragoa hau da: ezagutza-posizioa edo posizio epistemikoa askotan posizio sozialaren ondorioekin nahaspilatzen dela, azkenak lehendabizikoa baldintzatuz onerako edo txarrerako (Broncano 2020). Pobreziaren azterketari dagokionez, Amartya Sen eta Martha Nussbaumek ahalmen kontzeptua proposatu eta garatu zuten ongizatea eta askatasuna neurtzeko tresna gisa. Ongizate eta askatasun horiek neurtzen dituzten ahalmenen gabetzea litzateke pobrezia. Horrela, pobrezia subjektu batek bere ingurunean gara ditzakeen ahalmenen arabera neurtu daiteke, pobrezia dimentsio ugaritan neurtzeko aukera emanez. Ikuspegi honek ez du pobrezia ulertzen baliabide ekonomikoen gabezia hutsa bezala, baizik eta subjektu batek bere ingurunean garatu ditzakeen gaitasunen gabezia moduan. Hurbilketa horrek mota guztietako gaitasunak biltzen ditu: sozialak, kognitiboak, teknologikoak, ekonomikoak, elikadurakoak, aisialdikoak, etab. Hala ere, ahalmenen ikuspegia ez dago kritikatik salbu: Hartmut Rosak dioenez, ahalmenak biderkatzeak ez du beti esan nahi "bizitza ona" eskuratzen denik. Ahalmenekin batera, Rosak interakzio sozialen erresonantzia areagotzea funtsezkoa dela proposatzen du (Rosa 2019), hau da, ingurunearekin bat etortzea, hura entzutea. Gainera, alderdi kognitiboan, oro har, ahalmenen ikuspegiak kontuan hartu behar du aberastasun ekonomikoak beste ezjakintasun mota batzuk ere sortu ditzakeela, pobrezia-inguruneek beste gaitasun epistemiko eta kognitibo mota batzuk sortzen dituzten bezala (Broncano 2019). Ikerketa ugarik diotena da, aldiz, pobreziak funtzionaltasun<sup>1</sup> gutxiagoko ezagutza-subjektuak sortzen dituela eta, gainera, gizarte digitalean fenomeno hau areagotu egiten da. Pobreziak gaitasun askoren garapena eragozten du, hala nola, kognitiboak eta komunikatiboak: hala adierazten dute hainbat ikerketa enpirikok eta meta-analisik (Hahn et al. 2013, Perou et al. 2019, Banerjee eta Tamis-LeMonda 2007). Ahalmen epistemikoen uzkurdura hori aztertzean, Frickerrek jatorrian planteatutakoak ikusten ez duen puntu itsu bat ikus daiteke, uzkurtze horrek ez baitu zertan aurreiritziekin inolako loturarik izan behar. Gainera, injustizia epistemikoekin lotura handia du, sortzen dituen kalteak oso antzekoak baitira. Ezin daiteke justizia epistemikoaz hitz egin uzkurtze epistemiko horri aurre egin gabe eta gutxiago kapitalismo kognitiboan, non ahalmen epistemiko horien gabeziak pobreziarako bide zuzena bilakatu daitekeen. #### 2.2. Hipotesia eta helburuak Ikerketa honen hipotesiak injustizia epistemikoen literaturan zentralak diren identitate-aurreiritzi negatiboen beharrezkotasunak sortutako puntu-itsu bati erantzuten dio. Bada fenomeno bidegabe bat zeinak kalteak sortzen dituen ahalmen epistemikoetan, aurreiritzi horien beharrik gabe. Fenomeno hori garrantzia handikoa da justizia epistemikoaren eta pobreziaren ikuspegitik, bere ikusezintasun handiak kalte esanguratsuak sortzen baititu. Gainera, injustizia epistemikoak sortzeko eta birproduzitzeko ahalmen handia du bertan ematen den kosifikazio ezkutuaren bitartez eta kapitalismo kognitiboaren garaian pobreziaren erreprodukzioan funtsezko eragile bihurtu da. Fenomeno hori uzkurtze epistemikoa da. Pobreziaren kasuan ikusgarria da: pobreziaren dimentsio epistemikoak, uzkurtze epistemikoa alegia, subjektu pobretuen ahalmen epistemikoak bidegabeki uzkurtzen ditu, desabantaila sistematiko batean kokatuz. Uzkurtze hori parametro guztiz "neutral" eta "objektiboen" bidez neurtu daiteke. Adibidez, algoritmo batek kalte horiek neurtu ditzake, baina horren jatorri soziala ezkutatu. Horrek bilakatzen du fenomeno hori hain arriskutsu. Helburuei dagokienez, ikerketaren helburu orokorrak honako hauek dira: - 1) Pobrezia eta uzkurtze epistemikoaren arteko erreprodukzio dinamikak argitzea. - 2) Dinamika horiek gure gizartean zer inplikatzen duten ikertzea eta horiei aurre egiteko tresna praktiko eta teorikoak garatzea. - 3) Problematika euskarazko ikerketan eta pentsamenduan txertatzea. <sup>1</sup> Funtzional kontzeptuaren bidez, testuinguru jakin batean eskailera sozialean gora egiteko balio duten gaitasunei egiten zaie erreferentzia, gaitasun horiengan, euren testuinguruarengan edo horiek eskuratzeko moduengan inolako balio-judiziorik egin gabe. #### 3. Ikerketaren muina Ikerketaren muina lehen aipatutako puntu itsu hori den fenomenoa argitzean datza. Hala ere, horretarako, ikerketak hainbat fase zeharkatuko ditu. Ikerketa hau GrAL-arekin hasitako eta MAL-arekin garatutako bide batean kokatzen da eta, lehen fase honetan, bide horretan garatu dudan hipotesi nagusi horren itxiera modukoa planteatzen dut. Beste modu batera esanda, nire ikerketak argitu beharreko fenomeno sozial eta epistemiko horren mugak ondo definitzea du helburu lehen fase honek, ikerketa-objektua zein den argi zehazteko. Ikerketa-objektua den uzkurtze epistemikoa definitzeko, lehenik eta behin pobrezia aztertzeko markoa zehaztu dut. Marko hori Amartya Sen eta Martha Nussbaumek egituratu duten Ahalmenen Ikuspegiaren (CA, Capability Approach) baitan ezarri dut. Ikuspegi ireki honek ongizatea eta pobrezia galdera honen bitartez aztertzen du: "benetan zer egin dezake jendeak eta zein pertsona mota izatera iritsi daitezke?" (Robeyns 2017, 9). Horri erantzuna emateko, CAk ahalmen (capability) eta funtzionamendu (functioning) kontzeptuak proposatzen ditu. Funtzionamenduek pertsona batek zer egiten duen eta zer den adierazten duten bitartean (Sen 1992, 40), ahalmenek pertsona horrek inguruan eskuragarri dituen "askatasun edo aukera errealak" neurtzen dituzte (Robeyns 2017, 39; Nussbaum 2011, 20). Funtsean, CAk "jendeak zer egin eta zer izan dezakeen (bere ahalmenak) eta unean zer lortzen ari den (bere funtzionamenduak) aztertzen du" (Robeyns 2017, 36). Beraz, CA dimentsio anitzeko tresna da eta pobrezia bereziki epistemikoa den dimentsiotik aztertzeko aukera ematen du, txirotasunak ahalmen epistemikoen gabeziarekin duen lotura behatuz. Gainera, ikuspegi horrek proposatutako konbertsio-faktore ideia garrantzizkoa da ikerketarako. Konbertsio-faktoretzat hartzen dira subjektu batek baliabideak funtzionamendu bihurtzeko duen maila zehazten duten faktoreak (Robeyns 2017, 45; Sen 1992, 37-38; 2009, 55- 56). Kontzeptu hori uzkurtze epistemikoa argitzeko funtsezkoa izango den elementua da, subjektuek haragitzen dituzten gaitasunen (ez ahalmen) arteko ezberdintasunak garrantzi handikoak izan baitaitezke bidegabekeriak sortzerako orduan, batez ere, ezberdintasun horrek jatorri soziala badu. Marko horretatik ikerketa honetan hain garrantzitsua den ahalmen epistemiko kontzeptua honela definitu dut: Subjektu indibidual edo kolektibo batek testuinguru jakin batean duen posibilitate, aukera eta askatasuna jarduera epistemiko, kognitibo eta komunikatiboekin lotutako funtzionamenduak garatzeko. Behin pobrezia aztertzeko markoa finkatuta eta uzkurtze epistemikoak biziki kaltetzen dituen ahalmen epistemikoak definituta, horiek injustizia epistemikoekin zein harreman duten ikertu dut. Beti ere, azterketaren zati hau injustizia epistemikoen literaturak dioenaren ikuspegitik gauzatu dut, literatura horrek dituen mugak eta puntu itsuak azaleratzeko. Pobreziaren kasuan, ezagutza-subjektu gisa sufritzen diren lehen mailako kalteez gain (Fricker, 2017, 82. or.), bigarren mailako kalteak edo kalte praktikoak ere sortzen dituzte injustizia epistemikoek (Fricker, 2017,. 86, 260-261), era guztietako ahalmenak kaltetzen dituztenak, baita ongizaterako funtsezkoak diren horiek ere (Fricker 2015, 254). Horrek pobrezia sortzen eta ugaltzen lagundu dezake. Injustizia epistemikoek eragindako kalte horien ondorioz, pobretutako subjektuak desabantaila sistematiko batean daude, ez bakarrik ezagutza-subjektu gisa, baita subjektu sozial eta funtzional gisa ere. Kontuan izan beharrekoa da, ikuspegi horretatik, aurreiritzi horiek nondik sortzen diren. Horretarako Haslangerrek badu azalpena. Gizarte egiturek patroi eta erregulartasunak ezartzen dituzte gizataldeetan (Haslanger 2017, 284) eta horiek subjektuek haragitzen dituzten ezaugarri edo gaitasunak bilakatzen dira. Beraz, esan daiteke, gizarte egiturek 'jendea egin' egiten dutela (Haslanger 2017, 283-284) eta ondoren kosifikazioa ematen da ezaugarri horien jatorri soziala ezkutatzen duena. Injustizia epistemikoak eragiten dituzten identitate-aurreiritzi negatiboak harreman sozial eta ekonomiko estrukturalen emaitza direla esan daiteke, pobretuen ahultasun epistemikoak kosifikatzen dituztenak. Guzti hori gertatzen da bukle itxura duen dinamika baten bitartez, etengabe erreproduzitzen eta justifikatzen dena (ikus 1 irudia). Dena den, injustizia epistemikoen literatura hori guztia kontuan hartuz, puntu-itsu bat azaltzen da: digitalizazioak agerian jarri ditu aurreiritzirik gabe funtzionatzen duten kosifikazioak badirela, arriskutsuagoak direnak euren ikusezintasunaren ondorioz. Hori izan da ikerketaren hurrengo fasean zehaztu dudana: non dagoen puntu-itsua. Algoritmoen kasua argigarria da puntu-itsu hori argitzeko eta uzkurtze epistemikoaren fenomenoaren azterketari hasiera emateko. Algoritmoek gizartean ematen diren zapalkuntzak erreproduzitzeko ahalmena dute (O'Neill 2019, 22; Noble 2018, 1-2, 29; Eubanks 2018, 126-127). Sozialki sortutako errealitate bidegabeen ondorioak detektatzen dituzte (uzkurtze epistemikoarenak) euren jatorri soziala ezkutatuz. Parametro "objektiboek" epistemikoki uzkurtutako subjektua lanposturik gabe uzten dute, lanpostu baterako frogan puntu gutxiago lortu baititzakete epistemikoki uzkurtuta ez dagoenarekin alderatuz. Beraz, kapitalismo kognitiboak, ahalmen epistemikoak izan edo ez izatean oinarritzen den bazterketa inplikatzeaz gain, hainbat esparru sozialetara sarbidea izateko eta baliabideak eskuratzeko ebaluazio-prozesuak arrazionalizatu egin ditu, aurreiritziek sortu dezaketen bazterketa eta zapalkuntza are gehiago ezkutatuz horien inolako beharrik izan gabe. Uzkurtze epistemikoak itsura hori hartzen du: aurreiritzietan oinarritzen diren injustizia epistemikoen kalteak eragin ditzake modu ezkutuagoan eta bortitzagoan, aurreiritzi horien beharrik ez baitu. Beraz, uzkurtze epistemikoak kalte epistemiko eta praktikoak eragiten ditu eta, gainera, injustizia epistemiko sistematikoak eragin ditzake. Hori gertatzen da epistemikoki pobretutako inguruneak errealitatea direlako eta tresna "neutral" edo "objektibo" batek errealitate horrek bidegabeki sortutako ezaugarri batzuk detektatzen dituelako. Fenomeno horrek, gainera, egungo Europako kapitalismo kognitiboaren eta digitalizazioaren testuinguruan garrantzi handia hartzen du pobreziaren ugalketan. Uzkurtze epistemikoak eraginda, gaitasun kognitibo errentagarriak ez dituen biztanleriak egungo europako kapitalismo kognitiboan kalte handia jasaten du: sozioekonomikoki baztertuak dira, prekarizazioa nagusi den ogibideetara kondenatuak, ogibiderik lortzekotan. Ingurune pobretuek, ahalmenen garapena oztopatzean, gaitasun kognitibo eta epistemikoak ere baldintzatzen ditu. Garapen horren baldintzapenean, badira gaitasun batzuk ez direnak modu egokian garatzen, esaterako, epistemiko, kognitibo eta komunikatiboak (Hahn et al. 2013, Perou et al. 2019, Banerjee y Tamis-LeMonda 2007). Funtsean, esan daiteke uzkurtze epistemikoa gertatzen dela maila sozioekonomiko baxuak zeharkatzen dituen testuinguru horietan eta uzkurtze horrek testigantza-injustiziak eta injustizia hermeneutikoek jasotzen ez dituzten dimentsioak zeharkatzen ditu (ekonomikoak, boterezkoak, egiturazkoak…). Amaitzeko, gaitasun epistemikoen kamustea hiru puntu garrantzitsutan ezaugarritu dut. 1. Bidegabekeria estrukturala. Egitura sozial eta materialek ingurune epistemikoki eta kognitiboki pobreak sortu ditzakete. Horrek, aldi berean, subjektu kognitiboki pobretuak sortzen ditu: egitura sozialek euren ahalmenen garapena baldintzatzen dute eta, baldintzapen horren baitan, gaitasun epistemiko, kognitibo eta komunikatiboak mugatzen dira. Funtsean, estrukturala den injustizia da, ez baitu behar agenterik edo intentzionalitaterik bidegabekeria hori elikatzeko. - 2. Injustizia epistemikoen literaturak ikusten ez duena. Uzkurtze epistemikoa testigantza injustizia eta injustizia hermeneutikoen gainetik kokatzen da: ez du aurreiritzien beharrik eta horien sortzaile izan daiteke. Ahalmen epistemiko ugariren garapena oztopatu dezake aurreiritzi (testigantza-injustizia) eta baliabide hermeneutikoen hutsuneen (injustizia hermeneutikoa) beharrik gabe, hau da, ikusezin bilakatzen da Frickerretik abiatutako filosofiarentzat. - 3. Funtsezkoa justizia epistemikorako. Injustizia epistemikoekin amaitzea ezinezkoa da ingurune epistemikoki pobretuak sortzen jarraitzen bada. Buklearen dinamikan ikusten da nola gaitasun epistemiko, kognitibo eta komunikatiboen uzkurtze sistematikoen ondoren kosifikazioa erraz eman daitekeen, estigma soziala sortuz. Horrek aurreiritzi berriak sor ditzake, testigantza injustiziak eta injustizia hermeneutikoak birsortuz. Dena den, aurreiritzi eta injustizia epistemiko horiek gabe ere ezin genezake hitz egin justizia epistemikoaz, sistematikoki subjektu pobretuen ahalmen epistemikoak erasotzen baitira gizarte egituretatik. #### 3.1. Irudiak Irudia 1. Bukle dinamiken funtzionamendua ## 4. Ondorioak Nahiz eta ikerketa fase goiztiar batean kokatu, nolabaiteko behin-behineko ondorio batzuk atera ahal izan ditut. Alde batetik, pobreziaren eta uzkurtze epistemikoaren bukle korapilatsu horrek filosofiak tradizionalki gizakiaren erdigunean jarri izan dituen gaitasunak txikitzeko ondorioa du: Aristotelesen sophiatik, Nussbaumen giza-ahalmen zentraletara (2000, 78-80). Uzkurtze epistemikoak giza ahalmenak loratzeko beharrezkoak diren testuinguruen gabeziari egiten dio erreferentzia, kapitalismo kognitiboan eskasia horiek sistematikoki erreproduzitzen direla salatuz. Gabezia horrek, gainera, pobreziaren kronifikazio geroz eta oldarkorragoa eragiten du, baita ere, edozein motatako injustiziekiko esposizio arriskutsua areagotu. Bestetik, injustizia epistemikoen literaturari dagokionez, fenomeno honek puntu itsu bat argitzen du: erabat estrukturalki funtzionatzen duen eta aurreiritzien beharrik ez duen dinamika bidegabe bat, zeinaren eraginak injustizia epistemikoena bezain kaltegarriak izan daitezkeen, baina ikusezinagoak diren. Kapitalismo kognitiboak eta digitalizazioak, gainera, injustizia honen eraginak modu esanguratsuan pozoitu ditu, urgentzia handiz aurre egin behar zaion arazo bilakatuz. ## 5. Etorkizunerako planteatzen den norabidea Ikerketaren norabidea lau etapa desberdinetan planteatzen da. Lehenik, injustizia epistemikoen gaineko literaturaren irakurketak dituen mugak finkatzea, pobrezia aztertzeko markoa ezartzea eta puntu-itsu horren kokapena zehaztatzea. Horrekin uzkurtze epistemikoaren dimentsioak finkatu ditzaket. Fase horri amaiera ematen ari natzaio une honetan. Bigarrenik, gutxi gorabehera lehendabiziko urte eta erdiarekin kointzidituz, ikerketa zientifikoen berrikuspenak gauzatuko ditut. Zientziak pobrezia edo ingurune pobretuen eta gaitasun kognitibo eta komunikatiboen arteko harremanean zer esan duen ikertzea da asmoa. Ondoren, arlo ekonomikora joko nuke, ikerketaren hurrengo fasea bezala. Lan-munduaren egitura modernoa ulertzea da helburua: kapitalismoaren fase kognitiboago honetan ematen diren harremanak ikertu eta gizarte digitalizatuen dinamiketan duten eragina aztertzea da zati honen helburua. Eta azkenik, bildutako ikerketa guztiaren gainean gogoeta filosofikoa egiteari ekingo nion. ## 6. Erreferentziak - BANERJEE, P. et al. (2007). Infants' persistence and mothers' teaching as predictors of toddlers' cognitive development. En Infant Behavior & Development 30: 479-491. - BRONCANO, F. (2019). Puntos ciegos: ignorancia pública y conocimiento vallado. Madrid: Lengua de Trapo. - (2020). Conocimiento expropiado. Una epistemología política en una democracia radical. Madrid: AKAL. - EIZAGIRRE, A. (2020). "Covid-19aren krisia eta ekonomia globala: erronken azelerazioa", Telesforo Monzon eLab [online]. [\[https://telesforomonzonlab.eus/covid-19aren-krisia-eta-ekonomia](https://telesforomonzonlab.eus/covid-19aren-krisia-eta-ekonomia-%09globala-erronken-azelerazioa-3-3/)[globala-erronken-azelerazioa-3-3/\]](https://telesforomonzonlab.eus/covid-19aren-krisia-eta-ekonomia-%09globala-erronken-azelerazioa-3-3/) EUBANKS, V. (2020). Automating Inequality: How High-Tech Tools Profile, Police and Punish the Poor. New York: St. Martin's Press. FRICKER, M. (2017). Injusticia epistémica: el poder y la ética del conocimiento. Barcelona: Herder. - (2015). "Epistemic Contribution as a Central Human Capability". Hull, G. (ed.), The Equal Society: Essays on Equality in Theory and Practice. Lexington Books: Lanham, Maryland. 73-90. - FUMAGALLI, A. (2010). Bioeconomía y capitalismo cognitivo. Hacia un nuevo paradigma de acumulación. Madrid: Traficantes de Sueños. - HAHN, R. et al. (2014). Effects of Full-Day Kindergarten on the Long-Term Health Prospects of Children in Low-Income and Racial/Ethnic-Minority Populations. En American Journal of Preventive Medicine 46(3): 312-323. - HASLANGER, S (2017). Objectivity, Epistemic Objectification, and Oppression, en The [Routledge](https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315212043) [Handbook](https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315212043) of Epistemic Injustice. Abingdon: Routledge. - (2019). Cogniticon as a Social Skill, en Australasian Phylosophical Review. (por publicar). Enlace[:https://sallyhaslanger.weebly.com/uploads/1/8/2/7/18272031/cognition\\_as\\_a\\_social\\_skill](https://sallyhaslanger.weebly.com/uploads/1/8/2/7/18272031/cognition_as_a_social_skill_-_final_apr.pdf) [\\_-\\_final\\_apr.pdf](https://sallyhaslanger.weebly.com/uploads/1/8/2/7/18272031/cognition_as_a_social_skill_-_final_apr.pdf) KIDD, I., MEDINA, J., POHLHAUS & Jr., G. (Eds.). (2017). The Routledge Handbook of Epistemic Injustice. London: Routledge MOULIER-BOUTANG, Y. (2011). Cognitive Capitalism. Cambridge: Polity Press. NOBLE, S. U. (2018). Algorithms of Oppression. How Search Engines Reinforce Racism. New York: New York University Press. NUSSBAUM, M. (2000). Women and Human Development: The Capabilities Approach (The Seeley Lectures). Cambridge: Cambridge University Press. - (2011). Creating Capabilities. The Human Development Approach. Cambridge: The Belknap Press of Harvard University Press. O'NEIL, C. (2018). Armas de Destrucción Matemática. Cómo el Big Data Aumenta la Desigualdad y Amenaza la Democracia. Madril: Capitán Swing. PEROU, R. et al. (2019). The Legacy for Children Randomized Control Trial: Effects on Cognition Through Third Grade for Young Children Experiencing Poverty. En Journal of Developmental & Behavioral Pediatrics 40(4): 275-284. ROBEYNS, I. (2017). Wellbeing, Freedom and Social Justice. The Capability Approach Re-Examined. Cambridge: Open Book Publishers. ROSA, H. (2019). Resonancia. Una sociología de la relación con el mundo. Madrid: Katz Editores. SEN, A. (1992). Inequality Reexamined. New York: Oxford University Press. - (2009). The Idea of Justice. Cambridge: The Belknap Press of Harvard University Press. VERCELLONE, C. eta GIULIANI, A. (2019). "An introduction to cognitive capitalism: a marxist approach". Fumagalli, A., Giuliani, A., Lucarelli, S. eta Vercellone, C. (ed.), Cognitive Capitalism, Welfare and Labour. The Commonfare Hypothesis. New York: Routledge. 10-31. ## 7. Eskerrak eta oharrak Lehenik, nola ez, esker beroenak nire tesiaren zuzendariak diren Ekai Txapartegi eta Jon Umerezi, zailak diren doktoretzako hastapenetan emandako laguntza izugarriagatik; baita GEZKI-ko zuzendaria den Aitor Bengoetxeari ere, bere prestutasun eta laguntza handiagatik. Irati Zubia ikertzaileari ere nire esker onenak, nire ondoan egoteagatik graduan, masterrean eta, orain, doktoretzan eta inspirazio elementu garrantzitsua izateagatik. Ezin ahaztu Euskal Pentsamendurako Joxe Azurmendi Katedra Proiektuari ere eskerrak ematea, Filosofia, Zientzia eta Balioak masterra egiteko eta Joxe Azurmendi kongresuan parte hartzeko emandako laguntza guztiagatik. Oro har, Filosofiako fakultateko irakasle, langile eta ikasleei, bide hau posible egin baitute nire familia, bikote eta adiskideekin batera.
aldizkariak.v1-7-545	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 68 _2009_8", "issue": "Zk. 68 _2009_", "year": "2009", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	## MANIFESTU NAZIONALISTA. ARE SEPARATISTA ERE ESANGO NIOKE, ESTUTUZ GERO C. Ulises Moulines Txalaparta, Tafalla, 2006 Jatorriz gaztelaniaz 2001ean argitara emandako Manifestu nazionalista euskaraz argitaratu da. Gure testuinguru sozial eta politikoa kontuan hartuta harritzekoa badirudi ere, ez dugu gure hizkuntzan nazionalismoa ikerketaasmoekin aztertzen duen lanen soberakinik. Liburu hau, hortaz, nazionalismoaren euskarazko bibliografia txikiarentzat albiste pozgarria da, are kontuan izanda azkenaldian euskaratutako lanak (Ernest Renanen Zer da nazioa?, kasu) klasikoak direla. Manifestua euskaraz berriki argitaratu arren, bestalde, izan du jada islarik euskarazko hausnarketa idatzian, Jakin aldizkarian, hain zuzen. Zehazkiago, Manifestuaren edizio honen sarreraren egile Iñaki Sotok (2007) elkarrizketatu zuen egilea. Hizpide dugun liburua argitara eman eta berehala, halaber, eztabaida handia piztu zen filosofiako nazioarteko aldizkari zenbaitetan (eztabaida Euskal Herriari nahikoa loturik emanaz, gainera). Eztabaida hori Josu Txapartegik (2007) jaso zuen aldizkari bereko artikulu batean. Manifestu Nazionalistaren egile Ulises Moulines, bere aldetik, ez da nazionalismo gaiak ikertzeagatik ezaguna, zientziaren filosofian egile entzutetsua baizik. Halakoetan, gai batean esperientzia gutxikoa izatea nabarmenegi geratzea gerta daiteke, batetik; baina, bestetik, urruntasunaren ondorioz normalean gertatzen diren hainbat bizioz jabetzea ere gerta liteke. Nire ustez, lan honekin bigarren kasuaren aurrean gaude. Has gaitezen, bada, liburuaren edukietan arreta jartzen. Nazionalismoa aztergaitzat duten lanen ikuspuntutik, Manifestuak ekarpen bat dakar. Ondokoaz ari naiz: nazionalismoa bezalako hain ikergai «gatazkatsu» eta askotan zehaztugabean argitasun kontzeptuala ipintzeko asmo irmoa, batetik; eta nazionalismoa zerbait txar edo ekidiezintzat hartu beharrean, proiektu positibo gisa aurkeztea, bestetik. Bigarren ideia horri helduko diot orain. Nazionalismoa akademiatik aztertzen duten lanetan estaturik gabeko nazionalismoen aurkako jarrera nagusia edo, gutxienez, oso hedatua da. Moulinesek bi taldetan banatzen du nazionalismoaren ikerketan nagusi den ildo hau: negazionismoa eta kontranazionalismoa. Lehenek nazioen existentzia bera ukatzen dute: estatutik at ez dago ezer, esango dute, eta are gutxiago naziorik. Nazioak elite batzuen buruetan egongo dira, asko jota, baina ez dira inongo errealitate. Negazionistak, era honetan, gizarte-zientzien ikuspegi positibista edo enpirista erradikalarekin lotzen ditu Moulinesek. Zientziaren filosofia tresnatzat hartuz, ikerkuntzan —baita gizarte-arloko ikerkuntzan ere, noski— kontzeptu teorikoen beharra azaltzen digu filosofoak. Politika-zientziak, diosku Moulinesek, zientzia gisa aurrera jo nahi badu, nazioaren gisako kontzeptu teorikoak kontuan hartu beharko ditu ezinbestean. Manifestuan zehazten den bigarren taldeari, kontranazionalistei, dagokienez, nazioak badirela aitortzen duten arren, nazionalismoaren aurka ekiten dute, nazionalismoak euren iritziz gaiztoak baitira, bortitzak, itxiak. Moulinesek dioen bezala, «mikroorganismo infekziosoen» pareko egitateak lirateke kontranazionalisten aburuz nazioak: zorigaiztoko errealitateak. Kontranazionalismoa, hortaz, ikuspegi zientifikoa baino gehiago jarrera politikoa da, nazionalismoen ikerketan hedaturik dagoen ikuspegia izan arren. Moulinesek bi posizio horien argumentuei buelta ematen die, zientziaren filosofo legez kontzeptuen erabilera zorrotz aztertuz. Filosofoak argi utziko du nazioa edozein gizarte-ikerketatan (eta politika-zientzian nahiz soziologian ezinbestean) erabili beharreko kontzeptua dela, gizarte errealitatearen hainbat aspektu azaltzeko baliogarria baita eta, maila zabalagoan, gizartezientziak zuzenean behatu daitezkeen errealitateak ikertzera mugatzen badira beraien izaera bera ukatzen baitute. «Munduan gertatzen denetik zerbait ulertu nahi badugu, ezin dugu nazio kontzeptua alboratu», Moulinesen hitzetan (2008: 63). Bestela, hainbat fenomeno kultural nahiz politiko ulertezin bihurtzen dira. Nazioen eta nazionalismoen ikerketan argitasun kontzeptuala ipintzeko egiten duen deia eta saiakeragatik, Manifestuak Walker Connorren (1994) etnonazionalismoa lantzen duen liburu interesgarria ekarriko digu gogora. Kontzeptuen zehaztasunaren aldeko borroka horregatik bakarrik ez ditugu bi autoreok harremanean ipiniko, gainera; Moulinesek, Connorrek bezala, nazionalismoaren ikerkuntzan etniaren kontzeptuaren beharra aldarrikatzen baitu. Are eta gehiago, Moulinesentzat politika-zientzian, soziologian eta etnologian etniak oinarri-oinarrizko kontzeptua izan beharko luke, gizarte-bizitzaren oinarrizko unitatea den heinean. Definizio antzuetan sartu gabe, horrela, egileak etniaren jite kulturala azpimarratzen du, ezaugarri zenbaitekin defini ezin daitekeena: Etnia terminoak eta horren mendeko «nazioak», entitate politiko-kultural autonomoak adierazten dituzte, ez dira bihurgarri (...) beste entitate oinarrizkoagoetara, hala nola diren arraza, hizkuntza, erlijioa, etab. (2008: 80). Zentzu horretan, Manifestuan nazioaren kontzeptualizazio interesgarri eta erabilgarria proposatzen da. Gizarteak etnietan banaturik daude, mugak ipintzea zaila den oinarrizko unitateetan, beraz. Eta nazioak etnia mota jakin bat izango dira: kontzientzia politikoa duten etniak, hain zuzen. Nazioa, hortaz, kontzeptu guztiz politikoa da, politikoki kontziente diren etniak baitira nazioak. Moulinesen kontzeptualizazioa urrun dago Ernest Gellner erreferentetzat duen nazionalismoaren ulerkera modernistatik. Moulinesek, nazioaren azterketan etnia kontzeptua kontuan izatearen beharra azpimarratzean, nazioen izaera aurremodernoa mahaigaineratzen du, horretan sakontzen ez badu ere. Kontzeptuen argipenean sakondu eta orain hemen azaltzea ez dagokigun «miniteoria» interesgarria azaldu ostean, Moulinesek azken kapituluan «Zergatik izan behar den nazionalista» azaltzen digu. Filosofoak aniztasunaren aldeko aldarria egin eta sakon azaltzen du, izaera «ekologista» duen pluralismoaren berezko balioaren printzipioa defendatuz. Halaber, aniztasunak izan beharreko nahitaezko mugak ere argitzen ditu, minbiziaren adibidearekin bezala, zeina —printzipioa absurdura eramanez— aniztasunaren ikuspegitik «ekarpen» bat litzatekeen. Horrela, mota horretako eztabaida antzuetatik ihes egiteko, aniztasunaren balorazio positiboari muga argia ipintzen dio Moulinesek: besteari (dela pertsona, dela landarea, baina baita nazioa ere) bizitzen eta garatzen uztea. Nazioekin ere printzipio hori aplikatzen du Moulinesek eta, beraz, ahalik eta nazio gehien egotea positboa dela defendatzen du. Zentzu horretan izan behar da nazionalista, egilearen aldarrikapenaren arabera eta, bide horretan, nazionalismo internazionalista da bere proposamena. Hau da, bere nazioa soilik ez, baizik eta nazio guztiak era baikorrean hartzen dituen nazionalismoa (beti ere pluralismoaren berezko balioaren printzipioari eta horren mugari jarraituz). Nazionalismoaren ulerkera honetan, hortaz, nazionalismoaren eta hegemonismoaren arteko bereizketa argia egin behar da. Hegemonismoa bere izaera nazionala beste etnia edo nazio batzuei inposatzeko saiakera da, nazionalismo faltsua, Moulinesen aburuz. Horri guztiz kontrajartzen zaiona da nazionalismo internazionalista. Manifestuarekin batera, gibel-solas gisa Espainiari loturiko hausnarketa dakar liburuak, azalduko ikuspuntuak gure errealitate hurbilari aplikatuz. Testuinguru horretan nazionalismoaren auzia aztertu nahi badugu, hegemonismoarekin eta nazionalismoaren arteko banaketa horretatik abiatu beharko gara. Halaber, edizio honen bereizgarri den Iñaki Sotoren hitzaurrea dakar liburuak, Moulinesen planteamendua nazionalismoari buruzko ikerlan andanean kokatzeko baliagarri dena. Finean, Manifestu Nazionalistak bestelako ikuspuntua islatzen du: filosofiaren aldetik egindakoa (Euskal Herrian gutxiago landu dena), eta aztergaitzat duen fenomenoaren aldeko argudioak ematen dituena, ohi ez bezala. Lanak nazionalismoaren konplexutasuna hobeto atzematen laguntzen du. ## Erreferentziak Connor, W. (1994): Ethnonationalism: The Quest for Understanding, Princeton University Press, Princeton. Gellner, E. (1983): Nations and nationalism, Blackwell Publishers, Oxford. Txapartegi, J. (2007): "Zer gordetzen digu Artetak ez-nazionalista mozorroaren atzean? Moulinesen nazionalismo sezesionista vs Artetaren nazionalismo hegemonikoa", Jakin, 162, 41-68. Soto, I. (2007): "Nazionalista bat konplexurik gabe. Elkarrizketa Ulises Moulinesi", Jakin, 162, 11-40. Iker Iraola
aldizkariak.v1-0-314	{ "domain": "zientzia eta teknologia", "id": "ekaia_Zk.31 _2017_2", "issue": "Zk.31 _2017_", "year": "2017", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "ekaia", "edition": null }	# Kannabinoide berriak: segurtasun eta eraginkortasun terapeutikoaren bila (New cannabinoids: searching for safety and therapeutic efficacy) > Erik Aostri, Joseba Pineda, Aitziber Mendiguren\* Farmakologia Saila, Medikuntza eta Erizaintza Fakultatea (UPV/EHU) \* aitziber.mendiguren@ehu.eus DOI: 10.1387/ekaia.16320 Jasoa: 2016-05-11 Onartua: 2016-07-27 Laburpena: Cannabis sativa landarean kannabidiola, kannabigerola edo Δ9-tetrahidrokannabibarina bezalako kannabinoide ez-psikoaktiboak aurki daitezke. Oro har, kannabinoide horiek kannabinoideen hartzaileekiko (CB) afinitate txikia dutenez, ez daukate kannabinoide klasikoek (bereziki Δ9-THCak) duten aktibitate psikoaktiboa. Gizakietan eta animalietan kannabinoide ez-psikoaktiboekin egindako lehenengo ikerketek horien propietate terapeutikoak frogatu dituzte. Efektu horiek azaltzeko itu eta mekanismo desberdinak proposatu dira, besteak beste, hartzaile serotonergikoen aktibazioa edota entzima desberdinen modulazioa. Hitz gakoak: kannabidiola, kannabigerola, Δ9-tetrahidrokannabibarina, kannabinoide, 5-HT1A hartzailea. Abstract: Cannabis sativa plant contains non-psychoactive phytocannabinoids including cannabidiol, cannabigerol or Δ9-tetrahydrocannabivarin. Unlike classical cannabinoids (i.e Δ9-THC) most of these compounds bind with low affinity to cannabinoid receptors (CB), which seems to be the reason for their lack of psychoactive effect. Preliminary studies performed in humans and animals demonstrated that these cannabinoids have therapeutic properties. Different targets and mechanisms have been proposed to explain their effects such as activation of serotonergic receptors or modulation of different enzymes. Keywords: cannabidiol, cannabigerol, Δ9-tetrahydrocannabivarin, cannabinoid, 5-HT1A receptor. EKAIA, 31 (2017) 7 EKAIA 31.indd 7 KAIA 2/2/17 09:09:21 /2/17 # 1. SARRERA Cannabis sativa landareak 525 konposatu kimiko ezberdin ekoizten ditu [1]. Horietatik kannabinoide izeneko azido karboxilikoak konposatu ugarienetarikoak dira. Gizakiak, kannabisaren kontsumoaren bitartez, luzaroan baliatu ditu kannabinoideen propietateak horien presentzia ere ezagutu gabe. Izan ere, kannabisari antzinatik esleitu zaizkio propietate analgesiko zein lasaigarriak. Horretaz gain, gosearen eta goitikaren kontrako efektuak edota kognizioaren gaineko efektuak ere egotzi zaizkio [1]. Efektu horiek kannabisaren kannabinoideek giza sistema endogeno bat erregula dezaketelako gertatzen dira. Sistema hori kannabinoideen hartzaileek (CB hartzaileek) eta beraiekin lotzen diren barneko konposatuek (endokannabinoideek) osatzen dute. Orain arte bi hartzaile klonatu dira: CB1 hartzailea eta CB2 hartzailea [2, 3]. CB hartzaile horien kokapena ugaztunen gorputzean oso zabala da eta, horregatik, hainbat funtzio fisiologiko erregulatzen dituzte. Nerbio-sistema zentralean (NSZ), CB1 hartzailea ugaria da bereziki gongoil basaletan, garun-azalean, zerebeloko geruza molekularrean eta hipokanpoan [4]. CB2 hartzailea, aldiz, periferikoki kokatzen da batik bat, adibidez, zelula immuneetan [3]. Hartzaile horiek lotzen dituzten konposatu endogenoei dagokienez, 1992an, Devanek et al.-ek [5] txerriaren garunetik N-arakidonoiletanolnamida (anandamida) deritzon lehenengo barneko kannabinoidea isolatu zuten. Beste endokannabinoide nagusia, 2-arakidonilglizerola (2-AG), txakurraren hesteetatik isolatu zen lehen aldiz 1995ean [6]. Bi endokannabinoide horiek sintesi- eta degradazio-entzimak eta garraiatzaile espezifikoak ere badituzte. Osagai horien guztien elkarlanari esker neuronen, guruinen, zelula immuneen eta metabolismoarekin erlazionatuta dauden aktibitateak mantentzen dituzte. CB hartzaileak Gi/o proteinei atxikita daude; beraz, adelinato ziklasa entzima inhibi dezakete. Horretaz gain, G proteinak barneranzko errektifikatzaileak diren potasio-erretenak (GIRK) aktibatu eta tentsioaren mendeko kaltzio-erretenak inhibi ditzake. Neuronen kasuan, erreakzio horiek zelularen aktibitate elektrikoa murriztuko dute, ondorioz, zenbait neurotransmisoreren askapena inhibituko da, adibidez, glutamatoarena. Hori dela eta, barneko sistema kannabinoideak neuromodulatzaile gisa funtziona dezakeela proposatu da, kitzikapen handiegia dagoenean glutamatoaren askapena murriztuz [7]. Kalamuan aurki daitekeen kannabinoide bat Δ9-tetrahidrokannabinola da (Δ9-THC). Kannabinoide hori CB1 hartzailearen aktibatzaile indartsua da eta elkarrekintza hori da, hain zuzen ere, Δ9-THC kannabinoideak duen eragin psikoaktiboaren erantzule. Psikoaktibitate horrek arazo etiko zein segurtasun-arazoak dakartza, batez ere sistema honetan eragiten duten farmako berriak merkaturatzeko orduan. Hori dela eta, sistema endokannabinoidea erregulatzen duten konposatu ez-psikoaktiboak ikertzea beharrezkoa da. Kalamuan badaude CB1 hartzailea zuzenean aktibatzen ez duten kannabinoide ez-psikoaktibo batzuk. Hain zuzen ere, arti- 8 EKAIA, 31 (2017) EKAIA 31.indd 8 KAIA 2/2/17 09:09:21 /2/17 kulu honetan landare jatorriko kannabinoide ez-psikoaktibo ikertuenen ebidentziak bildu nahi izan dira. # 2. KANNABIDIOLA Kannabidiola (CBD) kalamuak ekoiztutako pentilalkil buztandun terpenofenola da (ikus 1. irudia), egiturari begiratuta Δ9-THCaren antzekoa dena. Kannabinoide horien antzekotasuna dela eta, biak gene beraren alelo ezberdinek kodetutako entzimen produktuak direla ondorioztatzen da. CBDa zein bere forma azidoa (CBDA) kalamuaren andui haritsuetan, kannabinoide ugarienak izaten dira. Landarearen kimiotipo batzuetan hain ugaria izateak bere isolatze-prozesua erraztu zuen eta 1963. urterako bere egitura dagoeneko ezaguna zen. Egun, kannabinoiderik ikertuena da animalietan zein in vitro ereduetan hartzaile ez-kannabinoideei lotzeko duen gaitasunagatik eta bere toxikotasun eskasagatik. 1. irudia. Kalamuan dauden kannabinoide ez-psikoaktibo ikertuenen egitura kimikoak [1]. # 2.1. Kannabidiola in vitro ereduetan eta animalietan Ezaguna da kannabinoideen psikoaktibitatea CB1 hartzailearen aktibazioarekin erlazionatzen dela. Kannabinoide ez-psikoaktiboek, oro har, ez dute CB1 hartzailea zuzenean aktibatzen. CBDaren kasuan, soilik kontzentrazio altuetan desplaza dezake [3H]CP55940 molekula CB1 hartzailetik in EKAIA, 31 (2017) 9 EKAIA 31.indd 9 KAIA 13/1/17 13:09:27 3/1/17 vitro [8]. CBDak, aldiz, Δ9-THC eta 2-AG kannabinoideek eragindako CB<sub>1</sub> hartzailearen barneraketa zelularra inhibi dezake [9]. Gainera, WIN-55212 eta CP-55940 agonisten efektuak partzialki blokea ditzakeela ikusi da [10]. Beraz, laborategian ikusitako afinitate eskasak CB<sub>1</sub> hartzailearen aktibazio zuzena baztertzen badu ere, CBDak CB<sub>1</sub> hartzailea nolabait erregula dezake. Hori azaldu ahal izateko, talde batzuek CBDa CB<sub>1</sub> hartzailearen erregulatzaile alosteriko negatiboa dela proposatu dute [9]. Horrek CBDaren psikoaktibitate eza azalduko luke eta, aldi berean, sistema kannabinoidea erregulatzeko duen gaitasuna. CBDari efektu farmakologiko desberdinak egotzi zaizkio eta horiek NSZaren erregulazioarekin erlazionatzen dira, adibidez, efektu antiepileptikoa, antsiolitikoa zein antidepresiboa. Antsietatea eta depresioa NSZeko gaixotasun konplexuak dira eta horien jatorria neurotransmisio-sistema desberdinen asaldurarekin lotu da, besteak beste, sistema serotonergikoarekin. Ikerketa gehienek CBDaren eragin farmakologikoak neurotransmisio-sistema ezberdinekin erlazionatzen badituzte ere, ebidentzia gehien biltzen dituena sistema serotonergikoa da eta, bereziki, 5-HT<sub>1A</sub> hartzailea. Izan ere, 2005ean Russok et al.-ek [11] lehen aldiz frogatu zuten CBDak 5-HT<sub>1A</sub> hartzailea aktiba zezakeela in vitro. Arratoiekin egindako portaerazko esperimentuek CBDaren efektu antsiolitikoak [12], efektu antidepresiboak [13] eta gosearen eta goitikaren inhibizioak [14, 15] 5-HT<sub>1A</sub> hartzailearen aktibazioaren bitartez gertatzen direla iradokitzen dute. Era berean, CBDak animalia-ereduetan eragindako efektu motorrak 5-HT<sub>1A</sub> hartzaileekin erlazionatu dira [16]. CBDa eta 5-HT<sub>1A</sub> hartzailea erlazionatzen dituzten ebidentziak ugariak izan arren, ez dira ezagutzen kannabinoide honek sistema serotonergikoa modulatzeko mekanismo zehatzak. Adibidez, CBDak 5-HT<sub>1A</sub> hartzailea aktiba dezakeela ikusi da, baina kannabinoide honek ez du (7-[Dipropilamino-5,6,7,8-tetrahidronaftalen-1-ol]) (8-OH-DPAT) agonista espezifikoa 5-HT<sub>1A</sub> hartzailetik desplazatzen in vitro. Horregatik, ikertzaile batzuek 5-HT<sub>1A</sub> hartzailearen zeharkako modulazioa proposatzen dute [15]. Gainera, 5-HT<sub>1A</sub> hartzaileek bideratutako efektuak ez dira beti modu isolatuan gertatzen. Adibidez, CBDak arratoiaren hipokanpoko neurona piramidaletan eragindako inhibizioa CB<sub>1</sub> zein 5-HT<sub>1A</sub> hartzaileen antagonistekin blokea daiteke [17]. Bestalde, CBDari eragin periferikoak ere egotzi zaizkio. Izan ere, CBDak hodi deferenteko $\alpha_1$ hartzaileei lotzen zaizkien agonisten efektua murritz dezake. Era berean, ([D-Ala², N-MePhe⁴, Gly-ol]-enkephalin) (DAMGO) agonista opioidearen efektua periferikoki blokeatzen du; beraz, $\mu$ hartzailea ere erregula dezakeela ikusi da [18]. Aurreko guztia kontuan izanik, gero eta argiago dago kannnabinoide honen efektuetan hartzaile desberdinek parte hartzen dutela. 10 EKAIA, 31 (2017) EKAIA 31.indd 10 2/2/17 09:09:22 CBDaren beste itu bat transient receptor potential (TRP) katioi-erretenak dira. Erreten horiek kannabinoideen itu garrantzitsuak dira [19]. Horregatik TRP erretenei hartzaile kannabinoide ionotropiko ere esaten zaie. TRP1A eta TRPV1 erretenekin transfektatutako zeluletan, CBDak hartzaile biak aktiba ditzake eta, aldi berean, TRPM8 bidezko kaltzio-igoera inhibi dezake. Gainera, inhibizio hori gauzatzeko potentzia beste kannabinoideena baino handiagoa da [20, 21]. Hala ere, akzio horien ondorio fisiologikoak zehaztu gabe daude. Azkenik, zenbait ebidentziaren arabera CBDak entzima ezberdinak ere erregula ditzake, batez ere hanturarekin erlazionatutakoak. Batetik, kannabinoide honek A2 fosfolipasa (PLA2) entzima aktibatzen du in vitro, prostaglandinen aitzindaria den azido arakidonikoaren ekoizlea hain justu [22]. Bestetik, ziklooxigenasa entzima (COX-1), prostaglandinen sintesi-entzima, esanguratsuki inhibitzen du. Hala ere, zelulekin eginiko saiakeretan, COX-1-aren inhibizioak prostaglandinen sintesiaren % 10eko murrizketa eragiten du soilik [23]. Bi efektu horiek kontrajarriak izan arren, animalia osoan administratzean, CBDak hantura esanguratsuki blokea dezakeela ikusi da [24]. In vivo azaltzen den eragin horren arrazoia CBDak barneko sistema kannabinoidean duen efektua izan daiteke. Izan ere, gantz-azidoen amida hidrolasa (FAAH) entzima inhibi dezake, ondorioz, endokannabinoideen degradazioa murriztu [25]. Endokannabinoideek hantura inhibi dezaketenez, mekanismo hori izan daiteke kannabinoide honen hanturaren kontrako eraginaren erantzule. Hala ere, THCarekin ikusi den moduan, hanturaren kontrako efektua eredu batetik bestera asko alda daiteke. ## 2.2. Kannabidiola gizakietan Aurretik azaldu den moduan, CBDari eragin farmakologiko desberdinak esleitu zaizkio animalietan. Gizakietan, aldiz, hasieratik bi dira egotzi zaizkion propietate nagusiak: eragin antiepileptikoa eta antsiolitikoa. Horrela, 80ko hamarkadan CBDaren propietate antiepileptikoak baieztatzen zituen lehenengo saio klinikoa argitaratu zen [26]. Gaur egun, abian dira 20 saio kliniko baino gehiago munduan zehar. Paradoxikoki, CBDaren efektu antiepileptikoa propietaterik itxaropentsuena eta gizakietan ikertuena izanik, eragin horren mekanismoa oraindik deskribatu gabe dago. Era berean, CBDaren efektu antsiolitikoari buruzko lehenengo saio klinikoa 1982koa da [27] eta saio horrek emaitza esanguratsuak deskribatzen zituen jada. Kasu honetan, ezagunagoa da eragin antsiolitiko horren mekanismoa. Espainian, 2010. urtetik aurrera osagai moduan CBDa duen medikamentu bat merkaturatuta dago, Sativex (CBD eta Δ9-THC konbinaketa) izenekoa. Botika hori esklerosi anizkoitzaren tratamendurako aproposa da eragin antiespasmodikoak dituelako. EKAIA, 31 (2017) 11 EKAIA 31.indd 11 KAIA 2/2/17 09:09:22 /2/17 #### 3. KANNABIGEROLA Kannabigerola (CBG) kalamutik 60ko hamarkadan isolatu zen lehen aldiz, baina memento hartan ez-aktibotzat jo zuten [28]. Hori dela eta, CBGaren ituak oraindik deskribatu gabe daude, eta are gutxiago bere efektu fisiologikoak. Hala ere, kannabinoide ez-psikoaktibo batzuen efektu anitzak ikusita, egun berriz ere piztu egin da CBGarekiko interesa. Ziur aski kannabinoide honen ezaugarririk interesgarriena Δ9-THCaren eta CBDaren aitzindari molekularra izatea da, eta horrek ematen dion izaera berezia. ### 3.1. Kannabigerola in vitro ereduetan eta animalietan CBDaren kasuan bezala, CBGa animalietan 5-HT<sub>1A</sub> hartzaileari lotzen zaiola ikusi da [29]. Horrela, arratoien burmuinetatik eratorritako mintzetan CBGak 5-HT<sub>1A</sub> hartzailearen antagonista gisa jokatzen duela ikusi da; dirudienez, CB<sub>1</sub> hartzailearen partaidetzarik gabe. Era berean, CBGak CBDaren 5-HT<sub>1A</sub> bidezko efektuak blokea ditzakeela frogatu da arratoietan [30]. Are gehiago, CBGak depresioaren animalia-ereduetan eragin antidepresiboa du [31] eta baliteke eragin hori 5-HT<sub>1A</sub> hartzailearen bidez gertatzea. Kannabinoide honek $G_{i/o}$ proteinetara atxikitako hartzaileak erregulatzeko duen gaitasuna ikusita, CBGaren eta $\alpha_2$ hartzailearen arteko interakzioa ere ikertua izan da. Horrela, CBGak arratoien burmuinetatik eratorritako mintzetan $\alpha_2$ agonista indartsu gisa jokatzen duela ikusi da. Gainera, animalien hodi deferenteko $\alpha_2$ hartzaileen bidezko uzkurketak eragin ditzakeela ere ikusi da [29]. Gainerako kannabinoideen moduan, CBGak TRP erretenak ere erregula ditzake in vitro. Horrela, CBGak TRPM8 hartzailearen efektua potentzia handiz blokeatzen du [20] eta TRPA1 hartzailearen bidezkoa, berriz, potentzia baxuz aktibatzen du. TRPA1 hartzaileaz gain, CBDak moduan, TRPV1 erretenak ere aktiba ditzake in vitro [21]. Bestetik, CBGak CB<sub>1</sub> hartzailea partzialki aktiba dezake. Era berean, CB<sub>2</sub> hartzailearen agonista partziala ere bada eta hartzaile horri CB<sub>1</sub> hartzaileari baino afinitate handiagoz lotzen zaio [32]. Hori dela eta, CBGaren CB hartzaileen bidezko efektu gehienak periferikoak dira, eta, bereziki, sistema immunologikoan gertatzen dira. Gainera, CBGak sistema endokannabinoidearen entzima katabolikoak ere inhibitzen ditu in vitro, sistema endogenoaren tonua igoz [21]. Ebidentzia horiek CBGa sistema endokannabinoidearen zeharkako aktibatzailea dela adierazten dute. Hala ere, CBGari deskribatu zaion efektu nagusia hanturaren inhibizioa da, itu ezberdinen bitartez gerta daitekeena. Izan ere, hiru entzima ezberdinen aktibitatea erregulatzen du: COX-1/2, PLA<sub>2</sub> eta oxido nitriko sintasa induzigarria (iNOS). COX-1/2 entzimei dagokienez, CBGak bi iso- EKAIA, 31 (2017) EKAIA 31.indd 12 2/2/17 09:09:22 formak esanguratsuki inhibi ditzakeela ikusi da in vitro, baina horrek ez dirudi zeluletan prostaglandinen ekoizpena nabarmenki aldatzen duenik [23]. Hala ere, beste talde batek E<sub>2</sub> prostaglandinaren ekoizpena esanguratsuki inhibi dezakeela deskribatu du. Ikerketa berean, kontrajarria dirudien arren, CBGak PLA<sub>2</sub> entzima aktibatzeko duen gaitasuna ere azaltzen da [22]. Azkenik, CBGak iNOS genearen adierazpena gutxitzen du koloneko zeluletan eta makrofagoetan, berriz, entzima horren produktua den oxido nitrikoaren ekoizpena [33]. Ondorioz, erantzun inmunologikoaren intentsitatea eta horrekin batera hantura ere murrizten ditu. Eragin horri esker CBGak efektu neurobabesgarria izan dezakeela proposatu da, adibidez, Huntington gaixotasunean [34]. Efektu babesgarriaren ekintza-mekanismo zehatzak oraindik ikertzeko daude. ## 3.2. Kannabigerola gizakietan CBDaren kasuan ez bezala, CBGaren eragina gizakietan ez da asko ikertu. Izan ere, CBGaren NSZeko eragin gutxi deskribatu dira orain arte. Ondorioz, CBGak NSZeko ohiko gaixotasunentzat izan dezakeen erabilgarritasuna oraindik ez da ezagutzen. Dena dela, animalietan dauden ebidentziak ikusita eta CBG hanturaren inhibitzailea izanik [29, 30], baliteke etorkizunean, gizakietan saio klinikoak egitea eta horien emaitza interesgarriak izatea. #### 4. Δ<sup>9</sup>-TETRAHIDROKANNABIBARINA (Δ<sup>9</sup>-THCV) $\Delta^9$ -tetrahidrokannabibarina ( $\Delta^9$ -THCV), $\Delta^9$ -THCaren propil analogo bat da, baina funtzionalki oso ezberdina (ikus 1. irudia). Izan ere, $\Delta^9$ -THCak CB hartzaileak aktibatzen dituen bitartean, $\Delta^9$ -THCVak CB hartzaileen antagonista modura jokatzen du [35]. CB hartzaileak blokeatzeaz gain, $\Delta^9$ -THCVak kannabinoideen zenbait entzima kataboliko erregulatzen ditu in vitro [21]. Gaitasun horri esker, $\Delta^9$ -THCVaren eragin desiragaitzak antagonista klasikoek dituztenak baino ahulagoak dira. Ezaugarri horiengatik gaur egun ikertuenetariko kannabinoidea da. ## 4.1. $\Delta^9$ -tetrahidrokannabibarina in vitro ereduetan eta animalietan $\Delta^9$ -THCVa $CB_1$ hartzaileari afinitate handiz lotzen zaio, baina $CB_1$ hartzailearen antagonista den heinean, ez du hartzailearen aktibitate basala aldatzen. Beraz, ez du $CB_1$ hartzailearen bidezko eragin psikoaktiborik sortzen, nahiz eta $CB_1$ agonista ezagunenak hartzailetik desplaza ditzakeen [8, 35]. Hau da, funtzionalki $\Delta^9$ -THCVak $CB_1$ hartzailearen antagonista neutro gisa jokatzen du. Horrela, $CB_1$ hartzailearen antagonista den AM251 farmakoak bezala, arratoietan jangura inhibi dezake [36] edota rimonabant EKAIA, 31 (2017) EKAIA 31.indd 13 2/2/17 09:09:22 farmakoaren antzera, 6-hidroxidopaminak induzitutako inhibizio motorra murriztu [37]. Dena dela, $\Delta^9$ -THCVak ez ditu CB<sub>1</sub> hartzaileen antagonista klasikoek eragiten duten goitika eta antsietatea sortarazten [38]. Are gehiago, Rock et al.-ek [39] arratoietan goitika inhibi dezakeela frogatu dute. Antagonista klasikoen eta $\Delta^9$ -THCaren arteko ezberdintasun horien arrazoia da azken horrek sistema endokannabinoideko elementu ezberdinak erregulatzen dituela. Zehazki, kannabinoide honek 2-AG eta anandamidaren degradazio-entzimak inhibitzen ditu, monoazilglizerol lipasa (MAGL) eta FAAH hurrenez hurren. Aldi berean, anandamidaren garraiatzaile zelularra ere inhibi dezake [21]. Hiru efektu horien arteko konbinazioak endokannabinoideen tonu endogenoa handituko luke. Ondorioz, CB<sub>1</sub> hartzaileei lotuz sistema endogenoa blokeatzen duen bitartean, aipatutako entzimetan duen eraginaren bidez sistema endokannabinoidearen tonua igo dezake. Bi mekanismo horien arteko lehia abantaila terapeutiko gisa har daiteke, adibidez, CB<sub>1</sub> blokeoaren bidez efektu antiepileptikoa gertatzea posible da [40] eta eragin horrek albo ondoriorik ez izatea endokannabinoideen tonua handitzeagatik. $CB_2$ hartzaileari dagokionez ez dago hain argi $\Delta^9$ -THCVak hartzaile hori aktibatzen duen ala ez. Alde batetik, $CB_2$ hartzailea partzialki aktiba dezakeela ikusi da in vitro [41], eta bestetik $CB_2$ hartzailearen blokeoa ere deskribatu zaio [35]. Bestalde, $CB_2$ hartzailearen inguruko ebidentziak baino sendoagoak dira TRP hartzaileei buruzko datuak: $\Delta^9$ -THCVak arratoietako TRPA1 eta TRPV2-4 eta gizakietako TRPV1 erretenak aktiba ditzake; TRPM8 erretenak, aldiz, inhibitu egiten ditu [20]. $\Delta^9$ -THCVaren inguruko ebidentzia gehienak sistema endokannabinoideari buruzkoak badira ere, sistema serotonergikoarekiko duen erlazioa ere ikertua izan da. Kannabinoide honek 8-OH-DPATak 5-HT<sub>1A</sub> hartzailea aktibatzeko daukan potentzia handitzen du in vitro. Izan ere, kannabinoide honek 5-HT<sub>1A</sub> hartzailea alosterikoki erregula dezakeela iradoki da. Horretaz gain, $\Delta^9$ -THCVak eragin antipsikotikoa du arratoietan eta eragin hori 5-HT<sub>1A</sub> hartzailearen bidez gertatzen da [42]. Azkenik, kannabinoide honek depresioaren animalia-ereduetan (igeriketa behartuaren proban), eragin antidepresiboa duela ere frogatu da [42]. ## 4.2. Δ<sup>9</sup>-tetrahidrokannabibarina gizakietan Aurretik aipatu den bezala, sistema endokannabinoideak neurotransmisio-sistema ugari erregulatzen ditu, horregatik, tonua txikitu dezaketen antagonistak terapeutikarako arriskutsuak izan daitezke. Horrela, terapeutikan esperientzia negatiboak egon dira $CB_1$ antagonistekin, hala nola, rimonabant farmakoarekin. Farmako hori obesitatearen tratamendurako merkaturatu zuten, baina depresioa eta tendentzia suizidak sortarazten zituenez, merkatutik kendu zen. Hori dela eta, $\Delta^9$ -THCVarekin eginiko saio kliniko 14 EKAIA, 31 (2017) EKAIA 31.indd 14 13/11/17 13:09:27 gehienak indibiduo osasuntsuetan egin dira bere segurtasun-profilari erreparatuz, hau da, I faseko saio klinikoak izan dira [43, 44]. Ikerlan horien arabera, $\Delta^9$ -THCVa obesitatearen aurka erabilgarria izan daiteke depresiorik eragin gabe. # 5. BESTE KANNABINOIDE BATZUK: KANNABIKROMENOA, KANNABINOIDE AHAZTUA Cannabis sativa landareak gutxienez dituen 113 kannabinoideetatik, ugarienak eta, ondorioz, isolatzeko errazenak direnak ikertu ohi dira. Hala ere, kannabinoide ez-psikoaktiboen artean badago oso ugaria den eta, aldi berean, gutxi ikertu izan den kannabinoide bat: kannabikromenoa (CBC). Kannabinoide hori CBDa baino ugariagoa izan daiteke kalamuaren andui psikoaktiboagoetan [45]. Gizakietan bere efektu isolatua deskribatu gabe dagoen arren, animalietan zenbait eragin egotzi zaizkio. Batetik, arratoietan CBCak hantura periferikoa inhibi dezake [46]. Izan ere, CB<sub>1</sub> hartzaileekiko afinitate altua ez badu ere, CB<sub>2</sub> hartzaileari afinitate handiagoz lotzen zaio [32]. Beraz, CBGa bezala periferikoki aktiboagoa da eta, horregatik, deskribatu zaizkion propietate gehienak sistema immunologikoarekin erlazionatuta daude. Bestetik, 80ko hamarkadatik, animalia-ereduetan propietate analgesikoak ere deskribatu zaizkio [47]. Efektu hori oraindik ez da karakterizatu, baina baliteke TRP erretenen eta CB hartzaileen bidezko efektua izatea [48]. #### 6. ONDORIOAK Sistema endokannabinoidea nerbio-sistema osoan zehar hedatuta dago; horregatik, bere modulazioa interesgarria izan daiteke jatorri anizkoitza daukaten gaixotasunen tratamendurako, esaterako, epilepsiarako zein antsietaterako. Hala ere, agonista zein antagonista kannabinoide seguruak aurkitzeko arazoak daude. Izan ere, CB<sub>1</sub> hartzaileen agonistak psikoaktiboak dira eta CB<sub>1</sub> antagonistek, aldiz, depresioa sortaraz dezakete. Eragin horiek saihesteko eta segurtasuna bermatzeko modu bat izan daiteke sistema kannabinoidearen zeharkako erregulazioa (barneko agonisten sintesia/degradazioa aldatuz edo CB hartzaileak zeharka modulatuz) edota CB hartzaileaz aparteko ituen modulazioa (adibidez, sistema serotonergikoa); kannabinoide ez-psikoaktibo batzuek egiten dutena, hain zuzen ere. Horregatik, ez da harritzekoa azken urteotan kannabinoide horien ikerketek jasan duten gorakada, bereziki hartzaile ez kannabinoideen gaineko efektuei begira. Beraz, hurrengo urteetan baliteke kannabinoide horien erabilera klinikoa hedatzea. EKAIA, 31 (2017) 15 EKAIA 31.indd 15 2/2/17 09:09:22 # 7. BIBLIOGRAFIA - [1] PERTWEE R.G. (ed.). 2014. Handbook of cannabis. Oxford university press, Erresuma Batua. - [2] GERARD C.M., MOLLEREAUR C., VASSART G. eta PARMENTIER M. 1991. «Molecular cloning of a human cannabinoid receptor which is also expressed in testis». Biochemical Journal, 279, 129-134. - [3] MUNRO S., THOMAS K.L. eta ABU-SHAAR M. 1993. «Molecular characterization of a peripheral receptor for cannabinoids». Nature, 365, 61-65. - [4] HERKENHAM M., LYNN A.B., JOHNSON M.R., MELVIN L.S., DE COSTA B.R. eta RICE K.C. 1991. «Characterization and localization of cannabinoid receptors in rat brain: a quantitative in vitro autoradiographic study». Journal of Neuroscience, 11, 563-583. - [5] DEVANE W.A., HANUS L., BREUER A., PERTWEE R.G., STENVEN-SON L.A., GRIFFIN G., GIBSON D., MANDELBAUM A., ETINGER A. eta MECHOULAM R. 1992. «Isolation and structure of a brain constituent that binds to the cannabinoid receptor». Science, 258, 1946-1949. - [6] MECHOULAM R., BEN-SHABAT S., HANUS L., LIGUMSKY M., KA-MINSKI N.E., SCHATZ A.R., GOPHER A. ALMOQ S., MARTIN B.R., COMPTON D.R., PERTWEE R.G., GRIFFIN G., BAYEWITCH M., BARG J. eta VOGEL Z. 1995. «Identification of an endogenous 2-monoglyceride, present in canine gut, that binds to cannabinoid receptors». Biochemical Pharmacology, 50, 83-90. - [7] BARRONDO S., LOPEZ DE JESÚS M., GARCIA DEL CAÑO G., GONZALEZ-BURGUERA I., ARETXABALA X, MONTAÑA M. eta S ALLÉS J. 2013. «Sistema endokannabinoidea: etorkizun handiko itu terapeutikoa gaixotasun psikiatrikoetan». EKAIA Ale berezia: Kannabisaren hamar aurpegiak. - [8] PERTWEE R.G. 2008. «The diverse CB1 and CB2 receptor pharmacology of three plant cannabinoids: Δ9-tetrahydrocannabinol, cannabidiol and Δ9 tetrahydrocannabivarin». British Journal of Pharmacology, 153, 199-215. - [9] LAPRAIRIE R.B., BAGHER A.M., KELLY M.E.M. eta DENOVAN-WRIGHT E.M. 2015. «Cannabidiol is a negative allosteric modulator of the cannabinoid CB1 receptor». British Journal of Pharmacology, 172, 4790- 4805. - [10] LEWEKE F.M., MUELLER J.K., LANGE B. eta ROHLEDER C. 2016. «Therapeutic Potential of Cannabinoids in Psychosis». Biological Psychiatry, 79(7), 604-612. - [11] RUSSO E.B., BURNETT A., HALL B. eta PARKER K.K. 2005. «Agonistic properties of cannabidiol at 5-HT1A receptors». Neurochemical Research, 30, 1037-1043. - [12] GOMES F.V., RESTELL L.B. eta GUIMARAES F.S. 2011. «The anxiolyticlike effects of cannabidiol injected into the bed nucleus of the stria terminalis are mediated by 5-HT1A receptors». Psychopharmacology, 213, 465-473. 16 EKAIA, 31 (2017) EKAIA 31.indd 16 KAIA 2/2/17 09:09:22 /2/17 - [13] ZANELATI T.V., BIOJONE C., MOREIRA F.A., GUIMARAES F.S. eta JOCA S.R. 2010. «Antidepressant-like effects of cannabidiol in mice: possible involvement of 5-HT1A receptors». British Journal of Pharmacology, 159, 122-128.h\_521 12128 - [14] SCOPINHO A.A., GUIMARAES F.S., CORREA F.M. eta RESTELL L.B. 2010. «Cannabidiol inhibits the hyperphagia induced by cannabinoid-1 or serotonin-1A receptor agonists». Pharmacology, Biochemistry and Behavior, 98, 268-272. - [15] ROCK E.M., BOLOGNINI D., LIMEBEER C.L., CASCIO M.G., ANAVI-GOFFER S., FLETCHER P.J., MECHOULAM R., PERTWEE R.G eta PARKER L.A. 2011. «Cannabidiol, a non-psychotropic component of cannabis, attenuates vomiting and nausea-like behaviour via indirect agonism of 5-HT1A somatodendritic autoreceptors in the dorsal raphe nucleus». British Journal of Pharmacology, 165, 2620-2634. - [16] ESPEJO-PORRAS F., FERNANDEZ-RUIZ J., PERTWEE R.G., MECHOULAM R. eta GARCIA C. 2013. «Motor effects of the non-psychotropic phytocannabinoid cannabidiol that are mediated by 5-HT1A receptors». Neuropharmacology, 75, 155-163. - [17] LEDGERWOOD C.J., GREENWOOD S.M, BRETT R.R., PRATT J.A. eta BUSHELL T.J. 2011. «Cannabidiol inhibits synaptic transmission in rat hippocampal cultures and slices via multiple receptor pathways». British Journal of Pharmacology, 162, 286-294. - [18] PERTWEE R.G., ROSS R.A., CRAIB S.J. eta THOMAS A. 2001. «(-)-Cannabidiol antagonizes cannabinoid receptor agonists and noradrenaline in the mouse vas deferens». European Journal Pharmacology, 456, 99-106. - [19] DI MARZO V. eta PISCITELLI F. 2015. «The endocannabinoid system and its modulation by phytocannabinoids». Neurotherapeutics, 12(4), 692-698. - [20] DE PETROCELLIS L., VELLANI V., SCHIANO-MORIELLO A., MARINI P., MAGHERINI P.C, ORLANDO P. eta DI MARZO V. 2008. «Plant-derived cannabinoids modulate the activity of transient receptor potential channels of ankyrin type-1 and melastatin type-8». Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics, 325, 1007-1015. - [21] DE PETROCELLIS L., LIGRESTI A., MORIELLO A.S., ALLARA M., BI-SOGNO T., PETROSINO S., STOTT C.G. eta DI MARZO V. 2011. «Effects of cannabinoids and cannabinoid-enriched Cannabis extracts on TRP channels and endocannabinoid metabolic enzymes». British Journal of Pharmacology, 163, 1479-1494. - [22] EVANS A.T., FORMUKONG E. eta EVANS F.J. 1987. «Activation of phospholipase A2 by cannabinoids». FEBS Letters, 2, 119-122. - [23] RUHAAK L.R., FELTH J., KARLSSON P.C., RAFTER J.J., VERPOORTE R. eta BOHLIN L. 2011. «Evaluation of the cyclooxygenase inhibiting effects of six major cannabinoids isolated from Cannabis sativa». Biological and Pharmaceutical Bulletin, 34, 774-778. - [24] HAMMELL D.C., ZHANG L.P., MA F., ABSHIRE S.M., MCILWRATH S.L., STINCHCOMB A.L. eta WESTLUND K.N. 2015. «Transdermal cannabidiol reduces inflammation and pain-related behaviours in a rat model of arthritis». European Journal of Pain, 10, 1002-1015. - [25] WATANABE K., OGI H., NAKAMURA S., KAYANO Y., MATSUNAGA T., YOSHIMURA H. eta YAMAMOTO I. 1998. «Distribution and characterization of anandamide amidohydrolase in Mouse brain and liver». Life Sciences, 62, 1223-1229. - [26] CUNHA J.M., CARLINI E.A., PEREIRA A.E., RAMOS O.L., PIMENTEL C., GAGLIARDI R., SANVITO W.L., LANDER N. eta MECHOULAM R. 1980. «Chronic administration of cannabidiol to healthy volunteers and epileptic patients». Pharmacology, 21, 175-185. - [27] ZUARDI A.W., SHIRAKAWA I., FINKELFARB E. eta KARNIOL I.G. 1982. «Action of cannabidiol on the anxiety and other effects produced by delta 9-THC in normal subjects». Psychopharmacology, 76, 245-250. - [28] GAONI Y. eta MECHOULAM R. 1964. «The structure and synthesis of cannabigerol, a new hashish constituent». Proceedings of the Chemical Society, 82. - [29] CASCIO M.G., GAUSON L.A., STEVENSON L.A., ROSS R.A. eta P ERTWEE R.G. 2010. «Evidence that the plant cannabinoid cannabigerol is a highly potent a2-adrenoceptor agonist and moderately potent 5HT1A receptor antagonist». British Journal of Pharmacology, 159, 129-141.b - [30] ROCK E.M., GOODWIN J.M., LIMEBEER C.L., BREUER A., PERTWEE R.G., MECHOULAM R. eta PARKER L.A. 2011. «Interaction between non-psychotropic cannabinoids in marihuana: effect of cannabigerol (CBG) on the anti-nausea or anti-emetic effects of cannabidiol (CBD) in rats and shrews». Psychopharmacology, 215, 505-512. - [31] MUSTY R.E eta DEYO R.A. 2006. «A cannabigerol extract alters behavioral despair in an animal model of depression». Symposium on the Cannabinoids. International Cannabinoid Research Society, 32. - [32] ROSENTHALER S., POHN B., KOLMANZ C., HUU C.N., KREWENKA C., HUBER A., KRANNER B., RAUSCH W.D. eta MOLDZIO R. 2014. «Differences in receptor binding affinity of several phytocannabinoids do not explain their effects on neural cell cultures». Neurobehavioral, Toxicology and Teratology, 46, 49-56. - [33] BORRELI F., FASOLINO I., ROMANO B., CAPASSO R., MAIELLO F., COPPOLA D., ORLANDO P., BATTISTA G., PAGANO E., DI MARZO V. eta IZZO A.A. 2013. «Beneficial effect of the non-psychotropic plant cannabinoid cannabigerol on experimental inflammatory bowel disease». Biochemical Pharmacology, 85, 1306-1316. - [34] VALDEOLIVAS S., NAVARRETE C., CANTARERO I., BELLIDO M.L., MUÑOZ E. eta SAGREDO O. 2014. «Neuroprotective properties of cannabigerol in Huntington's disease: studies in R6/2 mice and 3-nitropropionatelesioned mice». Neurotherapy, 12, 185-199. EKAIA 31.indd 18 KAIA 13/1/17 13:09:28 3/1/17 - [35] THOMAS A., STEVENSON L.A., WEASE K.N., PRICE M.R., BAILLIE G., ROSS R.A. eta PERTWEE R.G. 2005. «Evidence that the plant cannabinoid Δ9-tetrahydrocannabivarin is a cannabinoid CB1 and CB2 receptor antagonist». British Journal of Pharmacology, 146, 917-926. - [36] RIEDEL G., FADDA P., MCKILLOP-SMITH S., PERTWEE R.G., PLATT B. eta ROBINSON L. 2009. «Synthetic and plant-derived cannabinoid receptor antagonists show hypophagic properties in fasted and non-fasted mice». British Journal of Pharmacology, 156, 1154-1166. - [37] GARCIA C., PALOMO-GARO C., GARCIA-ARECIBIA M., RAMOS J.A., PERTWEE R.G. eta FERNANDEZ-RUIZ J. 2011. «Symptom-relieving and neuroprotective effects of the phytocannabinoid Δ9-THCV in animal models of Parkinson's disease». British Journal of Pharmacology, 163, 1495-1506. - [38] O'BRIEN L.D., WILLS K.L., SEGSWORTH B., DASHNEY B., ROCK E.M., LIMEBEER C.L. eta PARKER L.A. 2013. «Effect of chronic exposure to rimonabant and phytocannabinoids on anxiety-like behavior and saccharin palatability». Pharmacology, Biochemistry and Behavior, 103, 597- 602. - [39] ROCK E.M., STICHT M.A., DUNCAN M., STOTT C. eta PARKER L.A. 2013. «Evaluation of the potential of the phytocannabinoids, cannabidivarin (CBDV) and Δ9-tetrahydrocannabivarin (THCV), to produce CB1 receptor inverse agonism symptoms of nausea in rats». British Journal of Pharmacology, 170, 671-678. - [40] HILL A.J., WESTON S.E., JONES N.A., SMITH I., BEVAN S.A., W ILLIAMSON E.M., STEPHENS G.J, WILLIAMS C.M. eta WHAL-LEY B.J. 2010. «Δ9-Tetrahydrocannabivarin suppresses in vitro epileptic form and in vivo seizure activity in adult rats». Epilepsia, 52, 1522-1532. - [41] BOLOGNINI D., COSTA B., MAIONE S., COMELLI F., MERINI P., DI MARZO V., PAROLARO D., ROSS R.A., GAUSON L.A., CASCIO M.G. eta PERTWEE R.G. 2011. «The plant cannabinoid Δ9 tetrahydrocannabivarin can decrease signs of inflammation and inflammatory pain in mice». British Journal of Pharmacology, 160, 677-687. - [42] CASCIO M.G., ZAMBERLETTI E., MARINI P., PAROLARO D. eta PERTWEE R.G. 2015. «The phytocannabinoid, Δ9-tetrahydrocannabivarin, can act through 5-HT1A receptors to produce antipsychotic effects». British Journal of Pharmacology, 172, 1305-1318. - [43] TUDGE L., WILLIAMS C., COWEN P.J. eta MCCABE C. 2014. «Neural Effects of Cannabinoid CB1 Neutral Antagonist Tetrahydrocannabivarin (THCV) on Food Reward and Aversion in Healthy Volunteers». International Journal of Neuropsychopharmacology, 18, 1-9. - [44] RZEPA E., TUDGE L. eta MCCABE C. 2015. «The CB1 neutral antagonist tetrahydrocannabivarin reduces default mode network and increases executive control network resting state functional connectivity in healthy volunteers». International Journal of Neuropsychopharmacology, 19, 1-7. - [45] HOLLEY J., HADLEY K.W. eta TURNER C.E. 1975. «Constituents of cannabis sativa L., XI: Cannabidiol and cannabichromene in samples of known geographical origin». Journal of Pharmaceutical Sciences, 64, 892- 894. - [46] WIRTH P.W., WATSON E.S., ELSOHLY M., TURNER C.E. eta MUR-PHY J.C. 1980. «Anti-inflammatory properties of cannabichromene». Life Sciences, 26, 1991-1995. - [47] DAVIS W.M. eta HATOUM N.S. 1983. «Neurobehavioral actions of c annabichromene and interactions with Δ9-tetrahydrocannabinol». General Pharmacology, 14, 247-252. - [48] MAIONE S., PISCITELLI F., GATTA L., VITA D., DE PETROCELLIS L., PALAZZO E., DE NOVELLIS V. eta DI MARZO V. 2011. «Non-psychoactive cannabinoids modulate the descending pathway of antinociception in anaesthetized rats through several mechanisms of action». British Journal of Pharmacology, 162, 584-596. EKAIA 31.indd 20 KAIA 2/2/17 09:09:22 /2/17
aldizkariak.v1-3-10	{ "domain": "giza zientziak eta artea", "id": "ikergazte_iii_giza-zientziak-eta-artea_10", "issue": null, "year": "2019", "license": "cc-by-sa 3.0", "source": "ikergazte", "edition": "iii" }	# A zer aspergarria! Errepikapenaren pertzepzioa bideo-arte txinatarrean Luengo Aguirre, Maite MA Contemporary Arts China ikaslea, Birmingham City University maite.luengoaguirre@mail.bcu.ac.uk #### Laburpena Ekarpen honen helburua bideo-arte errepikakorraren pertzepzioaren ondorioz ager daitekeen asperdura ikertzea da. Esperientzia estetiko hau bereziki esanguratsua suertatzen da bideo-arte txinatar garaikidean; hainbat artistek errepikapena baliabide artistiko gisa baliatu baitute. Pertzepzioarekin erlazionatutako erreakzio hau aztertzeko, Yang Zhenzhong eta Liang Yue artisten artelanak hautatzeaz gain, Liang Yue elkarrizketatzeko aukera bereziki baliagarria izan da. Era berean, artelanen analisi kritikoa, gaur egungo kontsumo-gizartearen erabili eta botatzeko ohiturak pertzepzioan duen eragina eta kontenplaziorako praktika faltaren inguruan hausnartzeko baliagarria izango da. Hitz gakoak: asperdura, bideo-artea, errepikapena, pertzepzioa, Yang Zhenzhong, Liang Yue. #### Abstract The purpose of this paper is to analyse the boredom that may arise as a result of the perception of repetitive video art. This aesthetical experience is particularly meaningful with regard to contemporary Chinese video art, as many artists have used repetition as an artistic resource. In order to explore this reaction related to repetition, works created by Yang Zhenzhong and Liang Yue have been selected. Moreover, the interview I did to Liang Yue has been especially useful. In the same way, the critical analysis of the artworks intends to be useful for the better understanding of the effect that both the disposable habits of consumer society and the lack of contemplation experience have on perception. Keywords: boredom, video art, repetition, perception, Yang Zhenzhong, Liang Yue. #### 1. Sarrera eta motibazioa 2018ko udaran, Guggenheim Bilbao Museoan "Artea eta Txina 1989 ondoren: Munduaren antzerkia" erakusketara gerturatzeko parada izan nuen. Bertako artelanen artean, errepikapenaren errekurtso estetikoa baliatzen zuten zenbait bideo-artelanekin topo egin nuen, zehazki Zhang Peili eta Kan Xuan artisten 90. hamarkadako artelanekin. Zenbait pertsonaren ahotik marmarka "A zer aspergarria!" entzun nuen. Izan ere, hamarkada horretan zehar, ekintza arrunten eta errepikakorren grabaketaren bitartez, bideoarekin lan egiten zuten artista txinatarrak esplorazio estetikoan murgildu ziren (Wu eta Qiu, 2002: 233). Erakusketa horretatik abiatuta, XXI. mendean bideo-artearekin aritzen diren artista txinatarren lana aztertzeari ekin nion. Era honetan, gaur egun ere errepikapenak bideo-arte txinatarraren baitan berebiziko garrantzia daukala ohartu nintzen. Mendebaldeko kasuan, errepikapenaren inguruan mintzatzerakoan, Gilles Deleuze filosofoa aipatzea ezinbestekoa dugu. Deleuzek aditzera eman zuen bezala, nahiz eta errepikatzen den objektua berez aldatzen ez den, ikuslearen pertzepzioan aldaketa nabarmena suertatzen da (1994: 70). Errepikapena musika eta literaturaren arloan jorratu izan da bereziki, azken honetan esaterako Bruno Latour eta Umberto Ecoren eskutik sortutako testuak dira aipagarriak. Latourek eta Ecok beste literatura eta olerkigintza autoreek errepikapena nahita errekurtso gisa baliatu izan duteneko kasuak aztertu izan dituzte (Latour, 1973; Eco 2005). Txinako kasura itzultzen eta asperduraren erantzunari dagokionez zehazki, ekarpen honetarako funtsezko aztergaiak dira bereziki Shanghaiko galerietako giroan diharduten Yang Zhenzhongen (1968, Hangzhou) eta Liang Yueren (Shanghai, 1972) artelanak. Hauek hautatu izanaren arrazoia artistek haien artelanen harreran asperdura elementu garrantzitsutzat jotzen dutela da. Gainera, biek sinplifikaziorako eta erritmo monotonorako joera izanda ere, bakoitzak estrategia desberdinak baliatzen dituzte. Hortaz, #### IkerGazte, 2019 esan daiteke hasieran interesgarriak diruditen artelan hauen bitartez, artista hauek jakinguratik aspergarritasunerako bidaia estetikora gonbidatuko gaituztela. #### 2. Arloko egoera eta ikerketaren helburuak 1990eko hamarkadako bideo-artea dezente ikertua izan da arte txinatar garaikideko adituen artean. Wu Hungek bai bideo-arterekin bai telebistarekin harremana duten ikerketak zabalki burutu izan ditu (Wu eta Philips, 2004; Wu, 2008; Wu, 2014). Ikerlari honen aburuz 1993 eta 1994 bitartean artistek ekintza arrunten errepikapenen grabazioan jartzen zuten arretarik handiena. Are gehiago, Wu Meichuni eta Qiu Zhijieri jarraiki garai horretako artistek bideo-artea banakotasunaren adierazpenerako baliatu zutela argudiatzen dute: ekintza errepikakor ia enpirikoak grabatu arren, aukera berriak era askean baliatzeko parada eskaintzen zuelako (Wu eta Qiu, 2002: 233). Garai hartan, artisten gehiengoak bideo kamerak alokatzen zituzten eta ez zuten ediziorako baliabiderik. Hori dela eta, Hou Hanruk grabatutako ekintzaren aspektu performatiboaren garrantzia berebizikoa zela proposatzen du (Hou, 2009: 47). Ondorioz, ulertzekoa da errepikapenarekiko artistek agertutako miresmena. XXI. mendean ere, artista gazteagoek ediziorako tresnak eskuragarriago izan arren, oraindik ere aurreko belaunaldiak izandako errepikapenarekiko konpromisoa mantendu dute. Aitzitik, errepikapenaren inguruko hausnarketak urriagoak dira orain dela gutxiko bideo artelanetan. Era berean, errepikapena eta bideoartearen pertzepzioaren arteko harremanean eskuragarri den idazlan gutxiengoak ere, 1990. hamarkadako praktika artistikoan du ikusmira jarrita. Honen adibide dugu Geng Yengen eta Peng Linglinen ikerketa. Aditu hauei jarraiki, errepikapena Zenarekin erlazionatutako ideiekin lotura estua du, mugimendu errepikakor gorpuzgabearen bitartez sortutako asperdurak, denboraz kanpoko esperientzia sortzeko ahalmena duelako (Geng eta Peng, 2016: 111). Hortaz, azken urteetako bideo-arte txinatarreko errepikapenaren inguruko hausnarketak sistematikoki garatzeko zain badiraute ere, ekarpen honek nolabait gaiaren inguruko gogoeta bultzatzea du helburu. Aztertzen den kasua Txinakoa izan arren, bideoarekin lan egiten duten euskal artisten artean eztabaida zabaltzeko xedea du. Azken finean, esperientzia estetikoekiko aspergarritasuna pertsona guztiek sentitzeko ahalmena dugulako eta bereziki denborazkotasunean oinarritutako arte-adierazpenei eragiten dielako. ## 3. Ikerketaren muina Ikerketa honen muina errepikapenaren aurreko asperduraren erantzunaren azterketan datza. Dirudienez, asperdura industrializazioaren prozesuaren agerpenetik eta kontsumo-gizartea garatzen hasi zenetik, geroz eta pertsona gehiagok bizi izan dute. Dena dela, testu honetan irudi edo objektu fisikoaren errepikapen mekanikoa baino, bideo-artean denboran zehar esperimenta daitekeen errepikapen prozesua aztertzen da. Hautatutako bi artistek gaiaren inguruko hausnarketak kasu praktikoekin alderatzeko aukera eskainiko dute. Horrela, asperdurari lotutako bi erkatze desberdin ikertuko ditugu: Yang Zhenzhongen zentzugabekeria jatorra eta Liang Yueren kontenplaziorako gonbitea. #### 3.1. Asperduraren jaiotza Industrializazio prozesuarekin egunerokotasuneko keinu errepikakorretan emandako aldaketen inguruan hausnartu zuen jada Michel de Certeauk (Certeau, Giard eta Mayol, 1998). Halaber, industrializazioarekin entretenimenduaren demokratizaziorako joera egon zen eta horrekin batera aspertzearen orokortzea ere. Ondorioz, esperientzia hau pertsona guztiek sentitu ohi dute; alegia, adinak, generoak edota maila sozio-ekonomikoak baldintzatu gabe. Elizabeth S. Goodsteini jarraiki, gaur egun asperdura saihestezin bilakatu da eta baita ere horrekiko beldurra (2005: 99). Are gehiago, Goodsteinek erlijio kristauko hurrengo bizitzan sinesteari uztearekin erlazionatzen du beldur hau, momentu oro orainaldian zoriontasuna bilatzearen nahiarekin alegia. Bestalde, asperdura konexio kultural eta pertsonalaren gabeziaren ondorioz sortzen dela argudiatu izan da. Entretenimendurako edukiaren omisioaren ondorio gisa uler daiteke aspergarritasuna. Era orokorragoan esanda, Julian Jason Haladynek aspertzea subjektu eta munduaren arteko esanahi gabeko harreman gisa azaldu izan du, bizitzako helburutik urruntzen duen erlazioa (2017: 30-31). Era berean, Schopenhauerri jarraiki, asperdura bete daitekeen desira faltaren sinonimo litzateke (1969: 312), kontsumo-gizartearen kasuan kontsumitzeko desira betetzeko aukera eza. Artearen alorrean, Walter Benjaminek jada 1935ean industrializazioarekin batera masa produkzioak artelan originala eta kopiaren arteko harremanean izandako eragin nabarmena aztertu zuen (Benjamin, 2008). Mendebaldeko adibideen artean, ezagunak ditugu Andy Warholen artelan serieak, Campbell zopa latak edota Marilyn Monroeren aurpegiaren erreprodukzio amaigabeak. Bideoaren baitan, Warholek 1963an sortutako Loa artelanean, lotan dagoen pertsonaren arnasketaren errepikapenaren inguruan hainbat bideo esperimental burutu zituen. Orobat, Txinak erreprodukzioekin duen harremana nabarmentzea interesgarria litzateke. Izan ere, Shenzhen hiriko Da Fen Village izeneko aldiri entzutetsuan, olio pinturako kopien inguruan espezializatutako artistek herrialde barnerako eta atzerrirako enkarguak prestatzen dituzte. Era berean, Hangzhou hiriko Sky City gunean Pariseko erreplika arkitektonikoa bisitatzeko parada dute bisitariek. Gure egunerokotasunean era jarraikorrean kontsumitzeko joera dugunez gero, denbora guztia estimulu berrien bila ematen dugu. Egungo gizartea irudiz gainezka dago, kaleko iragarkietan, telebistan zein Interneten. Irudiz inguratuta gaude eta hauek era bizkorrean kontsumitzeko ohitura dugu. Irudi bat behin baino gehiagotan ikusteak xehetasun handiagoarekin hautemateko aukera eskaintzen badu ere, kontuan izan beharrekoa da denborarekin ikusmin purua asperdura bilakatu daitekeela. Behin xehetasun guztiak antzemanda, ikusleak bere burua beste ezer ez eskuratzeko egoeran jartzen duenean. Ondorioz, badirudi pertsonok bizitzako aspektu oro entretenimendu mailaren arabera balioesten dugula. Errepikapenari dagokionez, asperduraren erreakzioaren agerpenerako azelerazio iturritzat jo daiteke: ikuslea irudi bera behin eta berriz ikustera behartzen duelako. Bideo-artea lantzen duten zenbait artistek, errepikapena nahita baliatu izan dute haien lanetan ikusleari erronka jotzeko. #### 3.2. Yang Zhenzhongen adarjotze jatorra Hautatutako lehendabiziko artelanaren egilea Yang Zhenzhong artista moldakorra dugu: Zhejiang Institute of Silk Technologyn moda diseinua ikasi ostean, margolaritzari ekin zion. Edonola ere, 1990etik aurrera bideoa eta argazkilaritza izan dira bere teknika nagusiak (Yang, 2013). Artistak berak erraz aspertzen dela onartzen badu ere, eguneroko esperientzia aspergarrietan inspirazioa aurkitzen du maiz. Gainera, errepikapena adierazpen mota indartsu gisa ulertzen du (Yang, 2001). Ikuslea errepikapenaren bitartez desafiatzeko nahia argi antzeman daiteke 2000. urtean sortutako 922 Arrozgarau artelanean<sup>1</sup> . Ia 8 minutu dirauen bideo honetan, oilo eta oilar marroixka bana dira protagonistak, zementuzko hondo soil gris baten aurrean kokaturik daudela. Era errepikakorrean, lurrera artistak botatako 922 arroz-garau mokokatzen ari dira, emakumezko eta gizonezko bi ahotzek mokokada bakoitza kontatzen duten bitartean. Halaber, ezkerraldean oilarrak "jandako" arroz-garauen batura ageri da, eskuinean oiloarenak eta erdialdean elkarrekin lorturiko kopurua. Yangen artelana ikusterakoan, 2017ko Errementari filmean Deabruak txitxirioak kontatzen dituen eszena burura etortzea gerta liteke. Errementariak txitxirio potea husten duen bakoitzean Deabruak hauek zenbatu behar izanaren eszena alegia. Mitologia grekoan ere, errepikapen zentzugabearekin erlazionatutako zigorren artean Sisiforen kasua litzateke aipagarria, behin igota berriz ere erortzen zen harkaitz bat mendi puntara igotzera zigortu baitzuten. Ekintzaren atzeko motibazioa desberdina bada ere, Deabruaren eta Sisiforen zigorra izanik eta oilo-oilarrarentzat bazkalordu arrunta, arroz garau eta txitxirioen zenbaketaren alferrikako izaera antzekoa da bi kasutan. Ekintza aspergarri eta emankortasunik gabeko hau behatzeak gogaitasunera gonbida dezake ikuslea. <sup>1</sup> Artelana esteka honetan ikusgai[: https://vimeo.com/45323006](https://vimeo.com/45323006) [2019ko otsailaren 21ean kontsultatua]. Aspertzeak kontsumo-gizartearekin duen harremanera bueltatzen, artistak berak zera dio lanaren inguruan: "I think it [the video] employs a boring even stupid way to make fun of human's intellectual activity. What is recorded is simple: a cockerel and a hen peck at rice. All they want is to feed themselves.Why would human beings think about things like boring obsessions with counting or define the obsession as a game?" (Yang, 2013). Deklarazio honek ikusleei aurkezten dien erronka era guztiz kontzientean egiten duela aditzera ematen du, beti esanahia bilatzen ari den publiko "gosetiari" nolabaiteko kritika humoretsua egiten. Hala eta guztiz ere, nahi eta nahi ez esanahia bilatzeko nahi sutsua ez da soilik ikusle arruntan gertatzen; ikertzaile profesionalak ere izaera kontzeptualaren berri lortzen gehiegi saiatu izan dira askotan. 922 arroz-garau artelanaren kasuan, Magdalena Kröner ikerlariaren kasua aipatzekoa da. Arte kritikari aditu honen aburuz, artelanak sexuen arteko tira-biren inguruan mintzatzen dela dio. Txinan oilarra sinbolo onuragarria den bitartean, "oilo" hitza maiz prostitutei egiten die erreferentzia (Kröner, 2006). Nolanahi ere, artistaren adierazpenari jarraiki, batek pentsa lezake hori ez zela artistaren nahia izan. Ildo honi jarraiki, 1995eko Zorte oneko familia artelanarekin zerikusik duen galdetzen diotenean, artistak amankomunean duten gauza bakarra animalia dela dio<sup>2</sup> . Esanahia bilatzeko nahi amaigabearen adierazle dira bi adibide hauek, zenbaitetan artistak apropos eratutako esanahitik haratago doazenak. Zentzugabekerian murgilduta, Yangen hitzetan bizitza errepikapen konstante bat bezala ulertzearekin batera, hau bere sorkuntza artistikoen bitartez aztertzen du (Yang, 2001). #### 3.3. Liang Yueren kontenplaziorako gonbidapena Liang Yuek 2001ean bukatu zituen ikasketak Shanghai Art Academyn. Bere lanerako filosofiaren ardatza esperientzia ñimiñoen edertasunaren bilakaeran datza: egunerokotasuna, giza-ekintza xumeak eta naturako elementuak dira protagonistak direlarik. Helburu hau betetzeko, artistak grabatzeko eta editatzeko teknika konplexuak alde batera uzten ditu. Kasu honetan, asperdura zentzugabekeriarekin baino, kontenplazioarekin lotzen du. Horretarako, artistak ikuslearen aurrean eszena luze eta monotonoak jartzen ditu, begirada arrazional eta kontzientearen bitartez irudiko xehetasunak antzemateko xedearekin (b. ShanghART Gallery, 2017). Gauzak horrela, ikuslearen ohiko hautemate prozesu azkarra desafiatzean, baliteke asperdura agertzea, erritmo lasaiagoan hautemateko ohitura gabezia dela medio. Hortaz, kontsumo-gizartean egonda ere, baliteke aspergarritasuna entretenimendu faltagatik izan beharrean, esperientzia estetikoak ulertzeko tresna gabeziagatik suertatzea (Moller, 2012: 184). Hautatutako artelana 2012an sortutako Arrantzaren inguruan da, zeinetan hiru pertsona arrantza egiten erakusten dituena, kiroleko arropa erosoarekin jantzita<sup>3</sup> . Zerua une oro oskarbi ageri da, udarako txitxarren soinu jarraitua entzuten den bitartean. Bideoan ageri diren eszenek arrantzaren prozesuarekin erlazionatutako ekintzak erakusten dituzte, antzeko paisaia eszenekin batera, bereziki uraren gainazaleko dar-dar distiratsua. Alexandra Grimmerrek jada Liang Yuerekin izandako elkarrizketa batean berezitasun hau aditzera eman zuen, eta artistak uraren mugimendu suabe eta konstanteak ikuslea meditazio egoeran murgiltzeko baliabide gisa erabiltzen duela azaldu zion (Grimer 2017). Hari berean, Liang Yueri kontenplazio eta aspergarritasunaren harremanaren artean galdetzerakoan, bien arteko muga oso fina dela aditzera eman zuen, eta bere helburua esperientzia pertsonalen arabera ikusle bakoitzak erantzun desberdina izatea dela (Liang, 2019). Errepikapenarekin erlazionatutako beste adibideak Ilargia (2012) eta 3 Tipoak (2006) ditugu, hauen deskribapenean Liangek asperduraren kontzeptua baliatzen du baita ere. Horrenbestez, argi geratzen da asperdura eta kontenplazioaren arteko lotura errepikapenarekin lotuta egonda ere, bata edo bestearen agerpena norbanakoaren araberakoa izango dela, aldez aurretik aipatutako faktoreak direla eta. <sup>2</sup> Artelan hau txita eta oilo-oilarrez osatutako familiekin konposatutako argazki seriea da. Bertan Artelan multzo horretan ume bakarreko politika familia-eredu tradizionalekin alderatzen dira. <sup>3</sup> Artelana esteka honetan eskuragarri: [http://www.shanghartgallery.com/galleryarchive/image.htm?](http://www.shanghartgallery.com/galleryarchive/image.htm?id=53214) id=53214 [2019ko otsailaren 21ean kontsultatua]. #### 4. Ondorioak Arestian esan bezala, ekarpen honen helburua gaur egungo bideo-arte txinatarrean errepikapenaren estrategia estetikoaren aurreko pertzepzioarekin zerikusia duen asperduraren giza-erantzuna aztertzea izan da. Yang Zhenzhong eta Liang Yue artisten bitartez, non-nahiko kontsumo-gizarteko modus operandi-ari aurre egiteko asperdura dela medio. Horretarako, artelan bakoitzaren bitartez proposatutako estrategia bana aztertzeko aukera izan dugu. Alde batetik, Yangek beti esanahi bila dabilen ikuslea eszena zentzugabe errepikakor baten aurrean jartzen du. Bestetik, Liangen bitartez denbora luze eman behar den arrantzaren ekintzaren bitartez, kontenplazio eta asperduraren tarteko bizipenaren inguruko hausnarketa ahalbidetu du. Hou Hanru arte-komisario ospetsuak elkarrizketa batean argudiatutakoari jarraiki, esan daiteke hasieran bideoa baliatzen zuten artista txinatarrek esperientzia objektiboen sorkuntza zutela helburu beraien artelan errepikakorrekin, grabatutako ekintzak ia era enpirikoan burutzen baitzituzten. Aitzitik, gaur egungo artistak ikuslearengan erantzun subjektiboagoen bila dabiltza (Hou, 2009). Ondorioz, errepikapena baliatzen duen bideo-artea aztertzerakoan, banakoaren pertzepzio subjektiboa bereziki kontuan hartu beharreko faktorea dugu. Guilles Deleuze-k jada XX. mendean aditzera eman zuen bezala, nahiz eta errepikatzen den objektua berez aldatzen ez den, ikuslearen pertzepzioan aldaketa nabarmena suertatzen delako (Deleuze, 1994: 70). ### 5. Etorkizunerako planteatutako norabidea Etorkizunera begira, ikerketa gai hau gehiago garatzeko, errepikapenaren ondorioz sortutako erantzun emozional berriak txertatzea posible litzateke. Esaterako, Jiang Zhik 2006an humoretik jorratutako Aurrera! Aurrera! Aurrera! artelanean irudien berrerabilpena eta errepikapena. Era berean, bideo-arteko baliabidea soilik aztertu beharrean, era orokorragoan Txinako praktika artistikoetan errepikapenaren pertzepzioak duen garrantzia aztertzeko aukera dago, herrialde honetan errepikapenarekin eta artelanen kopiarekin izandako harremana Mendebaldearekin alderatuta oso bestelakoa delako. #### 6. Erreferentziak Benjamin, W. (2008): The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction. Penguin, Londres. Certeau, M. de, Giard, L eta Mayol, P. (1998): The Practice of Everyday Life. University of Minnesota Press: Minneapolis, Londres. Deleuze, G. eta Patton, P. (1994): "Chapter II: Repetition for itself", Difference & Repetition, Bloomsbury Publishing, Londres, 70-128. Eco, U. (2005): Innovation and repetition: between modern and postmodern aesthetics. Dedalus, 134 (4), 191-207. Geng, Y. eta Peng, L. (2016): The Time Phenomenon of Chinese Zen and Video Art in China: 1988-1998, Cultura. International Journal of Philosophy of Culture and Axiology, 13 (2), 103-124. Goodstein E. S. (2005): Experience without qualities: Boredom and Modernity, Stanford University Press, Stanford. Grimmer, A. (2017): Miss Underwater: A Conversation with Liang Yue, Yishu Journal of Contemporary Chinese Art, 16 (5), 37-46. Haladyn, J. J. (2015): Boredom and Art: Passions of the Will to Boredom, Zero Books, Alresford, England and Washington, DC. Hou, H. (2009): Objectivity, absurdity, and social Critique: A Conversation with hou Hanru. Interviewed by Michael Zheng at San Francisco Arts Comission Gallery and MISSION 17. 12 January. Esteka honetan eskuragarri: <https://www.michaelzheng.org/portfolio/documents/interview%20with%20Hou%20Hanru%20Yishu.pdf> [2018ko abenduaren 18an kontsultatua]. Krönen, M. (2006): Yang Zhenzhong: Singularität und Repetition, Kunstforum International, 183, 152-157. Esteka honetan eskuragari: [https://www.kunstforum.de/artikel/yang-zh](https://www.kunstforum.de/artikel/yang-zhenzhong/)enzhong/ [2018ko abenduaren 19an kontsultatua]. Latour, B. (1973): "Les raisons profondes du style répétitif de Péguy", in Péguy Ecrivain, Colloque du Centenaire, Klinsieck, Paris, 78-102. Esteka honetan eskuragarri: [http://www.bruno-latour.fr/sites/default/](http://www.bruno-latour.fr/sites/default/files/01-PEGUY-FR.pdf) [files/01](http://www.bruno-latour.fr/sites/default/files/01-PEGUY-FR.pdf)-PEGUY-FR.pdf [2019ko Martxoak 28 kontsultatua]. Liang, Y. (2019): Questions about your video artwork. [email] (Komunikazio pertsonala, Urtarrilak 3). Liang, Y. (n.d.): About Fishing. [video] ShanghART Gallery. Esteka honetan eskuragarri: <http://www.shanghartgallery.com/galleryarchive/image.htm?id=53214> [2018ko Abenduak 27 kontsultatua]. Moller, D. (2014): The Boring, The Journal of aesthetics and Art Criticism, 72 (2), 181-191. Schopenhauer, A. (1969) The World as Will and Representation. New York: Dover. a. ShangART Gallery (2017): LIANG YUE 梁玥. Esteka honetan eskuragarri: <http://www.shanghartgallery.com/galleryarchive/artist.htm?artistId=31> [2018ko abenduaren 18an kontsultatua]. b. \_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_, (2017): ShanghART Research. Esteka honetan eskuragarri: <http://www.shanghartgallery.com/galleryarchive/library.htm> [2018ko abenduaren 18an kontsultatua]. Wu, H. (2014): Contemporary Chinese Art: A History 1970s-2000s, Thames & Hudson, Londres. \_\_\_\_\_, (2008): Television in Contemporary Chinese Art. October, 125, .65-90. Esteka honetan eskuragarri: <https://lucian.uchicago.edu/blogs/wuhung/files/2012/12/television-in-contemporary-Chinese-Art.pdf> [2018ko abenduaren 16an kontsultatua]. Wu, H. & Phillips, P. (2004) Between the past and the future: new photography and video from China. Steidl, Londres. Wu, M. eta Qiu, Z. (2002): "The rise and development of video art and the maturity of new media art", in Wu, H. eta Wang, P. (2010) Contemporary Chinese art: primary documents, Duke University Press, Durham, 232-238. Yang, Z. (2013): TRESPASSING: Yang Zhenzhong Interview I/Li Zhenhua x Yang zhenzhong,Translated by Xu Qin. Esteka honetan eskuragarri: <http://www.yangzhenzhong.com/?p=2867&lang=en> [2018ko abenduaren 19an kontsultatua]. Yang, Z.. (2001): Interview with Yang Zhenzhong. Interviewed by Chen Xiaoyun at ShanghART, May. Esteka honetan eskuragarri: <http://www.shanghartsingapore.com/gallerysg/texts/id/469> [2018ko abenduaren 20an kontsultatua]. #### 7. Eskerrak eta oharrak Lehendabizi, eskerrak eman nahi dizkiot Liang Yue artistari, email bitartez elkarrizketa egiteko aukera eskaini zidalako. Bestalde, lan hau Birmingham City University-ko Contemporary Arts China masterrerako prestatu nuen ikerlan batetik eratorri izan dut. Lan horretan, bideo-arte txinatarreko errepikapena hiru pertzepzio-erantzun posibilitateren bitartez aztertu nuen: aspergarritasuna, plazerra eta barregura baliatzen hain zuzen ere. Ikergazteko kongresurako aspergarritasuna aurkeztea erabaki izan dut, errepikapenarekin lotuta maiz suertatzen den esperientzia delako.
aldizkariak.v1-0-254	{ "domain": "zientzia eta teknologia", "id": "ekaia_Zk.27 _2014_2", "issue": "Zk.27 _2014_", "year": "2014", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "ekaia", "edition": null }	# Moteltze algoritmiko kontrolatuko zenbakizko metodoak Elisabete Alberdi Celaya\1, Juan Jose Anza Aguirrezabala<sup>2</sup> 1 Matematika Aplikatua Saila, Meatzeen eta Herri Lanen Ingeniaritza Teknikoko Unibertsitate Eskola (UPV/EHU) 2 Matematika Aplikatua Saila, Ingeniaritza Goi Eskola Teknikoa (UPV/EHU) \ elisabete.alberdi@ehu.es Jasoa: 2014-02-02 Onartua: 2014-07-16 Laburpena: Uhin erako Deribatu Partzialeko Ekuazioa (DPE) askatzeko Elementu Finituen Metodoa (EFM) erabilita, 2. ordenako Ekuazio Diferentzial Arrunteko (EDA) sistema zurruna lortzen da. Sistema honetako maiztasunik handieneko uhinak ez dira deribatu partzialeko ekuazioaren portaeraren adierazgarri eta beraien eragina moteltzea komeni da. HHT-α metodoak EFM erabili ostean sortzen diren maiztasun handiko uhinen moteltze algoritmikoari eragiten dio. 2. ordenako BDFa (BDF2a) oinarritzat hartuz, BDF-α izeneko metodo berri bat sortu dugu; metodo honek, HHT-α metodoaren antzeko moteltze algoritmikoa du. Sortu dugun metodo berria 2. ordenakoa da, eta α parametroaren balio batzuetarako A-egonkorra izateaz gain moteltze algoritmiko kontrolatua erakusten du. Hitz gakoak: HHT-α metodoa, BDF metodoak, moteltze algoritmikoa, anplifikazio matrizea, egonkortasuna. Abstract: After applying the Finite Element Method (FEM) to the wave-type Partial Differential Equation (PDE), a second order stiff Ordinary Differential Equation system (ODE) is obtained. The high frequency modes associated to this system are not representative of the PDE and they must be numerically damped. Similarly to the HHT-α method, which allows the numerical damping of these undesirable high frequency modes, we have constructed a modification of the 2-order BDF method (the BDF2 method), which we have called BDF-α. This new method is second-order accurate, and for some values of α it is unconditionally stable and it permits a parametric control of numerical dissipation. Keywords: HHT-α method, BDF methods, numerical damping, amplification matrix, stability. EKAIA, 27 (2014) 221 EKAIA 27.indd 221 KAIA 19/12/14 08:11:34 9/12/14 #### 1. SARRERA Uhin erako Deribatu Partzialeko Ekuazioa (DPE) askatzeko Elementu Finituaren Metodoa (EFM) erabili ostean, 2. ordenako Ekuazio Diferentzial Arrunteko (EDA) sistema zurruna lortzen da. Sistema zurruna da, EDAren autobalioen neurrian ezberdintasun handia dagoenean. EDA sistema honetako maiztasunik handieneko autofuntzioak (edo maiztasunik handieneko uhinak) ez dira deribatu partzialeko ekuazioaren portaeraren adierazgarri eta beraien eragina moteltzea komeni da. Komenigarria da mota honetako sistemak askatzeko egonkortasun ezaugarri onak eta maiztasun handiko uhinetan moteltze algoritmiko kontrolatua duten zenbakizko metodoak erabiltzea. Moteltze algoritmikoa zenbakizko metodoaren errorea da eta metodoak maiztasun ezberdinetako uhinak moteltzeko duen gaitasuna neurtzen du. DPE linealak askatzeko hainbat metodo daude [1]. Collocation metodoa [2], Wilsonena [3], HHT- $\alpha$ [4], Houbolt [5] edota alfa metodo orokortua [6] dira horietako batzuek. Artikulu honetan, problema linealetan arituko gara eta beraiek askatzeko BDF- $\alpha$ metodo berria proposatuko dugu. Metodo honek 2. ordenako zehaztasuna dauka, eta $\alpha$ parametroaren balio batzuetarako egonkorra izateaz gain moteltze algoritmiko kontrolatua erakusten du. Deribatu partzialetan emandako uhin-ekuazioa aztertuko dugu dimentsio bakarrean. Ekuazio honek L luzerako soka baten zeharkako bibrazioak deskribatzen ditu. Soka muturretan tinko dagoela suposatuko dugu eta hasierako posizioa eta abiadura ezagunak direla [3]: $$\begin{cases} u_{tt} = a^2 u_{xx}, & 0 < x < L, t > 0 \\ \text{Inguruneko Baldintzak: } u(0,t) = 0 = u(L,t), & t > 0 \\ \text{Hasierako Baldintzak: } u(x,0) = f(x), u_t(x,0) = g(x), & 0 \le x \le L \end{cases}$$ (1). u(x, t) ezezagunak sokaren desplazamendu bertikala adierazten du eta $a = \sqrt{\frac{T}{\rho}}$ parametroak sokako uhinaren abiadura, soka muturren tentsioaren menpe (T) eta sokak luzera unitateko duen masaren menpe ( $\rho$ ). Elementu finituen metodoa erabiliz $\{N_j\}_{j=1,\ldots,n}$ , euskarri txikiko funtzioak definitzen dira eta uhin-ekuazioaren hurbilpena funtzio hauen konbinazio lineal gisa definitzen da: $$u(x,t) \approx u_h(x,t) = \sum_{j=1}^{n} d_j(t) N_j(x)$$ (2), $d_j(t)$ ezezagunak izanik. Matrizeen bidez era honetan idatz daitekeen 2. ordenako EDA sistema lortzen da: 222 EKAIA, 27 (2014) EKAIA 27.indd 222 19/12/14 08:11:34 $$\begin{cases} M\mathbf{d}''(t) = -K\mathbf{d}(t) \\ \mathbf{d}(0) = (f(x_1), ..., f(x_n))^T \\ \mathbf{d}'(0) = (g(x_1), ..., g(x_n))^T \end{cases}$$ (3), $M = (m_{ij})$ eta $K = (k_{ij})$ matrizeak masa matrizea eta zurruntasun matrizea izanik eta $\mathbf{d}(t)$ $d_i(t)$ ezezagunek osatutako bektorea izanik. 2. ordenako (3) EDA sistema lineala, lehen ordenako EDA sistema lineal gisa era honetan berridatz daiteke: $$\begin{pmatrix} \mathbf{y'}_1(t) \\ \mathbf{y'}_2(t) \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 0 & I \\ -M^{-1}K & 0 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} \mathbf{y}_1(t) \\ \mathbf{y}_2(t) \end{pmatrix}$$ (4), $$\mathbf{y}_1(t) = \mathbf{d}(t), \mathbf{y}_2(t) = \mathbf{d}'(t)$$ $\mathbf{y}_1(0) = \mathbf{d}(0), \mathbf{y}_2(0) = \mathbf{d}'(0)$ izanik. Honela, (1) ekuazioari EFM ezarrita, lehen ordenako (4) EDA sistemara iritsi gara. #### 2. BDF METODOAK Hasierako baliodun lehen ordenako EDA aztertuko dugu: $$y' = f(t, y(t)), y(t_0) = y_0$$ (5), non $T = [t_0, t_n]$ tarte finitua den, eta $y : [t_0, t_n] \to \mathbb{R}^m$ eta $f : [t_0, t_n] \times \mathbb{R}^m \to \mathbb{R}^m$ funtzio jarraituak. 1. ordenako EDAk askatzeko urrats anitzeko metodo linealen forma honakoa da: $$\sum_{j=0}^{k} \alpha_{j} y_{n+j} = h \sum_{j=0}^{k} \beta_{j} f_{n+j}$$ (6), h urrats luzera izanik. Backward Differentiation Formulae (BDF) izenekoak [7] urrats anitzeko metodo linealak dira eta bai baliagarriak (5) motako problemak askatzeko. Beraien egonkortasun ezaugarri onei esker, metodo hauek oso erabiliak izan dira EDA sistema zurrunak askatzeko. k ordenako BDF metodoaren adierazpena hauxe da: EKAIA, 27 (2014) 223 EKAIA 27.indd 223 19/12/14 08:11:35 $$\sum_{i=0}^{k} \alpha_j y_{n+j} = h f_{n+k} \tag{7},$$ $f_{n+k} = f(t_{n+k}, y_{n+k})$ izanik. (7) adierazpeneko $\alpha_j$ konstanteak ordena baldintzak betetzeko eran aukeratuta daude. Urrats anitzeko (6) metodoa p ordenakoa da ondoko baldintzak betetzen badira [8, 9]: $$C_i = 0$$ , $1 \le q \le p$ balioetarako eta $C_{p+1} \ne 0$ (8), non: $$\begin{cases} C_0 = \sum_{i=0}^k \alpha_i \\ C_1 = \sum_{i=0}^k i\alpha_i - \sum_{i=0}^k \beta_i \\ C_q = \frac{1}{q!} \left( \sum_{i=0}^k i^q \alpha_i \right) - \frac{1}{(q-1)!} \left( \sum_{i=0}^k i^{q-1} \beta_i \right), \quad q \ge 2 \end{cases}.$$ 1. eta 2. ordenako BDFak A-egonkorrak dira [7, 8, 10]. BDFek goi maiztasunei nola eragiten dieten jakiteko, beraien anplifikazio matrizea aztertu behar da. Lehen ordenako EDA sistema lineal bati BDF metodo bat (edo urrats anitzeko edozein metodo lineal) ezartzeak, $y' = \lambda y$ ebazteak ematen dituen emaitzen antzerakoa dakar, $\lambda$ balioak EDA sistema linealaren autobalioak izanik. $y' = \lambda y$ ekuazioari 1. ordenako test-ekuazio deritzo, eta honi BDF metodoa ezarri ostean honakoa lortzen da: $$X_{n+k} = A(\lambda) X_{n+k-1} \tag{9},$$ non $X_{n+k} = (y_{n+1}, y_{n+2}, ..., y_{n+k})^t$ , $X_{n+k-1} = (y_n, y_{n+1}, y_{n+2}, ..., y_{n+k-1})^t$ , dugun eta $A(\lambda)$ matrizea $k \times k$ dimentsioko anplifikazio matrizea den. $A(\lambda)$ matrizeko autobalioetatik modulurik handiena duena da aztertu beharrekoa, erradio espektral bezala ezagutzen dena: $$\rho(\lambda) = \max\{\|\mu_i\| : \mu_i A(\lambda) \text{ matrizearen autobalioa izanik}\}$$ (10). Erradio espektrala zenbakizko metodoaren egonkortasunarekin lotuta dago eta $\rho(\lambda) \le 1$ baldintza bete behar da metodoa egonkorra izan dadin. 224 EKAIA, 27 (2014) EKAIA 27.indd 224 19/12/14 08:11:35 Bigarren ordenako (3) EDA sistema linealaren kasuan, lehen ordenako (4) EDA sistema lineal gisa berridatzi ondoren hartzen dituen autobalioak irudikari puruak dira. Ondorioz, zenbakizko metodoa $y' = \omega i \ y$ moduko EDA eskalarrei ezarri eta aztertu nahi dugu. Zehazkiago hitz eginda, $\omega$ bakoitzari dagokion $\rho(\omega i)$ erradio espektrala aztertu nahi dugu. Moteltze algoritmikoa erradio espektralarekin lotuta dago. Adibidez, metodo trapezoidalaren erradio espektrala $\rho=1$ da, frekuentziarekiko menpekotasunik gabe. Metodo trapezoidala eta BDF2 metodo biak 2. ordenakoak izanik, lehenengoak ez du jasaten moteltze algoritmikorik baina bigarrenak bai ordea, ikus 1. irudia. ![](_page_4_Figure_3.jpeg) 1. irudia. Zenbait metodoren moteltze algoritmikoa, $y'' = -10^2 y$ , (y(0), y'(0)) = (0,1) hasierako baliodun ekuazio diferentzialaren soluzioa aurkitzerakoan. Ekuazio diferentzialaren soluzioa analitikoa $y(t) = \frac{1}{10} \sin(10t)$ da. Metodo guztietan 300 urrats eman dira soluzioa aurkitzeko. 2. ordenako EDAk askatzerakoan, maiztasunaren arabera erradio espektralak hartzen dituen balioak aztertu nahi baditugu, $\rho(\hat{h})$ balioa $\hat{h} = i\omega h$ balio ezberdinetarako ebaluatu beharra dago. Hauxe egin da, eta 2. irudian ikus daiteke nola kalkulatzen den erradio espektralaren balioa $\omega h/(2\pi) = h/T$ balioen menpe. Irudi honetan bertan ikus daitekeenez, BDF metodoen erradio espektrala zerorantz hurbiltzen doa $h/T \to +\infty$ betetzen denean. EFMa uhin-ekuazioari ezarri ostean lortzen den 2. ordenako EDA sistema askatzerakoan, ekuazio honetako goi maiztasunak diskretizazio prozesuaren ondorio dira eta ez dira deribatu partzialeko ekuazioaren portaeraren adierazgarri. Honelakoetan komenigarria da goi maiztasunetan moteltze algoritmikoa eragingo duten zenbakizko metodoak erabiltzea, hau da, $\omega$ maiztasun handietarako $\rho(\omega i) < 1$ betetzea. BDF metodoek, $\rho_{\infty} = \lim_{h/T \to \infty} \rho(A)$ betetzen dute eta beraz haiek dira maiztasunik handienean portaera eraginkorrena erakusten dutenak. Hala ere, komenigarriagoa da EKAIA, 27 (2014) 225 EKAIA 27.indd 225 19/12/14 08:11:35 ![](_page_5_Figure_1.jpeg) 2. irudia. BDFen eta beste zenbait metodoren erradio espektrala. parametro baten menpeko moteltze algoritmikoaren kontrola izango duen zenbakizko metodo bat izatea. Horrek, posible egingo baitu erdi-maiztasunen parte-hartzea. 2. irudian ikus daiteke HHT-α = –0,3 metodoak, goi maiztasunei eragiten dien bitartean, erdi-maiztasunei eragiten dien moteltze algoritmikoa BDFena baino txikiagoa dela. Helburu gisa hartu dugu HHT-α metodoaren antzeko ezaugarriak dituen metodo bat sortzea BDFak oinarri hartuz. Honetarako, HHT-α metodoa diseinatzeko moduari erreparatuko diogu lehendabizi. ## 3. BIGARREN ORDENAKO EDAK ASKATZEKO URRATS ANITZEKO METODO LINEALAK HHT-α metodoa Newmarken metodoari ezarritako aldaketa da eta zuzenean 2. ordenako EDAk askatzeko balio du [4]. Newmarken metodoa ondoko adierazpenen bidez emanda dago [11]: 226 EKAIA, 27 (2014) EKAIA 27.indd 226 KAIA 19/12/14 08:11:35 9/12/14 $$\begin{cases} ma_{n+1} + cv_{n+1} + kd_{n+1} = f_{n+1} \\ d_{n+1} = d_n + \Delta t v_n + \frac{\Delta t^2}{2} \left[ (1 - 2\beta) a_n + 2\beta a_{n+1} \right] \\ v_{n+1} = v_n + \Delta t \left[ (1 - \gamma) a_n + \gamma a_{n+1} \right] \end{cases}$$ (11), non v = d' den, a = v' den, eta $\beta$ eta $\gamma$ parametro aske errealak diren. Newmarken metodoaren egonkortasuna eta moteltze algoritmikoa aztertzeko, metodoa 2. ordenako $d'' + \omega^2 d = 0$ test ekuazioari aplikatzen zaio: $$X_{n+1} = AX_n \tag{12},$$ $X_{n+i} = (d_{n+i}, hv_{n+i}, h^2a_{n+i})^T$ , i = 0,1 balioetarako, $h = \Delta t$ eta $A = A_1^{-1} \cdot A_2$ Newmarken metodoko anplifikazio matrizea izanik. (12) sistema $t_{n+1}$ eta $t_{n+2}$ aldiuneetan aplikatuz, (12) motako bi sistema lortzen dira, guztira sei ekuazioz eta bederatzi ezezagunez osatuak ( $d_{n+i}$ , $v_{n+i}$ , $a_{n+i}$ i = 0,1,2 izanik). Eta sistema hau, murriz daiteke ekuazio bakarrak osatutako 2. ordenako EDAk askatzeko urrats anitzeko zenbakizko metodo linealetara: $$\sum_{i=0}^{2} \alpha_{i} d_{n+i} = h^{2} \sum_{i=0}^{2} \beta_{i} d_{n+i}^{"}$$ (13), $\alpha_i$ , $\beta_i$ koefiziente jakin batzuetarako. $\gamma = \frac{1}{2}$ denean Newmarken metodoa 2. ordenakoa da [1, 11]. Metodoa A-egonkorra da, $\frac{1}{2} \le \gamma \le 2\beta$ baldintza betetzen denean; goi maiztasunen moteltze algoritmikoa gertatzeko baldintza honakoa da: $$\beta = \frac{\left(\gamma + \frac{1}{2}\right)^2}{4} \tag{14}.$$ Beraz, 2. ordenako Newmarken metodoa A-egonkorra da $\gamma=\frac{1}{2}$ eta $\beta\geq\frac{1}{4}$ betetzen direnean. $\beta=\frac{1}{4}$ denean goi maiztasunen moteltze algorit- EKAIA, 27 (2014) 227 EKAIA 27.indd 227 19/12/14 08:11:35 mikoko baldintza betetzen bada ere, kasu honetan lortzen den Newmarken metodoan ρ∞ = 1 gertatzen da eta ez da moteltzerik gertatzen. Parametro hauek dituen Newmarken metodoa, metodo trapezoidala da eta ez du moteltze algoritmikorik, 3. irudian ikus daitekeen bezala. Newmarken metodoan oinarrituta, moteltze algoritmikoa izango zuen HHT-α metodoa diseinatu zen. Metodo honetan Newmarken metodoko 2. eta 3. adierazpenak berdin mantentzen dira eta lehenengo adierazpena era honetan aldatzen da: $$ma_{n+1} + cv_{n+1+\alpha} + kd_{n+1+\alpha} = f(t_{n+1+\alpha})$$ (15), non: $$\begin{cases} d_{n+1+\alpha} = (1+\alpha)d_{n+1} - \alpha d_n \\ v_{n+1+\alpha} = (1+\alpha)v_{n+1} - \alpha v_n \\ t_{n+1+\alpha} = (1+\alpha)t_{n+1} - \alpha t_n \end{cases}$$ $$(16).$$ Ohartu gaitezen α = 0 denean Newmark-en metodoa lortzen dela. HHT-α metodoa 2. ordenako test-ekuazioari aplikatzean, (12) adierazpena lortzen da, A = A<sup>1</sup> –1 · A2 anplifikazio matrizea izanik. Gainera, $$A_{1} = \begin{pmatrix} 1 & 0 & -\beta \\ 0 & \frac{1}{h} & -\frac{1}{h}\gamma \\ \omega^{2}(1+\alpha) & 0 & \frac{1}{h^{2}} \end{pmatrix}, \quad A_{2} = \begin{pmatrix} 1 & 1 & \frac{1}{2}-\beta \\ 0 & \frac{1}{h} & \frac{1}{h}(1-\gamma) \\ \omega^{2}\alpha & 0 & 0 \end{pmatrix}$$ (17). Newmarken metodoaren antzera, HHT-α metodoa ere 2. ordenako EDAk askatzeko urrats anitzeko zenbakizko metodo linealetara murrizten da. HHT-α metodoa 2. ordenakoa da γ<sup>=</sup> 1 – 2<sup>α</sup> 2 betetzen denean. Gainera, $$\alpha \in \left[-\frac{1}{3}, 0\right]$$ eta $\beta = \frac{(1-\alpha)^2}{4}$ betetzen direnean, metodoa A-egonkorra da eta goi maiztasunetan moteltze algoritmikoa eragiteko gai da. 3. irudian Newmarken metodoaren, HHT-α metodoaren erradio espektralak ikus daitezke, bai eta mekanika konputazionalean erabiltzen diren zenbait metodoren erradio espektralak ere: besteak beste, Houbolten metodoarena, Parken 228 EKAIA, 27 (2014) EKAIA 27.indd 228 KAIA 19/12/14 08:11:36 9/12/14 ![](_page_8_Figure_1.jpeg) metodoarena, Kolokazio metodoarena eta azken honen kasu berezia den Wilsonen metodoarena ere [1, 2, 5]. 3. irudia. Zenbait metodoren erradio espektralak. ## 4. BDF-α METODOA Ikusia dugu BDF2 metodoak asko eragiten diela maiztasun ertain eta handiei. HHT-α metodoaren antzeko ezaugarriak dituen metodo bat eraikitzeko ondoko adierazpenak emana dagoen BDF2 metodoan oinarritu gara: $$\frac{3}{2}y_{n+2} - 2y_{n+1} + \frac{1}{2}y_n = hf_{n+2}$$ (18). Metodo berria sortzeko, (18) adierazpenean hiru parametroren menpeko, α, β eta γ batugaiak sartu ditugu: $$\frac{3}{2}\left((1+\beta)y_{n+2} - \beta y_{n+1}\right) - 2\left((1+\gamma)y_{n+1} - \gamma y_n\right) + \frac{1}{2}y_n = h((1+\alpha)f_{n+2} - \alpha f_{n+1}) \tag{19}.$$ EKAIA, 27 (2014) 229 EKAIA 27.indd 229 KAIA 19/12/14 08:11:36 9/12/14 (19) adierazpena berrordenatuz ondokoa daukagu: $$\frac{3}{2}(1+\beta)y_{n+2} + \left(-\frac{3}{2}\beta - 2(1+\gamma)\right)y_{n+1} + \left(2\gamma + \frac{1}{2}\right)y_n = h(1+\alpha)f_{n+2} - h\alpha f_{n+1} \quad (20).$$ Eta (20) adierazpena 1. ordenako EDAtarako urrats anitzeko metodo lineala da: $$\sum_{j=0}^{2} \alpha_{j} y_{n+j} = h \sum_{j=0}^{2} \beta_{j} f_{n+j}$$ (21), $$\begin{cases} \alpha_2 = \frac{3}{2}(1+\beta), & \alpha_1 = -\frac{3}{2}\beta - 2(1+\gamma), & \alpha_0 = 2\gamma + \frac{1}{2} \\ \beta_2 = 1 + \alpha, & \beta_1 = -\alpha, & \beta_0 = 0 \end{cases}$$ izanik. (20) adierazpeneko parametroak $\alpha=\frac{3}{2}$ $\beta=2\gamma$ baldintza betetzeko eran aukeratzen direnean lortzen den metodoa 2. ordenakoa da. Horretarako nahikoa da, urrats anitzeko metodo linealen ordena baldintzak aplikatzea. (8) adierazpenari jarraituz, metodoa bigarren ordenakoa izango da $C_0=C_1=C_2=0$ eta $C_3\neq 0$ betetzen badira. Eta baldintza hauek betetzeko $\alpha=\frac{3}{2}$ $\beta=2\gamma$ eran aukeratu behar dira parametroak. Era honetan sortutako metodoari BDF- $\alpha$ metodoa deitu diogu: $$\left(\frac{3}{2} + \alpha\right) y_{n+2} + \left(-2 - 2\alpha\right) y_{n+1} + \left(\frac{1}{2} + \alpha\right) y_n = h(1 + \alpha) f_{n+2} - h\alpha f_{n+1}$$ (22). #### 4.1. BDF-α metodoaren egonkortasuna Metodoaren egonkortasun-azterketa egiteko BDF- $\alpha$ metodoa 1. ordenako test-ekuazioari $y' = \lambda y$ aplikatuko diogu: $$\left(\frac{3}{2} + \alpha\right) y_{n+2} + \left(-2 - 2\alpha\right) y_{n+1} + \left(\frac{1}{2} + \alpha\right) y_n = \hat{h}(1 + \alpha) y_{n+2} - \hat{h}\alpha y_{n+1}$$ (23) $\hat{h} = \lambda h$ izanik. (23) adierazpenean $y_p = r^p$ ordezkatuz polinomio karakteristikoaren ekuazioa lortzen da eta bertatik $\hat{h}$ askatuz hauxe daukagu: 230 EKAIA, 27 (2014) EKAIA 27.indd 230 19/12/14 08:11:36 $$\hat{h} = \frac{\left(\frac{3}{2} + \alpha\right)r^2 + \left(-2 - 2\alpha\right)r + \left(\frac{1}{2} + \alpha\right)}{(1 + \alpha)r^2 - \alpha r} \tag{24}.$$ Egonkortasun eremuko mugan \|r\| = 1 betetzen denez, (24) adierazpenean $r = e^{i\theta}$ ordezkatuz lortuko dugu egonkortasun eremuko muga: $$\hat{h}(\theta) = \frac{(1+2\alpha)(\cos\theta - 1)^2 + i\sin\theta \left[ (1+2\alpha)(1-\cos\theta) + \frac{1}{1+\alpha} \right]}{(1+\alpha) \left[ \left( \cos\theta - \frac{\alpha}{1+\alpha} \right)^2 + \sin^2\theta \right]}$$ (25). $\alpha \ge -0.5$ balioetarako (25) adierazpeneko izendatzailea konstante positibo batek behe-bornatua dago. Beraz, $\alpha \ge -0.5$ balio bat finkaturik, $\alpha$ -ren menpekoa den eta $\theta$ -rekiko menpekotasunik ez duen $R(\alpha) \in \mathbb{R}$ zenbaki erreal baterako, ondokoa betetzen da: $$0 \le Re(\hat{h})(\theta)) \le R(\alpha) \tag{26}.$$ Egonkortasun eremuaren muga plano konplexuaren eskuinaldeko, $\mathbb{C}^+$ -ko, multzo trinko bat da. Edozein $\hat{h} \in \mathbb{C}^-$ baliotarako A-egonkortasuna lortzen da eta jarraitasun ezaugarriengatik, $\mathbb{C}^-$ egonkortasun eremuaren parte da. Hau da, $\alpha \geq -0.5$ balioetarako BDF- $\alpha$ metodoa A-egonkorra da. #### 4.2. BDF- $\alpha$ metodoaren moteltze algoritmikoa BDF- $\alpha$ metodoa test-ekuazioari aplikatuz (12) adierazpena lortzen da, A anplifikazio matrizea izanik: $$\begin{cases} X_{n+1} = \begin{pmatrix} y_{n+1} \\ y_{n+2} \end{pmatrix}, & X_n = \begin{pmatrix} y_n \\ y_{n+1} \end{pmatrix}, & A = A_1^{-1}A_2 \\ A_1 = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 0 & \frac{3}{2} + \alpha - \hat{h}(1+\alpha) \end{pmatrix}, & A_2 = \begin{pmatrix} 0 & 1 \\ -\frac{1}{2} - \alpha & 2 + 2\alpha - \hat{h}\alpha \end{pmatrix}, & \hat{h} = \lambda h \end{cases}$$ (27) Metodoaren moteltze algoritmikoa ezaugarritzeko erradio espektralaren balioa kalkulatu behar da $\hat{h} \to \infty$ denean. Horixe egin dugu A-egonkorra den 2. ordenako BDF- $\alpha$ metodorako, hau da $\alpha \ge -0.5$ kasurako: EKAIA, 27 (2014) 231 EKAIA 27.indd 231 19/12/14 08:11:36 $$\rho_{\infty} = \lim_{\hat{h} \to \infty} \max \left\{ \left\| \lambda_{1}, \lambda_{2} \right\| \right\} = \begin{cases} 1, & \alpha = -0.5 \\ \frac{-2\alpha}{2 + 2\alpha} < 1, & \alpha \in [-0.5, 0) \\ \frac{2\alpha}{2 + 2\alpha} < 1, & \alpha \in [0, +\infty) \end{cases}$$ (28), $\lambda_1$ eta $\lambda_2$ A matrizearen autobalioak izanik. (28) adierazpena aztertuta, erraza da $\rho_{\infty}$ balioak (0,1] tarteko balio guztiak hartzen dituela frogatzea. Hau da, $\rho_{\infty} \in (0,1]$ balio bat finkatuta, posible da 2. ordenako zehaztasuneko eta A-egonkorra den BDF- $\alpha$ metodo bat aurkitzea; metodo horrek, $\hat{h} \to \infty$ denean finkatu dugun erradio espektrala izango du. Beraz, sortu berri dugun metodoak moteltze algoritmikoaren kontrol parametrikoa dauka. 4. irudian irudikatu dira zenbait BDF- $\alpha$ metodoren erradio espektralak. Irudi honetan ikus daitekeenez, HHT- $\alpha$ = -0,3 eta BDF- $\alpha$ = -0,35 metodoek antzeko $\rho_{\infty}$ daukate. Gauza bera gertatzen da HHT- $\alpha$ = -0,05 eta BDF- $\alpha$ = -0,475065 metodoen kasuan. ![](_page_11_Figure_4.jpeg) 4. irudia. Zenbait BDF- $\alpha$ metodoren eta beste metodo batzuen erradio espektralak. 232 EKAIA, 27 (2014) EKAIA 27.indd 232 19/12/14 08:11:36 ## 5. METODOEN APLIKAZIOA Azkenik, bi metodoak (HHT-α eta BDF-α) jarri ditugu abian. Dimentsio bakarrean L luzerako soka baten zeharkako bibrazioak deskribatzen dituen deribatu partzialetan emandako (1) uhin-ekuazioa aztertu dugu. L = 8 cm, a2 = 1 cm2/s2 eta hasierako baldintza modura pultsu errektangeluarra duen uhin ekuazioaren emaitza lortu da Newmarken metodoa, HHT-α = –0,3 eta BDF-α = –0,35 metodoak erabilita. Kasu guztietan 400 elementuko diskretizazioa aztertu da. Hasierako posizioa, t = 0 segundo, eta t = 2 segundo balioei dagozkien emaitzak irudikatu dira. 5. irudian irudikatu da (1) ekuazioaren emaitza zehatza. Metodo trapezoidalaren bidez lortzen den emaitzak zarata erakusten du, goi maiztasunen eragina alegia, 6. irudia. ![](_page_12_Figure_3.jpeg) 5. irudia. Uhin-ekuazioaren emaitza zehatza. ![](_page_12_Figure_5.jpeg) 6. irudia. Uhin-ekuazioaren emaitza Newmarken metodoa erabiliz, eta β = <sup>1</sup> 4 eta γ = <sup>1</sup> 2 , izanik (metodo trapezoidalarekin 1.400 urrats eman dira). 7. irudian ikus dezakegu HHT-α = –0,3 metodoa gai dela zarata honen parterik handiena kentzeko. Eta guk sortu dugun BDF-α = –0,35 metodo berriarekin probatzen dugunean ere HHT-α = –0,3 metodoak eman digun EKAIA, 27 (2014) 233 EKAIA 27.indd 233 KAIA 19/12/14 08:11:37 9/12/14 emaitzaren parekoa den emaitza lortu dugu, 8. irudian ikus daitekeen bezala. Honela ba, BDF metodoak oinarri hartuz, aukera izan dugu goi maiztasunei moteltze algoritmiko kontrolatua eragingo dien metodo berria sortzeko. ![](_page_13_Figure_2.jpeg) 7. irudia. Uhin-ekuazioaren emaitza HHT-α = –0,3 metodoa erabiliz (1.400 urrats). ![](_page_13_Figure_4.jpeg) 8. irudia. Uhin-ekuazioaren emaitza BDF-α = –0,35 metodoa erabiliz (1.400 urrats). ## 6. BIBLIOGRAFIA - [1] HUGHES T. J. R. 1987. The finite element method. Linear Static and dynamic finite element analysis. Prentice-Hall International Editions, New Jersey. - [2] HILBER H. M. eta HUGHES T. J. R. 1978. «Collocation, dissipation and overshoot for time integration schemes in structural dynamics». Earthquake Engineering and Structural Dynamics, 6, 99-117. - [3] WILSON E. L. 1968. «A computer program for the dynamic stress analysis of underground structures». SEL Report, 68. - [4] HILBER H. M., HUGHES T. J. R. eta TAYLOR R. L. 1977. «Improved numerical dissipation for time integration algorithms in structural dynamics». Earthquake Engineering and Structural Dynamics, 5, 283-292. 234 EKAIA, 27 (2014) EKAIA 27.indd 234 KAIA 19/12/14 08:11:37 9/12/14 - [5] GLADWELL I. eta THOMAS R. 1980. «Stability properties of the Newmark, Houbolt and Wilson θ methods». International Journal for Numerical and Analytical Methods in Geomechanics, 4, 143-158. - [6] CHUNG J. eta HULBERT G. M. 1993. «A time integration algorithm for structural dynamics with improved numerical dissipation: the generalized-α method». Journal of Applied Mechanics, 60, 371-375. - [7] GEAR C. W. 1971. Numerical initial value problems in Ordinary Differential Equations. Prentice Hall, New Jersey. - [8] BUTCHER J. C. 2000. «Numerical methods for ordinary differential equations in the 20th century». Journal of Computational and Applied mathematics, 25, 1-29. - [9] LAMBERT J. D. 1991. Numerical Methods for ordinary differential systems: the initial value problem. John Wiley & Sons Ltd., Chichester. - [10] HAIRER E., NØRSETT S. P. eta WANNER G. 1993. Solving ordinary differential equations, I, Nonstiff problems. Springer, Berlin. - [11] NEWMARK N. M. 1959. «A method of computation for structural dynamics». Journal of Engineering and Mechanics Division, ASCE, 85, 67-94. EKAIA, 27 (2014) 235 EKAIA 27.indd 235 KAIA 19/12/14 08:11:37 9/12/14 EKAIA 27.indd 236 19/12/14 08:11:37
aldizkariak.v1-3-300	{ "domain": "zientzia zehatzak eta natur zientziak", "id": "ikergazte_i_zientzia zehatzak eta natur zientziak_75", "issue": null, "year": "2015", "license": "cc-by-sa 3.0", "source": "ikergazte", "edition": "i" }	# Hole-drilling teknika zurezko egituren karakterizazioan Crespo de Antonio M, Sánchez-Beitia S Donostiako Arkitektura Goi Eskola Teknikoa UPV/EHU maite.crespo@ehu.eus # Laburpena Egitura baten egungo egoera erreala zein den jakitea erronka bat da berez eta are gehiago arkitektura historikoan, heldu zaigun ondarea ahalik eta hoberen zaintzea xederik garrantzitsuena denean. Egitura baten ezaugarriak zehazteko hainbat teknika ez suntsitzaile edo erdi-ez suntsitzaileak garatzen joan izan dira azkeneko urteetan. Hole-drilling teknika erdi-ez suntsitzaileen artean kokatzen da. Teknika honek zulo txiki bat egin eta material kentze horrek zuloaren inguruan eragiten duen erlaxazioa hiru deformazio-sentsoreez osatutako erroseta baten bidez neurtzean datza. Aspalditik ezaguna da teknika hau baina bere erabilera material homogeneo eta isotropikoetara mugatzen zen. Hemen aurkezten den lanaren nobedadea teknika egurrean aplikatzen dela da. Ortotropia da egurraren bereizgarrietako bat. Honek, norabide elastiko nagusi bakoitzean (axial, erradial eta tangentzial) portaera eta ezaugarri desberdinak izaten dituela esan nahi du. Hau aurrera pauso garrantzitsua da, orain arte, material isotropikoetara soilik mugatu baita. Hitz gakoak: In situ ebaluazioa, Hole-drilling teknika, zurezko egiturak, eraikin historikoak, compliance tentsorea # Abstract The deduction of the real stress state in structures is an important challenge, even more in existing buildings or historical constructions, which conservation is the main task. There are many nondestructive or minor destructive techniques around the assessment of the properties in structures are being developed in the current years. Hole-drilling technique is between minor destructive ones. The technique involves drilling a hole in a surface and measuring the relaxed strains after material removal in the surroundings of the hole. The strains are measured by means of strain gages placed forming a rosette. It is a widely known technique but its application was limited to isotropic homogeneous materials. The novelty shown in this paper is the application of the technique on timber structures. Orthotropy is one of the features in wood. The properties and behavior of wood is different in each main elastic direction (axial, radial and tangential). This is an important step because till now the technique was only used on isotropic materials. Keywords: In site assessment, Hole-drilling, timber structures, ancient constructions, compliance tensor # 1. Sarrera eta motibazioa Egurra eraikuntzan erabili izan den material zaharrenetariko bat da, basoz hornitutako lurraldeetan historian zehar hedapen handia izan duena. Egurra erresistentzia altuko material organikoa da, nahiko arina eta transformazio gutxirekin egiturak eraikitzeko erabili daitekeena. Denbora askoan egitura horizontalak ebazteko gaitasuna eskaintzen zuen material bakarra izan da, solairuak eta estalkiak eraikitzeko erabili izan ohi dena. Baina material berrien agerpenekin, (altzairu ijeztua, ezaugarri teknologiko altuko hormigoiak eta beste hainbat material erakargarri), egurra bigarren plano batetara alboratua izan zen. Alde batetik, ondare arkitektonikoarekiko interesa hazten doalako eta, bestetik, egurra ingurugiroa errespetatzen duen eta benetan jasangarria den eraikuntza material bakarra delako, haren erabilera eraikuntzan berpizten ari da azken urteetan. Ondare historikoaren arloan hainbat eraikin zurezko egiturekin altxatuak izan ziren eta, beraz, zaharberritze lanetan oso ohikoa da baten batekin topatzea. Kasu gehienetan izaten den informazio teknikoa oso urria da eta ondorioz, beharrezkoa da lekuko azterketa on eta sakon bati ekitea ahalik eta datu gehien batzeko. Izan ere, zaindu beharreko elementuak zeintzuk diren eta zein egoeran dauden jakitea ezinbestekoa da zaharberritze prozesuan edozein erabaki hartu baino lehen. Egitura baten ezaugarriak zehazteko hainbat teknika ez suntsitzaile (Riggio et al.,2014) -NDT Non-Destructive Testing- edo erdi-ez suntsitzaileak (Tannert et al., 2014), -SDT Semi-Destructive Testing- garatzen edota hobetzen joan izan dira azken aldian. Teknika hauek egur espezie desberdinen ezaugarri fisiko, mekaniko, elastiko eta erresistenteak zeintzuk diren jakiteko baliagarriak dira eta ez dute ikerketa objektuaren osotasuna erasaten. Guztiz erasotzaileak edo suntsitzaileak diren teknikak ondarea zaintzean datzan mundutik at geratu beharko lirateke. (Icomos, 1999, Icomos, 2003) Lekuko ebaluaziorako tresnetako asko eramangarriak dira eta eraikinean bertan erabili daitezke egituren karakterizazioan. Horien artean ezagunenak, eragindako bibrazioekin eta soinu emisioekin erlazionatutakoak, torloju sartze eta kentze bidezko teknikak eta uhinen difusioan oinarritutakoak dira, nola X eta gamma izpiak, hala mikrouhinak eta erresonantzia magnetiko nuklearra erabiltzen dituztenak. Metodo hauek guztiak oso erabilgarriak dira eta informazio ugari eman ditzakete egurraren dentsitateari, modulu elastikoari edota kontserbazio egoerari buruz; usteldurak, zuloak eta bestelakoak diren asmatzeko oso erabilgarriak baitira. (Kasal eta Tannert, 2010) Metodo horiez gain bada beste bat, Hole-drilling izenarekin ezaguna dena zientzialarien artean eta oraindik zurezko egituren ebaluazioaren arloan hedatu ez dena. Teknika honek igortzen duen informazioa oso erabilgarria da egitura-analisian, elementu zehatz baten tentsio egoera zein den jakiteko balio baitu. Ez da teknika berria, izan ere, Hole-drilling ASTM E837 estandar amerikarrean oinarritzen eta zehazten da (ASTM, 2013). Prozedura hau, zulo bat egiteak suposatzen duen material kentzearen ondorioz agertzen diren erlaxazio-deformazioak neurtu eta erregistratzean datza. Deformazio horien balioak hiru galga edo neurgailuen bidez neurtzen dira. Hauek, ikergai den elementuaren gainazalean itsasten dira zuloa egingo den gunearen inguruan. Galgek osatutako erroseta eta zuloaren arteko erlazio dimentsionalak, bakoitzaren diametroak, zuloaren sakonera edota deformazio neurgailuen neurri eta kokapenak ASTM E837 estandarrean aholkatzen dira. Baina estandar horretan ematen diren zehazpenak material isotropikoetan bakarrik dira erabilgarriak. Zentzu horretan, ikerketa lan honek teknika hau zurezko egituretan aplikatzea posible den frogatzea du helburu eta motibaziorik nagusitzat. Egurrak, material anisotropoa izanik, portaera eta ezaugarri desberdinak ditu ikertzen den norabidearen arabera. # 2. Arloko egoera eta ikerketaren helburuak ### 2.1 Zurezko egituren in situ karakterizazioa Ebaluazio estrukturalaren beharra hainbat motiboengatik heldu daiteke; estrukturaren egokitasuna baieztatzeko, egitura historikoak babesteko beharrez edo erabilera aldaketa bat dela medio zama egoeraren aldaketagatik, besteak beste. Ikuskapenak egituren segurtasuna bermatzeko balio du eta askotan, beste era batera eraitsiak izango ziren elementuak, egoera onean daudela egiaztatuta lekuan manten daitezen ahalbidetzen du. Jatorrizkoak diren egiturak mantenduz esanahi kultural bat babesten da, eraikitzeko teknika tradizionalak gorde eta egitura horren mantentzearekin lotuta datozen beste hainbat ondasun askoren mantentzea suposatzen duelarik. (Icomos, 2003) Beste alde batetik, in situ teknika hauen erabilera oso lagungarria da materialaren zein egituraren portaerak ulertzeko, erabilera eta denboraren poderioz agertzen diren arazoak eta zurezko egituren inguruan jakintza suposatzen duen abar handi bat ikasteko. Existitzen diren egituretatik jaso daitekeen jakintza neurgaitza da eta baliogabeko laguntza da, zuzenean aplikatu daitekeena gaur egungo eraikuntzetan ere. Egitura baten kalitate-inspekzio hori egiteko ondoren azaltzen den ordena jarraitzea gomendagarria da. (Roca et al., 2008, CIB,2010, Cruz et al., 2015) ### 2.1.1 Aurreko informazioaren bilketa Egitura historikoen kasuan, haren balio arkitektoniko eta kulturala bermatzeko, funtsezkoa da eraikuntza-interbentzioari ekin aurretik ikerketa lanak garatzea. Artxibo historikoetan bilaketa sakona egin behar da urteetan zehar bildutako dokumentazioa biltzeko; planoak, marrazkiak, argazkiak, iraganeko zaharberritze proiektuak, etab. Dokumentu horiek guztiak oso erabilgarriak dira nondik norakoak zehazteko hurrengo urratsak ematen hasi aurretik, urtetan zehar jasan dituen aldakuntza guztiak ezagutzeko; erabilera aldaketak, gainkargak, suteak eta besteak beste. #### 2.1.2 Hasierako ikuskapena Hasierako ikuskapenean ez da beharrezkoa tresneria garesti eta sofistikatua; mailua, puntzoia, argazki kamera, argiztapen ona, arkatza eta planoak nahikoak izaten dira. Funtsezkoa da ikuskapena teknikari batek egitea, zeinek begiratu behar duena argi izango duen eta gainbegirada batekin kaltetutako eremuak antzemateko gai izango den. Garrantzi handikoa da argiztapen, garbitasun eta segurtasun egoera egokiak izatea. Mailua eta puntzoia zuloak, hutsuneak, barrunbeak, material faltak eta orokorrean, egoera txarrean dauden zonaldeak edo elementuak identifikatzeko balio dute. Ez ordea, elementuaren egoera ona baieztatzeko. Mailuaren laguntzaz soinu hutsak nabaritu daitezke usteldutako eremuetan adibidez, gero puntzoiarekin ziztatu daiteke eta materiala nola eta noraino desegiten den ikusteko. Lehenengo ikuskapen honen ondoren, batzuetan erabaki azkarrak hartu behar dira egituraren segurtasunari buruzko zalantzak izanez gero, eraikinean sarbidea mugatu adibidez, baina normalean ikerketa sakonagoak burutu behar dira. #### 2.1.3 Egituraren lekuko karakterizazio zehatza Egitura zehatz neurtu eta marraztea ezinbestekoa da, elementuak eta junturak ondo ezagutzeko, eta kaltetutakoak ondo identifikatu eta kokatu ahal izateko. Hainbat metodo eta tresna erabili daitezke kalte horiek xeheago ezagutzeko; kalte-mota, kokapena eta hedadura. Posible izanez gero, lagin bat hartu daiteke espeziea laborategian zehazteko, dentsitatea eta beste ezaugarri mekanikoen arabera. Hala ere, ondare arkitektonikoaren munduan, neurketak lekuan egitea da egokiena, alterazioak saihestuz eta egituraren benetakotasuna eta osotasuna ahalik eta gehien mantenduz. Ondoren lekuko neurketak egiteko erabiltzen diren tresna batzuk aipatzen dira: ### 1) Hezetasun neurgailua edo xilohigrometroa Gailu hau hasierako ikuskapenetik eraman daiteke soinean bere erabilera erraz eta azkarrarengatik. Egurraren hezetasun maila erlatiboa (%) neurtzeko balio duen tresna da. Egurrak korronte zuzenen igarotzeari jartzen dion erresistentzia elektrikoaren arabera neurtzen da. %7-25 hezetasun tartean neurketak baliagarriak izaten dira, barruti horretatik kanpo, ordea, neurketa ez-egokiak egitea gerta liteke. Orokorrean, heze dagoen pieza bat kalteberagoa da eraso biologikoen aurrean. ### 2) Soinu metodoak Hainbat gailu diferente existitu arren, denak uhinen hedapenaren azterketan oinarritzen dira egurrezko elementuen propietate mekanikoak zehazteko. Normalean neurketa piezaren bi alde kontrajarriren artean egiten da, alde batean igortzailea kokatzen da eta kontrakoan hartzailea, eta uhinak batetik bestera heltzeko behar duen denbora neurtzen da. Aldez aurretik bi neurgailuen arteko distantzia ondo definituta eta neurtua egon behar du. Uhinaren abiadura aldakorra da zeharkatzen duen materialaren dentsitatearen arabera eta baita berezitasunen bat dagoenean ere, hau da, zuloak, barrunbeak, usteldurak edota zuntzaren desbideratzeak daudenean. Honek, mantentze mailari buruzko informazio ugari ematen du, zenbat eta motelago hedatzen den uhina, orduan eta kalitate baxuagoa du piezak. Uhinaren abiadura motela den jakiteko aldez aurretik argi izan behar dira egoera normalean egur espezie bakoitzaren kasuan izaten diren abiadurak. ### 3) Metodo mekanikoak Dentsitatearen balioa jakitea oso lagungarria da soinu metodoekin konbinatzeko eta egur espezie bakoitzaren ezaugarriak ezartzeko. Dentsitatea kalkulatzeko modurik zuzen eta azkarrena pisua bolumenaren artean zatitzea da, egur lagin bat hartu eta zehaztasun handiko balantza batean pisatu eta egur zatia kalibre batez neurtuta. Baina ondare historikoaren munduan lagin bat hartzea metodo suntsitzailetzat hartzen da eta gomendagarria da ondoren azaltzen diren tresnak erabiltzea: ### • Penetrometroa Gailu honek ø2mm duen orratz bat jaurtitzen du malgu batek eragindako energia konstante batez zuraren gainazalaren kontra. Orratz horrek lortu duen sarketa-sakonera neurtzen da eta horren arabera dentsitatea kalkulatu daiteke. Egia esan, lortutako balioak egur horrek orratzaren sartzeari jarri dion eragozpena adierazten du, eta ondorioz, materialaren gogortasuna eta dentsitatea jakin daitezke. Izan ere, zenbat eta gogorrago edo dentsoagoa izan, orduan eta zailagoa izango da orratzaren sartzea eta alderantziz. Azterketa puntuala eta gainazalekoa da orratzak gehienez 40mm sartu daitekeelako, baina abantailen artean azpimarratu behar da tresna eramangarria dela, nahiko arina eta erabiltzen erraza. Beste alde batetik, elementu baten mantentze egoera zein den jakiteko erabili daiteke. Jakina denez, narriadura bat egonez gero, zurruntasuna ere galtzen da eta zonalde horietan orratza errazago sartuko da dentsitate galera adieraziz. ### • Erresistografoa Erresistografoak aurrekoarekin antzekotasun asko dituen arren, zehaztasun handiagoa eskaintzen du. Aparatu honen orratza luzeago da eta sakonago heldu daiteke (400mm), elementuaren sekzio osoa zeharkatu dezake eta iriste zaileko zonaldeetara ere heldu daiteke, horman sartutako habe buruetara adibidez. Baina gailu honen neurketak ere puntualak dira eta gomendagarria da neurketa bat baino gehiago egitea. Orratzak abiadura konstantez zeharkatzen du elementua, eta egurrak sarketari jartzen dion erresistentzia motorraren potentzia aldaketekin erlazionatzen da. Gailu honek aldaketa horiek erregistratzen ditu eta erresistograma batean irudikatzen ditu 1:1 eskalan. Tresna honen erabilera deserosoagoa da pisutsuagoa delako eta trebezia maila handiagoa eskatzen duelako. ### • Torloju ateragailua Tresna honek, egurreko elementu batean aurrez sartua izan den torlojua ateratzeko beharrezkoa izan den indarra neurtzeko balio du. Dentsitatearen arabera, material batek torlojua ateratzeko zailtasun ala erraztasun maila desberdinak jartzen ditu. Torlojua ateratzeko erresistentzia handia jartzen duen egurrak dentsitate eta modulu elastiko altuak izango ditu. Orokorrean zenbat eta zailtasun handiago izan torlojua ateratzeko, orduan eta kalitate hobea izango du egur horrek. Tresna hau ere eramangarria da eta neurketak lekuan bertan egin daitezke, baina kontutan izan behar da teknika puntual eta nahiko gainazalekoa dela. Torlojua ateratzeko erraztasunak informazio handia eman dezake kontserbazio egoera txarrari buruz. Torloju ateratzea, egurraren ezaugarri eta kontserbazio egoeraren araberakoa izateaz gain, torlojuaren ezaugarrien araberakoa ere bada, torlojuaren diametroak eta sartu den luzerak eragina dute. ### 4) Termografia infragorria eta beste Soinu uhinen hedapenaz gain, badira beste uhin mota batzuk X eta gamma izpiak, mikrouhinak, erresonantzia magnetiko eta, agian ezagunena dena, termografia infragorria. Zientzia hau asko garatzen ari da azkeneko urteetan eta haren erabilera ondare arkitektonikoaren munduan oso lagungarria izaten ari da ezkutuko elementuak antzemateko,elementuen barruko hutsuneak eta material faltak antzemateko eta baita ere dentsitateak asmatzeko emisibitatearen arabera. ### 5) Dendrokronologia Dendrokronologia, eraztunen datazioaren bidez, zuhaitza eta bere hazkunde garaia zuzenean erlazionatzen dituen zientzia da. Zuhaitz baten hazkundeak denboran zehar bizitakoa erakusten du; euriteak, izotzak, lehorteak, suteak, haize nagusien norabidearen ondorioak, etab. Teknologia hau datu base zabal bat egitea du helburu, hainbat espezie, geografia eta garai identifikatu ondoren ikertzen ari den elementu zehatza haiekin konparatu, kokatu eta datatu ahal izateko. Konparaketa ahalbidetzeko, lagina ateratzea ezinbestekoa da. #### 2.1.4 Egitura-analisia Garrantzitsua da egiturak zamak jasateko duen benetako gaitasuna jakitea, baina egitura historikoetan da lan erraza. Izan ere, egitura osatzen duten elementuek, maiz, ez dute era egokian lan egiten edo behintzat teorian aritu beharko luketen bezala. Horretaz gain, zaila izaten da karga egoera zein den asmatzea edota muga-baldintzak zeintzuk diren jakitea, denboraren poderioz aldatzen joan direlako. Egitura konplexuetan, juntura zailak eta arraroak topa daitezke. Normalean egin daitekeen gauza bakarra 3D modelo bat eraikitzea da, ahalik eta gehien gerturatzen saiatuz. Ondoren intuizioz egon daitezkeen kargen efektuak kalkulatu. Egoera monitorizatzea ohiko beste baliabide bat da, egitura egonkorra den edo ez kontutan hartzeko, adibidez, agertu daitezkeen pitzadurak mugimenduan dauden zaintzeko. Ebaluazioan erabiltzen diren tresnak egokiak dira dentsitateak, modulu elastikoak eta mantentze egoerak baieztatzeko, ez ordea, tentsio egoera zein den jakiteko. Hemen aurkezten den nobedadea, tentsio egoera zein den ikertzeko oso baliagarria den teknika da eta zurezko egituretan aplikatzea proposatzen da. # 3. Hole-drilling teknika Hole-drilling teknika gainazal baten erlaxazio deformazioak neurtzeko balio du. Teknikaren zehaztasunak ASTM E837 arau amerikarrean azaltzen dira, baina material isotropikoetara mugatzen da. Prozeduran, aztertzen ari den elementuaren gainean hiru deformazio-neurgailuz osatutako 40mmko diametroa duen erroseta bat itsasten da, zeinaren zentroan 18mmko diametroa duen zulo bat egingo den ondoren. Deformazio-neurgailuak ordenagailura konektatzen dira. Neurketak zuzenean ikus daitezke baita haien momentuko balioak gorde eta grafikoak egin ere software bati esker. Behin itsatsita, neurgailuen fluktuazioak 0 inguruan egonkortu direnean, zuloa egiteari ekiten zaio 16mm sakonera lortu arte. Zuloa egin ondoren, neurgailuek deformazio berri bat erdiesten dute kendu den material faltarengatik. Deformazio berri horiek egonkortu direnean, 30 minuturen buruan gutxi gorabehera, behin betikoak direla esan daiteke (Sánchez-Beitia et al., 2012). Egurra zuntzez osaturiko eta naturaz anisotropoa den material organikoa da. Hiru norabide nagusi ditu; longitudinala, erradiala eta tangentziala. Longitudinalak, enborra eta zuntzen norabidearekin bat datorrena, ezaugarri hoberenak ditu. Beste biek, erradiala eta hazkunde eraztunei tangentziala dena, zeharkako planoa osatzen dute. Material ortotropiko, norabide nagusiak elkarri ortogonalak edo elkarzutak dituzten material anisotropoei deritze. Eta kasu hauetan, ondorengo Hole-drilling formulazioa erabiltzen da (Schajer eta Yang, 1994, Plagiaro eta Zuccarelo, 2007): $$\begin{pmatrix} c_{11} & 0 & c_{13} \\ c_{21} & c_{22} & c_{23} \\ c_{31} & 0 & c_{33} \end{pmatrix} \begin{pmatrix} \boldsymbol{\sigma}_{y} \\ \boldsymbol{\sigma}_{xy} \\ \boldsymbol{\sigma}_{x} \end{pmatrix} = \sqrt{E_{x}E_{y}} \begin{pmatrix} \boldsymbol{\varepsilon}_{1} \\ \boldsymbol{\varepsilon}_{2} \\ \boldsymbol{\varepsilon}_{3} \end{pmatrix} \quad (1)$$ ![](_page_5_Picture_2.jpeg) (1) espresioan, cij elementuek compliance matrizea osatzen dute, $\sigma y$ , $\sigma xy$ eta $\sigma x$ tentsioak dira x-y azaleko planoan, Ex eta Ey modulu elastiko nagusiak dira eta $\varepsilon_1$ , $\varepsilon_2$ eta $\varepsilon_3$ neurgailuek zuloa egin ondoren jasotako deformazioen balioa. Zuntzaren norabideari y deritzo eta honen elkarzutari, x. $\varepsilon_1$ neurgailua y norabidearekin bat dator, $\varepsilon_3$ x norabidearekin eta $\varepsilon_2$ bien arteko erdikarian, 1. irudian ikusten den bezala. #### 3.2 Saiakeren planteamendua Saiakeren helburua (1) ekuazioa ebaztea da. Alde batetik, laborategian aplikaturiko zama jakina da eta ondorioz, tentsio egoera baita. Zuloa egin eta geroko deformazio balioak, neurgailuek ematen dituzte eta modulu elastikoen balioak ere ezagunak dira. Beraz, laborategian ezezaguna den faktore bakarra, compliance matrizea da. Egitura osatzen duten elementuak asko izan daitezke eta bakoitzak funtzio desberdina betetzen du. Baina, bi dira gehien errepikatzen diren elementuak, zutabeak eta habeak. Zutabeek konpresioan lan egiten dute, habeek, aldiz, etzanak flexioan lan egiten duten. Laborategian bi egoera horiek makinen bitartez erreproduzituko dira; konpresioa eta flexioa. Konpresio pean hiru lagin mota diferente testatuko dira; bat zama zuntzei paralelo duena, beste bat zama zuntzei elkarzuta duena eta hirugarrena, zama eta zuntzak angelu $\theta$ bat osatzen dutelarik. 2. irudia. Konpresiopean testatutako Pinu Radiata D. Don hiru lagin motak ![](_page_5_Picture_9.jpeg) ![](_page_5_Picture_10.jpeg) ![](_page_5_Picture_11.jpeg) Compliance matrizearen lehenengo zutabea zama zuntzei paralelo dituen saiakeratik ebazten da, eragindako tentsioa $\sigma y$ delarik. Hirugarren zutabea zuntzei elkarzut zamaren bitartez, eragindako tentsioa kasu honetan $\sigma x$ izanik. Eta azkenik matrizearen erdiko elementuaren balioa ebazteko, $c_{22}$ , lagin berezi bat saiatu behar da zuntzek eta zamaren norabidea $45^{\circ}$ inguruko angelua osatzen dutelarik. $c_{12}$ eta $c_{32}$ elementuen balio 0 da, egurraren norabide nagusiak errosetaren norabide nagusiekin bat datozelako (Schajer eta Yang, 1994). Beste aldetik, flexioko saiakerak UNE EN 408 (UNE-EN 408, 1995) arauak aholkatzen duen bezala, bi zama puntualekin kargatuak izan dira. Compliance matrizea betetzeko hiru lagin mota desberdin diseinatu dira; bat egurraren zuntzak blokeari paralelo dituenak, bigarren bat zuntzak blokeari elkarzutak dituena eta hirugarren bat zuntzak zeihar dituenak blokearen norabide luzearekin. 3. irudia. UNE EN 408 araberako flexio saiakera ![](_page_6_Picture_3.jpeg) 4. irudia. Flexio saiakeretan erabiliko diren hiru lagin motak; axiala, perpendikularra eta zeiharra ![](_page_6_Picture_5.jpeg) ![](_page_6_Picture_6.jpeg) ![](_page_6_Picture_7.jpeg) Compliance matrizea ebazteko, oraingoan lehenengo zutabea zuntzak paralelo dituen blokea flexiopean saiatuko da, $\sigma y$ tentsioa eraginez, hirugarren zutabea ebazteko zuntzak elkarzut dituen blokea erabiliko da, $\sigma x$ tentsioa eraginez, eta azkenik, matrizearen erdiko elementua ebazteko, zuntzak zeihar dituen probeta erabiliko da. Hainbat saiakera burutu behar dira, teknika zurezko egituretan erabili daitekeela baieztatzeko. Bildutako emaitza guztiak estatistikoki landu behar dira eta bi kasuetarako, konpresio eta flexio kasuetarako, matrizeak zeintzuk diren zehaztu. #### 4. Ondorioak Saiakera guztiak Pinus Radiata D. Don espeziean burutu dira, Euskadin erabat hedatuta dagoen pinua. Oraindik hasierako saiakerak baino ez dira burutu saiakerak ondo planteatu direla baieztatzeko. Konpresio zein flexio matrizeen bitartez, egur mota honek duen egitura-portaerari buruz informazioa asmatu daiteke. Teknika hau egitura-karakterizazioan aplikatzea garrantzi handikoa da, izan ere hala nola, dentsitatea, zurruntasuna, hezetasuna eta kontserbazio mailak neurtzeko gailu ugari dauden, orain arte zurezko egituraren tentsio-egoera erreala zein den neurtzeko ez zegoen biderik. Saiakerak burutu bitartean modulu elastikoak kalkulatzeko bidea ere asmatu da, izan ere, bibliografian eta arauetan ageri diren balioak probeta "akatsez libre" eta txikietan egindako saiakeren bitartez lortuak izan ziren. Hemen azaldu diren probetak tamaina estrukturala dute, eta beraz, egurraren ezaugarri propioak ere, korapiloak, arrailak, zuntzaren desbideratzeak, etab. Egokia da, beraz, modulu elastikoen neurketa propioak egitea. Lagina kargan jartzean modulu elastikoak neurtzea posiblea da tentsio-deformazio kurben bitartez. #### 5. Etorkizunerako planteatzen den norabidea Saiakera kopurua matrizea ondo definitua egon dadin onesgarria denean, egiaztapenerako saiakera burutzeko asmoa dago. Hau da karga jakin batean zuloa egin, deformazioak neurtu eta (1) ekuazioaren bidez kalkulatutako tentsioak bat baldin badatoz makinaz eragindako tentsioarekin, orduan matrizea baliagarria dela frogatuko da eta honekin batera teknikaren baliagarritasuna zurezko egituretan bermatuta geratuko da. Azken finean egur espezie bakoitzari eta elementu estruktural bakoitzari dagokion matrizeak kalkulatu direnean, teknikariek gai izango gara, eraikin historiko batean adibidez, benetako egitura baten jasateko ahalmena zein den baieztatzeko. Ondorengo ekuazioa (2) benetako egituretan erabili beharrekoa da, hau da, modulu elastikoa, matrizea eta Hole-drilling bidez lortutako deformazioak ezagunak direnean. $$\begin{pmatrix} \sigma_{y} \\ \sigma_{xy} \\ \sigma_{x} \end{pmatrix} = \sqrt{E_{x}E_{y}} \begin{pmatrix} c_{11} & 0 & c_{13} \\ c_{21} & c_{22} & c_{23} \\ c_{31} & 0 & c_{33} \end{pmatrix}^{-1} \begin{pmatrix} \varepsilon_{1} \\ \varepsilon_{2} \\ \varepsilon_{3} \end{pmatrix} \quad (2)$$ Pinus Radiata D. Don espeziarekin saiakerak amitutzat ematen direnean haritzarekin (Quercus Robur) saiakerak egingo dira, hemen azaldu diren gidak jarraituz. Izan ere, Euskal Herriko ondarea osatzen duten eraikinen artean haritzez eraikitako egiturak oso ugariak baitira. #### 6. Erreferentziak - ASTM, E. 837 (2013): Standard Test Method for Determining Residual Stresses by the Hole-Drilling Strain-Gage Method. - CIB Commission. (2010). Guide for the structural rehabilitation of heritage buildings. In CIB Publication (Vol. 335). - Cruz, H., Yeomans, D., Tsakanika, E., Macchioni, N., Jorissen, A., Touza, M., ... eta Lourenço, P. B. (2015): Guidelines for On-Site Assessment of Historic Timber Structures. International Journal of Architectural Heritage, 9(3), 277-289. - ICOMOS (1999) Principles for the Preservation of Historic Timber Structures - ICOMOS ISCARSAH (2003) Recommendations for the analysis, conservation and structural restoration of architectural heritage - Kasal, B., eta Tannert, T. (2010): In situ assessment of structural timber. RILEM state of the art reports, (7). - Pagliaro, P. and Zuccarello, B. (2007): "Residual Stress Analysis of Orthotropic Materials by the Through-hole Drilling Method". Experimental Mechanics 47: 217–236 - Roca, P., Clapés, J., Caselles, O., Vendrell, M., Giráldez, P., eta Sánchez-Beitia, S. (2008): Contribution of inspection techniques to the assessment of historical structures. In L. Binda, M. di Prisco, & R. Felicetti (Eds.), RILEM Symposium on On Site Assessment of Concrete, Masonry and Timber Structures-SACoMaTiS 2008 (pp. 621-632). RILEM Publications SARL. - Riggio, M., Anthony, R. W., Augelli, F., Kasal, B., Lechner, T., Muller, W., eta Tannert, T. (2014): In situ assessment of structural timber using non-destructive techniques. Materials and Structures, 47(5), 749-766. - Sanchez-Beitia, S., Torres, L., Barrallo, J., eta Iraola, B. (2012): In Jasienko J. (Ed.), The hole drilling technique on timber structures: Previous tests. WROCLAW; 53-204, WROCLAW UL OJACA BEYZYMA 20 B, Wroclaw, 00000, Polonia: DOLNOSLASKIE WYDAWNICTWO EDUKACYJNE-DWE. - Schajer, G., eta Yang, L. (1994). Residual-stress measurement in orthotropic materials using the hole-drilling method. Experimental Mechanics, 34(4), 324-333. doi:10.1007/BF02325147 - Tannert, T., Anthony, R. W., Kasal, B., Kloiber, M., Piazza, M., Riggio, M., ... eta Yamaguchi, N. (2014): In situ assessment of structural timber using semi-destructive techniques. Materials and structures, 47(5), 767-785. - UNE-EN 408 (1995): Estructuras de madera-Madera aserrada y madera laminada encolada para uso estructural-Determinación de algunas propiedades físicas y mecánicas. (Timber structures - Structural timber and glued laminated timber - Determination of some physical and mechanical properties) Estructuras de Madera, Editado por AENOR-Asociación Española de Normalización y Certificación-(2001), Madril. ### 7. Eskerrak eta oharrak Luis Acuña Rellori eskainitako laguntza eta jakituriagatik, eta flexioko saiakerak UVa-ko Palentziako Mendi Ingeniaritzako laborategian egiteko aukera emateagatik. UPV/EHUko PES 11/32 proiektuak eskainitako laguntza ekonomikoagatik eta ondoan izan dudan jende guztiari, esker aunitz.
aldizkariak.v1-3-665	{ "domain": "zientziak eta natura zientziak", "id": "ikergazte_v_zientziak-eta-natura-zientziak_51", "issue": null, "year": "2023", "license": "cc-by-sa 3.0", "source": "ikergazte", "edition": "v" }	# Kutsatutako eraikuntza-materialen lixibiaziotik eratorritako kutsatzaileen eraginaren ebaluazioa ondoko lurzoruetan Iñaki Vázquez de la Fuente, Nagore Prieto-Taboada, Ainara Gredilla Altonaga, Gorka Arana, Juan Manuel Madariga Kimika Analitikoa Saila, Zientzia eta Teknologia fakultatea, Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU), P.K. 48940, Leioa, Bizkaia inaki.vazquez@ehu.eus ## Laburpena Kontzentrazio handietan metal astunak arriskutsuak izan daitezke lurzoruetan. Horregatik, oso interesgarria da lixibiazio-egoerak aztertzea, non ur-fase batek gainazal solido bateko metal adsorbatuak mugitzen dituen. Lan honetarako lurzoruko laginak hartu ziren urtetan metatutako karga kutsatzaile handia zuen eraikin historiko baten ondoan, Punta Begoña (Bizkaia). Lurzoruan zegoen metalen kontzentrazioa Indukzio Bidez Akoplatutako Plasma - Masa Espektrometria (ICP-MS) erabilita determinatu zen. Eraikinaren oinarrian kokatutako lurretan metatutako metalak Fe, Mg, Na, Ba eta Co izan ziren bereziki, zeinak lixibiazioaren ondorioz metatu izan ahal diren. Lurzoruen Legeko (4/2015) Ebaluazio Balio Adierazgarriak (EBA balioak) kontuan hartuta, Punta Begoña Pb-z kutsatuta egoteko arriskua badagoela ondorioztatu zen. Gako-hitzak: lurzorua, ICP-MS, metal astunak, Punta Begoña, VIE-B ## Abstract Heavy metals can be dangerous at high concentrations in the soil. Therefore, it is very interesting to study leaching situations, where an aqueous phase can mobilize the metals absorbed by a solid surface. Soil samples were taken next to a historic building with a high polluting load accumulated over the years, Punta Begoña (Bizkaia). These samples were analyzed by Inductively coupled plasma mass spectrometry (ICP-MS) to know their metallic composition. The metals accumulated at the base of the building were Fe, Mg, Na, Ba and Co, which may indicate a metallic contribution from the façade due to leaching effects. Using the VIE-B values defined in the BOE2015 for the Autonomous Community of the Basque Country, it was is seen the presence of Pb contamination in Punta Begoña. Keywords: soil, ICP-MS, Heavy metals, Punta Begoña, VIE-B ## 1. Sarrera eta motibazioa Lurzorua funtsezkoa da organismo askoren biziraupenerako. Animaliek eta landareek jaten, ibiltzen, bizi, ezkutatzen eta gozatzen dute lurzoruan, baina lurzoruarekin hain hurbil dagoen elkarrekintza hori arriskutsua izan daiteke. Adibidez, kontzentrazio handietan toxikoak izan daitezkeen konposatuak metatzen direnean, lurzoruaren eta organismoen arteko harremana toxikoa bihur daiteke. Metal astunak, berez, lurzoruan egoten dira, jatorrizko materialen meteorizazio-prozesu geologikoetatik abiatuta, aztarnatzat hartzen diren mailetan (<1.000 mg kg–1 ) eta gutxitan toxikoak diren mailetan. Hala ere, landa- eta hiri-inguruneetako lurzoru gehienek metal astun bat edo gehiago metatzen dituzte definitutako balioen gainetik, giza osasuna, landareak, animaliak, ekosistemak edo bestelako baliabideak arriskuan jartzeko adinako kontzentrazioetan (Wuana eta Okieimen, 2011). Lurzoruan metatutako metal astunak iturri antropogeniko askoren ondorio izan daitezke: azkar hedatzen ari diren industria-eremuetako emisioak, inguruko meatzeak, metal-eduki handiko hondakinen ezabaketa gasolina eta beruna duten pinturen erabilera, lurrean ongarriak aplikatzea, animalien simaurra, hondakin-uren lohiak, pestizidak, ikatzaren errekuntzako hondakinak eta petrokimikoen isuriak (García-Florentino et al., 2020). Gainera, metal gehienek ez dute degradazio mikrobianorik edo kimikorik izaten, eta horregatik lurzoruetan pilatzen dira. Lurzoru kutsatuetan dauden metal astun ohikoenak, ugarienetik gutxien agertzen denera ordenatuta, ondorengoak dira: Pb, Cr, As, Zn, Cd, Cu eta Hg. (Wuana eta Okieimen, 2011). Lurzoruarekin gertatzen den bezala, eraikin batek ingurumenarekin elkarrekintza estua dauka. Beraz, lurzoruei eragiten dieten kutsadura-iturriek eraikin batean ere eragina izan dezakete, are gehiago mende-hasierako eraikinei buruz hitz egiten dugunean. Horrela, eraikinen materialek atmosferako kutsatzaileak xurgatzen eta pilatzen dituzte (Prieto-Taboada et al., 2013). Era berean, eraikinetan finkatutako kutsatzaileak urteak egon daitezke bertan finkatuta. Baina, badira horien mugikortasuna areagotzen duten prozesuak, adibidez lixibiazioa. ## 2. Arloko egoera eta ikerketaren helburuak Lixibiazio prozesuak solutu bat bere matrize solidotik bereiztean datza, disolbatzaile likido baten eraginez. Lurzoru baten konposizio metalikoa ulertzeko beharrezkoa da ingurua aztertzea , izan ere, lurzorutik hurbil metal ezberdinen iturri diren materialak egon daitezke. Horrela, lixibatuak izan daitezkeen eta lurzoruan meta daitezkeen metalen zerrenda zehaztu daiteke. Oso aztertua izan den adibide bat trafiko nabarmena duten errepideen alboan kokatutako lurretan isurketa-uren eraginez metatzen diren metal astunen kasua da. Errepide-inguruneetan aztertu ohi diren metalak Cd, Cr, Cu, Pb, Ni eta Zn dira (Werkenthin et al., 2014). Eraikinen kasuan, ekarpen metalikoa egiturak berak duen konposizioaren ondorio izan daiteke. Esaterako, Corten altzairuaren konposizioa gehienbat burdina da, baina Cr, Cu, Ni eta P kantitate txikiak ere baditu. Lixibiazioaren eraginez, elementu horiek eraikinaren inguruko lurzoruan metatu daitezke (Kamimura et al., 2006). Beraz, eraikin zaharrak ere kutsadura-iturri bat izan daitezke, lixibiazio-prozesuen ondorioz (Li, 2001), bereziki, industria-jarduera handiko guneetatik hurbil egon badira. Kutsadura hori egituraren konposizioaren beraren ondorio izan daiteke, edo urteetan zehar eraikinean gertatu den kutsatzaileen pilaketaren ondorioa. Bigarren kasu horren adibide bat Punta Begoñako (1. irudia) galeriak dira. Eraikin hori 1918an eraikitako hormigoi armatuzko eraikina da, eta Getxoko (Bizkaia) kostaldean dago kokatua. ![](_page_1_Picture_5.jpeg) 1. irudia. Punta Begoña eraikinaren satelite-ikuspegia gorriz nabarmendua. Punta Begoña eraikina aztertu zen diziplina anitzeko proiektu baten barruan (Madariaga et al., 2019; Morillas et al., 2019; Mollá et al., 2019), eta iturri kutsatzaile askoren eraginpean dagoela ondorioztatu zen. Historikoki, industriak garapen handia izan duen eremu batean dago kokatuta, eta ondorioz, iraganean kutsatzaile ugari isuri da bertako atmosferara (García-Florentino et al., 2020). Urteetan zehar industriak bilakaera izan du eta ingurumenean eragin txikiagoa duten teknikei bide eman die. Hala ere, aurreko urteetan kontzentrazio handietan atmosferara isurirako metalak (beruna, kasu) eta kutsatzaile organikoak eraikinaren egituran pilatuz joan dira (Prieto-Taboada et al., 2013). Gainera, Punta Begoñaren inguruko industria-jarduera nabarmena da oraindik ere. Kokaleku honetako beste kutsadura-iturri batzuk trafikoa eta itsas aerosola dira. Punta Begoñaren fatxadan metatzen diren partikuletatik datorren metal-ekarpena ere aztertu da, eta metal astunak daudela ikusi da, hala nola Fe, Cr, Ti, Pb, Zn, Ce, etab (Morillas et al., 2019). Hori guztia kontuan hartuta, gure helburua Punta Begoñako fatxadaren ondoan dagoen lurzoruaren konposizio metalikoa aztertzea izan da. Horrela, eraikinak ondoko lurzoruetan izan dezakeen eragina ikertu nahi izan da. ## 3. Ikerketaren muina #### 3.1 Kokapena eta laginketa Urteetan zehar fatxadan metatzen joan diren kutsatzaileen kopuru handia kontuan hartuta, Punta Begoñako galeriak (PB) lixibiazio-iturri potentzial gisa aukeratu ziren. Laginketarako eremu bezala eraikinaren ipar-mendebaldeko aldea aukeratu zen errepide baten ondoan eta itsasoaren aurrean dagoelako. 6 lagin hartu ziren, haien artean 20 cm-ko tartea utzi zen (1. irudia). Lehenengo puntua PB-ko fatxadaren oinarriaren ondoan hartu zen eta iturri horretatik urrunduz hurrengoak hartu ziren. Lurzoruko laginak biltzeko, lehenik belarra aitzur batekin kendu zen, eta ondoren, eskuzko lagingailu batekin lurzoru zati bat atera zen. Horrela, 15 cm-ko sakonerako laginak lortu ziren. Lagin bakoitza 5 cm-ko zatitan banatu zen, sakonerako profila lortzeko. Azkenik, laginak lau egunez utzi ziren lehortzen erauzketa-kanpai batean, giro-tenperaturan. 2. irudia. Laginketa-puntuaren deskribapena, non laginketa-puntu bakoitzaren zenbakia eta puntuen arteko distantzia adierazten diren. ![](_page_2_Picture_8.jpeg) #### 3.2 Laginaren aurretratamendua elementu-analisirako Lurzoru-laginetan dauden elementu metalikoen analisi kuantitatiboa induktiboki akoplatutako plasma duen masa-espektrometriaren (ICP-MS) bidez egin zen. Analisi hori egiteko laginak aurretratatu behar izan ziren. Partikula-tamaina homogeneizatzeko, laginak 10 minutuz bahetu ziren 2 mm-ko sare-begia duen bahetzaile automatiko bat erabiliz (OKTAGON, Endecotts). ICP-MS bidezko analisia egiteko, erauzketa-etapa bat behar izan zen metalak fase likidora pasatzeko. Erauzketa mikrouhinen bidezko digestio azidoaren bidez egin zen, lurzoru-laginetarako optimizatutako metodo baten bidez (Carrero et al., 2013). Metodo hori EPA 3051A metodoaren egokitzapena da, US Environmental Agency-k proposatua (acid digestion of sediments, sludges, soils and oils) (Method 3051A, 2007). Digestioaren bidez lortutako erauziak 0,45 µm Millex HV PVDF (Waters corporation) iragazkiekin iragazi ziren 50 mL-ko polipropilenozko falcon hodi batean, eta Milli-Q urarekin parekatu ziren. Estraktuak HNO3-aren kontzentrazioa %1 izateko diluitu ziren espektrometroan sartu baino lehen. IPS-MS bidezko analisirako NexION 300 (PerkinElmer) masa-espektrometroa erabili zen. Espektrometroak lau polo hirukoitz ditu eta 100 klaseko gela garbi batean dago. <sup>7</sup>Li, <sup>27</sup>Al, <sup>88</sup>Sr, <sup>98</sup>Mo, <sup>107</sup>Ag, <sup>120</sup>Sn, <sup>121</sup>Sb, <sup>137</sup>Ba, <sup>184</sup>W, <sup>202</sup>Hg, <sup>205</sup>Tl eta <sup>208</sup>Pb isotopoak aztertu ziren. Kinetic energy diskrimination (KED) moduan, berriz, <sup>23</sup>Na, <sup>24</sup>Mg, <sup>39</sup>K, <sup>44</sup>Ca, <sup>47</sup>Ti, <sup>59</sup>Co, <sup>63</sup>Cu, <sup>66</sup>Zn, <sup>75</sup>As, <sup>111</sup>Cd, <sup>51</sup>V, <sup>52</sup>Cr, <sup>55</sup>Mn, <sup>56</sup>Fe, <sup>60</sup>Ni eta <sup>78</sup>Se izan ziren. KED metodoarekin talka moduan He erabiltzen da interferentzia poliatomikoak kentzeko. Azkenik, NexION 1.5 (Nexion Software) softwarea erabiliz datuak aztertu ziren elementuen analisi kuantitatiboa egiteko. ## 4. Ondorioak #### 4.1 Metalen konposizio-analisia Konposizioari buruzko datuak aztertuz gero, lagin guztien elementu nagusiak Al eta Fe izan ziren (% 14 eta % 21). Ondoren, K eta Mg ziren ugarienak (3. irudia). 3. irudia. Punta Begoña inguruko lurzoruko-laginetan dagoen Al, Fe, K eta Mg elementuen ehunekoen batez bestekoa. ![](_page_3_Figure_7.jpeg) Azterketa espaziala egiteko (4. Irudian adierazten dena) ez ziren sakonera desberdineko laginak desberdindu eta batez bestekoa egin zen puntu bakoitzean sakonera desberdinetarako lortutako kontzentrazioekin. Punta Begoñako fatxadatik gertu metaketa handiena zuten metalak Fe, Mg, Na, Ba eta Co izan ziren, 4. irudian ageri den bezala. Kontzentraziorik handiena "0" puntuan jaso zen, fatxadatik hurbilen zegoen laginean. Aldiz, eraikinetik urruntzean hauen presentzia txikitzen zen. 4. irudia. Laginketan presentzia handiena erakutsi zuten elementuen kontzentrazioak. Desbiderapen estandar erlatiboaren batez bestekoa % 8,54 izan zen. ![](_page_3_Figure_10.jpeg) ![](_page_3_Figure_11.jpeg) ![](_page_3_Figure_12.jpeg) ![](_page_4_Figure_1.jpeg) ![](_page_4_Figure_2.jpeg) Beraz, metaketa hau adierazten du Punta Begoña fatxadatik ekarpen metaliko bat dagoela lixibiazio prozesuengatik. Aldiz, Punta Begoñako fatxadatik urruntzean kontzentrazioa handitzen zuten metalak Cr, Pb eta Al izan ziren, 5. irudian ikus daitekeen bezala. Metal horiek iturri kutsatzaile desberdinetatik etor daitezke, hala nola hurbileko errepidetik, industria-jardueratik edo itsasoko aerosoletik. 5. irudia. Punta Begoñako fatxadatik urruntzean kontzentrazioa handitzen zuten elementuen kontzentrazioak. Desbiderapen estandar erlatiboa % 6 baino gutxiago izan zen. ![](_page_4_Figure_5.jpeg) ![](_page_4_Figure_6.jpeg) ![](_page_4_Figure_7.jpeg) Sakonera-profilak aztertzeko Osagai Nagusien Analisia (PCA, Principal Component Analysis) erabili zen. Jasotako lurzoru-laginak 5 cm-ko sakonerako hiru zatitan banatu ziren, eta kasu honetan laginak honela izendatu ziren: A azaleratik hurbilen dagoen eremua, B tarteko eremua eta C sakonera handieneko eremua. Datu-matrizea autoeskalatu ondoren, bi osagaiekin osatutako PCA eredua aukeratu zen, bariantza osoaren %69 azaltzen zuelarik. PC1-PC2 scores grafikoan (6. irudia) ikusi daitekeen moduan, laginen sakoneraren araberako multzokatzea antzematen da. Loadings grafikoan oinarrituz esan dezakegu lehenengo osagai nagusiak laginak azterturiko elementuen presentziaren arabera (Al izan ezik) banatzen dituela scores-en grafikoan zehar. Horrela, lodings-en eremu negatiboan agertzen diren laginak erlazio zuzena izango dute scores-en grafikoan eremu berean dauden laginekin. Era berean, PC2 bereizten ditu B eremuaren lagin batzuk (3B, 2B eta 5B) Al, Cr eta Pb kontzentrazioaren arabera. 6. irudia. Punta Begoñan jasotako lurzoruko laginekin egindako PCA azterketa, sakoneraren arabera sailkatuta, non A sakonera txikieneko eremua den eta C sakonera handienekoa. ![](_page_4_Figure_11.jpeg) ![](_page_4_Figure_12.jpeg) #### 4.2 Euskal Autonomia Erkidegoko lurzoruetarako ebaluazio-balio adierazleak Aztertutako lurzoruen poluzio-maila ebaluatzeko, Lurzoruen Legeko (4/2015) Ebaluazio Balio Adierazgarriak (EBA balioak) erabili dira erreferentzia gisa. Dokumentu honetan bi kontzentrazio-muga zehazten dira lurzoruentzat, A eta B ebaluazioko balio adierazleak (EBA-A eta EBA-B). Substantzia jakin bat Euskal Autonomia Erkidegoko lurzoruetan modu naturalean aurkitzen den kontzentrazio-tartearen goi-muga definitzen duen estandarra da EBA-A. Kontzentrazio-muga handiagoak dituen EBA-B estandarra da, eta kontzentrazio horren gainetik lurzorua aldatuta dagoela eta kutsatuta egon daitekeela esan liteke. EBA-B lurzoruaren erabilera desberdinetarako definitzen da; beraz, gure lurzoruak ebaluatzeko, "hiri-ingurune" balioak erabili ziren. EBA-A mugak Ba, Pb, Cu, Zn eta Cb elementuetarako gainditu ziren fatxadarekiko distantzia guztietan eta sakonera guztietan. EBA-B mugei dagokienez, Pb metalarentzat bakarrik gainditu zen (>150 mg/kg). Aztertutako puntu guztiek sakonera guztietarako kontzentrazio-muga gainditu zuten, 7. irudian ikus daitekeen bezala. Gainera, berun-ekarpena denboran zehar eman dela ikus daiteke, sakonera guztietan mantentzen da eta. Beraz, ez dirudi berun-ekarpen hori gertaera puntuala izan denik. Nolanahi ere, argi dago beruna lurzoruaren lehen zentimetroetan metatzen dela (A eta B). Beraz, berunaren kontzentrazio-balio horiek ez dira lurzoruaren konposizioaren berezkoak eta horrek kanpoko ekarpena adierazten du. Bereziki bi kutsadura-iturri desberdinek eragin dezakete hori. Alde batetik, aldameneko errepidean dabiltzan ibilgailuen ekarpen (trafikoa) historikoa, eta bestetik, inguruko portuaren jarduera handiaren ekarpen zuzena. 0 200 400 600 800 1000 1200 1400 0A 0B 0C 1A 1B 1C 2A 2B 2C 3A 3B 3C 4A 4B 4C 5A 5B 5C Kontzentrazioa (mg/Kg) Pb EBA-A EBA-B 7. irudia. Punta Begoñako lurzoruetako berunaren kontzentrazioa. Euskal Autonomia Erkidegorako definitutako Ebaluazio Balio Adierazgarriak (EBA-A eta EBA-B mugak) adierazi dira. ## 5. Etorkizunerako planteatzen den norabidea Lan honetan, Punta Begoñako fatxadaren ondoko lurzoruan metatu izan diren zenbait metal aztertu dira. Metal hauen jatorri bezala, lurzoruek berez izan dezaketen eduki metalikoaz gain, 3 iturri posible desberdindu dira (aztergai den elementuaren arabera aldatzen direnak): i) Punta Begoñako fatxada bera lixibiazioz egindako ekarpena, ii) aztergai den eremutik hurbil dagoen trafikoa (egungoa eta historikoa), eta iii) eraikinaren inguruan ematen den portu jarduerarekin erlazionatuta dagoena. Etorkizunean, kutsadura-iturri desberdinak dituzten lurzoruak azter litezke, beste kontzentrazio-gradiente batzuk aztertzeko, hala nola errepideetatik edo egitura metalikotik gertu dauden lurzoruak. Gainera, interesgarria litzateke iturri kutsagarrien eraginpean egon ez diren lurzoruak aztertzea. Azkenik, lan honetan ikusi den berunaren presentzia nabarmena sakonkiago aztertu beharko litzateke; izan ere, lagin batzuek metal horretarako definitutako EBA-B balioak laukoiztu egin zituzen. ## 6. Erreferentziak - Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado (2015). Ley 4/2015, de 25 de junio, para la prevención y corrección de la contaminación del suelo. Boletín Oficial del Estado (BOE-A-2015-8272), 178, 62274-62310.<https://www.boe.es/boe/dias/2015/07/24/pdfs/BOE-A-2015-8272.pdf> - Carrero J.A., Arrizabalaga I., Bustamante J., Goienaga N., Arana G., Madariaga J.M. (2013). Diagnosing the traffic impact on roadside soils through a multianalytical data analysis of the concentration profiles of traffic-related elements. Science of The Total Environment, 458–460, 427–434. <https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2013.04.047> - García-Florentino C., Maguregui M., Ciantelli C., Sardella A., Bonazza A., Queralt I., Carrero J.A., Natali C., Morillas H., Madariaga J.M., et al. (2020). Deciphering past and present atmospheric metal pollution of urban environments: The role of black crusts formed on historical constructions. Journal of Cleaner Production, 243, 118594.<https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2019.118594> - Kamimura T., Hara S., Miyuki H., Yamashita M., Uchida H. (2006). Composition and protective ability of rust layer formed on weathering steel exposed to various environments. Corrosion Science, 48(9), 2799–2812.<https://doi.org/10.1016/j.corsci.2005.10.004> - Li X. (2001). Heavy metal speciation and leaching behaviors in cement based solidified/stabilized waste materials. Journal of Hazardous Materials, 82(3), 215–230. [https://doi.org/10.1016/S0304-](https://doi.org/10.1016/S0304-3894(00)00360-5) [3894$00$00360-5](https://doi.org/10.1016/S0304-3894(00)00360-5) - Madariaga I., Lama E., Calparsoro E, Prieto-Taboada N., Arana G., Rodríguez Laso M.D., Madariaga J.M. (2019). Enhancement and recovery of the tiles affected by atmospheric pollutants in the Galleries of Punta Begoña, Getxo (Bizkaia). Boletín de la Sociedad Española de Cerámica y Vidrio, 58(4), 161–170.<https://doi.org/10.1016/j.bsecv.2018.11.001> - Mollá L.D., Zabaleta A., Uriarte J.Á., Aranburu A., Sagarna M. (2019). Geología y patrimonio cultural construido: enfoque transdisciplinar en las Galerías Punta Begoña (Getxo, Bizkaia). Geogaceta, 66, 123-126. - Morillas H., Marcaida I., Maguregui M., Upasen S., Gallego-Cartagena E., Madariaga J.M. (2019). Identification of metals and metalloids as hazardous elements in PM2.5 and PM10 collected in a coastal environment affected by diffuse contamination. Journal of Cleaner Production, 226, 369– 378.<https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2019.04.063> - Prieto-Taboada N., Ibarrondo I., Gómez-Laserna O., Martinez-Arkarazo I., Olazabal M.A., Madariaga J.M. (2013). Buildings as repositories of hazardous pollutants of anthropogenic origin. Journal of Hazardous Materials, 248-249, 451-460.<https://doi.org/10.1016/j.jhazmat.2013.01.008> - U.S. EPA. (2007). "Method 3051A (SW-846): Microwave Assisted Acid Digestion of Sediments, Sludges, and Oils," Revision 1. Washington, DC. - Werkenthin M., Kluge B., Wessolek G. (2014). Metals in European roadside soils and soil solution A review. Environmental Pollution, 189, 98–110.<https://doi.org/10.1016/j.envpol.2014.02.025> - Wuana R.A., Okieimen F.E. (2011). Heavy Metals in Contaminated Soils: A Review of Sources, Chemistry, Risks and Best Available Strategies for Remediation. ISRN Ecology, 2011, 1–20. <https://doi.org/10.5402/2011/402647> ## 7. Eskerrak eta oharrak Lan hau Espainiako Ikerketa Agentziaren AIE (MINEICO/FEDER-UE) bidez finantzatutako DEMORA (Grant No. PID2020-113391GB-I00) proiektuek babestu dute
aldizkariak.v1-3-258	{ "domain": "zientzia zehatzak eta natur zientziak", "id": "ikergazte_i_zientzia zehatzak eta natur zientziak_32", "issue": null, "year": "2015", "license": "cc-by-sa 3.0", "source": "ikergazte", "edition": "i" }	# Euskaldunok eta telebista XXI. mende hasieran: ikus-entzuleen hitzetan oinarritutako hurbilketa kualitatiboa. Xabier Landabidea Urresti Euskal Gaien Institutua. Deustuko Unibertsitatea. xlandabidea@deusto.es ## Laburpena Telebista milioika pertsonaren eguneroko errealitateren parte zentrala eta XXI. mendearen hasieran komunikabideekin lotutako aisian eragilerik garrantzitsuenetarikoa dela esan daiteke. Egunerokotasunean telebistak duen zentraltasunaz jabeturik, lan honek lau adin-taldetan banatutako (Gazteak, Helduak 1, Helduak 2, Nagusiak) bederatzi eztabaida-talde eta sei sakoneko elkarrizketaren telebistarekiko harremanen esplorazioa eta aisia humanistaren perspektiban oinarritutako interpretazioeredua eskaintzen ditu. Komunikabideen kontsumoaren eta ikus-entzulerien ikerketa batez ere tenika kuantitatiboen bidez bideratu da orain arte Euskal Herrian, baina komunikabideen ingurunearen aldaketa azkar eta hazkorrak eragindako erronkei erantzun aldera, hurbilketa kualitatiboa proposatzen da lan honetan. Hitz gakoak: telebista, aisiazko ikaskuntzak, ikus-entzuleriaren ikerketa, esperientzia, komunikabideen ekosistema. ## Abstract Television is a central part of the daily reality of millions of people, and arguably one of the most important (f)actors informing media related leisure in the XXIst century. Aware of the centrality of television in the everydayness this paper proposes the exploration of nine focus groups and six indepth interviews of four age-groups (Youngs, Adults 1, Adults 2, Elder) and an interpretativeexplicative model based on the humanist leisure theory. Although most of the research on media consumption and audience research in the Basque Country has been oriented to quantitative techniques the paper puts forward a qualitative approach in order to deal with the challenges that the rapid and incremental changes happening in the media environment. Keywords: television, leisure studies, audience studies, experience, media ecosystem. ## 1. Sarrera Telebista milioika pertsonen eguneroko errealitatearen parte da munduan egun eta XXI. mendearen hasieran pertsonen aisiaren zutaberik garrantzitsuenetarikoa izaten jarraitzen du, baita Euskal Herrian ere. Euskal gizartearen egunerokotasunean telebistak duen zentraltasunaz jabeturik lau adin-taldetan banatutako bederatzi eztabaida talde eta sei sakoneko elkarrizketaren telebistarekiko harremanen esplorazio kualitatiboa eta aisia humanistaren perspektiban oinarritutako interpretazio eredua eskaintzen ditu lan honek. Komunikabideek egungo gizarteetan aisia definitzeko agertzen duten garrantzia hazkorra ikusita Aisiazko Ikaskuntzen eta Ikus-entzuleriaren Ikerketaren artean zubi-lana egitea ezinbestekoa eta emankorra da. Izan ere, komunikabideen ekosisteman ematen ari diren aldaketek erronka berriak ez ezik, erronka hauei eremu bietatik elkarrekin erantzuteko aukerak ere zabaltzen dituzte. Erronka hauei erantzute aldera hurbilketa kualitatiboa proposatzen da lan honetan, Ikus-entzuleriaren Ikerketa batez ere komunikabideen kontsumoaren azterketa kuantitatibora bideratu baita, eta denboraaurrekontuak bezalako Aisiaren Ikaskuntzekin lotutako ikerketa jarduerek jarduera behagarrien neurketa hartu izan baitute ardatz, jarduera hauetatik eratorritako esanahiei entzungor eginik sarri. Hein horretan aisiazko esperientziaren kontzeptua telebistaren ikus-entzuleriaren eremura egokitzea gakoa da telebistaren egungo eta etorkizuneko formak hobeto ulertzeko. Hartara, ikus-entzuleriaren azterketarako eredu berri bat proposatzen da, aisia eta telebistaren adiera anitzeko izaera barne hartzen dituena eraldatzen ari den komunikabideen ekosistemaren baitan. Parte-hartzaileen kontakizunaren azterketa eta kodeketa sistematikoak adin-taldeen arteko kontzeptuzko alderaketarako eta telebistarekin lotutako aisiazko harremanen marko interpretatibo orokorrerako oinarriak eskaini ditu. Ezberdintasun esanguratsuak aurkitu dira adin-taldeen artean, baita antzekotasun nabarmenak ere adintarte bereko pertsonen artean. Kasu azterketan aurkitutako antzekotasun eta ezberdintasunetatik eta parte-hartzaileek belaunaldien inguruan esandakotik abiatuta proposatzen da telebistaren aisiazko ontologia, eta telebista belaunaldien arteko aisiarako eta aisiazko artefaktua dela eta belaunaldien partaidetzak eta ezberdintzeak telebistaren eguneroko errealitatearen eraikuntzan garrantzi handikoak direla ondorioztatzen da bertan. Hedabideekin lotutako aisia garrantzia psikologiko, soziologiko eta ekonomiko hazkorra hartuz joan da gizarte industrializatuetan. Horrenbeste ezen aisia eta komunikabideak bereiztezinak bihurtu diren hein handi batean gizarte oparoenetako herritarren gehiengoarentzat. Egun geroz eta zailagoa da XXI. mendeko herritararen aisia irudikatzea honek hedabide ezberdinetako testuak (idatzizkoak, ikus-entzunezkoak, digitalak, analogikoak…) kontuan izan gabe (dela kontsumitzaile edo parte-hartzaile bezala). Masa hedabideak norbanako eta taldeen eguneroko bizitzaren lehengai esanguratsuak bilakatu dira herrialde gehienetan, eta euskal gizartea ez da salbuespena. Eguneroko espazioak -egongela eta logelak, ikasgelak, kulturetxeak, taberna eta kafetegiak, ibilgailu publiko eta pribatuak- eta denborak – errutinak, ohiturak, maiztasunak, aldiakhedabideen testuz saturatuta ageri zaizkigu. Ekonomikoki garatuenen dauden herrialdeetako herritarrek eskura duten astialdiaren zati handiena telebista ikusten, irratia entzuten, egunkariak irakurtzen, interneten nabigatzen eta bideokontsolan jokatzen ematen dute. Bestela esanda: hedabideak nonahiko bilakatu zaizkigu. Eta hala bihurtu badira batez ere aisiaren eraginez izan da batez ere. Egun, ekidiezina da aisia aztertzea komunikabideen izaera eta egoera aztertzeko, eta nahitaezkoa zaigu komunikabideak aztertzea euskal gizartearen aisiaren egoera eta izaera ulertu ahal izateko. Bata eta bestea lotuta doaz. Bestalde, komunikabideen ikus-entzuleen aisiazko esperientzien miaketarako abiapuntu kontzeptual eta enpiriko emankorra eskaintzen du telebistak. Telebista eta ikus-entzuleriak Aisiazko Ikaskuntzen perspektibatik ikertzea ez du soilik berau ikustera eskaintzen zaion ordu kopuru agregatu itzelak justifikatzen, baita haren zentralitatearen zalantzazkotasunak ere azkar aldatzen ari den komunikabideen paisaia digitalak berak ere: telebistaren orainaldia eta etorkizuna, biak dira gai kritikoak Aisiazko Ikaskuntzentzat. Ikusentzulerien ikerketak tradizionalki pantailaren aurrean igarotzen dugun denbora zenbatu eta pisatzeaz eta komunikabideek haien ikus-entzuleriengan duten eragina neurtzeaz arduratu dira batez ere, baina gutxiago landu izan dute nola eta zergatik txertatzen dugun telebista gure eguneroko bizitzan, zein eguneroko esangura hartzen dituen telebistak edota zein esanahi eta plazer aurkitzen dituzten norbanako eta taldeek harekin ezartzen dituzten harremanetan. Aisiaren eta ikus-entzulerien ikerketek ezin dute erronka hauek ekiditen jarraitu. Lan honek ikus-entzulerien zenbakien atzean ezkutatzen diren aukera pertsonal eta kolektiboak ulertzen lagundu nahi luke, pertsonek telebistarekin harremanean aurkitzen dituzten esanahiak eta telebistak haien eguneroko bizitzan jokatzen dituen paperak aztertuz. ## 2. Arloko egoera eta ikerketaren helburuak Lan honetan Aisiazko Ikaskuntzen eta Ikus-entzulerien Ikerketaren alorretara ekarpena egin nahi izan da denboraren zenbaketaz eta hedabidearen eduki testualaren azterketaz haratago doan ikus-entzuleen telebistarekiko aisiazko harremanen azterketaren bidez. Horretarako telebista haren ikus-entzuleen aisiazko esperientziarekin hartuemanean dagoen entitate konplexu eta dimentsio anitzekoa bezala ulertu eta esploratu da, komunikaziorako teknologia bereizi edo aisiazko jarduera zehatz bainoago. "Telebistak jada ez du lehen zuen esanahi bera" (Shimpach, 2010: 1), eta, hartara, haren ikus-entzuleriek ere ez lukete esangura bera izan behar. XX. mendeko parametro nagusiak denbora eta espazioa izan badira, XXI. mendeko euskal ikus-entzuleriaren ikerketek norbanako eta komunitateen esperientzia hartu beharko lukete ardatz. Ardura horrekin eman zaio hasiera proiektu honi, eta horri begira planteatzen da azken ekarpena ere: telebista aisiazko esperientzien gaitzaile, baldintzatzaile eta eraldatzaile bezala ulertzeko eredua eskaintzea. Telebistak belaunaldi ezberdinen eguneroko aisian duen lekua ulertze aldera luzatutako galderak honako iker-galdera bezala laburbildu daitezke: - Nolako harremanak dituzte adin-talde ezberdinetako pertsonek telebistarekin haien eguneroko bizitzan? Hauetatik, zeintzuk dira aisiaren esparrukoak? - Nola artikulatzen dira aisialdia, aisiazko jarduerak eta aisiazko esperientziak informatzaileen diskurtsoan aldaketa teknologiko azkarreko agertoki batetan txertatutako telebista batekin harremanean? - Nola hautematen dituzte bateratze digital eta multimediaren aukera eta mugak? - Antzekotasun eta ezberdintasunak aurkitzen al dira adin-taldeen artean telebistarekin lotutako aisiazko esperientziei dagokienez? - Belaunaldi eta belaunaldiekiko partaidetzak paralelotasun eta dibergentzia hauek azaltzen lagundu dezakete? - Zein da telebistaren izaera aisia humanistaren perspektibatik? Iker-galdera hauek ikerketaren helburuen ondorengo formulaziora eraman gaituzte, helburu nagusi, helburu espezifiko eta hauen azpi-helburutan banatuta: #### Helburu nagusia: • Lau adin-talderen telebistarekiko harremanak aisia humanistaren perspektibatik miatzea belaunaldien arteko antzekotasun eta ezberdintasunak aztertu, interpretatu eta azaltzeko gai den eredu teoriko bat proposatze aldera. #### Helburu espezifikoak - 1) Aisiazko Ikaskuntzen eta Ikus-entzulerien Ikerketaren esparruak elkar-harremanean jartzea bata eta bestearen ekarpenak erabiliz iragaite egoeran aurkitzen den telebista ikertzeko. - Hizkuntza eta tradizio ezberdinetako aisiaren ulerkera klasiko zein garaikideak berrikusi eta hauek telebistarekin lotutako aisiarekiko hurbilketarako moldatzea. - Telebista bestelako hedabide eta komunikazio modu berriekin harremanean kokatzea aurpegi anitzeko bateratze multimediaren testuinguruan. - Ikus-entzulerien Ikerketaren ekarpen esanguratsuak berreskuratzea hedabidearekiko esposizoaren neurketa soilaz harago doazen ikus-entzuleria eta ikus-entzuletzaren lanerako definizioak berrikusi eta proposatzeko. - 2) Eguneroko bizitzan telebistarekiko jarrera, emozio eta sentimenduen inguruan parte-hartzaileek duten diskurtsoa aztertzeko marko metodologiko kualitatiboa eskaintzea. - Kasu azterketaren abantailetaz baliatzea eguneroko telebistaren esperientziaren kontakizun subjektiboaren sakoneko ikerketa burutzeko. - Korpusari geroztiko azterketa dinamikoak egitea ahalbidetuko duen kodeketa arkitektura koherente eta sistematikoa eraikitzea. - 3) Proposatutako telebistarekin lotutako aisiarako hurbilketa integralaren arabera adin-talde ezberdinen telebistarekiko harremanaren eta beronen ulerkeraren ezaugarri gakoak identifikatu eta alderatzea. - Telebistarekin lotutako jarduerekin lotuta. - Astialdiaren ulerkera eta esperientziarekin lotuta. - Telebistarekin lotutako aisiaren ulerkera eta esperientziarekin lotuta. - 4) Telebista aisiazko esperientzien marko gisa hartzen duen ikus-entzuleen aisiaren azterketa, interpretazio eta azalpenerako eredua proposatzea. - Behatutako aisiaren koordenatuen ezaugarriak karakterizatzea. - Adin-taldeen telebistarekiko harreman bereizgarriak interpretatzea. - Kasu azterketaren interpretazio eredu orokorra proposatzea. - Telebistarekiko aisiazko harremanetan belaunaldiek duten esanguraren azalpenean aurreratzea. Helburuok ikerlariaren ardurak islatzeaz gain ikerketaren eremua definitu eta lerro gidari nagusiak marrazten dituzte. Horrela, angelu ezberdinetatik heltzen zaio helburu eta azpihelburu bakoitzari lanaren atal ezberdinetan. ## 3. Ikerketaren muina Lan honen helburua ez da adin talde ezberdinetako euskaldunek (kasu honetan Bizkaitarrek) telebista ikusten duten denbora eta espazioak (non, noiz, zenbat, zenbat aldiz…) edo edukiak (zer, nola, zein kanalen bidez) aztertzea edota euskal ikus-entzulerien joera orokorrak identifikatzea, baizik eta parte-hartzaileen kontakizunak jaso eta alderatzea haien telebistarekiko aisiazko harremanak hobeto ulertzeko. Zentzu horretan lanak ez du lurralde ordezkaritzarik edo aurkitutako ondorioak Bizkaiko biztanleria osora orokortzerik bilatzeko inolako asmorik. Kontrara, helburua telebistak pertsonen egunerokotasunen bizitzan dituen esanahien ugaritasuna argitzea da helburua. Hori dela eta, lanaren anbizio metodologikoa ulerkerazkoa da, ez orokortzailea (Velasco & Díaz de Rada, 2006). Giza esperientziaren izaerak eta fenomenoaren konplexutasunak hurbilketa kualitatiboak eskatzen ditu. Chris Rojekek adierazi bezala, hemen behar dena hurbilketa ideografikoa da nomotetikoa baino gehiago: metodologia ez-orokortzailea, orokortzailea baino gehiago (Rojek, 2009). Ikerketaren interesa esanahiaren eraikuntzan eta aisiaren bizipen esanguratsuan datzanez, esperientzia hauen kontakizunaren bidez soilik hurbil gaitezke iker-objektuarengana, berau pertsonaren baitan gertatzen baita, inoiz ere ez harengandik kanpo. Ikus-entzuleek telebistari esleitzen dioten garrantzia, adiera eta esanahia beraien adierazpenaren bidez soilik ezagutu ditzakegu. Hori esanda, ikerlanaren izaera kualitatiboa ez da hurbilketa kuantitatiboekin kontrajarrita bezala aurkezten ezta ulertzen ere, osagarriak eta elkar lotesleak baitira zentzu askotan. Tesia azterketa kualitatiboaren tradizioan kokatzen den arren, beste hurbilketa eta ekarpenetara irekita dago. Landa lanari erreparatuz gero, bi ikerketa teknika erabili dira: eztabaida taldeak (aldakuntza maximozko laginketa jarraituz) eta sakoneko elkarrizketak (kasu kritikoen aukeraketari jarraituz) galdetegi semi-egituratu eta dinamiko bera harturik oinarri. Teknika bakoitzaren ostean parte-hartzaileen idatzizko kontakizuna ere jaso da saio guztietan. Bi eztabaida talde pilotu burutu dira pretest bezala: bata gaztelaniaz (landa lanean euskaraz burutu ez den saio bakarra izan da hau) eta bestea euskaraz. Pilotu hauek elkarrizketa eta eztabaidetan erabili den gidoi semi-egituratua testatu eta teknika bakoitzak ezarritako helburuekiko agertzen dituzten muga eta indarguneak hobeto ezagutzea ahalbidetu dute. Bai datuen analisi eta kodeketaren ondoz ondoko faseetan eta informazioaren berreskurapen eta ikusarazpenean ere ATLAS.ti softwarea erabili da, zein ezinbesteko tresna bilakatu den QDA ereduaren araberako azterketa sistematikoa burutu eta kategoria teorikoak sortzerako orduan. Lanaren lehen atalak tesiaren abiapuntu teorikoa jasotzen du Aisiazko Ikaskuntzen eta Ikusentzuleriaren Ikerketen ekarpenak hiru ikuspegitatik esploratuz. Lehen kapituluak aisiaren eta aisiazko esperientziaren kontzeptuak mahaigaineratzen ditu, euskarazko, gaztelerazko eta ingelesezko iturri klasiko eta garaikideak alderatuz eta lan osoan oinarri izango den telebistarekiko aisiazko hurbilketa integrala proposatzen da, Astia-Aldia-Aisia eredua. Bigarren kapituluak telebista komunikabideen ekosisteman kokatzen du, aldaketa sozial, teknologiko eta industrialen zeresana azpimarratzeko. Komunikabideen ekosistema komunikabide eta ikusentzulerien arteko interakzio sare konplexu bezala aurkezten da, non telebista zer den eta telebista ikustea zer den birpentsatzea ezinbestekoa bihurtu zaigun. Hirugarren kapitulua telebista eta ikus-entzuleriaren ikerketan fokatuta dago. Bertan, audientzia, ikus-entzuleria, ikus-entzuletza eta ikus-entzuleen kontzeptuak aztertzen dira eta Euskaldunak eta telebista XXI. mende hasieran audimetria tradizionalaren mugak eta ikus-entzuleriaren ikerketaren ekarpen kritiko esanguratsuenak gogora ekarriz. Bigarren atalak lanaren marko metodologikoa eta azterketaren alde enpirikoak zehazten ditu. Hala, laugarren kapituluak lanaren izateko arrazoia, helburuak, hipotesiak eta erabilitako ikerketa teknikak zehazteaz gain tesiaren perspektiba metodologikoan sakontzen du, logika ideografiko eta nomotetikoaren eta kasu azterketaren figuraren ezaugarri garrantzitsuenei erreparatuz. Bertan azaltzen dira baita ATLAS.ti programaren bidez erabilitako azterketa eta kodeketa estrategiak eta eredu interpretatibo-esplikatiboa osatzeko erabilitako triangulazioaren eredua ere. Bostgarren kapituluak tresneria analitiko honetatik ondorioztatutako kontzeptuzko kasu analisia aurkezten du: parte-hartzaileen deskribapen estruktural konparatiboa. Bertan, Aisia-Aldia-Astia ereduari jarraituz telebistarekin lotutako aisiaren dimentsio ezberdinak aletzen dira (telebistarekin lotutako praktiketatik hasi, astialdiarekin duen loturarekin jarraitu eta telebistaren esperientzia eta esanahien geruza ezberdinekin amaitzeko). Hirugarren eta azken atalak prozesu teoriko eta analitiko honetatik ondorioztatutako eredu interpretatibo-esplikatiboa aurkezten du: telebistarekin lotutako aisiazko esperientzien karakterizazioa (aisia humanistaren koordenatuen kontzeptuak erabiliz), adin-taldeen telebistarekiko harremanen alderaketa eta adin-talde eta belaunaldien arteko lotura (etic zein emic perspektibetatik eta belaunaldiekiko partaidetza eta belaunaldien arteko ezberdinketari helduta). ![](_page_4_Figure_4.jpeg) ## 4. Ondorioak Ikerketa abiatu ahal izateko ontzat eman diren zazpi lanerako hipotesi hauen baliozkotasuna lanaren ikerketaren prozesuaren eta ondorioaren argitan berraztertuta ondoko ondorioetara heldu gara: - 1) Pertsona ezberdinek harreman ezberdinak garatzen dituzte telebistarekin. Telebistaikusleek trebetasun, helburu, estrategia eta erabilera ezberdinak agertzen dituzte telebistarekin hartuemanean, eta ondorioz bizitako esperientziak ezberdinak dira, baita aisiazkoak ere. Lanean elkarrizketatu diren 73 parte-hartzaileek telebistarekiko interes, iritzi eta ideia ezberdinak eta harekiko estrategia, helburu, erabilera eta aztura ezberdinak agertu dituzte, eta haien telebistarekiko aisiazko esperientzien kontakizunak idiosinkratikoak izan dira erabat (hipotesia baieztatu da). - 2) Hedabideak eurek eta ikus-entzuleriek hedabideekin dituzten harremanak sakonean aldatzen ari dira. Belaunaldi ezberdinek ukitze puntu ezberdinak izan dituzte hedabideekin, zeinen ondorioz iaiotasun eta interes ezberdinak garatu dituzten, baita hedabideekin harremantzeko modu berezkoak ere, zeinak belaunaldien eratzaile eta bereizgarritzat har daitezkeen. Komunikabideen ingurunean gertatutako aldaketak belaunaldien ezaugarritze eta ezberdintzerako erreferentzia bezala erabilita azaltzen dira behin eta berriro eta komunikabide berrien agerrera norberaren bizitzan noiz gertatzen den (haurtzaroa, zahartzaroa, helduaroa...) belaunaldiarekiko harremana sustengatzen duen markagailu biologiko gisara (hipotesia baieztatu da). - 3) Telebistaren kontsumoarekin lotutako trebezia, helburu, estrategia eta azturak ezberdinak dira adin-taldeen artean informazio eta komunikazio teknologien erabileraren abilezia, hedabideetan alfabetatze maila eta agenda sozial eta pertsonal ezberdinen eraginez. Hala ere adinak ezin ditu bere horretan telebistarekiko aisiazko harremanen ezberdintasunak azaldu. Adin-tarteek ezberdintasun nabarmenak agertzen dituzte telebistarekiko aisiazko harremanei dagokienez, baina belaunaldiarekiko partaidetza indartsuagoa den kasuetan kokapen subjektiboa telebistarekiko harremanarekiko adierazle hobegagoa da (hipotesia baieztatu da, abileziaren inguruan ikerketa gehiago behar den arren). - 4) Telebistarekin lotutako aisiazko esperientziak konplexuak eta anitzak dira, eta audientziaren neurketa kuantitatiboak ez ditu agortzen, ezta igorpenaren edukiak soilik azaltzen. "Telebista ikustea" adiera bakarrekoa denaren ustea engainagarria da, ikus-entzuleek eguneroko ohitura, estilo eta errepertorioetan txertatutako jardueraren baitan aurkitzen dituzten motibazio, erabilera, sari eta esangura ezberdinak ezkutatzen baititu. Telebistako eduki berarekiko oso harreman ezberdinak eratu dituzte parte-hartzaileek, baita telebista ikustearen ekintzarekiko ere, hau edozer izan baitaiteke: denbora galtzetik asteko unerik onenera, familia osoa batzeko aitzakia zein elkarrekin hitz egin behar ez izatekoa (hipotesia baieztatu da). - 5) Telebistarekin lotutako aisiazko esperientziak ez dira zertan telebista gailua piztean hasten, ez eta hau itzaltzean amaitzen ere. Telebistarekiko harremanak esposizio hutsa baino zabalagoak dira. Telebistaren inguruan berba egitea (aurretik, tartean eta gero) unibertsalki hedatuta dago adin-talde guztietan, eta berehala moldatu da saresozial digitaletara (hipotesia baieztatu da). - 6) Telebistarekin lotutako aisiaren subjektuaren esperientzia haren kontakizunetik bakarrik ezagutu dezakegu. Informatzaileen diskurtsoaren azterketa sistematikoak Euskaldunak eta telebista XXI. mende hasieran aisia fenomeno subjektibo bezala esploratzeko aukera zabaldu eta norbanako eta taldeen bizi-munduaren berri eman diezaguke. Hitzean oinarrituta ez dauden ikerketa teknika sortzaileak saiatzea interesgarria litzatekeen arren, telebistaren eta harekiko harremanaren inguruan hitz egin eta eztabaidatzeak pertsonen egunerokotasunaren alde subjektiboara hurbiltzeko oso erabilgarria izan da (hipotesia baieztatu da). 7) Hizkuntzan oinarritutako hurbilketa (eztabaida talde eta sakoneko elkarrizketen bidez) parte-hartzaileen eguneroko bizitzan telebista zer den eta zein toki betetzen duen hobeto ulertzeko baliagarria da. Parte-hartzaileen kontakizuna haien euskalkian eta erabilitako hitzekin aztertzeak subjektuen esperientziaren ikerketa beraien koordenatuetan egitea ahalbidetzen du. Eztabaida-talde eta sakoneko elkarrizketen hitzez-hitzezko transkribapenak jatorrizko eran (edo modu natiboan) azaldu diren terminoak teoria berria sortzeko erabili eta parte-hartzaileen bizi-munduarekiko hurbiltasuna mantendu eta berrikuntza teorikoa ahalbidetu ditu (hipotesia baieztatu da) Orohar, beraz, hipotesi nagusia ere baieztatu dela esan dezakegu: belaunaldi ezberdinetako partaideek haien bizitzan zehar hedabideekin izan dituzten harreman eta esperientziek haiekiko aisiazko harreman bereizgarriak taxutu dituzte. Telebista, salbuespena izatetik urrun, eraldaketa hauen kristalizatzeen paradigma da, belaunaldiek etengabeko aldaketan dauden hedabideekin dituzten harremantze modu bereizien eredu eta erdigune. ## 5. Etorkizunerako norabideak Lan honek erronka zahar eta bide berri ugari zabaltzen dituen arren, hiru esparru azpimarratuko nituzke: - Corpusaren ondoz-ondoko azterketa: aztertutako kasuen eredu interpretatibo-esplikatibo bat proposatu den arren jasotako datuen aberastasunak hurbilketa berriak ahalbidetzen ditu (adibidez emakume eta gizonen arteko harremanari edo ezberdintasun sozioekonomikoen eraginari erreparatuz). - Landa lan berria burutzea Euskal Herriko lurralde ezberdinetan eta ikerketa teknika berriak saiatuz (teknika kuantitatibo orokortzaileak, hizkuntzan oinarritutako teknika kualitatiboak eta teknika sortzaileak: marrazketa, bideogintza, eraikuntza...) batez ere ume eta pertsona nagusien partaidetza ahalbidetzeko. - Diziplinarteko eztabaida sustatzea, aisiazko ikaskuntzen eta ikus-entzuleriaren ikerketaren arteko elkarrizketaz harago. Teoria oro kontrastatu, eztabaidatu eta birpentsatua izan behar da diziplina ezberdinen argitara, euskal komunikazio ingurumenaren errealitate aldakorra azaltzen lagunduko badigu. IkerGazte abiapuntu egokia da horretarako. ## 6. Erreferentziak - Aroldi, P., & Colombo, F. (2007). Generational belonging and mediascape in europe. Journal of Social Science Education, 6 (1), 34-44. - Blumler, J. (2001). Foreword. In S. Livingstone, & M. Bovill (Eds.), Children and their changing media environment: A european comparative study (xi. or.). Mahwah, New Jersey & London: Lawrence Erlbaum Associates. - Caldwell, J. (2004). Convergence television: Aggregating form and repurposing content in the culture of conglomeration. In L. Spigel, & J. Olsson (Eds.), Television after TV (41-74 orr.). Durham & London: Duke University Press. - Cuenca Cabeza, M. (2000). Ocio humanista. dimensiones y manifestaciones actuales del ocio. Bilbao: Universidad de Deusto. - Cuenca Cabeza, M. (2012). Zer da aisia? 25 erantzun klasiko eta lekukotza bat. (X. Landabidea Urresti, J. Arieta-Araunabeña Alzaga, S. Muniozguren Ortiz & M. Bilbao Ormaetxea Itzultz.). - de Certeau, M. (1984). The practice of everyday life. Berkeley: University of California Press. - Landabidea Urresti, X. (2014). Belaunaldien telebistarekiko aisiazko harremanak: Bizkaiko lau adintalderen kasu azterketa. (Doktorego tesia). Bilbao: Deustuko Unibertsitatea. - \_\_\_\_ (2014). Television as an intergenerational leisure artefact: an interdisciplinary dialogue. Participations. Journal of Audience and Reception Studies. 11:2. pp. 123-55. - Rojek, C. (2009). The labour of leisure: The culture of free time. SAGE Publications Ltd. - Shimpach, S. (2010). Television in transition. Chichester, UK: Wiley-Blackwell. - Velasco, H., & Díaz de Rada, Á. (2006). La lógica de la investigación etnográfica. Madrid: Trotta. ## 7. Eskerrak eta oharrak Egileak eskerrik beroenak eman nahi dizkie artikulu honen oinarrian dagoen doktorego tesia ("Belaunaldien telebistarekiko aisiazko harremanak: Bizkaiko lau adin-talderen kasu azterketa.) burutu artean ezinbesteko laguntza eta bultzada eman duten pertsona eta erakundeei: Iratxe Aristegi eta Aurora Madariaga tesi-zuzendariei, Deustuko Unibertsitateko Aisiazko Ikaskuntzen Institutuari eta Euskal Gaien Institutuari -eta bereziki azken honetako zuzendaria den Nerea Mujika Ulaziari, hasieratik eskainitako konfidantza eta babesagatik-, Westminsterreko Unibertsitateari Londresen lau hilabeteko egonaldi ezinbesteko hura ahalbidetzeagatik eta Lehendakaritzari, "Euskal Gizartearen Egoera" 2014 ikerketa-sariarekin egindako lanari balioa eta egiteko dagoenerako indarrak emateagatik. Eta Jone Goirigolzarriri, preziorik ez duen konplizitate horregatik.
aldizkariak.v1-7-703	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 88 _2014_6", "issue": "Zk. 88 _2014_", "year": "2014", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	## RENOKO UNIBERTSITATEKO CENTER FOR BASQUE STUDIES SAILAK ESKAINTZEN DUEN ONLINE FORMAKUNTZAREN ANALISIA: IKASLEEN IRITZIAN OINARRITUTAKO LUZETARAKO AZTERKETA Tesiaren egilea: Nere Amenabar Perurena Unibertsitatea: Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU) Saila: Didaktika eta Eskola Antolakuntza Tesi-zuzendaria: Arkaitz Lareki Arcos eta Jon Altuna Urdin Tesiaren laburpena: Ikerlan honetan Center for Basque Studies sailaren online ikastaroa ikasleen ikuspuntutik ikertu dugu, luzetarako azterketa bat eginez. Sail honek eskaintzen dituen kurtsoen antolaketa, kudeaketa eta aholkularitza lana unibertsitate bereko Independent Learning sailak egiten duenez, sail horren inguruko hainbat datu ere jaso ditu ikerketa honek. Ikerlan hau zazpi atalez osatua dago. Lehenengo kapituluan, urrutiko hezkuntzatik e-learning-erako ibilbidea azalduko da. Hasteko, urrutiko hezkuntzari egin zaio tarte, definizio nagusiak eta historia orokorra azalduz. Jarraian, elearning-aren inguruan aritu gara. Urrutiko hezkuntza motak eta dituen abantailak nahiz mugak ikusi dira. Kapitulua amaitzeko, urrutiko irakaskuntza kudeatzeko dauden sistemen berri eman da. "University of Nevada, Renoko Independent Learning eta Center for Basque Studies sailak" izenburua du 2. kapituluak. Unibertsitate bereko bi sail horien berri eman dugu. Lehenengo sailak antolatu eta kudeatzen ditu bigarrenak eskaintzen dituen online kurtso guztiak. Horrexegatik, kapitulu berean azaldu ditugu. Lehen sailaren zereginak, egitura administratiboa, gradu-programaren antolakuntza, helburuak, bertako ikasle eta irakasleak, eta etorkizunerako dituzten asmoak aztertu ditugu. Bigarren sailari (CBE) dagokionez, eman dituen lehen urratsak eta antolamenduaz gain, eskaintzen dituen online kurtsoen inguruan aritu gara bereziki. Ikerketaren 3. kapituluan, beste zenbait erakundek eskaintzen dituzten online kurtsoen ebaluazio orokor bat egin dugu. Batetik, e-learning-a ebaluatzeko joera desberdinei egin diegu lekua, hala ikuspegi orokorretik nola ikuspegi partzialetik (formakuntza jardueraren eta materialen ebaluaketa egin da). Bestetik, online kurtsoen ebaluazio-tipologiari eskaini diogu beste atal bat, eta hezkuntzaebaluazioaren definizioak eta ezaugarri nagusiak nahiz hezkuntza-ebaluazioaren tipologiak (funtzionaltasuna, normotipoa, tenporalizazioa eta eragileak) azaldu ditugu. Gure ikerketaren antzeko beste lan batzuk aztertu ditugu 4. kapituluan: "Online ikastaroei buruzko ezagutza zientifikoa". Aurkitu ditugun ikerketa esanguratsuenak honako irizpideen arabera sailkatu ditugu: ikasleen ikuspuntutik egindakoak, irakasleen ikuspuntutik egindakoak, luzetarakoak, ingurune birtualei buruzkoak eta edukiaren ingurukoak. Lehen atal nagusi batean, ikerketa horien berri eman dugu, ikerketaren nondik-norakoak azalduz. Lortu dituzten emaitza nagusiak azaldu ditugu bigarren atalean. 5. kapituluan ikerketa hau aurrera eramateko erabili ditugun diseinuaren eta metodologiaren berri eman dugu: ikerketaren helburu nagusiak, diseinua, subjektuak, datu-bilketarako erabilitako teknikak eta lanabesak, datu-bilketa beraren prozesua, lortutako datuen analisi eta prozesua, faseak eta tenporalizazioa, ikerketak izan ditzakeen mugak eta, azkenik, ikerketaren kalitate-irizpideak. Ikerketa honetan lortu ditugun emaitza nagusiak azaldu ditugu 6. kapituluan. Lehen atalean, emaitzen irakurketa orokor bat egin dugu, eta jarraian aldagaika egindako irakurketa bat. Horretarako gure aldagai nagusiak hartu ditugu kontuan, eta banan-banan xehetu ditugu aldagai bakoitzaren inguruan lorturiko emaitzak. Azkenik, hirugarren atal batean, erantzun gehien bildu dituen galdera-sortari berriro heldu eta analisi hierarkikoak egin dira. Ikerketatik atera ditugun ondorio eta eztabaida nagusiak azaltzeaz gain, etorkizunerako gure iritziz interesgarriak izan daitezkeen ikerketa-lerroak aipatu ditugu 7. eta azken kapituluan.
aldizkariak.v1-0-682	{ "domain": "zientzia eta teknologia", "id": "ekaia_Zk. _2025_8", "issue": "Zk. _2025_", "year": "2025", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "ekaia", "edition": null }	EKAIA (2025), artikulua prentsan/article in press. https://doi.org/10.1387/ekaia.27254 Behin-behineko bertsioa (euskara-orrazketaren faltan). ![](_page_0_Picture_1.jpeg) ISSN: 0214-9001 e-ISSN: 2444-3255 ©LIPV/FHII Press # Molekulekin inprimatutako polimeroak antigorputz naturalak ordezkatzeko etorkizuneko tresna gisa (Molecularly imprinted polymers as promising tools for the replacement of natural antibodies) Ainhoa Elejaga-Jimeno<sup>1\</sup>, Amaia Alday-Izaguirre<sup>1</sup>, Lucía Diez-Caballero<sup>1</sup>, Nora Unceta<sup>1</sup>, M. Aránzazu Goicolea<sup>1</sup>, Ramón J. Barrio<sup>1</sup>, Gontzal García del Caño<sup>2</sup>, Alberto Gómez-Caballero<sup>1</sup> <sup>1</sup>Kimika Analitikoa Saila, Farmazia Fakultatea (UPV/EHU) <sup>2</sup>Neurozientziak Saila, Farmazia Fakultatea (UPV/EHU) LABURPENA: Molekulekin inprimatutako polimeroak (MIP) ligando (ioi, konposatu kimiko, peptido, proteina edo mikroorganismo) batekiko memoria gordetzen duten makromolekula sintetiko adimendunak dira, ligando horren presentzian sintetizatuak izaten baitira. Oro har, hartzaile artifizial biomimetiko bezala lan egiten dute, jatorri endogenoa duten hartzaileek baino afinitate handiagoa erakutsiz askotan. Azken hamarkadetan, MIPen sintesi prozesuan aurrerapauso handiak eman dira, erradikal askeen bidezko polimerizazioetatik hasita, desaktibazio itzulkor bidezko polimerizazio erradikalean oinarritutako sintesietaraino, gero eta polimero homogeneoagoak lortuz forma eta tamainari dagokionez. Azken urteotan, MIPen aplikazioak nabarmen zabaldu dira, besteak beste, matrize ezberdinetatik konposatu kimiko ezberdinen erauzketa, purifikazio eta kontzentraziorako, proteinen determinaziorako, farmakoen askapen kontrolaturako, immunoentsegu mota ezberdinetan, edota sentsore kimikoen ezagutza-elementu bezala. Oro har, antigorputz naturalak ordezkatzeko erabil daitezkeela frogatu da. Artikulu honetan, MIPen garapenerako erabiltzen diren ohiko polimerizazio eta inprimatze-estrategia ezberdinak deskribatuko dira, bioanalisiaren arloan dituzten aplikazio ezberdinak ere jorratuz. HITZ GAKOAK: MIP, molekulekin inprimatutako polimeroak, hartzaile artifizial. ABSTRACT: Molecularly imprinted polymers (MIP) are synthetic macromolecules that retain chemical memory for a certain ligand. They work as biomimetic artificial receptors, often demonstrating higher affinity than their natural counterparts. Over the past few decades, the synthesis of MIPs has advanced significantly, evolving from the bulk polymerisation method to reversible deactivation radical polymerisation, giving rise to more homogeneous MIPs as regards size and shape. Applications of MIP have expanded notably in recent years, being employed for separation, purification, and concentration of chemicals, for protein determination, as drug carriers for controlled release, in different types of immunoassays, and as recognition elements in chemical sensor devices. Overall, these materials have proven their potential to replace natural antibodies in the bioanalytical field. In this article, the most common polymerisation strategies and imprinting methods for MIP production will be summarised, including their most relevant applications in bioanalysis. KEYWORDS: MIP, molecularly imprinted polymers, artificial antibody. 1 \Harremanetan jartzeko/ Corresponding author: Ainhoa Elejaga-Jimeno, Kimika Analitikoa Saila, Farmazia Fakulatatea (UPV/EHU). https://orcid.org/0000-0001-8017-0517, ainhoa.elejaga@ehu.eus Nola aipatu / How to cite: Elejaga-Jimeno, Ainhoa; Alday-Izaguirre, Amaia; Díez-Cabalero, Lucía; Unceta, Nora; Goicolea, M. Aranzazu; Barrio, Ramón, J.; García del Caño, Gontzal; Gomez-Caballero, Alberto (2025). << Molekulekin inprimatutako polimeroak antigorputz naturalak ordezkatzeko etorkizuneko tresna gisa >>, Ekaia, 48, xx-xx. (https://doi.org/10.1387/ekaia.27254) Jasoa: urtarrilak 31, 2025; Onartua: apirilak 7, 2025 ISSN 0214-9001-eISSN 2444-3225 / © 2025 UPV/EHU ![](_page_0_Picture_15.jpeg) #### 1. SARRERA Molekulekin inprimatutako polimeroak (MIP, molecularly imprinted polymers) konposatu kimiko, makromolekula edo mikroorganismo batekiko memoria gordetzen duten polimeroak dira. MIPak, oro har, hartzaile artifizialak bezala ezagutzen dira, askotan jatorri endogenoa duten hartzaileek baino selektibitate eta afinitate handiagoak izanik [1]. Antigorputz naturalekin alderatuz, MIPek hainbat abantaila dituzte, besteak beste, sintesia errazagoa da, egonkortasun termiko eta mekaniko altuagoak dituzte, kostua baxuagoa da, eta lotura-guneen dentsitatea handiagoa da [2]. Abantaila horiei esker, MIPek antigorputz edota entzimak bezalako hartzaile biologikoak ordezkatzeko tresna paregabeak direla erakutsi dute eremu askotan, hala nola, banaketa eta purifikazio prozesuetan, katalisi entzimatikoetan entzimen ordezko bezala, sentsoreetan, farmakoen askapen kontrolatuan, eta beste hainbat aplikazio biomedikotan ere [3]. MIPak ligando batekiko selektiboak dira. Horretarako, itu den ligando bera, edo egitura kimiko antzekoa duen konposatu bat erabili ohi da beraien sintesirako, molde edo pseudo-molde bezala izendatzen direnak hurrenez hurren [4]. Molde edo template hori, ioi metalikoa, masa molar txikiko konposatu organikoa, peptidoa, proteina, gluzidoa edo lipido bat izan liteke. Horiek monomero funtzionalez eta elkargurutzatzaileez osatutako nahasketa batera gehituko dira, eta, polimerizazioa abiarazteko, erradikal askeen iturri izango den hasarazle bat ere bai (1. irudia). ![](_page_1_Picture_5.jpeg) 1. irudia. MIPen inprimatze mekanismoaren irudi eskematikoa. Prozesu horretan, molde eta monomero funtzionalen artean ematen diren elkarrekintzen ondorioz, monomero-molde konplexu bat eratu, eta, elkargurutzatzaile baten eraginagatik, moldearen inguruan hiru dimentsioko sare polimeriko bat sortuko da polimerizazio erreakzio baten bitartez. Horren ostean, moldea sare polimerikotik erauziko da, ituarekiko osagarriak diren barrunbeak libre gera daitezen, eta, hartara, polimeroa erabilgarria izan dadin itua lotzeko [5,6]. Inprimatutako polimeroekin erlazionatutako lehenengo artikulua Polyakovek argitaratu zuen 1931. urtean [7] (2. irudia). Lan horretan, sodio silikatoaren polimerizazioa uretan gauzatu zuen, (NH4)2CO<sup>3</sup> erabiliz gelifikatzaile moduan. Jarraian, gehigarri bezala, bentzenoa, toluenoa eta xilenoa bezalako konposatuak gehitu zizkion sortutako silize-gel ezberdinei, eta 20-30 egunez lehortzen utzi zituen. Lehortutako silizeak ur beroarekin garbitu zituen, gehigarriak erauz zitezen, eta, jarraian, absortzio froga ezberdinak gauzatu zituen gel bakoitzarekin. Silizeek adierazitako gehigarriekiko absortzio ahalmen handiagoa zutela adierazi zuen, antzeko egitura zuten beste konposatu batzuen aurrean. Selektibitate hau silizean sortutako egitura aldaketen ondorioa zela ondorioztatu zuen, erabilitako gehigarrien natura islatzen zuten aldaketak, alegia. 1949. urtean, Dickeyek [8], Polyakoven antzeko prozedura bat erabiliz, metilo laranja eta homologoak ziren beste hainbat koloratzaile alkilatu gehitu zituen sodio silikatozko disoluzio ezberdinen gain. Harrezkero, gehigarrien presentzian sortutako silize-gelezko polimeroei aplikazio ezberdinak ematen hasi zitzaien. Honen harira, 1950eko hamarkadan, azido mandeliko eta azido kanforsulfonikoaren enantiomeroekiko selektibitate kirala zuten silizeak garatu, eta bereizketa kromatografikorako fase geldikor bezala erabiltzen hasi ziren. Honi esker, konposatu hauen nahasketa errazemikoetatik abiatuz, enantiomero ezberdinak bereizi ahal izan ziren [9]. 70. hamarkadatik aurrera silize-gelen erabilerak nabarmenki egin zuen behera, batez ere silizearen gainazalaren heterogeneotasuna, adsortzio-ahalmen ahula, eta sintetizatzeko eskuragarri zeuden erreaktibo kopuru txikiagatik [10]. Horrek guztiak, Wulffek [11] eta Takagishik [12] polimero organikoetan egindako inprimatze molekularraren lehen aurrerapausoekin bat egin zuen. Ikertzaile hauek, monomero funtzionalen eta moldearen arteko lotura kobalentean oinarritu ziren. Era horretan lortutako sare polimerikoetan, moldearen inprimatzea eraginkorragoa zen, inprimatze-gune homogeneoagoak lortuz silize-gelezko matrizeekin baino. Aitzitik, behin polimerizazioa amaituta, inprimatze-guneetatik moldea askatzea zailagoa zen, eta, ondorioz, polimeroek itua lotzeko ahalmen txikiagoa zuten. 1981. urtean, Mosbach eta lankideak metodo kobalentearen desabantailei aurre egiteko, monomero funtzional eta moldearen arteko lotura era ez-kobalentean oinarritu ziren [13]. Metodo horretan, moldemonomero konplexuaren eraketa itzulgarria da, sintesia gauzatu ostean moldearen askatzea erraztuz. Aurkikuntza horri esker, 90eko hamarkadatik aurrera MIPen inguruko ikerkuntzek garapen handia izan zuten. 1993. urtean, Vlatakis eta lankideek, interes kliniko handiko biomolekulentzat existitzen ziren antigorputzak ordezkatzeko, molekulekin inprimatutako polimeroak eraginkorrak izan zitezkeela frogatu zuten [14]. Hala ere, proteina handien (>50-100 kDa) inpresioak zailtasun handiak zituela ikusi zen, egoera ez-fisiologikoetan zuten egonkortasun faltagatik, eta agregazio edota konformazio aldaketak eragin zitzaketen disolbagarritasun mugatuagatik [15]. Arazo horiek saihesteko, Rachkov eta Minourak epitopo bidezko inpresioa garatu zuten 2000. urtean [16]. Sintesi mota honetan, molde bezala proteina osoa erabili beharrean, proteina horren sekuentzia peptidiko bat soilik erabiltzea proposatu zuten. Ordura arte garatutako MIPen tamaina eta morfologia irregularrak zirenez, 2007an, Yoshimatsu eta lankideek polimerizazio baldintza ezberdinak proposatu zituzten ezaugarri hauek kontrolatzeko [17]. Honi esker tamaina nanometrikoa zuten MIP homogeneoak garatzea lortu zuten. 2008an, Shea eta lankideek selektibotasun eta afinitate altuko MIP nanopartikulak sintetizatu zituzten ingurune urtsuan [18]. Sintesi estrategia berri honen garapenak garrantzi biologikoa zuten beste molde batzuen erabilera sustatu zuen. Aurkikuntza horietan oinarriturik, bi urte beranduago, Shearen taldeak molekulekin inprimatutako nanopartikulak in vivo entseguetan aplikatzea lortu zuten toxiko peptidikoen identifikazio eta neutralizaziorako [19]. Aurrerapauso honek MIPen toxikotasunari, biobateragarritasunari eta internalizazioari buruzko ikerkuntzak bultzatu zituen ondorengo urteetan [20]. Ordura arte erabiltzen ziren inprimatutako nanomaterialen sintesirako estrategiek, moldea polimerizaziorako nahasketan disolbatuta egotea eskatzen zuten, horrek dakarren desabantailekin, inprimatze tokien heterogeneitateari dagokionez batik bat. Horren aurrean, 2013. urtean Piletskyren taldeak MIP nanopartikulen sintesia fase solidoan egitea proposatu zuten [21]. Teknika honetan moldea beirazko partikulen gainean immobilizatzen da, itu molekularekiko afinitate oso altuko nanopartikulak lortuz. ![](_page_3_Figure_5.jpeg) 2. irudia. Inprimatze molekularraren garapen kronologikoa. MIPek ituarekiko duten selektibitate eta espezifikotasun handiari esker, eta bereziki antigorputzekin alderatuz eskaintzen dituzten abantailei esker, sintesi-estrategia berri eta eraginkorragoak garatzen ari dira etengabe. Gainera, MIPen aplikazioak esparru desberdinetara hedatzen ari dira, batez ere biomedikuntzaren arloan. Honen adierazgarri da azken 20 urteotan egon den MIPei buruzko argitalpen kopuruaren gorakada (3. irudia). Hori guztiagatik, artikulu honetan MIPen garapen prozesuan gaur egun gehien erabiltzen diren mekanismoak aztertuko dira, baita polimerizazio teknika desberdinak, inprimatze metodoak, eta gara daitezkeen MIPen formatu desberdinak ere. ![](_page_4_Figure_3.jpeg) 3. irudia. Inprimatze molekularrari buruzko argitalpen kopuruaren garapena azken hamarkadetan [22]. ## 2. INPRIMATUTAKO POLIMEROEN SINTESIA Gaur egun, MIPen sintesia polimero organikoen inprimatze molekularraren bidez gauzatzen da nagusiki. Horretarako, polimerizaziorako ingurunean hainbat konposatu kimiko dira beharrezkoak: moldea, monomero funtzionalak, elkargurutzatzailea, hasarazlea eta disolbatzaile egoki bat [23]. Monomero funtzionalen eginkizun nagusia moldearekin aurre-polimerizazio konplexu edo aduktu bat eratzea izango da, eta elkarrekintza horien indarrek eta estekiometriak baldintzatuko dute sortuko diren barrunbeen heterogeneitate eta afinitatea. Elkargurutzatzaileek monomero funtzionalekin erreakzionatuko dute polimerizazio erreakzio batean, eta molde-monomero konplexua espazialki finkatuko dute hiru dimentsioko egitura egonkor bat eratuz. Disolbatzaileak dispertsio-ingurune bezala jarduten du, eta bere funtsezko eginkizuna MIPei egitura porotsua ematea izango da. Azkenik, hasarazlea polimerizaziorako beharrezkoak diren erradikal aktiboen iturria izango da. Konposatu horren ezaugarrien arabera, polimerizazio metodo ezberdinak garatu dira, MIPen sintesirako ere aplikatu izan direnak (4. irudia). ![](_page_5_Figure_3.jpeg) 4. irudia. MIPen polimerizazio metodoen sailkapena eta ezaugarri orokorrak. #### 2.1. Polimerizazio metodoak Erradikal askeen bidezko polimerizazioa (EAP) izan da ohiko polimerizazio metodo nagusia MIPak sortzeko, haatik, azken urteotan polimerizazio kontrolatuan oinarritutako metodoek hartu dute horren lekukoa. EAP prozeduran, hasarazlearen aktibazio termikoa edo fotokimikoa bultzatuz ematen zaio hasiera polimerizazioari, beroa edo erradiazio ultramorea dela medio. Hasarazlea bi erradikal aktiboetan disoziatzen da, lotura bikoitzekin erreakzionatuko dutenak, kate-polimerizazioaren hasiera eraginez (5. irudia). EAP estrategiaren bidez lortzen diren polimeroak oso heterogeneoak dira masa molarrari dagokionez, alegia, polidispertsitate-maila altua dute. Teknika honen desabantailei aurre egiteko, mekanismo kontrolatuan oinarritzen diren polimerizazio estrategia berriak garatu dira [24]. 5. irudia. EAP polimerizazio metodoaren eskema orokorra. Polimerizazio erradikal kontrolatua edo desaktibazio itzulkor bidezko polimerizazio erradikalaren (DIPE) bidez polimero homogeneoagoak lor daitezke EAPrekin konparatuz [25]. Gainera, DIPE metodoetan polimerizazioa edozein momentutan eten liteke, eta, nahi izanez gero, berriro hasi, alegia, kontrolpeko erreakzio polimerikoak lirateke [24]. Gaur egun, polimerizazio kontrolatuan oinarritutako teknika ezberdinak aurki daitezke literaturan [26], besteak beste, erradikal aske egonkorren bidezko polimerizazioa (EAEP), atomo-transferentzia bidezko polimerizazio erradikala (ATPE) eta adiziozatikatze eta kateen transferentzia itzulgarrian oinarritutako polimerizazioa (RAFT, Reversible Addition-Fragmentation chain Transfer polymerization). Aldi berean, EAEPren barruan iniferter bidezko polimerizazioa eta nitroxidoen bidezko polimerizazio erradikala (NPE) bereizten dira (4. irudia). Iniferter bidezko polimerizazioa Otsu eta lankideek garatu zuten 1982. urtean, DIPEen artean lehenengo deskribatu zen polimerizazio metodoa izanik [27]. Iniferter izeneko konposatuek hasarazle (initiator), kate-transferentziarako agente (chain transfer agent) eta bukarazle (terminator) bezala parte hartzen dute polimerizazio erreakzioetan (6. irudia). Polimerizazio honek, EAPen aurrean, sintesi prozesuaren kontrol handiagoa, eta polimeroetan sortu diren lotura guneen banaketa homogeneoagoa bermatzen du [6]. Bestetik, NPE polimerizazioa, 1986. urtean lehenengoz deskribatua, iniferter bidezko polimerizazioaren antzeko mekanismo kontrolatuan oinarritzen da, baina nitroxido konposatuak erabiliz (6. irudia) [28]. Hala ere, teknika honek dituen desabantailengatik (monomero askorekin duen bateraezintasuna eta erabili beharreko tenperatura altuak direla-eta), behin soilik erabili izan da inprimatutako polimeroen arloan [29]. ATPE metodoari dagokionez, erredox prozesu batean oinarritzen da, non trantsiziozko metal konplexu eta haluro organiko banak parte hartzen baitute. Metodo honen bitartez polimerizazioa modu eraginkorrean kontrolatzen da, eta, gainera, monomero askorekin bateragarria da [29]. 6. irudia. Iniferter bidezko eta nitroxidoen bidezko polimerizazio estrategien eskema orokorra. 1998. urtean, eraginkortasun oso altua zuen polimerizazio kontrolatu teknika berri bat garatu zen, alegia, RAFT polimerizazioa (7. irudia) [30]. Gaur egun, polimerizazio mota hau da abantaila gehien dituena: erreakzio baldintza ezberdinetan, eta monomero ezberdinekin gauzatu daiteke, polimeroen masa molekularraren kontrola ahalbidetzen du, eta horien heterogeneitatea murriztu. Hala ere, polimerizazio denborak motelak dira, eta zaila izaten da masa molekular handiko polimeroak lortzea estrategia honen bitartez. Teknika hau MIPen garapenerako erabiltzen diren polimerizazio estrategien artean egokiena dela uste da [31], lortzen diren MIPen lotura guneak EAP teknikarekin lortutakoak baino egitura askoz homogeneoagoa dutelako, antigorputz monoklonalen portaera hobe imitatuz afinitateari eta selektibotasunari dagokionez. $$\begin{array}{c} I_{2} \longrightarrow 2I^{\bullet} \\ I^{\bullet} + (M) \longrightarrow P_{n}^{\bullet} \end{array} \qquad \begin{array}{c} P_{n} \longrightarrow S \longrightarrow S \longrightarrow R \\ P_{n} \longrightarrow S \longrightarrow S \longrightarrow R \end{array} \qquad \begin{array}{c} P_{n} \longrightarrow S \longrightarrow S \longrightarrow R \\ P_{n} \longrightarrow S \longrightarrow S \longrightarrow R \end{array} \qquad \begin{array}{c} P_{n} \longrightarrow S \longrightarrow S \longrightarrow P_{n} \longrightarrow S \longrightarrow P_{n} \longrightarrow S \longrightarrow P_{n} \end{array} \qquad \begin{array}{c} P_{n} \longrightarrow S \longrightarrow P_{n} \longrightarrow S \longrightarrow P_{n} \longrightarrow S \longrightarrow P_{n} \longrightarrow S \longrightarrow P_{n} \longrightarrow S \longrightarrow P_{n} \longrightarrow S \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow S \longrightarrow P_{n} \longrightarrow S \longrightarrow P_{n} \longrightarrow S \longrightarrow P_{n} \longrightarrow S \longrightarrow P_{n} \longrightarrow S \longrightarrow P_{n} \longrightarrow S \longrightarrow P_{n} \longrightarrow S \longrightarrow P_{n} \longrightarrow S \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow P_{n} \longrightarrow$$ 7. irudia. RAFT polimerizazioaren eskema orokorra. I: hasarazlea; M: monomeroa; Pn eta Pm: espezie erradikal hedatzaileak. #### 2.2. Inprimatze metodoak Inprimatze molekularraren historian zehar, molekula moldearen eta polimerizazioan parte hartzen duten monomero funtzionalen artean eratzen den elkarrekintzaren arabera, inprimatze metodo desberdinak garatu dira: kobalentea, ez-kobalentea eta erdikobalentea [11,12]. Metodo kobalentearen abantaila nagusia sintesia baldintza estekiometrikoetan ematen dela da, eta horrela, talde funtzionalak beti modu homogeneoan banatzen diren lotura guneetan kokatu, eta espezifikoak ez diren elkarrekintzak murrizten dira. Haatik, metodo honen desabantaila nagusia da molde bezala erabil daitezkeen konposatu motak (besteak beste, diolak, aldehidoak, zetonak, aminak eta azido karboxilikoak) mugatuak direla [32]. Mekanismo ez-kobalentean, aldiz, ematen diren loturak ionikoak, hidrogeno zubiak, Van der Waals loturak eta disulfuro zubiak dira. Elkarrekintza hauek, lotura kobalenteekin alderatuz, ahulagoak dira, baina zenbait lotura ahulek gune berean parte hartzen dutenean, elkarrekintza sendoak sor ditzakete. Metodo erdikobalenteak, azkenik, metodo kobalente eta ez-kobalentearen abantailak batzen ditu. Kasu honetan, moldea monomero funtzionalari kobalenteki lotzen zaionez, lotura guneen banaketa homogeneoagoa da. Aitzitik, itu molekularen birlotzea elkarrekintza ez-kobalente bidez ematen da, beraz, difusioaren berezko murrizketaz gain, ez da inongo mugaketa zinetikorik egongo [32,33]. #### 2.3. Inprimatutako polimeroen formatuak EAP eta DIPE estrategiak erabiliz, MIPen sintesia burutzeko teknika desberdinak garatu dira: bloke-polimerizazioa, hauspeatze edo emultsio bidezko polimerizazioak eta sintesia fase solidoan (8. irudia). Teknika horien bidez MIP formatu desberdinak lortzen dira, besteak beste, polimero monolitikoak, mikro- edo nanopartikulak eta mintzak. #### 2.3.1. Polimero monolitikoak Bloke-polimerizazioa da MIPen sintesia gauzatzeko lehenengo garatu zen teknika eta, haatik, sinpleena. Polimerizazio mota honetan, monomeroa, elkargurutzatzailea eta hasarazlea disolbatzaile batean nahasten dira, moldearekin batera (8.a irudia). Ondoren hasarazlearen aktibazioa eragiten duen energia (argi ultramorea edo beroa, adibidez) aplikatzen da, polimerizazio erreakzioa has dadin. Lortzen diren polimeroak bloke edo monolito itxura izango dute (9. irudia). Hala ere, oro har, blokepolimerizazioarekin lortzen diren polimero monolitikoak xehatu eta bahetu behar direnez, tamaina handia eta forma irregularrak dituzten partikulak lortzen dira. Ondorioz, horrela garatutako MIPek masatransferentzia moteleko zinetika izan ohi dute. Desabantaila horiei aurre egiteko, MIP mikropartikula edo nanopartikula esferiko eta homogeneoagoak ematen dituzten beste teknika batzuk garatu dira [24]. ![](_page_10_Figure_2.jpeg) 8. irudia. MIPen sintesirako erabiltzen diren ohiko prozedura ezberdinen irudi eskematikoa. ![](_page_11_Figure_2.jpeg) ![](_page_11_Figure_3.jpeg) 9. irudia. Roxitromizina molde bezala erabilita makrolidoen adsortzioa lortzeko sintetizatutako (a) MIP eta (b) kontrol monolitoen ekorketazko elektroi-mikroskopia (SEM) irudiak. [34]-tik egokitua. #### 2.3.2. MIP esferikoak Polimero homogeneoagoak lortzeko asmoz, hauspeatze edo emultsio bidezko polimerizazioak eta sintesia fase solidoan izeneko teknikak garatu dira (8.b, c eta d irudia). Hauspeatze edo prezipitazio bidezko sintesian, monomeroak polimerizazioan erabiltzen den disolbatzailean disolbagarriak dira baina ez, ordea, lortzen den polimeroa. Beraz, polimerizazioak aurrera egin ahala, sortzen den polimeroa hauspeatu egiten da, eta horrek ondoren bere erauzketa erraztuko du (8.b irudia) [35]. Teknika hau elkargurutzatzaile askorekin eta disolbatzaile polar aprotiko organikoekin bateragarria da, eta polimerizazioa uretan gauzatzen bada, tentsoaktiboak erabil daitezke. 2013. urtean, Zhang-ek DIPE estrategia prezipitazio bidezko polimerizazioarekin konbinatzea proposatu zuen, MIP partikulen tamainaren kontrol zehatza lortzeko [36]. Emultsio bidezko polimerizazioan, bestalde, monomeroak erreakzio ingurunean disolbaezinak dira, eta lortzen den polimeroa, aldiz, tentsoaktibo baten bidez orekatzen da (8.c irudia) [37]. Nahasketa irabiatuz eta ultrasoinuak aplikatuz, polimeroaren suspentsio koloidala lortzen da. Lortutako polimeroak esferikoak izaten dira eta tamaina nanometrikoa izan dezakete. Hala ere, teknika honek zenbait desabantaila ditu. Alde batetik, tentsoaktibo edo emultsionatzaileak, zenbaitetan, monomero edota molekula molde molekulekin erreakzionatzen du. Bestetik, urak hidrogeno zubiak sortzeko duen gaitasunagatik, monomero-molde elkarrekintzaren egonkortasuna murrizten da. Urak eragiten dituen zailtasun hauei aurre egiteko, Dvorakova eta lankideek teknika berri bat garatu zuten, non beraien artean nahastezinak diren bi disolbatzaile organiko eta tentsoaktibo polimeriko ez-ioniko bat erabiltzen baitziren [38]. Fase solidoan egiten diren sintesietan, molekula moldea lotura kobalenteen bidez euskarri solido baten gainean immobilizatzen da, beirazko esferen gainazalean gehienetan (8.d irudia). Ostean, monomeroen nahasketarekin kontaktuan jarriko da eta, nanopartikulen sintesiaren hasiera bultzatuko duten baldintzetan, polimerizazioa gertatuko da. Polimerizazio prozesua bukatzean, afinitate handieneko MIP nanopartikulak molekula moldeari indar handiagoz lotuta egongo direnez, garbiketa prozesu bat egin daiteke erreakzionatu ez duten monomero, oligomero eta afinitate baxuko nanopartikulak aska daitezen. Ondoren, itu molekulekiko afinitate eta espezifikotasun altua duten nanopartikulak erauziko dira (10. irudia). Gainera, fase solidoan sintetizatutako MIP nanopartikulek afinitate altuko lotura guneen banaketan homogeneotasun handiagoa adierazi dute beste tekniken bidez sintetizatutako polimeroekin alderatuz [6]. MIP hauetan eratutako lotura gune guztiak orientazio berean kokatuta daude, partikularen gainazalean, antigorputz monoklonalekin konparagarriak izanik [39]. Sintesi estrategia honen desabantaila nabarmenena etekin baxua da. Honi konponbidea emateko 2018. urtean, Ashley eta lankideek, beirazko esferak euskarri solido bezala erabili beharrean, mikroesfera magnetikoak erabili zituzten [40]. Esfera magnetikoek, beirazko esferek baino gainazal espezifiko handiagoa izatean, molekula molde kantitate handiagoa immobilizatzea ahalbidetzen dute. Gainera, afinitate baxuko MIPak banatzeko pausua iman baten laguntzaz egin daiteke, afinitate altuko partikulen erauzketa erraztuz eta beraz sintesiaren etekina hobetuz. ![](_page_12_Picture_3.jpeg) 10. irudia. CB1 hartzaile kannabinoidearentzako, fase solidoan eta epitopo bidezko inpresioa erabiliz, sintetizatutako MIP eta NIP nanopartikulen SEM bidezko irudiak eskala ezberdinetan. [41]-tik egokitua. Gaur egun, biomedikuntzaren arloan tamaina nanometrikoa duten MIPen sintesia hobesten da (MIN, molecularly imprinted nanoparticle). Batez ere, gainazal espezifiko handiagoa izateagatik itu molekularekiko lotura hobetzen delako eta beraz, antigorputz artifizial bezala erabiltzeko garaian propietate hoberenak aurkezten dituztelako. Gainera, nanopartikula esferikoak oso erregularrak eta tamaina handiagoa duten MIPak baino egonkorragoak direnez, hobeto sakabanatzen dira ingurune likidotan [3]. #### 2.3.3. MIP mintzak Molekulekin inprimatutako polimerozko mintzek (molecularly imprinted membranes, MIM), azalera espezifiko handia duten egitura porotsu finak direnez, itua inprimatutako guneetara iristea errazten dute (11. irudia). Orain arte, itu moduan erabili diren makromolekula biologikoen artean proteinak eta DNA nagusitzen dira. Mintz hauen sintesirako, gaur egun, hiru estrategia desberdin erabiltzen dira. Alde batetik, hiru dimentsioko sare polimerikoan oinarritzen den teknika dago, baina itu biomakromolekularrak erabiltzerako orduan zenbait desabantaila ditu; hala nola, egituren konplexutasuna eta malgutasun konformazionala. Bestalde, bi dimentsiotan oinarritutako MIMen sintesian, oinarrizko mintz baten gainean MIPen geruza mehe bat sortzen da, eta horri esker, hiru dimentsiotako inpresioan agertzen diren lotura-guneen eskuragarritasun arazoak edota molekula molde handiak harrapatuta geratzea bezalako zailtasunei aurre egiten zaie [42]. Azken estrategia, MIMak aurretik sintetizatutako MIP partikuletatik abiatuta sortzean datza, non mintz batean MIPak txertatzen baitira [43]. ![](_page_13_Figure_6.jpeg) 11. irudia. Polietersulfonazko mintz hutsaren SEM irudia, a) zeharkako ebaketan eta b) goitik begiratuta; eta MIPak dituen mintza c) zeharkako ebaketa eta d) goitik begiratuta. [44]-tik moldatua. #### 3. APLIKAZIOAK Molekulekin inprimatutako polimeroek antigorputz naturalak imitatzeko aurkezten duten gaitasuna, eta itu batekiko erakusten duten espezifikotasuna eta selektibotasuna direla eta, aplikazio ugari izan ditzakete (12. irudia) [3,45,46]. ![](_page_14_Figure_4.jpeg) 12. irudia. MIPen aplikazioen eskema. ### 3.1.Bereizketa teknika analitikoak Bereizketa tekniken artean, gaur egun, fase solidoko erauzketak (solid phase extraction, SPE) erabilera hedatua dauka lagin biologikoen aurretratamenduan. Teknika honetan erabiltzen diren ohiko erauzleekin konparatuz, MIPak analitoarekiko selektiboagoak dira, interferentzien eliminazio eraginkorragoa lortuz. 1994. urtean, lehen aldiz, Sellergrenek pentamidina farmakoarekiko selektiboa zen MIPa garatu, eta SPErako erauzle bezala gernu laginetan aplikatu zuten [47]. Harrezkero, MIPetan oinarritutako erauzleek bilakaera esanguratsua jasan dute, eta SPE teknikaren modalitateen garapenarekin batera, analisi-metodoen selektibitatea hobetzea lortu da [48]. Era berean, MIPak kromatografia eta elektroforesia bezalako bereizketa-tekniketan fase geldikor bezala erabil daitezke. Likido kromatografian MIP partikulekin paketatutako zutabeak eta zutabe monolitikoak dira fase geldikorren formatu nagusiak [49]. MIPetan oinarritutako estaldura-materialek ere (zutabe tubular irekia, geruza fineko kromatografia, gas-kromatografia, etab.) interes handia sortu dute, konposatuak bereizteko dituzten propietate bikainengatik. Elektroforesi kapilarrean erabili diren fase geldikorrak, nagusiki, zutabe barruan zuzenean polimerizatutako MIP monolitikoak, edota MIP geruza fin bat duten zutabe tubular irekiak dira [50]. MIPetan oinarritutako fase geldikorrek bereizketa kromatografiko eta elektroforetikoaren selektibitatea izugarri hobetu duten arren, gailur kromatografikoen simetria eta erresoluzioa oraindik ez dira guztiz egokiak. Desabantaila horiek MIP fase geldikorrek lagin errealen analisian duten aplikazioa mugatu dute, eta ildo horretan ikerketa gehiago garatzeko beharra dago [51]. ### 3.2.Aplikazio bioteknologikoak MIPak proteinen detekzio eta purifikaziorako ere erabil daitezke [52]. Ildo honetatik, azken urteotan, molekulekin inprimatutako kriogelen erabilera handitu da [53]. MIP hauek poro tamaina handiagoa, difusio bide motzagoak eta biobateragarritasun eta egonkortasun handiagoa dute ohiko hidrogelekin alderatuz [54,55]. Entzimak imitatzen dituzten MIPak, aldiz, erreakzio kimikoen katalizatzaile bezala erabil daitezke. Aplikazio hau, bereziki, jatorri naturaleko entzimen bidez gauzatu ezin zitezkeen erreakzioetara bideratzeko sortu zen. MIP hauen sintesian, molde bezala erreakzio entzimatikoaren bitarteko konposatu bat erabiltzen da. Horrela, MIPa presente dagoenean, erreakzioaren substratuen aldaketa bitarteko konposatu moldera bultzatzen da, azkenik, erreakzioaren oreka produktuen formakuntzara eramanez [56,57]. Gaur egun, inprimatze molekularraren bitartez, katalisi eta sintesi erreakzioak helburu dituzten entzima artifizialen sintesiak arreta handia jasotzen ari da, eta bereziki nanoentzima artifizialen sintesiak [58]. #### 3.3.Farmakoen askapen kontrolatua Farmakoen askapen kontrolatuaren helburua, aktibitate farmakologikoa duten osagai aktiboak ehun zehatz batean, eta abiadura kontrolatuan, askatzea da, eragin terapeutiko egokiagoa lortuz, eta alboefektuak murriztuz edota saihestuz. Formulazio farmazeutiko hauek, tarte terapeutiko estua duten medikamentuen kasuan oso erabilgarriak dira. MIPek, orain arte erabiliak izan diren farmakoen askapen kontrolaturako sistemen aurrean, zenbait abantaila dituzte; hala nola, farmakoak gordetzeko ahalmen handiagoa, farmakoen askapen pertsonalizatua, biobateragarritasuna eta biodegradazioa [59]. MIParen matrize polimerikoak, hiru dimentsiotako sare-egitura sortzeko ahalmena duenez, farmakoa bereganatzeko gaitasuna du. Osagai aktiboaren askapena mekanismo desberdinen bidez eman daiteke. Hidrogelen kasuan, disolbatzaile baten presentziak polimeroaren puztea eragiten du, osagai aktiboa askatuz. Bestalde, askapena eman behar den ingurunean aurkitzen den eta farmakoaren egitura analogoa duen konposatu bat MIPari lotzean, farmakoa ordezkatu eta ingurunera askatzen du. Azkenik, aldaketa fisikokimikoek (pH, tenperatura) ere farmakoaren askapena eragin dezakete. Mekanismo hauei esker, kanpoko estimuluen aldaketen ondorioz, farmakoaren adsortzioa eta askapena tratamenduaren beharretara doitzen da [60]. #### 3.4.Pseudoimmunoentseguak eta sentsoreak MIPak pseudoimmunoentseguetan antigorputz naturalen ordezko bezala erabil daitezke [61,62]. Vlatakis eta lankideek, 1993an, teofilina eta diazepamarentzako MIPak garatu eta radioligandoekin egindako entseguetan aplikatu zituzten, antigorputz naturalekin konparagarriak ziren lotura afinitate handia eta erreaktibotasun gurutzatu baxua erakutsiz [14]. MIPetan oinarritutako pseudoimmunoentseguei buruzko ikerketa-lan ugari argitaratu dira azken hamarkadan, farmakoen monitorizazio terapeutikoan [63], abusu-drogen [64], eta elikagai eta ingurumeneko substantzia toxikoen detekzioan [65]. Halere, oraindik ez dago komertzialki eskuragarri MIPetan oinarritutako immunoentsegurik. MIPak sentsoreen garapenean garrantzi handia dute, itu baten neurketa zuzena ahalbidetzen baitute matrize konplexuetan (lagin biologikoetan, adibidez), zenbaitetan laginaren prestaketarako inolako tratamenduren beharrik gabe [66]. MIPak sentsore mota ezberdinetan erabiliak izan dira orain arte; hala nola, sentsore elektrokimikoetan, sentsore optikoetan (surface plasmon resonance, SPR) edota sentsore piezoelektrikoetan (quartz crystal microbalance, QCM) [65]. Aplikazioen artean nabarmentzekoak dira farmakoen monitorizazioa [67,68], drogen kontsumoa [69], eta ingurunerako toxikoak diren sustantzien detekzioa [70]. Immunoentseguetan ez bezala, lehergai, toxina edota pestiziden detekziorako MIP sentsoreak merkatuan aurki daitezke [70,71]. ### 3.5.Diagnostiko medikoa Aipatu den bezala, MIPek sentsoreen munduan aplikagarritasun handia dute, eta, ondorioz, diagnostiko medikoan erabiltzen diren Point of Care (POC) gailuetan duten erabilera frogatu da. Esparru honetan gehien ikertu den MIPen aplikazioa minbiziaren biomarkatzaileen detekzioa da. Besteak beste, alfa-fetoproteina, antigeno kartzinoenbrionikoa, minbiziko 125 antigenoa, matrize nuklearreko 22 proteina, bilirrubina eta neopterina detektatzeko MIPak sortu dira [72]. Antigeno hauen kontzentrazioa minbizi ezberdinen kasuan (prostata minbizia, kartzinoma hepatozelularra, koloneko minbizia, obarioetako minbizia, transitional cell carcinoma, tiroideseko minbizia, birikietako minbizia edo immunitate zelularra aktibatua dagoenean, hurrenez hurren) handitu egiten da. Sentsore hauek minbizia goiz detektatzeko beharrezkoa den sentsibilitatea ez izan arren, erabilgarriak izan daitezke gaixotasunaren baheketa eta monitorizazioa burutzeko [73]. Minbiziaz gain, MIPen teknologia bestelako gaixotasunen biomarkatzaileak detektazeko ere erabili da. Goyal eta lankideek estresarekin lotutako gaixotasun kronikoak detektatzeko listuan kortisol mailak neurtzeko POC gailua sortu zuten [74]. Serotonina eta dopamina neurotransmisoreak detektatzeko Behin-behineko bertsioa (euskara-orrazketaren faltan). MIPetan oinarritzen diren hainbat sentsore ere garatu eta matrize biologiko desberdinetara aplikatu dira, hala nola listua, malkoak, odola edota likido zefalorrakideoa [75,76]. ### 4. ONDORIOAK Azken urteotan, MIPen teknologian aurrerapauso handiak eman dira, eta garatu diren inprimatze metodo eta polimerizazio estrategia berriek polimero askoz homogeneo eta eraginkorragoak lortzea ahalbidetu dute. Tamaina nanometrikoko MIPen garapenak, bereziki, inprimatutako materialen erabilera arlo biomedikoan posible egin du. Inprimatutako polimeroen eta antigorputz naturalen ezaugarriak alderatuta, MIPak hartzaile naturalen ordezko tresna eraginkorrak izan daitezkeela agerikoa da. Hortaz gain, etorkizun hurbilean material horien aplikazio berrien garapena ere espero da. Hala ere, MIPen inguruan egindako aurrerapenak nabarmenak izan diren arren, argi dago arlo honek ikerketa-eremu luzea duela aurretik. Bereziki, sintesi estrategien eraginkortasuna eta polimeroen sentsibilitatea hobetzea funtsezkoa da, baita biobateragarritasuna bermatuko duten monomero eta elkargurutzatzaileen garapena ere. Horrek guztiak, polimero hauek antigorputz naturalak benetan ordezkatzeko gaitasuna izatera eraman dezake etorkizun laburrean. ### 5. ESKER ONAK Artikulu hau Espainiako Zientzia, Berrikuntza eta Unibertsitate Ministerioko PID2022-138266NB-I00 finantziazioari (MCIN/AEI/10.13039/501100011033) eta Euskal Unibertsitate Sistemako ikerketataldeen Eusko Jaurlaritzaren IT1492-22 laguntzari esker argitaratu da. Eusko Jaurlaritzako Zientzia, Unibertsitate eta Berrikuntza Sailak emandako doktorego aurreko programaren laguntzak (PRE\_2020\_1\_0249, A. Elejaga-Jimeno, eta PRE\_2022\_ 1\_0252, L. Diez-Caballero-) eta UPV/EHUk emandako doktorego aurreko programaren laguntza (PIF21/11, A. Alday-Izaguirre) ere eskertzen dira. ### 6. BIBLIOGRAFIA [1] MEDINA RANGEL, P. X., LACLEF, S., XU, J., PANAGIOTOPOULOU, M., KOVENSKY, J., TSE SUM BUI, B., HAUPT, K. 2019. «Solid-phase synthesis of molecularly imprinted polymer nanolabels: Affinity tools for cellular bioimaging of glycans». Scientific Reports, 9, 3923. - [2] REGAN, B., BOYLE, F., O'KENNEDY, R., COLLINS, D. 2019. «Evaluation of molecularly imprinted polymers for point-of-care testing for cardiovascular disease». Sensors, 19, 3485. - [3] ZHANG, H. 2020. «Molecularly imprinted nanoparticles for biomedical applications». Advanced Materials, 32, 1806328. - [4] WANG, Y., LI, J., WANG, L., QI, J., CHEN, L. 2021. «Recent advances in applications of fragment/dummy molecularly imprinted polymers». Chinese Journal of Chromatography, 39, 134–141. - [5] CANFAROTTA, F., PILETSKY, S. A., TURNER, N. W. 2020. «Generation of high-affinity molecularly imprinted nanoparticles for protein recognition via a solid-phase synthesis protocol». Methods in Molecular Biology 183–194. - [6] CANFAROTTA, F., POMA, A., GUERREIRO, A., PILETSKY, S. 2016. «Solid-phase synthesis of molecularly imprinted nanoparticles». Nature Protocols, 11, 443–455. - [7] POLYAKOV, M. V. 1931. «Adsorption properties and structure of silica gel». Zhurnal Fizieskoj Khimii/Akademiya SSSR, 2, 799–805. - [8] DICKEY, F. H. 1949. «The preparation of specific adsorbents». Proceedings of the National Academy of Sciences, 35, 227–229. - [9] CURTI, R., COLOMBO, U. 1952. «Chromatography of stereoisomers with "tailor made" compounds». Journal of the American Chemical Society, 74, 3961–3961. - [10] GUTIÉRREZ-CLIMENTE, R., CLAVIÉ, M., DUMY, P., MEHDI, A., SUBRA, G. 2021. «Sol–gel process: the inorganic approach in protein imprinting». Journal of Materials Chemistry B, 9, 2155–2178. - [11] WULFF, G., SARHAN, A., ZABROCKI, K. 1973. «Enzyme-analogue built polymers and their use for the resolution of racemates». Tetrahedron Letters, 14, 4329–4332. - [12] TAKAGISHI, T., KLOTZ, I. M. 1972. «Macromolecule‐small molecule interactions; introduction of additional binding sites in polyethyleneimine by disulfide cross–linkages». Biopolymers, 11, 483–491. - [13] ARSHADY, R., MOSBACH, K. 1981. «Synthesis of substrate‐selective polymers by host‐guest polymerization». Die Makromolekulare Chemie, 182, 687–692. - [14] VLATAKIS, G., ANDERSSON, L. I., MÜLLER, R., MOSBACH, K. 1993. «Drug assay using antibody mimics made by molecular imprinting». Nature, 361, 645–647. - [15] TSE SUM BUI, B., MIER, A., HAUPT, K. 2023. «Molecularly imprinted polymers as synthetic antibodies for protein recognition: The next generation». Small, 19. - [16] RACHKOV, A., MINOURA, N. 2000. «Recognition of oxytocin and oxytocin-related peptides in aqueous media using a molecularly imprinted polymer synthesized by the epitope approach». Journal of Chromatography A, 889, 111–118. - [17] YOSHIMATSU, K., REIMHULT, K., KROZER, A., MOSBACH, K., SODE, K., YE, L. 2007. «Uniform molecularly imprinted microspheres and nanoparticles prepared by precipitation polymerization: The control of particle size suitable for different analytical applications». Analytica Chimica Acta, 584, 112–121. - [18] HOSHINO, Y., KODAMA, T., OKAHATA, Y., SHEA, K. J. 2008. «Peptide imprinted polymer nanoparticles: A plastic antibody». Journal of the American Chemical Society, 130, 15242– 15243. - [19] HOSHINO, Y., KOIDE, H., URAKAMI, T., KANAZAWA, H., KODAMA, T., OKU, N., SHEA, K. J. 2010. «Recognition, neutralization, and clearance of target peptides in the bloodstream of living mice by molecularly imprinted polymer nanoparticles: A plastic antibody». Journal of the American Chemical Society, 132, 6644–6645. - [20] CANFAROTTA, F., WATERS, A., SADLER, R., MCGILL, P., GUERREIRO, A., PAPKOVSKY, D., HAUPT, K., PILETSKY, S. 2016. «Biocompatibility and internalization of molecularly imprinted nanoparticles». Nano Research, 9, 3463–3477. - [21] POMA, A., GUERREIRO, A., WHITCOMBE, M.J., PILETSKA, E. V., TURNER, A. P. F., PILETSKY, S. A. 2013. «Solid‐phase synthesis of molecularly imprinted polymer nanoparticles with a reusable template–"plastic antibodies" ». Advanced Functional Materials, 23, 2821–2827. - [22] PubMed Timeline Results for Molecular Imprinting, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=molecular+imprinting&timeline=expanded (last time accessed: November 28, 2024). - [23] SAJINI, T., MATHEW, B. 2021. «A brief overview of molecularly imprinted polymers: Highlighting computational design, nano and photo-responsive imprinting». Talanta Open, 4, 100072. - [24] GÓMEZ-CABALLERO, A., UNCETA, N., GOICOLEA, M. A., BARRIO, R. J. Reactive and Functional Polymers Volume Three. Springer International Publishing, Cham 2020, pp. 69–116. - [25] SALIAN, V. D., BYRNE, M. E. 2013. «Living radical polymerization and molecular imprinting: Improving polymer morphology in imprinted polymers». Macromolecular Materials and Engineering, 298, 379–390. - [26] PARKATZIDIS, K., WANG, H. S., TRUONG, N. P., ANASTASAKI, A. 2020. «Recent developments and future challenges in controlled radical polymerization: A 2020 Update». Chem, 6, 1575– 1588. - [27] OTSU, T., YOSHIDA, M. 1982. «Role of initiator‐transfer agent‐terminator (iniferter) in radical polymerizations: Polymer design by organic disulfides as iniferters». Die Makromolekulare Chemie, Rapid Communications, 3, 127–132. - [28] SOLOMON, D. H., RIZZARDO, E., CACIOLI, P. Polymerization process and polymers produced thereby, 4581429, publ. date April 8, 1986. - [29] BOMPART, M., HAUPT, K. 2009. «Molecularly imprinted polymers and controlled/living radical polymerization». Australian Journal of Chemistry, 62, 751. - [30] CHIEFARI, J., CHONG, Y. K. (BILL), ERCOLE, F., KRSTINA, J., JEFFERY, J., LE, T. P. T., MAYADUNNE,R. T. A., MEIJS, G. F., MOAD,C. L., MOAD, G., RIZZARDO, E., THANG, S. H. 1998. «Living Free-Radical Polymerization by Reversible Addition−Fragmentation Chain Transfer: The RAFT process». Macromolecules, 31, 5559–5562. - [31] BEYAZIT, S., TSE SUM BUI, B., HAUPT, K., GONZATO, C. 2016. «Molecularly imprinted polymer nanomaterials and nanocomposites by controlled/living radical polymerization». Progress in Polymer Science, 62, 1–21. - [32] GARCIA MUTIO, D. New strategies for developing receptors based on molecular imprinting for analytical applications, UPV-EHU, 2016. - [33] BASOZABAL MOYUA, I. Desarrollo y evaluación de polímeros sintéticos para su aplicación como receptores moleculares/Development, evaluation and application of synthetic polymers as molecular receptors, UPV-EHU, 2014. - [34] SONG, X., ZHOU, T., ZHANG, J., SU, Y., ZHOU, H., HE, L. 2019. «Preparation and application of molecularly imprinted monolithic extraction column for the selective microextraction of multiple macrolide antibiotics from animal muscles». Polymers, 11, 1109. - [35] YOSHIMATSU, K., REIMHULT, K., KROZER, A., MOSBACH, K., SODE, K., YE, L. 2007. «Uniform molecularly imprinted microspheres and nanoparticles prepared by precipitation polymerization: The control of particle size suitable for different analytical applications». Analytica Chimica Acta, 584, 112–121. - [36] ZHANG, H. 2013. «Controlled/"living" radical precipitation polymerization: A versatile polymerization technique for advanced functional polymers». European Polymer Journal, 49, 579–600. - [37] WANG, M., GE, X., ZHANG, Z. Radiation technology for advanced materials. Elsevier 2019, pp. 183–205. - [38] DVORAKOVA, G., HASCHICK, R., CHIAD, K., KLAPPER, M., MÜLLEN, K., BIFFIS, A. 2010. «Molecularly imprinted nanospheres by nonaqueous emulsion polymerization». Macromolecular Rapid Communications, 31, 2035–2040. - [39] CHEN, L., WANG, X., LU, W., WU, X., LI, J. 2016. «Molecular imprinting: perspectives and applications». Chemical Society Reviews, 45, 2137–2211. - [40] ASHLEY, J., FENG, X., HALDER, A., ZHOU, T., SUN, Y. 2018. «Dispersive solid-phase imprinting of proteins for the production of plastic antibodies». Chemical Communications, 54, 3355–3358. - [41] ELEJAGA-JIMENO, A., GÓMEZ-CABALLERO, A., GARCÍA DEL CAÑO, G., UNCETA, N., SAUMELL-ESNAOLA, M., SALLÉS, J., GOICOLEA, M. A., BARRIO, R. J. 2024. «Tuning the properties of peptide imprinted nanoparticles for protein immunoprecipitation using magnetic streptavidin beads». Microchimica Acta, 191, 709. - [42] BOYSEN, R. I., SCHWARZ, L.J., NICOLAU, D. V., HEARN, M. T. W. 2017. «Molecularly imprinted polymer membranes and thin films for the separation and sensing of biomacromolecules». Journal of Separation Science, 40, 314–335. - [43] COWIESON, D., PILETSKA, E., MOCZKO, E., PILETSKY, S. 2013. «Grafting of molecularly imprinted polymer to porous polyethylene filtration membranes by plasma polymerization». Springer, 405, 6489–6496. - [44] NIAVARANI, Z., BREITE, D., PRAGER, A., THOMAS, I., KUEHNERT, M., ABEL, B., GLÄSER, R., SCHULZE, A. 2023. «Synthesis of composite imprinted polymer membranes for the selective removal of 17β-estradiol from water». Materials Chemistry Frontiers, 7, 4460–4472. - [45] SUZAEI, F. M., DARYANAVARD, S. M., ABDEL-REHIM, A., BASSYOUNI, F., ABDEL-REHIM, M. 2023. «Recent molecularly imprinted polymers applications in bioanalysis». Chemical Papers, 77, 619–655. - [46] AYERDURAI, V., LACH, P., LIS-CIEPLAK, A., CIEPLAK, M., KUTNER, W., SHARMA, P. S. 2024. «An advantageous application of molecularly imprinted polymers in food processing and quality control». Critical Reviews in Food Science and Nutrition ,64, 3407–3440. - [47] SELLERGREN, BOERJE. 1994. «Direct drug determination by selective sample enrichment on an imprinted polymer». Analytical Chemistry, 66, 1578–1582. - [48] SOBIECH, M., LULIŃSKI, P. 2024. «Molecularly imprinted solid phase extraction recent strategies, future prospects and forthcoming challenges in complex sample pretreatment process». TrAC Trends in Analytical Chemistry, 174, 117695. - [49] CHEONG, W. J., YANG, S. H., ALI, F. 2013. «Molecular imprinted polymers for separation science: A review of reviews». Journal of Separation Science, 36, 609–628. - [50] TURIEL, E., MARTIN-ESTEBAN, A. 2004. «Molecularly imprinted polymers: Towards highly selective stationary phases in liquid chromatography and capillary electrophoresis». Analytical and Bioanalytical Chemistry, 378, 1876–1886. - [51] SONG, Z., LI, J., LU, W., LI, B., YANG, G., BI, Y., ARABI, M., WANG, X., MA, J., CHEN, L. 2022. «Molecularly imprinted polymers based materials and their applications in chromatographic and electrophoretic separations». TrAC Trends in Analytical Chemistry, 146, 116504. - [52] LIU, S., LI, Z., YU, B., WANG, S., SHEN, Y., CONG, H. 2020. «Recent advances on protein separation and purification methods». Advances in Colloid and Interface Science, 284, 102254. - [53] BERELI, N., YAVUZ, H., DENIZLI, A. 2020. «Protein chromatography by molecular imprinted cryogels». Journal of Liquid Chromatography & Related Technologies, 43, 657–670. - [54] ANDAÇ, M., YU GALAEV, I., DENIZLI, A.Biomaterials from nature for advanced devices and therapies. Wiley 2016, pp. 401–428. - [55] ASLIYUCE, S., MATTIASSON, B., MAMO, G. 2016. «Synthesis and use of protein G imprinted cryogel as affinity matrix to purify protein G from cell lyaste». Journal of Chromatography B, 1021, 204–212. - [56] MIRATA, F., RESMINI, M. 2015. «Molecularly imprinted polymers for catalysis and synthesis». 107–129. - [57] ROBINSON, D. K., MOSBACH, K. 1989. «Molecular imprinting of a transition state analogue leads to a polymer exhibiting esterolytic activity». Journal of the Chemical Society, Chemical Communications 969–970. - [58] TIAN, R., LI, Y., XU, J., HOU, C., LUO, Q., LIU, J. 2022. «Recent development in the design of artificial enzymes through molecular imprinting technology». Journal of Materials Chemistry B, 10, 6590–6606. - [59] KUMAR, A., KASHAP, S., MAZAHIR, F., SHARMA, R., YADAV, A. K. 2024. «Unveiling the potential of molecular imprinting polymer-based composites in the discovery of advanced drug delivery carriers». Drug Discovery Today 104164. - [60] HE, S., ZHANG, L.,BAI, S., YANG, H.,CUI, Z., ZHANG, X., LI, Y. 2021. «Advances of molecularly imprinted polymers (MIP) and the application in drug delivery». European Polymer Journal, 143, 110179. - [61] DI NARDO, F., ANFOSSI, L., BAGGIANI, C. 2023. «MIP-based immunoassays: A critical review». Analytica Chimica Acta, 1277, 341547. - [62] REFAAT, D., AGGOUR, M. G., FARGHALI, A. A., MAHAJAN, R., WIKLANDER, J. G., NICHOLLS, I. A., PILETSKY, S. A. 2019. «Strategies for molecular imprinting and the evolution of MIP nanoparticles as plastic antibodies-synthesis and applications». International Journal of Molecular Sciences, 20. - [63] LI, Y., GUAN, C., LIU, C., LI, Z., HAN, G. 2024. «Disease diagnosis and application analysis of molecularly imprinted polymers (MIPs) in saliva detection». Talanta, 269, 125394. - [64] DAGAR, M., YADAV, S., SAI, V. V. R., SATIJA, J., BHATIA, H. 2022. «Emerging trends in pointof-care sensors for illicit drugs analysis». Talanta, 238, 123048. - [65] CHEN, C., LUO, J., LI, C., MA, M., YU, W., SHEN, J., WANG, Z. 2018. «Molecularly imprinted polymer as an antibody substitution in pseudo-immunoassays for chemical contaminants in food and environmental samples». Journal of Agricultural and Food Chemistry, 66, 2561–2571. - [66] CUI, F., ZHOU, Z., ZHOU, H. S. 2020. «Molecularly imprinted polymers and surface imprinted polymers based electrochemical biosensor for infectious diseases». Sensors, 20, 996. - [67] ALTINTAS, Z., FRANCE, B., ORTIZ, J. O., TOTHILL, I. E. 2016. «Computationally modelled receptors for drug monitoring using an optical based biomimetic SPR sensor». Sensors and Actuators B: Chemical, 224, 726–737. - [68] OVEZOVA, M., YILMAZ, F., GÖKTÜRK, I., GÜLER, K. Ç., DENIZLI, A. 2024. «Molecularly imprinted polymers for pharmaceutical and biomedical analysis». Journal of Pharmaceutical and Biomedical Analysis Open ,4, 100038. - [69] KIM, K., STOLL, S., SINGH, R., LEE, W. H., HWANG, J. H. 2023. «Recent advances in illicit drug detection sensor technology in water». TrAC Trends in Analytical Chemistry, 168, 117295. - [70] WACKERLIG, J., SCHIRHAGL, R. 2016. «Applications of molecularly imprinted polymer nanoparticles and their advances toward industrial use: A review». Analytical Chemistry, 88, 250–261. - [71] CALDARA, M., KULPA, J., LOWDON, J. W., CLEIJ, T. J., DILIËN, H., EERSELS, K., GRINSVEN, B. VAN. 2023. «Recent advances in molecularly imprinted polymers for glucose monitoring: From fundamental research to commercial application». Chemosensors, 11, 32. - [72] BHAKTA, S., MISHRA, P. 2021. «Molecularly imprinted polymer-based sensors for cancer biomarker detection». Sensors and Actuators Reports, 3, 100061. - [73] SELVOLINI, G., MARRAZZA, G. 2017. «MIP-based sensors: Promising new tools for cancer biomarker determination». Sensors 2017, Vol. 17, Page 718, 17, 718. - [74] GOYAL, A., SAKATA, T. 2022. «Development of a redox-label-doped molecularly imprinted polymer on β-cyclodextrin/reduced graphene oxide for electrochemical detection of a stress biomarker». ACS Omega, 7, 33491–33499. - [75] TERTIS, M., SÎRBU, P.-L., SUCIU, M., BOGDAN, D., PANA, O., CRISTEA, C., SIMON, I. 2022. «An innovative sensor based on chitosan and graphene oxide for selective and highly‐sensitive detection of serotonin». Wiley Online Library, 9. - [76] YANG, J., HU, Y., LI, Y. 2019. «Molecularly imprinted polymer-decorated signal on-off ratiometric electrochemical sensor for selective and robust dopamine detection». Biosensors and Bioelectronics, 135, 224–230.
aldizkariak.v1-6-139	{ "domain": "hezkuntza", "id": "tantak_Libk.31_ Zk.1 _2019_4", "issue": "Libk.31_ Zk.1 _2019_", "year": "2019", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "tantak", "edition": null }	## EKI hezkuntza proiektu berritzailea eta bere ikasgaikako inplementazioari buruzko azterketa EKI Innovative Educational Project and the analysis of Its Implementation in each Subject > Andrea Goñi, Jon Altuna\* Hezkuntza, Filosofia eta Antropologia Fakultatea UPV/EHU LABURPENA: .Hezkuntza etengabeko berrikuntzan bere funts eta forma birdefinitzen joan da, metodo, teoria eta proiektu berrien bitartez. Egungo gizartearen eskaerari erantzun emanez, EKI proiektu berritzailea konpetentzietan oinarritutako ebaluaziora eta formatu digitalera hurbiltzen da. Artikulu honetarako buruturiko ikerketa lanak ikasgaika EKI proiektuaren metodologiaren inplementazioa eta asebetetze maila ezagutzea du helburu. Horretarako, ikastola bateko Bigarren Hezkuntzako 4. mailako 108 ikaslek eta mintegi ezberdinetako 3 irakaslek hartu zuten parte. Lagina honen ezaugarri bereizgarria Bigarren Hezkuntza osoa EKI proiektuan murgilduta eman dutela da. Ikasleriak Likert motatako galdeketa erantzun zuen eta irakasleriak eztabaida talde batean hartu zuen parte, datu kuantitatiboak eta kualitatiboak bilduz, hurrenez hurren. Maiztasun eta bariantza (ANOVA) analisiak egin ziren emaitzek ezberdintasun estatistikoak esanguratsuak azaleratuz, ikasgai ezberdinen ezarpenean eta EKIk bere proiektuan funtsezkoak hartzen dituen helburuen lorpenean. GAKO-HITZAK: bigarren hezkuntza, hezkuntza proiektua, kasu azterketa, berrikuntza pedagogikoa, ikasketa metodoa. ABSTRACT: Education is constantly renewing, and it has been redefining its background and way of teaching, with new methods, theories and projects. The EKI project addresses competency assessment and digital format, responding to the demands of current society. This research study aims to analyze the implementation of the methodology of the EKI project in each subject, and its level of acceptance. For this, 108 students of 4th year of secondary education of an ikastola (Basque school) and three of their teachers of different subjects took part. The characteristic of this sample is that this group has completed the whole secondary education immersed in this EKI project. Students answered to a Likert scale questionnaire and the teachers participated in a focus group, gathering quantitative and qualitative data, respectively. Frequency and variance analysis (ANOVA) were carried out. Results showed statistically significant differences in the implementation of the project according to the subjects as well as a partial achievement of the objectives that EKI considers key in its project. KEYWORDS: secondary school, educational projects, case studies, teaching method innovations, learning methods. Nola aipatu / How to cite: Goñi, Andrea; Altuna, Jon. (2019). «EKI hezkuntza proiektu berritzailea eta bere ikasgaikako inplementazioari buruzko azterketa»; Tantak, 31(1), 27-51. (https://doi.org/10.1387/tantak.20128). Jasotze-data: 2018/09/18; Onartze-data: 2018/10/22. ISSN 0214-9753 - eISSN 2444-3581 / © 2019 UPV/EHU ![](_page_0_Picture_13.jpeg) Obra hau Creative Commons Atribución 4.0 Internacional-en lizentziapean dago <sup>\</sup> Harremanetan jartzeko / Corresponding author:* Jon Altuna Urdin. UPV/EHU. Hezkuntzaren Teoria eta Historia saila. Hezkuntza, Filosofia eta Antropologia Fakultatea. Tolosa hiribidea, 70. E-20018 – Donostia/San Sebastián – jon.altuna@ehu.eus – http://orcid.org/0000-0002-1847-8083 ### SARRERA Azkeneko hamarkadetako joan-etorriek islatu bezala, gure egungo hezkuntza-sistemak etengabeko aldaketetan murgilduta jarraitzen du, eta aintzat hartu behar da horrek dakarren guztia. Giza eragile asko ados egongo dira gure hezkuntza-sistema krisi sakonean murgilduta dagoela esaten denean (Esteve, 2003). Horrekin batera gure hezkuntza sistemak eskaintzen duen ikaskuntza sistema ez da esanguratsua ez eta denboran iraunkorra ere, eta oroimenezko ikasketan oinarritzen da, hainbat esparrutan ikasketa bulimikoa bultzatzearen ideia zabalduta dagoelarik (Llorens, 2013). Honen aurrean, porrot egin izana lepora dakioke hezkuntza-sistemari? Erabilitako metodologiak ba al du eragin zuzenik? Zer gertatuko litzateke metodologia aldatuko bagenu? Urteak dira jada EKI proiektua pentsatu, sortu eta hainbat ikastolatan ezarri denetik hona, ikastola askotan lau urte dira proiektua abian jarri zutela. Proiektu berritzailea ezarri bai, baina urteak pasatu ahala, proiektuari buruzko ebaluazio edo azterketarik egin al da? Emaitzak aztertu al dira? Etorkizuneko belaunaldientzat hezkuntza egokia izaten ari ote da? Eta hau al da jarraitu beharreko metodologia berritzaile bakarra? Irakasgai mota guztientzat da egoki? Nola bizi dute ikasleek proiektua? Bistan denez, asko dira gaiaren inguruan suerta dakizkigukeen beldurrak, zalantzak eta, agian, ziurtasun faltak. Honenbestez, artikulu honen helburua da irakasgairik irakasgai aztertzea, EKI proiektua DBHn erabiltzen duen ikastola batean, proiektuaren erabilera, asebetetze-maila eta ikasketa-prozesuaren metodologia, eta, ohi den bezala, orain arte egindako ikerketen zenbait ekarpen laburbiltzea. Horretarako inkesta eman zaie ikasleei eta eztabaida-taldea sortu da irakasleekin. #### MARKO TEORIKOA Gauza jakina da hezkuntza prozesua ulertzea zaila dela, mendeetan zehar izugarrizko aldakuntzak jasan baititu. Aldaketa hauek neurtzeko hainbat adierazle ezberdin topa daitezke, hala nola, belaunaldien arteko aldaketa. Azken hori aintzat hartuta 3 izan dira, historian zehar hezkuntzaren aldaketa nagusiak (Fernández Enguita, 2001): belaunaldiz gaindikoa, belaunaldi artekoa eta, bereziki, belaunaldi barnekoa, gaur egungo gizarteak pairatzen duena, hain zuzen ere. Alegia, belaunaldi beraren barruan aldaketak hauteman daitezke: politika, ekonomia, kultura, familia… Kasu honetan aldaketaren abiadura dela medio, eskolak nahiz familiak irakatsitakoa ez da nahikoa izaten merkaturako bidean. Horregatik, kontuan hartu behar da hezkuntza ez dela soilik eskolan edo ikastetxeetan gertatzen den prozesua; izan ere, familian, kalean, lagunartean, telebistan eta Interneten ere garatzen baita. Hezkuntza psikologiatik begiratuta, teoria hauek ikaskuntza prozesua azaltzen saiatu dira, modurik egokiena bilatuz. Askok filosofia klasiko greziarrean dute oinarri, konduktismoa, kasurako. Egungo hezkuntza paradigmekin bat ez datorren arren, gure gizartean urteetan zehar finkaturik egon den psikologia-korrontea dugu konduktismoa. Baldintzapen bidezko ikaskuntzan du oinarri, barne prozesu mentalei garrantzirik eman gabe. Konduktismoaren barruan irakaskuntza-ikaskuntza prozesua, bideratzen du jakitunak, eta noranzko bakarrekoa da. Edukietan oinarrituta dago, oroimenezko ikaskuntza eta errepikapena bultzatuz. Teoria hau gure eskoletan 70eko hamarkadara arte erabilitakoa izan da (Santana, 2007). Konduktismoak jartzen du arreta behatu eta neur daitezkeen portaera edo jarreretan. Gure buruan estimulu ezberdinei ematen zaizkien erantzunak modu kuantitatibo batean beha daitezkeela uste du, eta barne prozesu mentalak gertatzearen aukera guztiak baztertzen ditu. Teoria honen garapenean eragina izan duten pertsona garrantzitsuenetarikoen artean Pavlov, Watson, Thorndike eta Skinner daude (Mergel, 1998). Konduktismo tradizionalen helburua portaeren lege orokorrak identifikatzea izan da. 70eko hamarkadan berriz, psikologo ikerlariek arreta jarri dute giza ikaskuntza prozesuan kognizioak jokatzen duen paperean. Modu honetan, erredukzionismo konduktistak prozesu kognitibo kausalei uzten die lekua, subjektu pasiboa informazioaren prozesatzaile aktiboa bihurtuz (Santana, 2007). Teoria kognitibistak informazioaren trataera hiru fase ezberdinetan egiten du; lehenengo fasean, zentzumenen erregistroen bitartez sartzen da. Ondoren, epe laburreko memorian prozesatzen da eta, azkenik, epe luzeko memoriara transferitzen da, biltegiratu eta, gerora, berreskuratu ahal izateko. Jasotzen dugun informazioaren gehiena ez da sekula epe laburreko memoriara pasatzen, normalean segundo batzuen ostean desagertzen baita. Teoria honen bultzatzailerik ezagunena Jean Piaget dugu (Mergel, 1998). Kognitiboek ez dituzte lege orokorrak bilatzen, ezberdintasun indibidualaren arrazoiak eta zergatiak baizik. Irakaskuntza-ikaskuntza komunitatearen barruan, kognitibismoari egindako kritikak ugariak izan dira: talde handietan aurrezagutzak bereiztea eta jarraitzea zaila dela, ideiak, motibazioak, kontzeptuak… ezberdinak badira, dena nahasteko arriskua dutela, ikasleak ez duela parte hartze aktiborik… XX. mendearen amaieran hainbat ikerlari bi teoria hauen artean kokatzen dira ikuspegi berriak sortuz. Era honetan konstruktibismoa sortzen da. Konstruktibismoan, ikasleak bere errealitatea eraikitzen du, bere esperientziatik eratorritako hautematearen arabera interpretatzen du. Gauzak horrela, ikaslearen ezagutza bizitzako esperientzien eta sinesmenen araberakoa da (Mergel, 1998). Teoria honen barruan, ikasleak ez du hartzaile hutsaren papera hartzen, iristen zaion informazioaren esanahia eraikitzen ahalegintzen da. Ezer ex novo eraikitzea eskatzen du ikaskuntzak, horretarako informazioa berreskuratzeaz gain motibazioa ere eduki behar du ikasleak, hots, nahi izan behar du. Azkenik, ikuspegi sozialari erreparatuz, eskuratze-eraikitze hori gizarte-testuinguruak ahalbidetzen du (Gil, 2013). Testuinguru honetan koka dezakegu EKI proiektuaren teoria pedagogikoa, integrazioaren pedagogia deiturikoa. Ildo beretik, egungo egoera kontuan hartuz, teoria berri bati buruz hitz egin daiteke, konektibismoaz, hain zuzen. Azkeneko 20 urteetan, teknologiak berrantolatu egin du komunikatzeko, bizitzeko eta ikasteko dugun modua. Ikaskuntza beharrak eta ikaskuntza prozesuak deskribatzen dituzten printzipioek egungo gizartearen errealitatea izan behar dute oinarri (Siemens, 2004). Hezkuntza-sistemaren ikuspuntua aldatu ahal izateko ezinbestekoa suertatzen da irakaskuntza-ikaskuntza prozesuaren oinarria abiapuntutzat hartzea, aurrerantzean metodologia berriei atea irekitzeko; adibidez, konpetentzietan oinarritutako metodologiari (Gimeno Sacristán, 2008). Konpetentzietan oinarritutako diskurtsoa eremua irabazten joan da hezkuntza formalaren esparru guztietan, goi mailako hezkuntzatik hasita haur hezkuntzaraino, hainbat herrialdetan ikuspegi estrukturala bilakatuz. Administrazio askok aplikatu izanak diskurtso hori hedatzen lagundu du (Coll, 2007) eta honen adibiderik gorena da Euskal Autonomia Erkidegoan indarrean dagoen abenduaren 22ko 236/2015 dekretua. Heziberri 2020 planean, hain zuzen ere, aurki daiteke konpetentzien isla. Hezkuntza da berez, a priori, «berritzaileak» diren kontzeptuak edo teoriak sarri ageri diren eta hedatzen ikusten dituen esparrua. Kontzeptu edo teoria berritzaile hauek normalean irtenbidea ematen diote hezkuntza-sistemak dituen arazo eta gabezia guztiei eta onarpen gradu altua lor dezakete denbora epe laburrean. Indarraldia ere laburra izaten da, berriz, berehala etortzen baitira berritzaileagoak direnak eta arazoei irtenbide egokiagoak ematen dizkieten teoria berriak. Batzuetan, hezkuntza pentsamenduaren eta ideien historiak etengabeko birformulazio prozesua ematen du, ideien eta pentsamenduen garapen prozesu aberasgarria, alegia (Coll, 2007) Aurrekari hauek kontuan izanda, geure buruari galdetu beharko genioke ea konpetentzietan oinarritutako hezkuntza ez ote den beste hezkuntza katemaila bat planteamendu berritzaile hauen guztien artean. Bestalde, esan daiteke konpetentzietan oinarritutako hezkuntzak historikoki planteatutako arazoei beste irtenbide batzuk ematen dizkiola. Hortaz, kasu- azterketa honen helburua da eztabaida hauek aztertzea EKI proiektua lau urte ezarrita daramatzan ikastola batean. Cepeda-k (2004) adierazten duen moduan, konpetentzietan oinarritutako hezkuntza uler daiteke ikasleari egiten zaion jarraipen prozesu gisa, ikasleak bereganatu dituen gaitasunak eta egindako aurrerapenak neurtzeko. Prozesuaren jarraipen honek prozesu osoan zehar informazioa be- rreskuratu ahal izatea ahalbidetzen du, beharrezkoak diren moldaketei aukera emanez jasotako informazioari esker. Beraz, ezin uka daiteke hezkuntza mota hau nahikoa berria dela. Honenbestez, konpetentzietan oinarritutako hezkuntza probarako tartean aurkitzen da, eta konpetentzia terminoa eta proposamen pedagogiko eta didaktiko hauek, indar handiarekin sartu dira azkeneko hamarkadetan gure hezkuntza-sisteman (Coll, 2007). ### HEZKUNTZA BERRITZAILEAREN BILA: EKI PROIEKTUA, ETENGABEKO BERRIKUNTZA? Testuinguru honetan koka dezakegu EKI proiektuaren teoria pedagogikoa, integrazioaren pedagogia deiturikoa. EKI proiektua konpetentzietan oinarritutako hezkuntza eredu bat da eta konpetentzia digitala arlo guztietan integratzeko aukera ematen du (Gereka, Odriozola, Arregi eta Vera, 2017). Zabalak (2015) EKIren inguruan Mikele Aldasorori, Euskal Curriculumaren garapenean eta EKI proiektuan partaide izandakoari, egindako elkarrizketan adierazten den bezala, oinarrizko konpetentzien araberako hezkuntza-ereduaren hirugarren zehaztapen maila da eta EKIren egitasmoa bide horretan gauzatutako material didaktikoa ere izango litzateke. Proiektu honetan Ikaselkar argitaletxeak eta Ikastolen Elkarteak elkarlanean sortutako materiala izanik (Lizarralde, 2016). Hau horrela izanda, aurreikusitako testuinguruan, EKI proiektuaren emaitzak zehaztasunez ezagutzea beharrezkoa suertatzen da. Horretarako, ezinbestekoa da bilakaera, kontrola eta jarraipena ahalbidetzen duten tresnak aurreikustea. Ikastolen Elkarteak sorturiko EKIk Ostadar ekimenean errotzen ditu bere sustraiak. Azken honek ikasgai instrumentalak (hizkuntzak) zein zientzietarako (Natur eta gizarte zientziak) material iraultzailea jarri zuen mahai gainean. Berorietako bakoitzean lau unitate proposatzen ziren, zeintzuetatik irakasleak berak hiru hautatzen zituen, Ikastolen Elkartearen gomendioari jarraikiz, ikasturtean zehar irakasteko. Ostadar egitasmoak ekarri zuen, euskaraz bederen, konpetentzietan oinarritutako lehen ikasmateriala. Bertan indar berezia jartzen da konpetentzia bitarteko ikasketetan. Ikergaiari erreparatuz, EKI material didaktiko berritzailea da. EKI proiektuak Euskal Curriculumaren garapenerako ikasmaterialak sortu, ekoitzi eta eskaintzen ditu, hori guztia, jakina, konpetentzietan oinarrituta eta integrazioaren pedagogiaz baliatuz (Amezua, 2014). Konpetentziei dagokienez, ikaslearen irteera profila du abiapuntu eta helmuga. EKIren arabera bizitzaren edozein egoeratan gai izatea lortu behar du ikasleak. Horrexegatik, EKIren materialek lau osagai nagusi dituzte (Ikaselkar, 2014): Ardatza: konpetentziak landuz ikasi eta irakasten da. Edukiak: euskal kultura-ibilbidean eta curriculum ofizialetan oinarritzen dira. Tresnak: ikas-arlo guztietan prozedura sistematizatuak errazten dira ikasten eta egiten jakiteko. Eleaniztasuna: euskara ardatz duen hizkuntza-planteamendu integratua egin da. Bestalde, integrazioaren pedagogiari dagokionez honako hau planteatzen du EKI proiektuak: «Egoerei irtenbideak aurkitzen ikastea, egoera berrietan ikasitakoa baliatzeko». Egoera erreal baten aurrean, ikasleak egoera horretan behar dituen baliabideak bilatzen eta erabiltzen ohitu behar du; bakarrik nahiz talde-lanean, irtenbideak aurkitzen saiatu behar du, eta ikasi duena egoera berrietan baliatu (ikaselkar.eus). Testuinguru honetan 9 ezaugarri bereizgarri ditu proiektuak. Haien artean konpetentzia digitala, ikasketa kooperatiboa eta konpetentzietan oinarritutako hezkuntza dira aipagarrienak. EKI proiektua 6 ezagutzatarako izan zen sortua, Ostadar ikasmaterialaren ezagutza berdinetarako hain zuzen ere: Ingelesa, Euskara, Gaztelera, Gizarte zientziak, Matematikak eta Natur zientziak. Bakoitzaren barruan hiru unitate didaktiko lantzen dira kurtso bakoitzeko eta bakoitzak segidako lau fase ditu, lortu nahi diren helburuak betetzeko, eta ebaluaziorako baliabide propioak eskaintzeko. Bestalde, euskarriari dagokionez EKIk eredu mistoa konbinatzen du, hots, papera eta digitala batera. Ikaselkar argitaletxeak, edizio-euskarrien konbinazioa landu du EKI proiektuan hasieratik, papera eta digitala batera zortzi ikas-arloetan. Beraz, EKI deitzen den material honek guztiak 2013 urteko udaberrian ikusi zuen argia. Azkeneko urte hauetan, hainbat aldaketa eta hobekuntza sortu eta editatu egin dira. Amezuak (2014) baieztatzen du Natur zientzietako irakasgaian bigarren hezkuntzako bigarren mailan EKI programaren bidez konpetentziak hobeto lortzen laguntzen duela beste metodologia tradizionalek baino. Hala eta guztiz ere, 4 ikasturtez indarrean egon eta gero, ez da EKI proiektu osoaren eta irakasgai guztien inongo ikerketa sakonik egin. Hau harrigarria suerta liteke, azken finean, EKI baita, hezkuntza-sistema berritu nahian, euskal hezkuntzak XXI. menderako egin duen apustu irmo eta ausarta. #### HELBURUAK Artikulu honen atzean den ikerketa-lanaren helburua izan da irakasgaien arabera aztertzea EKIren erabilera, asebetetze-maila eta ikasketa prozesuaren metodologia, proiektu hori DBHn ezarrita duen ikastola baten. ### BERARIAZKO HELBURUAK B.H.1: EKI proiektuaren ikasketa prozesuaren metodologia irakasgaiaren arabera zein puntutaraino betetzen den aztertzea. B.H.2: EKI proiektuaren erabilera aztertzea ikasgai ezberdinen arabera; Gizarte Zientziak, Natur Zientziak (Fisika-Kimika/Biologia-Geologia), Matematika, Ingelesa, Euskara eta Gaztelera (Lengua Castellana y Literatura). B.H.3: EKI proiektuaren asebetetze-maila ezagutzea ikasgaien arabera; Gizarte zientziak, Natur zientziak (Fisika-Kimika/Biologia-Geologia), Matematika, Ingelesa, Euskara eta Gaztelera (Lengua Castellana y Literatura), bai irakasleen eta bai ikasleen artean ere. # METODOLOGIA Hau lortzeko nahian egokia da kasu azterketaren metodologia erabiltzea, zentro honen errealitatea sakonki aztertzeko. Ikerketa mota honek, ordea, izan badu mugarik, ezin baitira emaitzak beste testuinguruetan ez aplikatu ez eta orokortu ere. Hori dela kausa, ikerketa honen helburua da testuinguru batean kokatutako errealitatea aztertzea eta deskribatzea, ikerketa esperimentala nahi izan gabe, zeinean esku-hartze baten ondorioz hobekuntzak kuantifikatu nahiko liratekeen, aldaketak aurrera eramateko nahian (Altuna, 2010). Honenbestez, Dendaluzeren (2008) sailkapenean oinarrituz, ikerketaren izaera enpirikoa da, ikerketa-arazoei erantzuna ematea bilatzen baitu errealitatetik datuak eskuratuz. Orobat, ikerketa hau deskribatzailea ere bada, ikertzen ari den fenomenoaren aldagaiak (frekuentziak, ehunekoak, batezbestekoak…) deskribatzea bilatzen baitu. Gainera, datuak biltzeko tresnei erreparatuz ikerketa mistoaz hitz egin daiteke, non datu kualitatiboak eta kuantitatiboak jasotzen diren. Kuantitatiboa, kuantifikagarriak diren fenomenoak ikertzen dituelako eta froga estatistikoak erabiltzen dituelako datuen analisian, eta kualitatiboa, fenomenoak ikertzen baititu datu eta analisi kualitatiboak erabiliz. Beraz, ikerketa honetarako kasu azterketa aukera onena dela aintzat hartuz, hainbat autoreren aburuz definituko da kasu azterketa kontzeptua. Yin-en arabera (2003) kasu azterketa bat, errealitateko testuinguru baten barruan, fenomeno garaikide bat ikertzen duen ikerketa enpirikoa da, bereziki, fenomenoaren eta testuinguruaren arteko mugak oso argiak ez direnean (Altuna, 2010). Horren haritik, Stake-k (1998) honako hau gehitzen du: kasu azterketa batean, kasu partikularraren konplexutasuna zehaztea espero da. Kasua azter dadin bere baitako interesik dagoenean egingo delarik. Hortaz, kasu konkretu baten konplexutasuna eta bereizgarritasuna aztertzea du helburu (Altuna, 2010). Kasu-azterketa ez da mugatzen errealitateari buruzko informazioa ematera, kontuan hartzen baititu errealitate hori osatzen duten arazoak, paradoxak, gatazka-egoerak eta egiazko gertaerak (Bujan, 2001), beraz, ezin hobea suertatzen da kasu konkretu honetarako. ### POPULAZIOA ETA LAGINA Ikerketaren aztergai den elementuari hertsiki begiratuz, EKI proiektua bada ere, informazioa lortzeko bitartekari beharrezkoak dira eskola honetako irakasleria eta, bereziki, ikasleria. Beraz, horiexek osatzen dute estatistikan 'populazio' esaten zaiona. Eskola zehatz baten kasua izanik, posiblea izan da 2017-18 ikasturterako populazioaren zerrendak lortzea, hori oinarritzat hartuz, laginketa bat burutzeko. Institutuak emandako informazioaren arabera: - Zuzendaritza taldea 7 pertsonak osatzen dute: zuzendaria, HH- LHko zuzendaria eta bi koordinatzaile, DBH-Batxilergoko zuzendaria eta bi koordinatzaile. - Bigarren hezkuntzako irakasleria 44 pertsonak osatzen dute. - Ikasleria 470 ikaslek osatzen dute DBHn, DBHko maila bakoitzeko 4 talde. Datu hauetatik abiatuz, ikasleen kasuan, laginketa estratifikatua egin da. Laginketa mota honetan populazioa multzotan banatu eta ondoren, multzo bakoitzaren barnean, zorizko laginketa bat egiten da (Juaristi, 2003). Kasu honetarako lagina DBHko 4. mailako ikasle guztiak izan dira, 118 ikasle hain zuzen ere. Multzokatzeko garaian, kontuan hartu beharreko lehen ezaugarria irakasgaia izan da. Eskola osoaren adierazgarri den lagina lortzeko, zoriz, DBHko 4. mailako ikasleak sei taldetan banatu dira ikasgaien arabera. Talde bakoitzeko ikasle kopurua nahiko berdintsua izanik (15-20), ez da arazorik ikusten adierazgarritasunarekin. 1. taula Ikasleen lagina \| Tresna \| Ikasgaia \| Ikasle lagina<br>ikasgaika \| Behin-betiko<br>partehartzaileak <sup>1</sup> \| \|------------\|-------------------\|----------------------------\|-----------------------------------------------\| \| Galdetegia \| Euskara \| 20 \| 12 \| \| Galdetegia \| Natur zientziak \| 20 \| 18 \| \| Galdetegia \| Gizarte zientziak \| 21 \| 21 \| \| Galdetegia \| Ingelesa \| 19 \| 19 \| \| Galdetegia \| Lengua Castellana \| 20 \| 20 \| \| Galdetegia \| Matematika \| 18 \| 18 \| \| Osotara \| \| 118 \| 108 \| # DATUAK BILTZEKO TRESNAK ETA TEKNIKA Ezer baino lehen, ikerketa aurrera eramateko tresna eta teknika bat baino gehiago erabili dela aipatu behar da. Izan ere, proposatutako ikerketa- arazoa hobeto argitzen du teknika-konbinazioak. ## 1. Datu kuantitatiboak: ikasleentzako galdetegia Ikerketa honetan inkesta galdeketa hautatu da datu kuantitatiboak biltzearren. Inkestaren galderak prestatzerako orduan berorren helburuak eta gaiari buruzko teoriak hartu dira kontuan. Oro har, galdetegia galdera zehatz eta orokorrez osatuta dago. Erabilitako inkesta motari dagokionez, deskribatzailea da galdera-sorta, zeinean aztertzen diren teoria bakoitza osatu ahal izateko ezinbestekoak izan daitezkeen aldagaiak. Inkestan lortutako emaitzekin populazioaren deskribapenak egin ahal izan dira, inferentzia kausalik gabekoak, jakina (Juaristi, 2003). Hau horrela izanda, EKI proiektuaren ezaugarri bereizgarriak hartu dira aldagai, aukeratutako eta kasuan kasuko ezaugarriak zein puntutaraino agertzen diren aztertu ahal izateko. Inkestak galdetegia du oinarri, zeina behin eman zaien DBHko 4. mailako 108 ikasleri. Horretarako, Etika ikasgaiko saioa hautatu da lau klase ezberdinetan inkesta egin ahal izateko, hauxe baita ikasgai bakarra —Gorputz Hezkuntzaz gainera— gela naturaleko ikasleriak elkarrekin jasotzen dituena, gainerakoetan ibilbidearen araberako aukerako ikasgaietan eta geletan baitira (letrak, zientziak, ibilbide teknologikoa, frantsesa, SSLIC, Gizarte, Hizkuntza Taldea…). Galdetegi honetan neurtu nahi ziren aldagaiak ezin ziren galdera bakarrekin neurtu, dimentsio ugari dituen fenomeno konplexuak neurtu behar baititu. Galdera bakar batekin aztertu behar diren fenomeno konplexu hauek neurtzeko, bereziki erabilgarriak dira indizeak eta eskalak; hau da, fenomenoak zeharka neurtzeko tresnak. Halako indize eta eskalek, fenomenoaren dimentsio bati zenbakizko balioak egokitzen baitizkiote, atributu izeneko berezitasun kualitatiboak aldagai deritzen serie kuantitatibo bihurtuz (Juaristi, 2003). Beraz, jarrerak eta iritziak neurtzeko eskalen artean ezezagunetarikoa Likert eskala denez, berau izan da, hain zuzen ere, ikerketa honetan erabilitako eskala. Hortaz, 1-5 bitartean, batez besteko puntuazio batekin baloratu da item bakoitza, eta honako balio hauek esleitu zaizkie: 1-2 artean erabateko desadostasuna; 2-3 artean desadostasuna; 3-4 artean adostasuna, eta 4-5 artean erabateko adostasuna. Hau horrela izanda ere, galdera ireki bakarra txertatu da, ikasleen iritzia sakontasun gehiagorekin ezagutu nahian. Honako hauek dira aztertutako 3 dimentsioetako bakoitzean erabilitako itemak: #### 2. taula Galdetegian erabilitako itemak #### @Ikasketa\_prozesua Unitate didaktikoaren hasieran egoera problematiko/arazo egoera/hasierako-egoera bat planteatzen da. Egoera horri aurre egiteko, baliabideak nik bilatzen eta erabiltzen ditut. Edukiak ariketa eta jardueren bitartez nik eskuratzen ditut. Edukiak irakasleak zuzenean ematen ditu, apunteak edo testu liburuen bidez. Animazioak eta simulazioak maiz erabiltzen ditugu. Ariketa edo jarduera bat bidaltzen didatenean, normalean ariketa egiteko behar dudan informazioa guztia apunteetan edo liburuan egoten da. #### @EKI\_klasean Beti/ia beti gure ikasmateriala klasean hartutako apunteak eta irakasleak banatutako fitxak edo apunteak dira. Gure ikasmateriala, konbinazioa da. Bai papera (liburuak…) eta bai oinarri digitala (ordenagailua…) erabiltzen dugu maiz. Gehienetan Ekigunean egiten dugu lan. Normalean, lan koadernoetan eta jarduera-fitxetan egiten dugu lan. Hainbat baliabide digital askotan erabili ohi ditugu; drive, geogebra, google sites, Lucidchart,…… #### @Asebetetzea Nola sentitzen zara ebaluazio erarekin? Nola sentitzen zara EKIrekin lan egiten? Zerbait aldatuko zenuke? Baiezkoa bada azaldu labur. Dagokizuen ikasgaia ikasteko era eraginkorra iruditzen zait eta oso eroso sentitzen naiz Ikasketa prozesua kuantifikatzeko bertan dauden 6 itemak aldagai bat osatuz bildu dira. Kasu honetan, EKI integrazioaren pedagogian oinarritzen da eta EKI proiektuaren oinarrietan ikus daitekeen moduan egoera erreal baten aurrean, ikasleak egoera horretarako behar dituen baliabideak bilatzen eta erabiltzen ohitu behar du; bakarka nahiz talde-lanean, irtenbideak aurkitzen saiatu behar du, eta ikasi duena egoera berrietan aplikatu. Ezaugarri hauek oinarritzat hartuz galdetegiko itemak sortu dira (Ikaselkar, 2014) aztertu ahal izateko dimentsio hau gertatzen den edo ez. Hau horrela izanda eta aldagaia 6 itemez osatuta egonik, 1-5 bitarteko balio banarekin, 30 puntuko puntuazioa da lor zitekeen altuena. EKI\_Klasean deituriko dimentsioak 5 item ditu eta EKIren erabilera ikasgelan zenbaterainokoa den neurtzen du. Beste ezaugarrietan bezala, di- mentsio hau kuantifikatzeko nahian ikasketa prozesuaren aldagaia sortu da. 5 itemez osatutako aldagaia izanik, dimentsio honetan lor zitekeen puntuaziorik altuena 25 puntukoa da. Azkenik, EKIri buruzko iritzia eta asebetetze maila eskatu zaio ikasleriari, eta horretarako 4 galdera egin zitzaizkien (2. taula). Berorietatik hiruk Likert eskala erabiltzen zuten (1-5 bitartean) eta azken aurrekoa galdera irekia zen. Emaitzen analisia atalean, lehen hiru galderak aztertuko dira batera, batezbestekoak konparatuz. Oraingo honetan ere, ikasgaika konparatu nahi izan da eta, bi aldagaiok kategorikoak izanik, batezbestekoen konparaketa egitea hautatu da. Bestalde, estatistikan, Cronbachen alpha, α alpha hizki grekoaz irudikatzen dena, test edo azterketa baten fidagarritasuna edo barne trinkotasuna neurtzen duen adierazlea da, hots, test bateko galderek ezaugarri bat, neurketa zuzena onartzen ez duena, zenbaterainoko zehaztasunez neurtzen duten aztertzen du Alfa de Cronbachen testak. Egindako inkestan Alfa de Cronbach .715koa da eta galderen arteko barne trinkotasun ona dagoela aipatzen digu. Izan ere, Norman eta Streiner-en aburuz (1996), koefizientea 0.70etik gorakoa izateak fidagarritasun altukoa dela adierazten du. ### 2. Datu kualitatiboak: irakasleen eztabaida taldea Datuak biltzeko orduan, ikerketa mistoa den aldetik, datu kualitatiboak ere bildu ditu ikerketa honek. Oraingo honetan, eztabaida-taldearen teknika erabiliz. #### Irakasleen eztabaida-taldea Irakasleriaren iritzia ere jasotzea ezinbestekoa suertatzen zenez, eztabaida taldea erabili zen helburu hori betetzeko asmoz. Hiru pertsonak osaturiko eztabaida-taldea izan zen: Gizarte Zientzietako irakasle bat, Natur zientzietako beste irakasle bat eta 2. Hezkuntzako eta Batxilergoko zuzendaria, aldi berean hizkuntza-irakasle ere badena. Hirurek ezagutzen dute DBH eta EKI bertan baitira tutore. Eztabaidaren helburu nagusia haiek gaiari buruz duten pertzepzioa ezagutzeaz gain, haiek ikusten dituzten aldagaiak aztertzea zen. Kategoriak zehatz-mehatz definitu ziren galdetegian erabili ziren dimentsio ezberdinak kontuan izanda eta kategoria hauetan oinarrituz honako gidoi hau aurkeztu zen eztabaida zuzentzeko asmoz: - →Konpetentzia digitala - →Ebaluazioa - →Irakaskuntza metodologia - →EKIren erabilera - →EKIren asebetetze maila irakaslariaren artean. Halere, kontuan izan behar da eztabaida taldean galdera irekiak aurkeztu zirela, orobat, eztabaidak hartzen duen norabidearen arabera gai batzuk sartu ziren, beste batzuen garrantzia murriztuz. ## DATUAK AZTERTZEKO TRESNAK Bildutako datu kuantitatiboak, Google galdeketaren bitartez jaso ziren, eta kodifikatu eta analizatu ziren IBM SPSS Statistic 24 (Statistical Padckage for Social Sciences) programa informatikoaren bitartez. Galdera eta item bakoitzari zegokion zenbakizko datua eta atal bakoitzean birkodifikatu beharreko aldagaiak programaren barruan birkodifikatu ziren. Programa informatikoaz baliatuz hainbat analisi ezberdin eraman ziren aurrera, kasurako: Faktore bakarreko ANOVA, Frekuentzien analisia, Pearson Korrelazioa, Medien konparaketa, ETA-karratua. Esan bezala, efektuaren tamaina neurtzeko ETA-karratua erabili da eta Cohen and Miles eta Shevlin (2001) autoreen aburuz, hiru motatakoa izan daiteke lotura edo harremana ateratako koefizientearen arabera: 0.01-lotura txikia, 0.06-lotura ertaina eta 0.14tik gorakoa lotura sendoa. Esan bezala, item bakoitzak 1-5 bitarteko balioa hartzen zuen. Item hauek dimentsio ezberdinen arabera multzokatuta, aldagaiak sortuz, egiaztatu haietariko bakoitza bere zenbakizko tartearen barruan eta ikasgaiaren araberako ezaugarri ote zen. Datu kualitatiboei erreparatuz, irakasleen eztabaidari dagokionez, esan beharra dago ordubete eta hiru minutuko iraupena izan zuela eztabaidak eta ikerketa burututako zentroan egin zela maiatzaren 17an. Bestalde, grabagailua erabili zen ondoren transkribatu ahal izateko. Honen helburu nagusia da, behin informazioa bilduta, behin eta berriz irakurri edo entzun ahal izatea azterketa egiteko bildutako informazioaren azterketa egiteko nahian eta, kategorizazio erabiliz, datuen azterketa eta sintesia egin ahal izateko. Behin grabaketa eginda, parte-hartzaileak kodifikatu egin ziren hurrengo taulan ageri den kodea erabiliz: 3. taula Eztabaida taldearen partehartzaileen kodifikazioa \| IRAKASLEA \| KODEA \| \|------------------\|-------\| \| Natuz Zientzia \| NT \| \| Gizarte Zientzia \| GZ \| \| Hizkuntza \| HZ \| Ondoren esandakoak ordenatu eta aztertu ziren, garrantzitsuak ziren gaiak eta arloak ondo ezagutu ondoren parte-hartzaileak zertan zeuden ados eta zertan ez aztertzeko; kontsentsua eta desadostasuna ezagutzea eta interpretatzea baita, hain zuzen ere, eztabaida taldearen potentzialtasuna. Ikerketaren objektibotasuna mantentzeko nahian, aurretik aipatu bezalaxe, eztabaida-taldearekin kategorizazio teknika erabili zen, ikerlariaren subjektibotasunak ahalik eta eragin txikiena izan zezan. # IKERKETAREN MUGAK Ezin aitortu gabe utzi, ikerketa honek izan baduela bere mugarik. Hasteko eta orain aipatu bezala, kasu azterketa bat den aldetik ezin dira ikerketaren emaitzok orokortu. Datuak ikastola batera mugatuak daudenez adierazgarriak dira ikastola horretarako soilik eta ezin orokortu daitezke beste ikastoletara. # IKERKETA EMAITZA ## Metodologia eta ikasketa prozesua EKI proiektuaren azterketan ikasgaien arabera. (@Ikasketa\_prozesua) EKI proiektuak ikasketa prozesuari irizten diona kontuan izanda, ikasleak gai izan behar du egoera problematikoei aurre egiteko baliabideak bere kabuz bilatzeko, edukiak ariketa eta jardueren bitartez eskuratzen dituen bitartean. Horretarako, unitate didaktikoak arazo-egoera batean izaten du abiapuntua eta simulazioak eta animazioak erabiltzen dira maiz. Hortaz, faktore ugari dituen fenomeno honek metodologia deituriko aldagaiaren bitartez aztertzea du helburu. Honako taula hauetan, ikasketa prozesuaren (integrazioaren pedagogiaren) dimentsioaren batezbestekoa ageri da ikasgaika. 4. taula Ikasketa prozesua dimentsioaren batezbestekoak \| Deskribatzaileak \| \| \| \| \| \| \|--------------------------------\|-----\|---------\|-------------------------\|--\|--\| \| @Ikasketa_prozesua \| \| \| \| \| \| \| \| N \| bb \| Desbiderapen estandarra \| \| \| \| Euskara \| 12 \| 16,6667 \| 3,67630 \| \| \| \| Natur zientziak \| 18 \| 13,1111 \| 4,49691 \| \| \| \| Gizarte/SSLIC \| 21 \| 16,7619 \| 2,98169 \| \| \| \| Ingelesa \| 19 \| 16,4211 \| 3,54833 \| \| \| \| Lengua castellana y literatura \| 20 \| 17,6500 \| 2,60111 \| \| \| \| Matematika \| 18 \| 11,2222 \| 4,06644 \| \| \| \| Totala \| 108 \| 15,3241 \| 4,20687 \| \| \| Ikasketa-prozesua aldagaiaren batezbestekoa 15.3koa da (4. taula). Halere, zientzien blokean (Fisika-Kimika eta Matematika) batezbestekoak behera egiten du 11.22 eta 13.11ko batezbestekoekin. Hizkuntzetan eta Gizarte Zientzietan aldiz, lortzen dira batezbesteko altuenak, 16.66, 16.42, 17.65 eta 16.65eko batezbestekoekin ikus daitekeen moduan (4. taula). Hortaz, fenomenoaren ezaugarriak maiztasun handiagoz izaten dira hizkuntzen blokean zientzien blokean baino batezbestekoen taulak (4. taula) adierazten duen moduan. 5. taula Ikasketa prozesua dimentsioaren ANOVA analisia \| ANOVA \| \| \| \| \| \| \| \|--------------------\|-----\|-------\|------\|--------------\|--\|--\| \| @Ikasketa_prozesua \| \| \| \| \| \| \| \| \| gl \| F \| Sig. \| Eta karratua \| \| \| \| Entre grupos \| 5 \| 9,167 \| ,000 \| ,310 \| \| \| \| Dentro de grupos \| 102 \| \| \| \| \| \| \| Totala \| 107 \| \| \| \| \| \| Ikasketa-prozesuaren eta ikasgaien, bi aldagaien, arteko erlazioa esanguratsua da oso (5. taula, p = 0.000). Esangura mailak adierazten du, bi aldagaien arteko erlazioa probabilitatetik kanpo esanguratsua ote den, zehaztu gabe erlazioa edo diferentzia hori sendoa ala txikia den. Datu hori ikusteko, efektuaren tamaina neurtzen duen datuan, Eta karratuan, η2 , erreparatu behar dugu (5. taula). Beraz, ikasketa prozesua eta ikasgaiak alderatuta esan daiteke egon badagoela kasualitatez ematen ez den loturarik eta lotura hau nabarmena edo sendoa dela Eta-karratuak η2 =0.310 koefizientea ematen baitu. Azkenik, ikasleen ikuspuntutik aztertuta ikasgaien arteko eta ikasketa prozesuaren erlazioari erreparatzen badiogu, erlazio esanguratsua orokorrean gertatzen dela esan daiteke, berriro ere, Hizkuntzen eta Gizarte Zientzien blokeen eta beste zientzien (Fisika-Kimika eta Matematika) blokeen artean (6. taula Tukey analisian). Oso azalekoa da, adibidez, Matematikak duen esangura maila Gizarte, Ingelesa eta Gaztelerarekin alderatuz p = 0.000 baita, berriz ere Zientzia eta Hizkuntzen blokeen arteko ezberdintasunak azaleratuz. 6. taula Ikasketa prozesua dimentsioan Tukey analisia \| Alderaketa anitzak \| \| \| \| \| \| \| \| \|--------------------\|------------------------------\|---------------------\|--------------------------\|----------------------\|-------\|--\|--\| \| \| Aldagaia: @Ikasketa_prozesua \| \| \| \| \| \| \| \| \| (I)<br>1.Ikasgaiak \| (J)<br>1. Ikasgaiak \| Bb diferentziak<br>(I-J) \| Errore<br>estandarra \| Sig. \| \| \| \| HSD \| \| Natur zientziak \| 3,55556 \| 1,33382 \| ,091 \| \| \| \| Tukey \| Euskara \| Matematika \| 5,44444* \| 1,33382 \| ,001 \| \| \| \| \| \| Euskara \| –3,55556 \| 1,33382 \| ,091 \| \| \| \| \| Natur<br>zientziak \| Gizarte/SSLIC \| –3,65079* \| 1,14961 \| ,024 \| \| \| \| \| \| Lengua castellana \| –4,53889* \| 1,16279 \| ,002 \| \| \| \| \| \| Euskara \| ,09524 \| 1,29515 \| 1,000 \| \| \| \| \| Gizarte/<br>SSLIC \| Natur zientziak \| 3,65079* \| 1,14961 \| ,024 \| \| \| \| \| \| Matematika \| 5,53968* \| 1,14961 \| ,000 \| \| \| \| \| \| Euskara \| –,24561 \| 1,31970 \| 1,000 \| \| \| \| \| Ingelesa \| Matematika \| 5,19883* \| 1,17720 \| ,000 \| \| \| \| \| \| Euskara \| ,98333 \| 1,30687 \| ,975 \| \| \| \| \| Lengua<br>castellana y \| Natur zientziak \| 4,53889* \| 1,16279 \| ,002 \| \| \| \| \| literatura \| Matematika \| 6,42778* \| 1,16279 \| ,000 \| \| \| \| \| \| Euskara \| –5,44444* \| 1,33382 \| ,001 \| \| \| \| \| \| Gizarte/SSLIC \| –5,53968* \| 1,14961 \| ,000 \| \| \| \| \| Matematika \| Ingelesa \| –5,19883* \| 1,17720 \| ,000 \| \| \| \| \| \| Lengua castellana \| –6,42778* \| 1,16279 \| ,000 \| \| \| Bestalde, irakaslariarengan alegia, metodologiak izan badu zeresanik, izan ere, EKIren metodologiak irakaslearen beraren eskola-emate tradizionala birdefinitzera eraman baitu, irakasleen eztabaida-taldean islatu bezala: 08´:15´´ NT: Era berean ere, gure rola, irakaslearen rola ere, horren inguruan hausnartzera bultzatzen gaitu ez? Ze ni igual egon ninteke nire «txapa» botatzen baina nahi ez nahi proposamenak batzuetan behartzen zaitu aldamenean, atzean jartzen…orduan horren inguruan hausnarketa ekarri digu mintegian ere bai. Eztabaida taldekideek, aitzitik, EKI proiektuari ikasleak protagonistak izan daitezen saiakera aitortzen diote, eta baita horren inguruan hausnartzera bultzatzea ere. ### EKI proiektuaren erabileraren azterketa ikasgaien arabera. (@EKI\_Klasean) Honako taula hauetan, erabilera dimentsioaren batezbestekoa ageri da ikasgaika. 7. taula EKI erabilera dimentsioaren batezbestekoak \| Deskribatzaileak \| \| \| \| \| \| \| \|------------------------------------------------------\|-----\|---------\|-------------------------\|--\|--\|--\| \| @EKI_klasean \| \| \| \| \| \| \| \| \| N \| bb \| Desbiderapen estandarra \| \| \| \| \| Euskara \| 12 \| 18,6667 \| 2,70801 \| \| \| \| \| Fisika-kimika/Biologia-Geologia<br>(natur zientziak) \| 18 \| 14,3333 \| 5,20181 \| \| \| \| \| Gizarte/SSLIC \| 21 \| 9,7143 \| 3,71676 \| \| \| \| \| Ingelesa \| 19 \| 15,0000 \| 2,30940 \| \| \| \| \| Lengua castellana y literatura \| 20 \| 17,4000 \| 1,90291 \| \| \| \| \| Matematika \| 18 \| 7,2778 \| 2,96659 \| \| \| \| \| Totala \| 108 \| 13,4259 \| 5,12316 \| \| \| \| EKIren erabilerak ikasgaika du interesa. Hortaz, esan daiteke, Gizarte eta Matematikan gutxi erabiltzen dela EKI digitala. Kasu honetan ere, erabilerarik altuena 3 hizkuntzetan gertatzen da, Ingelesa, Euskara eta Gaztelanian (7. taula). Fisika-Kimikan EKI digitala erabileran eskala erditik pasatzen dutenen artean baxuena da. Oraingo honetan Gizarte Zientziek, zientzien blokearekin egiten dute bat, erabilerari dagokionez, bederen 9,71eko batezbestekoa lortu baitu, (7. taula). 8. taula EKI erabilera dimentsioaren ANOVA analisia \| ANOVA \| \| \| \| \| \| \| \|---------------------------------\|-----\|--------\|------\|------\|--\|--\| \| @10.EKI_klasean \| \| \| \| \| \| \| \| gl<br>F<br>Sig.<br>Eta karratua \| \| \| \| \| \| \| \| Entre grupos \| 5 \| 30,239 \| ,000 \| ,597 \| \| \| \| Dentro de grupos \| 102 \| \| \| \| \| \| \| Totala \| 107 \| \| \| \| \| \| Bestalde, bi aldagaien arteko lotura oso sendoa eta adierazgarria dela balioesten ahal da (10. taula, p = 0.000 eta Eta-karratua: 0.597). Azkenik, ikasgaien arteko ezberdintasunari erreparatzen badiogu, orokorrean, erlazio esanguratsua egon badago, Gizarte eta Matematika eta beste ikasgai guztien artean (9. taulan). Bi ikasgai hauetan, hain zuzen ere, EKI ikasmaterialaren erabilera baxuena azaleratzen baita. Aldi berean, eztabaidan parte hartutako irakasleek bat egiten dute nolabait ikasleek iritzi orokorrarekin, izan ere, egokitzat jotzen baitute EKIren erabilera, bereziki hizkuntzen arloan: Eztabaida 10':33'' HZ: Hizkuntzei dagokionez… Ostadarrekin DBHn jauzia oso handia ez da izan. Gu behintzat ostadarrekin gustura gaudenez, nahiko naturalki edo eman dugu salto hori. Egia da, Ostadar erabiltzen genuela Euskaran eta Gazten, ordea Ingelesean ezetz esanen nuke, …orduan, klaro, orain ere EKIrekiko pertzepzioa ere ezberdina da. 11':09'' HZ: …Hitz egiten dugunean hizkuntzei buruz Gazte eta Euskarakoak ados gaude eta ordea, ingeleskoak hor daude beraien gorabeherekin. Orduan hori da ere beste erronka bat duguna. Esanguratsua da, beraz, Ingelesaren kasuan emaitzok behera egitea. Horren atzean azken hamarkadan dagoeneko Gaztelania eta Euskara ikasgaietan Ostadar materiala erabili izana egon daiteke, erabilera orokorrean eta ariketa ereduetan zein testugintzan nolabaiteko eskarmentua ekarri baitie irakasle hauei partikularki. 9. taula EKI erabilera dimentsioaren Tukey analisia \| \| Alderaketa anitzak \| \| \| \| \| \| \| \|------------------------\|-----------------------------------\|---------------------\|--------------------------\|----------------------\|------\|--\|--\| \| Aldagaia: @EKI_klasean \| \| \| \| \| \| \| \| \| (I)<br>1. Ikasgaiak \| \| (J)<br>1. Ikasgaiak \| Bb diferentziak<br>(I-J) \| Errore<br>estandarra \| Sig. \| \| \| \| HSD \| \| Natur zientziak \| 4,33333* \| 1,24118 \| ,009 \| \| \| \| Tukey \| \| Gizarte/SSLIC \| 8,95238* \| 1,20520 \| ,000 \| \| \| \| \| Euskara \| Ingelesa \| 3,66667* \| 1,22805 \| ,040 \| \| \| \| \| \| Matematika \| 11,38889* \| 1,24118 \| ,000 \| \| \| \| \| Fisika-kimika/ \| Euskara \| –4,33333* \| 1,24118 \| ,009 \| \| \| \| \| Biologia-<br>Geologia \| Gizarte/SSLIC \| 4,61905* \| 1,06976 \| ,001 \| \| \| \| \| (natur zientziak) \| Matematika \| 7,05556* \| 1,11015 \| ,000 \| \| \| \| \| Gizarte/SSLIC \| Euskara \| –8,95238* \| 1,20520 \| ,000 \| \| \| \| \| \| Natur zientziak \| –4,61905* \| 1,06976 \| ,001 \| \| \| \| \| \| Ingelesa \| –5,28571* \| 1,05450 \| ,000 \| \| \| \| \| \| Lengua castellana \| –7,68571* \| 1,04056 \| ,000 \| \| \| \| \| Ingelesa \| Euskara \| –3,66667* \| 1,22805 \| ,040 \| \| \| \| \| \| Natur zientziak \| ,66667 \| 1,09544 \| ,990 \| \| \| \| \| \| Gizarte/SSLIC \| 5,28571* \| 1,05450 \| ,000 \| \| \| \| \| \| Matematika \| 7,72222* \| 1,09544 \| ,000 \| \| \| \| \| \| Euskara \| –1,26667 \| 1,21610 \| ,903 \| \| \| \| \| Lengua castellana<br>y literatura \| Gizarte/SSLIC \| 7,68571* \| 1,04056 \| ,000 \| \| \| \| \| \| Matematika \| 10,12222* \| 1,08204 \| ,000 \| \| \| \| \| \| Euskara \| –11,38889* \| 1,24118 \| ,000 \| \| \| \| \| \| Natur zientziak \| –7,05556* \| 1,11015 \| ,000 \| \| \| \| \| Matematika \| Ingelesa \| –7,72222* \| 1,09544 \| ,000 \| \| \| \| \| \| Lengua castellana \| –10,12222* \| 1,08204 \| ,000 \| \| \| Bestalde, EKI proiektuari leporatu diote ikasgaika edo diziplinako materiala garatzerako orduan, alderdi komertzialaren gailentzea. Natur Zientziaren irakaslearen aburuz, konpetentzietan oinarritutako materiala benetakoa balitz, arloka izan beharrean, diziplinaka garatu beharreko materiala izan beharko litzateke. Gainera, arloka diseinatua egoteak, bai irakasle eta bai ikasleentzat, suposatzen duen gainkarga ere desabantaila da: «Arloka diseinatua egotearen zera bat da, gainkarga bat, horrelako ariketetan (IKT jardueretan), ikasleen azterketetan eta gainkarga bat ere irakaslearen lanean.» (NT, 33':53''). #### EKI proiektuaren asebetetzearen azterketa ikasgaika Likert eskaladun hiru galderotan aipatutako itemak 1 eta 5 artekoak ziren, 1, oso gaizkiren sinonimo; eta 5, bikainarena. Goraipatzekoa da erditik beherako batezbestekoak EKIren asebetetze mailaren galderan agertzen direla, EKI gutxien erabiltzen duten ikasgaietan, hain zuzen ere. Bestalde, ikasleen iritzia kontuan hartuz, Gaztelania da puntuaziorik onena atera duen ikasgaia, neurtu diren 3 maila ezberdinetan 3tik goragoko batezbestekoa lortu baitu. Ezberdintasunak ez dira zoriz gertatu esangura maila p = 0.001, p = 0.011 eta p = 0.046 baitira hurrenez hurren. Esangura mailari eta lotura honen indarrari dagokienez, 3 galderek ikasgaien aldagai kategorikoarekin erlazio esanguratsua azalean uzten dutela aipatu beharra dago. Eta-karratuaren koefizientean erreparatuz berriz, «Nola sentitzen zara ebaluazioarekin» galderaren erlazioa izango litzateke soilik lotura sendoa edo indarra duena (0.191). «Zerbait aldatuko zenuke? baiezkoa bada azaldu labur» Galdera hau izan da inkesta osoan galdera ireki bakarra zeinaren erantzunean ikasleek bere iritzia sakon, zabal eta ñabardurarik gehitzeko moduan adierazteko aukera izan duten. Galdera ireki honek ikasleriaren iritzia sakontasun handiz ezagutzeko balio du. Oso esanguratsua gerta dakiguke gehien errepikatzen den ideia: ordenagailua kendu. Galdera irekia 97 ikaslek erantzun dute 108tik, zeintzuetatik 48k ordenagailuaren erabileraren murrizketa edo ordenagailuaren desagertzea eskatzen duten (%49,48). Ideia honen atzean azalpen ezberdinak agertu dira; distraitzen direla, batxilergoa eta azterketak ez dituztela ordenagailuen bidez egiten, beraz, ez dietela zentzurik ikusten, sarea eroriz gero denbora galera, ortografia eskuz lantzerako orduan zailtasunak… Agertu diren beste ideia batzuk honako hauek izan dira: talde lanean gehiagotan aritzea, webguneen blokea kentzea, … Aldi berean ordenagailuaren distrakzio ahalmen handia aipatzen dute, izan ere chromebook-ak, erabili beharreko Ekiguneaz gain, sarearen oparotasun guztia eskaintzen baitu. Ikasleek tentazio hitza erabili dute, txatak, on-line jolasak, youtube… eta bestelakoen tentagarritasuna salatuz. 10. taula Ikasleen asebetetzearen batezbestekoa ikasgaika \| Txostena \| \| \| \| \| \|-----------------------------\|-------------------------\|--------------------------------------------\|---------------------------------------------------\|-----------------------------------------------------------------------------------------------------\| \| 1. Ikasgaiak \| \| Nola<br>sentitzen zara<br>ebaluazioarekin? \| Nola<br>sentitzen zara<br>EKIrekin lan<br>egiten? \| Dagokidan ikasgaia<br>ikasteko era<br>eraginkorra iruditzen<br>zait eta oso eroso<br>sentitzen naiz \| \| \| Batezbestekoa \| 3,08 \| 2,75 \| 3,08 \| \| Euskara \| N \| 12 \| 12 \| 12 \| \| \| Desbiderapen estandarra \| 1,084 \| 1,357 \| 1,084 \| \| Fisika-kimika/ \| Batezbestekoa \| 2,78 \| 2,33 \| 2,22 \| \| Biologia<br>Geologia (natur \| N \| 18 \| 18 \| 18 \| \| zientziak) \| Desbiderapen estandarra \| ,943 \| ,970 \| 1,114 \| \| \| Batezbestekoa \| 3,67 \| 2,24 \| 3,05 \| \| Gizarte/SSLIC \| N \| 21 \| 21 \| 21 \| \| \| Desbiderapen estandarra \| ,966 \| 1,221 \| 1,431 \| \| \| Batezbestekoa \| 2,53 \| 3,16 \| 2,63 \| \| Ingelesa \| N \| 19 \| 19 \| 19 \| \| \| Desbiderapen estandarra \| 1,124 \| ,834 \| 1,065 \| \| \| Batezbestekoa \| 3,60 \| 3,10 \| 3,40 \| \| Lengua<br>castellana y \| N \| 20 \| 20 \| 20 \| \| literatura \| Desbiderapen estandarra \| ,598 \| ,912 \| ,821 \| \| \| Batezbestekoa \| 3,39 \| 2,33 \| 2,67 \| \| Matematika \| N \| 18 \| 18 \| 18 \| \| \| Desbiderapen estandarra \| ,778 \| ,767 \| 1,372 \| \| \| Batezbestekoa \| 3,19 \| 2,65 \| 2,84 \| \| Total \| N \| 108 \| 108 \| 108 \| \| \| Desbiderapen estandarra \| 1,000 \| 1,062 \| 1,209 \| Aitortzen dutenarengatik gehiengoak ibiltzen du papera. Ikasterakoan apunteak, eskemak, laburpenak… tankera klasikoagokoak eta eskuz idatzizkoak finean, teoria landu ahal izateko egiten dituzte, ordenagailutik bertatik ikasteko zailtasuna azaleratzen delarik. Ildo praktikoago batetik inoizka wifia erortzen dela salatzen dute, berau gabe ezin baita inolako lanik egin, ordenagailu mota honek ez baitu sikiera programa minimorik bertan lanean aritzeko edota memoria askirik aplikazioak bertan instalatzeko. Eztabaida taldean parte hartutako hiru irakasleek adostasuna adierazi zuten EKIren onurarik garrantzitsuena hizkuntza amankomuna sortzean zetzala: «EKIk gutxienez jarri gaitu hizkuntza amankomunean» (NT, 6':50''). Proiektuaren mugak ikusita ere, hortik aurrera berariazko beharrei erantzuna emateko eta proiektu propioa eraikitzeko oinarria dela uste dute. Dena den, maila desberdinak ageri dira irakasleriaren solas-taldean asebetetzeari dagokionez. Batetik, gaztelania eta euskara-irakasleak erabat identifikatzen dira EKIrekin, haien esanetan hizkuntzak eta ulermena proiektuaren indar-gune baitira, Ostadar proiektuak irekitako ildoari jarraikiz. Natur eta Gizarte Zientzietan hainbat ñabardura jartzen dituzte mahai gainean, ordea: # Eztabaida 12':22'' NT: Beste ikastoletan ere ateratzen da, zientzia proiektua ez da hizkuntza proiektua bezain sendoa. Zientziatzat hartzen ditut Gizarte Zientziak eta Naturaren Zientziak. Orokorrean, iruditzen zait, egin den lana hizkuntzetan Ostadarretik eta, baduela zera sendoa eta zientzia proiektua ez da hain sendoa. Baina aldi berean Natur zientzien kasuan eroso sentitzen dira ikasgaia EKIren bitartez lantzen, nahiz eta onartzen duten ibilbide luzea gelditzen zaiela hizkuntzek dituzten emaitzak erdiesteko. Aldiz, ikasleen iritziari erreparatzen badiogu ikusten da nola Natur zientzia ikasgaian asebetetze galderan 2.33ko batezbestekoa lortzen duten (10. taula) erditik beherakoa. Gizarte zientzietan lortutako emaitzak, aldiz, aurreko bi blokeen erdibidean egonen lirateke. Hainbat alderditan hizkuntzekin bat egiten du eta beste batzuetan, berriz, erabileran zehazki, Matematikarekin. #### Eztabaida 20':40'' GZ: …Humanitateak nola jorratzen zituen, bai EKIk eta bai Ostadarrek, iruditzen zait akats hori arrastaka duela. Horren atzean dago Humanitateek galdu duten presentzia bat. LOMCEk ere ez digu inongo mesederik egiten. 21':46'' GZ: Humanitateetan zer da jakintza? Gizartean, eta EKI honen isla da, ez da EKIren errua, desagertzen ari da konpetentzia kultural dei dezakedan bat. ### ONDORIOAK ETA EZTABAIDA Agian goizegi da EKIren zabalera eta sakontasuna dituen proiektua balioesteko; izan ere, bost urteko ibilbide laburra baino ez du egin eskutan duzun artikulu hau egin denean. Esan nahi baita, EKIren onurak, aurreko proiektuen aldean eta eskolak emateko tankeren ondoan izan ditzakeen abantailak oraindik ezin izango direla bere osotasunean hauteman, are gehiago, ziur aski EKI ez da behar bezala iritsi zirrikitu guztietara, eta modu berean urteen poderioz igarriko zaizkio izan ditzakeen hutsuneok. Hezkuntzaren mundua eta hango eragileen mintzoak hartu dira kontuan ikerketa osatzeko, ondorioz, ikasgaion mugaren alde bietan gailendu dira oso antzerako ideiak eta iritziak, zeinetan berebiziko korrespondentzia agertu baita gure arreta ikasgaika jarri dugunean, kasualitateari ezer gutxi zor zaion seinale. Garai bateko hezkuntzan irakasle bakoitza bere ikasgaian maisu baino, jabe eta jauntxo zen. Gaur egun ere, horren ondoriotasuna mantentzeko joera dago Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzan oraindik ikasgai bakoitza bere izaera propioa eta erreinua mantentzeko joera dagoela esan dezakegu, eta beste ikasgaiekiko inolako interkonexiorik sortzen ez dela. Honela, materia eta berau aurkezteko tenorean subirano sentitu baita, bai eta ebaluazio ereduan ere. EKIk hizkuntza eta hezkuntzaren berariazko hiztegia erabiltzen derrigortu ditu, bi azterketa mota planteatzeraino: edukiak eta konpetentziak, banaketa klasikoaren arabera eta garai bateko teoria eta praktikaren arteko ezberdintze zaharkituaz haratago. Ikasleria izan da horren onuraren hartzaile zuzena. EKI proiektuaren integrazio pedagogikoa ez da irakasgai guztietan maila berdinean gauzatzen EKIk inplementazio gorabeheratsua du irakasgaien arabera. Euskara eta Gaztelania dira EKIk aldarrikatzen duen metodologia gehien betetzen duten eta EKI digital ikasmateriala gehien erabiltzen duten ikasgaiak, eta bat datoz ikasleak nahiz irakasleak. Ikasgai hauetan agertzen dira batezbestekorik altuenak analisietan. Hori gertatzearen arrazoietako bat izan daiteke, irakasleen talde-eztabaidan hala agertu den bezala, ikasgaiak EKI aurretik Ostadarrekin (konpetentzietan oinarritutako ikasmateriala) izandako ibilbidea. Honi gaineratu diezaiokegu zentro honetako hizkuntza-irakasleak Ostadar ekimenean trebatuak izan direla azken hamarkadan, nolabaiteko abantaila hartu dutelarik, horrenbesterekin. ### EKIren erabilerak hizkuntzetan du bere adierazgarririk onena Bestalde, argi dago EKIk ez diela ikasgai guztien beharrei erantzun ekitatezkoa eskaintzen. Datuak eskutan, agerikoa da Natur zientzien eta Matematikako irakasgaien proiektuak ez duela Hizkuntzetakoak erakusten duen sendotasuna. Horren ondorioz, ikasgai horien kudeaketa okertzat jo dute bai irakasleek eta bai ikasleek ere. Horrek ez du esan nahi Natur zientzietan eta Matematikan EKI programaren bidez konpetentziak lortzen laguntzen ez duenik, Amezuak (2014) egindako ikerketan aipatzen den moduan konpetentziak hobeto lantzen laguntzen dute metodologia tradizionalekin baino. EKI proiektuaren asebetetze maila altua da, batez ere, gehien erabiltzen eta integratuta dauden ikasgaietan EKIk berrikuntzarako oinarria ezarri du. Lerro-buruak irudika dezakeen hasierako arrakastaren gibelean, berrikuntza oinarri hori oso oinarrizkoa da oraindik. Izan ere, betiko sei irakasgai klasikoak hartzen baititu, lehen eta bigarren mailako ikasgaiak ezartzeraino. Collek (2007) aipatzen zuen bezalaxe, hezkuntzan ere berrikuntza asko indar handiz ezartzen dira, modak bailiran, baina hasierako koloretako txinpartak azkar ahazten dira, eta ikasturtetik ikasturtera distira galtzen dute. Ikergaitzat hartu dugun zentroan, itxura denez, badirudi EKI geratzeko etorri dela; hala igarri da bederen, elkarrizketatuko irakasleen esanetan. Behin betiko EKIren alde egin dezan, irakasleriak nahiko luke, EKIren beraren etengabeko egokitzeaz eta fintzeaz gain, denboran ere irautea. Irakasleriaren baitan aho bateko adostasuna azaldu zen EKIk hezkuntzaren hainbat alderdi garrantzitsuren inguruan (irakaslearen rola, digitalizazioa, metodologia…) hausnartzeko hizkuntza amankomuna sortu izanaren ideian. Beraz, ideia hau ardatz hartuz, oinarri sendorik egon badago EKItik abiatuta ikastolak behar duen proiektu propioa eraikitzeko, ikastola konkretu honen beharretara egokituz. Hala eta guztiz ere, proiektu berri guztiekin egin beharko litzatekeen moduan, ezinbestekoa izan beharko litzateke inplementatutako egitasmoaren kontrola, jarraipena eta ebaluazio kritikoa ahalbidetzen duten tresnak aurreikustea etorkizunari begira. Finean, etengabeko hobekuntza prozesuan egon behar baitu hezkuntzak, edozein gizarte esparruk bezalatsu. EKI paper liburuko eta EKI modu digitalaren arteko eztabaida gainditzeko beharra hautematen da Ezin betirako definituta utzi non akitzen den edozein ikerketaren konkrezio edo sakontasun maila. Honetan bertan ere hainbat ate ireki geratzen dira. Batetik EKIk apustu zehatza egin du digitalizazio eta IKTen alde, Gerekak, Odriozolak, Arregik eta Verak, (2017) egindako lanean «Eki Proiektutik eki digitalera: ikaskuntza esperientzia berritzailea», argi islatzen da zein bidetatik eraman nahi den proiektua, baina ikasleriaren migrazio digitalaren bizipena eta irakasleen iritzia ez dira kasu honetan espero bezain onak izan. Digitalizazioarekin ezer berritzen ez bada edo urtetik urtera, gauza bera egiten bada, eragileek pentsatuko dute onurarik ez dakarrela.. Bestalde, etengabeko migrazio edo aldaketa batean sartuz gero, eredu bat sendotzeko aukerarik ez dagoela pentsatuko dute. Nola gainditu eztabaida? Bukatzeko eta hausnarketa gisa esan daiteke ohiko talde-lana, ikasleriak lantalde kooperatiboen ereduari jarraikiz egin ditzan bilatzen duela EKIk asmorik txalogarrienarekin. Zenbaterainokoa da honen guztiaren lorpen maila? Ikasle profil guztiek parte hartzen al dute berorretan?Ate asko dira zabalik oraindik ere. ## ERREFERENTZIAK - Altuna, J. (2010). Integración de internet en la didáctica de la asignatura Conocimiento del medio» en el tercer ciclo de primaria (Doctoral dissertation, Universidad del País Vasco-Euskal Herriko Unibertsitatea) Euskal Herriko Unibertsitatearen Argitalpen Zerbitzua, Donostia. - Amezua, N. (2014). Evaluación de la adquisición de competencias mediante el proyecto EKI en 2.º de la ESO para la materia de ciencias de la naturaleza. Euskar Herriko Unibertsitatea (UPV-EHU). - Bujan, K. (2001). Kasu azterketa metodoaren izaera: kasu azterketa diseinua EHUko hainbat tesi lanetan. Revista de psicodidáctica, 11-12, 133-142. - Cepeda J. M. (2004). Metodología de la enseñanza basada en competencias. Revista Iberoamericana de Educación, 35(1), 1-10 - Coll, C. (2007). Las competencias en la educación escolar; algo más que una moda y mucho menos que un remedio. Aula de innovación educativa, 161, 34-39. - Dendaluze, I. (2008). Metodologías de la investigación en Ciencias Sociales: diez palabras clave. En F. Etxeberria, L. Sarasola, J. F. Lukas, J. Etxeberria eta A. Martxueta, (Coords.), Convivencia, equidad, calidad (211-253). San Sebastián: Erein. - Esteve, J. M. (2003). La tercera revolución educativa. La educación en la sociedad del conocimiento. Barcelona: Paidós Ibérica - Fernández Enguita, M. (2001). Educar en tiempos inciertos. Madrid: Ediciones Morata. - Gil, P. (2013). Hezkuntzaren psikologia: teoria eta praktika. Euskara eta eleaniztasuneko errektoreordetzaren sare argitalpena. Donostia: Euskal Herriko Unibertsitatearen Argitalpen Zerbitzua. - Gereka, J., Odriozola, O., Arregi, A. eta Vera, P. (2017). Eki proiektutik eki digitalera: ikaskuntza esperientzia berritzailea. En I. Maiz, U. Garay, C. Castaño (Eds.), Nuevas tecnologías y tendencias en la Educación / Teknologia berriak eta Hezkuntza joerak. (433-456). Bilbao: Universidad del País Vasco / Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua. - Gimeno Sacristán, J. G. (2008). Educar por competencias, ¿qué hay de nuevo?. Madrid: Ediciones Morata. - Ikaselkar (2014). EKI Proiektua. Donostia: Elkar Argitaletxea. Honako webgune honetatik berreskuratua: http://www.ikaselkar.eus/wp-content/themes/ikaselkarchild/eki\_proiektua/pdf/eki-proiektua.pdf. - Juaristi, P. (2003). Gizarte ikerketarako teknikak. Teoria eta adibideak. Donostia: Euskal Herriko Unibertsitatearen Argitalpen Zerbitzua. - Lizarralde, J. (2016). EKI proiektuko Euskararen lekukoak unitatea: testu-generoetan oinarritutako didaktika?. Euskar Herriko Unibertsitatea, Hizkuntzalaritza eta Euskal Ikasketak Saila (UPV-EHU). - Llorens, F. (2013). En pos de la educación activa. Madrid: Cátedra UNESCO de Gestión y Política Universitaria y Universidad Politécnica de Madrid. - Mergel, B. (1998). Diseño instruccional y teoría del aprendizaje. Honako webgune honetatik berreskuratua: https://etad.usask.ca/802papers/mergel/espanol.pdf - Norman, G. R., eta Streiner, D. L. (1996). Biostatistics: the bare essentials. Madrid: Mosby Doyma Libros. - Santana, M.S. (2007). Enseñanza y Aprendizaje. La enseñanza de las matemáticas y las Ntic. Una estrategia de formación permanente. (32-172). Tarragona: Universitat Rovira i Virgili. - Stake, R. E. (1998). Investigación con estudio de casos. Madrid: Ediciones Morata. - Siemens, G. (2004). Conectivismo: una teoría de aprendizaje para la era digital. Honako webgune honetatik berreskuratua: www.diegoleal.org/docs/2007/ Siemens(2004)-Conectivismo.doc - Yin, R.K. (2003). Case study Research. Design and Methods. (3.ª edición). Londres: SGAE publications. - Zabala, J. (2015). Ikasleari komunikatzeko behar dituen tresnak ematea dagokigu. Arlo ezberdinetatik, gainera. BAT Soziolinguistika Aldizkaria 96(3), 129-138.
aldizkariak.v1-0-541	{ "domain": "zientzia eta teknologia", "id": "ekaia_Zk.43 _2023_11", "issue": "Zk.43 _2023_", "year": "2023", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "ekaia", "edition": null }	### Koloratzaile fotoaktiboen belaunaldi berria (Next generation of photoactive dyes) Natalia Casado, Ainhoa Oliden-Sánchez, Edurne Avellanal-Zaballa, Rebeca Sola-Llano, Leire Gartzia-Rivero, Jorge Bañuelos\* Kimika Fisikoa Saila, Zientzia eta Teknologia Fakultatea (UPV/EHU) LABURPENA: Gizakiok, maiz, naturan inspiratzen gara garapen teknologikoa bultzatzeko. Bada, fotosintesia horren adibide argia da. Prozesu natural horretan, eguzki-argia kromoforo naturalen bidez xurgatzen da, eta gaur egun antena-sistema natural hori modu eraginkorrean imitatzeko azterlan ugari egiten ari dira, koloratzaile organiko berrien diseinuan oinarrituta. Hala ere, molekula sinpleak direnez, zenbait muga izaten dituzte; adibidez, zailtasunak dituzte espektro elektromagnetiko osoan argia xurgatzeko, argi-energia garrajatzeko eta erradiazio jarrajtuaren pean luze irauteko. Hala, hainbat kromoforoz osatutako koloratzaileak, multikromoforo deritzenak, irtenbide aproposa dira. Molekula-egitura horietan, kromoforo edo koloratzaile ezberdinak modu kobalentean konbinatzen dira eta energia-trukea sustatzen da. Hortaz, antena naturalak imitatzeko funtsezkoa den prozesua lortzen da eta argiaren xurgapen zabala eta eraginkorra bermatzen da. Hori dela eta, koloratzaileen kimikan, multikromoforoak etorkizuneko sistema fotoaktibotzat hartzen dira antena artifizialak garatzeko eta gailu optiko eta fotovoltaikoetan aplikatzeko. Argitalpen honetan, beraz, antena eraginkor eta egonkorrak garatzeko ezinbestekoak diren irizpide molekularrak eta fotofisikoak zehazten dira. Adibide gisa, errodaminan, perileno gorrian eta BODIPYan oinarritutako koloratzaile multikromoforikoak aurkezten dira, eta horien portaera fotonikoa deskribatzen da laser eta sentsore bezala erabiltzeko. HITZ GAKOAK: antena artifizialak, koloratzaile organikoak, multikromoforoak, energia-trukea. ABSTRACT: Nature is a source of inspiration for humankind and helps in technological advance. As a matter of fact, the reproduction of the photosynthesis, where natural chromophores absorb the incoming sunlight, is a long seeking challenge. To mimic such antenna systems new organic dyes are designed. However, single molecules show intrinsic limitations to absorb the whole electromagnetic spectrum, for light traveling, and to withstand prolonged irradiation regimes. To offset such shortcoming, multichromophoric dyes are an appealing alternative. In these complex molecular structures dissimilar dyes are covalently linked to promote energy transfer between them, which is the key pathway. Thus, multichromohores enable a broadband and efficient absorption. Therefore, multichromophoric dyes emerge as the next generation of applied photoactive systems for artificial antennae in optic and photovoltaic devices. Herein, we detail the main structural and photophysical requirements to develop efficient and stable multichromophores. As a proof of concept, we showcase multichromophoric dyes based on rhodamine, perylene red and BODIPY and describe their photonic performance applied as lasers and sensors. KEYWORDS: artificial antennae, organic dyes, multichromophores, energy transfer. \* Harremanetan jartzeko / Corresponding author: Jorge Bañuelos. Kimika Fisikoa Saila, Zientzia eta Teknologia Fakultatea (UPV/EHU). Sarriena auzoa, z/g (48940-Leioa, Bizkaia). – jorge.banuelos@ehu.eus – https://orcid.org/0000-0002-8444-4383 Nola aipatu / How to cite: Casado, Natalia; Oliden-Sánchez, Ainhoa; Avellanal-Zaballa, Edurne; Sola-Llano, Rebeca; Gartzia-Rivero, Leire; Bañuelos, Jorge (2023). «Koloratzaile fotoaktiboen belaunaldi berria». Ekaia, 43, 2023, 85-100. (https://doi.org/10.1387/ekaia.23762). Jasotze-data: 2022, ekainak 27; Onartze-data: 2022, irailak 23. ISSN 0214-9001 - eISSN 2444-3255 / © 2023 UPV/EHU ![](_page_0_Picture_15.jpeg) Lan hau Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-LanEratorririkGabe 4.0 Nazioartekoa lizentzia baten mende dago # 1. Sarrera Naturak eskaintzen dituen koloreez blai dago mundua. Gizakiok koloreak erabiltzen ditugu estetikan, ingurunearekin komunikatzeko, gure sentimenduak azaleratzeko, bai eta erabilera praktiko askotarako ere. Landareek kolore-aniztasun izugarria erakusten dute, eta ingurunearekin elkarreraginean aritzeko erabiltzen dituzte (adibidez, intsektuak erakartzeko) edota eguzki-argia xurgatzeko, zeinen ondorioz fotosintesia egin dezaketen [1]. Izan ere, hostoek kolore ezberdinak dituzte, eta kolore horien iturria haien barnean dauden molekula bereziak dira (hala nola klorofilak, bilirrubinak, karotenoideak edo xantofilak, 1. irudia). Eguzki-argiaren xurgapenak energia-trukeak ahalbidetzen ditu, argia erreakzio-gunera irits dadin; puntu horretan, eguzki-argia energia kimiko bilakatzen da (karbohidrato eran). Antena-sistema natural horietan, lehen aipatutako molekulek eguzki-argiarekiko elkarrekintza pairatzen dute, eta hortaz, gune fotoaktiboa izan behar dute; alegia, kromoforo deritzona (1. irudia). Kromoforoak espektro-eremu jakin batean argia xurgatzen du, eta xurgatzen ez den gainontzeko argia behatzen den kolorearen arrazoia da. ![](_page_1_Figure_3.jpeg) 1. irudia. Fotosintesian parte hartzen duten hainbat koloratzaile naturalen xurgapen-bandak eguzki espektroaren eremu ikusgaian. Banda bakoitzaren oinarrizko kromoforo-familien egiturak ere irudikatzen dira. Betidanik naturan aurki ditzakegun koloreen aniztasunak liluratu gaitu. Izan ere, gizakiok argiak eragindako prozesuetatik inspirazioa jaso dugu koloredun konposatu berriak aurkitzeko, batez ere fotosintesiaren prozesua imitatzeko [2-4]. Izan ere, antzinako zibilizazioetan baliabide naturalak (lurra eta ikatza pigmentu bezala) erabiltzen zituzten koloreztatzeko. Hortik aurrera, hainbestekoa izan zen aurrerakuntza, non gaur egun kimikariak gai diren kromoforo organiko sintetiko berriak diseinatzeko, edo eskuragarri daudenak eraldatzeko nahi den kolorea lortzeko [5]. Koloratzaile horien artean fluoreszentzia-propietatea azaltzen dutenek arreta berezia jaso dute. Izan ere, seinale-mota horren sentikortasun paregabea dela eta (molekula bakarra detektatzeko ahalmena), hainbat arlo teknologikotan aplikatzeko aukera eskaintzen du. Adibidez, koloratzaile organikoak gailu elektronikoetan (diodo igorleak, OLED) eta fotovoltaikoetan sarritan erabiltzen dira energia eraldatzeko, hau da, elektrizitatea argi bilakatzeko eta alderantziz, hurrenez hurren [6], fotosintesian gertatzen den antzera. Hala ere, koloratzaileen erabilera-esparru arrakastatsuena eta ohikoena bioteknologia da. Esate baterako, bibliografian eta etxe komertzialetan aurki daitezkeen koloratzaile organikoetan oinarritutako sentsore edo markatzaile fluoreszenteen kopurua, biomolekulak agerian jartzeko edota prozesu biokimikoak jarraitu ahal izateko, izugarria da [7, 8]. Nolanahi ere, koloratzaile organikoen potentzial osoaz baliatzeko, propietate fotofisikoak aplikazio teknologikoen eskakizun berezietara moldatu behar dira. Horretarako, kimikariek gainditu beharreko hainbat erronka dituzte oraindik. Orokorrean, koloratzaile organikoek honako muga hauek izaten dituzte: - —Argia oso modu eraginkorrean xurgatu arren, espektro-leiho oso estuan gertatzen da, eta gainontzeko argia galdu egiten da. Beraz, gune fotoaktiboa mugatua da, eta eguzki-argia, adibidez, ez da haren osotasunean ustiatzen. - —Igorpen- eta xurgapen-bandak nahiko hurbil daude koloratzaile gehienetan, eta, ondorioz, detekzio- eta kitzikapen-uhinen luzerek interferentziak sor ditzakete. Detekzioa sentikorragoa izateko, elkarrengandik urrunago egotea komeni da. - —Molekula-egitura organikoak direnez, ez dute fotoegonkortasun handirik izaten; ondorioz, kitzikapen-erradiazio luze eta ahaltsuaren eraginez, koloratzailea hondatu egiten da. Arazo horiek guztiak molekula-egitura sinple batekin gainditzea oso zaila da. Hala ere, konponbidea naturan aurkitu daiteke. Fotosintesian eguzki-argiaren xurgapena zabala eta eraginkorra da landareetan dauden antena-sistema naturalak direla eta (1. irudia). Sistema konplexu horien eredutik abiatuta, kromoforo ezberdinak kobalenteki elkartu daitezke eta egitura multikromoforiko bat sortu [9]. Antena-sistema artifizial horiek alternatiba aproposa dira koloratzaile indibidualen mugak gainditzeko, eta ondorioz sistema fotoaktiboen belaunaldi berri bat diseinatzeko. Multikromoforo horietan energia-trukea (ET) da prozesu gakoa [10, 11]. Prozesu horretan, sistemako energia-emaile nagusia izango den entitate kromoforikoak kitzikapen-argia hartu eta energia-hartzaile bati transferituko dio, azken horren igorpena behatzeko. ETa bide ezberdinen bidez gerta daiteke, baina mekanismo nagusiak espazioan edo loturetan zeharrekoak dira[12]. Lehenengo kasuan, ETa gertatzeko ezinbestekoa da espektro-gainezarpena; alegia, emailearen igorpen-espektroak eta hartzailearen xurgapen-espektroak bat egin behar dute tarte batean. Horrela, behar den dipolo-dipolo akoplamendua (Förster mekanismoa) ahalbidetzen da [13]. Bigarren kasuan, loturetan zeharreko ETan, elektroien trukea sorrarazteko orbitalen gainjartzea beharrezkoa da (Dexter mekanismoa) [14, 15]. Bi kasuetan, emailearen eta hartzailearen arteko distantzia funtsezko faktorea da ETaren eraginkortasunerako. Multikromoforoetan, distantzia hori motza da entitate kromoforikoak lotura kobalenteen bidez lotuta daudelako. Ondorioz, molekulen arteko ETa intramolekularra da eta, gainera, oso eraginkorra (% 100 inguru). Hala ere, kontuan hartu beharreko hainbat faktore daude energiatrukea pairatzen duten multikromoforo horiek antena-portaera egokia izan dezaten: - —Aukeratutako kromoforoen xurgapen espektroek osagarriak izan behar dute multikromoforoaren xurgapen zabala ahalbidetzeko ultramore, ikusgai eta infragorri hurbilean zehar, hau da, eguzki-espektroa kokatzen den eremuetan. - —Emailearen igorpenak eta hartzailearen xurgapenak gainjarrita egon behar dute ETa espazioan zehar gerta dadin. - —Kromoforoen arteko loturak aproposa izan behar du bakoitzaren izaera elektronikoa mantentzeko behin multikromoforoa osatu ostean; hori ere garrantzitsua da ETaren mekanismoaren aldetik. ETa loturetan zehar gertatzeko, emaileak eta hartzaileak zuzenean lotuta egon behar dute, edo konjugatutako bereizle baten bidez. Baldintza horiek guztiak betez gero, multikromoforoaren xurgapen oso zabala eta eraginkorra lor daiteke, eta, energia-trukeari esker, kitzikapen-energia emailetik hartzailera garraia daiteke, ia galerarik gabe, eta hartzailearen igorpena lortu. Hortaz, antena horietan detekzio- eta kitzikapen-eremuak oso urrun daude bata bestetik; hala, murriztu egiten dira interferentziak eta handitu fotoegonkortasuna, kromoforo igorlea ez delako zertan zuzenki kitzikatu behar, emailetik etor baitakioke energia. Antena-sistema artifizialek erabilera anitz aurkeztu ditzakete; hala nola, erdieroaleak aktibatzeko zelula fotovoltaikoetan, OLEDak garatzeko edota laserretan aplikatzeko [16-18]. Gainera, sistema multikromoforiko horiek moldakortasun handia azaltzen dute, haien diseinu eta sintesirako kromoforo-mota eta lotura-kokapen desberdinak aukeratu ahal direlako. Hori guztia agerian uzteko, argitalpen honetan etorkizun handiko koloratzaile fotoaktiboen adibide batzuk aurkezten dira. Multikromoforoak eratzeko aukeratu diren koloratzaileak errodamina, perileno gorria eta boro-dipirrometenoa (BODIPY) izan dira. Hiru koloratzaileak egonkorrak dira, eta xurgapen- eta igorpen-banda sendoak dituzte eremu ikusgaian (2. irudia). Gainera, BODIPYaren xurgapen- eta igorpen-eremuak borondatez alda daitezke ordezkatzaile desberdinak txertatuz kromoforoaren egitura molekularrean [19]. Orokorrean, BODIPY sinpleek kolore berdea dute ingurumen-argipean, eta horia irradiatzen direnean, baina erraz molda daitezke propietate fotosikikoak bakoitzaren nahierara. Adibidez, amino taldeak meso posizioan txertatuz gero, kolorea urdinera biratzen da eta estiriloak aposizioetan erantsiz gero, aldiz, alde gorrira lerrokatzen dira espektro-bandak (2. irudia) [20]. Kolore-modulazio hori, bai eta ETa sortzeko posibleak diren gainjartze-espektralak kontuan hartuta, energia-emaile bezala mesoaminoBODIPYa eta jatorrizko BODIPYa (berdea) aukeratu dira. Bikote- Bikotekide energia-hartzaile bezala, aldiz, perileno gorria, a-estirilBODIPYa eta errodamina, hurrenez hurren. Modu horretan, eremu urdin-laranja-gorria (BP izenekoak) eta berde-gorri-infragorri hurbila (BB izenekoak) estaltzen duten antenak lortu dira (2. irudia). Antenak alde gorriraino hedatu nahi izan dira, erradiazio-iturri sendo eta egonkorrak ikusgaiaren alde gorrian eta batez ere infragorri hurbilean oso interesgarriak direlako bioteknologia eta telekomunikazio arloetan [21-23]. Izan ere, argi mota horrek interferentzia gutxiago eragiten ditu ingurunearekin, eta ondorioz, argiak distantzia luzeagoak bidaia ditzake. Ezaugarri hori onuragarria da bioirudigintza-esparruan; izan ere, zunda fluoreszenteak modu selektiboan kitzikatu eta sen ; sentikortasunez detektatzea ahalbidetzen du, bai eta zuntza optikoen garapenera ziurtatu ere. Ildo fotoniko horretatik jarraituz, beraz, igorpen gorria edo infragorri hurbilaren zona barruan igortzen duen multikromoforoaren laser-portaera (BB2) aztertuko da. Aldiz, errodamina eta BODIPYaren artean osaturiko sistema (BR, 2. irudia) ez da diseinatu laserretarako. Kasu horretan, ETan oinarritutako sentikortasun handiko polaritate-sentsorea garatzea izan da helburua. Izan ere, errodaminak polaritatearen araberako oreka kimiko berezia erakusten du. Ingurune apolarretan, esaterako, karboxilato laktona eratorria eratu daiteke sistema p-konjugatua apurtuz [24]. Errodaminari BODIPYa erantsiz gero, ETaren prozesuaren probabilitatea inguruneko polaritatearen araberakoa izango da, eta horri erraz eta eraginkortasunez jarraitu ahal izango zaio koloreari erreparatuz (begi-bistaz zein ultramore-lanpararen azpian). Beraz, lan honen helburua koloratzaile multikromoforiko horien portaera aztertzea izan da antena-sistema artifizial gisa baliagarriak diren egiaztatzeko. Bide batez, kontuan hartu behar diren egitura-faktoreak ere (emaile, hartzaile, lotzaile mota eta luzera, entitate kopurua eta ETaren mekanismoa) aipatuko dira, bai eta ETarekin lehian dauden prozesu fotofisikoak ere (hala nola elektroi-trukea, eT). Izan ere, sistemen jokabide fotonikoa faktore horien mende dago, eta kontuan izan behar dira, adibidez, laserretarako edo sentsoreetarako. ![](_page_5_Figure_2.jpeg) 2. irudia. Aztertutako koloratzaile multikromoforikoen molekula-egiturak (eskuinean) eta haien osagaiak diren energia-emaile eta -hartzaileak banaka (ezkerrean). Horrez gain, emailearen igorpen-bandaren eta hartzailearen xurgapen-bandaren arteko gainjartze espektrala adierazten da. #### 2. Antena fotonikoak laserretarako #### 2.1. Antena urdin-laranja-gorria 2. irudian erakusten da aminoBODIPYak eta perileno gorriak bikote aproposa osatzen dutela ETa sustatzeko, beren gainezarpen espektrala dela eta. Hori oinarritzat hartuz, aminoBODIPYa eta perileno gorria elkartu dira azken horren muturreko peri-imida ordezkatzailearen posiziotik, kromoforo bakoitzaren nitrogeno atomoen arteko lotzailea etileno taldea izanik [24]. Modu horretan, kromoforoen arteko akoplamendu eszitonikoa edo interakzio erresonantea ezinezkoak dira, eta kromoforo bakoitzaren ezaugarri elektronikoak mantentzen dira haien arteko lotura kobalentea izan arren. Are gehiago, ETa ez dago baimenduta etileno lotzailean zehar, ez baitu ahalbidetzen beharrezkoa den orbitalen arteko gainjarmena. Beraz, kromoforoen arteko ETa behatuko bada, espazioan gertatu behar du nahitaez. Bi espezie horiekin BP izeneko multikromoforo bi sintetizatu dira, eta bion arteko desberdintasun bakarra aminoBODIPY emailearen a-posizioetako metilazioa da. Bi multikromoforo horiek bi xurgapen-banda nagusi dituzte. Lehenengoa, espektro ikusgaiaren eremu urdinean, aminoBODIPYaren ondorioz; hain justu 400 nm-an ageri da metilatu gabeko BODIPYa daukan egituran, BP2an, eta BODIPY metilatuaren kasuan, BP1ean, aldiz, uhin-luzera altuagoetan ageri da, 425 nm-an, eta oso sendoa da metilazioaren ondorioz. Bigarrena, aldiz, eremu laranjan, 575 nm-an perilenoaren presentzia dela eta (3. irudia). Beraz, kromoforoen arteko lotura aproposa da, oinarrizko egitura bakoitzaren xurgapen-bandak mantentzen direlako, eta horren ondorioz xurgapen-eremua asko zabaltzea lortu delako multikromoforoan, banakako entitateen batura lortzen baita. ![](_page_6_Figure_3.jpeg) 3. irudia. BP1 eta BP2aren xurgapen- eta fluoreszentzia-espektroak (kitzikapena, emailearen eremuan, betegarri grisarekin nabarmenduta) disoluzio diluituetan (etil azetatotan, 2 μM). Simulazio kuantikoen bidez oinarrizko egoeran kalkulatutako kromoforoen arteko distantzia ere (7.2 Å) adierazten da ezkerraldean. Fluoreszentzia-espektroei dagokienez, banda bakarra hautematen da ikusgaiaren eremu gorrian, berdin kitzikapena aminoBODIPYaren xurgapen-eremuan edo perilenoa zuzenean kitzikatuz gertatzen bada ere (3. irudia). Horrela, energia-emailea den espeziea, aminoBODIPYa, kitzikatuz gero, hari dagokion igorpen-banda oso ahula da (420-450 nm inguruan), eta perilenoarena nabarmenki nagusitzen da 610 nm-an. Gertaera horrek argi eta garbi adierazten du sistema molekularraren barnean ETa eraginkorra dela (% 100 inguru); alegia, ia guztiz desagertzen da aminoBODIPYaren igorpena, eta perilenoarena indartu egiten da, azken hori zeharka kitzikatuta ere. Aipatzekoa da ETaren eraginkortasun hori koloratzailearen kontzentrazio oso baxua (μM eskalan) erabili arren lortzen dela. Izan ere, banakako entitateetan (loturarik gabeko sistemetan) antzeko ET-etekinak lortzeko, emaile eta hartzailearen kontzentrazioak nabarmen handitu behar dira (mM inguru, 1000 aldiz gehiago) edo bi espezieak matrize solido batean konfinatu behar dira (fotosintesian gertatzen den bezala) haien arteko distantzia murrizteko. Beraz, kasu honetan, bi oinarrizko egituren arteko lotura kobalenteak distantzia asko murrizten du (7.2 Å, 3. irudia) eta, nahiz eta koloratzaileen kontzentrazioa baxua izan, ETaren etekina handitu egiten da. Nahiz eta bi konposatuek antena-izaera antzekoa izan, fluoreszentziaahalmen desberdina dute (3. irudia). BP2ak ahalmen fluoreszente indartsua du (% 90 inguruko etekinarekin, perileno gorri askearen parekoa), baina emailearen metilazioak (BP1) eraginkortasun hori ia erdira jaisten du (% 50). Horrek adierazten du ETaz gain perilenoaren igorpena murrizten duen prozesu gehigarri bat gertatzen dela. Simulazio mekanokuantikoek erakusten dutenez, kromoforoen LUMO (Lowest Unoccupied Molecular Orbital) orbitalek ETa gertatzea ahalbidetzen dute bi kasuetan (4. irudia). Hain zuzen ere, BP1 eta BP2an LUMO+1 orbitala aminoBODIPY emailean kokatzen da selektiboki, eta aldiz LUMO orbitala perileno hartzailean (4. irudia). Beraz, emailea kitzikatzean ETaren prozesua energetikoki baimenduta dago (LUMO+1 → LUMO). HOMOei (Highest Occupied Molecular Orbital) dagokienez, aldiz, euren dentsitate elektronikoaren distribuzioa eta kokapen energetikoa nabarmen aldatzen da aminoBODIPYa metilatzen denean (4. irudia). Metilorik gabe (BP2), HOMO perileno hartzailean agertzen da, etaHOMO-1, berriz, aminoBODIPY emailean. Hau da, espero zen orbitalen antolaketa, non aminoBODIPYaren orbital molekularrek ez baitute inolako eraginik perilenoaren orbitaletan eta azken horren emisioa ez baitago oztopatuta, eta fluoreszentzia-seinale ahaltsua erakusten dute (LUMO → HOMO). Metiloak eranstean (BP1), ordea, beteta dauden orbitalen antolaketa kontrakoa da. Hau da, orain HOMO aminoBODIPY emailean agertzen da, eta HOMO-1 perileno hartzailean. Beste era batean esanda, a-metilazioak aminoBODIPYaren orbitalen energia igotzen du, eta perilenoen orbitalen energia-mailen artean kokatzen da. Egoera energetiko horretan, eta perilenoa kitzikatu ostean, zuzenki (HOMO-1 → LUMO) edo ETa dela medio, aminoBODIPYak elektroi bat eman diezaioke erdi beteta geratzen den perilenoaren orbitalari (termodinamikoki bideragarria den HOMO → HOMO-1). Kitzikapenak eragindako elektroi-transferentzia horrek (eT) fluoreszentzia bidezko desaktibazioa (LUMO → HOMO-1) oztopatzen du, eta igorpen-etekina nabarmenki jaisten du BP1ean. Beraz, aminoBODIPYak energia-emaile zein elektroiemaile bezala joka dezake, eta azken ahalmen hori metilo ordezkatzaileen bidez kontrola daiteke. Laburbilduz, antena fluoreszenteak garatzeko, energia-emaile gisa jokatuko duen espezieak izaera elektroi-emailea ez edukitzea nahiago da, fluoreszentzia desaktibatzen dituzten eT prozesuak ekiditeko. ![](_page_8_Picture_2.jpeg) 4. irudia. Kimika konputazionalaren bidez kalkulatutako trantsizio elektronikoetan parte hartzen duten orbital molekularren banaketa energetikoa aminoBODIPY eta perileno gorriz osaturiko multikromofoetan. H letrak beteta dagoen energia altueneko orbitala (HOMO) adierazten du, eta L letrak, aldiz, hutsik dagoen energia baxueneko orbitala (LUMO). #### 2.2. Antena berde-gorri-infragorri hurbila Aurreko antenaren jokabide fotonikoa egokia dela egiaztatu da. Horretan oinarrituz, antena berriak garatzeko asmoz, interesgarria litzateke xurgapena eta igorpena uhin-luzera altuagoetara lerrokatzea. Izan ere, leiho biologikoa eta «telekom» leihoa 650 nm-tik gora hasten dira, hau da, infragorri hurbilean. Hori lortzeko, p-hedatutako egitura duten BODIPYak aukeratu dira energia-hartzaile eta -igorle bezala (2. irudia, BB sistemak) [18]. Multikromoforoan jatorrizko BODIPYa aukeratu da energia-emaile bezala, eta horrelako egitura berdinak erantsi zaizkio a-estirilBOIPYari (energia-hartzailea) beheko bi fenilo taldeetan (BB1 emaile/hartzaile erlazioa = 2/1). Gainera, emailearen kopuruaren eragina aztertzeko, beste sistema bat ere prestatu da emaile-molekula gehiago gehituz a-estirilBOIPYaren muturretako beste bi feniloetan (BB2, emaile/hartzaile erlazioa = 4/1). Sistema berri horiek 5. irudian ikus daitezkeen hiru xurgapen-banda dituzte ultramore-ikusgai eremuan. Alde gorrian (635 nm-an) a-estirilBODIPYari dagokiona, bere sistema p-konjugatua hedatua dela eta. Egituraren parten diren bi BODIPY unitateak, aldiz, 500 nm-an agertzen den banda berdearen arduradunak dira. Banda hori indartsuena da bi kromoforoen eragina gehigarria delako. Esaterako, BB2an molekula horien kopurua bikoiztean, bandaren intentsitatea ia bikoiztu egiten da. Ultramorean ageri den azken banda (350 nm) a-estirilBODIPYari egozten zaio berriro ere, eta estirilo eta pirrol kromoforikoen arteko elkarrekintzaren ondorioz agertzen da. Beraz, kasu horretan xurgapena aztertutako aurreko multikromoforoetan (2.1 atala) baino pankromatikoagoa da; hots, argi-espektroaren kolore gehiagorekiko sentikorragoa da eta eremu espektral zabalagoan hedatzen da. ![](_page_9_Figure_2.jpeg) 5. irudia. BB1 eta BB2aren xurgapen- eta fluoreszentzia-espektroak (normalizatuak, kitzikapena emailearen eremuan, ikusi betegarri grisarekin nabarmendutako eremua) disoluzio diluituetan (dietil eterrean, 2 μM). Azken multikromofoaren laser-espektroa ere (zirkuludun lerroa) irudikatu da. Espero bezala, molekula barneko energia-trukea eraginkorra da. Hau da, eremu berdean kitzikatuta ere, bi BODIPY egituren igorpen-bandak oso ahulak dira (510 nm inguruan) eta ETari esker, estirilBODIPYaren igorpena (655 nm-an) nabarmen nagusitzen da eremu gorrian, bai eta infragorri hurbilaren mugan ere. Aipatu behar da kasu horretan ETaren prozesua ez dela soilik espazioan zehar gertatuko eta 2.1 atalean azaldutakoaren antzera gertatzen dela. Horietan, espezie emailea eta hartzailea lotzeko aukeratutako estekatzailea konjugatua denez (kromoforoaren a posizioan), posible da ETaren egitura orokorraren loturetan zehar ere gertatzea. Dena dela, lotura kobalenteen bidez kromoforoak distantzia laburretara daudenez, espazioan zeharreko ETa oso eraginkorra izatea bermatzen da, nahiz eta loturan zeharreko ETaren prozesurik ez gertatu (azken hori oso eraginkorra eta azkarra da beti). Etekin fluoreszentea % 55ekoa da BB1erako eta % 70eraino igotzen da BB2an emaile kopurua bikoiztean. Horrez gain, BB2aren laser-ezaugarriak ere aztertu ziren, kontuan harturik Nd:YAG ponpaketa laserraren hirugarren harmonikoaren uhin-luzeran (355 nm) xurgapen-ahalmen altua eta gorri-infragorri aldean fluoreszentzia-ahalmen handia erakusten duela. Fotofisikatik aurresan zitekeen bezala, sistema horrekin laser-seinale oso ahaltsua (% 65eko eraginkortasuna) lortzen da 710 nm-an (5. irudia). Eremu horretan erabili ohi diren laser-koloratzaile komertzialen etekinekin (hala nola oxazina edo zianinak) alderatuz gero, nabarmen gainditzen ditu eraginkortasun-balioak. Hala ere, hobekuntza azpimarragarriena fotoegonkortasuna aztertzean behatzen da. Izan ere, BB2ak ia 1000 GJ/mol jasaten ditu bere laser-seinalearen % 10 soilik galdu baino lehen. Emaitza horren garrantzia agerian jartzeko, aipatzekoa da hartzaile askearen, estirilBODIPYaren, fotoegonkortasunarekiko hobekuntza, 20 aldiz handiagoa baita. Beraz, ETaren prozesuetan oinarritutako laser multikromoforikoak konposatu ezin hobeak dira eremu gorri eta infragorriko laser eraginkor eta egonkorrak lortzeko, non muga ohikoenetariko bat fotoegonkortasuna izaten den, hain zuzen. ## 3. Polaritate-sentsore fluoreszentea Orain arte aztertutako sistema multikromoforoetan helburua xurgapeneremua ahalik eta zabalena lortzea izan da, eta igorpena infragorri hurbi hurbilaren aldetik ahalik eta gertuen agertzea ET-prozesuak bultzatuta; hau da, antena efektua eraginkorra izatea. Hala ere, ETaren probabilitatearen etekina edo agerpena ingurumeneko propietateen mendekoa bada, polaritatesentsoreak diseina daitezke, hala nola BR sisteman ikus daitekeen egitura (2. irudia) [25]. Izan ere, haren ezaugarri fotofisikoak nabarmen aldatzen dira ingurunearen polaritatearen arabera (6. irudia). Disolbatzaile polarretan (alkoholak esaterako) espero den jarrera behatzen da, orain arte beste sistemetan azaldu denaren antzekoa. Hau da, bi xurgapen banda nagusi lortzen dira ikusgaian (BODIPYarena 500 nm-tan eta errodaminarena 540 nm-tan), eta bata zein bestea kitzikatuz hartzailearen igorpen banda bakarra lortzen da, errodaminarena 570 nm-tan, ET intramolekularraren eraginkortasunari esker. Ingurune apolarretan edo ez hain polarretan, aldiz, errodaminaren espektro-bandak guztiz desagertzen dira (6. irudia), eta soilik BODIPYarenak erregistratzen dira (500 eta 515 nm-tan xurgapen eta fluoreszentzia bandak, hurrenez hurren). Hau da, ingurune apolarretan errodamina ez da egonkorra eta espezie hartzailea desagertzean, ET ere galdu egiten da. Beraz, BODIPYaren fluoreszentzia ez da desaktibatzen ET bidez, eta bere bandak berreskuratzen dira. Fenomeno hori azaltzeko, errodaminaren eratorriak ingurunearen polaritatearen arabera aztertu behar dira (6. irudia). Disolbatzaile polar-protikoetan, karboxilato anioia egonkortzen da eta eratorri zwitterionikoa nagusitzen da. Egoera horretan, errodaminaren xanteno motako nukleo kromoforikoa mantentzen da; ondorioz, banda espektralak mantentzen direnez, ETa bideragarria da. Ingurune apolarragoetan, aldiz, karboxilato anioia gai da xantenoaren erdiko karbonoari erasotzeko, eta dagokion laktona-zikloa sortzen du. Laktona horretan, errodaminaren sistema p-konjugatua mozten da, eta xantenoaren espektro-banda esanguratsuak galtzen dira. Hau da, laktona sortzean, sisteman aurkitu daitekeen kromoforo bakarra BODIPYa da, eta ondorioz ezin da ETrik gertatu. Fluoreszeinak ere —fluoroforo ezagunenetarikoa eta erabilienetarikoa koloratzaileen kimikan— antzeko oreka erakusten du. Disoluzioaren pHa doitu behar da eraso nukleozalearen bidez sorturiko laktona ekidin eta igorpen distiratsua mantentzeko [26]. Beraz, ETaren probabilitatea ingurunearen polaritatearen arabera modula daiteke, eta hala, aldaketa nabarmenak eragiten ditu disoluzioen kolorean. Horregatik, BR bezalako sistemak aproposak dira polaritatesentsore gisa erabiltzeko. Propietate hori agerian jartzeko, polaritate desberdineko nahasteak prestatu ziren, tetrahidrofurano (THF) eta metanol (MeOH) edukia gradualki aldatuz (7. irudia). Disoluzioaren kolorea begi bistaz berde-horixkatik arrosara aldatzen da polaritatea handitzean, hau da, metanolaren edukiarekin. Izan ere, inguruko polaritatea handitzean, BODIPYaren bandaz gain (500 nm-an) errodaminaren banda ere gailentzen da (540 nm-an). Era berean, igorpenaren kolorea berdetik horira alda- alda ). aldatzen da metanolaren edukia handitzean. Izan ere, BODIPYaren 515 nm-ko banda desagertzen doa eta errodaminaren banda (570 nm-tan) gailentzen da. Esan bezala, ingurune polarretan, errodaminaren eratorri zwiterionikoa egonkortu egiten da, eta horrek energia-hartzaile bikotekide egokia osatzen du BODIPYarekin batera. Ondorioz, ingurunearen polaritatearen jarraipena begi bistaz egin daiteke (kolore-aldaketari esker) edota metodo zehatzagoak erabilita, espektroskopiaren bidez. Xurgapen-espektroskopia erabiliz, 540 nm-an gertatzen den absorbantziaren igoera detekzio-kanal bat bezala erabil daiteke. Fluoreszentzia-teknikaren bidez, aldiz, bi detekzio-kanal daude: igorpen-seinalearen jaitsiera 515 nm-an eta igoera 570 nm-an. Beraz, fluoreszentziak detekzio- eta jarraipen-bide sentikorragoa eskaintzen du (7. irudia). ![](_page_12_Figure_1.jpeg) 6. irudia. BRaren (2 μM) xurgapen- eta fluoreszentzia-espektroak (emailea kitzikatuz) disolbatzaile polarrean (metanola, behean) eta apolarrean (ziklohexanoa, goian). Errodaminaren polaritatearen araberako eratorriak ere irudikatu dira. ![](_page_12_Figure_3.jpeg) 7. irudia. BR sistemaren xurgapen (A) eta fluoreszentzia (B) espektroak THF-MeOH nahaste ezberdinetan, ingurunearen polaritatearen arabera ordenatuta (po- (polaritatea handituz doa MeOH-aren edukiarekin). Dagozkion disoluzio adierazgarrienen koloreak ere (inguru-argipean (A) eta ultramore-lanparen azpian (B)) erakusten dira. #### 4. Ondorioak eta etorkizunerako ikuspegia Lan honetan, koloratzaile organikoetan oinarritutako multikromoforoak aurkeztu dira antena naturaletan inspiratutako sistema fotoaktibo aurreratuak garatzeko. Kromoforo desberdinak kobalenteki elkartzean, haien arteko distantziak murrizten dira eta molekula barneko energia-truke eraginkorra sustatzen da. Prozesu hori gakoa da, xurgapen eremu zabalak ahalbidetzen baititu, bai eta argiaren energiaren garraioa eta fotoegonkortasun handiagoa eskuratzea ere; hirurak ezinbestekoak dira gailu optiko eta fotovoltaikoak lortzeko. Adibide bezala, koloratzaile multikromoforiko baten bideragarritasuna frogatu da ingurune fotoaktibo bezala laserretan erabiltzeko, eta azpimarratzekoa da eremu gorrian eta infragorri hurbilean aurkezten duen jokabide fotonikoa. Aldiz, energia-trukearen probabilitatea modulatuz, sentsoreak gara daitezke, non aztergai den propietateari (polaritatea, kasu honetan) jarrai dakiokeen kolorearen zein xurgapen eta fluoreszentzia bidez. Hala ere, multikromoforoak diseinatzeko orduan, hainbat faktore kontuan hartu behar dira, eta batez ere energia-emaile eta -hartzaileetan jarri behar da arreta. Haien bandek ikusgaian zehar hedatuta egon behar dute xurgapen zabala lortu ahal izateko. Gainera, energia-trukeak bideragarria izan behar du, eta, azkenik, elektroi-trukeen probabilitatea kontrolpean eduki behar da fluoreszentzian eragin ditzakeen efektu kaltegarriak ekiditeko. Beste alde batetik, sistema osatzen duten kromoforo unitateen kopurua handitzea estrategia aproposa izan liteke argiaren xurgapena hobetzeko. Emaile eta hartzaile bikoteak konbinatzeaz gain, triadak ere erabil daitezke xurgapen pankromatikoa lortzeko eta ondoz ondoko energia-trukea uztartu azken hartzailera iritsi arte. Adibidez, hemen erabilitako perileno gorriaren eta hiru BODIPY unitateen arteko konbinazioa aproposa izan daiteke urdin-berde-gorri-infragorria den antena lortzeko. Sistema hori oso egokia izan daiteke edozein energia duen eguzki-argia eraginkortasunez xurgatzeko, eta selektiboki eremu infragorriko argia lortzeko, eta, hala, azken horrek eguzki-zeluletako erdieroaleak edo bioteknologiako zunden fotoaktibazio eraginkorra ahalbidetzeko. #### Esker onak Artikulu hau Eusko Jaurlaritzak emandako dirulaguntzari esker (IT1639-22 proiektua) gauzatu da. Era berean, Maria Jose Ortiz irakasleari (UCM, Madril), J. Cristobal López ikerkuntza-irakasleari (CSIC, Madril) eta Yi Xiao irakasleari (Dalian University, Txina) eskerrak ematen dizkiegu koloratzaile multikromoforoak sintetizatzeagatik. #### Bibliografia - [1] Mirkovic, T., Ostroumov, E.E., Anna, J.M., Van Grondelle, R., Govindjee, Scholes, G.D. 2017. «Ligth absorption and energy transfer in the antenna complexes of photosynthetic organisms». Chem. Rev. 117, 249-293. - [2] Alstrum-Acevedo, J.H., Brennaman, M.K., Meyer, T.J. 2005. «Chemical approaches to artificial photosynthesis. 2». Inorg. Chem. 44, 6802-6827. - [3] Benniston, A.C., Harriman, A. 2008 «Artificial photosynthesis». MaterialsToday 11, 26-34 - [4] Zhang, J.Z., Reisner, E. 2020. «Advancing photosystem II photoelectrochemisty for semi-artifical photosynthesis». Nat. Rev. Chem. 4, 6-21. - [5] Kulyk, O., Rocard, L., Maggini, L., Bonifazi, D. 2020. «Synthetic strategies tailoring colours in multichromophoric organic nanostructures». Chem. Soc. Rev. 49, 8400-8424. - [6] El-Khouly, M.E., El-Mohsnawy, E., Fukuzumi, S. 2017. «Solar energy conversion: from natural to artificial photosynthesis». J. Photochem. Photobio. C 31, 36-83. - [7] Lovell, J.F., Liu, T.W.B., Chen, J., Zheng, G. 2010. «Activatable photosensitizers for imaging and therapy». Chem. Rev. 110, 2839-2857. - [8] Wu, D., Sedgwick, A.C., Gunnlaugsson, T., Akkaya, E.U., Yoon, J., James, T.D. 2017. «Fluorescent chemosensors: the past, present and futures». Chem. Soc. Rev. 46, 7105-7123. - [9] Fan, J., Hu, M., Zhan, P., Peng, X. 2013. «Energy transfer cassettes based on organic fluorophores: construction and applications in ratiometric sensing». Chem. Soc. Rev. 42, 29-43. - [10] Ziessel, R., Harriman, A. 2011. «Artificial light-harvesting antennae: electronic energy transfer by way of molecular funnels». Chem. Commun. 47, 611-631. - [11] Oh, I., Lee, H., Kim, T.W., Kim, C.W., Jun, S., Kim, C., Choi, E.H., Rhee, Y.M., Kim, J., Jang, W.D., Ihee, H. 2020. «Enhacement of energy transfer efficiency with structural control of multichromophore ligth-harvesting assembly». Adv. Sci. 2001623. - [12] Speiser, S. 1996. «Photophysics and mechanisms of intramolecular electronic energy transfer in bichromophoric molecular systems: solution and supersonic jet studies». Chem. Rev. 96, 1953-1976. - [13] Olaya-Castro, A., Scholes, G.D. 2011. «Energy transfer from Förster-Dexter theory to quantum coherent ligth-harvesting». Int. Rev. Phys. Chem. 30, 49-77. - [14] Benniston, A.C., Harriman, A. 2008. «Controlling electron exchange in molecular assemblies». Coord. Chem. Rev. 252, 2528-2539. - [15] Curutchet, C., Feist, F.A., Van Averbeke, B., Mennuci, B., Jacob, J., Müllen, K., Basché, T., Beljonne, D. 2010. «Superexchange-mediated electronic energy transfer in a model dyad». Phys. Chem. Chem. Phys. 12, 7378-7385. - [16] Nepomnyashchii, A.B., Bard, A.J. 2012. «Electrochemistry and electrogenerated chemiluminescence of BODIPY dyes». Acc. Chem. Res. 45, 1844- 1853. - [17] Bessette, A., Hanan, G.S. 2014. «Design, synthesis and photophysical studies of dipyrromethene-based materials: insights into their applications in organic photovoltaic devices». Chem. Soc. Rev. 43, 3342-3405. - [18] Avellanal-Zaballa, E., Ventura, J., Gartzia-Rivero, L., Bañuelos, J., Garcia-Moreno, I., Uriel, C., Gómez, A.M., López, J.C. 2019. «Towards efficient and photostable red-emitting photonic materials based on symmetric all-BODIPY-triads, pentads, and -hexads». Chem. Eur. J. 25, 14959- 14971. - [19] Boens, N., Verbelen, B., Ortiz, M.J., Jiao, L., Dehaen, W. 2019. «Synthesis of BODIPY dyes through postfunctionalization of the boron dipyrromethene core». Coord. Chem. Rev. 399, 213024. - [20] Bañuelos, J. 2016. «BODIPY dye, the most versatile fluorophore ever?». Chem. Rec. 16, 335-348. - [21] Zhu, S., Tian, R., Antaris, A.L., Chen, X., Dai, H. 2019. «Near-infrared-II molecular dyes for cancer imaging and surgerys». Adv. Mater. 31, 1900321. - [22] Wang, W., He, X., Du, M., Xie, C., Zhou, W., Huang, W., Fan, Q. 2021. «Organic fluorophores for 1064 nm excited NIR-II fluorescence imaging». Front. Chem. 9, 769655. - [23] Wu, J., Shi, Z., Zhu, L., Li, J., Han, X., Xu, M., Hao, S., Fan, Y., Shao, T., Bai, H., Peng, B., Hu, W., Liu, X., Yao, C., Li, L., Huang, W. 2022. «The design and bioimaging applications of NIR fluorescent organic dyes with high brigthness». Adv. Opt. Mater. 10, 2102514. - [24] Avellanal-Zaballa, E., Durán-Sampedro, G., Prieto-Castañeda, A., Agarrabeitia, A.R., García-Moreno, I., López-Arbeloa, I., Bañuelos, J., Ortiz, M.J. 2017. «Rational molecular design enhancing the photonic performance of red-emitting perylene bisimide dyes». Phys. Chem. Chem. Phys. 19, 13210-13218. - [25] Gartzia-Rivero, L., Yu, H., Bañuelos, J., López-Arbeloa, I., Costela, A., García-Moreno, I., Xiao, Y. 2013. «Photophysical and laser properties of cassettes based on a BODIPY and rhodamine pair». Chem. Asian J. 8, 3133-3141. - [26] Schafer, F.P. 1990. Dye lasers. Springer-Verlag, Berlin.
aldizkariak.v1-5-78	{ "domain": "osasun zientzia", "id": "osagaiz_Libk. 3 Zk. 1 _2019_19", "issue": "Libk. 3 Zk. 1 _2019_", "year": "2019", "license": null, "source": "osagaiz", "edition": null }	## Minbizi-zelula amak eta seinalizazio-bideak Cancer Stem Cells and Signaling Pathways Olatz Crende<sup>1</sup> eta Patricia Garcia-Gallastegi<sup>2</sup> <sup>1</sup> Zelulen Biologia eta Histologia Saila, Farmazia Fakultatea UPV/EHU <sup>2</sup> Zelulen Biologia eta Histologia Saila, Medikuntza eta Erizaintza Fakultatea, UPV/EHU olatz.crende@ehu.eus ## Laburpena Azkenengo urteotan tumoreak azpipopulazio heterogeneoz osatuta daudela iragarri da. Populazio horien artean minbizi-zelula amak edo ingelesez Cancer Stem Cell (CSC) ditugu, tumore berriak sortzeko ahalmena dutenak. Hori dela-eta kartzinogenesiaren erresistentzia terapeutikoarekin erlazionatu dira. Hainbat zelula ama ezagutzen dira: garapen enbrionariokoak, ehun helduetakoak eta minbizi-zelula amak. Guztietan seinalizazio-bide berak aktibatzen dira zelulen beharretara: Wnt, Notch, Hedgehog eta hazkuntza-faktoreak. Egoera normalean, seinalizazioa aktibatzean ligandohartzaileak eta hainbat molekula erreakzio kateatuan nukleora bideratzen dira eta gene ezberdinen transkripzioa eragiten dute; beste gauza batzuen artean, zelulen proliferazioan, desberdintzapenean, mugimenduan edota morfogenesian parte hartzen dute. Seinalizazio-bidea heriotzean, desregulatzen bada, egoera patologiko bat sor daiteke aktibazioaren ondorioz, esaterako minbizia edo endekapenezko gaixotasun bat. Idazki honetan azalduko dugu nola erlazionatzen den seinalizazio-bide horien desregulazioa kartzinogenesiaren sorrerarekin, bereziki minbizi-zelula amen biziraupena sustatuz. Minbiziari aurre egiteko hainbat estrategia elkartu behar dira. Ezagutu behar da nola adierazten diren seinalizazio-bideak tumore bakoitzean eta zein diren horien arteko elkarrekintzak, tratamendu espezifikoagoak diseinatzeko. Gako-hitzak: wnt, notch, shh, gf eta minbizi-zelula ama #### Abstract It has been recently described that tumors are formed by heterogeneous subpopulations. These populations include cancer stem cells or CSC, which have the potential to generate new tumors, which is why they have been associated with therapeutic resistance to cancer. There exist different stem cells, embryonic and adult and cancer stem cells, where signaling pathways are present; Wnt, Notch, Hh and GF pathways are activated for their cellular needs. When activating the signaling in a natural state, the ligand-receptors and various molecules in a chain reaction reach the nucleus and cause the transcription of different genes; this is related to cell proliferation, differentiation, death, movement or morphogenesis, among other processes. In other cases, if the signaling is dysregulated, it can damage health and create a pathology, such as cancer or degenerative diseases. This paper explains how carcinogenicity is caused by the dysregulation of these signaling pathways, in particular, promoting the survival of CSC. There are several strategies to tackle cancer. Signaling pathways networking need to be studied in each tumor to design treatments that are more specific. Keywords: wnt, notch, shh, gf, csc Bidalia: 2019ko martxoaren 12an. Onartua:2019ko ekainaren 11n. https://doi.org/10.26876/osagaiz.1.2019.232 # 1. Sarrera Garapenaren biologia deritzon zientziak zelulen hazkuntzaren kontrol genetikoa, desberdintzapena eta morfogenesia ikasten ditu, hau da, ehunak eta organoak garatzeko oinarrizko prozesuak. Tumorigenesia sortzen da desberdintzapen-prozesuan onkogene eta gene tumore-ezabatzaileetan gertatzen den nahasmenduaren ondorioz. Enbrioi-garapenak eta tumorigenesiak elkarren antzekotasunak dituzte, zenbait zelula-mekanismo partekatzen baitituzte. Esaterako, minbizi-zelulek ehunetan bidea egiteko eta gorputzetik barreiatzeko, zigotoa plazentan ezartzeko mekanismoa islatzen dute. Prozesu horiek integrina, atxikipen-proteinak eta zelula-kanpoko matrizea digeritzeko entzimen erabilera dute komunean. Bestetik, angiogenesia garrantzitsua da zigotoaren eta tumoreen garapenean, odol-hodi berriak sortzen baitira hazitako zelulak elikatzeko. Gainera, bai garatzen ari den organismoak bai sortu berri den tumoreak seinalizazio-bide ugari aktibatuta dituzte. Hainbat zelula ama ezagutzen dira. Garapeneko zelula amak 1981ean izendatu ziren lehen aldiz blastozele barruko zelulak eta teratokartzinometako zelulak elkarrengandik desberdintzeko, biek desberdintzapen-prozesu baten bidez beste zelula mota konkretu batzuetara bideratzeko gaitasuna zutelako. Gorputz helduko zelula amak ehun ezberdinetan kokatzen dira, eta kokatzen diren ehuna osatzen duten zelula mota ezberdin gisa ezberdindu daitezke soilik. Ehunaren berriztapen-prozesu naturalean parte hartzen dute, ehun eta organoen homeostasian. Gure gorputzeko zelula ama arruntek eta minbizi-zelula amek antzekotasun handia dute. Izan ere, gizakiaren gorputzaren garapena gidatzen duten mekanismoak minbiziaren sorkuntzaren mekanismoekin parekatzen dira. Minbizia eritasun talde bat da eta 200 gaixotasun baino gehiago barneratzen ditu, non gorputzeko zelula batzuen zatiketa kontrolik gabe geratzen den. Sortutako zelula berri horiek neoplasia edo tumore bat sortzen dute. Tumoreak onbera edo gaiztoak izan daitezke Onberak motelago hazten dira, eta ez dira inguruko ehunetara zabaltzen. Oso lokalizatuta daudenez, erauzteko errazak dira eta ebakuntza ostean gaixoek ez dute errezidibarik izaten. Tumore gaiztoek, aldiz, izenak berak adierazten duen bezala, ondorio larriagoak dakartzate. Ondoko ehunak inbaditzeko gaitasuna izaten dute, hortik odol-zirkulaziora igaro eta urruneko ehun eta organoak kolonizatzeko gaitasuna izaten dute metastasiak sortuz. Tumoreak solidoak izaten dira orokorrean, baina likidoak ere izan daitezke, leuzemia esaterako. Ehunka minbizi mota ezagutzen dira, ohikoenak bularrekoa, biriketakoa, larruazalekoa eta kolonekoa dira (1). Azkenengo urteotan interes handia sortu da minbizia eta minbizi-zelula amak erlazionatzen dituen biologian (2). Tumorea osatzen duen zelula-azpipopulazio batek eta zelula amek dituzten antzeko ezaugarrietan oinarritzen da minbizi-zelula amen teoria (3). Zelula amen eredu hierarkikoari jarraituz, minbizi-zelula amek saguetan xenotxertatuta tumore berriak sortzeko ahalmena dute, beraz "tumoreak hasteko zelulak" deitu ohi dira ere. Zelula hauek oso erresistenteak dira gaur egungo kimioterapia eta erradioterapien aurrean, eta tratamendu ostean pazienteen errezidibarekin erlazionatzen dira. Minbizi-zelula amen lehenengo ebidentzia esperimentala zelula hematopoietikoetan izan zen, leuzemia mieloide akutuan hain zuzen ere (4). Urte batzuk geroago, tumore solidoetan ere igarri ziren, hala nola bularreko (5), pankreako (6), koloneko (7) eta garuneko tumoreetan (8). Seinalizazio-bideak molekulaz osatutako interakzio katedunak dira, zelulen artean edo zelula barnean gertatzen direnak, funtzio bat osatuz. Molekula ezberdinen aktibazioz edota inhibizioz komunikazioa da helburua, egoeraren arabera zelularen moldapen fisiologikoa, heriotza, proliferazioa edo desberdintzapena eraginez. Organismo osasuntsu batean enbrioiaren garapena zein zelula ama helduen homeostasia gidatzen duten seinalizazio-bide espezifiko eta konkretuak daude, baina bidea osatzen duten elementuetan mutazioak gertatzen badira, desorekatu egiten da, eta, ondorioz, minbiziaren sorrera ekar lezake. Enbrioi-garapena eta minbizia zuzentzen duten seinale-bide nagusiak eta ikertuenak NOTCH, WNT, SHH eta FGFak dira, zelula amen biologiarekin erlazionatuta daudenak. ![](_page_2_Picture_1.jpeg) #### 2. Seinalizazio-bideak #### 2.1 Notch seinalizazio-bidea Organismo zelulaniztunetan eboluzioan zehar oso kontserbatuta dagoen seinalizazio-bidea da, eta garapenean, zelulen zorizko esleipenean eta ehunen homeostasian parte hartzen du. Notch seinalizazio-bidea zelulen artean modu juxtakrinoan gertatzen da, hots, seinalea hazten eta jasotzen duten zelulak kontaktuan jarri behar dira. Notch hartzaileak 300 kDeko mintzean zeharreko proteinak dira, zelula kanpoko zatiak EGF proteinen bezalako errepikapen aldakorrak dituztenak eta barneko zatiak NICD motako azpiunitatea dituztenak. Bide kanonikoa hartzaileen eta ligandoen arteko loturarekin hasten da, zelula kanpoko metaloproteinasen eta mintzeko gamma (γ)-sekretasen partez zatiketa proteolitikoa eraginez. γ-sekretasa konplexuak egindako mozketarekin hartzailearen barneko azpiunitatea askatu egiten da. NICDa nukleora translokatzen da eta hainbat transkripzio-kofaktorerekin zenbait generen adierazpena eragiten du. Gene horien artean, c-Myc, p21, eta HES-familiako faktoreak daude. ![](_page_2_Picture_7.jpeg) NOTCH seinalizazio-bide kanonikoa Notch enbrioiaren garapenean (9) zehar aktibatuta dagoen seinalizazio-bidea da. Aldameneko espezifikazio-gertaeran ("lateral specification events") (10) inplikatuta dago, hots, parte hartzen du zelula-talde aitzindarien leinuen segregazioan, ehun ezberdinen mugen definizioan eta ehun helduen homeostasian (11). Minbiziarekin loturiko seinalizazio-bide honek gene tumore-ezabatzaile gisa zein onkogene gisa joka dezake, tumorearen arabera. Tumoreen % 50ean Notch proteinaren edota seinale-bidearen beste elementu batzuetan daramate mutazioa, ondorioz bidearen ezohiko aktibazio bat sortzen da. Bularreko, heste lodiko, prostatako, biriketako eta odoleko minbizietan nahastuta dagoela adierazi da (12). Seinalizazio-bide hau zelula amen mantentze-lanekin erlazionatu da (13, 14), gainera minbizi-zelula amen gaitasuna (15). Olatz Crende, Patricia Garcia-Gallastegi Minbizi-zelula ametan ere bidearen adierazpena agertzen da, zenbait ikerkuntzak bularreko, hestegorriko, koloneko eta prostatako minbizietako zelula amak Notch seinalizazio-bidearen nahasmenduarekin erlazionatu dituzte (16, 17). ## 2.2. Wnt seinalizazio-bidea Wnt/β-katenina oso kontserbatuta dagoen seinalizazio-bidea da eta rol kritiko bat du hainbat prozesu fisiologiko zein patologikotan, horien artean, garapenean, organogenesian eta tumoreen sorreran (18). Seinalizazio-bide honek hiru adar ditu: kanonikoa edo ohikoa, ez-kanonikoa eta Ca2+ bidea. Bide kanonikoan, seinalizazio-bidea inaktibo dagoenean, β-katenina proteina zitoplasman kokatzen da, eta APCrekin batera degradazio-konplexua osatzen du (19). Aktibatzen denean, ordea, APC degradazio-konplexua eteten da eta proteina askea nukleora garraiatu egiten da, non TCF/LEF proteinekin konplexu bat eratzen duen, aktibazio-konplexua sortuz. Itu-geneen adierazpena aktibatu egiten du, horien artean c-Myc, CCND1/2, Axin 2, SOX4, TCF7, ASCL2, LGR5 (20). ![](_page_3_Picture_7.jpeg) Wnt bidea egoera fisiologikoan isilarazita agertzen da. Baina aktibatu egiten da enbrioi-garapenean eta tumorigenesian, eta beharrezkoa da zelula amen pluripotentzialtasuna mantentzeko. Wnt/βkatenina seinalizazio-bideak miogenesiaren indukzioan (21), hortz-garapenean (22), nerbio-sistema zentralaren garapenean (23), eta gorputz-adarren eredu goiztiarraren eraketan (24) parte hartzen du enbrioi-garapenean. Wnt bide kanonikoan errore bat metatzen denean, β-kateninaren maila handitu egiten da. APC genearen mutazioa koloneko minbiziaren sorreraren lehen urratsa izaten da eta ia kasuen % 100ean APC genearen delezio batek edo β-kateninaren mutazioak eragiten du Wnt bidearen aktibazioa. Ondorioz itu-geneen gainadierazpena geratzen da, horien artean D1 ziklina, ziklo zelularraren erregulatzailea (25). Azken urteetan, Wnt bideak leuzemian duen rolaren ezagutza geroz eta handiagoa da, eta bertan Wnt bidearen gainadierazpena ikusten da (26). Adibidez, leuzemia linfatiko kronikoan Wnt bide kanonikoaren gainaktibazioa ikusten da, eta bidearen inhibizioak apoptosiaren igoera eragiten du (27). Melanomen % 25 nevus onberen progresiotik datoz, non nevus onbera horietan melanozitoek BRAFv600E edo NRASQ61K mutazio bat jasan duten, baina onkogeneak berak eragindako seneszentzia pairatzen duten (28). Aldiz, ikusi da Wnt bide kanonikoak seneszentzia horren hasieraren atzerapena eragiten duela melanozito mota bietan, modu horretan, tumoreen garapenerako aukera handituz (29). Dena den, bide honen garrantzia melanomaren progresioan ez da oso argia (30). Bestetik, bularreko minbizien % 50 baino kasu gehiagotan Wnt bidea aktibatuta agertzen da eta biziraupen orokorraren murrizketarekin erlazionatu da (31) eta bide kanonikoaren ligando zein hartzaileen gainadierazpena ikusi da (32). ![](_page_4_Picture_1.jpeg) Bestetik, bide hau nahitaezkoa da izaera pluripotentziala mantentzeko, bai enbrioi-zelula ametan zein zelula ama helduetan. Garapenarekin erlazionatutako bide honek ugaztunen ehunen berriztapen-tasa mantentzen du zelula amen jarduera doituz, bai hesteetako zelula ametan (33), bai epidermisean (34) bai hezur-muinetakoetan (35). Eta Masaru Katoh-ek (36) eginiko lanean jasotzen den bezala, Wnt bide kanonikoa zein ez-kanonikoaren aktibazioa, hainbat minbizi motaren zelula ametan, pazienteen biziraupenarekin erlazionatu da, horien artean, bular, kolon, urdail, birika, obulutegi, pankrea, prostata eta umetokiko minbizietan, eta melanoman eta leuzemian. Wnt/β-Catenina seinalizazio-bidearen inhibitzaile ugari erabiliak izan dira minbizi-zelula amen autoberritze-prozesuak inhibitzeko, eta, ondorioz, zelula horien desagerpena eragin dute (37). #### 2.3. Hedgehog seinalizazio-bidea Hedgehog (Hh) fenotipoa Drosophila-n aurkitu zen segmentu-polaritatearen mutazio gisa. Hh-k giza garapenean hainbat funtziotan parte hartzen du, eskuin-ezkerreko ardatzaren zehaztapenean batik bat. Hedgehog geneak hiru homologo ditu ugaztunetan: IHh (Indian Hedgehog), DHh (Desert Hedgehog) eta SHh (Sonic Hedgehog), non azken hori den ikertuena. Egoera normalean, Ptch1 mintzean zeharreko proteina hartzaileak Smo proteina inhibitzen du. Hh proteinaren presentzian Smo proteinaren inhibizioa galarazi egiten da. Ondorioz, Gli transkripzio-faktorea aktibatu egiten da, nukleora lekualdatu eta itu-geneen adierazpena eragiten du. Horien artean, proliferazio-geneak diren D ziklinak eta c-Myc-a, angiogenesirako VEGFa, epitelio-mesenkimetako trantsizioko SNAIL genea edota ama zelulen autoberritzerako NANOGa eta SOX2a (38). ![](_page_4_Picture_6.jpeg) SHH seinalizazio-bide kanonikoa SHh bidea funtsezkoa da enbrioi-garapenean zelulen hazkuntza eta desberdintzapena erregulatzeko, bai eta organismo helduan ehun eta organoen homeostasiaren mantentzean ere. Bide honen aktibazioak ugalketaz, angiogenesiaz eta zelula amen zaharberritzeaz arduratzen diren geneen adierazpena eragiten du (39). Baina seinalizazio-bide hau ezohiko egoera baten ondorioz aktibatzen denean, hainbat tumoreren garapena errazten du, tumorigenesian eta metastasian parte hartuz. Enbrioi-garapenean Hh bidea ezinbestekoa da, garatzen ari diren organoek zelula-edukiera, tamaina eta kokapena egokia izan ditzaten (40). Ektoderma, mesoderma eta endodermako zelula-talde espezifikoetan hazkuntza- eta desberdintzapen-prozesuak eragiten ditu mitogeno gisa eta, are zehatzago, nerbio-ehunaren indukzioan esku-hartzen du, hortzen sorrera eta biriken garapena (41). Orobat ikusi da neuronen aitzindarien proliferazioa eta biziraupena bermatzen duela sabel-aldeko bizkar-muinean (42). ### Olatz Crende, Patricia Garcia-Gallastegi Minbizi-garapenen % 20-25ean Hh seinalizazio-bidea desregulatuta agertzen da, bai Hh proteinen gainadierazpena dagoelako bai bidean parte hartzen duten geneetan mutazioa agertzen delako. Hh bidearen gene asko onkogeneak edo gene tumore-ezabatzaileak dira. Adibidez, funtzioaren galera dakarren Ptch1 genearen mutazioak, edo funtzioaren irabazia eragiten duten Smo, SHh eta Gli geneen mutazioak, larruazaleko minbizia eragiten dute, batez ere zelula basalen kartzinoma (43). Eta Phtc1 meduloblastoma, gliobastoma, rabdomiosarkoma eta koloneko, bularreko eta pankreako minbiziarekin lotu da (44). Hedgehog seinalizazio-bidearen itu-geneen artean, zelula amak autoberriztatzeko baliogarriak diren nanog eta sox2 proteinak daude. Transkripzio-faktore bi horiek ezinbestekoak dira enbrioiaren garapenean zein ehun helduan zelula amen mantentzerako (45). Adibidez, bularreko ehun osasuntsuko zelula ametan zein minbizi-zelula ametan Ptch1 eta Gli geneen gainadierazpena dagoela ikusi da (46). Eta Hh bidea ezinbestekoa da sistema hematopoietikoaren zelula amen eta leuzemia mieloidearen tumore-zelula amen mantentzean zein autoberritze-prozesuetan (47), baita melanoman (48) eta pankreako (49) tumore solidoetan aurkitzen diren minbizi-zelula ametan ere. ### 2.4. Hazkuntza-faktoreak Hazkuntza-faktoreek (growth factor - GF) edota "faktore trofikoek" familia bat osatzen dute, gehienak proteinak dira eta ehunaren arabera adierazten dira. Esaterako, FGF fibroblastoen hazkuntza-faktorea, PDGF plaketatik bideratutako hazkuntza-faktorea, EGF epidermiseko hazkuntza-faktorea, HGF hepatozitoen hazkuntza-faktorea, VEGF hodi-endotelioaren hazkuntza-faktorea, beste batzuen artean. Ugaztunetan 19 jariatutako FGF proteina mota ezberdin daude. Horiek tirosina-kinasa motako hartzaileekin (FGFR) lotzen dira. FGFRak fosforilazio bidez tirosinazko domeinu espezifikoak aktibatzen ditu, eta, proteina-adaptatzailearen eta RAS-MAPK, PI3K-AKT, PLCγ eta STAT moduko bitartekarien bidez seinalea nukleora tanslokatu. ![](_page_5_Picture_6.jpeg) GF seinalizazio-bide kanonikoa Garapenean eta gizaki helduen fisiologian eta patologian parte hartzen duen seinalizazio- bidea da. FGFek funtzio metabolikoak dituzte, eta ehun-konponketa eta birsorkuntzaren bitartekari dira, sarritan garapenarekin erlazionatzen diren seinalizazio-bideak aktibatzen dituztelarik. Hazkuntza-faktoreek tumorearen hedapenean parte hartzen dute, bai hasierako zelula- hazkuntza eta klonen hedapena bultzatuz, bai ondoko ehunen inbasioa eta barreiatzea bultzatuz. Era berean, erlazionatu dira tumoreen terapia zitotoxikoak ekiditeko gaitasunarekin eta angiogenesiarekin (50). Glioblastomako zeluletan FGF2ak zelula amen gaitasunaren mantentze-prozesuan parte hartzen du. Gene hori gliomako zelula ametan isilarazi egiten bada, zelulek desberdintzapen-prozesu bat ![](_page_6_Picture_1.jpeg) pairatuko dute; aitzitik, hazkuntza-faktorea mantentzen bada, hori ez da gertatuko (51). Era berean, orain dela gutxi iragarri denez, FGF2ak nestinaren adierazpenean eragina du, nerbio-sistemako zelula ama proteina markatzaile bat, FGF2a zelula amen ezaugarriak mantentzeko beharrezkoa dela berretsiz (52). # 3. Eztabaida Minbizi-zelula amak edo CSCak minbiziaren aurkako tratamenduak garatzeko itu bihurtu dira, Wnt, Hh, Notch eta FGF enbrioi-garapenerako eta homeostasirako seinalizazio-bideak diren molekulen kontra bideratuta. Tratamendu horien garapena erronka bat da, hain zuzen ere, zelula amaren kontra zuzendutako eragileak probatzeko modelo prekliniko zehatzak garatu behar direlako, ondoren klinikarako erabilgarriak diren agente terapeutikoak identifikatzeko asmoz. Eragile esperimental berriak garatzen ari dira Wnt, Notch eta Hh seinalizazio-bideak inhibitzeko, adibidez Hh eta Notch seinalizazio-bideen inhibitzaileak diren GDC0449, RO4929097 molekulak (53). Inhibitzaile horiek tumoreen eta metastasien aurka bideratzen dira, baina eraginkorragoak izango lirateke ikuspuntua aldatuz eta ez soilik tumore osoa hartuz, tumorearen zelula amen populazioaren aurka bideratuko balira. Gainera, seinalizazio-bide hauek guztiek ez dute era isolatuan funtzionatzen, sare koordinatu gisa aritzen baitira. Zelula amen fenotipoa seinalizazio-sare osoaren emaitza da. Horrela, zelula amen kontrako inhibitzaileak garatzeak aurrez seinalizazio-nodoen konbinazioen funtzioa ulertzea eskatzen du. Horrez gain, seinalizazio-bidearen jarduera eta eragileen eraginkortasuna aurreikusten dituzten biomarkatzaileak beharrezkoak dira. Era berean, medikuntza pertsonalizatua garatzea izango litzateke gakoa, tumore bakoitzeko azpipopulazio eta paziente-taldeen artean efizientzia bermatzeko. Minbiziaren tratamendu espezifikoak biomedikuntzako arlo ezberdinen inplikazioa eskatzen du, intereseko farmako eraginkorrak garatu nahi baditugu. # 4. Erreferentzia bibliografikoak - 1. Minbiziaren oinarriak [Internet]. National Cancer Institute. 2019. [online kontsultatuta 2019ko urtarrilaren 25ean]. Eskuragarri [URL]: https://www.cancer.gov/about-cancer. - 2. Schoenhals M, Kassambara A, De Vos J, Hose D, Moreaux J, Klein B. Embryonic stem cell markers expression in cancers. Biochem Biophys Res Commun [Internet]. 2009 May 29;383(2):157-62. - 3. Reya T, Morrison SJ, Clarke MF, Weissman IL. Stem cells, cancer, and cancer stem cells. Nature [Internet]. 2001 Nov 1;414(6859):105-11. - 4. Bonnet D, Dick JE. Human acute myeloid leukemia is organized as a hierarchy that originates from a primitive hematopoietic cell. Nat Med [Internet]. 1997 Jul;3(7):730-7. - 5. Al-Hajj M, Wicha MS, Benito-Hernandez A, Morrison SJ, Clarke MF. Prospective identification of tumorigenic breast cancer cells. Proc Natl Acad Sci U S A [Internet]. 2003 Apr 1;100 (7):3983-8. - 6. Hermann PC, Mueller MT, Heeschen C. Pancreatic cancer stem cells--insights and perspectives. Expert Opin Biol Ther [Internet]. 2009 Oct;9(10):1271-8. - 7. O'Brien CA, Pollett A, Gallinger S, Dick JE. A human colon cancer cell capable of initiating tumour growth in immunodeficient mice. Nature [Internet]. 2007 Jan 4;445(7123):106-10. - 8. Singh SK, Hawkins C, Clarke ID, Squire JA, Bayani J, Hide T, Henkelman RM, Cusimano MD, Dirks PB. Identification of human brain tumour initiating cells. Nature [Internet]. 2004 Nov Olatz Crende, Patricia Garcia-Gallastegi 18;432(7015):396-401. - 9. Iso T, Hamamori Y, Kedes L. Notch signaling in vascular development. Arterioscler Thromb Vasc Biol [Internet]. 2003 Apr 1;23(4):543-53. - 10. Greenwald I. LIN-12/Notch signaling: Lessons from worms and flies. Genes Dev [Internet]. 1998 Jun 15;12(12):1751-62. - 11. Schwanbeck R, Schroeder T, Henning K, Kohlhof H, Rieber N, Erfurth ML, Just U. Notch signaling in embryonic and adult myelopoiesis. Cells Tissues Organs [Internet]. 2008;188(1- 2):91-102. - 12. Bigas A, Espinosa L. The multiple usages of notch signaling in development, cell differentiation and cancer. Curr Opin Cell Biol [Internet]. 2018 Dec; 55:1-7. - 13. Yamamoto N, Tanigaki K, Han H, Hiai H, Honjo T. Notch/RBP-J signaling regulates epidermis/hair fate determination of hair follicular stem cells. Curr Biol [Internet]. 2003 Feb 18;13(4):333-8. - 14. Chiba S. Notch signaling in stem cell systems. Stem Cells [Internet]. 2006 Nov;24(11):2437- 47. - 15. Heerboth S, Housman G, Leary M, Longacre M, Byler S, Lapinska K, Willbanks A, Sarkar S. EMT and tumor metastasis. Clin Transl Med [Internet]. 2015 Feb 26;4:6,015-0048-3. eCollection 2015. - 16. Huang KH, Sung IC, Fang WL, Chi CW, Yeh TS, Lee HC, Yin PH, Li AF, Wu CW, Shyr YM, Yang MH. Correlation between HGF/c-met and Notch1 signaling pathways in human gastric cancer cells. Oncol Rep [Internet]. 2018 Jul;40(1):294-302. - 17. Hu BD, Guo J, Ye YZ, Du T, Cheng CS, Jiang Q, Liu RN, Zhang YB. Specific inhibitor of Notch3 enhances the sensitivity of NSCLC cells to gemcitabine. Oncol Rep [Internet]. 2018 Jul;40(1):155-64. - 18. Clevers H. Wnt/beta-catenin signaling in development and disease. Cell [Internet]. 2006 Nov 3;127(3):469-80. - 19. Wu G, Xu G, Schulman BA, Jeffrey PD, Harper JW, Pavletich NP. Structure of a beta-TrCP1- Skp1-beta-catenin complex: Destruction motif binding and lysine specificity of the SCF(beta-TrCP1) ubiquitin ligase. Mol Cell [Internet]. 2003 Jun;11(6):1445-56. - 20. MacDonald BT, Tamai K, He X. Wnt/beta-catenin signaling: Components, mechanisms, and diseases. Dev Cell [Internet]. 2009 Jul;17(1):9-26. - 21. Chen AE, Ginty DD, Fan CM. Protein kinase A signalling via CREB controls myogenesis induced by wnt proteins. Nature [Internet]. 2005 Jan 20;433(7023):317-22. - 22. Sarkar L, Sharpe PT. Expression of Wnt signalling pathway genes during tooth development. Mech Dev [Internet]. 1999; 85(1\_2): 197\_200. - 23. Shimogori T, Banuchi V, Ng HY, Strauss JB, Grove EA. Embryonic signaling centers expressing BMP, WNT and FGF proteins interact to pattern the cerebral cortex. Development [Internet]. 2004;/131(22):5639\_47. - 24. Yang Y. Wnts and wing: Wnt signaling in vertebrate limb development and musculoskeletal morphogenesis. Birth Defects Res C Embryo Today [Internet]. 2003;/69(4):305\_17. - 25. Tetsu O, McCormick F. Beta-catenin regulates expression of cyclin D1 in colon carcinoma cells. Nature [Internet]. 1999 Apr 1;398(6726):422-6. ![](_page_8_Picture_1.jpeg) - 26. Luis TC, Ichii M, Brugman MH, Kincade P, Staal FJ. Wnt signaling strength regulates normal hematopoiesis and its deregulation is involved in leukemia development. Leukemia [Internet]. 2012 Mar;26(3):414-21. - 27. Lu D, Zhao Y, Tawatao R, Cottam HB, Sen M, Leoni LM et al. Activation of the Wnt signaling pathway in chronic lymphocytic leukemia. Proc Natl Acad Sci USA [Internet]. 2004; 101: 3118–3123. - 28. Dhomen N, Marais R. BRAF signaling and targeted therapies in melanoma. Hematol Oncol Clin North Am [Internet]. 2009 Jun; 23(3):529,45, ix. - 29. Juan J, Muraguchi T, Iezza G, Sears RC, McMahon M. Diminished WNT -4beta-catenin-4c-MYC signaling is a barrier for malignant progression of BRAFV600Einduced lung tumors. Genes Dev [Internet]. 2014; 28: 561–575. - 30. Webster MR, Weeraratna AT. A wnt-er migration: The confusing role of beta-catenin in melanoma metastasis. Sci Signal [Internet]. 2013 Mar 26;6(268):pe11. - 31. Lin SY, Xia W, Wang JC, Kwong KY, Spohn B, Wen Y, Pestell RG, Hung MC. Beta-catenin, a novel prognostic marker for breast cancer: Its roles in cyclin D1 expression and cancer progression. Proc Natl Acad Sci U S A [Internet]. 2000 Apr 11;97(8):4262-6. - 32. Xu J, Prosperi JR, Choudhury N, Olopade OI, Goss KH. Β-catenin is required for the tumorigenic behavior of triple-negative breast cancer cells. PLoS One [Internet]. 2015; 10: 1– 11. - 33. Krausova M, Korinek V. Wnt signaling in adult intestinal stem cells and cancer. Cell Signal [Internet]. 2014 Mar;26(3):570-9. - 34. Veltri A, Lang C, Lien WH. Concise review: Wnt signaling pathways in skin development and epidermal stem cells. Stem Cells [Internet]. 2018 Jan;36(1):22-35. - 35. Batsali AK, Pontikoglou C, Koutroulakis D, Pavlaki KI, Damianaki A, Mavroudi I, Alpantaki K, Kouvidi E, Kontakis G, Papadaki HA. Differential expression of cell cycle and WNT pathwayrelated genes accounts for differences in the growth and differentiation potential of wharton's jelly and bone marrow-derived mesenchymal stem cells. Stem Cell Res Ther [Internet]. 2017 Apr 26;8(1):102,017-0555-9. - 36. Katoh M. Canonical and non-canonical WNT signaling in cancer stem cells and their niches: Cellular heterogeneity, omics reprogramming, targeted therapy and tumor plasticity (review). Int J Oncol [Internet]. 2017 Nov;51(5):1357-69. - 37. Katoh M. Antibody-drug conjugate targeting protein tyrosine kinase 7, a receptor tyrosine kinase-like molecule involved in WNT and vascular endothelial growth factor signaling: Effects on cancer stem cells, tumor microenvironment and whole-body homeostasis. Ann Transl Med [Internet]. 2017b Dec;5(23):462. - 38. Varjosalo M, Taipale J. Hedgehog: Functions and mechanisms. Genes Dev [Internet]. 2008 Sep 15;22(18):2454-72. - 39. Wu F, Zhang Y, Sun B, McMahon AP, Wang Y. Hedgehog signaling: From basic biology to cancer therapy. Cell Chem Biol [Internet]. 2017 Mar 16;24(3):252-80. - 40. Caro I, Low JA. The role of the hedgehog signaling pathway in the development of basal cell carcinoma and opportunities for treatment. Clin Cancer Res [Internet]. 2010 Jul 1;16(13):3335-9. - 41. Wilson L, Maden M. The mechanisms of dorsoventral patterning in the vertebrate neural tube. Dev Biol [Internet]. 2005 Jun 1;282(1):1-13. - 42. Litingtung Y, Chiang C. Specification of ventral neuron types is mediated by an antagonistic interaction between Shh and Gli3, Nat. Neurosci [Internet]. 2000; 979–985. - 43. Teglund S, Toftgard R. Hedgehog beyond medulloblastoma and basal cell carcinoma. Biochim Biophys Acta [Internet]. 2010 Apr;1805(2):181-208. - 44. Tostar U, Toftgard R, Zaphiropoulos PG, Shimokawa T. Reduction of human embryonal rhabdomyosarcoma tumor growth by inhibition of the hedgehog signaling pathway. Genes Cancer [Internet]. 2010 Sep;1(9):941-51. - 45. Sari IN, Phi LTH, Jun N, Wijaya YT, Lee S, Kwon HY. Hedgehog signaling in cancer: A prospective therapeutic target for eradicating cancer stem cells. Cells [Internet]. 2018 Nov 10;7(11):10.3390/cells7110208. - 46. Liu S, Dontu G, Mantle ID, Patel S, Ahn NS, Jackson KW, Suri P, Wicha MS. Hedgehog signaling and bmi-1 regulate self-renewal of normal and malignant human mammary stem cells. Cancer Res [Internet]. 2006 Jun 15;66(12):6063-71. - 47. Zhao C, Chen A, Jamieson CH, Fereshteh M, Abrahamsson A, Blum J, Kwon HY, Kim J, Chute JP, Rizzieri D, Munchhof M, VanArsdale T, Beachy PA, Reya T. Hedgehog signalling is essential for maintenance of cancer stem cells in myeloid leukaemia. Nature [Internet]. 2009 Apr 9;458(7239):776-9. - 48. Santini R, Vinci MC, Pandolfi S, Penachioni JY, Montagnani V, Olivito B, Gattai R, Pimpinelli N, Gerlini G, Borgognoni L, Stecca B. Hedgehog-GLI signaling drives self-renewal and tumorigenicity of human melanoma-initiating cells. Stem Cells [Internet]. 2012 Sep;30(9):1808-18. - 49. Song L, Wang W, Liu D, Zhao Y, He J, Wang X, Dai Z, Zhang H, Li X. Targeting of sonic hedgehog-gli signaling: A potential therapeutic target for patients with breast cancer. Oncol Lett [Internet]. 2016 Aug;12(2):1027-33. - 50. Witsch E, Sela M, Yarden Y. Roles for growth factors in cancer progression. Physiology (Bethesda) [Internet]. 2010 Apr;25(2):85-101. - 51. Pollard SM, Yoshikawa K, Clarke ID, Danovi D, Stricker S, Russell R, Bayani J, Head R, Lee M, Bernstein M, Squire JA, Smith A, Dirks P. Glioma stem cell lines expanded in adherent culture have tumor-specific phenotypes and are suitable for chemical and genetic screens. Cell Stem Cell [Internet]. 2009 Jun 5;4(6):568-80. - 52. Li G, Chen Z, Hu YD, Wei H, Li D, Ji H, Wang DL. Autocrine factors sustain glioblastoma stem cell self-renewal. Oncol Rep [Internet]. 2009 Feb;21(2):419-24. - 53. Takebe N, Harris PJ, Warren RQ, Ivy SP. Targeting cancer stem cells by inhibiting wnt, notch, and hedgehog pathways. Nat Rev Clin Oncol [Internet]. 2011 Feb;8(2):97-106.
aldizkariak.v1-3-409	{ "domain": "giza zientziak eta artea", "id": "ikergazte_iv_giza-zientziak-eta-artea_19", "issue": null, "year": "2021", "license": "cc-by-sa 3.0", "source": "ikergazte", "edition": "iv" }	# Larramendiren Hiztegi Hirukoitzaren digitalizazioa. Karaktereen ezagutze optikoa eta Wikitekara igotzea Alonso, M. , Lindemann, D. UPV/EHU [mikelalon@gmail.com](mailto:mikelalon@gmail.com), [david.lindemann@ehu.eus](mailto:david.lindemann@ehu.eus) ### Laburpena Artikulu honetan Larramendiren Hiztegi Hirukoitzaren digitalizazioko OCR prozesua deskribatzen da, ikasketa automatikoa baliatuz. Horretarako, irudien tratamendua deskribatu eta eskuz transkribatutako laginetik abiatuta testua ezagutuko duen ereduaren trebakuntza azaltzen da. Emaitzak Wikiteka plataforman eskuragarri daudenez, auzolanaz transkripzio osoa zuzendutakoan informazio erauzketa prozesutik pasako da hiztegiaren egitura lexikografikoa ikasketa automatikoz erauzteko. Hitz gakoak: hiztegi historikoak, Larramendi, OCR, ikasketa automatikoa, Wikiteka ### Abstract In this article, we describe the OCR process using machine learning in the digitization of Larramendi's Diccionario Trilingüe. For this purpose, the treatment of images is described and the training of the model from the transcribed sample that will recognize the text. As the results are available on the Wikisource platform, the transcription can be corrected using crowdsourcing, so that we can carry out the information extraction process using machine learning to extract the lexicographic structure of the dictionary. Keywords: historical dictionaries, Larramendi, OCR, machine learning, Wikisource # 1. Sarrera eta motibazioa Manuel Larramendiren 1745eko gaztelania-euskara-latina hiztegia, Hiztegi Hirukoitza (HH hemendik aurrera), mende eta erdi baino gehiagoko tartean zehar euskararako erreferentzia gailena izan da, eta euskal hiztegigintzako periodizazioan lan lexikografiko klasikotzat har daiteke, aldaketa esanguratsua ekarri zuena (Urgell 2002); euskal hiztegigintzako garai modernoaren hasiera markatzen du. Hiztegia sakon aztertu da irizpide filologiko eta lexikografikoak aintzat hartuz (Urgell 1998a; 1998b; 2000, beste batzuen artean), baina eskuz bildutako laginak baino ezin izan dira baliatu lan horietarako. Beraz, ezin izan da eduki guztia kontuan hartuko lukeen metodo kuantitatiborik erabili. Hiztegi klasikoen edizio digitalak burutzeko bide berriak jorratu dira azken hamarkadetan. Humanitate Digitalen (HD) esparruan ari gara, hau da, gizarte zientziak eta konputazioa eta teknologia digitalak uztartzen dituen esparru akademikoan. Testu klasikoen bertsio digitalak osatu eta prozesamendu konputazionalerako prestatzea da HDen ardatz nagusi bat (Lindemann eta San Vicente 2020). Bestela esanda, testua gordetzen duen faksimile digitala eskaintzeaz gain, hiztegiaren makroegiturari (lemategiari) eta mikroegiturari (sarreren barruko antolamenduari) dagozkion anotazioak gehitzen zaizkio, makinek testu zatiak item lexikografiko zehatz gisa interpretatu ahal izateko. Baliabidearen barruko bilaketa aurreratuak ahalbidetzeko eta baliabidetik kanporako lotura esplizituak esleitzeko baldintza teknikoak betetzen dira horrela. Lindemann & San Vicentek (2020) laburbildutako digitalizazio pausoak jarraituz, erreminta-kate erdiautomatikoa aplikatu dugu, eta haren emaitza neurtu. Honek barne hartzen ditu: karaktereen ezagutze optikoa edo Optical Character Recognition (OCR), informazio erauzketa eta, azkenik, Resource Description Framework (RDF) estandarrarekin bat datorren moldaketa-eredu baten lehen proposamena, Wikidatan integratzeko aukerari begira. Artikulu honetan karaktereen ezagutze optikoa burutzeko irudiak nola tratatu ikusi eta, ikasketa automatikoa baliatuz, HHko testua ezagutuko duen ereduaren trebakuntza azaldu dugu. Ondoren, emaitzak Wikiteka plataformara igo ditugu eta auzolanaz transkripzioa zuzentzeko aukera ematen duenez, aurrera begira prozesu horretatik lortutako emaitzetatik informazio lexikografikoa duten datuak erauzteko ikasketa automatikoa baliatuko dugu, horretarako eginda ditugun frogak kontuan hartuz. ### 2. Arloko egoera eta ikerketaren helburuak Adimen artifizialaren adarra den ikasketa automatikoa, ingelesezko Machine Learning delakoa, eremu askotan aplikatzen da gaur egun, kalkulu ahalmenaz harago, esperientziatik ikasteko gai diren konputagailu programak baitira. Hizkuntzalaritzan ere gero eta gehiago erabiltzen dira, eta azken aldian lan ugari ari dira argitaratzen ikasketa automatikoa baliatuz testuen eta hizkuntzen prozesamenduko eremu ezberdinetan emaitza baliagarriak lortu dituztenak. Romanov, Miller, Savant eta Kiessling-ek (2017), esaterako, ikasketa automatikoko Kraken tresna erabili dute idazkera arabiar klasikoko testuak digitalizatzean karaktereen ezagutze optikoa egiteko, eta ohiko tresna nagusiek baino emaitza hobeak lortu dituzte. Karaktereen ezagutze optikoa burutzen duten programek, labur esanda, testu baten iruditik (inprimatutako liburu baten irudi eskaneatua, esaterako) testua erauzten dute, testuaren irudia testu digital bihurtuz. Horrela, editatzeko, bilatzeko eta konputazionalki aztertzeko aukera ematen dute. Ohiko OCR erremintek ez dute emaitza onik testu klasikoen digitalizazioan, gaur egungo karaktere moderno eta uniformeak irakurtzeko trebatu baitira, eta akats gehiegi itzultzen dituzte duela mende batzuetako dokumentuak prozesatzean. OCR erreminta aukera zabala aurki daiteke gaur egun, hala nola Tesseract-ocr [1](#page-1-0) , ABBYY FineReader PDF[2](#page-1-1) , OCRopus[3](#page-1-2) , Transkribus[4](#page-1-3) edo Kraken[5](#page-1-4) . OCR tresna berrienek Machine Learning edo ikasketa automatikoko algoritmoak baliatzen dituzte, eskuz transkribatutako lanaren lagin bat erabiliz trebatzen direnak eta, horretan oinarrituta, loturak iragartzen dituzte pixel patroiak diren letren eta karaktere digitalen artean. OCR prozesurako ikasketa automatikoa erabiltzea berrikuntza da eta Aro Moderno hasierako inprimatuak (eta baita eskuz idatzitako testuak ere [6](#page-1-5) ) prozesatzea ahalbidetu du, egun paperean edo digitalki inprimatutako karaktereak pixel patroi uniformeekin lotu daitezkeen bitartean, hizki beraren patroiak aldakorrak baitira Aro Moderno hasierako inprimaketan. Gainera, papereko irregulartasunek, orbanek edo dagokion orriko atzeko aldeko tintak pixel patroiak alda ditzakete. Tresna hauen artean Kraken aukeratu eta trebatu da. Kraken doan eskuratu daitekeen OCR tresna da, ikasketa automatikoa baliatzen duena. Pariseko PSL Unibertsitateko "eScripta" ikerketa taldeak sortua da[7](#page-1-6) , eta UNIX sistema eta Python ingurua behar ditu. Python kode irekiko lizentzia duen programazio lengoaia bat da, askotariko plataformetan erabil daitekeena eta sintaxi irakurgarria duena. Kraken ere kode irekikoa da eta neural network edo neurona-sare deituriko batean oinarritzean, gizakien ikasteko modua imitatzen daki. Horrela, HHko letra-mota ezagutzeko trebatu da. Kraken tresnak, gainera, hizkiak identifikatzeaz gain, letra-tipoak bereizteko aukera ematen du. HHn letra-tipo etzana aurkitzen dugu eta sarreren antolaketan garrantzia du. Beraz, letra-tipoa bereizi ahal izatea erabilgarria izango da hiztegia kodifikatzeko hurrengo pausoetan. Hori dela eta, Kraken hobetsi dugu antzeko ezaugarriak dituen web tresna Transkribus baino. Inprimaki eta eskuizkribuetarako diseinatutako jabedun OCR tresna nagusiek baino emaitza hobeak lortzen dituela erakutsi du; esaterako, idazkera arabiar klasikoko testuak digitalizatzean (Romanov et al. 2017). Gainera, Kraken ALTO XML estandarra jarraitzen duten fitxategiak sortzeko gai da eta hori ere tresna hau aukeratzeko arrazoia izan da. Karaktereen ezagutze optikoa burutzeko garaian irudien kalitatea kontuan hartzeko ezaugarri bat da. Irudietako testuak ahal bezain argiena izan behar du eta orokorrean egoera onean dagoen edizio baten irudiak erabiltzea komeni da. Beraz, faktore horiek ere kontuan hartu dira digitalizatuko den edizioa aukeratzean, eta baita irudi digitalek duten kalitatea ere. Hau dpi edo dot per inch, hazbetean sartzen den puntu kopurua, erabiliz zehazten da, eta Krakeneko jarraibideetan gutxienez 300 dpi-ko irudiak <span id="page-1-0"></span><sup>1</sup> Ikus <https://github.com/tesseract-ocr> <span id="page-1-1"></span><sup>2</sup> Ikus [https://pdf.abbyy.com](https://pdf.abbyy.com/) <span id="page-1-2"></span><sup>3</sup> Ikus <https://github.com/ocropus/ocropy> <span id="page-1-3"></span><sup>4</sup> Ikus <https://transkribus.eu/Transkribus/> <span id="page-1-4"></span><sup>5</sup> Ikus [http://kraken.re](http://kraken.re/) <span id="page-1-5"></span><sup>6</sup> Transkribus aplikazioak, adibidez, ikasketa automatikoa erabiltzen du eskuizkribuak prozesatzeko. <span id="page-1-6"></span><sup>7</sup> Ikus <https://escripta.hypotheses.org/> behar direla zehazten den arren[8](#page-2-0) , Romanov et al. (2017: Table 1) lanak irudien kalitateak espero baino garrantzi gutxiago zuela iradokitzen du. # 3. Ikerketaren muina Kraken erremintaren trebatze prozesua, laburbilduz, ondorengo pausoek osatzen dute: (1) irudien aurreprozesamendua programak behar dituen ezaugarrietara doitzeko; (2) erreminta trebatzeko erabiliko diren testuaren lerroen transkripzioa; (3) ereduaren trebakuntza eta (4) emaitzak jasotzen dituzten fitxategiak sortzea. ### 3.1. Irudien aurreprozesamendua Kalitateaz gain, digitalizatu nahi diren irudiek zenbait ezaugarri izan behar dituzte Krakenek prozesatu ahal izateko. Esaterako, irudiak zuri-beltzean irakurtzen ditu eta Krakenek berak zuribeltzean jartzeko aukera eskaintzen duen arren, aurretik irudiak prozesatu dira beste ezaugarri batzuk ere doitu ahal izateko. Eskaneatutako irudi askori angelua zuzendu behar zaie, lerroak ez baitaude horizontalean, edota liburuetako orrialdeak eskaneatzean alboetan sortzen den kurbadura zuzendu behar da. Orbanak kentzea ere komenigarria da, zuri-beltzean jarritakoan hizkiekin nahas daitezkeelako. Orrialdearen diseinua konplexua bada, egunkarietakoa bezalakoa adibidez, zutabeak bakantzea gomendagarria da, lerroak zatitzen dituen algoritmoa ez baita ondo moldatzen diseinu konplexu horietara. Irudiak aurreprozesatzeko Scan Tailor[9](#page-2-1) programa erabili da, Kraken tresnaren egileek dokumentazioan gomendatzen dutenaren arabera [10](#page-2-2) . HHren irudi eskaneatuak prozesatu dira, diseinuaren eta orrialdeen egoera dela eta zenbait egokitzapen beharrezkoak baitziren. Lehenik eta behin, orrialde bakoitzean bi zutabe zeudenez, zutabeak orrialde banatan jarri dira, aipatu bezala Krakenek diseinu konplexuak zatitzeko algoritmo berezirik ez dakarrelako. Ondoren, testuaren angelua zuzendu da eta testua daukan eremua zehaztu da orrialdeetan. Eremu horri 5 mm-tako marjinak gehitu zaizkio alde bakoitzean. Azken urratsean irudiaren kalitatea aukeratu (600 dpi da lehenetsia), zuri-beltzean jarri eta letren lodiera aldatu da (parametroa +10 jarri da zenbait hizki edo hizkiren zatiak bestela 'desagertu' egiten baitira). Hala ere, froga ezberdinak eginez letren lodieran balio negatiboak aukeratuz atzeko orrialdeko letrak gutxiago nabaritzen direla ikusi da. Urrats berean orbanak kentzeko aukera ematen du programak eta honetan bigarren indartsuena aukeratu da. Ordenagailu pribatu arruntak erabilita, urrats guztietatik pasatzeko orrialdeko batez beste 1,2 minutu behar direla neurtu dugu, baina ahalmen handiagoko zerbitzari edo ordenagailuekin denbora gutxiago behar izatea espero daiteke. ### 3.2. Transkripzioa Irudiak aurreprozesatu ondoren, Krakenen diseinua ezagutzeko modulua abiatzen da, irudietatik abiatuz transkripzioa burutzeko beharrezkoak diren fitxategiak sortzeko. Irudiak lerrotan banatzen ditu eta, ondoan, editatu daitezkeen testu eremuak jartzen ditu (ikus 1. irudia). HTML fitxategiak dira eta edozein web nabigatzaile erabiliz editatu daitezke testuari dagozkion eremuak. Lerro hauek dira programak erabiltzen dituen oinarrizko unitateak; lerroen irudiak eta testu lerroak parekatzen dira eta hauek izango dira trebakuntza sorta osatuko dutenak, hots, programak aurreikuspenak balioztatzeko erabiliko dituen lerro eredugarriak. Hortaz, transkripzioak diplomatikoa izan behar du beti, hau da, lerroaren irudiko karaktereen sekuentzia zehatza izan behar du, jatorrizko grafia erabat mantenduz, ezer gehitu edo baztertu gabe, Ground Truth Transcription delakoaren jarraibideak segituz[11](#page-2-3) . <span id="page-2-0"></span><sup>8</sup> Ikus <http://kraken.re/training.html#image-acquisition-and-preprocessing> <span id="page-2-1"></span><sup>9</sup> Ikus <http://scantailor.org/>. ScanTailor aplikazioa software librea da. <span id="page-2-2"></span><sup>10</sup> Ikus <http://kraken.re/training.html> <span id="page-2-3"></span><sup>11</sup> Ikus <https://ocr-d.de/en/gt-guidelines/> #### 1. irudia: Transkripzioa egiteko fitxategia \| *** \| VE. \| \|-------------------------------------------------------------------------------------\|---------------------------------------------\| \| V E. 371<br>Lat. Vertibilitas. \| Lat. Vertibilitas. \| \| Vertible , aldacoya , giracoya. Lat. Ver- \| 371 \| \| tibilis. \| Vertible , @aldacoya , @giracoya. Lat. Ver- \| \| Vertical, bugaindarra. Lat. Verticalis. \| tibilis. \| \| Vertice, bugaina, Lat. Vertex, icis. \| Vertical , @bugaindarra. Lat. Verticalis. \| \| Verticidad, veale vertibilidad. \| \| \| Vertigo, vertiginoso, vease vaguido. \| Vertice, @bugaina. Lat. Vertex, icis. \| \| Vespero, illunabarreco izarra. Lat. Ves- \| Verticidad , vease @vertibilidad. \| \| perus.<br>Velpertino , <i>arrat faldeco , arraflegui</i> - \| Vertigo , vertiginolo , veale @vaguido. \| \| coa. Lat. Vespertinus. \| Vespero , @illunabarreco @izarra. Lat. Ves- \| \| Vesquir, antiquado, lo mismo que vivir. \| perus. \| \| Veste, lo mismo que vestido. \| Vespertino, @arratsaldeco, @arrastegui- \| \| Testido , foñecoa , jazcaya , jaunzcaya,<br>aldagarria , filda , abillamendua. Lat. \| @coa. Lat. Velpertinus. \| \| aldagarria, filda, abillumendua. Lat.<br>Vestis, vestitus. \| Vefquir , antiquado, lo milmo que vivir. \| \| Vestidura, lo mismo. Lat. Indumentum. \| Vefte , lo mifmo que @veftido. \| \| Vestigio, aztarnà, sená, hatzá. Lat. \| Veftido , @foñecoa , @jazcaya , @jaunzcaya, \| \| Veltigium. \| @aldagarria , @filda , @abillamendua. Lat. \| \| Vestiglo, monstruo formidable, mamuza. \| Vestis , vestitus. \| \| Lat. Spectrum horridum. \| Vestidura , lo mismo. Lat. Indumentum. \| \| Vestimenta, vestimento, vease vestido. \| Vestigio , @aztarnà , @sená , @hatzá. Lat. \| \| Vestir, janci, jaunci beztitu. Lat. Vestire, induere. \| Veftigium. \| Krakenek lerro hauetan transkribatutakoa baino ez du ezagutuko, hau da, trebatze sortatik frogak jaso aurretik, tresna erabat agnostikoa da. Beraz, argi dago lerro hauetan testuan zehar azaltzen diren karaktere ezberdin guztiak bildu behar direla. Jarraibideetan azaltzen denez, arabierazko edo hebreerazko idazkerak gutxienez 800 lerroren transkripzioa eskatzen du, eta mendebaldeko idazkeretarako ere antzeko kopurua iradokitzen da, orrialdeko 25 eta 40 lerro arteko kopuruarekin gutxienez 30 orrialde transkribatu behar direla aipatzen baita. Hirurogeina lerrotako bi zutabeko orrialde bakarra hutsetik transkribatu ondoren, Krakeni eredu bat sortarazi zaio eta, lehen OCR iterazioa eta gero, HTML fitxategi berriak sortzen dira aukeratutako hiztegiko orrialde sortarako. Testu eremuek oraingo honetan Krakenek lehen ereduan oinarrituta ezagututako testua edukiko dute (lehen trebatze sortatik sortua). Hortik aurrera, eremuetako testua ez da hutsetik idazten, baizik eta eskuz zuzentzen. Zuzendutako orrialde osoak gehi dakizkioke trebatze sortari, hurrengo eredu berritua sortzeko erabiliko direlarik ondorengo iterazioan eta prozedura nahi den doitasun maila lortu arte errepika daiteke. Gaur egun ez bezala, hizkien ondoren eta koma eta puntuaren aurretik nahiko hutsune handia dago eta transkribatzeko garaian hutsune horiek errespetatu dira. Gaztelaniaz, una bezalakoak batzuetan vna bezala azaltzen dira, eta horrelaxe transkribatu dira. Gaur egun erabiltzen ez den ese altu arkaikoa ere, "ſ", mantendu egin da[12](#page-3-0) . HHk bi letra mota ditu, borobila eta etzana. Lehenago aipatu bezala, transkripzioan letra etzana gordetzeak garrantzi handia du, letra etzana hiztegiko sarreren egituran aurkitu daitekeen ezaugarri tipografiko bakarra baita. Krakeneko transkripzioak testu hutsa dira, hau da, ez dute letra-tipoak zehazteko berariazko aukerarik, ezagutu ditzakeen arren. Horregatik, letra etzanaz dagoen hitz oro markatuz gero, algoritmoak ebatzi dezake zein hitzek duten letra etzana. Hasieran letra etzanean dauden hitzak HTML lengoaiako <i> etiketarekin markatu ziren baina letra etzana horrela markatzeak transkripzioa dezente zailtzen du, hitz edo esaldi etzan bakoitza markatzeko zazpi karaktere behar baitira. Markaketa sinpleago bat erabiltzearren, letra etzanean dauden hitzei baliabide guztian zehar azaltzen ez den ikur bat jarri zaio aurretik, @ ikurra. Transkribatzea errazagoa da eta eredua trebatzerakoan doitasun handiagoa ematen duela egiaztatu ahal izan dugu, letra etzanaz idatzita dauden hitzek aurretik ikur hau daramatela ikasiko baitu Krakenek. Frogatu dugun bezala, ia akatsik gabe ebatzi du hori. Bestalde, gerta daiteke orrialdea lerrotan banatzen duen algoritmoak zuzen ez jokatzea eta bi lerro bakarra balitz bezala interpretatzea (ikus 2. irudia) edota lerroak bitan banatzea. <span id="page-3-0"></span><sup>12</sup> Unicode karakterea erabili dugu: U+017F LATIN SMALL LETTER LONG S "ſ". ### 2. irudia: Krakenek bi lerro bakarra balitz bezala interpretatzea \| En atencion à esto, onelacoren beguiru- \| \|-----------------------------------------\| \| nez. \| \| Atender, arretatu, oartu, arreta eman. \| \| Lat. Attendere. \| Aipatu bezala, lerroak dira programak erabiltzen dituen oinarrizko unitateak eta transkripzioa lerroka egin behar denez, bi lerrotan dagoen testua ezin da lerro bakarrean idatzi. Beraz, akats hauei aurre egiteko modurik eraginkorrena lerro horiei dagozkien transkripzio eremuak hutsik uztea da, programak kontuan har ez ditzan. ### 3.3. Ereduaren trebakuntza Eredua trebatzeko adimen artifizialaren adarra den ikasketa automatikoan oinarritzen da Kraken. Lerro bat 'irakurtzen' du eta ondoren akatsak konpentsatzen ditu aipaturiko neurona-sareaz baliatuz. Ondoren, lerroz lerro prozesua errepikatzen du azken lerrora iritsi arte, eta orduan berriz ere hasten da lehen lerrotik, trebakuntza lerroak behin eta berriz irakurriz, gero eta eredu hobea lortuz. Horretarako lerro kopuru bat bereizten du, trebakuntza sorta (training set), eta beste alde batetik ebaluatzeko sorta (test set) erabiltzen du trebatutako ereduaren doitasuna kalkulatzeko (balio lehenetsia %10 da ebaluatzeko sortarako). Eredua eraiki ondoren, ebaluatzeko sortarekin frogatzen du, eta ezagutzen dituen karaktereen eta egiten dituen akatsen arteko erlazioa izango da ereduaren doitasuna. Trebakuntza prozesua nolabait ausazkoa denez, ezin da aurreikusi zenbat denbora beharko den eredu bat trebatzeko, eta konfigurazio lehenetsiak early stopping edo gelditze goiztiarra izeneko hurbilketa egiten du, hau da, ebaluatzeko sortan ez bada akats indizea hobetzen, prozesua gelditu egiten da. Honek overfitting edo gaindoitzea ekiditen du, hots, eredua trebatze datuak bakarrik ezagutzeko doitzea, datu horietan aurkituko lituzkeen patroiak ezagutu beharrean. Horrela lortzen da akats gutxien egiten dituen eredua: doitasun handiena duen eredua, hain zuzen ere. Transkripzioari eskainitako atalean aipatu bezala, letra etzanak bereizteko <i> markaketa erabiliz, zazpi karaktere gehitzen dira hitz edo esaldi bakoitzeko, lerroko karaktere kopurua handituz eta, oro har, ereduak karaktereak ezagutzeko zailtasuna gehituz. Horrela transkribatutako orrialde batekin trebatutako ereduak %83,99ko doitasuna lortu zuen, eta bigarren orrialde bateko transkripzioa gehituta %92,56koa. Markaketa sinpleago batekin, letra etzana markatzeko @ erabiliz, ordea, ereduaren doitasuna nabarmenki hobetu zen, bi orrialde erabilita %96,14ko doitasuna lortu baitzuen hain lerro gutxirekin lanean arituta. Hori horrela, letra etzanak @rekin markatzea erabaki zen eta 1. taulan eta 3. irudian jasotako doitasun balioak lortu ziren. #### 1. taula. Orrialde kopuruak eta doitasuna \| Or. kop. \| 2 \| 3 \| 4 \| 5 \| 6 \| 7 \| 8 \| 9 \| 10 \| 11 \| 12 \| 13 \| \|-----------------------------------------------------------------------------------------------\|----\|----\|----\|----\|----\|----\|----\|--------------------------------------------------\|----\|----\|----\|----\| \| Doitasuna 0,9614 0,9417 0,9673 0,9648 0,965 \| \| \| \| \| \| \| \| 0,9767 0,9764 0,9793 0,9808 0,9775 0,9845 0,9816 \| \| \| \| \| \| Or. kop. \| 14 \| 15 \| 16 \| 17 \| 18 \| 19 \| 20 \| 21 \| 22 \| 23 \| 24 \| 25 \| \| Doitasuna 0,9773 0,9847 0,9860 0,9829 0,9782 0,9794 0,9792 0,9869 0,9846 0,9839 0,9802 0,9812 \| \| \| \| \| \| \| \| \| \| \| \| \| #### 3. irudia. Doitasuna eta transkribatutako orrialde kopurua ![](_page_5_Figure_2.jpeg) Doitasunaren grafikoan ikus daitekeen bezala, orrialde kopurua handitu ahala doitasuna handitzen doa, baina ez dago korrelazio zuzenik eta gero eta orrialde gehiago behar dira akats indizea jaisteko. Horrela, ondoriozta daiteke transkripzio lerro kopuru batetik gora ez duela merezi eredu berriak trebatzea, doitasuna ez baita esanguratsuki hobetuko. Hirurogeina lerro inguruko 25 orrialde transkribatu ondoren doitasuna ez zela esanguratsuki handituko ikusi genuen. Hala ere, doitasun indize aipagarriak lortu arren, zenbait karaktere (ezohiko) ez zituela ezagutzen ohartu ginen. Hori dela eta, trebatze sortan falta ziren karaktere horiek zituzten orrialdeen transkripzioak gehitu ziren, batez ere zegokien alfabeto atalean ugari agertuko ziren hizki larriak zituztenak. Horrela, 32 orrialderekin trebatutako eredua lortu genuen, eta doitasun orokorra ez zen esanguratsuki handitu (% 98.5), baina ezohiko karaktereak, hasieran Krakenentzako "ezezagunak", orduan ondo ezagutu zituen. ### 3.3. Emaitzen fitxategiak sortzea eta Wikitekara igotzea Emaitzak fitxategi formatu ezberdinetan ematen ditu Krakenek, hala nola txt edo ALTO XML[13](#page-5-0) , OCR emaitzak gordetzeko estandar bat. AEBtako Kongresuaren Liburutegiak, esaterako, erabiltzen du ALTO XML eta informazioa erauzteko Elexifier[14](#page-5-1) erreminta-kateak input formatu bezala onartzen du. Testu fitxategi soilak (txt formatukoak) testu-kutxa bakoitzean ezagututako karaktereak lerroka gordetzen ditu; ALTO XML formatuak, berriz, testua ez ezik karaktereen posizioa ere gordetzen du, orrialdearen diseinua berreraikitzeko aukera eskainiz. Testuko koskak irudikatzeko gai denez, HHren sarreren egitura irudika dezake, sarrera-buruak koska ezberdinarekin agertzen baitira hurrengo lerroen aldean. Testu-kutxen kokapena, beraz, kontuan hartzea merezi duen informazioa da, irudiko eta transkripzioko testu zatien artean esteka edo lotura aktiboak eskaintzen dituen edizio digitala prestatzeko garaian berebizikoa izan daitekeena. Wikisource plataformako euskal atariak, Wikitekak [15](#page-5-2), OCR emaitzak erakusteko eta editatzeko aukera ematen du eta bertan Wikitext formatura[16](#page-5-3) egokitu dugun ALTO fitxategien OCR emaitza[17](#page-5-4) jarri dugu eskuragarri (ikus 4. irudia). Wikitekako edukiak irekiak direnez, transkripzioak zuzentzeko erabil daiteke. Are gehiago, badago zehazki transkripzio proiektuei eskainitako atal bat[18](#page-5-5), jarduera honek gune horretan duen garrantziaren seinale. Beraz, <span id="page-5-0"></span><sup>13</sup> Ikus <https://altoxml.github.io/> <span id="page-5-1"></span><sup>14</sup> Ikus [https://elexifier.elex.is](https://elexifier.elex.is/) <span id="page-5-2"></span><sup>15</sup> Euskarazko ataria: [https://eu.wikisource.org/wiki/Azala.](https://eu.wikisource.org/wiki/Azala) <span id="page-5-3"></span><sup>16</sup> Ikus <https://en.wikipedia.org/wiki/Help:Wikitext>. <span id="page-5-4"></span><sup>17</sup> Ikus [https://eu.wikisource.org/wiki/Hiztegi\\_Hirukoitza.](https://eu.wikisource.org/wiki/Hiztegi_Hirukoitza) <span id="page-5-5"></span><sup>18</sup> Ikus [https://en.wikisource.org/wiki/Wikisource:Transcription\\_Projects](https://en.wikisource.org/wiki/Wikisource:Transcription_Projects). komunitateak HHren transkripzioak zuzentzeko aukera izango du, beste herrialdetako proiektu askotan egin den bezala. ![](_page_6_Figure_2.jpeg) 4. irudia. HHren 1. orrialdea Wikiteka plataforman[19](#page-6-0) # 4. Ondorioak HHren A-Z atalak, lehen eta bigarren liburukiak kontuan hartuta, 828 orrialde ditu; beraz, edukiaren % 4 baino gutxiago eskuz transkribatuta (32 orrialde), hiztegi guztia hartzen duen txt bertsioan ia % 98,5eko zehaztasun teorikoa lortu da. Doitasunak lehenago eskuragarri zeuden txt bertsioak gailentzen ditu argi eta garbi. Diseinua ezagutzeko moduluak zehaztasun handiz egin du lan, baina, hala ere, kontuan hartu beharreko lerro kopuru esanguratsu bat ez du ezagutu. Zenbait kasutan, edo ez du lerroren bat inolaz ere ezagutu, edo lerroak gaizki batu ditu, testu-kutxaren eremuak bi lerro hartzen dituelarik bat hartu beharrean, eta hau eskuz zuzentzeko modu zuzenik ez dago. Trebakuntza sorta egiterakoan arazorik ematen ez badu ere, hiztegi guztia digitalizatzean horrek izango lukeen eragina neurtu beharko litzateke. Oraingoz ezin izan dugu neurtu gaizki ezagututako lerroen eragina, baina transkripzio prozesuan zehar eta ondoren OCR emaitzak berrikusteak iradokitzen du merezi duela puntu hau sakonago aztertzea, diseinuaren ezagutzaren balidazio pausoa lan-fluxuan sartzeko asmoz. Bestalde, horrelakoak konpontzeko, baliteke irudien aurreprozesamenduko parametroak aldatu eta prozesua errepikatzeak doitasun handiagoa ekartzea, lerroak irudian identifikatzeko orduan. Nolanahi ere, azken baliabideak, hots, HHren bertsio digitalizatuak, argitalpen baten kalitate irizpideak jarraitu behar baditu, OCR prozesuan zehaztasun handia lortu arren, badirudi beharrezkoa izango dela eskuz eduki guztia balioztatzea, diseinuaren ezagutze prozesuko hutsegiteek sortutako akatsen zuzenketa barne. ### 5. Etorkizunerako planteatzen den norabidea Wikitekan jarritako testuen ground truth irizpideen araberako transkripzioa lortzea izango da behin-behineko helburua, digitalizazioaren lan-fluxuko hurrengo urratsak doitasun erabateko datuekin errepikatu ahal izateko. Hurrengo urratsean, informazio erauzketa prozesuan, transkripzio <span id="page-6-0"></span><sup>19</sup> Ikus [https://eu.wikisource.org/wiki/Orrialde%3ALarramendi\\_1745\\_dictionary\\_body.pdf/1](https://eu.wikisource.org/wiki/Orrialde%3ALarramendi_1745_dictionary_body.pdf/1). horretatik informazioa erauzi eta hiztegiaren sarrerak eta sarreren barruko item lexikografikoak irudikatuko dituen egitura lortzea da helburua. Horretarako hiztegiko orrialdeen diseinua baliatuko da hiztegiko item lexikografikoak sailkatu eta identifikatzeko, hau da, testu digitaletik informazio lexikala erauziko da. Urrats hau honela deskriba daiteke: hiztegiaren sarrerak eta sarreren barruko antolamendua zatitu, eta item lexikografikoak irudikatzen dituen markaketa semantikoaz osatzen dira. Horretarako, lagin bat eskuz anotatu eta gero, ikasketa automatiko algoritmo batek zatiketa eta anotazioa ikasi eta testu osoan aplikatzen ditu. Dagoeneko beta fasean dagoen Elexifier tresna erabili dugu informazioa erauzteko (Lindemann & Alonso, prestatzen). Lortutako emaitzak oinarri hartuta eta HHren balioztatutako transkripzioarekin prozesua errepikatu ahal izango dugu; batetik, Elexifier trebatze-sorta handiago batez elikatuta eta, bestetik, markaketa konplexuagoa erabilita, oraingo honetan beta fasean dagoen tresna horren garapenak aurrera egiten duen heinean. Gainera, HHtik erauzitako euskal formak Wikidatan integratu ditugu nahikoa ebidentzia izan dugun kasuetan, hau da, HHn topatu ditugun formak Wikidatan aurretik bazeuden lexemei gehitu dizkiegu, Elhuyar Fundazioak eta Euskal Wikipediako Kultur Elkarteak elkarlanean Elhuyar hiztegietako datu lexikalak Wikidata ekimenean txertatu dituztela baliatuz. ## 6. Erreferentziak - Alonso, M. (2021). Larramendiren Hiztegi Hirukoitzaren digitalizazioa. (Master Amaierako Lana) - Larramendi, M. (1745). Diccionario trilingüe castellano, bascuence y latin dedicado a la M.N. y M.L. provincia de Guipuzcoa. San Sebastián: Bartholomé Riesgo y Montero. - Lindemann, D. & San Vicente, I. (2020). Baliabide lexikoen sarea: Baldintza filologiko eta tekniko zenbait. In Hitzak sarean: Pello Salabururi esker onez. Bilbo: UPV/EHU Argitalpen Zerbitzua. - Lindemann, D. eta Alonso, M. (prestatzen). A workflow for historical dictionary digitization: Larramendi's Trilingual Dictionary. Proceedings of eLex 2021, Brno, Txekia. - Romanov, M., Miller, M. T., Savant, S. B., & Kiessling, B. (2017). Important New Developments in Arabographic Optical Character Recognition (OCR). arXiv preprint arXiv:1703.09550. - Urgell, B. (1998a). 'Hiztegi Hirukoitza' eta 'Diccionario de Autoridades' erkatuaz (I): Oinarrizko ezaugarri zenbait. Anuario del Seminario de Filología Vasca 'Julio de Urquijo', 32(1), 109–163. - –––––––– , (1998b). 'Hiztegi Hirukoitza' eta 'Diccionario de Autoridades' erkatuaz (II): Sarreraren edukia. Anuario del Seminario de Filología Vasca 'Julio de Urquijo', 32(2), 365–414. - –––––––– , (2000). Larramendiren Hiztegi Hirukoitza-ren osagaiez. (Doktorego-tesia). EHU, Gasteiz. - –––––––– , (2002). 'Hiztegi Hirukoitza'-ren kanpoko eta barruko historiaz. Anuario del Seminario de Filología Vasca 'Julio de Urquijo', 629-649. ### 7. Eskerrak eta oharrak - Artikulu "Hiztegi historikoen digitalizaziorako lan-fluxua: Larramendiren Hiztegi Hirukoitza" lanean egindako ikerketan oinarritzen da. Proiektu hori Udako Euskal Unibertsitateak (UEU) eta Euskal Wikipediako Kultur Elkarteak (EWKE) HDen inguruko euskarazko ikerketa sustatzeko eta euskarazko datu libreen sorkuntza, trukea eta zabalpena bultzatzeko asmoz 2019. urtean egin zuten ikerketa deialdi an hautatua izan zen. - Bestalde, lan hau UPV/EHU-ko Euskal Hizkuntzalaritza eta Filologia Masterrean David Lindemann eta Blanca Urgellek zuzendutako "Larramendiren Hiztegi Hirukoitzaren digitalizazioa" Master Amaierako Laneko atal batetik eratorria da.
aldizkariak.v1-3-326	{ "domain": "zientzia zehatzak eta natur zientziak", "id": "ikergazte_i_zientzia zehatzak eta natur zientziak_101", "issue": null, "year": "2015", "license": "cc-by-sa 3.0", "source": "ikergazte", "edition": "i" }	# Epai-prozesuetan peritatze arkitektonikoen kasuistika. ## Leon I. 1 Donostiako Arkitektura Goi Eskolaren Arkitektura Saila, 2 Donostiako Unibertsitate Eskola Politeknikoa, Eraikuntza Graduko Koordinatzailea. inigo.leon@ehu.es ## Laburpena Auzi prozesuarekin erlazionatutako peritatze arkitektonikoen kasu ezberdin eta ugarien azterketak balio digu, alde batetik, garatzeko adituen peritatzea eta prestatzeko ahozko bistaren defentsa; eta, bestetik, ulertzeko garrantzi handiko osagai batzuen ikasketarako interesa duten alderdiak. Gatazka baten ondoren, prozesu osoen azterketatik abiatzen gara; hau da, gutxienez, existituko da izendapen judizialeko peritatze bat eta prozedura amaitzen duen sententzia bat. Orduan, epaitza aztertzen da, eta peritu judizialaren irizpenarekin duen lerrokatzea edo ez, peritu arkitektoaren ardura albo batera utzi gabe, noski. Hitz gakoak: peritatze arkitektonikoak- peritu judiziala- peritu arkitektoa. ### Abstract The analysis of a wide range of architectural expertise cases, related to the judicial process, helps us to understand those aspects of interest for the study of certain elements of great importance, both for the preparation of expert opinion and to his defense at the hearing. After a dispute end in judgment, we'd start to analyze the complete processes, which may include, at least, the valuation of judicial appointment, and the expert opinion commissioned by the parties. In these processes, it is analyzed whether there is alignment between the verdict and the ruled by the court expert, without neglecting the responsibility of the expert architect. Keywords: Architectural expertise/ court expert /expert architect # 1. Sarrera eta motibazioa Arkitekturako ikasketak burutu dituztenek (Goi Mailako Arkitektoek, Arkitekto Teknikoek), duela gutxi arte, haien ikas kredituen artean, ez zuten peritatze edota irizpen txostenekin erlazionaturiko gairik. Arkitektura, Hirigintza eta Eraikuntzarekin erlazioa duten alderdi legalak aztertzen baziren ere, ez zuten peritatzeei zuzenduriko berariazko edukirik. Agerikoa da arkitekto oro ezin aritu daitekeela peritu on bat bezala; izan ere, peritu ona izateko behar diren jarrera konkretuak (irizpide bat egiteko teknika menperatu, ahozko bista batean parte hartzeko gaitasuna izan) ez dira arkitekto profesional guztiengan ematen eta, askotan, eskamendu luzearen ondorioz baino ez baitira lortzen . ### 2. Arloko egoera eta ikerketaren helburuak Ez dezagun ahantzi, askotan, arkitekto perituak ohituta daudela, bere arloko profesional onak diren heinean, lanbide horren "arauen" erabilpenera; baina, horrek ez dakar berekin, beti, epaiprozesuak ezartzen dituen arauak ezagutzea (edota haiekin ados izatea). Arkitekto on oro ezin izan daiteke peritu ona; baina peritu on guztiek izan beharko lukete bere lan-arloko profesional onak. Epai-perituen zerrendek, haien kalitatea bermatzeko hainbat baldintza finkatzen zituzten, baina konpetentzia librera jotzen duten lege berriek berme hori murrizten dute; eta, beraz, edozein arkitektok (egoki prestaturikoak zein beste edozein) alderdi bateko peritu nahiz epai-peritu izateko aukera izango du.. Ikerketa honen helburua, peritu izango diren arkitektoei lagungarri izango zaizkien hainbat irizpide eskaintzea da, eta bereziki aztertutako kasu ezberdinetan agertzen diren okerrak eta gabeziak zeintzu diren erakustea, hauek berriro eman ez daitezen. ### 3. Ikerketaren muina 44 gatazka prozesu oso, eta adituen 81 txosten ezberdinen irakurketa eta antolakuntza egin ondoren, Perituen aktibitatea aztertuta, hainbat atal ezberdinek duten eragina antolatuz bideratu da ikerketa. Ezinbestekoa izan da gatazka kasu bakoitzaren kronologia fluxu-grama patroi bat asmatu eta eredu hori jarraituta guztiak irizpide komun batekin egokitzea, bertan, peritazio, demanda-erantzun eta sententzia ezberdinen arteko erlazioa bide onetik ulertzeko. Fluxu-grama hauetan, kolore ezberdinak garrantzia hartzen dute, hara nola: gorriak sententzia azaleratzen du; urdin argiak peritatze judiziala; berdez adituen beste peritazio eta txostenak; horiak demandak eta kakiak demanda erantzunak, besteak beste. Honela kasu bakoitza tipifikatu eta sailka daiteke, sortzen diren "argazki koloretsu" ezberdinen arteko konparaketa eginaz. ### 1. irudia. Peritazio eta Sententzia bakarreko, gatazkaren kronologia fluxu-grama Fluxu-grametan koloreak duten garrantzia azpimarratzeko, barneko testuen bereizmena nahita baztertu da, testuak ez dutelako arreta bideratu behar. ### 2. irudia. Peritazio eta Sententzia anitzeko, gatazkaren kronologia fluxu-grama ### 3.1 Perituaren aurre kondizionanteak Peritu guztiak gaude baldintzatuak peritatze bat idazten hasten garenean. Kontrakoa uste duenak, horren kontziente ez delako baino ez da. Baldintzatua izatea, berez, negatiboa da, baina okerrena norberak dakarren baldintzapen hori hor dagoela ez jakitean edo onartzean datza. Baldintzapenak osagai ugari ditu, etab bi azpitaldetan sailka daitezke: - Baldintzapen kontzienteak - Baldintzapen inkontzienteak Gure aurretiko baldintzapenak onartzea zaila izaten da, perituak ez baitu onartzen bere burua "baldintzatua" egotea. Hala ere, baldintzapena beti existituko da, eta horren aurka borrokatzeak ez du zentzurik; izan ere, ditugun aurretiko baldintzapenak ezagutzen ditugun neurrian, haien eragina murriztuko da irizpide txostena egiterakoan. ### 3.2 Hizkera Epai-prozesuan, eragile bakoitzak bere hizkuntza propioa erabiltzen du eta, oro har, besteekiko desberdina. Garrantzitsua izango da, beraz, perituak hizkuntza horien guztien ezaugarriak ezagutzea, eta haien eraginetik at mantentzea. . Dena den, perituaren hizkerak soila, argia eta ulergarria beharko luke izan; azken finean, hartzaileak ez dira gaian adituak izaten, eta askotan, epai-gaia ere ez dute egoki ezagutzen . Perituaren araua da ematen duen informazioa (idatzizkoa nahiz grafikoa) egiazkoa, objektiboa, arrazoitua izatea. Batzuetan, alderdi batek kontrataturiko perituek ikuspegi hori galtzen dute, eta elementu horietakoren bat galtzen dute beren bezeroen interesetara hurbiltzeko. ### 3.3 Egiatasuna LEC-eko 335.2 artikuluaren arabera, perituak behartuta daude beti egia esatera eta beren berezko aktibitateen zina onartzera. Beraz, kontrako alderdiko irizpidek indargabetzeko darabiltzaten argudioak teknikoak eta zehatzak behar dute izan, inoiz egia estali gabe; nahiz eta, horren ondorioz, irizpidea egiteko agindua eman dien alderdia kaltetu. Hori bai, egiaren kontzeptua, prozesu judizialean, ez dator bat kanon konkretu batekin. Prozesuaren jatorria gertakizun batetiko ados ez dauden bi alderdien arteko liskarra izaten da. Arazoa ez da izaten, bada, gertaera ezberdinak egotea, baizik eta gertakari horiek ikusteko ikuspegi desberdinak izatea (bai interes ekonomikoen ondorioz bai gure izaerak gertakizun horiek modu diferente batean ikustarazten dizkigulako). Peritua egiatia izan behar da eta argi izan behar du bere aktibitatearekiko erantzukizuna duela. Bere irizpidea dela eta, alderdietako batek edo epaileak ulertuko balu perituaren partehartzea desegokia izan dela, perituak ondorioak jasan beharko lituzke. # 4. Ondorioak Ez da menperatzen berariazko legedia (Prozedura Zibilaren Legea <P.Z.L>, Prozedura Kriminalaren Legea <P.K.L>, eta erlazioa duten beste hainbat) . Ez da ezagutzen prozesu judizialaren funtzionamendua. Ez dago nahikoa eskarmentua epaiketei dagokionean: maneiatu beharreko denborak, parte hartzaileekiko tratua, joko arauak…etab. Eta, dudarik gabe, ez da menperatzen eztabaida-leku konkretu horri dagokion ahozkotasuna. Arkitektoak "arauak dioena betetzera" ohituta daude, ez "iritzia ematera". Agindutakoa betetzeko, arau zehatzak daude (Eraikuntzaren Kode Teknikoa…etab) eta arau horiei heldu behar zaie. Eginkizuna objektiboa da, eta nahikoa izaten da "betetzen da" moduko esaldiak erabiltzea. Iritzia ematea hareago doa: gehienetan ez dago bete beharreko arau argi bat, ez da nahikoa arauak betetzen diren ala ez esatea, eta datu objektibo eta neurgarriak aurkeztu behar dira. Teknikoek, askotan bi kontzeptuak nahasten dituzte, eta bien arteko desberdintasuna argi izan behar da. Arkitektoak bezero batentzako lan egiten duenean, arauak "bete" behar ditu hura pozik izan dadin; iritzia ematen duenean, berriz, zuzen jokatu behar du, nahiz eta horren ondorioz bere bezeroa kaltetu. Ulertu behar dugu egiaren adiera berri baten aurrean gaudela. Hirigintzan, egiazkotasuna zehatza da, eta bere gabeziak ez du zentzurik. Oinarria araua betetzen dela arrazoitzea da. Epai-prozesuan, aldiz, gutxienez 3 egia topatuko ditugu: auzijartzailearena, demandatuarena, eta benetan gertatutakoa. Kasu horretan, egia bakartzat hartzen badugu, bezeroekiko eta letraduekiko erlazioa zaildu baino ez dugu egingo. Ez dugu iritzi bat defendatzeko ohitura, eta are gutxiago besteen iritzien aurka joatekoa. Uste dugu gure iritzia bakarra izango dela, eta ez dugu bidezko ikusten haren aurkako iritziak agertzea. Abokatuak beste modu batera aritzen dira: besteen erabakiei aurka egitera, "legez kanpo" dauden eginkizunak defendatzera eta beste abokatuen alde nahiz aurka erraztasunez aritzera ohituta daude; baita, ondorioz, inongo buruhausterik ez izatera ere. ### 5. Etorkizunerako planteatzen den norabidea Arkitekturaren munduan, eta nola ez, peritu adituen ardura eta betebeharren esparruan sortzen ari diren lege berrien eta arauen aldaketa ezberdinek sortzen dituzten inpaktuak aztertzea. Hauetatik abiatuz, orain arte garatutako azterketan lortutako ondorioak egokitzea edo eta osatzea litzateke. ### 6. Erreferentziak - Borrell, A. (2002): Los arquitectos peritos en asuntos judiciales y el nuevo marco legal: la LOE y la LEC. COAM, Madril. - Font, E. (2002): El dictamen de peritos y el reconocimiento judicial en el proceso civil. Ed. La Ley. Madril. - Huete, R. (2009): Criterios y recomendaciones para la elaboración del dictamen técnico de un edificio. Ed. COA Sevilla. Leon, I. (2014): Análisis de casuística de peritaciones arquitectónicas en procesos judiciales. Tesia UPV-EHU. Donostia. Sardiza, J. (2005): Guía del arquitecto perito. Ed. Fundación COAM, Madril. ### 7. Eskerrak eta oharrak Lan hau, 2014ko ekainak 6ean, Arkitektura Sailean, Ideia Forma eta Materia programaren barnean, Bikain Cum Laude kalifikazioa jasotako "Análisis de casuística de peritaciones arquitectónicas en procesos judiciales" tesitik eratorria da. Egileak, esker ona adierazi nahi dio nire tesi zuzendari izandako Jose Antonio Pizarro Asenjo Doktore Arkitektoari, hain atsegina egin zaidan ikerlan honetan irakatsi didan guztiagatik eta nireganako izan duen adeitasunagatik.
aldizkariak.v1-5-83	{ "domain": "osasun zientzia", "id": "osagaiz_Libk. 3 Zk. 2 _2019_5", "issue": "Libk. 3 Zk. 2 _2019_", "year": "2019", "license": null, "source": "osagaiz", "edition": null }	# Alboko esklerosi amiotrofikoa ## Amyotrophic lateral sclerosis June Landa Alberdi, Larraitz Leunda Eizmendi, Miren Ercilla Liceaga, Maitane Umerez Igartua, Aitziber Lizardi Mutuberria, Miren Josune Garcia de Andoin Barandiaran, Mikel Urretavizcaya Anton Donostia Unibertsitate Ospitaleko farmazialariak june.landaalberdi@osakidetza.eus ## Laburpena Alboko esklerosi amiotrofikoa (AEA) izeneko gaitza gaixotasun neurodegeneratiboen barruan kokatzen da eta garuneko zein bizkar-muineko motoneuronen galera progresiboa eta selektiboa dira bere ezaugarri nagusiak. Horren ondorio zuzena da giharren ahultasuna, paralisia eragiteraino irits daitekeena, gorputz-atal batetik bestera igaroz. Ahozko komunikazioan, irenstean, mugitzeko autonomian eta arnasketan izan dezake eragina. Bestalde, sentsibilitatea, esfinterren kontrola eta begietako muskulaturaren aktibitatea ez dira galtzen. Gaitz sendaezina da, eta egun, gaitzaren bilakaera atzeratzen duen farmako bakarra dago merkatuan: erriluzola. Bizi-itxaropen laburra du, diagnostikoaren unetik 4-5 urtera hiltzen baitira gaixo gehienak. Gako-hitzak: alboko esklerosi amiotrofikoa, gaixotasun neurodegeneratiboa ## Abstract Amyotrophic lateral sclerosis (ALS) is an idiopathic, fatal neurodegenerative disease of the human motor system, causing muscle weakness, which can lead to paralysis. Patients can present difficulties in oral communication, swallowing, motor autonomy and breathing. However, sensitivity, sphincter control and eye muscles' activity are preserved. It's an incurable disease, and there is only one drug in the market that can extend longevity: riluzole. The life expectancy is short, causing death within 4-5 years in most patients. Keywords: amyotrophic lateral sclerosis, neurodegenerative disease ## 1. Sarrera Alboko esklerosi amiotrofikoa (AEA) garuneko zein bizkar-muineko motoneuronen galera progresiboa eragiten duen gaitz neurodegeneratiboa da. Jean Marie Charcot neurologo frantziarra izan zen gaitza lehenengo aldiz deskribatu zuena 1860ko hamarkadan. Jatorri ezezaguna du oraindik ere eta sendaezina izaten jarraitzen du. Europan, gaitzaren intzidentzia 1,5-2,5 kasukoa da 100.000 biztanleko/urteko eta prebalentzia 2,7- 7,4 kasukoa 100.000 biztanleko. Espainiako estatuan intzidentzia 6 kasu 100.000 biztanletan/urteko kokatzen da. Beraz, gaitz arraroen definizioaren barnean sartuko litzateke. Jatorri ezezaguna duen arren, atzean inguruneari eta genetikari lotutako hainbat faktore egon daitezkeela azpimarratu dute zenbait ikerketak. Horien artean, estres oxidatiboa, glutamatoari June Landa Alberdi, Larraitz Leunda Eizmendi, Miren Ercilla Liceaga, Maitane Umerez Igartua, Aitziber Lizardi Mutuberria, Miren Josune Garcia de Andoin Barandiaran, Mikel Urretavizcaya Anton (nerbio-sistema zentraleko neurotransmisore kitzikatzaile nagusiari) lotutako toxikotasuna (motoneuronen heriotza eragin dezake), superoxido dismutasa entzimaren mutazioei atxikitako toxikotasuna, agregazio proteikoak edota mikrogliaren aktibazioa daude, besteak beste. AEA kasuen % 90 AEA esporadiko gisa sailkatzen da. Badirudi gaitza zoriaren ondorioa dela, inongo arrisku-faktorerik izan gabe. Hala ere, faktore endogenoek (genetikak, metabolismoak) zein exogenoek (inguruneak, bizimoduak) parte hartzen dutela uste da. Gainontzeko kasuak, AEA familiarrak izan ohi dira. Gutxienez 13 gene desberdinen parte-hartzea baieztatu da; kasu gehienetan 4 gene egonik gaixotasunaren atzean (C9ORF72, SOD-1, TARDBP eta FUS). ## 2. Klinika eta diagnosia AEAren ezaugarri kliniko nagusia giharren ahultze progresiboa da, sintoma sentsitiborik ezean. Hori, lehenengo eta bigarrengo motoneuronen hondatzearen/galeraren ondorioa da. Hasiera batean, klinika nahiko lokalizatua izan ohi da, gaixoen % 65ek gorputz-adarren afektazioa izaten dute (bizkarmuineko EAE deritzona), % 25ek hasiera bulbarra izan ohi dute disartriarekin batera, % 5ek eragin kognitiboekin eta gainerako % 5a arnas aparatuarekin erlazionaturiko sintomekin has daitezke. Lehenengo motoneuronaren afektazioa baldin badago, espastizitatea, zurruntasuna, hiperreflexia, erreflexu patologikoak (Babinski zein Hoffman zeinuak) edota paralisi pseudobulbarrra izango dituzte. Bigarren motoneuronan dagoenean arazoa, atrofia, kalanbreak, faszikulazioak, hipotonia eta arreflexia agertuko lirateke. Afektazio bulbarra dagoenean, disfagia, disartria, hitz egiteko eta eztula egiteko zailtasunak agertuko dira. Gaitzaren bilakaerak gorputzeko gainerako ataletan eragiten du pixkanaka. Diagnosia, batik bat, klinikan oinarritzen da, gaixoak azaldutako sintomek eta neurologoak egindako esplorazio fisikoak lagunduta, betiere, beste gaitz neurodegeneratiboak baztertu ostean. Bestetik, hainbat proba egin beharra dago diagnostikoan lagunduko dutenak: elektromiograma (zuntz muskularren aktibitate elektrikoaren berri emango digu), erresonantzia magnetikoa (anomalia estrukturalak baztertzeko), analisi genetikoa eta proba klinikoak. ## 3. Tratamendua Gaur egun, sendaezina den gaitza da, espezialista askoren artean jorratu beharrekoa. Tratamenduaren aldetik, gaitza modifikatu edo aldatzen duten tratamendua eta tratamendu sintomatikoa bereiz ditzakegu. ## 3.1 Gaixotasuna aldatzen duen tratamendu farmakologikoa Gaixotasunaren bilakaera aldatzen duen eta eskuragarri dagoen farmako bakarra erriluzola da. Mekanismoa ezezaguna den arren, glutamatoarekin (aminoazido kitzikatzailea) erlazionaturiko hainbat bide inhibitzen dituela uste da, motoneuronen heriotzarekin zerikusia dutenak. Dosia 50 mgkoa da egunean bi aldiz, eta jan baino ordubete lehenago edo jan eta 2 ordu geroago hartu behar da. Konprimitu eta jarabe modura dago komertzializatua. Kontuan hartuta gaixoek irensteko arazoak izaten dituztela, jarabea aukera egokia izan daiteke. Metabolismo hepatikoa du, P450 1A2 zitokromo bidezkoa gehienbat eta glukuronizazioa ere jasaten du; bestalde, giltzurrun bidezko iraizketa du. Albo-efektuen artean, gehienbat astenia, botagura, beherakoa, sabeleko mina edota entzima hepatikoen igoera daude, besteak beste. Tratamenduaren hasieran, hilabetero kontrolatu behar dira entzima hepatikoak, eta ondoren hiru hilabetean behin. Alanina aminotransferasaren (ALT) balioa, goiko balio normala baino 5 aldiz altuagoa baldin bada, tratamendua bertan behera utzi behar da. Neutropeniaren intzidentzia baxua da, baina agertuz gero, tratamendua gelditu beharra dago. ![](_page_2_Picture_1.jpeg) ## 3.2 Tratamendu sintomatologikoa - Sialorrea: oso ohikoa izaten da eta sozialki eragin negatiboa izan dezake. Honetarako amitriptilina, atropina edo hioszina erabil daitezke. Sialorrea errefraktarioa baldin bada, toxina botulinikoa zizta daiteke parotida guruinean eta baraila azpikoan. Azkenik, tratamendu farmakologikoak ez badu eraginik izan, erradiazioa aukera bat izan daiteke. - Arnas aparatuko sekrezioak: arnas gutxiegitasuna duten gaixoek askotan karkaxa ateratzeko zailtasunak dituzte eta mukia pilatzen da. Horretarako N-azetilzisteina bezalako mukolitikoak erabil daitezke. - Gorabehera emozionalak: bat-bateko barregura eta negarra agertzen dira, gaixoaren kontrolpetik at daudenak, estimulu emozional txikien aurrean eta batzuetan arrazoirik gabe. Amitriptilina, fluboxamina edo zitalopram antidepresiboak erabil daitezke. - Depresioa eta antsietatea: ohikoak dira bai gaixoarengan zein zaintzailearengan. Antidepresibo triziklikoak edo serotoninaren errekaptazioaren inhibitzaile selektiboen (SEIS) familiakoak eraginkorrak izan daitezke, eta aukeraketa gainontzeko sintomek baldintzatuko dute. - Kalanbreak: kontrakzio muskular mingarriak dira, 30-45 segundo arteko iraupenarekin. Levetirazetam edo kinina erabil daitezke. Fisioterapia, ariketa fisikoa edota hidroterapiak sintomak arintzen lagun dezakete. - Espastizitatea: ariketa fisikoa egitea ezinbestekoa da. Farmakologikoki baklofenoa edo tizanidina antiespasmodikoak erabil daitezke. - Insomnioa: batez ere gaixotasunaren azken fasean ikusten da. Amitriptilina edo zolpidem izan daitezke aukerako bi farmako. - Nekea: sarri agertu ohi da eta ahulgarria izan ohi da. Modafeniloa aukerako farmakoa izan liteke. ## 3.3 Terapia gehigarriak - Arnas aparatuaren zaintza: AEA duten gaixoen heriotza gehienen atzean, arnas aparatuarekin erlazionaturiko zailtasunak daude, diafragmaren ahultasuna, aspirazioak eta ondoriozko infekzioak direla medio. Aireztatze ez-inbasiboa eta inbasiboa erabiltzen dira, sintomak arindu eta biziraupena luzatzeko. Bestetik, "cough assist" bezalako gailuek jariakinak ateratzen laguntzen dute. - Elikadura: desnutrizioak gaixotasunaren bilakaeran eta biziraupenean eragin zuzena du. Hiltzeko arriskua bikoiztu egiten da % 5-10eko pisu-galera izatean. Jatea gutxiagotzearen atzean faktore asko daude, besteak beste, disfagia, sialorrea, depresioa edota idorreria. Garrantzi handikoa da gaixotasunaren diagnosia egin bezain laster elikaduraren azterketa egitea eta, era berean, elikaduraren inguruko aholku egokia ematea. Aholkuen artean, itogarriak izan daitezkeen janariak ekiditea, janaria are gehiago xehatzea, janariaren testura egokitzea edota irensteko teknika egokia erakustea daude. - Errehabilitazioa: oso garrantzitsua da eta une oro gaixoaren egoerara egokitua izan behar du; ahalik eta bizi-kalitate hoberena eta autonomia-maila altuena izateko eta datozen konplikazioei aurre egiteko zuzendua. Mediku errehabilitatzailearen lana funtsezkoa da fisioterapia, terapia okupazionala eta logopedia integratzeko orduan. - o Fisioterapia: batez ere postura zuzentzeko, mina ekiditeko eta zurruntasun muskularra gutxitzeko. - o Komunikazioaren zaintza: logopeda baten esku-hartzea lagungarria izan daiteke, muskulatura orofaziala eta arnas muskulatura lantzeko batik bat. - o Terapia okupazionala: gaixoa ahalik eta autonomoena izatea du helburu, norbanakoaren zaintza, higienea, etxeko lanak, erosketak, otorduen prestaketa, etab. kontuan hartuz besteak beste. Oro har, egunerokotasuna ahalik eta errazena izan dadin. - Psikoterapia: gaixoei zein zaintzaileei zuzenduta, jasaten duten estres-maila altuagatik. June Landa Alberdi, Larraitz Leunda Eizmendi, Miren Ercilla Liceaga, Maitane Umerez Igartua, Aitziber Lizardi Mutuberria, Miren Josune Garcia de Andoin Barandiaran, Mikel Urretavizcaya Anton Esan bezala, gaitz sendaezina da, baina sintomak arintzeko eta gaixotasuna sendatzeko farmako berrien ikerketak abian daude, batzuk nahiko aurreratuak gainera. Horien helburua da bizi-kalitatea hobetzea eta bizitza luzatzea. Gainera, gaixoek mugitzeko dituzten zailtasunak direla-eta, hainbat ospitaletan AEAri zuzendutako unitateak sortu dira, egun berean espezialista desberdinek ikusi eta ospitalerako bisitak murriztu ahal izateko. Beraz, derrigorrezkoa da arlo desberdinetako osasun-langileen arteko koordinazioa, gaitzari aurre egiteko garaian diziplina anitzeko jarduna ezinbestekoa baita. ## 4. Bibliografia - 1. Kiernan MC, Vucic S, Cheah BC, Turner MR, Eisen A, Hardiman O, Burrel JR, Zoing MC. Amyotrophic lateral sclerosis. Lancet. 2011; 377: 942-55. - 2. Povedano M, Paipa A. Conceptos básicos en ELA, criterios diagnósticos y manejo multidisciplinar. InfoGeriatría. 2014; 10: 30-39. - 3. Estrategia en enfermedades neurodegenerativas. [Internet]. Madrid: Ministerio de Sanidad, Servicios Sociales e Igualdad. Sistema Nacional de Salud; 2016 [Kontsulta: 2019-07-06]. 152 or. Eskuragarri: - [https://www.mscbs.gob.es/organizacion/sns/planCalidadSNS/pdf/Est\\_Neurodegenerativas\\_APR](https://www.mscbs.gob.es/organizacion/sns/planCalidadSNS/pdf/Est_Neurodegenerativas_APROBADA_C_INTERTERRITORIAL.pdf) [OBADA\\_C\\_INTERTERRITORIAL.pdf](https://www.mscbs.gob.es/organizacion/sns/planCalidadSNS/pdf/Est_Neurodegenerativas_APROBADA_C_INTERTERRITORIAL.pdf) - 4. Guía para la atención de la esclerosis lateral amiotrófica (ELA) en España. [Internet]. Ministerio de Sanidad y Política Social. Sistema Nacional de Salud. Madrid; 2009 [Kontsulta 2019-07-10]. 150 or. Eskuragarri: - [https://www.mscbs.gob.es/profesionales/prestacionesSanitarias/publicaciones/docs/esclerosisL](https://www.mscbs.gob.es/profesionales/prestacionesSanitarias/publicaciones/docs/esclerosisLA.pdf) [A.pdf](https://www.mscbs.gob.es/profesionales/prestacionesSanitarias/publicaciones/docs/esclerosisLA.pdf) - 5. [Andersen PM,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Andersen%20PM%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=21914052) [Abrahams S,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Abrahams%20S%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=21914052) [Borasio GD,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Borasio%20GD%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=21914052) [de Carvalho M,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=de%20Carvalho%20M%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=21914052) [Chio A,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Chio%20A%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=21914052) [Van Damme P,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Van%20Damme%20P%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=21914052) [Hardiman](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Hardiman%20O%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=21914052) [O,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Hardiman%20O%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=21914052) [Kollewe K,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Kollewe%20K%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=21914052) [Morrison KE,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Morrison%20KE%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=21914052) [Petri S,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Petri%20S%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=21914052) [Pradat PF,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Pradat%20PF%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=21914052) [Silani V,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Silani%20V%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=21914052) [Tomik B,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Tomik%20B%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=21914052) [Wasner M,](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Wasner%20M%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=21914052) [Weber M;](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Weber%20M%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=21914052) EFNS Task Force on Diagnosis and Management of Amyotrophic Lateral Sclerosis. EFNS guidelines on the Clinical Management of Amyotrophic Lateral Sclerosis (MALS)—revised report of an EFNS task force. [Eur J Neurol.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21914052) 2012; 19(3):360-75. - 6. Ng L, Khan F, Young CA, Galea M. Symptomatic treatments for amyotrophic lateral sclerosis/motor neuron disease[. Cochrane Database Syst Rev.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/28072907) 2017 Urt 10; 1: CD011776. - 7. Barrera JM, Boceta J, Benitez JM, Caballero C, Camino R, Díaz P, Pereira JL, Hergueta P, García Luna P, Galán Vega R, Paradas López C, Perteguer Huerta I, Quiroga-Subirana P, Rojas I, Zamorano P. Documento de consenso para la atención a los pacientes con esclerosis lateral amiotrófica [Internet]. Sevilla: Consejería de Salud, Junta de Andalucía; 2017 [Kontsulta 2019-09- 05]. Eskuragarri: [http://www.elaandalucia.es/WP/wp-content/uploads/GUIA-ASISTENCIAL-ELA](http://www.elaandalucia.es/WP/wp-content/uploads/GUIA-ASISTENCIAL-ELA-revisión-2017.pdf)[revisi%C3%B3n-2017.pdf](http://www.elaandalucia.es/WP/wp-content/uploads/GUIA-ASISTENCIAL-ELA-revisión-2017.pdf) - 8. Ficha técnica Riluzol. Hemen: Centro de información de medicamentos (CIMA) [Internet]. [Kontsulta 2019-09-05]. Eskuragarri: [https://cima.aemps.es/cima/dochtml/ft/75015/FT\\_75015.html](https://cima.aemps.es/cima/dochtml/ft/75015/FT_75015.html)
aldizkariak.v1-3-594	{ "domain": "osasun zientziak", "id": "ikergazte_v_osasun-zientziak_3", "issue": null, "year": "2023", "license": "cc-by-sa 3.0", "source": "ikergazte", "edition": "v" }	# Gailu elektroniko kardiakoak dituzten pazienteen esplantearen osteko kudeaketaren ezagutzak, lehentasunak eta berrerabilpenaren inguruko iritziak Iñigo Lorenzo Ruiz<sup>1,2</sup> Erizaintza I Departamentua, Medikuntza eta Erizaintza Fakultatea, Euskal Herriko Unibertsitatea UPV/EHU. Sarriena, Leioa. BioCruces-Bizkaia Health Research Institute, Barakaldo. ## inigo.lorenzo@ehu.eus #### Laburpena Inplantatzen diren gailu elektroniko kardiakoen berrerabilpena arrakastatsua izan da errenta baxu eta ertaineko herrialdeetan egin diren eskala txikiko programetan. Aurreko ikerketek Estatu Batuetako paziente, mediku eta hileta-zuzendari gehienek eta diru-sarrera baxuko eta ertaineko herrialdeetako hartzaile potentzialek gailuen dohaintza onartzen dutela deskribatu dute. Espainian dohaintza programa ezartzeko aukera egon badagoela ere, gaur egun ez dago tokiko pazienteek alderdi horiei buruz duten iritziaren daturik. Azterketa honek esplantearen osteko kudeaketaren ezagutzak, lehentasunak eta inplanta daitezkeen gailu elektroniko kardiakoen berrerabilpenari buruzko iritziak deskribatzen ditu. Hitz gakoak: Gailu elektroniko kardiakoak, pazienteak, ezagutzak, iritziak, berrerabilpena. #### Abstract Reuse of cardiac implantable electronic devices has been successful in many small-scale missions in Low- and Middle-Income Countries. Previous studies have described that the vast majority of patients, physicians and funeral directors in the United States and potential recipients in Low- and Middle-Income Countries support device donation. Although there is a potential possibility of implementing donation programme in Spain, there is currently no data available of local patients' views about these aspects. This study aimed to describe the knowledge, preferences of post-explant management and opinions towards device donation of patients with cardiac implantable electronic devices. Keywords: Cardiac implantable electronic devices, patient, knowledge, opinions, reuse. #### 1. Sarrera eta motibazioa Gaixotasun kardiobaskularrak osasun publikoko arazo garrantzitsu bat dira errenta baxu eta ertaineko herrialdeetan (Yusuf et al., 2020). Gaixotasun kardiobaskularrekin lotutako hilkortasuna eta erikortasuna prebenitzeko eta tratatzeko ahalegin orokorrak egiten diren arren, bihotz-erritmoaren nahasmenduak bereziki baztertutako talde bat dira, kostu diagnostiko eta terapeutiko handia suposatzen dutelako (Mkoko et al., 2020). Gailu kardiako elektronikoen kostu altua herrialde hauetan tratamendu ezaren oztoporik esanguratsuena da, gailuek normalean errenta baxu eta ertaineko pertsona askoren urteko "per capita" ekoizpen ekonomikoa gainditzen baitute (Runge et al., 2017). Literaturak iradokitzen du behar bezala esterilizatutako gailu elektroniko kardiako inplantableak beste paziente batzuetan berrerabiltzea praktika segurua dela. Izan ere, azken meta-analisiak ez du alde handirik aurkitu infekzioa, funtzionamendu okerra, bateriaren agortze goiztiarra, edo heriotza berrerabilitako gailuak gailu berriekin alderatzean (Psaltikidis et al., 2021). Hori dela eta, gailu kardoako elektroniko inplantableen berrerabilpena aukera errentagarri gisa defendatzen da gailu berrietarako sarbidea ez dagoenean (Kirkpatrick et al.,2017; Ochasi & Clark, 2015; Nava et al 2013). Errenta altuko herrialdeek emandako gailu erabilien berrerabilpena arrakastatsua izan da errenta baxu eta ertaineko herrialdeetan egin diren eskala txikiko programa askotan (Hasan el at., 2011; Baman et al., 2011; Wunderly et al., 2018). Eraberritutako gailuak, errenta baxu eta ertaineko herrialdeei emateak eragile askoren inplikazio koordinatua eskatzen du (Sinha et al., 2018). Aurreko ikerketen berrikuspen batek Estatu Batuetako paziente, mediku eta hiletazuzendari gehienek eta errenta baxu eta ertaineko hartzaile potentzialek gailuak berrerabiltzeko dohaintza onartzen dutela deskribatu du (Lorenzo, 2022). "Project My Heart Your Heart" edo "Stimubanque" gailuen berrerabilpen antolatutako ekimenen adibide garbiak dira. Gailuak errekuperatu, analizatu, birprozesatzen eta bidaltzen dituzte eta errenta baxu eta ertaineko herrialdeen tratamendu faltari hil osteko gailuen dohaintza konponbidea izan daitekeela defendatzen dute (PMHY, 2022; Stim-development, 2022). ## 2. Arloko egoera eta ikerketaren helburuak Nazio mailan aipatuen antzeko ekimenik ez dagoen arren, azken inkesten arabera, Espainian ehorztetxeetan esplantatutako gailu kardiako elektronikoen %20 inguru berrerabilgarria da eta Espainiako Erritmo Elkarteko elektrofisiologo gehienek errenta baxu eta ertaineko herrialdeetan paziente behartuei gailuak ematearen alde dago (Ruiz et al., 2022; Lorenzo et al 2022). Dimentsio legalak adierazten du gailuen jabetza pazienteena dela gailua gorputzean ezartzen den unean eta, beraz, gailuaren ondorengo edozein erabilerari buruz erabakitzeko eskubidea (esaterako, dohaintza). Hala ere, hil ondorengo gailuak emateko programa ezartzeko aukera badago ere, gaur egun ez dago pazienteen gailuen berrerabilpenari buruz duten iritziei buruzko daturik. Hori dela eta, ikerketa honek Espainian gailu kardiako elektroniko ezarriak dituzten pazienteen gailuen dohaintzari buruzko ezagutza, lehentasunak eta iritziak deskribatzea eta aldagai soziodemografiko ezberdinekin dituzten korrelazioak aztertzea izan zen. ## 3. Ikerketaren muina ## 3.1 Metodologia Ikerketa deskribatzailea egin zen Bilboko Basurtuko Unibertsitate Ospitaleko elektrofisiologia saileko gailu kardiakoak inplantatuak zituzten pazienteetan. 2021eko otsailetik urrira bitarteko hilabeteetan, ikerketan parte hartzeko informazio-orriak eta baimen informatua inprimakiak banatu ziren. Galdetegia 17 galdera ireki, dikotomiko, aukera anitzeko eta 5 puntuko Likert eskala (1= Guztiz ados, 2= Ados, 3= Neutro, 4= Ez ados, 5= Erabat ez ados) izan zen. Pazienteek borondatez eta pertsonalki sinatu zuten baimen informatua jarraipen kontsulta batean, gero telefonoz elkarrizketatu eta galdetegia betetzeko 2021eko abenduan. Datu soziodemografikoak bildu ziren, hala nola, adina, sexua, ikasketa-maila, egoera zibila, seme-alabak edo maskotak izatea, aurretiazko borondateak edo bizi testamentuak eta hil osteko haien gorpuaren kudeaketari buruzko lehentasunak. Gailu motari, inplantatutako gailu totalen kopuruari, lehen gailuaren inplantazio datari eta ospitaleetan eta ehorztetxeetan esplantatutako gailuen ohiko manipulazioari buruzko ezagutzak ere bildu ziren, baita lehentasunak ere. Azkenik, pazienteek haien iritzia adierazi zituzten; inplanteei buruzko bizi-testamentua edukitzearekin adostasun maila adieraziz, haien inplanteak hil osteko kudeaketari buruzko lehentasunak adieraziz eta haien gailuak gailu berrietarako sarbidea ez duten pazienteetan berrerabiltzeko programa batera dohaintzearekiko iritziak adieraziz. ## 3.1.1 Analisi estatistikoa: Aldagai kuantitatiboen deskribapenerako, batez bestekoa, desbideratze estandarra eta balio minimoak eta maximoak erabili ziren. Aldagai kualitatiboetarako, maiztasunak eta ehunekoak erabili ziren. Aldagai kualitatiboak Pearsonen Chi-karratuaren proba erabiliz alderatu ziren. Aldagai kuantitatiboen banaketa aztertu ondoren, Anova edo Kruskal-Wallis proben bidez konparatu ziren, <0,05-ko p-balioa estatistikoki esanguratsutzat eman zen. Analisi guztiak IBM® SPSS® Statistics 23 erabiliz egin ziren. ## 3.2 Emaitzak: ## 3.2.1 Parte-hartzaileen ezaugarri orokorrak: Baimen-informatua sinatu eta ikerketan parte hartzeko euren telefono zenbakia eman zuten 136 pazienteetatik, 118 parte hartu zuten azkenean (erantzun-tasa % 86,7). 1. taulak partehartzaileen ezaugarri orokorren laburpena erakusten du. ### 1. Taula: Parte hartzaileen ezaugarri orokorrak. \| \| \| n (%) \| Bataz-bestekoa ±<br>desbideratze<br>estandarra [min<br>máx.] \| \|--------------------------------------------------\|--------------------------------------------------------\|------------\|--------------------------------------------------------------\| \| Adina \| \| \| 73,85 ± 10,44<br>[51,31-95,74] \| \| Sexua \| Gizonezkoa \| 78 (66,1) \| \| \| \| Emakumezkoa \| 40 (33,9) \| \| \| Gailu mota \| Pausu-markagailua \| 92 (78) \| \| \| \| Desfibriladorea \| 17 (14,4) \| \| \| \| Bersinkronizazio<br>kardiakoko terapia<br>dispositiboa \| 9 (7,6) \| \| \| Inplantaturiko gailu kopuru osoa \| Bat \| 104 (88,1) \| \| \| \| Bi \| 8 (6,8) \| \| \| \| Hiru \| 6 (5,1) \| \| \| Inplantaturiko gailu batekin denbora<br>urteetan \| \| \| 2,01 ± 3,51 [0,12-<br>16,71] \| \| \| Hezkuntza gabea \| 30 (25,4) \| \| \| Hezkuntza maila \| Oinarrizko<br>hezkuntza \| 56 (47,5) \| \| \| \| Bigarren mailako<br>hezkuntza \| 18 (15,3) \| \| \| \| Unibertsitate<br>hezkuntza \| 14 (11,9) \| \| \| Egoera zibila \| Ezkongabea \| 6 (5,1) \| \| \| \| Ezkondua \| 80 (67,8) \| \| \| \| Bizi-alarguna \| 10 (8,5) \| \| \| \| Alarguna \| 22 (18,6) \| \| \| \| Bai \| 12 (10,2) \| \| \| Maskota dauka \| Ez \| 106 (89,8) \| \| \| Seme-alabarik dauka \| Bai \| 110 (93,2) \| \| \| \| Ez \| 8 (6,8) \| \| \| Testamentua edo aurretiazko borondateak \| Bai \| 20 (16,9) \| \| \| dauzka \| Ez \| 98 (83,1) \| \| \| Hil ostean gorpua maniatzeko lehentasuna \| Hilobiratzea \| 32 (31,4) \| \| \| \| Errausketa \| 70 (68,6) \| \| ## 3.2.2 Esplantatutako gailu kardiako elektronikoen ohiko kudeaketari buruzko ezagutzak: Pazienteek ospitaleetan eta ehorztetxeetan esplantatutako gailuen ohiko manipulazioari buruzko ezagutza eskasa erakutsi zuten, izan ere, bi kasuetan, gehien-gehienek adierazi zuten ez zekitela zein zen prozesu ohikoa (%65,3 eta %61,9 hurrenez hurren). Era berean, bi kasuetan ohikoena izan zen bigarren erantzuna giza berrerabilpenerako dohaintzen zirela izan zen, bi kasuetan %18,6 eta %26,3-rekin, gaur egun nazio mailan praktikatzen ez dena. 2. taulan jasotako erantzunen laburpena agertzen da. #### 2. Taula: Esplantatutako gailuen ohiko kudeaketari buruzko ezagutzak. \| \| Zein<br>da<br>ospitale<br>batean<br>esplantatzen<br>den<br>gailu baten ohiko<br>kudeaketa? \| Zein da ehorztetxe<br>batean<br>esplantatzen<br>den<br>gailu baten ohiko<br>kudeaketa? \| \|---------------------------------------------------\|--------------------------------------------------------------------------------------------\|----------------------------------------------------------------------------------------\| \| \| n (%) \| \| \| Gizakietan berrerabiltzeko dohaintzen da \| 22 (18,6) \| 31 (26,3) \| \| Hondakin gisa bota eta osagaiak birziklatzen dira \| 17 (14,4) \| 14 (11,9) \| \| Pazienteari/senideei itzultzen da \| 2 (1,7) \| 0 (0) \| \| Ez dakit \| 77 (65,3) \| 73 (61,9) \| ## 3.2.3 Esplantatutako gailu kardiako elektronikoak maneiatzeko lehentasunak: Haien gailuen esplantatu osteko kudeaketari buruzko lehentasunak adieraztea eskatu zitzaien parte hartzaileei. Parte-hartzaileen gehiengo zabalak gizakietan berrerabiltzeko dohaintzarako lehentasuna zuela ikusi zen (%86,2 ospitaleko esplantazioetarako eta %79,3 ehorztetxeko esplantazioetarako). 3. taulak galdera hauei emandako erantzunen laburpena erakusten du. #### 3. Taula: Esplantatutako gailuei buruzko lehentasunak. \| \| Zer egingo zenuke<br>ospitale<br>batean<br>esplantatzen<br>den<br>gailu batekin? \| Zer<br>egingo<br>zenuke<br>ehorztetxe<br>batean<br>esplantatzen den gailu<br>batekin? \| \|---------------------------------------------\|----------------------------------------------------------------------------------\|---------------------------------------------------------------------------------------\| \| \| n (%) \| \| \| Gizakietan berrerabiltzeko dohaintzan eman \| 100 (86,2) \| 92 (79,3) \| \| Animalietan berrerabiltzeko dohaintzan eman \| 0 (0) \| 10 (8,6) \| \| Hondakin gisa bota eta osagaiak birziklatu \| 6 (8,6) \| 5 (4,3) \| \| Ez dakit \| 10 (8,6) \| 9 (7,8) \| ## 3.2.4 Gailu kardiako elektronikoen dohaintzari buruzko iritziak: Parte-hartzaileen %81,9k adierazi zuen ados edo guztiz ados zeudela bizi testamentu bat edukitzearekin, hil ondoren haien inplanteen kudeaketari buruzko lehentasunak islatzeko. Azkenik, gailu berrietarako sarbidea ez duten pazienteetan berrerabil ditzakeen programa batera haien gailua esplantatua izan ostean emateko iritziaz galdetuta, %89,8k adierazi du horrekin ados edo guztiz ados zeudela. Honela, datu hauek errenta baxu eta ertainetan gailuen dohaintzaren onarpen zabala iradokitzen dute gailuak potentzialki eman ahal zituzten inguruko pazienteetan. ## 3.2.5 Korrelazio azterketa: ## 3.2.5.1 Aldagai soziodemografiakoak eta ezagutza: Ospitaleetan esplantatutako gailuen ohiko manipulazioaren ezagutzari dagokionez, aurkikuntzarik garrantzitsuenak eramandako gailu kopuruari dagokionez (p=0,002) eta gailu bat inplantatuta izandako urteen arteko aldeak izan dira (p=0,032). Joera horrek erakutsi zuen zenbat eta gailu kopurua handiagoa izan eta zenbat eta urte gehiago inplantatutako gailu batekin, orduan eta ezagutza gehiago zutela pazienteek. Ehorztetxeetan esplantatutako gailuen manipulazioari buruzko ezagutza parte-hartzaileen ikasketa-mailarekin erlazionatuta egon zen (p=0,015), lehen hezkuntza zutenek ohiko manipulazioa zuzen adierazteko aukera gehien zutelarik. ## 3.2.5.2 Aldagai soziodemografikoak eta lehentasunak: Ospitaleetan esplantaturiko gailuen maneiuari buruzko lehentasunak adinarekin erlazionatuta egon ziren (p=0,04), paziente gazteagoek gizakietan berrerabiltzearen aldeago zeuden. Egoera zibila baita ere erlazioa zuen (p=<0,01), bizi-alargunak ziren paziente guztiek gizakietan gailuak berrerabiltzearen alde zeudelarik. Ehorztetxeetan esplantatutako gailuen maneiuari buruzko lehentasunei dagokienez, estatistikoki esanguratsuak ziren desberdintasunak aurkitu ziren adinarekiko (p=0,04). Paziente gazteagoek gailuak animalietan edo gizakietan berrerabiltzearen aldekoak zirelarik. Egoera zibilarekiko baita ere desberdintasun nabarmenak aurkitu ziren (p=0,007). Sexuarekin ere korrelazio bat aurkitu zen (p=0,031), emakumeek gailuak gizakietan berrerabiltzearen alde gehiago zeudelarik (%94,7) gizonezkoek baino (%71,8). ## 3.2.5.2 Aldagai soziodemografikoak eta iritziak: Norbere gorpuaren hil osteko manipulazioari buruzko lehentasunak pazienteak haien inplanteak hil ostean kudeatzeko bizi testamentu dokumentu bat izatearekin erlazionatu ziren (p=0,024). Erantzun positiboak soilik kontuan hartuta, errausketa lehentasun moduan aukeratu zuten pazienteek, oro har, dokumentuaren aldekoagoak ziren (%84,8) lurperatzea nahiago zuten pazienteek baino (%65,6). Ez zen korrelaziorik aurkitu aztertutako aldagai soziodemografikoen eta norbanakoaren gailu kardiakoa baliabiderik ez zuten errenta baxuko eta ertaineko pazientetan berrerabilia izateko dohaintzan emateari buruzko iritzien artean. ## 4. Ondorioak Gailu kardiako elektronikoak inplantaturik dituzten pazienteen ehuneko handi batek ez daki nola tratatzen diren hauek behin esplantatuak izaterakoan. Hala eta guztiz ere, eramaile gehienen lehentasuna gailu berrietara sarbidea mugatuta duten pazienteei dohaintza da. Gailuen dohaintza-ekimen bat nazio mailan ezartzeak tratamendu aukera bat eman diezaieke errenta baxu eta ertainetako paziente askori. ## 5. Etorkizunerako planteatzen den norabidea Ikerketa honek hainbat muga ditu. Alde batetik, lagina eremu geografiko bakar batera mugatu zen eta, beraz, baliteke ikuspegiak herrialde osora orokortu ezin izatea. Ikerketa nazio mailan zabaltzea interesgarria izango litzateke, ikuspegi zabalago bat eduki ahal izateko fenomeno hauei buruz. Gainera, gerta daiteke datu-bilketan parte hartzea adostu zuten pazienteek aurretik berrerabilpenari buruzko interes handiagoa izatea. Ikerketa honen aurkikuntzarik garrantzitsuena lagineko bihotzeko gailuak zituzten partehartzaile gehienek inplanteen esplantearen osteko ohiko kudeaketa ezagutzen ez dutela da. Hala eta guztiz ere, errenta baxu eta ertaineko herrialdeetan berrerabiltzeko gailuen dohaintzaren lehentasun argia erakutsi zuten. Aurkikuntza hauek bat datoz aurreko ikerketekin, zeinetan pazienteen %68k adierazi zuen ez zekiela gailuen kudeaketa garraiatzailea hil ondoren, eta %87k dohaintzaren alde egin zuen (Gakenheimer et al., 2011). Lagin honetan, inplantatutako gailuen kopurua eta gailu batekin egondako denbora korrelazionatuta egon dira esplantearen ondorengo manipulazioari buruzko ezagutza handiagoekin. Logikoa da ondorioztatzea hori gailuekiko ezagupen handiagoa izateagatik izan daitekeela, baita jarraipen-kontsultetan edo hautazko gailuaren ordezkapenaren ondoren xehetasun gehiago eman zezaketen profesionalekiko harreman-maiztasun handiagoa izateagatik ere. Lehentasunak parte-hartzaileen egoera zibilarekin eta generoarekin ere erlazionatu ziren. Emakumeek gailuak berrerabiltzearekiko lehentasun handiagoa erakutsi zuten. Genero desberdintasunak nortasunaren dimentsioa kontuan hartuta azal litezke. Emakumeak, oro har, gizonak baino errukitsuagoak dira eta horrek azal lezake gailuak, errenta baxu eta ertainetako herrialdeetan berrerabiliak izatearekiko duten joera handiagoa (Weisberg et al., 2011). Familiaingurunearen eragina ere faktore garrantzitsua dela dirudi, zehatzago azter litekeena, adibidez, ikuspegi metodologiko kualitatibo batetik. Hil ondoren erraustea nahiago zutela adierazi zuten parte-hartzaileek testamentu-dokumentua izatearen aldeagokoak izan ziren, haien hilondoko inplanteak kudeatzea adierazteko. Honek ikuspuntu moraletik eztabaidatzea merezi lukeen puntu interesgarri bat planteatzen du. Gaixoaren nahiaren arabera gailu kardiakoen dohaintzari atea irekitzeko aukera da dokumentu horren aldeko faktoreetako bat, baita nazio mailako dohaintza programa bati behar den legezko estaldura ematea ere (Logani et al., 2011). Bestalde, zehaztapen egokiekin, errausketaprozesuaren ondoren berreskuratzen diren eta industria ezberdinetarako balio duten beste inplante-motekiko (belaunekoak, aldakakoak, hortzak..) pazienteek zer lehentasun dituzten adierazteko balioko luke (Glister & Glister, 2013). Fabrikatzaileek maiz gailu kardiako elektronikoak dohaintzan eman edo ongintzazko programen bidez eskuragarri jartzen badituzte ere errenta baxu eta ertaineko herrialdeetan, eskariak eskaintza gainditzen jarraitzen du. Hil ostean gailuak berreskuratzea iturri ezagun handia da (Zamani et al 2012; Baman et al., 2012). Hori dela eta, kontuan izanda gaur egun hil ostean baztertzen diren gailu berrerabilgarrien ehunekoa ez dela arbuiagarria eta bertako paziente eta elektrofisiologoak dohaintzaren alde daudela, interesgarria litzatekeela gailu kardiako elektronikoak berrerabiltzeko programa bat ezartzeko aukeraz eztabaidatzea. ## 6. Erreferentziak - Baman TS, Crawford T, Sovitch P, et al. (2012): Feasibility of postmortem device acquisition for potential reuse in underserved nations. Hear Rhythm. 9(2):211-214. doi:10.1016/j.hrthm.2011.09.067 - Baman TS, Meier P, Romero J, et al. (2011): Safety of pacemaker reuse: a meta-analysis with implications for underserved nations. Circ Arrhythm Electrophysiol. 4(3):318-323. doi:10.1161/CIRCEP.110.960112 - Gakenheimer L, Lange DC, Romero J, et al. (2011): Societal views of pacemaker reutilization for those with untreated symptomatic bradycardia in underserved nations. J Interv Card Electrophysiol an Int J Arrhythm pacing. 30(3):261-266. doi:10.1007/s10840-010-9534-0 Glister J, Glister T. (2013): Property in recyclable artificial implants. J Law Med. 21(2):357-363. - Hasan R, Ghanbari H, Feldman D, et al. (2011): Safety, efficacy, and performance of implanted recycled cardiac rhythm management (CRM) devices in underprivileged patients. PACE - Pacing Clin Electrophysiol. 34(6):653-658. doi:10.1111/j.1540-8159.2011.03061.x - Kirkpatrick JN, Papini C, Baman TS, et al. (2010): Reuse of pacemakers and defibrillators in developing countries: logistical, legal, and ethical barriers and solutions. Hear Rhythm. 7(11):1623- 1627. doi:10.1016/j.hrthm.2010.04.027 - Logani S, Gottlieb M, Verdino RJ, Baman TS, Eagle KA, Kirkpatrick JN. (2011): Recovery of pacemakers and defibrillators for analysis and device advance directives: electrophysiologists' perspectives. Pacing Clin Electrophysiol. 34(6):659-665. doi:10.1111/j.1540-8159.2011.03032.x - Lorenzo Ruiz I. (2022): Reuse of cardiac implantable electronic devices in developing countries perspectives: A literature review. PACE - Pacing Clin Electrophysiol. 45(2):241-249. doi:10.1111/pace.14422 - Lorenzo Ruiz I, Arrizabalaga Arostegi H, Fernández Atucha A. (2022): Battery life of cardiac implantable electronic devices esplanted in funeral homes: a potential resource for underserved nations. Expert Rev Med Devices. doi:10.1080/17434440.2022.2130757 - Mkoko P, Bahiru E, Ajijola OA, Bonny A, Chin A. (2020): Cardiac arrhythmias in low- and middleincome countries. Cardiovasc Diagn Ther. 10(2):350-360. doi:10.21037/cdt.2019.09.21 - Nava S, Morales JL, Márquez MF, et al. (2013): Reuse of pacemakers: comparison of short and longterm performance. Circulation. 127(11):1177-1183. doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.113.001584 - Ochasi A, Clark P. (2015): Reuse Of Pacemakers In Ghana And Nigeria: Medical, Legal, Cultural And Ethical Perspectives. Dev World Bioeth. 15(3):125-133. doi:10.1111/dewb.12047 - Project My Heart Your Heart. (2022): https://www.myheartyourheart.org/ - Psaltikidis EM, Costa EAM, Graziano KU. (2021): Reuse of pacemakers and implantable cardioverterdefibrillators: systematic review, meta-analysis and quality assessment of the body of evidence. Expert Rev Med Devices. 18(6):553-567. doi:10.1080/17434440.2021.1927706 - Ruiz IL, Arantzamendi LG, Mendia XM. (2022): Spanish Rhythm Association member´s perspectives on cardiac implantable electronic device reuse in low- and middle-income countries. J Interv Card Electrophysiol an Int J Arrhythm pacing. doi:10.1007/s10840-022-01304-y - Runge MW, Baman TS, Davis S, et al. (2017): Pacemaker recycling: A notion whose time has come. World J Cardiol. 9(4):296. doi:10.4330/wjc.v9.i4.296 - Sinha SK, Sivasambu B, Yenokyan G, et al. (2018): Worldwide pacemaker and defibrillator reuse: Systematic review and meta-analysis of contemporary trials. PACE - Pacing Clin Electrophysiol. 41(11):1500-1507. doi:10.1111/pace.13488 - Stim-develpment: Nous connaitre. (2022): [https://www.stim-developpement.org/index.php/fr/nous](https://www.stim-developpement.org/index.php/fr/nous-connaitre)[connaitre](https://www.stim-developpement.org/index.php/fr/nous-connaitre) - Weisberg YJ, Deyoung CG, Hirsh JB. (2011): Gender Differences in Personality across the Ten Aspects of the Big Five. Front Psychol. 2:178. doi:10.3389/fpsyg.2011.00178 - Wunderly K, Yousef Z, Bonny A, et al. (2018): Using reconditioned pacemakers to treat bradycardia in Africa. Nat Rev Cardiol. 15(12):725-726. doi:10.1038/s41569-018-0076-y - Yusuf S, Joseph P, Rangarajan S, et al. (2020): Modifiable risk factors, cardiovascular disease, and mortality in 155 722 individuals from 21 high-income, middle-income, and low-income countries (PURE): a prospective cohort study. Lancet (London, England). 395(10226):795- 808. doi:10.1016/S0140-6736(19)32008-2 - Zamani P, Kirkpatrick JN, Litzky LA, Verdino RJ. (2012): Longevity of implantable electrophysiology devices esplanted from patients having autopsy in hospitals. Am J Cardiol. 110(11):1643- 1645. doi:10.1016/j.amjcard.2012.07.031 ## 7. Eskerrak eta oharrak Lan hau autoreak egindako "Reutilización de dispositivos cardíacos implantables en países de ingresos medios y bajos" tesi doktoraletik eratorria da. Era berean, ikerketa honetako oinarrizko datu garrantzitsuenak Heart Rhythm aldizkarian argitaratu ziren, 2023ko urtarrilean.
aldizkariak.v1-0-639	{ "domain": "zientzia eta teknologia", "id": "ekaia_Zk. _2020_9", "issue": "Zk. _2020_", "year": "2020", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "ekaia", "edition": null }	# «20.000 legoako bidaia itsaspetik» obraren 150. urteurrenean (In the 150th Anniversary of «20.000 Thousand Leagues Under the Sea») Beñat Zaldibar Aranburu\* Zelulen Biologia Ingurumen Toxikologian (ZBIT) ikerketa taldea, Zoologia eta Animalia Zelulen Biologia Saila, Zientzia eta Teknologia Fakultatea eta Plentziako Itsas Estazioa (PiE). Euskal Herriko Unibertsitatea UPV/EHU (Euskal Herria) LABURPENA: 1869 eta 1870. urteen bitartean Jules Vernek bere obra nagusietako bat plazaratu zuen; «20.000 legoako bidaia itsaspetik» hain zuzen. Nobela hau Vernek seguruenik momentura arte sortu zuen nobelarik handiena da. Lan erraldoi horretan, Nautilus urpeko ontzi mitikoari esker itsasoetako sekretuak azaleratzen zaizkigu bidaia entretenigarri bezain hezitzaile batean, gaztetxoei (eta ez horren gaztetxoei) itsasoaren ikerketari buruzko sarbide paregabea eskainiz. Artikulu honetan, nobelaren eta haren autorearen inguruko zenbait gogoeta azaltzen dira; autoreak erakusten duen jakintza zientifiko eta koherentzia handia (baina inperfektua) eta Vernek geroago etorriko diren autoreengan duen eraginari buruzko hausnarketa txiki bat ere azaltzen da. Izan ere, ez dira egunero 150 urte betetzen, eta nobelaren garrantziak eta eraginak merezi du esfortzu txiki hau burutzea. HITZ GAKOAK: Jules Verne, 20.000 legoako bidaia itsaspetik, Nautilus, Nemo kapitaina. ABSTRACT: Between the years 1869 and 1870. Jules Verne published one of his greatest works; «20,000 leagues under the sea». This novel, is probably the biggest novel ever to date Verne has published. In this massive work, Nautilus, the legendary submarine, reveals the secrets of the seas in an entertainer as an entertainer voyage. Youngsters (and not that youngsters) are offered an unrivaled access to sea research. In this article, some considerations on the novel and his author appear; It also explains small thoughts on the author's scientific knowledge and coherency (although imperfect) in the work and on the influence of Verne on later authors. In fact, not always 150 years are fulfilled and the importance and influence of the novel is worth the effort to carry out. KEYWORDS: Jules Verne, 20.000 leagues under the sea, Nautilus, Captain Nemo. Nola aipatu / How to cite: Zaldibar Aranburu, Beñat (2020). «"20.000 legoako bidaia itsaspetik" obraren 150. urteurrenean»; Ekaia, ale berezia 2020, 15-28. (https://doi.org/10.1387/ekaia.20942). Jasoa: 19 ekaina, 2019; Onartua: 05 azaroa, 2019 ISSN 0214-9001 - eISSN 2444-3255 / © 2020 UPV/EHU ![](_page_0_Picture_15.jpeg) © SO Obra hau Creative Commons Atribución 4.0 Internacional-en lizentziapean dago <sup>\</sup> Harremanetan jartzeko / Corresponding author: Beñat Zaldibar Aranburu, CBET Research Group. Dept. Zoology and Animal Cell Biology, Faculty of Science and Technology, UPV/EHU, Barrio Sarriena s/n, E-48940 Leioa. Bizkaia. Euskal Herria. benat.zaldibar@ehu.eus - https://orcid.org/0000-0002-5528-451X. ### 1. Sarrera<sup>1</sup> Zer egiten du literaturari buruzko artikulu batek zientzia- eta teknikadibulgazioa bultzatzen duen aldizkari batean? Eiderrek eta Oihanek itsasoari buruzko ale berezi bat plazaratzeko asmoa jakinarazi zidatenean, ez nuen asmorik gai honen inguruko artikulurik idazteko. Baina handik gutxira bizitzaren gorabeherek txikitatik horrenbeste maite nuen (eta dudan) Jules Verneren bidean jarri ninduten, eta hara non konturatzen naizen 2019. eta 2020. urteetan haren obra ezagunetako baten 150. urteurrena betetzen dela. Urtebetetze biribila eta, gainera, zuzen-zuzenean itsasoarekin erlazionatutako obrarena. Bestalde, ezin dugu ahaztu norainoko eragina izan duen Vernek zientzialariengan eta teknikaren garapenean [1]. Beraz, zergatik ez ospatu itsasoaren festa den ale berezi hau zientzialariok itsasoaren sekretuak agerian jartzera bultzatu gaituen obra eta egilearekin? «Vingt mille lieues sous les mers: Tour du monde sous-marin« edo «20.000 legoako bidaia itsaspetik» obra folletoi moduan plazaratu zen 1869ko martxoa eta 1870ko ekaina bitartean «Magasin d'education et de récreation» aldizkarian. Lan hau, Verneren beste hainbat maisulanekin batera, «Voyages extraordinaires» (Bidaia apartak) seriearen parte da. Verneren lanak serie batean publikatzea Verneren editore Jules Hetzel-i bururatu zitzaion, eta, «Voyages et aventures du capitaine Hatteras» («Hatteras kapitainaren bidaiak eta abenturak») nobelaren hitzaurrean esaten duen moduan, helburua zen «eguneko zientziak landu dituen ezagutza geografiko, geologiko, fisiko eta astronomikoak laburbiltzea eta propioa duen egitura erakargarrian unibertsoaren historia berregitea» [2]. «20.000 legoako bidaia itsaspetik» obraren nondik-norakoak nahiko ezagunak dira. Pierre Aronnax biologoa, zerbitzari duen Conseil-ekin batera, Abraham Lincoln* gerrauntzian ontziratzen dira ustez momentura arte ezezaguna zen bale espezie baten bila. Gerrauntzian Ned Land kanadiar arpoilariaren lagun egiten dira, eta azkenik, Pazifikoan ustezko balea aurkitzen dutenean, untzitik erori eta «balea» gizakiak sortutako urpeko ontzi bat dela konturatzen dira. Aronnax, Conseil eta Land, Nautilus ontziaren eta haren jabe den Nemo kapitainaren preso/gonbidatuak izatera pasatzen dira. Urpeko ontzia, ozeanoetan zehar mugitzen da eta bidaia osoan zehar Aronnax irakasleak hango eta hemengo bizidunei buruzko informazioa eskaintzen digu. Horrela, Pazifikoan balezta-arrainak, arrain gastakak, igarabak edo marmoka espezie desberdinak deskribatzen dizkigu. Torres itsasartea zeharkatzerakoan istripua izan zuten, eta hango <sup>1</sup> «Jules» izena mantendu du: izan ere, agertzen diren beste pertsonetan jatorrizko izena mantendu dut eta arraro egiten zitzaidan «Julio» ematea. biztanleen erasoa jasotzen ditu. Ozeano Indikoan, perla ekoizle diren ostrei buruzko informazioa ematen zaigu eta marrazoekin ere gorabeherak dituzte bidaiako pertsonaiek. Itsaso Gorrian zehar, bertako belakiak deskribatzeaz gain, gaur egun desagertzeko zorian dagoen dugong baten arrantza ere deskribatzen zaigu. Mediterraneoa zeharkatu eta gero, Nautilus urpeko ontzia Atlantikoa zeharkatzen hasten da eta Atlantida mitikoa bisitatzen du, 16.000 metroko sakoneraraino murgilduz, eta baita Hego Polora heldu ere. Bidaia horretan zehar, askotariko espezieen deskribapenak egiten zaizkigu: Atlantikoko arrainak (tintoletak, ezpata-arrainak, ataloak…), ugaztunak (izurdeak, zeroiak, mortsak…), hegaztiak (petrelak, pinguinoak…) edo ornogabeak (aktiniak, krustazeoak…) Lucaya uhartedian txibia erraldoiekin borroka epikoa izan eta gero, Atlantiko iparraldera jotzen dute azkenean, eta Nautilus urpeko ontzia Maelstrom erraldoi batean harrapatuta geratzen da (1. irudia). Bidaia 1867ko azaroan hasi eta 1868ko ekainera arte luzatzen da. Itsaspeko bidaia horretan, Nemo kapitaina dute gidari eta itsaspeko sekretuak agertzeaz gain, agerian geratzen dira Nautilus ontzi miragarriaren funtzionamendua eta sekretuak. ![](_page_2_Picture_2.jpeg) 1. irudia. Nautilus urpeko ontziaren bidaia eta bidaian gertatutako pasadizo esanguratsu batzuen irudi eskematikoak. #### 2. Nemo kapitaina «Je ne suis pas ce que vous appelez un homme civilisé! J'ai rompu avec la société toute entière pour des raisons que moi seul j'ai le droit d'apprécier. Je n'obéis donc point à ses règles, et je vous engage à ne jamais les invoquer devant moi!»2 Verneren obraren barruan, eta ez soilik «20.000 legoako bidaia itsaspetik» nobelan agertzen diren pertsonaia guztien artean, seguruenik interesgarriena eta zeresan gehien sortzen dituena Nemo kapitaina da (2. irudia). Izenetik abiatuta (Nemo; latinez «inor ez»), misterioz betetako pertsona bezala agertzen zaigu. Aronnax irakasleari Nautilus urpeko ontziaren eta itsas hondoetako sekretuak erakusten dizkion arren, bere buruari buruz hitz egiterakoan guztiz hermetiko azaltzen da, eta narrazio osoan zehar haren izaera edo motibazioei buruzko pintzelada gutxi batzuk soilik ezagutuko ditugu. Ez da nobelako pertsonaia gaiztoa, nahiz eta zenbait momentutan krudelkeria handia erakutsi, ezta heroi bat ere, nahiz eta beste momentu batzuetan sekulako eskuzabaltasuna erakutsi. Nemo zeozer gehiago edo zeozer handiagoa da. Ez dezagun ahaztu Ulisesek Polifemo erraldoiaren aurka borrokatzen denean Homeroren «Odisea» poema epikoan Nemo izena hartzen duela. Tamaina horretako pertsonaia da. Misterio horretan egon daiteke seguruenik pertsonaiaren arrakastaren eta populartasunaren zati handi bat. Beste zati bat ezagutzen ditugun xehetasun gutxi batzuei dagokie. Nemok zapaldutako herrien alde jartzen du bere Nautilus urpeko ontzia, eta munduan dagoen sufrimendua ezagutu eta haren kontra borrokatzen da; beraz, haren papera ez da soilik itsasoaren miresle eta arakatzaile izatera mugatzen. Baina, zer puntutaraino mantentzen du atzean utzi duen gizartearekin harremana? Hori da erantzunik gabe geratzen den galderetako bat. Nobelaren zenbait momentutan, bere «gonbidatuak» inolako azalpenik gabe giltzaperatzen ditu urpeko ontziaren geletan. Zer gertatzen da bitartean? Nobelaren amaieran, zer gertatzen da Nemo kapitainarekin? Erantzun gabeko hainbat eta hainbat galdera daude Nemo kapitainaren inguruan, eta horrek oso pertsonaia erakargarria bilakatzen du. <sup>2</sup> «Ni ez naiz gizon zibilizatua, zuentzat behintzat! Nik hautsi ditut gizartearekin nituen loturak; horren zergaitiak neuri bakarrik dagozkit. Ez nago gizartearen arau bakar baten mende ere, eta, nire aurrean, arauak ez itzazu berriz aipatu [3]. ![](_page_4_Picture_1.jpeg) 2. irudia. Nemo kapitainaren irudiak. (A) «20.000 legoako bidaia itsaspetik» nobelan (1866-1869) azaltzen den Édouard Riou-ren ilustrazioa. (B) «20.000 legoako bidaia itsaspetik» filmean (1916) Allen Holubar aktoreak interpretatuta (Universal Pictures). (D) «La liga de los hombres extraordinarios» komikian (2004) azaltzen den Kevin O'Neill-en ilustrazioa (DIC Entertainment). (E) «20.000 legoako bidaia itsaspetik» filmean (1954) James Mason aktoreak interpretatuta (Walt Disney Pictures). Are gehiago, Nemo kapitainak Verneren beraren ezaugarri asko ditu. Halaber, Pierre-Jules Hetzel-ek (Verneren editorea) Nemoren deskribapena irakurri eta gero, liburuen ilustratzaile Édouard Riou-i eskatu zion autorean oinarritzeko Nemo ilustrazioetan jartzerakoan [4]. Dirudienez, Hetzelentzat Nemo-Verne lotura hau oso agerikoa da, obraren lehenengo zatian behintzat. Bigarren atalarekin arazo gehiago ditu: Nemo pertsonaia krudelegia azaltzen da editorearen gusturako. «—Le Vengeur! m'écriai-je. —Oui! monsieur. Le Vengeur! Un beau nom!» murmura le capitaine Nemo.»3 Seguruenik, Verne ere konturatzen da pertsonaia honek duen indarraz eta sortzen duen miresmenaz; izan ere, pertsonaia haren bi lan hauetan agertzen da: «L'Île mystérieuse» (Uharte misteriotsua; 1874) eta «Voyage à travers l'impossible» (Ezinezkoaren zeharreko bidaia; 1882); azken honetan haren agerpena ia anekdota hutsa da, hori bai. <sup>3</sup> «Mendekatzailea! Ohikatu nuen. Bai jauna! Mendekatzailea! Izen ederra!— esan zuen xuxurlaka Nemo kapitainak [2]. #### 3. Nautilus urpeko ontzia Literaturaren mundu akademikoak ez zuen Verne goi-mailako idazletzat onartu, besteak beste Verneren pertsonaiek ez ziotelako historiari kutsu dramatikorik gehitzen: «perfektuegiak» ziren. Verneri haur eta gazteentzako literatura egiten zuela aurpegiratu izan zaio, publiko helduarentzat Verneren lanak sinpleegiak direla. Beharbada horregatik ez zen Frantziako Akademian sartu. Pertsonaia karismatiko eta ahaztezinak sortzeko zituen arazoak egiazkoak badira ere, haren pertsonaiek sortzen zituzten tresnak eta asmakizunak deskribatzerakoan, ordea, paregabea da Verneren talentua. Verneren irudimen zoragarritik atera ziren asmakizun guztien artean, Nautilus urpeko ontzia goiko postuetan kokaturik dago, zalantzarik gabe. «20.000 legoako bidaia itsaspetik» nobelaren beste pertsonaia bat da. Berari esker, itsasoetako azken bazterrak bisitatu ditzakegu eta zuzenean goza dezakegu ozeanoek eskaintzen dizkiguten ikuskizun miragarriez. Verneren nobelan, Nautilus ontzia deskribatzen denean, zigarro itxurako 70 metro luze eta 8 metro zabal duen egitura dela esaten da (3. irudia). Nemo itsas hondoetako errege bilakatzen duen tresna sortzeko, Vernek seguruenik bi modelo nagusi izan zituen buruan. Alde batetik, 1866. urtean New Yorkera bidaiatzen du Great Eastern itsasontzian, eta haren makineria behin baino gehiagotan bisitatu zuen ontziak bultzatzen zuen potentziamekanismoa aztertzeko eta hari buruzko informazioa eskuratzeko. Ontziaren krosko bikoitzaren egitura ere lagungarria suertatu zitzaion Nautilus diseinatzeko orduan. Bestetik, Siméon Bourgeois-ek egindako Plongeur urpeko ontzia (1863) eta Pariseko Nazioarteko Erakusketan erakutsi zena, 1867. urtean ere, Nautilus sortzeko inspirazioa izan zen. Plongeur dezente txikiagoa den arren, antolaketa-ereduak eta hainbat ezaugarri komunak dituzte bi urpeko ontziek. Nahiz eta Nautilus bezalako urpeko ontzi baten ezaugarriak (abiadura, mugitzeko erraztasuna, sakonera…) benetako urpeko ontzi batean islatzeko 100 urte inguru itxaron behar izan ziren, benetako modeloetan oinarrituta egoteak nolabaiteko sinesgarritasuna ematen dio Verne-ren urpeko ontziari. Nobelan dauden akatsak alde batera utziz (ia berriz kargatu behar ez diren bateria erraldoiak, urpeko ontzi horretan milaka metroko sakonerara jaisteko aukera edo urpeko ontziak lotuta daraman ontzi txiki, arin eta zoragarria), momentuko errealitate teknologikoan errotuta egoteak ikaragarri aberasten du lana. Nautilus, beraz, ez dago nobelagile baten fantasiatik sortua: xxi. mendean dauden diseinuen aurrezirriborroa da [5]. ![](_page_6_Figure_1.jpeg) 3. irudia. Nautilus urpeko ontzia. (A) «20.000 legoako bidaia itsaspetik» nobelan (1866-1869) azaltzen den Édouard Riou-ren ilustrazioa. (B) «20.000 legoako bidaia itsaspetik» filmean (1916) (Universal Pictures). (D) «20.000 legoako bidaia itsaspetik» filmean (1985) (Burbank Films). (E) «20.000 legoako bidaia itsaspetik» filmean (1954) (Walt Disney Pictures). (F) «La liga de los hombres extraordinarios» filmean (2003) (20th Century Fox Pictures). Nautilus urpeko ontziak, gainera, garaiko (eta etorkizuneko) urpeko ontziekin alderatuz, barnean liburutegi zoragarria eta jauregi batean egon daitezkeen artelanak gordetzen ditu. Maisulanak gordetzen dituen maisulan bat da [6]. Verneren asmakizun gehienak bezala, Nautilus ontzia bere espezieko indibiduo bakarra da, ingeniaritza tresna bikaina eta artelana, aldi berean. Izena izateak (Nautilus) ere nolabaiteko indibidualitatea ematen dio urpeko ontziari. Nautilus bakarra dago eta asmakizun honen diseinu, garapen eta erabilpenean diruak ez du inolako garrantzirik (Verne-ren asmakizunen beste ohiko ezaugarri bat) [7]. Egia esan, itsasoetako sekretuak deskribatzeko, ez zait garraiobide hoberik bururatzen. ### 4. Verneri buruz Arthur C. Clarke nobelagilearen hitzetan, «Ezinezkoa da beste Jules Verne bat izatea, historiaren une errepikaezin batean jaio zelako. Lurrun-makina mundu materiala eta aurkikuntza zientifikoak eraldatzen ari zen urteetan jaio zen. Aldaketa hauek guztiak besoak zabalik jaso zituen lehen idazlea izan zen, eta ikerketa zientifikoa abentura zoragarriena izan zitekeela aldarrikatu zuen. Horregatik, ez da sekula modaz kanpo egongo…» [4]. # 4.1. Biografia laburtua Jules Gabriel Verne, Nantes-en jaio zen 1828ko otsailaren 8an. Aita prokuradorea zuen, eta Nanteseko burgesiaren parte zen. Aita poeta afizionatua izanik, izeba-osabak bezala, gaztetatik oso ohikoa zen etxean poema eta kantuak sortzea. Verneren etxean «Le Magasin Pittoreque» bezalako aldizkarien harpidedunak ziren, eta aldizkari horretan, ingeniaritza, zientzia, geografia edo industriaren inguruko berriak jasotzen zituzten. Beraz, momentuko berrikuntzen berri ere bazeukaten Verneren etxean. Beste alde batetik, Nantes merkataritza-portu garrantzitsua izanik, gaztetan esklabu, azukre edota egur exotikoen etengabeko garraioa ikusita, ez da harritzekoa ume guztiak batetik itsasora, itsasontzietara eta abenturetara begira egotea eta baita urrutiko lurralde edo historiekin amestea ere. Vernek gazte-gaztetik erakutsi zuen geografiarekiko zaletasun handia. Edozein kasutan, aitaren presioak zirela eta, Parisera joan zen Zuzenbidea ikastera, baina hasieratik nabaritzen da ez dituela gustuko ikasketak, eta literaturan murgildu zen. Garai haietan, Pariseko kultura-munduarekin bat egin zuen, eta, besteak beste, Dumas aita-semeen lagun egin zen. Haren hasierako lanak nagusiki maitasun-poemak eta antzerkiak izan ziren. 1852. urtean, eta Pitre Chevalier «Museé des Familles» aldizkari zientifiko-kultural dibulgatzailearen zuzendariaren eskutik, bere lehenengo nobela plazaratzen du: «Martin Paz» (Marin Paz) (1852). Urte batzuk geroago, nolabait mundu osoan aintzatespena eskainiko dion lehenengo lana plazaratzen du, «Un hivernage dans les glaces» (Izotzen arteko negute bat) (1855), hura ere «Museé des Familles» aldizkarian. 1857. Urtean, Honorine Deviane-rekin ezkondu eta emaztearen anaiaren bitartez finantza-munduan eta burtsan hasi zen lanean. 1861. Urtean, haien seme Michel jaio zen. Honorine-k aurreko ezkontza batetik bi alaba zituen, eta Jules-ek bere zaintzapean hartu zituuen hasiera-hasieratik. 1862. urtea guztiz garrantzitsua da Vernerentzat: Pierre-Jules Hetzel editorea ezagutu zuen, eta Hetzel eta Jean Mace-k argitaratutako «Magasin d'education et de récreation» aldizkarian «Cinq Semaines en ballon» (Bost aste globoan) argitaratu zuen. Liburua oso arrakastatsua izan zen, eta genero berri baten sorrera ekarri zuen. Hetzel-en laguntzarekin (eta, zergatik ez esan, haren presiopean), eta horrenbeste maite zituen sumendiak bezala (haren lanetan askotan agertzen dira), Vernek liburu zoragarriak bata bestearen atzetik plazaratu zituen, mugarik gabeko sormen-gaitasuna erakutsiz: «Voyages et aventures du capitaine Hatteras» (Hatteras kapitainaren bidaiak eta abenturak; 1864), «Voyage au centre de la Terre» (Lurraren erdirainoko bidaia; 1864), «De la Terre à la Lune» (Lurretik Ilargira; 1865), «Les Enfants du capitaine Grant» (Grant Kapitainaren semeak; 1865), «Vingt mille lieues sous les mers: Tour du monde sous-marin» (20.000 legoako bidaia itsaspetik; 1869-1870), «Le Tour du monde en quatre-vingts jours» (Munduari itzulia 80 egunetan; 1872), «L'Île mystérieuse» (Uharte misteriotsua; 1873), «Michel Strogoff» (Migel Strogoff; 1876) edo «Un Capitaine de quinze ans» (Hamabost urteko kapitaina; 1878): hona horren adibide garbiak. Hetzel-ekin lanean hasi zenetik, Vernek ez zuen beste editorerik izango, eta nahiz eta lan-baldintzak onenak ez izan (soldata ez zegoen gaizki, baina urtero bi liburu idatzi behar zituen, eta Hetzel-ek irabazien zati handiena eskuratzen zuen), liburuak antzerki-lan bilakatu zituenean, arrakasta handiz («Munduari itzulia 80 egunetan» eta «Migel Strogoff» nagusiki), Verneren egoera ekonomikoa asko hobetu zen. Nahiz eta bere semearekin gorabehera asko izan, batez ere Michelen gaztaroan, 1886. urtean gertatutako pasadizo berezi batek (Gastonek, Julesen ilobak, tiro bat eman zion hankan, oraindik arrazoia ez dakigula) Jules eta Michel asko hurbiltzen ditu elkarrengana, eta tiroak sortutako mugiezintasuna dela eta, Michelek aitari lagundu zion hainbat lanetan. Jules 1905eko martxoaren 24ean hil zen, Amiens-en. Hala ere, Michelen parte hartzearekin, oraindik ere erdizka zeuden zenbait lan plazaratu ziren. Haien artean, seguruenik aipagarriena, «L'Agence Thompson and Co» (Thompson Agentzia eta Konpainia) (1907). # 4.2. Nobelaren garaia Ikusi dugunez, «20.000 legoako bidaia itsaspetik» nobela frantziar autorearen garai literario onenean idatzi zen. Inspirazioa nondik zetorkion ondo ez dakigun arren, hainbat gutuni esker badakigu 1867. urtean Parisen «Nazioarteko erakusketa» egin zela, eta Verne hara joan zela behin baino gehiagotan. Erakusketa horretan, Plongeur urpeko ontzia erakutsi zen, 1863. urtean uretaratua eta, aipatu dugun moduan, bere Nautilus-a sortzeko abiapuntu gisa lagungarri suertatu zitzaiona [4]. Garai hartan, hala ere, itsas azpiko abenturak ez ziren berriak. John Wilkins apezpikuak itsas azpitik bidaiatzeko ideiari buruz idatzi zuen bere «Mathematical Magick» (1648) lanean, eta 1867. urteko urrian Aristide Roger-ek «Aventures extraordinaires de Trinitus, ou le Voyage sous les flots, rédigés d'après le journal de bord de l'Éclair» (Trinitus Jakintsuaren Abentura Miragarriak; 1868) nobela plazaratu zuen, eta han urpeko ontzi bat deskribatu zuen. Plagio susmoak alde batera uzteko asmoz (lehendik ere arazoak izan zituen), Vernek gutun bat plazaratu zuen urpeko ontzia duen nobela bat idazten ari zela argituz [4]. Nobelaren behin-behineko izenburua «Olatu azpiko bidaia» zen, baina bertsio desberdinetan izenburua aldatuz joan zen. Liburuak luze joko du, eta, lehenengo bertsioa guztiz baztertuta, berriz zerotik idatzi zuen. Azkenik, nobela, 1869. urtean (lehenengo tomoa) eta 1870. urtean (bigarrena) plazaratu ziren. Momentura arte Vernek idatzitako nobelarik handiena zen, eta handiena da alderdi guztietatik begiratuta. Tamaina, pertsonaiak, animaliak, abenturak... dena da «bizitza baino handiagoa». Liburua idazten ari zela, eztabaida handiak izan zituzten Vernek eta Hetzel-ek Nemo kapitainaren inguruan. Dirudienez, Vernek Errusia gorrotatzen duen poloniartzat aurkeztu zuen Nemo kapitaina (garai haietan Errusia eta Polonia gerran zeuden), baina Hetzel guztiz aurka azaldu zen; izan ere, garai haietan Frantzia eta Errusia adiskideak ziren, eta Verneren nobelaren errusierazko itzulpenak oso arrakastatsuak ziren. Beraz, Nemo pertsonaia misteriotsu bat bezala geratuko da liburuetan, haren jatorria argitu gabe. Verne eta Hetzel-en arteko harremanaren adibide garbi bat da hau. Hetzel-ek lanaren literatura-kalitatea gainbegiratzeaz aparte, negozioa bilatzen zuen. Vernek, ordea, ikuspegi idealistagoa zuen garai haietan, baina ia itsuki onartzen zituen Hetzel-en proposamen gehienak. Ez soilik lan honetan, beste askotan ere bai. Hala ere, Hetzel-ek nobelan kontu umoretsuak sartzea proposatzen zion Verneri, baina honek ez zuen inolaz ere onartzen. Azkenean, nahiz eta beste lan batzuek («Bost aste globoan» edo «Munduari itzulia 80 egunetan») arrakasta handiagoa izan, «20.000 legoako bidaia itsaspetik» ere liburu arrakastatsua izan zen, bai publikoaren aldetik bai kritikaren aldetik ere. Verneren hainbat lanekin gertatzen den moduan, nobela honek lotura zuzenak ditu garaikide ziren gertakizunekin. Besteak beste, nobelan zehar Ferdinan Lesseps aipatzen da, zeinak 1869. urtean Suez-eko kanala irekitzen baitzuen edota Kretako iraultzan (1866-1869) otomandar inperioaren aurka altxatu baitzen. Arestian esan dugun moduan, Nemo bera errusiarren aurka (urtarrileko altxaketa; 1863-1864) borrokatzen zen poloniarra izatea proposatu zuen Vernek, beraz momentuko irakurleei oso erraza egingo zitzaien Verneren obrarekin identifikatzea. Itsas azpian arnasa hartzeko erabiltzen zituzten sistemak, adibidez, ere Benoit Rouquayrol-ek eta Auguste Denayrouze-k garatu zituztenetan (1865) oinarritzen ziren. Beraz, berriro ere, Verneren lanetan fantasiak eta irudimenak momentuko zientzia eta teknikaren oinarri sendoa daukate, lanari nolabaiteko errealismoa eskainiz. # 4.3. Verneren lana Behin baino gehiagotan entzun dugu Verne zientzia fikzioaren aitzindari nagusia dela, Mary Wollstonecraft Shelley (1797-1851), Edgar Allan Poe (1809-1849) eta Herbert George Wells-ekin (1866-1946) batera. Hori egia den arren, badira desberdintasun esangarriak lau idazleen artean, eta Verneren obrak baditu bere-bereak diren hainbat ezaugarri. Seguruenik, zientzia- edo abentura-idazlea izan aurretik, Verne geografiaren edo bidaien inguruko idazlea da lehendabizi. Nantes-en gaztaroa igarotzeak eta urrutiko lurraldeetatik etorritako itsasontziek arrasto garrantzitsua utzi zioten Verneri. Ez da arraroa, hortaz, nobela gehienetan bidaia handiak agertzea, bai Afrikan zehar («Bost aste globoan»), Errusiako estepetan zehar («Migel Strogoff»), Ipar zein Hego Amerikan zehar («Le Pays des fourrures»; Larruen Herrialdea; 1872; edo «La Jangada»; Jangada; 1880), Txina eta Indian barrena («Les Tribulations d'un Chinois en Chine»; Txinatar baten Estutasunak Txinan; 1879; edo «La Maison à vapeur»; Lurrunezko Etxea; 1880), mundu osoan zehar («Munduari itzula 80 egunetan») eta baita itsaso azpian («20.000 legoako bidaia itsaspetik»), zein lur azpian («Lurraren erdirainoko bidaia»), azkenik ilargira heldu arte («Lurretik Ilargira» edo «Autour de la Lune» (Ilargiaren inguruko Bidaia; 1870). Beraz, Vernek maite bat badauka, ez da zuzenean zientzia, baizik eta geografia bera. Verneren inguruko biografietan askotan azpimarratzen da haren nobeletan bidaia miragarriak agertzen diren arren berak apenas bidaiatu zuela bizitzan zehar. Hori hein batean egia bada ere (izan ere ezkondu eta gutxira Amiens edo inguruan bizitzen geratzen da), ez da egia osoa. 1860. urtean, adibidez, Eskozia eta Eskandinabia bisitatu zituen, eta 1866. urtean New York-era bidaiatu zuen itsasontziz (ondoren, esperientzia horrek «Une Ville flottante», Hiri flotatzailea,; 1871, idazten lagundu zion. Gogoraraz dezagun nabigatzea ere oso gustuko zuela, eta Saint Michel izeneko barku bat baino gehiago izan zuela. 1883-1884 urteetan Europan zehar nabigatu zuen oporraldi luze bat aprobetxatuz. Beraz, uste dena baino gehiago bidaiatu zuen Vernek bere bizitzan zehar. Eta esperientzia hori erruz baliatu zuen. Beste alde batetik, bidaien eta abenturen zaletasun hori ere lotuta dago Johann David Wyss-en «Der schweizerische Robinson» (Robinson Suitzarra; 1812) nobelarekin. Hau da Vernek gogokoen duen nobela, eta haren obretan ohikoak dira naufragoen kasuak. Baina Verneren naufragoak beti dira gizon prestuak, langileak eta zientzia ezagutzak dutenak; horrela, beren probetxurako, modu aktiboan erabiltzen dute naturak eskaintzen diena. Vernek «Magasin d'education et de récreation» aldizkarirako idazten zuenez, haren protagonistek dituzten abenturekin batera beti agertuko dira inguruko naturaren deskribapen zehatzak eta probetxuzko erabilpenak (jatekoak badira ere [8]). Verneren liburuak irakurtzeak, hortaz, jakintza entziklopedikoa eskaintzen du, eta hori da, besteak beste, Hetzel-ek bere aldizkariarekin bilatzen zuena [7]. Zientziaren erabilpen posibilista eta baikor horrek eragin zuen beharbada «Paris au xxe siècle» (Paris xx. mendean) obra ez argitaratzea. Liburu hori 1863. urtean idatzi zuen, «Lurraren erdirainoko bidaia» baino lehen, baina Hetzel-ek atzera bota zuen hasierahasieratik. Liburuan, Paris imajinatzen du, 100 urte geroago (1960ko hamarkadan), eta etorkizunaren eta zientziaren ikuspegi erlatiboki negatiboa eta hitz tekniko ugariz hornitutako lana zela ikusirik, Hetzel-ek ez zuen inondik inora egokitzat jo, eta baztertzeko agindu zion. Berriz ikusten dugu Verne Hetzel-ekin bat datorrela eta liburua ez zen 1994. urtera arte plazaratu. Urte batzuk geroago, Vernek «Une fantaisie du Docteur Ox» (Ox Doktorearen Fantasia bat; 1872) idatzi zuen. Liburu hau ez da bere «Bidaia Apartak» kolekzioaren barnean sartzen eta komedia tonua erabiltzen duen arren, Vernek nolabait zientziaren aurrerapenaren inguruko arriskuak edo behintzat haien inguruko zalantzak agertzen ditu lehendabiziko aldiz seguruenik. Are gehiago, 1879. urteko «Les Cinq Cents Millions de la Bégum» (Begum-aren 500 milioiak; nahiz eta nobela honen jatorria berea ez izan) eta 1887. urteko «Sans dessus dessous» (Lurraren ardatza/Maston-en sekretua) lanetan modu argiago batean azaltzen ditu Vernek zientziaren erabilpen okerren inguruko kezkak eta zientzialariei buruzko zalantza etikoak. Dirudienez, Verne nagusituz doan heinean, zientzia eta zientzialarien inguruko ikuspegia aldatuz doa, eta erromantizismoa alboraturik, eszeptizismoa gero eta nabariagoa da. Verneren lanaren ikuspegiari dagokionez, behin baino gehiagotan egotzi zaio lan burges eta kontserbadore samarra duela. Haren historien protagonistek tresna miragarriak sortzen edota bidaia zoragarriak egiten dituzte, baina azkenean aldatu gabe bueltatzen dira «ohiko» mundura. Asmakizun edo bidaia horiek ez dute pertsonaiengan apenas eraginik izan, eta munduaren status quo-a berdin mantentzen da [9]. Nolabait Verneren pertsonaiek (eta bera ere) munduan eroso bizi dira. Nemo kapitaina ideia honen adibide garbia da. Mundua goitik behera alda dezakeen urpeko ontzia asmatzen du, eta bere bizitzaren azkenengo uneak nolabait «etxeko zapatillekin, pipa bat erretzen beheko su baten aurrean» [10] igaro nahi ditu. H.G. Wells-en pertsonaiek eta haien asmakizunek mundua aldatzera edo iraultzara deitzen duten bitartean, Verneren pertsonaiek berebiziko abentura izan ondoren, etxeko baldintza erosoetara bueltatu nahi dute [9]. Beste kritika bat ere egotzi zaio Verneri: haren lana momentuko gizarteari eta momentuko aurrerapen zientifikoei modu estuan loturik egonik, emakumezko pertsonaien sorta oso mugatua da [4]. Bere ibilbidearen bigarren erdian, zientziatik (edo behintzat zientzia purutik) pixka bat urruntzen denean, hain zuzen, Verneren lanetan emakumezko pertsonaiek pisu handiagoa hartzea ekarriko du. Hasierako lanetan, «Bost aste globoan» (1862), «Lurretik Ilargira» (1865), «20.000 legoako bidaia itsaspetik» (1869-1870) edo «Uharte misteriotsua» (1873) ez da emakumerik agertzen, edo behintzat agertzen badira ez daukate inolako garrantzirik historiaren barnean. Egoera hau ere guztiz bat dator garaiko zientzia eta tekniken garapenarekin, non gizartearen esparru horretan apenas agertzen baita emakumea. Aurrerago idatziko dituen lanetan, «Munduari itzulia 80 egunetan» (1872), «Migel Strogoff» (1876), «Le Rayon vert» (Izpi berdea; 1882) edo «Thompson Agentzia eta Konpainia» (1907) adibidez, emakumeek historian parte hartze askoz nabarmenagoa erakusten dute, eta normalean izaera sendoko emakumeak deskribatzen ditu. Baina oro har, Verne nobelagilearen lanetan (ez, ordea, benetako bizitzan: izan ere, hiru arreba eta bi alaba izan zituen) emakumeak bigarren maila batean azaltzen dira. Genero berri baten sortzailetako bat izanik, Verneren eragina urteetan zehar zabaltzen da. xx. mendean zehar, bere liburuak antzezlan, telebistaprograma, komiki eta nagusiki filmeen oinarritzat erabili dira. Azken esparru honetan, zineman, Verneren lanak dirdira berezia dauka. Georger Melies-en «Lurretik Ilargira» (1902) lanetik abiatuz Verneren izena 169 aldiz ageri da [11] film eta telefilmetan. «20.000 legoako bidaia itsaspetik» ez da salbuespea, eta Nemo zein Nautilus ontzia 30 aldiz baino gehiagotan ageri dira pantailetan [12]. Dauden bertsio guztietatik, nire ustez, badira bi oso aipagarriak. Lehenengoa, 1916. urtekoa da, Stuart Paton-ek zuzendua eta zinemaren historian lehendabiziko aldiz ur azpiko eszenak dituen filma da. Filma «20.000 legoako bidaia itsaspetik» eta «Uharte misteriotsua» obren arteko nahasketa da, eta mende bat pasatu eta gero ere interesgarria da. Bigarrena, eta seguruenik ezagunena, 1954koa da, Richard Fleischer-ek zuzendua. Nobelarekin zerikusi handiegirik ez duen arren (soilik pasarte batzuk dira komunak) film bikaina da, eta Harper Goff-ek diseinatutako Nautilus ontzi zoragarria (3E. irudia) eta James Mason-en paperak Nemo kapitainaren rolean «bai ala bai» ikusteko filma bilakatzen dute. Dirudienez, momentu honetan (2019ko iraila) beste bertsio bat prestatzen ari dira. Arthur C. Clarkek esaten duen moduan, «historiaren une errepikaezin batean jaio zen», bai, baina bai ederki baliatu zuela! #### 5. Esker onak Pamela Ruizi bere gomendio, pazientzia eta etengabeko prestutasunagatik. #### 6. Bibliografia - [1] KAKU M. 2005. Parallel wolds: A Journey Through Creation, Higher Dimensions, and the Future of the Cosmos. Dableday. New York. - [2] VERNE J. 2002. Las Aventuras del Capitán Hatteras. S. Nerval-en itzulpena. RBA. Barcelona. - [3] VERNE J. 2013. 20.000 Legoako Bidaia Itsaspetik. Rosa María Gómez-en itzulpena. Anaya/Haritza. Madrid. - [4] LOTTMAN H. 2006. Jules Verne. Anagrama. Barcelona. - [5] WIER S. K. 2013. The Design of Jules Verne's Submarine Nautilus. [http://](http://www.westernexplorers.us/Jules_Vernes_submarine_Nautilus.pdf) [www.westernexplorers.us/Jules\\_Vernes\\_submarine\\_Nautilus.pdf.](http://www.westernexplorers.us/Jules_Vernes_submarine_Nautilus.pdf) 2019-ko Maiatzaren 21ean eskuratua. - [6] VERNE J. 2013. Irla misteriotsua. Rosa María Gómez-en itzulpena. Anaya/ Haritza. Madrid. - [7] EVANS A. B. 2013. Jules Verne's dream machines: technology and transcendence. Extrapolation 54: 139-146. - [8] ANGULO E. 2007. Julio Verne y la cocina la vuelta al mundo en 80 recetas. Algabe. Madrid. - [9] ROBERTS A. The History of Science Fiction. Palgrave Macmillan. London. - [10] BARTHES R. 1972. Mytologies. Simon & Schuster. London. - [11] Internet Movie Data Base. [https://www.imdb.com/name/nm0894523/](https://www.imdb.com/name/nm0894523/?ref_=fn_al_nm_1) [?ref\\_=fn\\_al\\_nm\\_1](https://www.imdb.com/name/nm0894523/?ref_=fn_al_nm_1). 2019-ko Ekainaren 6an eskuratua. - [12] Internet Movie Data Base. [https://www.imdb.com/find?q=20,000%20](https://www.imdb.com/find?q=20,000 Leagues Under the Sea&s=tt&ref_=fn_al_tt_mr) [Leagues%20Under%20the%20Sea&s=tt&ref\\_=fn\\_al\\_tt\\_mr](https://www.imdb.com/find?q=20,000 Leagues Under the Sea&s=tt&ref_=fn_al_tt_mr). 2019-ko Ekainaren 6an eskuratua.
aldizkariak.v1-0-170	{ "domain": "zientzia eta teknologia", "id": "ekaia_Zk.22 _2009_6", "issue": "Zk.22 _2009_", "year": "2009", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "ekaia", "edition": null }	# Burmuineko aktibitate elektrikoa hizkuntz gaitasuna neurtzeko Kepa Erdozia ELEBILAB psikolinguistika laborategia Euskal Herriko Unibertsitatea Laburpena: Hizkuntza aztertzeko hainbat bide daude. Gaur egun, hizkuntzalariak gero eta elkarlan gehiago egiten ari dira biologo, genetista, neurologo eta psikologoekin batera, gizakiak eta beste animaliak bereizten dituen hizkuntz gaitasunaren oinarrien bila. Artikulu honetan, neurozientziaren teknikak hizkuntza aztertzeko nola erabil daitezkeen aztertzen da. Zehazki, hizkuntzaren prozesamendua burmuineko aktibitate elektrikoaren bidez nola azter daitekeen erakusten da, euskarazko hitz-hurrenkerak adibide gisa erabiliz. Abstract: The amount of techniques in language research are growing. More and more often, linguists collaborate with researchers coming from other scientific areas such as biology, genetics, neurology and psychology in order to seek the biological basis of the language faculty. This article shows how new techniques coming from neuroscience might be used exploring language. More precisely, the article explores how the language processing can be analyzed by means of the electrophysiological brain activity using examples from the word order processing in Basque. > The Babel Fish is small, yellow, leech-like, and simultaneously translates from one spoken language to another. When inserted into the ear, its nutrition processes convert sound waves into brain waves, neatly crossing the language divide between any species you should happen to meet whilst travelling in space. > > The Hitchhiker7s Guide to the Galaxy, Douglas Adams #### 1. GARUNA HIZKUNTZAREN EUSKARRI Gizakion nerbio-sistema askotariko informazioa prozesatzeaz arduratzen da. Esaterako, hizkuntza bera, mekanismo biologikoen bidez prozesa- tzen dugu. Belarrietatik edota begietatik sartzen zaigun hizkuntz informazioak sortzen dituen kognizio-eragiketak gure burmuineko prozesatzearen isla dira. Hizkuntzazko kognizio-eragiketaren euskarri fisikoak (hau da, neurona-sareak) ezagutzeko eta ulertzeko, ereduak eta teoriak burmuinarekin uztartu behar ditugu. Izan ere, gai izan beharko genuke zientzia-teoriek eta ereduzko lanek eskaintzen dituzten aurreikuspen eta hipotesiek burmuinaren zuzeneko prozesatzean eragina (aktibazio eta desaktibazioak) duten ala ez finkatzeko (Münte et al. 2000). Teoria-hizkuntzalaritza modernoak eta hizkuntzaren prozesatze-teoriak eskutik doaz. Hizkuntz prozesamenduak hizkuntz erabilera azaldu nahi badu, hizkuntzaren ezagutza erabiltzean gertatzen diren kognizio-prozesuen (Chomsky 1986) eta oro har prozesu biologikoen berri eman behar du (Grodzisnky 2003). Laurogeigarren hamarkadan, gramatika sortzaileak hiru oinarrizko galdera egin zituen (Chomsky 1986): - (1) a. Zerk osatzen du hizkuntz ezagutza? - b. Nola jabetzen gara hizkuntz ezagutzaz? - c. Nola erabiltzen da hizkuntz ezagutza? Hiru galdera hauek hizkuntz ezagutza ikertzeko oinarriak ezartzen dituzte. Hizkuntz ezagutza zerk osatzen duen ikertzen dihardu teoria-hizkuntzalaritzak. Hizkuntz jabekuntzan lan egiten dutenek haurrak hizkuntz ezagutzaz nola jabetzen diren aztertzen dute. Hizkuntz prozesamenduaren esparruan, batez ere, hirugarren galderaren erantzuna aurkitu nahi dute, baina, teoria-hizkuntzalaritzaren eta hizkuntz jabekuntzaren esparruetatik datozen teoria eta ikerketak ahaztu gabe. Hizkuntz prozesamendua aztertzen dutenek finkatu beharko dute nola lortzen duen hizkuntzaren ezagutzak pentsamendu-sarrerak hizkuntzazko adierazpideetan biltzea eta ulertzea, komunikazioan eta beste hizkuntz erabileretan. Burmuinaren euskarriak ikertu asmoz, XXI. mendean, Grodzinskyk (2003) neurolinguistika edota neurohizkuntzalaritza erantsi zion (1)eko Chomskyren banaketari. Bide honetatik, hizkuntza ikertzen dutenen artean, hizkuntzalariek hizkuntz izaera azaldu behar dute; psikohizkuntzalariek, hizkuntz ekoizpena eta ulermena gertatzen denean, hizkuntz ezagutzak burutzen dituen eragiketen ereduak bilatzen dituzte. Eta neurohizkuntzalariek, azkenik, eragiketa horiek aurrera eramaten dituzten garuneko neuronen mekanismoak aztertzen dituzte. Grodzinskyren (2003) iritziz, gizakion hizkuntza aztertzeko proiektu neurobiologiko batek ondo uztartu behar ditu hizkuntz ezagutza, bere jabekuntza, prozesamendu-mekanismoak eta neurona-konputazioa, ikerketa-programak itxura egokia izan dezan. # 2. AKTIBITATE ELEKTRIKOA GOGO-FUNTZIOEN ERAKUSGARRI Neurona-sareen aktibitate postsinaptikoak eragiten dituzten potentzia elektrikoaren aldaketak neurtzea da burmuinaren konputazioak neurtzeko modu bat. Karga elektroestatikoa materiaren oinarrizko ezaugarria da. Karga elektrikoa duten gorputzak, protoiez eta elektroiez, eta protoi eta elektroien artean desoreka duten ioiez osatuta daude. Karga elektrikoak mugitzen direnean korronte elektrikoak sortzen dira burmuinean (Münte et al., 2000). Korronte elektrikoak zelula barruko/kanpoko isurian zehar erraz eroaten dira. Isuri horretan, ioiak, karga elektrikoa dutelarik, lerratu egiten dira dipoloak osatuz. Neuronen mintza nahiko iragazgaitza da ioien aurrean baina hala ere, sinapsien ondorioz zenbait proteinaren ioiak zelula mintzetan lerratu eta neurona barrura sartzen dira. Ioiek, zelula barruan sartzean, zelulen karga elektrikoaren polaritatea aldatzen dute polaritate positiboa zuen dipoloari polaritate negatiboa emanez eta alderantziz. Horrenbestez, buruko larruazal gaineko elektrodoek atzematen dituzten dipoloen polaritate-aldaketak neuronen aktibititate postsinaptikoaren ondorio dira. Beraz, ioi-kontzentrazio maila jakin bat neuronen mintzen artean igarotzean sortzen den ioi-korronte mikroskopiko primarioa da buru-azalean makro-elektrodoen bidez grabatuko diren potentzialen erantzule. Dipoloak buru-larruazalean grabatzen diren potentzialak sortzen dituzten generadore neuroelektrikoak dira. Dipolo-eremuen indarrak eta norabideak zeregina izango dute generadore neuroelektrikoak atzemateko orduan. Esate baterako dipoloak alde guztietarantz lerratzen badira, larruazalean kokatzen den elektrodoak ezingo du aktibitate neurofisiologikoa atzeman (ikus 1A irudia). Aldiz, dipoloak denak batera norabide berean lerratuz gero, korronte elektrikoa erraz erregistratu ahalko da (1B irudia). ![](_page_2_Picture_6.jpeg) 1. irudia. A, nahasian aktibatutako neuronek ez dute aktibazio erregistragarririk sortzen. Bn aldiz, neurona guztiak lerratuta aktibatzen badira, larruazaleko elektrodoek graba dezakete korronte elektrikoa. Buruko larruazaleko elektrodoek neurona multzoek sortzen duten korronte elektriko lerratua grabatzen dutenean elektroenzefalogramak (EEG) lortzen ditugu. Gertaerei loturiko potentzialak (ERP inglesez duten izenagatik Event Related Potentials) sentimen-gertaeren, gertaera motoreen edo kognizio-gertaeren aurrean, denbora mugatuzko elektroenzefalogramak dira. ERPak, beraz EEGetatik eratortzen dira. Normalean, EEGek anplitude handiko uhinak erakusten dituzte, eta ez dute, ERPek bezala, gertaera jakin batekin harremanik. ERPak, beraz, estimulu jakin bati burmuinak ematen dizkion erantzun elektrofisiologikoak dira. ![](_page_3_Figure_2.jpeg) 2. irudia. Elektrodo bat buru-azalean duen gizaki batek estimuluak jasotzen ditu denboran zehar. Buruko elektrodo horrek seinale bat bidaltzen dio anplifikadoreari eta honek EEGa sortzen du. EEG horretan markaturik geratu diren estimuluek eragin dituzten EEG zatiak hartzen dira, eta batez besteko ERPa lortzen da. Konbentzioz, ERP literaturan polaritate negatiboa irudiaren x-ardatzaren goiko aldean irudikatzen da eta polaritate positiboa beheko aldean; y-ardatzean, denbora irudikatzen da milisegundotan. Elektrodoek jasotzen duten seinalea anplifikadore batetik igarotzen da eta digitalizatu egiten da seinale jarraikor baten itxuran irudikatuta. Seinale jarraikor hau da EEGa. Pertzepziozko gertaerek edota kognizio-gertaerek potentzia-aldaketak eragin ditzakete EEGan. Baina aldaketa hauek normalean oso txikiak izan ohi direnez (+5 eta d5 ƫV bitartekoak), ezinezkoa da EEGan zehar ageriko aldaketarik atzematea. Beraz, EEGan zehar, denbora jakinetan errepikatu diren gertakari konparagarriekin batez bestekoa egiten da, eta EEGaren zaratatik tentsio jakineko uhinak lor daitezke (Fiebach 2001). Uhin hauek dira ERPak edo gertaerei loturiko potentzial bezala ezagutzen ditugunak (ikus 2. irudia). ERPek gertaeraren eta grabaketa-unearen arteko harreman oso estua erakusten dute; hau da, gertatu ahala garuneko ekintzak grabatzeko aukera ematen dute. ERP efektuek, denboraren aldetik, zehaztasun handia ematen dute. ERP osagaiak estimulua gertatu eta osagaiak sortzen diren bitartean dagoen denboraren arabera eta uhinaren intentsitatearen arabera desberdintzen dira. Hau da, kinada gertatu eta uhina sortzen den arteko latentziak eta intentsitateak kinadaren ezaugarriak bereizteko balio dezakete. Gainera, ERPek polaritate, eta topografia, eta esperimentuarekiko sentiberatasuna erakusten dituzte. ERPetako uhinek polaritate positiboa ala negatiboa izan dezakete. Konbentzioaz, polaritate positiboa X-ardatzaren beheko aldean irudikatzen da eta negatiboa goiko aldean. Topografiari dagokionez, mikrovoltetan grabatzen den uhinen intentsitatea garuneko zein esparrutan gertatzen den ikus daiteke buruko larruazalean kokatutako makroelektrodoen bidez. Azkenik, ERPek, gertaerei lotuta daudenez, aukera ematen dute antzeko bi gertaera alderatzeko. Hau da, inguru esperimental batean bi baldintzen arteko desberdintasunak topatzeko sentiberatasun handia dute ERPek. #### 3. ERPAK EUSKARAZKO HITZ-HURRENKERA NEURTZEKO Aurretik azaldu dugu ERPak gertaera edota estimulu/kinada jakinei loturiko EEGak direla. Zer gertatzen da, bada, estimulu edo kinada hori hizkuntzazko gertaera bat denean? Esate baterako, har dezagun euskararen hitz-hurrenkera askearen fenomenoa. Euskaraz, emakumeak gizona ikusi du esan, edo gizona emakumeak ikusi du esan, gertaera ez da aldatzen; alegia, bi perpausetan emakume batek gizon bat ikusi duela gertatzen da. Beste era batera esanda, subjektua, objektua eta aditza dituen esaldi bateko osagaiak lekuz aldatu arren, esaldi hori gramatikala izango da euskaraz, eta bere esanahia oso antzekoa da bi kasuetan. #### 3.1. Hitz-hurrenkera kanonikoa eta hitz-hurrenkera eratorria Hizkuntzalariek (De Rijk 1969, Eguzkitza 1986, Ortiz de Urbina 1989, Laka 1990, Artiagoitia 1995, Fernandez 1998, Elordieta 2001, Arregi 2002, besteren artean), hizkuntzen beraien datu enpirikoak erabiliz, erakutsi dute Objektua-Subjektua-Aditza (gizona emakumeak ikusi du, OSV) hitz-hurrenkerak sintaxi-egitura konplexuagoa duela Subjektua-Objektua-Aditza (emakumeak gizona ikusi du, SOV) hitz hurrenkerak baino (ikus 3. irudia). ![](_page_5_Picture_1.jpeg) 3. irudia. SOV eta OSV hitz-hurrenkerak euskaraz. A irudian SOV euskal hitz-hurrenkera kanonikoaren sintaxi-itxuraketa, non hierarkikoki Emakumeak (subjektua) gizona (objektua) baino maila garaiago batean sortzen den. B irudian, OSV hitz-hurrenkera SOV kanonikotik eratortzen da gizona objektua subjektuaren ezkerrera mugituz hierarkikoki gorago dagoen proiekzio batera. DP = determinatzaile-sintagma; VP = aditz-sintagma; V = aditza; vP = aditz-sintagma; XP = edozein islapen; t = lekuz aldatu den elementu batek uzten duen aztarna; i = indizikideak diren elementuak. ![](_page_5_Figure_3.jpeg) 4. irudia. Hitz-hurrenkera kanonikoa azkarrago prozesatzen da. Zutabeek 24 euskal hiztunek SOV eta OSV perpausak irakurtzeko behar izan zuten denboraren batez bestekoa adierazten dute. Hitz-hurrenkera kanonikoa irakurtzeko 3.736 milisegundo behar izan zituzten; eta OSV irakurtzeko 4.153 milisegundo. Egindako T-frogak erakutsi zuen bi irakurketa denbora hauen arteko aldea esanguratsua zela (p<.005) (Erdozia et al. 2009tik moldatua). ## 3.2. Hitz-hurrenkeren prozesamendua psikohizkuntzalaritzaren ikuspegitik Teoria-hizkuntzalarien ebidentzietatik at, euskaldunen irakurketa-denborak neurtuz badakigu (Erdozia 2006; Erdozia et al. 2009) hitz-hurrenkera sinpleak edo kanonikoak (SOV) hitz-hurrenkera konplexuak edo eratorriak (OSV) baino prozesatze-denbora laburragoa behar duela (ikus 4. irudia). Gainera, perpaus kanoniko eta konplexuetako elementu bakoitza irakurtzeko behar den denborari begiratzen badiogu (5. irudia), berehala ohartuko gara objektuek eta subjektuek irakurketa-denbora desberdinak dituztela. Perpausean duten kokapena edozein delarik ere, subjektuak irakurtzeko denbora gehiago behar da objektuak irakurtzeko baino. Baina, OSV baldintzan, objektu bat lehen kokapenean irakurri ondoren subjektu bat irakurtzeak euskaldunen irakurketa denbora izugarri handitzen du. OSV perpausetan aurkitutako irakurketa-denbora areagotze hau prozesatze ahaleginarekin uztar dezakegu, eta ondorioz, hitz-hurrenkera eratorriaren konplexutasun sintaktikoa psikohizkuntzalaritzako ebidentziatzat har dezakegu. ![](_page_6_Figure_4.jpeg) 5. irudia. SOV eta OSV egituren irakurketa-denborak hitzez hitz. Objektuak prozesatzeak denbora laburragoa behar du perpaus hasieran eta perpauseko bigarren kokapenean. Era berean, baldintza kanonikoaren aditza eta laguntzailea ere prozesatzeko errazagoak dira. Perpauseko osagai bakoitzaren denbora-diferentzia esanguratsua da (P < 0.05). Bi baldintzetako lehen bi osagaietan aurkitutako elkarrekintzak (F = 7.2; P < 0.02) adierazten du OSV hurrenkeran objektua irakurri ondoren subjektua irakurtzeak prozesatze-kostua nabarmen handitzen duela, hau da, errazagoa da S > O hurrenkera prozesatzea O > S hurrenkera prozesatzea baino (Erdozia et al. 2009tik moldatua). ## 3.3. Hitz-hurrenkerak eta ERPak Teoria-hizkuntzalaritzatik eta psikohizkuntzalaritza esperimentaletik datozkigun ebidentzia horiek euskaldunen burmuinetan sortzen dituzten erantzun elektrofisiologikoak neur ditzakegu. Subjektua-Objektua-Aditza (SOV) hurrenkera kanonikoak egitura sintaktiko sinpleagoa du Objek- ![](_page_7_Figure_3.jpeg) 6. irudia. Ezker Aurreko Negatibotasuna perpaus hasierako objektuaren kokapenean. Ezkerreko aurreko elektrodoetan , 400 milisegundo inguruan uhin gorria negatiboagoa da uhin urdina baino. Uhin gorriak, OSV baldintzaren objektua prozesatzean, garunak sortzen duen korronte elektrofisiologikoa irudikatzen du. Uhin urdina SOVko subjektuari dagokio (300-500 ms. Tenporalean: Perpaus Mota × Hemisferioa × Aurre/Atze, F(2,46) = 8.68, P < 0.005). tua-Subjektua-Aditza (OSV) hurrenkera eratorriak baino. Subjektuen eta objektuen artean dauden sintaxi-asimetriek subjektua objektua baino gorago kokatzen dute sintaxi-hierarkian. Gainera, subjektuek eta objektuek irakurketa-denbora desberdinak erakusten dituzte hitz-hurrenkera kanonikoak prozesatzean edo hitz-hurrenkera eratorriak prozesatzean. Areago, objektuaren ondoren subjektua irakurtzeak egitura sintaktikoaren berranalisia eskatzen du. ERP bidez, euskarazko SOV eta OSV hitz-hurrenkerak alderatzen baditugu, hurrenkera bateko eta besteko osagaiak elkarrekin erka ditzakegu. Inguru esperimental batean, espero izatekoa da euskaldunek SOV hurrenkera irakurtzen dutenean euren burmuinek sortzen duten aktibitate elektrofisiologikoa desberdina izatea OSV hurrenkera irakurtzen duenean sortzen dutenarekin alderatzean. Elektroenzefalograma (EEG) grabatzen ari garen bitartean perpaus hasieran subjektua ikusi edo objektua ikusi, euskaldunen burmuinak desberdintasunak erakusten ditu (6. irudia). Euskarazko SOV eta OSV egiturak erkatzean, perpaus hasieran ikusitako negatibitatea beste hizkuntza batzuetan antzeko egiturak alderatzean lortutako negatibitatearen oso antzekoa da (alemanez: Matzke et al. 2002; japonieraz: Hagiwara et al. 2007). Ezkerreko hemisferioko aurreko elektrodoetan, objektuek subjektuek baino uhin negatiboagoak sortzea konplexutasun sintaktikoaren adierazgarritzat jotzen da neurohizkuntzalaritzako lanetan (Friederici 2002; edota Bornkessel & Schlesewsky 2006). Beraz, euskaldunen burmuinak konturatzen bide dira objektu bat bere kokapen kanonikotik kanpo dagoela. Perpaus hasieran bezala, bigarren kokapenean objektua eta subjektua konparatzean erantzun elektrofisiologikoek beste negatibitate bat erakusten dute. Oraingoan, hitz-hurrenkera kanonikotik kanpo dagoen subjektuari dagozkion uhinak dira negatiboagoak direnak. Hau da, perpausen hasieran bezala, kokapen kanonikotik kanpo dagoen osagaiak uhin negatiboagoak sortzen ditu posizio kanonikoa mantentzen duen osagaiak baino (ikus 7. irudia). P600 da hizkuntzarekin zerikusia duen beste erantzun elektrofisiologiko bat. ERP osagai honen «P» hizkiak adierazten du efektuaren polaritatea positiboa dela; zenbakiak berriz, estimulua gertatu eta seiehun milisegundo ingurura gertatzen da. Aurretik ikusi dugun negatibotasunaren antzera, P600 osagaia konplexutasun sintaktikoarekin uztartzen da. Baina, batez ere, egitura konplexuen berranalisia eskatzen duten perpausak eta oinarrizko hurrenkera duten perpausak erkatzean lortzen den osagaia da (Kaan et al. 2000, Friederici 2002). Euskarazko OSV egitura eratorrian P600 osagaia ikus daiteke aditzaren kokapenean, SOV egitura kanonikoaren aditzarekin erkatzen dugunean (8. irudia). ![](_page_9_Figure_1.jpeg) 7. irudia. Ezker aurreko negatibotasuna perpauseko bigarren osagarriaren kokapenean. Subjektuari dagozkion uhinak (gorriz) negatiboagoak dira, objektuari dagozkion uhinak (urdinez) baino 400 eta 600 milisegundoko tartean (400-550 ms, Temporalean: Perpaus Mota × Hemisferioa F (1,23) = 5.01, P < 0.035). Beraz, euskaraz SOV hitz hurrenkera kanonikoa OSV hitz hurrenkera eratorriarekin alderatzen dugunean, euskaldunen burmuinak aktibitate elektriko desberdina erakusten du. Aktibitate elektrikoko alde horrek beste hizkuntza batzuetan sintaxi-konplexutasunarekin lotzen diren ERP osagaiak erakusten ditu (negatibitatea eta P600). Hitz-hurrenkeraren kasuan, sintaxieragiketen bidez euren kokapen kanonikotik mugitu diren osagaiek nega- ![](_page_10_Figure_1.jpeg) 8. irudia. Eratorritako perpausen aditzean konplexutasun sintaktikoa: P600. Egitura eratorrian (uhin gorria), elektroi-txanoko erdiko elektrodoetan positibitate handiagoa ikusten da egitura kanonikoan (uhin urdinekoan) baino, 700-900 msko tartean. Efektu hau atzeko aldean kokatzen da (700-900 ms ParaSagital: Perpaus Mota × Aurre/Atze, F(4,92) = 7.92, P < 0.0014). Mapa topografikoetan erraz ikus daiteke P600 efektuaren lokalizazioa. tibotasunak sortu dituzte posizio kanonikoan dauden osagaiekin konparatu ditugunean. Aditzaren kokapenean aurkitu dugun positibateak, bestalde, agerian uzten du sintaxiaren aldetik konplexuak diren hurrenkerak prozesatzeko gure burmuinak egin behar duen berrikuspena. Sintaxi-Teoriaren ebidentziek, psikohizkuntzalaritzako ebidentziek eta neuroirudietako ebidentziek bat egiteak agerian uzten du sintaxi-teorian oso abstraktu sumatzen ditugun irudi batzuk lan esperimentalen bidez baiezta daitezkeela batzuetan. Euskararen hitz-hurrenkera aztertzean lortutako emaitzak beste hizkuntzen hitz-hurrenkerak aztertzean lortutako emaitzekin bat etortzeak adierazten du euskarak baduela hitz-hurrenkera kanoniko bat nahiz eta bere hitz-hurrenkera oso askea izan. ## ESKERTZA Eskerrak eman nahi dizkiet Itziar Laka eta Iraia Yetanori artikulu honen eskuizkribua txukuntzen laguntzeagatik. Lan honek MECeko CSD2007- 00012 eta EHUko GIU 06/52 ikerketa proiektuen babesa jaso du. # BIBLIOGRAFIA - ARREGI, Karlos (2002): Focus on Basque movements. Ph.D. dissertation. MIT. - ARTIAGOITIA, Xabier (1995): «Verbal Projections in Basque and Minimal Structure». Anuario del Seminario de Filología Vasca «Julio de Urquijo»ren gehigarriak, XXXVI. - BORNKESSEL, I. eta SCHLESEWSKY, M. (2006): «The extended argument dependency model: A neurocognitive approach to sentence comprehension across languages». Psychological Review, 113(4), 787-821. - CHOMSKY, Noam (1986): Knowledge of language. Praeger: New York. - DE RIJK, Rudolf (1969): «Is Baque an S.O.V. language?». Fontes Linguage Vasconum 1-3, 319-351. Berrargitaratua, DE RIJK, Rudolf P.G. (1998): «De Lingua Vasconum: Selected Writings». Anuario del Seminario de Filología Vasca «Julio de Urquijo»ren gehigarriak, XLLIII. - EGUZKITZA, A. (1986): Topics in the Syntax of Basque and Romance. UCLA. Ph.D. dissertation. - ELORDIETA, Arantzazu (2001): Verb Movement and Constituent Permutation in Basque. LOT Dissertation Series: Utrecht. - ERDOZIA, Kepa (2006): Euskal Hitz Hurrenkera Azterketa Psikolinguistiko eta Neurolinguistikoen Bidez. EHUko Doktorego Tesia. - r; LAKA, Itziar; MESTRES-MISSE, Anna; RODRÍGUEZ-FORNELLS, Antoni (2009): «Syntactic complexity and ambiguity resolution in a free word order language: behavioral and electrophysiological evidences from Basque». Brain and Language, volume 109, Issue 1, 1-17. - FERNANDEZ, Beatriz (1998): Egiturazko kasuaren erkaketa euskaraz. Doktorego tesia. EHUko argitalpen zerbitzua: Bilbo. - FIEBACH, C.J. (2001): Working memory and syntax during sentence processing. A neurocognitive investigation with event-related brain potentials and functional magnetic resonance imaging. Univesrsitaet Leipzig, Doktorego Tesia. - FRIEDERICI, Angela (2002): «Towards a neural basis of auditory sentences processing». Trends in Cognitive Science, vol. 6 no 2: 78-84. - GRODZINSKY, Yosef (2003): «Imaging the Grammatical Brain». In Michael A. AR-BIB (arg.): Handbook of Brain Theory and Neural Networks. 2. argitalpena. MIT Press: Cambridge, MA. 551-556. - HAGIWARA, H.; TAKAHIRO, S.; MASAMI, I., & IMANAKA, K. (2007): «A topographical study on the event- related potential correlates of scrambled word order in Japanese complex sentences». Journal of Cognitive Neuroscience 19, 175-193. - KAAN, Edith; Anthony HARRIS; Edward GIBSON eta Phillip HOLCOMB (2000): «The P600 as an index of syntactic integration difficulty». Language and Cognitive Processes 15, 159-201. - LAKA, Itziar (1990): «Negation in Syntax: On the Nature of Functional Categories and Projections». MIT Dissertation. MITWPL: Cambridge, MA. - MATZKE, M.; MAI, H.; NAGOR, W.; RÜSSELER, J. eta MÜNTE, T. (2002): «The cost of freedom: An ERP study of non-canonical sentences». Clinical Neurophysiology 113, 844-852. - MÜNTE, F. Thomas; Thomas P. URBACH; Emrah DÜZEL eta Marta KUTAS (2000): «Event related brain potentials in the study of human cognition and neuropsychology». In F. BOLLER, J. GRAFMAN eta G. RIZZOLATTI (arg.): Handbook of Neuropsychology 2. argitalpena 2000. - ORTIZ DE URBINA, Jon (1989): «Parameters in the Grammar of Basque». Foris: Dordrecht.
aldizkariak.v1-7-513	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 64 _2008_11", "issue": "Zk. 64 _2008_", "year": "2008", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	## DEBABARRENEKO EUSKARAZKO KOMUNIKAZIO-SISTEMA. TOKIAN TOKIKO KAZETARITZA-GENERO ETA GAIEN ANALISIA 2000-2004 BITARTEAN (ETA KITTO!, PIL-PILEAN, BARREN, BERRIKETAN, KALAPUTXI ETA DROGTENITTURRI) Tesiaren egilea: Alazne Aiestaran Yarza Unibertsitatea: Euskal Herriko Unibertsitatea Saila: Kazetaritza Tesi-zuzendaria: Jose Inazio Basterretxea Polo Tesiaren laburpena: Lan honetan, 2000-2004 bitartean Debabarrena eskualdean euskara hutsez argitaratzen diren …eta kitto! Eibarko astekaria, Pil-pilean Soraluzeko hamabostekaria, Barren Elgoibarko astekaria, Berriketan Debako hilabetekaria, Kalaputxi Mutrikuko hilabetekaria eta Drogetenitturri Ermua eta Mallabiko hilabetekariaren kazetaritza-genero eta gaiak aztertu dira. Debabarreneko esperientzia eta errealitateak aztertu eta islatzea izan da tesiaren helburua, herri-prentsan hogei urteko ibilbidea duen eskualdeko euskarazko komunikazio-sistema aztertzeke baitzegoen. Azterketa kualitatiboan eta azterketa kuantitatiboan oinarrituz, sei aldizkarien izaera definitzen duten ezaugarri nagusiak bildu dira, edukiak eta profesionalizatze-maila kontuan hartuz. Metodo kualitatibo interpretatzaileen baitan, 5 elkarrizketa sakon egin dira, kazetetako eguneroko errealitatea sakonago ezagutzeko eta azterketa kuantitatibotik lortutako emaitzak modu egokian interpretatu ahal izateko. Metodo kualitatiboen artean, eduki-analisia erabili da herri-aldizkarietako edukiak aztertzeko. Ikerketa egiteko lagina 318 aldizkarik osatu dute, eta, orotara, 12.226 item kodifikatu dira. 2000-2004 bitartean agerkariek kaleratu zituzten kazetaritza-genero eta gaien deskribapen zehatza egin da: lan-taldeen profesionalizatzea nolakoa den definitu da langileen militantzia kontuan hartuz, agerkariek duten kalitatea zein den eta nola hobetu daitekeen aztertu da, aldizkarien ahuleziak eta indarguneak zeintzuk diren jaso da, eta azkenik, etorkizuneko bidea jorratzeko proposamenak batu dira. Alde batetik, informazio-, zerbitzu- eta iritzi-aldizkariak dira Debabarreneko komunikazio-sare euskalduna osatzen dutenak. Gizarte-gaiak, kultura eta kirola dira aldizkarion gaitegiaren ardatz nagusia, eta herritarrak dira agerkarietako protagonista nagusiak. Bestalde, argitalpenetan soldatapeko edo borondatezko lan-taldearen bereizketa eginez gero, eta langileen prestakuntza-maila aintzat hartuta, hiru aldizkari mota identifikatu dira Debabarreneko komunikazio-sisteman: aldizkari profesionalak, aldizkari erdi profesionalak, eta langile profesionalik gabe funtzionatzen duten aldizkariak. Agerkari bakoitzean ari den lan-taldearen egiturak kazeta bakoitzaren edukia baldintzatu eta determinatzen du. Etorkizunean profesionaltasunez aritzeko, oro har, Debabarreneko komunikaziosistema berrantolatu beharra dagoela erakusten dute emaitzek. Zenbait aldizkaritan dagoen gehiegizko militantzia gainditzea ezinbestekoa da, kalitatean irabazteko, produktuak gaurkotzeko, lan-baldintzak hobetzeko, eta denbora eta baliabide ekonomikoak optimizatzeko.
aldizkariak.v1-3-334	{ "domain": "zientzia zehatzak eta natur zientziak", "id": "ikergazte_i_zientzia zehatzak eta natur zientziak_109", "issue": null, "year": "2015", "license": "cc-by-sa 3.0", "source": "ikergazte", "edition": "i" }	# Osasun-txosten elebidunak posible ote? Perez-de-Vi˜naspre O. eta Oronoz M.<sup>1</sup> Patrick J.<sup>2</sup>,<sup>3</sup> 1 IXA taldea (UPV/EHU). Manuel Lardizabal Pasealekua 1. 20018 Donostia 2 Innovative Clinical Information Management Systems (iCIMS). Sydney <sup>3</sup> Health Language Analytics (HLA). Sydney #### Laburpena Artikulu honetan osasun-txosten elebidunak lortzea posible dela erakusten dugu, horretarako, tresnaprototipo bat garatuaz. Prototipoa lortzeko zaintza klinikorako informazioa kudeatzeko sistema bat sortu dugu horretarako prestatuta dagoen software bati esker. Sistema honen oinarrian dauden terminologiazerbitzariak sortu ditugu euskara eta gaztelaniarako, eta medikuntzara egokitutako ortografia-zuzentzaile bat ere sortu dugu euskararako. Prototipoa eraikitzeko, Donostia Unibertsitate Ospitaleko alta-txostenen bildumako "Digestio-aparatua"ko eredua erabili dugu. Horrela, euskaraz alta-txostenak idazteko eta modu errazean haren terminologiaren gaztelerako baliokideak lortzeko prototipo bat eraiki dugu. Hitz gakoak: Hizkuntzaren prozesamendua, termino kliniko, osasun-txosten elebidun, SNOMED CT #### Abstract This paper shows that getting bilingual health-records is possible by means of developing a prototype. We developed the prototype by creating a Clinical Care Information System using a software designed for that purpose. We created the terminology servers for Basque and Spanish that are the base of the system, and we adapted a Basque spell-checker for medicine. We used the model of the "Digestive System" specialization from the Donostia University Hospital discharge summary collection to build the prototype. Thus, we created a prototype to write discharge summaries in Basque and to easily obtain the Spanish translation of its terminological content. Keywords: Natural Language Processing, clinical term, bilingual health-record, SNOMED CT # 1 Sarrera eta motibazioa Osakidetza, Euskal Autonomia Elkargoan (EAEn) osasun-zerbitzuak eskaintzeaz arduratzen den erakundea da. EAEn euskara eta gaztelania hizkuntzak dira koofizialak baina maiz osasun-langileekin tratua euskaraz izaten dugun arren, haiek osasun-txostenak gaztelaniaz idazten dituzte. Batzuetan arrazoi desberdinak medio (hezkuntzarako erabilitako hizkuntza, osasunarekin lotutako terminoen ezagutza eza . . . ) erosoago sentitzen direlako egiten dute hori; besteetan berriz, euskaraz osasunaren inguruan idazteko gai izan arren, beraien burua erdi behartuta sentitzen dute gaztelaniaz idaztera: Osakidetzak sistema zentralizatua du eta osasun-langile batek idazten duen txostena, gaixoa tratatzen duten gainerako osasunlangileek ere irakur dezakete. Euskaraz idatzi duenaren ondoren datozen irakurleak euskara ulertzeko gai ez badira, gaixoaren segurtasuna kolokan egon daiteke. Osakidetzak bere 2013-2019 eperako definitu duenOsakidetzan Euskararen Erabilera Normalizatzeko 2. Planan (Osakidetza, 2013) zera zehazten du: "ahalegin handiak egin behar dira historia klinikoak ere ele bietan idatzita egoteko; eta horretarako, nahitaezkoa da luze gabe azterketa sakon bat egitea, informazioa sortu eta ustiatzeko prozesuari eragiten dioten faktoreak ondo ezagutze aldera". 2014ko abenduan, aditu-talde batek hainbat hilabetetan alderdi teknikoak, etikoak, gaixoaren segurtasuna eta antzeko faktoreak aztertu ondoren, txosten bat aurkeztu zuen gai honen inguruan. Txosten horren alderdi teknikoaren atalean, artikulu honetan aurkezten dugun tresna azaltzen da, osasun-txosten elebidunak erdiautomatikoki sortzea posiblea dela erakusteko. Beste aukera, osasun-txostenak giza itzultzaileek itzultzea, oso garestia da. Beraz, aipatu berri dugun moduan, artikuluan aurkeztuko dugun tresnaren helburua osasun-txosten elebidunak sortzeko bidean lehen urratsak ematea da, hizkuntzaren prozesamenduko teknikak erabiliz. Hizkuntzaren prozesamendua, informatika eta hizkuntzalaritza konbinatzen dituen alorra da eta hizkuntza aztertzeko edo sortzeko tresna konputazionalak ikertzeaz arduratzen da. Alor honetan garatzen diren tresna ezagunenak ortografia-zuzentzaileak<sup>1</sup> , itzultzaile automatikoak<sup>2</sup> edota informazioaren berreskurapenerako tresnak<sup>3</sup> (Google edo Yahoo bilatzaileak, besteak beste) badira ere, hamaika ikerlerro daude zabalik, eta tresna berriak etengabe sortzen eta hobetzen ari dira. Tresna garatzen hasi aurretik, egunerokoan osasun-txostenak eskuartean dituzten osasun-langileen behar errealak zeintzuk diren jakin nahi izan genuen inkesta bat erabiliz. Horretarako, 2014 urteko otsailean osasun alorreko 45 langileri galdeketa bat pasa genien honakoen inguruan: txostenak edozein hizkuntzatan idazten dituztenean zein zailtasun topatzen dituzten ezagutu nahi genuen eta txostenak euskaraz idazteko aukera izanez gero, tresnak zein behar ase beharko lituzkeen (ortografia-zuzentzailea, osasun-arloko terminologia euskaraz, txantiloiak e.a.) zerrendatu nahi genuen. Galdeketaren emaitzetatik ateratako ondorioak zerrendatuko ditugu jarraian. Hizkuntzaren erabilerari dagokionez, 41 osasun-langilek gaixoekin komunikazioa euskaraz egiten dute baina 5ek soilik idazten dituzte txostenak euskaraz. Galdetegian osasun-txosten bat euskaraz idaztera gonbidatu genituen inkestatuak eta honako zailtasunak aurkitu zituzten: euskarazko terminologiaren falta (45etik 32 pertsonek), eredu falta (24 pertsonak) eta ohitura falta (15 pertsonak). Euskaraz idazteko beharrezkoak iruditzen zaizkien baliabideen artean galdetuta, lehentasun handiena eman zieten euskarazko medikuntzaren inguruko terminologia bateratu eta osatu bati (45etik 39 pertsonek), medikuntzara egokitutako ortografia-zuzentzaile bati (30 pertsonak) eta idazketarako eredu edo txantiloiak izateari (25 pertsonak). Galdetutakoen % 89 prest agertu zen tresna sortuko balitz erabiltzeko, gainerakoek berriz, bere zalantzak agertu zituzten. Beharrak eta lehentasunak zehaztuta, garapenari ekin genion, nahiz eta badakigun haren erabilera normalizatua ez dagoela gure esku. Horixe da, hain zuzen, aztertu nahi izan genuen hurrengo kontua: beste herrialde elebidunetan (edo eleanitzetan), osasun-zerbitzuetan hizkuntzen erabilera nola egiten den. Kanadan, elebitasuna ofiziala den zonaldeetan, gaixoaren eta osasun-langilearen arteko harremanerako hizkuntza gaixoak erabakitzen du (Desjardins, 2003) eta osasun-txostenak hizkuntza horretan idazten dira. Belgikan aldiz, hizkuntza-komunitate bakoitzak bere osasun-zerbitzua kudeatzen duen sistema ez-zentralizatua dauka, eta Bruselaren kasuan, zonalde elebiduna izanik, bi osasun-zerbitzu sistema eskaintzen dira: frantziar komunitatearena eta flandiarrena (Gerkens eta Merkur, 2010). Luxenburgon, herrialde txiki bezain anitza izanik, nahiz eta alemana, frantsesa, italiera, ingelesa eta portugesa hizkuntza zabalduak diren, lingua franca moduan frantsesa erabiltzen dute (on Health Care Systems, 1999). Gurean aldiz, hizkuntza komunitateak nahastuta daude, eta osasun-zerbitzu bateratua daukagu; lingua franca gisa gaztelania erabiltzen dugu Hego Euskal Herrian, baino horrek ez ditu herritar guztien hizkuntza-eskubideak bermatzen. Euskara hizkuntza ofiziala izan arren, osasun-langile guztiek ez dute euskara ezagutzen eta euskaldunak diren osasun-langileek, ahozko komunikazioa euskaraz egiten dute eta berehalako itzulpena egin beharra dute oharrak gaztelaniaz idazteko. Edozein kasutan, gaixoak oraingoz ez du sistematikoki bere osasun-txostena euskaraz lortzeko aukerarik. Horretarako bidea ireki nahi du tresna-prototipo honek, euskarazko idazketan laguntzeaz gain, osasun-txosten elebidunak automatikoki lortze-bidean itzulpen automatikoaren oinarriak ezartzen baititu. Osasun-txostenetan erabiltzen den hizkuntzaren gramatikari erreparatuta, egitura sinpleak erabiltzen direla konturatu gara; esaldi konplexuen erabilera oso murritza da. Gainera, erabiltzen den hiztegia terminologia espezializatuarekin egoten da hertsiki lotuta, eta horrela anbiguotasuna asko gutxitzen da. Hori guztia kontutan harturik, osasun-txostenetan idatziko den testua inplizituki bada ere, "hizkuntza kontrolatu" gisa definitu ahalko genuke, erabiltzen diren egiturak eta esaldiak gehienetan sinpleak eta <sup>1</sup>http://eu.wikipedia.org/wiki/Ortografia-zuzentzaile <sup>2</sup>http://eu.wikipedia.org/wiki/Itzulpengintza automatiko <sup>3</sup>http://eu.wikipedia.org/wiki/Informazioaren berreskurapen haien artean antzekoak baitira. Ezaugarri horiek ezinbestekoak dira gaur egun itzulpen automatikoa berme batzuekin bideragarria izan dadin (Mitamura, 1999; Aikawa et al., 2007). # 2 Arloko egoera eta ikerketaren helburuak Osasun-txostenen prozesamendu automatikoan aurrera urrats oso garrantzitsuak eman dira, adibidez osasun-txostenen sailkapen automatikoa (P´erez et al., 2015) edota txosten horietan ebakuntza osteko konplikazioen identifikazio automatikoa (Murff et al., 2011). Dena dela, osasun-txosten horien itzulpen automatikoa landu gabeko arloa da orain arteko literaturan. Aztertu ahal izan dugunaren arabera, osasun-txosten elebidunak kasu puntualetan eskuzko itzulpenekin lortu dira orain arte, bai munduan (Kanadaren kasua, aurreko atalean ikusi dugun moduan), bai eta Euskal Herrian ere (gaixoak txostena euskaraz eskatzen duen kasuetan). Jarraian, artikulu honetan aurkeztuko dugun tresnaren aurrekari izan diren hainbat baliabide deskribatuko ditugu. Osasun-txostenen prozesamenduari dagokionez, bi tresna aztertu ditugu bereziki: Clinical Care Information System<sup>4</sup> tresna Innovative Clinical Information Management Systems (iCIMS)-ek garatutakoa eta CliniTermServer <sup>5</sup> tresna Health Language Analytics-ek garatua. Clinical Care Information System edo CCIS, zaintza klinikorako informazioa kudeatzeko sistemari deritzo iCIMS enpresak. Sistema honek gaixoaren informazioa kudeatzeko aukera zabaltzeaz gain, osasun-arloko langileek euren azterketa eta prozeduren ondorioz idatziz jaso nahi duten informazioa modu antolatu eta egituratuan idazteko aukera ematen du. Gainera, gaixoaren historia klinikoa modu bateratuan gordetzeko aukera ematen du eta modu honetan kudeaketa errazten du. iCIMSek CCIS-ak diseinatzeko softwarea eskaintzen du formBuilder txantiloi-sortzaileari esker, eta modu honetan CCIS berri bat sor daiteke ospitale edo zerbitzu ezberdinen beharretara erabat egokiturik. Software hori oso malgua da aldaketak eta eguneraketak egiteko garaian. CliniTermServer terminologia-zerbitzari<sup>6</sup> bat da, eta osasun-arloko terminologia eta beste hainbat sasitermino edo zerrenda barnebiltzen ditu. Besteak beste, osasun-txostenetan maiz erabiltzen diren esamoldeak eta izen-sintagmak jasotzen dira, baita salbuespeneko jokabidea dutenak ere. Zerbitzari honek terminologia jasotzeaz gain, berau prozesatzeko softwarea ere eskaintzen du, esaterako, gordeta duen terminologia testuan identifikatzeko gai da, eta terminoarekin loturiko informazioa eskaintzen du. Euskarazko baliabideak ugariak ez badira ere, baditugu pare bat baliabide bereziki esanguratsuak eskuartean dugun ataza aurrera eramateko: Donostia Unibertsitate Ospitaleko alta-txostenen bilduma (Joanes Etxeberri Saria V. Edizioa, 2014) eta SNOMED CT (Systematized Nomenclature of Medicine – Clinical Terms) (IHTSDO, 2014) sare semantiko eleanitza. Aipaturiko alta-txostenen bilduman, Donostia Unibertsitate Ospitaleko espezialitate ezberdinetako alta-txostenen ereduak agertzen dira, euskaraz idatzitako alta-txostenen adibideak, hain zuzen ere. Hogeita hamar espezialitate eta berrogeita hiru alta-txosten barnebildurik daude bilduma horretan eta benetan erabiltzen diren egiturak jasotzen dira bertan. Gainera, esfortzu berezia egin dute egileek bertan ageri den euskarazko terminologia zuzena izan dadin. SNOMED CT, medikuntzaren alorreko ontologia zabala da. Osasun-txostenetan agertzen diren kontzeptuak, deskribapenak eta erlazioak barnebiltzen dituen ontologia da. Medikuntzaren arloan orain artean egin den terminologia eleanitz ulergarrientzat hartzen da. Nolabait esateko, hizkuntza eta sistema desberdinen arteko osasun-txostenen adierazpen eta interpretazio automatikoa eta anbiguotasunik gabea ahalbidetuko duen hiztegi normalizatua da, eta hiztegi-sarreren arteko harremanak zehaztuta izango ditu. Bere jatorrizko hizkuntza ingelesa da, eta honentzako 300.000 kontzeptu baino gehiago definituak ditu, baita horiei dagozkien 1.000.000 termino edo deskribapen baino gehiago ere. SNOMED CTk gaur egunean erabilera zabala du mundu osoan zehar. Hainbat hizkuntzatarako bertsioak daude eskura edota garatze-lanetan, hala nola, nederlanderako, frantseserako, gaztelaniarako,. . . Euskararen bertsioa ere garatze-bidean dago (Perez-de-Vi˜naspre eta Oronoz, 2014) eta berrikusi gabeko 68.495 terminorekin <sup>4</sup>http://www.icims.com.au/solutions/products/ <sup>5</sup>http://www.healthll.com.au/product-suite/clinitermserver/ <sup>6</sup>Zerbitzaria informatikan zera da: Bezero deitzen diren programen eskaerei erantzuten dien programa edo aplikazio informatikoa.[Wikipedia] Zerbitzu bat eskaintzen duen aplikazioa, azken finean. lanerako bertsio bat eskuragarri dago egileei eskatuta. Ikerketa-lan honen helburu nagusia, lau baliabide horiek uztartuz, osasun-txostenak euskaraz idazteko tresna baten prototipoa garatzea da. Tresnaren garapenaz, modu erdiautomatiko batean osasun-txosten elebidunak euskaraz eta gaztelaniaz idaztea posiblea dela frogatu nahi izan dugu, eta etorkizunerako ikerketa bide bat ireki dugu. # 3 Baliabideak eta metodoak Aurreko atalean azaldu dugun moduan, ondorengoak dira lan hau aurrera eramateko uztartu ditugun baliabide nagusiak: - Clinical Care Information System edo CCIS - CliniTermServer - SNOMED CT eleanitza - Euskarazko Donostia Unibertsitate Ospitaleko Alta Txostenak lana Aurretik esan bezala, CCIS sistema bat sortzeko iCIMS enpresaren formBuilder txantiloi-sortzailea erabiltzen da, eta horixe bera erabili dugu artikulu honetan aurkezten dugun prototipoaren (CCIS sistemaren) hezurdura diseinatzeko. Diseinu honetan, lehen txantiloia osatzeko Donostia Unibertsitateko Ospitaleko "digestio-aparatua" espezialitaterako alta-txosten eredua erabili dugu. Alta-txostena idazteko sistemak duen txantiloiaren zati bat ikus dezakegu 1 Irudian. Bertan ikus daitekeen bezala, atal eta azpiatal ezberdinak definituta daude ("Ospitaleratzeko arrazoia", "Aurrekariak" e.a.) horiek guztiak alta-txostenen bildumatik jasotako ereduei jarraituz. Atal batzuk hautazkoak izanik (ikusi "Proba osagarrien laburpena" atala), horiek klik erraz batean agertu edo desagertuko dira, alta-txostena betetzen ari den osasun-langileak beharretara egokitutako alta-txostena idatz dezan. Gainera, osasun-langileen gomendioei jarraituz, atal batzuei eduki lehenetsia esleitu diegu. Eduki lehenetsi honek gaixoaren egoera "normala" adierazten du. Adibidez, "Aurrekariak" atalean, egoera normala "Ez du alergiarik. Ez du ohiko tratamendurik." izango litzateke, hau da, alteraziorik gabeko egoera. Modu honetan, osasun-langileak egoera normaletik at dagoen osasun-egoera topatzen duenean bakarrik aldatu beharko du eremuaren edukia, idazketa-lana sinplifikatuz. Eskakizun hori, langileen denborakudeaketari erantzuten dion behar bat da; izan ere, gaixoari eskaini ahal dioten denbora laburra da, eta denbora-galeratzat hartzen dute osasun-txostenen atal guztiak bete behar izatea, egoeraren alteraziorik ez baldin badago, behintzat. Hiztegi elebidunean termino baten bilaketa egiteko eremua definitu dugu (ikus 1 Irudian "Hiztegikontsulta" aukera). Dena dela, funtzionalitate hori ez da oraindik CCIS tresnan eskaintzen Prototipoaren azalpenekin jarraitu ahal izateko, aurrenik CliniTermServer terminologia-zerbitzariaren gainean egindako ekarpenak azalduko ditugu. Ikusi dugun bezala, CCIS sistemako txantiloian testukutxak daude. Testu-kutxa horietan automatikoki ezagutzen dira osasun-terminoak CliniTermServer terminologia-zerbitzariari esker. CliniTermServer terminologia-zerbitzaria ingeleserako bakarrik eskaintzen du Health Language Analitics enpresak, eta guk berau euskararako eta gaztelaniarako egokitu dugu. Terminologia zerbitzari hori beste hizkuntzetara egokitzeko, hizkuntzaren menpekoak diren prozesamendurako tresnak behar izan ditugu, tokenizatzailea eta lematizatzailea, hain zuzen ere. Tokenizatzailea testuko hitzak eta puntuazio-markak bereizi eta banatzeko tresna da, hau da, testua tokenetan banatzen duen tresna. Ikus dezagun (1) adibidea (azpian) zeinetan jatorrizko testua tokenizatzean puntuazio-markak hitzetatik bereizi egiten dira, eta horrela, esaldiko elementu bakoitza banatu egiten den. (1) Jatorrizko esaldia: "Disuriagatik etorri da 28 urteko emakumea." Tokenizatua: "Disuriagatik etorri da 28 urteko emakumea ." Lematizatua: "disuria etorri izan 28 urte emakume ." Lematizatzaileak aldiz, hitzen oinarrizko forma ematen du, hau da, hiztegietako sarrera izan daitekeen hitzaren forma. Aurreko adibideari jarraiki (1. adibidea), hitzen deklinabidea galdu egiten dela ikus de- ![](_page_4_Picture_1.jpeg) 1 Irudia: "Digestio-aparatua" espezialitaterako garaturiko CCIS sistema zakegu ("Disuriagatik" hitzaren "disuria" lema, adibidez), eta aditzen kasuan euren erroa berreskuratzen da ("da" aditzaren erroa "izan" litzateke). CliniTermServer egokitzeko hizkuntza bakoitzerako tokenizatzailea eta lematizatzailea txertatu behar izan ditugu: gaztelaniaren kasuan hizkuntzaren prozesamendurako Freeling kode irekiko liburutegiaren 3.1 (Padr´o eta Stanilovsky, 2012) bertsioa erabili dugu eta euskararako IXA taldeak garaturiko Eustagger etiketatzaile/lematizatzailea (Ezeiza et al., 1998). Informatikaren alorrean liburutegi bat programen kodea idazteko eskuragarri dauden prozedura edo programen multzoa da, eta hori kode irekikoa izanik, libreki erabiltzeko edota aldatzeko aukera ematen du, kostu ekonomikorik gabe, betiere jatorriari erreferentzia eginik. Hau da Freelingen kasua. Hizkuntza prozesatzeko tresnak erabiltzeaz gain, eduki terminologikoz elikatu behar izan ditugu CliniTermServer eko gaztelaniako eta euskarazko zerbitzariak. Gaztelaniarako sortutako zerbitzariarentzat, SNOMED CTren nazioarteko banaketaren gaztelaniazko bertsioa jaso dugu, 2014ko apirilaren 30ko banaketa<sup>7</sup> , hain zuzen ere. Euskarazko zerbitzarirako aldiz, 2. atalean aipatutako SNOMED CTren garatze <sup>7</sup>http://www.nlm.nih.gov/research/umls/licensedcontent/snomedctfiles.html fasean dagoen euskarazko bertsioa erabili dugu (Perez-de-Vi˜naspre eta Oronoz, 2014). Prestatu ditugun zerbitzari terminologikoek, bi funtzionalitate nagusi eskaintzen dizkigute: i) testuan agertzen diren SNOMED CTren termino edo deskribapenak identifikatu eta ii) SNOMED CTren kontzeptu baten identifikadorea jaso eta honen adierak eman. Aipatu moduan, hiru zerbitzari ezberdin prestatu ditugu: ingeleserako (HLA enpresak eskainia), euskararako eta gaztelaniarako (guk egokituak). Lan honetarako, hizkuntza ezberdinetako zerbitzariak konbinatu ditugu, eta euren artean komunikatzeko SNOMED CTren kontzeptu-identifikadorea erabili dugu, kontzeptu bat identifikatu, eta beste hizkuntza batean ordainak emateko. Honen adibideak 2 Irudian ikus ditzakegu, euskarazko zerbitzariak testuan dauden terminoak identifikatu, eta gaztelaniazko zerbitzariak horien gaztelaniazko baliokideak ematen dituena: "alergiarik" deskribapenerako "disposici´on al´ergica" edota "tentsio arteriala" terminorako "presi´on sangu´ınea". 2 Irudia: "Digestio-aparatua" espezialitaterako garaturiko CCIS sistema Itzulpen prozesua nola egiten den ikusteko, azter dezagun "Ez du alergiarik" esaldia 2 Irudian. Euskarazko esaldia tokenizatu ostean, esaldiaren tokenak euren lemarekin ("Ez izan alergia") ordezkatu dira. Ondoren, lema guztiak SNOMED CTren kontra parekatzen ditu zerbitzariak. Kasu honetan, "alergia" terminoak bakarrik jaso du SNOMED CTren kontzeptu-identifikadorea ("609328004"). Kontzeptuidentifikadore hori gaztelaniazko zerbitzariari pasatakoan, "disposici´on al´ergica" terminoa itzuli digu, hau da, gaztelaniazko SNOMED CTn kontzeptu horri loturik dagoen hobetsitako terminoa. Terminologia-zerbitzarien konbinazio honi esker, osasun-langileek esanguratsuak diren terminoak aukeratu ahal izango dituzte, eta kontzeptu bati dagozkion ordain guztien artean egokia zein den aukeratzeko, hau da, desanbiguatzeko aukera izango dute, itzulpen automatikoan akats gehien sortzen duen ataza sinplifikatuz. Lan honen helburuari jarraiki (osasun-txostenak euskaraz idazteko tresna baten prototipoa garatzea), euskarazko idazketan lagungarria izango den baliabide bat ere garatu dugu: medikuntzarako ortografiazuzentzaile. Ortografia-zuzentzaileek maiz eraginkortasuna galdu egiten dute hizkuntza oso teknikoa erabiltzerakoan. Izan ere, terminologia espezializatua ez da hiztegi orokorretan agertzen, eta zuzentzaileak hiztegi horietatik elikatzen dira. Hortaz, testu oso espezializatua idaztean, testuaren zati handi bat gorriz azpimarratuta agertzen zaigu, akatsak balira bezala, nahiz eta termino horiek domeinuan zuzenak izan. Arazo honi aurre egiteko, Xuxen (Agirre et al., 1992) zuzentzailea oinarri hartu dugu eta berau osasunaren domeinuko hiztegi espezializatuetako hitz-sarrerekin elikatu dugu. Prozesu honetan, 32.728 lema gehitu ditugu Xuxenen hiztegian eta XuxenMed izena eman diogu egokitzapen honetatik sortutako zuzentzaileari. Xuxen zuzentzaile orokorrak alta-txosten batean egiten dituen zuzenketak ikus ditzakegu 3 Irudian, eta 4 Irudian aldiz medikuntzara egokitutakoak egiten dituen zuzenketak. Ikus daitekeenez, Xuxen orokorrak (3 Irudia) medikuntzari loturiko hitzak okertzat hartzen ditu ("sinusal", "gastroskopioa", "behazunbidea" eta "Adenokartzinoma"), eta XuxenMedek (4 Irudia), aldiz, zuzentzat ditu. 3 Irudia: Xuxen ortografia-zuzentzaileak zuzendutako testua \| <b>■ ELEKTROKARDIOGRAMA (EKG).</b> \| Erritmo sinusal normala. \| \|------------------------------------\|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\| \| <b></b> GASTROSKOPIA. \| Anestesia topikoa jarri ostean, <u>gastroskopioa</u> ahotik barrena sartuta: hestegorriak kalibre eta mukosa normala du; urdailaren <u>zabalgarritasuna</u> eta uzkurtasuna normalak dira; ez da odol-aztarnarik ikusten, ez eta lesiorik ere; piloro normala. Duodeno- \| \| <b>■</b> ABDOMENEKO OTA. \| Gibela, barea, pankrea, behazuna, <u>behazunbidea</u> , giltzurrunen-gaineko guruina eta<br>giltzurrunak normalak. Itsuaren paretaren gizentze bat ikusten da, neoplasia itxurakoa.<br>Ez da adenopatiarik ikusten. \| \| ✓ ANATOMIA PATOLOGIKOA. \| Adenokartzinoma- \| 4 Irudia: XuxenMed medikuntzako ortografia-zuzentzaileak zuzendutako testua \| - 1 \| ı \| \| ш \| \|-----\|---------------------------------\|-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\|---\| \| \| ELEKTROKARDIOGRAMA (EKG). \| Erritmo sinusal normala. \| \| \| \| <b>☑</b> GASTROSKOPIA. \| Anestesia topikoa jarri ostean, gastroskopioa ahotik barrena sartuta: hestegorriak kalibre eta mukosa normala du; urdailaren zabalgarritasuna eta uzkurtasuna normalak dira; ez da odol-aztarnarik ikusten, ez eta lesiorik ere; piloro normala. Duodeno- \| \| \| \| \| Gibela, barea, pankrea, behazuna, behazunbidea, giltzurrunen-gaineko guruina eta<br>giltzurrunak normalak. Itsuaren paretaren gizentze bat ikusten da, neoplasia itxurakoa.<br>Ez da adenopatiarik ikusten. \| \| \| \| <b> ■ ANATOMIA PATOLOGIKOA.</b> \| Adenokartzinoma. \| \| XuxenMed Firefox nabigatzailerako gehigarri moduan prestatu dugu, eta hobetze prozesuan egonik, oraindik publikoki zabaldu ez badugu ere, gurekin harremanetan ipinita banatzeko prestutasun osoa dugu. # 4 Ondorioak eta etorkizunerako bidea Osasun-txostenak euskaraz idazteko tresna baten lehen prototipoa aurkeztu dugu artikulu honetan. Horretarako hainbat tresna egokitu edota sortu ditugu: euskararako eta gaztelaniarako terminologiazerbitzariak, "Digestio-aparatua" espezialitaterako alta-txostenen idazketarako interfazea eta medikuntzara egokitutako ortografia-zuzentzaile bat, besteak beste. Lan honek ikerketa bide berri bat ireki digu, eta etorkizunean osasun-txostenetan aldibereko itzulpen automatikoa landu ahal izango dugu. Izan ere, prestatutako prototipoaren terminoen gainean desanbiguazioa egitea bermatzen dugu eta atal bakoitzari gaixoaren egoera normala deskribatzen duen edukia aldez aurretik prestatu dugu. Hori horrela izanik, hizkuntza (sasi-)kontrolatua eta terminologia desanbiguatua duten osasun-txostenenak idazteko oinarria ezarri dugu. Garatu gabe gelditu zaizkigun funtzionalitateei aurre egin beharko diegu aurrenik, hiztegiaren garapena eta Donostia Ospitaleko Alta Txostenen bilduma oinarri harturik espezialitate guztietara prototipoa zabaltzea, hain zuzen ere. Espezialitate bakoitzerako atalak eta azpiatalak zehaztu beharko dira, eta txostenetan atal bakoitza derrigorrezkoa edo hautazkoa den erabaki beharko dute adituek. Atalak finkatu ostean, bakoitzarentzako lehenetsitako testua zehaztea izango da adituen esku utziko dugun hurrengo ataza. Modu honetan, CCIS sistema Donostia Ospitaleko espezialitate guztietarako zabaldu ahalko dugu, eta haietan guztietan alta-txostenak idazteko prest izango dugu aplikazioa. Aipatu dugun bezala, hiztegiaren funtzionalitatea ez dago iCIMS-ek eskaintzen duen softwarean aurreikusia eta honek softwarearen inguruan gogoeta egitera eramaten gaitu. Izan ere, iCIMS-eko form-Builder ek prototipoa sortzeko abantaila asko eskaintzen badizkigu ere, eramangarritasuna, aldakortasuna eta berehalakotasuna besteak beste, ez da guk garatu nahi dugun proiekturako diseinatua izan. Hau da, iCIMS-eko softwaretik ideiak jaso eta sistema bera osatu nahi dugu, itzulpen automatikoa ahalbidetzeko, hiztegi dinamiko baten aurka kontsultak bermatzeko, terminologia berria identifikatu ahal izateko. . . Lan honetarako euskarazko terminologia-zerbitzariaren termino-identifikatzailea sortzeko, ingeleserako garatutako teknologia berrerabili dugu. Nahiz eta euskararako tokenizatzaile zein lematizatzaileak erabili, ez dugu metodoa ukitu. Kontuan izaten badugu ingelesaren eta euskararen gramatikak oso ezberdinak direla, honek terminoen identifikazioan eragina izan beharra dauka derrigorrez. Adibidez, ingelesean preposizioek ematen duten informazioa ("of", "with", "'s",. . . ) euskaraz hitzen deklinabidearen bidez adierazten da ("-ren", "-ko", "-rekin",. . . ). Kasu honetan, euskarazko hitzen lematizazioan informazio hori guztia galdu egiten da, nahiz eta ingelesean informazioa mantendu. Hori horrela izanik, ezinbestean landu beharko dugun atala da, eta IXA taldeak eta Elhuyar fundazioak elkarlanean sortutako Erauzterm (Gurrutxaga et al., 2005) terminologia-erauzlea<sup>8</sup> eredu harturik metodoa hobetu beharko dugu. Euskara normalizazio-prozesuan dagoen hizkuntza izanik, termino berriak etengabe sortzen dira. Gure nahia da, prototipoak automatikoki identifikatu ez dituen terminoak terminologia-zerbitzarira eskuz gehitzeko aukera ematea. Horrela, termino edota adiera berriak eskuz identifikatu ahal izango ditugu eta euskarazko SNOMED CT aberastu. Euskarazko SNOMED CTren bertsioa oraindik lantzen dihardugu tesi-lanean, eta prototipoaren funtzionamendu zuzenerako ezinbesteko baliabidea izango da. Izan ere, une honetan dituen 68.495 euskarazko terminoek oso bertsio mugatua osatzen dute ingelesezko 1.000.000 terminoekin alderatuz gero. Hortaz, euskarazko bertsioa automatikoki osatzeaz gain, eta honen adituen berrikuspen eta zuzenketaz gain, prototipo honen erabilera SNOMED CT bera elikatzeko aukera ezin hobea izan daiteke erabiltzaileek erabiltzen dituzten terminoak integratu ahal izateko. Osasungintza euskalduntzeko lan handia egiteke badago ere, hemen aurkeztu dugun lana argi-izpi bat izan daiteke. Oraindik orain lana hastapenetan badago ere, oinarri itxaropentsua ezartzen digu etorkizunean osasun-txosten elebidunak gure osasun-sistemaren egunerokoan erabili ahal izateko, eta osasun-langile eta gaixo euskaldunon hizkuntza-eskubideak bermatuak izan daitezen. ## Erreferentziak - Agirre, Eneko, Inaki Alegria ˜ , Xabier Arregi, Xabier Artola, Arantza D´ıaz de Ilarraza, Montserrat Maritxalar, Kepa Sarasola, eta Miren Urkia. 1992. Xuxen: A Spelling Checker/Corrector for Basque based in Two-Level Morphology. In Proceedings of NAACL-ANLP'92, 119-125. Povo Trento. 1992.. - Aikawa, Takako, Lee Schwartz, Ronit King, Monica Corston-Oliver, eta Carmen Lozano. 2007. Impact of controlled language on translation quality and post-editing in a statistical machine translation environment. Proceedings of the MT Summit XI 1–7. - Desjardins, L., 2003. Le sant´e des francophones du Nouveau-Brunswick. Petit-Rocher, Soci´et´e des Acadiens et des Acadiennes du Nouveau-Brunswick. - Ezeiza, Nerea, Itziar Aduriz, Inaki Alegria ˜ , Jose Maria Arriola, eta Ruben Urizar. 1998. Combining Stochastic and Rule-Based Methods for Disambiguation in Agglutinative Languages. In COLING-ACL'98. Pgs. 380 - 384. Vol 1. Montreal (Canada). August 10-14, 1998 . - Gerkens, Sophie, eta Sherry Merkur. 2010. Belgium: Health system review. Health Systems in Transition 12.1–266. - Gurrutxaga, A., X. Saralegi, S. Ugartetxea, eta I. Alegria. 2005. Erauzterm: euskarazko terminoak erauzteko tresna erdiautomatikoa. In Mendebalde Kultur Alkartea, IX. Jardunaldiak: Euskera zientifiko-teknikoa. ISBN 84-931882-5-5". - IHTSDO, International Health Terminology Standards Development Organisation. 2014. SNOMED CT Starter Guide. February 2014. Technical report, International Health Terminology Standards Development Organisation. - Joanes Etxeberri Saria V. Edizioa (ed.) 2014. Donostia Unibertsitate Ospitaleko alta-txostenak . Donostiako Unibertsitate Ospitalea, Komunikazio Unitatea. <sup>8</sup>Terminologia erauzketaren helburua corpus bat oinarri izanik, automatikoki termino garrantzitsuak eskuratzean datza. [Wikipedia] - Mitamura, Teruko. 1999. Controlled language for multilingual machine translation. In Proceedings of Machine Translation Summit VII, Singapore, 46–52. - Murff, HJ, F FitzHenry, ME Matheny, eta et al. 2011. Automated identification of postoperative complications within an electronic medical record using natural language processing. JAMA 306.848– 855. - on Health Care Systems, European Observatory. 1999. Luxembourg: Health system review. Health Systems in Transition . - Osakidetza (ed.) 2013. Osakidetzan Euskararen Erabilera Normalizatzeko 2. Plana (2013-2019). - Padro, Lluis ´ , eta Evgeny Stanilovsky. 2012. Freeling 3.0: Towards wider multilinguality. In Proceedings of the Language Resources and Evaluation Conference (LREC 2012), Istanbul, Turkey. ELRA. - Perez, Alicia ´ , Koldo Gojenola, Arantza Casillas, Maite Oronoz, eta Arantza D´ıaz de Ilarraza. 2015. Computer aided classification of diagnostic terms in spanish. Expert Systems with Applications 42.2949 – 2958. - Perez-de-Vinaspre, Olatz ˜ , eta Maite Oronoz. 2014. SNOMED CT in a language isolate: an algorithm for a semiautomatic translation. BMC Medical Informatics and Decision Making (Argitaratzeke) . ## 5 Eskerrak eta oharrak Lan hau ezinezkoa izango litzateke Health Language Analytics (HLA) eta Innovative Clinical Information Management Systems (iCIMS) enpresek eskuzabalki emandako laguntza eta tresnarik gabe, eskerrik beroenak bertako langileei. Osasungoa Euskalduntzeko Erakundea ere eskertu nahiko genuke, inkestan parte hartu, eta eskainitako laguntza guztiagatik, eta bereziki Karlos Ibarguren eta Felix Zubiari, lanaren garapenean sortutako zalantza guztiak argitu, eta beti hor egoteagatik. Lan hau Eusko Jaurlaritzak emandako beka biri esker garatu da: BFI-2011-389 doktoretza-aurreko programa eta EP-2014-1-173 Egonlabur programa.
aldizkariak.v1-0-119	{ "domain": "zientzia eta teknologia", "id": "ekaia_Zk.16 _2002_8", "issue": "Zk.16 _2002_", "year": "2002", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "ekaia", "edition": null }	# Grabitazio-uhinak Ruth Lazkoz Fisika Teorikoaren eta Zientziaren Historiaren Saila Euskal Herriko Unibertsitatea J.A. Valiente-Kroon Max-Planck Institut fuer Gravitationsphysik Albert Einstein Institute Laburpena: Artikulu honek grabitazio-uhinen gaia oinarrizko mailan jorratzen du, irakurleek Erlatibitate Orokorrari buruzko aurrez aurretiko noziorik ez dutelako ustetik abiatuz. Einstein-en grabitazioaren teoriari buruzko sarrera aurkeztu ondoren, grabitazio-uhinek hedatzen diren espazio-denboraren perturbazio gisa jokatzen dutela eztabaidatu eta itsas indarretan sortzen dituzten oszilazioak deskribatuko ditugu. Grabitazio-uhinek, elektromagnetikoek ez bezala, ez dute gainezarmenaren printzipioa betetzen, hau da, ez dira linealak. Gainera, haien iturriak ezin dira guztiz simetrikoak izan, hots, ez dago grabitazio-uhin esferikorik. Grabitazio-erradiazioak iturriaren informazio globala eskaintzen duenez, uhinak detektatzeko tresnak eraikitzera bideratutako ahalegin handiak egin dituzte zenbait ikerkuntza-taldek. Lehen detekzioak hurrengo hamarkadan lortuko direla espero da, eta hala balitz, Astronomian lehio berria irekiko litzateke. Guztiaz gain, azterturiko erreferentzien zerrenda emango dugu. ### 1. SARRERA Naturan lau oinarrizko elkarrekintza daude: elektromagnetikoa, nuklear ahula, nuklear sendoa eta grabitazionala. Elkarrekintza nuklearrak oso irismen laburrekoak dira. Gainerako biak, hau da, elektromagnetikoa eta grabitazionala, irismen luzekoak dira, baina grabitatea da nagusi eskala astronomikoetan, nahiz eta indar elektromagnetikoarekin konparatuta oso ahula den. Adibidez, bi elektroiren arteko aldentze-indarraren eta grabitazio-erakarpenaren arteko arrazoia ondokoa da: $$\frac{F_{elect}}{F_{grav}} = 4.17 \quad 10^{42}$$ Orduan, zergatik da grabitatea elkarrekintza menperatzailea distantzia handietan? Erantzuna oso erraza da: Unibertsoa funtsean elektrikoki neutroa da eta. Gure eskura dugun grabitazioaren teoria onena Erlatibitate Orokorrarena da. Honen arabera, grabitazio-indarrak espazio-denboraren kurbaduraren agerpena baino ez dira. Horri dagokionez, grabitatearen izaera eta beste hiru oinarrizko indarrenena ezberdinak dira. Grabitazioaren teoria newtondarrean ez bezala, non «abiadura infinituko» distantzia-elkarrekintza dagoen, Erlatibitate Orokorrean grabitazio-elkarrekintza «abiadura finituaz» hedatzen da, argiaren abiaduraz hain zuzen ere. Beraz, gorputz jakin baten grabitazio-eremua aldatzen denean, espazio-denboran zehar hedatzen diren «zimurdurak» edo inhomogeneitateak sortzen dira. Gertakari honi grabitazio-erradiazioa deritzo, eta aipatutako zimurdurei grabitazio-uhin edo uhin grabitazionalak. Uhin horiek oso ahulak dira eta beraien uhin-luzera hain da handia ezen oraindik ezin izan baitzaizkie zuzenean behatu. Dena den, bada haien existentziaren zeharkako ebidentzia fidagarria. Nolanahi ere, grabitazioerradiazioaren lehenbiziko detekzioa hurrengo hamarkadan gertatuko da balioespen moderatuki baikorren arabera. Zergatik da interesgarria grabitazio-uhinak aztertzea? Masadun gorputzak osatzen dituzte banakako atomo eta elektroiek igorritako uhin elektromagnetikoek ez bezala, grabitazio-uhinak gorputzek beraien osotasunean igortzen dituzte. Horren ondorioz, erradiazio elektromagnetikoak eta grabitazio-erradiazioak informazio mota ezberdinak garraiatzen dituzte: grabitateari dagokiona lokala baino, globala dela esan daiteke. Hain ahulak direnez, grabitazio-uhinek ez dute kasik elkarreragiten materiarekin. Izan ere, luzaroan ibil daitezke aldaketa nabarmenik jasan gabe. Are gehiago, aldaketaren bat gertatuz gero, honek ere informazio ugaria emango du. Ahulak badira ere, uhinek energia asko atera dezakete masadun gorputzetatik. Adibidez, bi zulo beltzen artean aurrez aurreko talka gertatzen denean, haien masaren %3a erradiazio gisa galtzen da. Zulo beltzen ildoari jarraiki, grabitazio-erradiazioa haietatik aldegin dezakeen erradiazio mota bakarra dela esan behar da. Horregatik, grabitazio-uhinen detekzioa zulo beltzei behatzeko aukera bakarra dugu. Uhinek materiarekin duten elkarrekintza ahulak garrantzi paregabea du Kosmologian, zeren Unibertsoaren garai goiztiarretan sortutako uhinek garraiatzen duten informazioa ailegatuko bailitzaiguke ia aldatu gabe. Oso ezaugarri bereziak dituzten uhin hauek detektatuko bagenitu, garrantzizko zenbait parametro kosmologikori borneak jarri ahal izango genizkieke. Hots, informazio mota honi esker, unibertsoaren historiaren hasierari buruzko ideia eta nozioak bikaindu ahal genituzke. Grabitazio-uhinei buruzko lau ikerketa-arlo nagusi daude. Lehenengo eta behin, Erlatibitate Matematikoa dugu, non Erlatibitate Orokorraren ekuazioen ebazpenak aztertzen diren, eta bereziki uhinei dagozkienak. Bigarrenik, uhin-gertaeren ordenagailuen bidezko zenbakizko ikerketak aipatu behar ditugu. Hirugarrenik, uhinak detektatzeko lan esperimentalak ditugu. Azkenik, grabitazio-uhinen aplikazio kosmologiko eta astrofisikoen arloa dugu. Esan dugunez, horrelako ikerketek unibertsoaren egiturari buruzko informazioa lortzeko asmoz egiten dira. # 2. GRABITAZIO-UHINAK ERLATIBITATEAREN TEORIAN Aipatu denez, Erlatibitate Orokorrean grabitatea unibertsoaren kurbaduraren ondoriotzat jotzen da. Espazio-denbora unibertsoaren gertaera guztien bilduma da: gertaera = (kokagunea,unea). Matematikoki mintzo bagara, espazio-denborak lau dimentsioko barietatearen izaera dauka: dimentsio batek unea zehazten du eta beste hirurek kokagunea. Erabiltzen diren koordenatuek ez dute esangurarik teoria honetan; horrek esan nahi du ez dagoela erreferentzia-sistema pribilegiaturik. Espazio-denborari bi gertaeren arteko distantziaren nozioa atxiki ahal zaio, eta d(gertaera1, gertaera2) moduan adieraziko dugu orduan. Distantzia hori tentsore metriko deritzon g objektu matematikoan kodetzen da. Esan behar da edozein bi gertaera argi-izpi baten bidez lotu ahal badira, hau da, argi-izpi baten bidez informazioa trukatu ahal badute, orduan $$d(\text{gertaera}_1, \text{gertaera}_2) = 0$$ beteko dela. Definitutako distantziaren ezaugarri nagusien artean azken emaitza hau dugu hain zuzen ere. Espazio-denboraren kurbadurak eragin erabakigarria du argi-izpien hedatzeko eraren gainean. Kurbaduraren esangura ulertzen laguntzeko azter dezagun barietate zeharo espazial baten adibidea. Barietatearen edozein hiru puntu hartu eta lotzen baditugu, triangelu bat eratzen da, noski, baina barietatearen kurbadura ez bada nulua, orduan triangeluaren angeluen batura ez da 180º izango oro har. Kurbadura gabeko espazio-denboretan bi argi-izpiren arteko distantziarako bi aukera daude, edo erritmo konstantez aldatzea, edo bat ere ez aldatzea. Argi-izpiek Fermat-en legea betetzen dutela gogoratu behar dugu, hots, barietatearen kurbaduraren menpeko ibilbide minimoetan zehar hedatzen direla. Behaketek erakutsi dutenez, eta bitxia bada ere, masa handia duten objektuen inguruan hedatzen diren argi-izpiak ez dira espazio-denbora launa bailitzan hedatzen: desbideratu egiten dira. Horrelako efektuak esperimentalki ikusi dira eguzki-eklipseetan, adibidez. Masa handia duten gorputzen inguruan grabitazio-eremua oso ez-homogeneoa denez, hau da, puntutik puntura nabariki aldatzen denez, argi-izpiak aldendu egiten dira. Grabitazio-eremuaren homogeneitate ezak itsas-indarrak sortarazten ditu: grabitazio-eremuaren eraginpeko gorputz hedatuek esfortzuak jasaten dituzte oro har, zeren gorputz beraren puntu ezberdinen gaineko indarrak ezberdinak baitira. Informazio hau matematikoki kodetzen da Riemann-en kurbadura-tentsorean, zeina Riemann-en bidez adierazten den. Tentsore hau g metrika tentsorearen deribatu bigarrenen zenbait konbinazioren bidez eraikitzen da. Erlatibitate Orokorraren arabera materia eta energia1 grabitazio-eremuaren iturriak dira, hau da, halako eremuak sortzen dituzte. Izan ere, materiak eta energiak espazio-denbora kurbatzen dute. Hala ere, grabitazio- -eremuak berezko energia daukanez, bere buruaren iturria ere bada. Grabitazio-eremuaren bitxitasun honen ondorioa dugu hura deskribatzen duten ekuazioen ez-linealtasuna. Imajina dezagun unibertso guztiz huts eta laua. Aurreko eztabaidaren arabera, ### Riemann = 0 beteko da eta beraz, haren grabitazio-eremua nulua izango da. Egoera horri dagokion espazio-denbora Erlatibitate Bereziarena da, Minkowski espazio- -denbora delakoa hain zuzen ere. Beraz, materia eta energia banatuta dauden erak, espazio-denboraren kurbadura zehazten du, eta aldi berean, kurbadurak energia eta materia bertan higitzeko edota hedatzeko modua ere menperatzen du. Erlatibitate orokorrean metrika tentsorerako hamar deribatu partzialeko ekuazioek menperatzen dute geometriaren eta materiaren arteko uztardura. Ekuazio horiei Einstein-en ekuazio deritze. Koordenatuen sistema aukeratzeko askatasuna dagoenez, posible da oro har sistema egokia aurkitzea sei ekuazio baino gehiago ebatzi behar ez izateko. Esan bezala, ekuazioak ez-linealak izatea, espazio-denborak grabitazio-eremua sortzeko duen ahalmenarekin lotuta dago, baina linealtasun ezaren ondorio garrantzitsuena gainezarmenaren printzipioa baliagarria ez izatearena dugu. Grabitazioaren teoria newtondarra lineala denez, arlo honetan behin gorputz batek sortzen duen eremua ezaguna izan, orduan distantzia jakin bat E = mc2. <sup>1</sup> Erlatibitate Bereziaren teoriak dioenez, materia eta energia baliokideak dira, ondoko formula ospetsuaren arabera: banatutako horrelako bi gorputzek sortzen duten eremua erraz kalkula daiteke gainezarmen-printzipioaz baliatuz. Prozedura hau ez da posible Erlatibitate Orokorrean. Are gehiago, grabitazio newtondarrean, gorputz bakoitzaren grabitazio-eremua defini daiteke, baina Erlatibatate Orokorrean ezin da hori egin. Grabitazio-eremua energia espazio-denboraren ezaugarri globala da teoria honetan. #### 2.1. Uhin linealizatuak Demagun materia-banaketa batek bera dagoen espazioaren aldean sortzen duen grabitazio-eremua kalkulatu nahi dugula. Intuizio fisikoak huts egiten ez badu, iturrietatik hurbil eremua gainbeheratuko da, hau da, espazio-denboraren kurbaduraren efektuak indargabetuko dira. Alde horri asintotiko deritzo, eta bertan $$g + g$$ betetzen da, non Minkowski espazio-denboraren metrika tentsorea baita eta g espazio-denbora perturbaziotzat joko baitugu. Aurreko adierazpena Einstein-en ekuazioetan ordezkatuz, g argumentuan ordena kuadratikoko gaiak arbuiatuz, eta koordenatu-sistema aukeratzeko (gauge choice) dagoen askatasunaz baliatuz, alde asintotikoan hauxe beteko da: $$\frac{1}{c^2} \frac{\partial^2}{\partial t^2} \quad g = 0. \tag{1}$$ Ekuazio honen ebazpenak grabitazio linealizatua deritzonak deskribatzen ditu. Ageri denez, metrika tentsorearen perturbazioen osagai bakoitzak uhin-ekuazioa betetzen du! Uhinen hedapen-abiadura c erradiazio elektromagnetikoarena bezalakoa da, hots, argiaren abiadura da. ![](_page_4_Picture_8.jpeg) 1.irudia. + polarizazio-egoeraren eskema. Uhinaren hedapen-norabidea eraztunarekiko ortogonala da. Lerro eteneko eraztunek, jatorrizko eraztunek uhinak ez baleude izango luketen itxura adierazten dute. Uhin grabitazionalek eta elektromagnetikoek antzeko ezaugarriak dituzte. Adibidez, biek dituzte bi polarizazio-gradu eta beraien efektuak uhinen hedapen-norabidean zeharkako norabideetan agertzen dira. Zeintzuk dira grabitazio-uhinen polarizazio-graduen ekarpen fisikoak? Gogora dezagun espazio-denboraren kurbadura itsas-indar gisa agertzen dela. Demagun uhin baten hedapen-norabidearekiko perpendikularra den planoan partikulez egindako eraztun bat dugula. Uhinaren polarizazio-egoera + deritzona bada, orduan eraztuna norabide ortogonaletan zabalduko eta uzkurtuko da. Baina uhinaren polarizazio-egoera deritzona bada, orduan eraztunak antzeko deformazioa jasango du, baina deformazioaren norabideak aurreko kasukoekin konparatuta, /4 biratuta egongo lirateke. ![](_page_5_Picture_2.jpeg) 2.irudia. polarizazio-egoeraren eskema. Uhinaren hedapen-norabidea eraztunekiko ortogonala da. Lerro eteneko eraztunek, jatorrizko eraztunek uhinak ez baleude izango luketen itxura adierazten dute. # 2.2. Uhin ez-linealak Grabitazio-erradiazioak Erlatibitate Orokorraren arloari badagokio ere, teoria linealizatua oso erabilgarria da gertaera hauen izaera ulertzeko. Izatez, Lurretik detektatzea espero den grabitazio-erradiazioaren jokaera hurbildua uhin linealizatuen bidez egokiro eman daiteke. Esan bezala, Erlatibitate Orokorra teoria ez-lineala da, baina, teoria linealizatua erabiltzen denean alde batera uzten dira efektu interesgarri eta agian ustekabekoak. Lehenengo eta behin, erradiazio grabitazionalak energia garraiatzen du eremuaren iturrietatik alde asintotikoetara. Hau era matematiko zehatzean adieraz daiteke eta, esan dugunez, pultsarrez egindako sistema bitarretan ikusi da. Beraz, iturrien energia sekulako txikitzen da erradiazioak daraman energia konpentsatuz. Bestalde, grabitazio-uhinek espazio-denboran zehar hedatzen diren bitartean, beraien uhin-fronteen itxura aldatzen da, hau da, uhinak errefraktatu egiten dira. Uhin-luzera ere aldatzen da, gero eta gorriago bihurtuz. Are gehiago, uhinak sakabanatu (backscatter) ahal dira eta pultso-itxura badaukate, orduan beraien itxura eta polarizazioa aldatuko dira, eta beraien atzean adatsak sortuko dira. Einstein-en ekuazioen ez-linealtasuna dela eta, bi uhin zuzen espaziodenboraren alde berean badaude, ez dira gainezarriko uhin elektromagnetikoen modura. Aitzitik, elkarren artean topo egingo lukete eta beraien uhinfronteen itxura aldatu eta sakabanatzea gertatuko litzateke. Berealdiko egoeretan uhin grabitazionalek intentsitate adina izango dute elkarrekin topo egitean fokaketaren ondorioz zulo beltzetan agertzen direnen moduko espazio-denboraren singularitateak sortzeko. Horrelako singularitateetan gure eskura ditugun teorien lege fisikoek ez dute balio. Arloko ikertzaileak ados daude generikoki grabitazio kuantikoa deritzon eta egunera arte sendoki formulatu ez den teoria berriak singularitateetan gertatzen dena azaldu beharko duela. Singularitateak eta beraien sortze-prozesua, zulo beltzek ezkutatzen dituzte printzipioz; beraz, ezin zaie zuzenean behatu. Berriro ere, prozesu hauei buruz lor dezakegun informazio bakarra beraiek igortzen duten grabitazio-erradiazioak emango digu. ### 3. HISTORIA APUR BAT Egun ditugun grabitazio-uhinei buruzko nozioak ikertzaile askok egindako ekarpenetan oinarritutako ausnarketa prozesu luzeen ondorio dira. Einstein-ek 1915. urtean eremu grabitazionalaren ekuazioen behin-betiko adierazpena lortu zuen. Eremu-ekuazioen konplexutasunagatik eta haien ebazpen zehatzak eraikitzeko itxurazko ezintasunagatik, Einstein-ek teoria linealizatuaren oinarriak garatu zituen 1916. urtean. Bere ikerketek erregimen linealizaturako uhinen existentzia aurresatera bultzatu zuten. Arraro ematen badu ere, Einstein-ek uhinak naturan ager zitezkeela luzaroan jarri zuen zalantzan, haren ustez linealizazioaren ondorio artifiziala ziren uhinak, teoria osoa jorratzean desagertuko zirenak. Beste ikertzaileek ontzat jo zuten Einstein-en iritzia, bereziki, Arthur Eddington astronomo ingelesak, zeina bere iruzkizun erradikal eta xelebreengatik ospetsua baitzen: uhinak espuriotzat jotzen zituen eta «pentsamenduaren abiaduraz» hedatzen zirela uste zuen. Teoria osorako uhinen lehen adibideak pasa den mendearen 30eko hamarkadan lortu ziren. 50eko hamarkadan bazeuden oraindik grabitazio-uhinek informazioa garraia dezaketela sinisten ez zuten ospe handiko ikertzaileak. Roger Penrose-k 60eko hamarkadan proposatu zituen metodo globalek gaiaren ikuskera modernoaren oinarriak jarri zituzten. Hurrengo hamarkadetan Geometria Diferentzialaren eta Analisi Funtzionalaren metodo indartsuez baliatu dira ikertzaileak uhinen ezaugarri matematikoak aztertzeko. Lehen zenbakizko simulazioak 60eko urteetan egin ziren, eta ordenagailuen bidezko simulazioez egindako lehen uhin-profil errealistikoak 90eko hamarkadan lortu dira. Uhinen detekzioari dagokionez, lehen saiakerak Joseph Weber-ek burutu zituen 60eko hamarkadan. Saiakera hauek eta handik egunera egin diren guztiak alferrekoak izan dira, baina egun lanean hasi diren detektagailu berriek hurrengo hamarkadan arrakasta izango dutelako ustea zabaldu da. Egun ia inork ez du kolokan jartzen uhinen existentzia; behaketa zuzenik egon ez bada ere, ebidentzia nabarmena badago. Hulse-k eta Taylor-ek PSR1913+16 pultsarrari behatuz, bere jokaera uhinen igorpenak sortutako energia-galerekin bat datorrela frogatu zuten, eta ekarpen honengatik Nobel saria eskuratu zuten 1993.ean. # 4. GRABITAZIO-UHINEN IGORPENA Elektrodinamika klasikoaren arabera, eremu elektromagnetikoaren aldaketa dipolarrek erradiazioa sortzen dute. Grabitazio-eremurako, ostera, egoera nolabait konplexuagoa da. Erlatibitate Orokorraren teorema baten arabera, zulo beltz batek edo leku berean kokatutako eta masa bereko gorputz esferiko batek eremu berdina sortzen dute gorputzaren kanpoaldean; gainera, emaitza bera lortzen da gorputza esferikoki pultsatuz dagoen kasuan. Teorema honek grabitazio-eremurako Gaussen teoremaren antza du. Beraz, grabitazio-erradiazioa sortzen duten pultsaketa ez-esferikoa izan behar dute derrigorrean. Zehazkiago, grabitazio-erradiazioaren existentziarako eremuak aldaketa kuadrupolarrak izan behar ditu. Erlatibitate Orokorra teoria nabariki ez-lineala bada ere, grabitazio-erradiazioa sor dezaketen zenbait prozesu ezagutzen dira zehatz-mehatz. Neutroi-izarretan dauden gailurtxoen ondorioz sortzen diren grabitazioeremuen aldaketa kuadrupolarrak gai dira erradiazio detektagarria sortzeko. Gure galaxiaren izar-populazioaren %1 neutroi-izarrekoa denez eta haien biraketa-maiztasun tipikoa 300 Hz ingurukoa denez, baikortasunez begiratzen diote uhin hauen detekzioan aritzen direnek. Grabitazio-uhinen hiru iturri mota daude. Lehenean alde batetik supernoben leherketak, eta bestetik izar arrunten, zulo beltzen edo neutroi-izarren sistema bitarrak ditugu. Azken iturri azpimota honetan sailkatutako sistemek energia erradiazio gisa galtzen dutenez, beraien orbiten periodoak txikitzen dira denboran zehar. Gertakari honi koaleszentzia deritzo. Hau da hain zuen ere Hulse-k eta Taylor-ek PSR1913+16 sisteman sumatu zuten efektua. Bigarren mota banda meheko iturriek osatzen dute, honen adibide biraka eta bakarrik dauden izar ez-axisimetrikoak, edo koaleszentziatik urrun dauden izar bitarrak ditugu. Sistema hauek uhinen igorpenaz energia galtzen dutelako ez dira guztiz periodikoak. Azken iturri mota hondo estokastikoak dira. Hauek hainbat zio dituzte: gure galaxiako iturri periodiko askoren efektu integratua, distantzia handietan kokatutako leherketa-iturriak, garai goiztiarretan gertatutako supernoba edo koaleszentzia-proze- ![](_page_8_Picture_1.jpeg) 3.irudia. Uhin-iturriek espazio-denboran eragindako zimurduren adierapen grafikoa. Goiko irudia iturri axisimetriko bati dagokio, eta behekoa berriz, sistema bitar bati. suak. Bereziki, espero da etorkizunean Big Bang delakoan sorturiko grabitazio-uhinak neurtzea ere. Big-Bang-en ondoren inflazio-garaia egon bazen, uhin horiek anplifikazioa jasan zuten eta haiek emandako informazioa inflazioaren paradigma balioesteko erabil liteke. Izatez, uhin hauek behatuak izanez gero, saiakuntza-banku modura jokatuko lukete partikula-azeleragailuek irispidean ez dituzten energia-mailetarako. ### 5. DETEKZIOA Aipatu dugunez, uhinei behatzeko lehen saiakerak Joseph Weber-ek burutu zituen. Harek erabilitako tresnari erresonantzia bidezko detektagailua deritzo egun, eta ohikoena da tonaren inguruko masako aluminiozko zi- lindro erraldoiez eginda egotea. Horrelako detektagailuak behatu nahi diren uhinen uhin-luzeraren neurrikoak izan behar dira. Itsas-indarrek zilindroan sortutako oszilazioak anplifikatu egiten dira eta, printzipioz, uhinei eta detektagailuaren zaratari dagozkien seinaleak bereiz daitezke. Erresonatzaileak uhinaren eragina gogoratzen du, zeren oszilatzen jarraitzen baitu uhina igaro eta azkoz geroago. Oro har horrelako tresnetan teknika kriogenikoak erabiltzen dira zarata termikoaren eragina txikitzeko. Ohiko erresonantzia bidezko detektagailuaak kHz balioko maiztasuneko uhinak detektatzeko baliagarriak dira eta horregatik banda meheko detektagailu ere baderitze. Beste detektagailu-aukera interferometroa da. Norabide perpendikularretan kokatutako masen arteko kokagune-aldaketa erlatiboak neurtzeko gaitasuna duen edozein interferometro erabil daiteke uhinak detektatzeko. Uhina igarotzean, detektagailuaren adarren luzera aldatuko da antifasez, eta ondorioz, tresnaren hargailura iristen den argiaren uhin-luzera ere aldatuko da. ![](_page_9_Picture_3.jpeg) 4.irudia. Laser-interferometroaren eskema Grabitazio-uhinen detekzioa jorratzen ari garela, Feynmann Nobel saridunari egozten zaion ondoko pasadizoa primeran datorkigu. Ikasle baten doktoretza-azterketan Feynmann haserre zegoen tesi-lana matematikoegia baitzen, eta ikasleari argi ikusgaiaren uhin-luzera balioesteko eskatu zion. Galderak harritu zuen ikaslea eta honek ez zekiela erantzuten esan zion Feynmann-i. Honek galderari ekin zion eta besoak zabalduz zenbait luzera iradoki zizkion. Ikasleak, nahastuta zegoela, aipatutako uhin-luzera gutxi gorabehera aztertzailearen eskuen arteko distantzia zela esan zuen. Feynmann-ek sarkastikoki galdetu zion ikasleari ea nola zuen posible orduan bere sudurra ikustea. Uhinen interferometroen bidezko detekzioaren kasuan antzeko zerbait gertatzen da. Grabitazio-uhinak detektatzeko, erabilitako interferometroen adarren luzera haien uhin-luzerekin konparagarriak izan behar dira. Honek esan nahi du 1 kHz-en inguruko maiztasuneko grabitazio-erradiazioa detektatu nahi balitz, 300 km-ko detektagailua beharko litzatekeela! Are gehiago, 1 Hz-en inguruko uhinak detektatzeko 3 105 km-ko detektorea eraiki beharko genuke! Uhin-detektagailu interferometrikoak erabiltzeko proiektu aipagarrienak LIGO eta VIRGO ditugu. Estatu Batuetakoa den LIGO proiektuaren barnean 4 eta 2 km-ko detektore pare bat eraiki da han. VIRGO proiektuak, zeina talde italiar eta frantsesen lankidetzak sustatzen duen, 3 km-ko detektorea eraiki du Italian. Detektagailu hauen ispiluetan islapen anitz inplementatu dira nahi den uhin-luzeraren dimentsioetara ailegatzeko. Ohiko islapen kopurua 100 ingurukoa da. ![](_page_10_Picture_3.jpeg) 5.irudia. LIGO Livingston behategiaren airetiko ikuspegia (LIGO proiektuaren adeitasunez. Argazkilaria: Aero-Data Corp., Baton Rouge, Louisiana, USA) Badira beste bi proiektu ere, Geo600 (Alemania/Erresuma Batua, 600 m) eta TAMA300 (Japoi, 300 m), dimentsio txikiagokoak baina teknologia finagokoak. Azkenik, ESA eta NASA elkarrekin lanean ari dira espazioan LISA detektore interferometrikoa eraikitzeko asmoaz. Misioak hiru espaziontzi izango lituzke, haien artean 5 106 km-ko aldea izanik. Distan- tzia hori 300 mHz baino maiztasun handiagoko uhinen uhin-luzeraren erdia baino gehiago da. LISA martxan jarriko da 2010.ean eta 10–4 Hz -1 Hzeko bandan jardungo du. # ESKERRAK Raúl Pérez Sáez-i adierazpen grafikoekin laguntzeagatik eto LIGO proiektuko Bonnie Wascom-i argazkiez hornitzeagatik eskerrak eman nahi dizkiegu. Ruth Lazkoz-en lana Eusko Jaurlaritzak emandako BFI01.412 bekaren bitartez egin ahal izan da. ### BIBLIOGRAFIA - [1] S. HACYAN. Relatividad para principiantes. Colección la Ciencia desde México, Fondo de Cultura Económica, México, 2000. Erlatibitate Berezia eta Orokorrari buruzko dibulgazio-liburu ona. Askotariko irakurleentzat egokitua. Kontzeptu fisikoen teknizismo eta formula edo ekuazioak erabili gabeko azalpena. - [2] S. HACYAN. Los hoyos negros y la curvatura del espacio-tiempo. Colección la Ciencia desde México, Fondo de Cultura Económica, México, 1998. Aurrekoaren antzeko beste dibulgazio-liburu on bat. - [3] J. FLORES. La gran ilusión III: las ondas gravitacionales. Colección la Ciencia desde México, Fondo de Cultura Económica, México, 1997. Uhin kontzeptua eta Weber-en detekzio-esperimentuen dibulgazio mailako eztabaida. - [4] J.L. SYNGE. Hablando de la Relatividad. Eunsa 1976. Erlatibitatearen kontzeptuen aurkezpen argi eta atsegina, ezohiko eskema eta tratamenduetan oinarritua. - [5] B. Rusell. ABC de la Relatividad. Einstein-en teoriak oso era ulergarrian azalduta. Fisika edota Matematikako ezagupen sakontzik gabeko irakurlentzat. - [6] P.C.W. DAVIES. The search for gravity waves. Cambridge University Press, 1980. Grabitazio-uhinen kontzeptuaren oso azalpen ona. Sorrera, hedapen eta detekzioari buruzko eztabaida uhin elektromagnetikoekiko antzekotasunaz baliatuz. - [7] R. FEYMAN, R.B. LEIGHTON & M. SANDS. Lectures on Physics, volume II: electromagnetism and matter. Addison-Wesley, 1964. 42. kapituluan, gainontzeko kapituluen independente, espazio-denboraren kurbaduraren ideiaren azalpen argi eta intuitiboa dago. Oso gomendagarria. - [8] C. M. WILL. The renaissance of General Relativity. The New Physics. P.C.W. Davies (ed.). Cambridge University Press. Erlatibitate Orokorrari buruzko egungo ikerketei buruzko eztabaida kontzeptual landua, bereziki grabitaziouhinei buruz. - [9] B. F. SCHUTZ. Gravitational Radiation. Encyclopedia of Astronomy and Astrophysics delakorako prestatua. Interneten bada bertsio bat, gr-qc/0003069. Oinarrizko printzipioen eztabaida erraza. - [10] B. F. SCHUTZ. Gravitational wave astronomy. Class. Quantum Grav. 16, A131 (1999). Dagoeneko eraiki diren eta egitasmoak baino ez diren detektagailueb ezaugarrien eta uhinak detektatzeko ahalmenaren eztabaida. - [11] B. F. SCHUTZ. Lighthouses of gravitational wave astronomy. Lighthouses of the Universe konferentziarako prestatua (Garching, 2001). Interneten bada bertsio bat, gr-qc/0111095. Aurreko erreferentziaren bertsio eguneratua, astronomo eta astrofisikoei zuzendua. - [12] R. D'INVERNO. Introducing Einstein's Relativity. Clarendon Press, Oxford, 1992. Gaian sartzeko liburuetatik onenetarikoa. Aurrebetekizun matematikoen eztabaida egokia. 20. eta 21. kapituluetan uhinen printzipioak eztabaidatzen dira, bereziki teoria linealizatua eta objektu isolatuek sortzen duten grabitazio-erradiazioak. - [13] C. W. MISNER, K. S. THORNE & J. A. WHEELER. Gravitation. Freeman, 1973. Irakurle ausartentzat! Teoria linealizatua ezagutzen duten irakurleei uhin ezlinealei buruzko eztabaida oso interesgarri gertatuko zaie (35. kapitulua, 960 orrialdea).
aldizkariak.v1-7-712	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 89 _2014_6", "issue": "Zk. 89 _2014_", "year": "2014", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	## ZAURGARRITASUN BIDEETAN BALANTZAKA. DIRU-SARRERAK BERMATZEKO ERRENTAREN ARGI-ILUNAK Tesiaren egilea: Aiala Elorrieta Agirre Unibertsitatea: Unibertsitatea: Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU) Saila: Ekonomia Aplikatua I Saila Tesi-zuzendaria: Mertxe Larrañaga Sarriegi eta Mikel Zurbano Irizar Tesiaren laburpena: Doktorego-tesi honetan, Gizarte Bazterkeriaren bideetara gerturatu gara, zaurgarritasun-istorioak nola perfilatzen diren aztertzeko asmoz. Gizarte Bazterkeria azken hamarkada hauetan sakon ikasi, landu eta hedatu den kontzeptua da: esparru ekonomikoaz harago eta ikuspegi multidimentsional batetik, gizarteratzeegoeratik urruntzen diren prozesuak ulertu nahi ditu. Kontzeptu jarraitua dugu, etenik gabeko continuuma. Zehazki, Diru-sarrerak Bermatzeko Errenta (DBE) jasotzen duten hemezortzi pertsonarekin eginiko sakoneko elkarrizketetan oinarritu gara, zaurgarritasunak har ditzakeen askotariko itxurak behatzeko. DBE prestazioa, zaurgarritasunibilbide horietan, ongizatearen euskarri sendoa izanik ere, egoera hauskorrak gainditzeko nahikoa sostengu ez dela uste dugu. Ikerketaren izenburuan bertan ematen da aditzera hipotesi nagusi horren arrasto bat: «Zaurgarritasun bideetan balantzaka. Diru-sarrerak Bermatzeko Errentaren argi-ilunak». Izan ere, adierazpide horrek ezegonkortasun-zantzu bat iradokitzen digu; prestazioa bazterkeriaren aurkako borrokan hankamotz geratzen delako ideia. Bizitza-ibilbideak ere continuum beraren parte direla irudikat dezakegu eta, hain zuzen ere, kontakizun pertsonal horiei helduz sakondu dugu Gizarte Bazterkeriaren ikasketan. Horrek guztiak, nahitaez, doktorego-tesiaren moldea baldintzatu du. Izan ere, ekonomiaren esparrutik abiatu arren, bestelako gizartezientzien esparruetara hurreratu den diziplinarteko tesiaren aurrean gaude. Era berean, bigarren mailako ikerketa-lerro gisa, beste hiru jomuga jorratu dira. Hasteko, familia-esparruak zaurgarritasun-istorioak zein bidetatik leundu edota biziagotu ditzakeen aztertu da. Bigarrenik, Gizarte Bazterkeria kontzeptu jarraitua izaki, haustura-uneek bizitza-ibilbideetan utz dezaketen arrastoa miatu da. Azkenik, hirugarren ikerketa-lerro bezala, prestazioari buruzko ezagutzak onuradunen ibilbide pertsonalean izan dezakeen eragina ikertu da. Izan ere, prestazioa jasotzea norberari dagokion eskubidea dela bereganatzea, norberaren egoeran zeresana izan dezakeen faktoreetako bat dela uste izan dugu. Emaitza nagusi gisa, bazterkeria-faktoreek eta -esparruek elkarren artean kateatzeko dauzkaten era amaigabeen artean, bi eredu nagusi nabarmendu dira: eredu batean euskarri izan daitekeen elementua hutsune nabaria izan daiteke bigarrenean. Bi eredu horietan koka genitzakeen egoerak irudikatzeko, hona hemen gure bi elkarrizketaturen pasarte esanguratsu bana: «Adiskideak baditut, ez daukat inolako menpekotasunik, ez arazo psikiko edo psikiatrikorik, ikasketak baditut, mugitzeko gaitasuna ... gizarte proiektuetan parte hartzen dut. Norbaitek bazterkerian nagoela esaten badit ... zera esango diot: baztertua izango da, diru asko daukana eta etxean sartuta dagoena, playstationera jolasten, komunikatzeko arazoak izango ditu. Niri dirua ematen badidazu ... baztertuen kolektibo horretatik atera nazakezu. Dirua falta zait, besterik ez» (Aitor). «Oso bakarrik, ez daukat lagunik, ez daukat inor ... pisuko besteak ez dira lagunak ... Bidean zehar nire bizitzaren zati bat utziz joan naizela sentitzen dut ... Hiltzeko ordua iristen zaidanean, denoi iritsiko zaigu eta ... ordurako pixka bat hilik egongo naiz jada. Hiltzen joan naiz eta ... gertatu zaidan gauza bakoitzak, pixka bat hil arazi nau ...» (Kontxi).
aldizkariak.v1-5-138	{ "domain": "osasun zientzia", "id": "osagaiz_Libk. 5 Zk. 1 _2021_13", "issue": "Libk. 5 Zk. 1 _2021_", "year": "2021", "license": null, "source": "osagaiz", "edition": null }	What can we do when the pharmaceutical-provision of the public health system doesn't include the medications for our patient clinical needs? Josune Garcia de Andoin Barandiaran<sup>1</sup> , Maitane Umerez Igartua<sup>2</sup> , Miren Ercilla Liceaga<sup>1</sup> , June Landa Alberdi<sup>1</sup> , Larraitz Leunda Eizmendi<sup>1</sup> , Mikel Urretavizcaya Anton<sup>3</sup> , Aitziber Lizardi Mutuberria<sup>3</sup> > <sup>1</sup>Donostia Unibertsitate Ospitaleko Farmazia Zerbitzua <sup>2</sup> Mendaro Ospitaleko Farmazia Zerbitzua <sup>3</sup>Onkologikoa Fundazioko Farmazia Zerbitzua > > josune.garciadeandoin@osakidetza.eus #### Laburpena Pazientearen behar kliniko konkretu baten aurrean osasun-sistema publikoko farmazia-prestazioaren barruan ez dagoen sendagairen baten beharra egon daiteke. Behar hori betetzeko hainbat aukera daude: fitxa teknikoz kanpoko erabilera (FTKE), atzerriko sendagai gisa eskuratzea, ikerketan aztergai dauden sendagaien erabilera errukiorraedo saiakuntza kliniko batean parte hartzea. Kasu horietan, eskaera berezi bat luzatu behar zaio Sendagai eta Osasun Produktuen Espainiar Agentziari (SOPEA) edo/eta ospitaleko agintariei. Aurkeztu beharreko txostenetan garbi azalduko da sendagaiaren behar ezinbestekoa eta gaixoaren baimen informatua lortzea ere derrigorrezkoa da. > Gako-hitzak: fitxa teknikoz kanpoko erabilera, atzerriko sendagaia, sendagaien erabilera errukiorra ## Abstract There may be situations where the clinical needs of a patient can not be covered with a drug included in the pharmaceutical-provision of the public health system.There are different options for obtaining it: off-label use, acquisition of a foreign medicine, compassionate use of research drug or participation in a clinical trial. In these cases, a special request must be made to the Spanish Agency for Medicines and Health Products and/or to the hospital authorities. The reports to be submitted will clearly state the essential need for the drug and it is also mandatory to obtain informed consent from the patient. Keywords: off-label use, foreign medicine, compassionate use drug ### 1. Sarrera Batzuetan osasun-sistema publikoko farmazia-prestazioaren barruan dauden sendagaiak ez dira nahiko behar kliniko konkretu baten aurrean eta beste aukera bat bilatu beharko da. Pazienteen behar kliniko horiek asetzeko hainbat aukera daude: - 1. Sendagaien erabilera onartutako baldintzetatik kanpo: sendagaia onartuta eta merkaturatuta dago, baina pazienteak behar duen indikazioa ez dago baimenduta edo/eta fitxa teknikoak ez du erabilera hori jasotzen. Egoera honi maiz fitxa teknikoz kanpoko erabilera (FTKE) deitzen zaio eta aurrerantzean terminologia hori erabiliko dugu. - 2. Baimendu gabeko sendagaien eskuratzea Espainian: estatuan eskuragarri egon ez arren, pazientearen premiari erantzuteko sendagaia baimenduta dagoen lurralde batetik ekar daiteke atzerriko sendagai gisa. Josune Garcia de Andoin Barandiaran, Maitane Umerez Igartua, Miren Ercilla Liceaga, June Landa Alberdi, Larraitz Leunda Eizmendi, Mikel Urretavizcaya Anton, Aitziber Lizardi Mutuberria - 3. Ikerketan dauden sendagaien erabilera errukiorra: saiakuntza klinikoko fasean dagoen edota merkaturatzeko baimen-eskaera egina duen sendagaia eskuragarri egon daiteke saiakuntzan sartuta ez dagoen gaixo batentzat oso egoera berezi batean. - 4. Gaixoak saiakuntza kliniko batean parte hartzea: sendagaia eskuragarri dago saiakuntza kliniko baten barruan, pazienteak behar duen indikazioa ikerketa- fasean aurkitzen baita. Espainiar estatuan lehen hiru kasuak egoera berezietan dauden sendagaien eskuratze-prozeduren barruan sartzen dira eta ekainaren 19ko 1015/2009 Errege Dekretuak arautzen ditu (1). Saiakuntza klinikoak, ordea, abenduaren 4ko 1090/2015 Errege Dekretuaren arabera arautzen dira (2). Ondoren egoera bakoitzean sakonduko dugu. #### 2. Sendagaien erabilera onartutako baldintzetatik kanpo: fitxa teknikoz kanpoko erabilera (FTKE) Gaixoak duen egoera klinikoari aurre egiteko baimendutako aukera hobeagorik ez badago, baimena eskatu beharra dago sendagai hori fitxa teknikoan onartu gabeko indikazioan erabili ahal izateko. Aukera hau betiere salbuespenezkoa izango da baimendutako alternatibarik ez dagoen kasuetara mugatuz. Egoera honetako adibide asko izaten dira ospitaleetan. Gaixo askok sendagaia "Sendagai eta Osasun Produktuen Espainiar Agentziak" (SOPEA) bere fitxa teknikoan baimendutako indikazioetatik kanpo erabiltzeko beharra dute. Nahiz eta indikazio konkretu baten efektibitateari buruz bibliografia asko egon,sendagaia merkaturatzen duen laborategiak ez du beste indikazio horren baimena eskatzeko beharra ikusten. Indikazioa baimendu ahal izateko, saiakuntza kliniko konkretu bat abian jarri beharko luke eta horrek eragiten duen kostu handiari aurre egiteak ez dio konpentsatzen. Adibidez, mikofenolato eta takrolimus immunoezabatzaileek ez dute indikaziorik transplante hematopoietikoa hartzen duten gaixoetan; bai, ordea, organo solidoen transplanteetan. Hala ere, botika horiek transplante hematopoietikoa egiten zaien gaixo gehienetan erabiltzen dira. Transplante solido bat egin zaien gaixoek sendagai hori farmazia komunitarioan jaso dezakete inongo arazorik gabe, indikazio hori finantzatuta baitago. Transplante hematopoietikoa egin zaien gaixoek, aldiz, FTKEtik kanpo dagoelako, ospitaleko farmazietan jaso behar dute sendagai hau, bertako arduradunak tratamendua baimendu eta gero. Bi egoerarenaurrean aurkitu gaitezke: - Batzuetan, FTKEa gaixo konkretu batentzat bakarrik tramitatu beharra dago. Haren egoera klinikoari aurre egiteko medikuak ez du baimendutako aukerarik, baina ebidentzia zientifikoari helduta, sendagai konkretu baten erabilera eskatzen du. Kasu horietan, ospitaleko arduradunen esku dago tratamendu hori baimentzea. Horretarako, ospitaleetan diziplina anitzeko komisioak egon daitezke. Adibidez, Donostia Unibertsitate Ospitalean "Egoera Berezietarako Sendagaien" batzorde bat dago, zeinean farmazialari batzuek eta arlo ezberdinetako medikuek parte hartzen duten. Batzorde horrek FTKE eskaera guztiak ebaluatzen ditu eta tratamendu berezi hauek baimentzeko edo atzera botatzeko erabakia hartzen du, beti ebidentzia zientifikoan oinarrituta eta legediak esaten duenari jarraituz. Bertan hartzen diren erabakiek ospitaleko zuzendari medikoaren azken onespena behar dute. Beste kasu batzuetan azken erabakia Osakidetzako Farmaziako Batzorde Korporatiboaren esku egongo da(3). - FTKEa paziente askotan erabiltzen denean, beharrezko tramitazioak errazteko "Ospitaleko Farmaziako Batzorde Farmakoterapeutikoan" edo "Egoera Berezietarako Sendagaien" batzordean barne-protokolo kliniko bereziak aurkeztu eta baimentzen dira ebidentzia zientifikoari helduta. Protokolo horiekospitaleko agintarien oniritzia jaso behar dute gaixoei beren erabilera eskaini ahal izateko. Gogoratu behar dugu, kasu guztietan derrigorrezkoa dela gaixoaren baimena dokumentatuta edukitzea, "baimen informatua" deritzona. Ezin dugu ahaztu hau guztia gaixoak onartu behar duela lehenik eta behin (4). Sendagai bat fitxa teknikoz kanpo erabiltzen denean, ezin dugu ahaztu ager daitezkeen ondorio kaltegarri posibleak farmakozaintzako sare nazionalaren bidez jakinarazi behar direla (5). ![](_page_2_Picture_1.jpeg) Euskal Autonomia Erkidegoan inspektoreek FTKEko preskripzioak ez dituzte baimentzen. Horren ondorioz, egoera honetan onartutako tratamendua gaixoak ospitaleko farmazietan jaso behar izaten du. ## 3. Espainian baimendu gabeko sendagaien eskuratzea: atzerriko sendagaia Sendagaia ez dago eskuragarri estatuan, baina behar dugun indikazio horretarako eskuragarri dago legalki beste herrialde batean. Honenbestez, salbuespen gisa Sendagai eta Osasun Produktuen Espainiar Agentziak (SOPEA) Espainian merkaturatzen ez den sendagai hori eskuratzeko aukera eman dezake. Horretarako honako egoeraren baten aurrean egon behar dugu: - Espainian, pazienteak behar duen sendagaia konposizio konkretu horretan ez egotea edo gaixoaren tratamendua aurrera eramateko beharko litzatekeen forma farmazeutikoan. Adibidez, leuzemia batzuetan merkaptopurina sendagaia erabili behar da. Merkaptopurina 50 mg konprimatu sendagaia Espainian merkaturatuta dago, baina ume txikietan erabili ahal izateko soluzio bezala beste herrialde batzuetan merkaturatzen den Xaluprine® lortzeko aukera dago. - Gaixoaren tratamendurako egokia eta ezinbestekoa den printzipio aktiboa Espainian eskura ez izatea. Adibidez, tioguanina sendagaia leuzemia mota batzuk tratatzeko protokolo terapeutikoetan dago. Espainian eskuragarri ez dagoen arren, beste herrialde batzuetan merkaturatuta dagoen Lanvis® 40 mg konprimatuak lortzeko aukera dago tramitazio honen bidez. Sendagai hauek lortu ahal izateko derrigorrezkoa da gaixoaren baimena eta medikuak adierazi beharko du pazienteak beste tratamendu-aukerarikez duela. Ospitaleko farmaziaren ardura da SOPEAra eskaera egitea, baldin eta sendagaia ospitalean erabiltzeko beharra badago. Beste batzuetan, berriz, sendagaiak ez dira ospitalean erabili beharrekoak eta kasu horietan medikuak eskaera Osasun Saileko Lurralde Ordezkaritzara bidali behar du eta gaixoak han eskuratu dezake sendagaia. Edozein kasu dela, medikuak txosten klinikoa aurkeztu behar du, non argi agertu behar den gaixoak ez duela beste aukerarik egoera kliniko horretan. Hornidura-gabetze kasuetan, sendagai bat Espainian merkaturatua egon arren, laborategia merkatuko beharrak asetzeko gai ez bada, bide honi jarraitu behar zaio. Azken aldian, egoera hau geroz eta gehiago gertatzen ari da eta merkaturatze-murrizketa hauen aurrean SOPEAk sendagaia atzerritik ekartzeko ahaleginak egiten ditu. #### 4. Ikerketan dauden sendagaien erabilera errukiorra Ikerketa-fasean dagoen sendagai bat onartua izan aurretik, saiakuntza klinikoan parte hartzen ez duen gaixo batentzat, farmakoa eskuragarri egon daiteke "erabilera errukior" deritzonaren arabera. Aukera honetaz baliatu ahal izango dira gaixotasun kroniko bat edo beren bizitza arriskuan jartzen duen gaitz bat edo gaitz larri ahulgarri bat duten pazienteak, baldin eta ezin bazaie behar bezala tratatu baimendutako sendagai batekin. Egoera hau askotan gertatzen da sendagaiak SOPEAren baimena eskuratzeko prozesua irekita duenean. Modu horretan, sendagaiaren erabilera haren merkaturatzeari aurreratu dakioke. Espainian merkaturatu aurretik sendagai bat erabiltzeko aukera ematen duegoera honek. Kasu hauetan, saiakuntzaren promotoreak edo merkaturatzeko eskaera egiten duenak sendagaia dohainik eskaintzen du gehienetan. Bi prozedura mota aurki genitzake: - Banakako eskaera: gaixo konkretu batentzat derrigorrezkoa bada saiakuntza kliniko batean murgilduta dagoen sendagai bat, baina gaixoa ezin bada saiakuntzan sartu (adibidez, errekrutamendua itxita badago). Egoera honetan baimena indibidualki eskatu beharra dago saiakuntza klinikoa aurrera eramaten ari den promotoreari. Horretaz gain, SOPEAk ere baimena Josune Garcia de Andoin Barandiaran, Maitane Umerez Igartua, Miren Ercilla Liceaga, June Landa Alberdi, Larraitz Leunda Eizmendi, Mikel Urretavizcaya Anton, Aitziber Lizardi Mutuberria - eman behar du. Kasu guztietan bezala tratamendu hauek tramitatzeko ospitaleko aginteen baimena eta gaixoaren onespena derrigorrezkoak dira. - Aldi baterako erabilera-baimena: denbora murriztu baterako SOPEAk ikerketan dagoen sendagai baten erabilera baimendu dezake, saiakuntza oso fase aurreratu batean badago edota komertzializaziorako eskaera abiarazita badago. Kasu honetan gaixo kopurua dezente handiagoa izan daiteke eta SOPEAk baimendu dezake sendagai hori erabiltzea denbora murriztu batean (normalean sendagaiak finantzazioa lortu arte). Horrela gaixoak sendagai horren erabileraz aprobetxatzeko aukera du. Onkologia-mailan egoera hau maiz gertatzen da. Modu honetan gaixoei sendagai berri hori lortzeko aukera aurreratzen zaie. ## 5. Saiakuntza kliniko batean parte hartzea Batzuetan pazientea tratatzeko aukera egokiena saiakuntza kliniko batean sartzea da. Pazientearen egoera kliniko konkretu horretarako irekita dagoen saiakuntza kliniko batean sartzeko aukera badugu, pazienteari aukera hori eskaini behar zaio, betiere aurrez parte hartzeko ezaugarriak betetzen dituela ziurtatuta. Gero gaixoaren esku egongo da saiakuntzan sartu nahi duen ala ez aukeratzea. #### 6. Ondorioak Hauetako edozein egoera gertatzen bada, medikuak baimen berezi bat eskatu beharko dio ezinbestean Sendagai eta Osasun Produktuen Espainiar Agentziari (SOPEA) edo/eta ospitaleko aginteari. Horretarako, medikuaren txostena aurkeztu behar da, non argi azaldu behar den sendagai horren beharra ezinbestekoa dela. Horretaz gain, medikuak gaixoaren baimen informatua jaso beharko du tratamendu hauek aurrera eramateko, eta, beraz, gaixoa izango da azken finean sendagaia egoera berezi honetan jasotzeko azken erabakia hartuko duena. Ezin dugu ahaztu ager daitezkeen ondorio kaltegarri posibleak farmakozaintzako sare nazionalaren bidez jakinarazi behar direla beti. ## 7. Erreferentzia bibliografikoak - 1. España. [Real Decreto 1015/2009, de 19 de junio, por el que se regula la disponibilidad de](http://www.boe.es/boe/dias/2009/07/20/pdfs/BOE-A-2009-12002.pdf) [medicamentos en situaciones especiales \[Internet\]. Boletín Oficial del Estado. 2009 \[Kontsulta](http://www.boe.es/boe/dias/2009/07/20/pdfs/BOE-A-2009-12002.pdf) [2021-02-25\]; 174: 60904-60913. E](http://www.boe.es/boe/dias/2009/07/20/pdfs/BOE-A-2009-12002.pdf)skuragarri[: https://www.boe.es/eli/es/rd/2009/06/19/1015](https://www.boe.es/eli/es/rd/2009/06/19/1015) - 2. España. Real Decreto 1090/2015, de 4 de diciembre, por el que se regulan los ensayos clínicos con medicamentos, los Comités de ética de la Investigación con medicamentos y el Registro Español de Estudios Clínicos [Internet].Boletín Oficial del Estado. 2015 [Kontsulta 2021-02-25]; 307: 121923-121964. Eskuragarri[: https://www.boe.es/eli/es/rd/2015/12/04/1090](https://www.boe.es/eli/es/rd/2015/12/04/1090) - 3. EAE. ERABAKIA, 2010eko maiatzaren 13koa, Osakidetza-Euskal Osasun Zerbitzuko Administrazioko Kontseiluarena, Osakidetza-Euskal Osasun Zerbitzuan farmaziako batzorde korporatibo bat eratu eta berari eginkizunak esleitzeko eta bere kideak izendatzeko dena [Internet]. Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkaria. 2010 [Kontsulta 2021-03-17]; 113: 4. or. Eskuragarri[: 1003005a.pdf $euskadi.eus$](https://www.euskadi.eus/bopv2/datos/2010/06/1003005a.pdf) - 4. España. Ley 41/2002, de 14 de noviembre, básica reguladora de la autonomía del paciente y de derechos y obligaciones en materia de información y documentación clínica [Internet]. Boletín Oficial del Estado. 2002 [Kontsulta 2021-03-17]; 274: 40126-40132. Eskuragarri: <https://www.boe.es/eli/es/l/2002/11/14/41> - 5. España. Real Decreto 577/2013, de 26 de julio, por el que se regula la farmacovigilancia de medicamentos de uso humano [Internet]. Boletín Oficial del Estado. 2013 [Kontsulta 2021-04- 03];179: 55066-55092. Eskuragarri: BOE.es - [BOE-A-2013-8191 Real Decreto 577/2013, de 26 de](https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-2013-8191) [julio, por el que se regula la farmacovigilancia de medicamentos de uso humano.](https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-2013-8191)
aldizkariak.v1-6-168	{ "domain": "hezkuntza", "id": "tantak_Libk.33_ Zk.1 _2021_4", "issue": "Libk.33_ Zk.1 _2021_", "year": "2021", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "tantak", "edition": null }	## Ikaskuntza-Zerbitzua. Hezkuntza Komunitateko eragile ezberdinen arteko harremanak eraikitzeko eta sendotzeko bidea Service-Learning. The way to strengthen relations between members of the educational community Garazi Ormazabal Arizkorreta\, Maitane Basasoro Ziganda, Andoni Argiñano Madrazo > Hezkuntza, Filosofia eta Antropologia Fakultatea Euskal Herriko Unibertsitatea, Donostia, Gipuzkoa Laburpena:* Hezkuntzak egungo herritar diren haur zein gazteak bizitzarako prestatu behar dituela adituta, ezinbestekoa izango da, horren bitartez, bizitza eta ikaskuntzaren arteko lotura bermatzea. Eginbide horretan, Ikaskuntza-Zerbitzua (I-Z), mundu errealaren eta eskolaren arteko lotura ezartzen duen metodologia eredugarri bilakatu da. Kasuan kasu, azterketa hau, Portugaleteko Santa Maria ikastetxean kokatu da. Bertan, Batxilergoan 22 urteko ibilbidea duen I-Zren baitako esperientzia bat aurkitu baita. Hortaz, hurrengoa da ikerlan honen bidez eskuratu nahi izan den helburua: I-Zren bidez Santa Maria ikastetxeko hezkuntza komunitateko eragileen artean sortzen diren harremanak aztertzea. Horretarako, azterketa honetan diseinu kualitatibo bat jarraitu da eta, honen baitan, kasu azterketaren metodoa hautatu da. Honenbestez, hurrengo azterketa, I-Zren gaian aditua den ikastetxeko kide bati egindako estandarizatu gabeko bi elkarrizketetan eta 31 dokumenturen analisian oinarritu da. Eskuratutako informazioaren kategorizazio zein kodifikazioa burutu ostean, emaitza aipagarri ugari eskuratu dira: ikasleen eta irakasle -ikasleen arteko harremanak hobetzen dituen eta eskola zein komunitatearen artean loturak bultzatzen dituen esperientzia ezagutu da. Gako-hitzak: ikaskuntza-zerbitzua, batxilergoa, ikasle-ikasle harremana, irakasle-ikasle harremana, eskola-familia harremana, eskola-komunitate harremana. Abstract: Education has the duty to prepare children and young people for life as today's citizens; so it is essential to guarantee the relationship between life and learning. In this task, Service Learning (I-Z) has become an exemplary methodology that links the real world with the school. In this case, the study has been located in the school Santa Maria of Portugalete, as a 22-year S-L High School experience has been found. Thus, the aim of this study is to analyse the relationships established through S-L between the different agents of the educational community in the school Santa Maria. In order to acquire as much knowledge as possible, a qualitative design has been followed, using the case study method. Therefore, the research is based on two non-standardized interviews that have been made to an expert of S-L and on the analysis of 31 documents. After categorising and coding the information obtained, a number of noteworthy results were obtained: it has been known an experience that improves relations between students and teacher-students and fosters links between the school and the community. Keywords: service-learning, higher education, peer relashionship, student teacher relationship, parent school relationship, school community relationship. \ Harremanetan jartzeko / Corresponding author:* Garazi Ormazabal Arizkorreta. UPV/EHU. Didaktika eta Eskola Antolakuntza. Hezkuntza, Filosofia eta Antropologia Fakultatea. Tolosa Hiribidea 70 (20018 Donostia. Gipuzkoa). – gormazabal8@gmail. com – https://orcid.org/0000-0002-2554-9484 Nola aipatu / How to cite: Ormazabal Arizkorreta, Garazi; Basasoro Ziganda, Maitane: Argiñano Madrazo, Andoni (2021). «Ikaskuntza-Zerbitzua. Hezkuntza Komunitateko eragile ezberdinen arteko harremanak eraikitzeko eta sendotzeko bidea». Tantak, 33(1), 83-105. (https://doi.org/10.1387/tantak.22119). Jasotze-data: 2020/10/07; Onartze-data: 2020/12/18. ISSN 0214-9753 - eISSN 2444-3581 / © 2021 UPV/EHU ![](_page_0_Picture_14.jpeg) Lan hau Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-LanEratorririkGabe 4.0 Nazioartekoa lizentzia baten mende dago ### 1. Sarrera Bidegurutze sozial eta hezitzaile batean gaude. Gure kulturak indibidualismo arriskutsu baterantz eboluzionatu du. Norbanakoaren askatasun eta eskubideen defentsan oinarritzen da, azken auzitegi gisa duen kontzientziaren apelazioan, garapen pertsonalarekiko kezkan. Hori guztia lorpen sozial handia den arren, gizartean bizi garen kontzientzia argia berreskuratzen ez badugu, eta norbanakoak bere proiektu pertsonala garatu ahal izateko lotura sozialak ezinbestekoak direla ulertzen ez badugu, aipatutako oro alferrikakoa izango da. (Batlle, 2013, 6 or.) Esanak esan, gaur egungo hezkuntzaren xedea zein den galdetzea beharrezkoa ikusten da; hezkuntza, banakoaren konpetentzia zein curriculumaren garapena bermatzeaz harago doala ondorioztatuz. Are gehiago, hezkuntzak egungo herritar diren haur eta gazteak bizitzarako prestatzeko ardura duela ulertzen badugu, aipatutako konpetentzia horiek garatzea ez da nahikoa izango. Izan ere, garen izaki sozialak izanda, herritartasunerako heziketa jasotzea ere beharrezko bihurtzen da. Horren bitartez, gizarteko kide ezberdinen arteko kohesioa bermatzen dela ikusi baita (Batlle, 2013). Ondorioz, komunitateak pertsona ororen hezkuntza zein hazkuntza prozesuan duen garrantzia nabaria izanik, eskolak duen formatzaile paper hori birplanteatzea nahitaezkoa da, haur baten heziketan garrantzitsuak diren agenteei beharrezko espazioa eskainiz (Bolívar, 2006). Ikaskuntza-Zerbitzua (hemendik aurrera I-Z), besteak beste, lotura horiek ezartzen dituen metodologia eredugarri bihurtu da. Hainbat dira I-Zren baitan aurkitu daitezkeen definizioak; izan ere, batzuek ikaskuntza esperientzialarekin lotzen duten arren, beste batzuek, metodologia pedagogiko gisa ulertzen dute (Furco, 1996). Halaber, jarraian garatuko den lan hau Tapia-k (2000), Puig et al.-ek (2007) eta Mendia-k (2000) adierazitako ideietan oinarritu da, I-Z segidan azalduko den moduan ulertuz. I-Z hezkuntza zein komunitate zerbitzua proiektu batean batzen dituen hezkuntza metodologia da. Bertan, ikasleek beren inguruan dauden beharrak identifikatu eta behar horiek asetzeko erantzunak ematen dituzte. Ondorioz, prozesu horretan eskuratzen dute ikaskuntza (Puig et al., 2007). Zehatzago esanda, ikasleek proiektu hauetan ezagutzak zein konpetentziak garatzen dituzte: alde batetik, eskolako edukiak hobeto eskuratu eta, bestetik, eskola eta komunitatearen arteko elkarlanaz ardura handiko eginkizunak burutzen baitituzte (Tapia, 2000). Horrez gain, Puig et al.-ek (2007) emandako azken definizio horretan oinarrituz, Mendia-k (2012, 73. or.) I-Zren inguruan adierazitakoa azpimarratu nahi da: «Azken finean, ikaskuntzari bizia ematea da; ikaskuntza bizitzara edo bizitza ikaskuntzara hurbiltzea, hau da, desira ereitea, aurkikuntzaren alaitasuna gozatzea eta interesaren, hausnarketaren zein analisiaren erresistentziak eraldatzea». Bizitza ikaskuntzara hurbiltzeak ikaslearen baliabide pertsonalak hobetzea esan nahi du; honela, bizitzan zehar agertuko zaizkion erronkei aurre egiteko gai izan dadin. Horrez gain, ikasleak beren garapenaren protagonista gisa kokatzea, eta haur zein gazteei beren hazkunde pertsonalean eta gizarte-erantzukizunetan lagunduko dien hezkuntza-komunitatea eraikitzea ahalbidetzen du I-Zk. Horrenbestez, esan daiteke I-Zren bidez ikaslea bere ikaskuntza prozesuko protagonista nagusi bihurtzen dela. Areago, bere garapen pertsonaleko ibilbide horretan, herritar bezala dituen ardurez ere jabetzen da (Mendia, 2012). # 2. Ikaskuntza-zerbitzua eta eskola-komunitate harremanak Justiziaren etika zorrotzak ez garamatza zuzenean Ikaskuntza-Zerbitzuaren ontasuna bermatzera. I-Z zaintzaren etikan kokatzen da. Mundua erantzukizunezko harreman-saretzat hartzen baitu, pertsonen arteko topaketatzat, non denok saiatu behar garen guztiontzako ongirik handiena lortzen. Horretarako, desberdintasunei erreparatu behar zaie: agian batzuentzat bidezkoa dena besteentzat ez baita horrela izango. Zaintzaren etikan ezer ez zaigu arrotza, ezerk ez gaitu axolagabe uzten; edozein bidegabekeria- edo desberdintasun-egoerak, zuzenean eragiten ez badigu ere, hura konpontzeko ekintza bat merezi du. (Batlle, 2020, 19. or.) Zaintzaren etikan oinarrituz, hortaz, Ikaskuntza-Zerbitzuaren bitartez, komunitate zein eskolaren arteko loturak sortzen direla ikusi da. Proiektu komunak partekatuz, batera lan egin, iritziak elkar banatu eta hobekuntzarako ekintza planak denen artean eraikitzen baitira (Puig et al., 2007). Topaketa horietan loratzen diren harremanei arreta jarriz gero, Ikaskuntza-Zerbitzuaren bitartez, eskola eremuko harremanak indartzen direla frogatu da, metodologia horren bidez, eskola kohesioa eskuratzen baita. Hau da, ikasleen arteko zein irakasle-ikasle arteko harreman positiboak eraikitzen dira (Billing, 2000). Izan ere, I-Zko proiektuetan ikasleek duten parte hartze motaren ondorioz, eskola komunitateko kide ezberdinen rolen inguruko hausnarketa bultzatzen da (Serrano eta Ochoa, 2019). Hots, «I-Zko proiektu on batek irakaslearen lidergo-mota zehatz bat eskatzen du, hau da, sarritan, irakasleek eta ikasleek (…) elkarrekin ikasi beharko dute, eta irtenbide berritzaileak elkarrekin sortu» (Tapia, 2006, 3. or.). Ondorioz, irakasle eta ikasleen arteko harreman horizontalak sortzen dira (Serrano eta Ochoa, 2019) eta ikasleak irakaslea beste testuinguru batean ezagutzera iristen dira (Tapia, 2006). Aitzitik, irakasle zein administrazioko kide batzuk metodologia horren aurka azaltzen direla ere frogatu da; hori aurrera eramateko denbora gehiago behar dutela esateaz gain, praktika horiek ikaskuntza tradizionalari indarra kentzen diotela adierazten baitute. Halaber, ezin dira ukatu ikasleek horrelako metodologietan lan egitearekin eskuratzen dituzten onurak (Scott eta Graham, 2015). Bestetik, I-Z proiektuetan ikasleek lortzen duten arrakastaren bitartez, ikaslearen motibazioa areagotzeaz gain, haren autoestimua garatzen dela ere egiaztatu da. Batez ere, gainontzekoekin alderatuta zailtasun gehiago izan ditzaketen ikasleen kasuan. Areago, ikaslearengan ematen den indartze pauso horrekin batera, ikasgelako klima ere hobetzen da (Batlle, 2013; Tapia, 2006). Ikasgelako klimak, Herrera-ren eta Rico-ren hitzetan (2014, 9. or.), ikastetxean ematen diren elkarrekintza ereduei egiten die erreferentzia, zehatzago esanda, «une zein testuinguru zehatzetan, eskolako partaide ezberdinen artean sortzen diren interakzioen prozesua da. Elkarrekintza horretan, estimulu, erantzun eta iritzi ezberdinak partekatzen dira. Bertan biltzen diren maila sozial eta egoera psikologiko oro onartzen dira». Ildo beretik jarraituz, Puig et al.-ek (2007) ere, metodologia honek eskolako kliman duen eraginaz hitz egiten dute. I-Zko proiektuetan parte hartzen duten ikasle zein irakasleen motibazioa, umorea eta lan egiteko dohaina areagotu egiten dela azpimarratuz. Are gehiago, sor daitezkeen kritikei aurre eginez berrikuntzarako gogoa ere pizten zaiela adierazten dute. Eskola eremutik aldenduz, Ikaskuntza-Zerbitzua ikasleak eta komunitateko kideak aberasten dituen prozesu gisa aditu liteke (Yamauchi et al., 2006). Izan ere, I-Zren metodologian, burutzen diren proiektuen bitartez lortzen da komunitatearekin harremanak eraikitzea. Hots, lotura horretan oinarritzen da I-Zren aberastasuna. Bestetik, Batlle-k (2013) adierazi bezala, komunitateari zerbitzu bat eskaintzearen ondorioz ikasten da I-Zn. Autore horren arabera, herritartasuneko hezkuntza komunitatean burutzen diren praktiken bitartez soilik eskuratu ahal baitaiteke. Hortaz, I-Z hezkuntza zein gizarteko proiektu bezala aditu behar da (Batlle, 2013). Ildo beretik, hezkuntza-formakuntza bermatu ez ezik, gizarteko kideen arteko kohesioa ere ziurtatzen da Ikaskuntza-Zerbitzuan (Batlle, 2013). Izan ere, ikasleek I-Zko proiektuetan parte hartzean, taldean lan egiteko trebetasunak eskuratzeaz gain, belaunaldi ezberdinetako jendearekin harremanak izaten zein aktiboki esku hartzen ikasten dute (Martínez-Odría, 2007). Bestetik, I-Z hiriko adin ezberdinetako kideen arteko komunikazioa hobetzen duen metodologia dela esan daiteke (Batlle, 2011). Ondorioz, metodologia horren bidez ikasleen gaitasun komunikatiboa hobetzen da (Billing, 2002). Horrenbestez, praktika horiek burutzean, haur, gazte, heldu zein adinekoen artean egon litezkeen topikoak gainditu eta harreman sendoagoak lo- ratzen direla ikusi da (Batlle, 2011). Hau da, esan daiteke Ikaskuntza-Zerbitzuak herritarren arteko kohesio hori indartu eta inguruarekiko jarrera zein sentimendu positiboak garatzea ahalbidetzen duela (Puig et al., 2011), arestian aipatutako zaintzaren etika hori eskuratuz (Batlle, 2020). Azken finean, egitasmo horien bidez, gazte zein haurrek beren inguruko errealitatea hobetzeko ekarpenak burutzeko aukera baitute (Martínez-Odría, 2007). I-Zko proiektuetan esku hartzen duten familiei dagokienez, sarritan lan egiteko modu horren inguruko kezka adierazi izan ohi dute. Metodologia horren inguruan zenbait aurreiritzi izan baititzakete. Hortaz, beldur horiei aurre egiteko modua komunitatea eta eskolaren arteko loturaren garrantzia zein den erakustea izango litzateke. Egiteko horretan, irakasleek ardura garrantzitsua dute. Bestetik, komunitateko kide orok proiektuaren nondik-norakoak ezagutzea ezinbestekoa izango da. Horrela, proiektuko protagonistenen rola hartu ahal izateaz gain, «hezkuntza-espazioaren» lekua beren gain hartu ahal dezaten (Montes et al., 2011). Prozesu horietan gertatzen diren elkarreraginekin jarraikiz, eskolak auzoarekiko ateak zabaltzen dituenez, zenbait elkarterekin harreman estuagoak sortzen dira. Horrela, eskolaren inguruan dauden elkarteak ezagutzeko aukera bermatu ez ezik, herritarrek gazte edota haurrekiko dituzten aurreiritziak apurtzen dituzte (Batlle, 2013). Ondorioz, eskolak herrian aitorpen bat lortzen duela esan daiteke (Puig et al., 2007). Hots, I-Zren bitartez eskolarekin harremana duten elkarteei dagokienez, herritarrak sentsibilizatzeko zein horien eskutik laguntza gehiago jasotzeko aukera areagotzen dela ikusi da. Izan ere, ikusgarritasun gehiago lortzeaz gain, burutzen duten lanaren inguruko kontzientzia zabaltzea lortzen dute (Puig et al., 2007). Hortaz, metodologia honetan, Bolívar-en (2006) hezkuntzaren inguruko ideiak betetzen direla esan daiteke. Izan ere, hezkuntzak ez du eskola barneko jendartekoari zuzenduriko hezkuntza soilik biltzen. Aitzitik, eskolaz kanpoko pertsonak ere biltzen ditu; eskolatik at daudenak ere baliabide hezitzaile gisa balioztatzen dira. Horrenbestez, komunitateak pertsona ororen hezkuntza zein hazkuntza prozesuan duen garrantzia nabaria izanik, eskolak duen formatzaile paper hori zalantzan jartzen da, bide batez haur baten heziketan garrantzitsuak diren agenteei ere beharrezko espazioa eskainiz (Bolívar, 2006). Adierazitako oro aintzat hartuta, eskuarteko azterketa honen testuinguruan kokatzearren, azterketaren alderdi nagusia izan den Portugaleteko Santa Maria ikastetxearen kasua aztertzea interesgarria gertatu da. Bertan, Batxilergoko ikasleen etorkizuneko ikasketak burutzeko baliagarriak izango diren konpetentziez harago joan nahi izatearen ondorioz, Batxilergoko etapan I-Zren metodologia biltzen duen ikasgai bat ezarri da. Hori ikastetxearen nortasun zeinu bilakatu delarik. Izan ere, metodologia horren bitartez ikaskuntza bizitzara eta bizitza ikaskuntzara hurbildu ez ezik, ikasleek bizitzan zehar topa ditzaketen erronkei aurre egiteko baliabide pertsonalak ere eskuratzen dituztela ikusi da (Mendia, 2012). ### 3. Helburuak Orain artekoa aintzat hartuz, azterketa honen bidez hurrengo helburu nagusia eskuratu nahi izan da. Horretarako beraz, helburu zehatz batzuk ere definitu dira: I-Zren bidez Santa Maria ikastetxeko hezkuntza komunitateko eragileen artean sortzen diren harremanak aztertzea: - —Ikasle-irakasleen arteko harremanak aztertzea. - —Ikasleen arteko harremanak aztertzea. - —Eskola-familia arteko harremanak aztertzea. - —Ikasle-komunitate arteko harremanak aztertzea eta haien onura zein mugak identifikatzea. ## 4. Metodoa Ikerlan hau paradigma interpretatiboan kokatzen da; hori «hezkuntza errealitatearen ikerketa, interpretazio subjektiboen eta errealitate zehatz batzuen protagonista diren pertsonen esanahien ondorioz sortzen den eraikuntza sozial gisa ulertu baita» (Bisquerra, 2004, 74 or.). Horrenbestez, autore berarekin jarraikiz, paradigma honetan, ikerketaren parte-hartzaileen iritziek garrantzi handia hartzen dute. Zehatzago esanda, bertan, pertsonen esanahi, pertzepzio zein interesak aintzat hartzen dira. Ondorioz, aztertu nahi izan den kasua errotik ulertzeko, ikerketa prozesu guztian diseinu kualitatibo bat jarraitzea beharrezkotzat ikusi da (Bisquerra, 2004). Diseinu kualitatiboak pertsonen errealitatea era arrazional zein kuantifikatuan aztertzea alde batera utzi eta pertsonen hitzak zein jokabideak biltzen ditu (Mesias, 2010). Horiek guztiak modu deskribatzailean adierazteko parada ere eskaintzen duelarik (Quecedo eta Castaño, 2003). Bestetik, ikerketa kualitatibo honek jarraituko duen metodoari dagokionez, lan honetan, ezagutza zein ulermen sakona bilatu nahi izan denez, kasu azterketaren metodoa jarraitzea erabaki da. Izan ere, azterketa hau denbora labur batean (zein luzean) errealitate zehatz bat sakonki ezagutzea ahalbidetzen duen ikerketa mota gisa identifikatzen da (Karrera, 2008). #### 5. Testuingurua eta parte hartzaileak Burutu den azterketa hau Portugaleteko Santa Maria ikastetxean kokatzen da. Santa Maria Haur Hezkuntzatik (HH) hasi eta Batxilergora arte, biak barne, dauden hezkuntza etapak biltzen dituen ikastetxe kristau zein menesiarra da (Santa Maria Ikastetxea, 2020). Ikastetxe hori erakunde garrantzitsua izan da Portugaleteko azken mendeko bizitzan; bertako ikasle gazteak hezteko moduagatik gizarte-aldaketaren erreferente bilakatu baita (Santa Maria Ikastetxea, 2016). Aipatutako alderdi horrek, ikerketa honen funtsarekin lotura garbia du. Izan ere, ikastetxe horren bereizgarria da I-Z. Santa Marian 1997. urtean ezarri zen lehen aldiz I-Z, Menesiarren kongregazioak egin nahi zuen berrikuntza pedagogiko baten ondorioz. Lehen urte horietan, ikastetxeko zuzendaritzak Ikaskuntza-Zerbitzua Batxilergoko lehen mailako curriculumaren barnean sartzeko proposamena egin zuen arren, erlijioko ikasgaiaren barnean kokatu zen hori. Egungo egoera aztertuz gero, I-Z Batxilergoko ikasgai baten barnean kokatzea lortu da. Zehaztearren, Proyecto de Educación Social (hemendik aurrera PES) proiektuaren bidez burutzen da. Aipatutako egitasmo horretan, ikasturte osoko aste guztietan, Batxilergoko ikasleak Portugaleteko elkarte zehatz batera joaten dira. Hori horrela, astero burutzen da, hasiera batean bezala, bi alderditan banatuta: batetik, ikastetxean burutzen den saio teorikoa; eta, bestetik, elkarteetan burutzen den atal praktikoa. Horrez gain, I-Zk eskaintzen dituen aukera anitzei jarraikiz, familia, ikasle-ohi zein irakasleak ere esperientzia horien parte direla ikusi da, laguntzaile gisa ikasleekin batera saio praktiko hori burutzeko aukera baitute. Bestetik, proiektu horien ebaluazioan ere, hainbat dira aintzat hartzen diren ikuspuntuak, hala nola ikasle, laguntzaile, elkartetako kide zein ikasgaiko irakaslearena, hain zuzen. Hortaz, ikasgai horretan Batxilergoko ikasleek elkartasunezko praktikak egiten dituzte, ondorengo helburuak eskuratzeko asmoz: beren ingurunean dauden errealitate sozialak ezagutzea, beren inguruan sentsibilizatzea eta haiekiko konpromisoa hartzea, hain zuzen (Santa Maria Ikastetxea, 2020). Ildo beretik, lan hau kokatu den hezkuntza etapari erreparatuz, honakoa bi modalitatetan banatzen da: teknologia eta zientzia Batxilergoa, eta gizarte eta humanitateko Batxilergoa. Bi ikasbide horietako ikasle orok hurrengo ikasgaiak derrigorrez burutu behar dituzte. Ikaskuntza-Zerbitzura itzuliz, ondorengo taulan adierazi bezala, PES proiektua biltzen duen ikasgaia Batxilergoko lehen urtean derrigorrez egin behar den arren, bigarrenean hautazko bihurtzen da (ikusi 1. taula): 1. taula Santa Maria ikastetxeko Batxilergoko bi kurtsoetako ikasgai orokorrak. Geuk sortua, Santa Maria Ikastetxean (2020) oinarrituta \| 1. Batxilergoko ikasgai orokorrak \| 2. Batxilergoko ikasgai orokorrak \| \|-----------------------------------\|-----------------------------------\| \| Gorputz hezkuntza \| Historia \| \| Filosofia eta herritartasuna \| Matematika \| \| Euskara eta literatura \| Euskara eta literatura \| \| Gaztelania eta literatura \| Gaztelania eta literatura \| \| Atzerriko hizkuntza \| Atzerriko hizkuntza \| \| PES, erlijioa eta tutoretza \| Tutoretza eta erlijioa \| Ikerlan honen protagonista nagusia da Santa Maria ikastetxeko pastoralaren ardura duen Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzako (DBH) laugarren mailako talde baten tutorea. Formazioz, gizarte hezitzailea zein Bigarren Hezkuntzako irakaslea da eta 23 urte darama ikastetxean lanean. Bestetik, I-Zren inguruan hainbat formakuntza jaso eta eskaintzeaz gain, emakume horrek ikastetxeko hainbat profesionalekin batera Innova taldean zenbait ardura ditu. Talde horretan, Ikaskuntza-Zerbitzuko proiektuak koordinatzen zein gidatzen aritzen dira. # 6. Informazioa jasotzeko teknikak Izaera kualitatiboa duen ikerlana dela adierazi ondoren, aurrera eramateko hautatu diren prozesuek ere izaera kualitatibo horri jarraitu diotela nabaria da. Izan ere, lan hau, batetik, estandarizatu gabeko elkarrizketa batean eta, bestetik, ikastetxetik eskuratu diren 31 dokumenturen analisian oinarritu da, hala nola Batxilergoko 2019-2020 ikasturteko programazioak, PES proiektuaren inguruko txostenak zein errubrikak, eta ikasturte hasierako hezkuntza etapa bakoitzeko argibide orokorren azalpen orriak. Halaber, aipatutako tresnen bitartez, eskuratutako informazioaren analisiaren ostean, beste elkarrizketa bat egitea beharrezko ikusi da. Horrela, geratu diren hutsune edota zalantza horiek osatzeko aukera bermatu da. Ikerlana, hortaz, ordu eta erdiko estandarizatu gabeko bi elkarrizketatan eta dokumentuen analisian oinarritu da. Lehenengo elkarrizketa azterketaren helburuak betetzeko 4 galdera irekiz osatu da. Hots, horien bidez, ikasleen, irakasle-ikasleen, eskola-komunitate zein familia-eskolaren artean sortzen diren harremanen inguruan galdetu da. Dokumentuen bitartez, berriz, metodologia horrek ikastetxeko curriculumean duen lekua ez ezik, Batxilergoko etapan aurrera eramaten den esperientziaren inguruan ere sakondu da. Bigarren elkarrizketari dagokionez, aurreko tresnen bitartez eskuratutako informazioa osatu zein biribiltzeko erabili da. Ikerlan honetan estandarizatu gabeko elkarrizketa zein dokumentuen analisia burutzearen aldeko apustua egin da. Izan ere, elkarrizketa, bi pertsonen artean oinarri zientifiko zein prozedura metodologiko zehatz batzuk bilduz ematen den komunikazioa dela ulertuta, horren bidez, fidagarritasun zein balioa duen informazioa eskuratu da (Karrera, 2008). Are gehiago, elkarrizketatzailea elkarrizketatuaren ezaugarrietara egokitzea lortu da, eta informazio subjektibo zein biografikoa eskuratzeko aukera ere areagotu egin da (Del Rincón et al., 1995). Horrez gain, kasu honetan burutu diren elkarrizketak elkarrizketa sakonak izan dira. Horiek elkarrizketatuaren zein elkarrizketatzailearen bizitza, esperientziak, zein egoera zehatzak partekatu zein ulertzea ahalbidetu duten topaketak izan baitira; berdinen arteko elkarrizketak izango balira bezala (Taylor eta Bogdan, 1984). Atal honekin amaitzeko, datu eskuraketa hau aberastu duen dokumentuen analisiaren teknikari dagokionez, berriz, Woods-ek (1989) adierazi bezala, dokumentuak informazioa eskuratzeko iturri garrantzitsuak izanda, haien bitartez, une zehatz batean modu pertsonalean eskuratu ezin izan diren datuak eskuratzeko aukera izan da. Hortaz, aipatutako azken teknika hori azterketaren helburuak betetzeko ezinbestekoa izan da. Ikerlan honetan erabili diren dokumentuei dagokienez, ondoren azalduko den analisia burutzeko aintzat hartu dira, batetik, elkarrizketatuak Santa Maria ikastetxeko Batxilergoko I-Z esperientziaren inguruan helarazitako dokumentuak eta, bestetik, eskuratu ahal izan diren ikastetxeko dokumentuak zein ikasturteko programazioak. # 7. Informazioaren analisiaren prozedura Eskuratutako informazio oro aztertzeko datuen analisiari ekin zaio. Analisiaren bitartez, besteak beste, ahozko komunikazioan eskuratzen den informazioa aztertzen da (Travers, 1971; Karrera, 2008). Hori dela eta, horren bitartez, Echeverría-k (2005) adierazitakoari jarraikiz, azterketaren parte diren subjektuen testu zein ahozko adierazpenen baitan dagoen esanahia ezagutu ahal izan da; horretarako, bestearen ikuspegian kokatzea ezinbestekoa izan da. Hortaz, eskuratutako datuak lantzeko era induktibo batean jardun da. Oro har, hiru dira emaitzen analisian igaro beharreko faseak (Karrera, 2008); azterketa honetan ere, horiek hartu dira aintzat. Lehenengo fasean, analisiaren bitartez zer aztertu nahi den, eta analisi hori zein ideiaren gainean burutu den zehaztu da. Hots, bi elkarrizketa zein dokumentuetatik eskuratutako informazio oro deskonposatu, eta aztertu nahi denaren hautaketa egin da. Pauso horren ostean, berriz, analisiaren arrakasta baldintzatzen duen pausoa burutu da: kategorizazioa, hain zuzen (Karrera, 2008). Kategorizazioa Bardin-en (1996, 90 or.) hitzei jarraikiz, azterketako informazioa antolatzeko burutzen den prozesua da. Zehatzago esanda, «bereizketa baten bitartez elementuak multzokatu zein sailkatzeko burutzen den eragiketa da. Aurrez definitutako irizpideetan oinarrituz, analogia bidezko klasifikazioa burutzen duena». Definizio horri jarraituz hortaz, ikerlan honetako kategoriak ere, zehaztasunez eraikitzea beharrezkoa izan da. Horrenbestez, kasu honetan, hasiera batean, ikerketaren abiapuntu eta oinarri izan diren helburu eta literatura kontuan izanik kategoria batzuk definitu ziren arren (Abela, 2002), sistema kategoriala osatzeko, bi elkarrizketen transkribapenean zein dokumentuen analisian eskuratutako informazioan oinarritzea erabaki da. Ondorioz, analisi horretan agertu diren kategoria berriak aintzat hartuz, azkenik, sistema kategorial induktiboa osatu da. Esanak esan, ondorengoak dira azterketa honetan hautatu diren kategoriak eta bakoitzak biltzen duten esanahiak (ikusi 2. taula): 2. taula Emaitzen analisiko kategoriak eta haien azalpena. Geuk sortua \| Kategoriaren izena \| Kategoriaren azalpena \| \|--------------------------------------------------------\|-----------------------------------------------------------------------------------------------------------\| \| PES proiektua \| PES proiektuaren osaera: edukiak, parte-hartzaileak, par<br>taide bakoitzaren egitekoa, ebaluazioa, etab. \| \| Irakasle-ikasleen<br>harremanetan onurak \| I-Z proiektuak burutzean irakasle eta ikasleen arteko ha<br>rremanetan agertzen diren onurak. \| \| Ikasleen<br>harremanetan onurak \| I-Z proiektuak burutzean ikasleen arteko harremanetan<br>agertzen diren onurak. \| \| Familien eta<br>eskolaren<br>harremanetan onurak \| I-Z proiektuak burutzean familien eta eskolaren arteko ha<br>rremanetan agertzen diren onurak. \| \| Ikasleen eta<br>komunitatearen<br>harremanetan onurak \| I-Z proiektuak burutzean ikasleen eta komunitateko ki<br>deen arteko harremanetan agertzen diren onurak. \| \| Eskolaren eta<br>komunitatearen<br>harremanetan onurak \| I-Z proiektuak burutzean eskolaren eta komunitateko ki<br>deen arteko harremanetan agertzen diren onurak. \| \| Eskola eta<br>komunitatearen<br>harremanetan mugak \| I-Z proiektuak burutzean komunitatea eta eskolaren harre<br>manetan agertzen diren zailtasunak. \| Kategorizazioa burutu ostean, kodifikazioa osatu da. Pauso horretan, eskuratutako datu edota informazio oro kategoria zehatz batzuetan taldekatu da, eta, horretarako, operazio anitzak erabili dira. Hots, kode bakoitza dagokion kategorian txertatu da; horrela, lortutako informazioa antzekotasunen arabera antolatu da. Prozesu hau eskuz burutu dela aipatu beharra dago. Azkenik, Karrerak (2008) adierazitako analisiaren faseekin jarraituz, bigarren fasean, informazioaren aurkezpena burutu ostean, hirugarren fasean, informazioaren analisia zein interpretazioari ekin zaio. Halaber, Karrerak (2008) dioen modura, analisi esanguratsu bat burutzeko aipatutako prozeduraz harago joan beharra dago. Horretarako, kasuikerlan honetan ere, datuen triangulazioa beharrezkoa izan da; horren bitartez, eskuratutako emaitzen egiatasuna ziurtatu ahal izan dela frogatu da (Karrera, 2008). Kasu honetan, burutu diren bi elkarrizketetan zein eskuratutako dokumentuetatik lortutako datuak konparatu dira. ### 8. Emaitzak ## 8.1. PES proiektua Azterketa honetan aztergai den Batxilergoari dagokionez, PES proiektua da, Santa Maria ikastetxean, Ikaskuntza-Zerbitzuaren metodologia bidez burutzen proiekturik azpimarragarriena. Proiektu hori, erlijioko irakasleen proposamenen ondorioz, duela lau urtetik, erlijioko irakasgaiaren barnean sartzen da, hau da, PES Batxilergoko programazioaren parte da: «Zer egin genuen? Irakasleen artean komentatu genuen (…) gure kasuan Apezpikutzak normalean markatzen duen curriculumaren zati bat mantenduz, (…) Zergatik ez? Erlijio-kulturaren zatia jasotzeaz gain, oso esperientzia esanguratsuak bilduko dituen irakasgai bat egitea edo aurkeztea pentsatu genuen: bata, PES, inguruarekiko ekintza solidarioa biltzen duena, eta bestea, (…) Barnekotasunerako Hezkuntzari buruzkoa, Batxilergoko ikasleak Haur Hezkuntzako 4 urteko ikasleekin lotzen dituena» (E2/IZ. 1\_8)1. Proposamen hori onartu egin zela dio elkarrizketatuak. Duela lau urte ikasgai hori hiru zutabetan banatzen da: «Ikasgaiaren barruan (…) hiru hanka daude: bata, erlijio-kultura; bestea, Solidaritaterako Hezkuntza; eta, bestea, Barnekotasunerako Hezkuntza. Solidaritaterako eta Barnekotasunerako Hezkuntzak irakasgaiaren pisuaren % 40 dute. Bien artean, % 80. Eta gainerako % 20 erlijio-kultura da «(E2/IZ. 2\_1)2. Ondorioz, I-Zra itzuliz, ikasgaiaren % 80 betetzen du metodologia honek. Izan ere, I-Z proiektuak eskolaz kanpo edo barnean izan dezaketela gogoan izanik, Barnekotasunerako Hezkuntzaren arloaren bitartez, I-Z eskola eremura mugatzen den bitartean; PES proiektuaren bitartez, oro har, eskola eta inguruaren arteko harremana bermatzen da, eta eskolako ateak hirira zabaltzen dira. PES proiektuan murgilduz, ondorengoa da horren bitartez eskuratu nahi den helburua: «Ikasleek bizi diren ingurunean dauden errealitate sozialekiko duten ezagutza, sentsibilizazioa eta konpromisoa eskuratzea, <sup>1</sup> «¿Qué hicimos?, Comentamos entre los profes, (…) manteniendo parte del currículum que normalmente en nuestro caso lo marca el Obispado. (…) Dijimos ¿Por qué no hacerlo? Hacer o sea presentar una asignatura que recoja la parte de cultura religiosa, pero que recoja experiencias muy potentes: una, la del PES, que es la acción solidaria con el entorno, y otra (…) de Educación para la Interioridad, que lo que hace es vincular alumnado de bachillerato con alumnado de 4 años del cole» (E2/IZ. 1\_8). <sup>2</sup> «Dentro de la asignatura (…) hay tres patas una que es cultura-religiosa; otra que es Educación para la Solidaridad, y otra que es Educación para la Interioridad. (…) Cada una de ellas tiene su peso. La Educación para la Solidaridad y la Educación para la Interioridad tienen un 40% del peso de la asignatura. Entre las dos, un 80%. Y el 20% restante es cultura-religiosa» (E2/IZ. 2\_1). hainbat jarrera eta portaera ikasiz eta esperimentatuz» (D/PES. 6\_4)3. Horretarako hiru galdera oinarritzat hartzen dituzte: «Nor da bestea?» (D/ PES. 8\_3) «Zer eragiten du besteak nigan?» (D/PES. 9\_3) «Zer egiteko prest nago bestearen alde?» (D/PES. 10\_3)4. Ideia horietatik abiatuz, hortaz, PES proiektua astero burutzen dela dio elkarrizketatuak; bi alderditan banatzen dela adieraziz: alderdi praktiko bat eta alderdi teoriko bat, hain zuzen. Zehazki, PES proiektua honela burutzen dela dio: «PES astero da, ordutegitik kanpokoa delako. Beno, (…) alderdi teorikoa, esan dezagun, ikasgelan egiten dugula, baina alderdi praktikoa eskola-ordutegitik kanpo burutzen da» (E2/IZ. 3\_7)5. Alderdi teorikoa lantzeko tarteaz honako hau adierazten du parte-hartzaileak: «Ordu hori asterokoa da, aurrez aurrekoa, ikasgelan izaten da beti, hamarretatik hamaiketara bitartean. (…) Eta ordu horretan (…) PESen alderdi teorikoa jorratu, Barnekotasunaren atal teorikoa edo prestaketarena burutu eta egun batzuetan erlijio-kulturaren curriculuma lantzeko aprobetxatzen dugu» (E2/IZ. 4\_1)6. PES proiektuaren atal praktikoari dagokionez, elkarteetako ordutegiekin bateratzeko dauden zailtasunen ondorioz, hori eskola-orduz kanpo burutzen dela dio elkarrizketatuak. Horretarako, ikasgai horrek biltzen duen beste ikastordua elkarteetan burutzen duten saio horrekin ordeztu dute: «Orduan, noski, zentzu horretan oso ondo datorkigu (…) ostiraleko ordu presentzialetako bat, ordu-bietatik hirutarakoa, ordezkatu egiten da, ikasgelan presentziala dena elkartean presentziala denarekin ordezkatzen da, baina ez dute zertan... ordutegi horretan egin (…)». (E2/IZ. 3\_7)»7. Hortaz, aipatutakoa kontuan izanik, proiektu horren partaide diren Batxilergoko ikasleak ikasturteko aste orotan elkarte batera joaten direla dio elkarrizketatuak. Horretarako, adinez gutxikoak direnez, hezkuntza komunitateko edozein helduren laguntza jasotzen dute (irakasle, ikasle zein familiakide ohi edota familiak). Laguntzaile horiei dagokienez, gehienetan <sup>3</sup> «El conocimiento la sensibilización y el compromiso del alumnado con las distintas realidades sociales existentes en el entorno en el que viven, a través del aprendizaje, y experimentación de diferentes actitudes y comportamientos» (D/PES. 6\_4) <sup>4</sup> «¿Quién es el otro?» (D/PES. 8\_3) «¿Qué despierta el otro en mí?» (D/PES. 9\_3) «¿Qué estoy dispuesto a hacer por el otro?» (D/PES. 10\_3). <sup>5</sup> «El PES es todas las semanas porque es fuera de horario. A ver, (…) la parte teórica, digamos, la hacemos dentro del aula, pero la parte práctica es fuera del horario escolar» (E2/IZ. 3\_7). <sup>6</sup> «Esa hora que es semanal, presencial, (…) siempre es en clase, que es de diez a once. (…) Y en esa hora es cuando aprovechamos para (…) la parte teórica del PES, la parte teórica o de preparación de la Interioridad y algunos días con el tema del currículum de cultura religiosa» (E2/IZ. 4\_1). <sup>7</sup> «Entonces, claro, en ese sentido nos viene muy bien porque una de las horas presenciales que es la del viernes de dos a tres se sustituye, se sustituye lo presencial en el aula, por lo presencial en el centro, pero no tienen por qué cursarla en ese... en ese horario «(E2/IZ. 3\_7). era boluntarioan beren burua eskaintzen duten helduak izaten direla dio parte hartzaileak; are gehiago, oro har, boluntariotzaren gaiarekin lotura duten profilak izan ohi direla zehazten du. Horiek parte hartu nahi duten ekimena libreki hautatzeko aukera izaten dute: «Normalean, helduak eskaintzen dira (…). Bai... pertsona heldua guztiz boluntarioa da; orduan, pertsona helduak bere burua eskaintzen du, (…) eta beno, jakina, ibilbide luzeko jendea izaten da, boluntariotza gaietan eta horrela... Bai, gizarte-arloaren berri duen jendea» (E2/IZ. 10\_4)8. Halaber, familia gehiago proiektu hauetan inplikatzeko ate irekiak burutzen dituztela dio elkarrizketatuak. Aitzitik, proiektua gidatzen duen arduradunari dagokionez, ikasgaiko irakaslea dela dio elkarrizketatuak, nahiz eta ikasleen proposamenetara irekia egon. Izan ere, parte-hartzaileak hauxe adierazi du: «Errubrikan badago zati bat: zenbaterainoko proaktiboa naiz praktikan; esaten didatena edo proposatzen dudana egiten dut?; proposatzailea naiz?» (E/IZ. 39\_9)9. Errubrikari erreparatuz gero, adituak adierazitakoa baieztatzen da;«Praktikan izandako inplikazioa» (D/PES.ERRUBR.)10 hainbat irizpideren baitan neurtzen baita. Ildo beretik, ikasleen iniziatiba hori azaltzeko adibide bat partekatu du azterketako protagonistak: «Izan ere, beti diot. Duela bi urte Portugaleteko kirol nautikoarekin hasi ginen igeriketa inklusiboan, bi ikaslek ibilbide oso luzea zeramatelako igeriketan eta ondoren igeriketa sinkronizatuan, eta haiek esan zidaten, aizu, badago talde bat, premia bereziak dituzten pertsonentzat… Igeriketa egokitua da. Zergatik ez diegu laguntzen? Arduradunarekin hitz egin nuen eta oso ondo iruditu zitzaion» (E/IZ. 39\_13). «Eta baditugu astero proiektu horretan parte hartzen duten ikasleak eta poz-pozik daude. Eta haiengandik jaio zen, nik ez nuelako ezagutzen agian ingurua…» (E/IZ. 39\_15). «Edo asko ezagutzen dut, baina agian alderdi hori ez nuen buruan» (E/IZ 40\_1)11. Ondorioz, kasu horretan, garrantzi handia ematen zaio ikaslearen iniziatibari; ikasleen <sup>8</sup> «Normalmente el adulto, los adultos se ofrecen (…). Si... la persona adulta es totalmente voluntaria; entonces la persona adulta se ofrece, (…) y a ver, evidentemente suele ser gente con mucho recorrido, en temas de voluntariado y así... Sí gente que tiene conocimiento de lo social (…)» (E2/IZ. 10\_4). <sup>9</sup> «Hay una parte en la rúbrica que tienen que es ¿Cuánto de proactivo soy en la práctica?; ¿Hago lo que me dicen o propongo?: ¿Soy propositivo?» (E/IZ. 39\_9). <sup>10</sup> «Implicación en la práctica» (D/PES.ERRUBR.) <sup>11</sup> «De hecho, siempre lo digo también. Hace dos años empezamos con la deportiva náutica de Portugalete en el tema de natación inclusiva porque había dos alumnas de clase que llevaban una trayectoria súper larga en el tema de natación y luego en la natación sincronizada y fueron ellas las que me dijeron, oye, e… hay un grupo para personas pues con… necesidades especiales y tal. Es un tema de natación adaptada. ¿Por qué no echamos una mano nosotras en eso? Hablé con la responsable, le pareció súper bien» (E/ IZ. 39\_13). «Y tenemos alumnos todas las semanas y alumnas que participan en ese proyecto y están encantados y encantadas. Y nació de ellas, porque yo no conocía el entorno proposamenen bitartez ere proiektu berriak abiaraz daitezkeela adierazten baitu parte hartzaileak. Halaber, hasiera batean elkarteekin ezarritako loturak irakaslearen bitartez lortu zirela onartzen du irakasleak. Orokorrean, haiekin kontaktua ezartzea haren egitekoa dela baietsi zuen. Bestetik, praktika horiek ikasmaila zehatz horietan burutzeari arreta ezarriz gero, lehenengo Batxilergoa praktika solidarioak burutzeko momentu aproposa dela adierazten du elkarrizketatuak; hurrengoa esaten baitu: «Gu ziur gaude ikaskuntza lehenago egin behar dela» (E/IZ. 43\_13) «lehenago deskubritu behar da» (E/IZ. 43\_15)12. Unibertsitatera heldu aurreko azken bi urteak esperientzia mota horien bitartez konpromisoa lantzeko adin egokiak direla azalduz. Horrez gain, praktika solidarioak burutzeko gutxieneko adin bat izatea ere ezinbestekoa dela adierazten du, Batxilergoa horrelako esperientzia bat aurrera eramateko etapa perfektua dela esanez: «Adina garrantzitsua da, ez digutelako uzten (…). Zentro jakin batzuetan 16 urtetik beherakoekin oso zaila izaten da. Orduan, nolabaiteko heldutasuna eskatzen du, nolabaiteko ibilbidea eskatzen du eta egoten jakitea, ezagutza jakin batzuk eskatzen ditu, noski, eta nire ustez oso garrantzitsua da Batxilergoan kokatuta egotea (…)» (E2/IZ. 16\_1)13. Atal honekin amaitzeko, ikasgai horren ebaluazioari dagokionez, lehenik eta behin, Batxilergoko gainontzeko ikasgaiek bezalako balioa duela adierazten du parte hartzaileak. Horrez gain, azken ebaluazioa osatzeko ezartzen den kalifikazioa irakaslearen esku geratzen den arren, hura osatzeko ikuspuntu ezberdinak jasotzen direla azpimarratzen du, hala nola, ikaslearena, laguntzaileena eta elkarteko kideena. Lehenengo biek errubrika baten bitartez ebaluatzen dute esperientzia. Emaitza oso baikorrak eskuratzen direla adierazten du parte-hartzaileak: «Esperientzia beti ebaluatzen da, familiek ebaluatzen dute, normalean 8tik gora egoten da. Orduan, beno, ebaluazio oso ona jasotzen duen praktika bat da, eta neska-mutikoen artean gogobetetasuna sortzen du, uste dut balorazioa gutxi gorabehera 7 eta 8 artean dagoela (...)» (E2/IZ. 11\_1)14. quizás de…» (E/IZ. 39\_15). «O sea conozco mucho, pero o sea igual esa parte no la tenía en mente» (E/IZ. 40\_1). <sup>12</sup> «Nosotros estamos convencidos de que hay que hacer el aprendizaje antes» (E/IZ. 43\_13) «hay que descubrirlo antes» (E/IZ. 43\_15). <sup>13</sup> «La edad es importante porque no nos permiten (…). Con los menores de 16 años en determinados centros es muy complicado. Entonces, exige cierta madurez lógicamente, exige cierto recorrido y saber estar, exige ciertos conocimientos, por supuesto, y yo creo que es muy importante que esté situado en Bachillerato (…) »(E2/IZ. 16\_1). <sup>14</sup> «La experiencia siempre es evaluada, es evaluada por las familias (…) normalmente está por encima del 8. Entonces, bueno, es una práctica que suele estar muy bien evaluada, (…) y suele crear satisfacción entre los chavales creo que está en un 7 bastante alto (…)» (E2/IZ. 11\_1). Errubrikari dagokionez, bost aspektu dira bertan aztertzen direnak (D/ PES.ERRUBR.): asistentzia, praktikan izandako inplikazioa, pertsonekiko adierazitako konpromisoa, talde-lana, eta ikaskuntzarako zein bizitzarako eskuratutako ekarpenak. Hortaz, aipatutako bost irizpide horietan oinarriturik ikasle zein laguntzaileek ikaslearen parte hartzea ebaluatzen dute. Horretarako, batetik hamarrerako balioa ezarriz. Horrez gain, ebaluazioa errazago egiteko irizpide horiek sakonago azaltzen dira aipatutako dokumentu horretan. Bestetik, esperientziaren inguruko ekarpenen bat egiteko espazioa ere eskaintzen zaie ikasle zein laguntzaileei. Elkarteko kideen ebaluazioari erreparatuz gero, haien iritzia jasotzea beharrezkoa dela dio parte-hartzaileak. Izan ere, hauxe adierazten du: «Elkarte bakoitzeko itxiera eta ebaluazio bat egin ohi dugu, eta, ondoren, aitorpena burutzen dugu, jai-giroan diplomak banatuz. Orduan bai, beti egiten dugu balorazio bat; baita elkarteetako arduradunek ere. Guk gizarteari buruzko inkesta deitzen den gauza bat dugu, eta elkarteetako arduradunek PES horrekin ebaluatzen dute. Eta horrek ere, nota oso altua izaten du, oso ondo dago, iradokizun oso interesgarriak helarazten dizkigutelako» (E2/IZ. 12\_3)15. #### 8.2. Irakasle-ikasleen harremanetan onurak Proiektu hauen bitartez eskuratzen diren harremanei arreta jarriz gero, hainbat dira eskola-komunitatea osatzen duten pertsonek jasotzen dituzten onurak. Lehenik eta behin, irakasle-ikasleen arteko harremanak hobetu egiten direla adierazten du adituak. Izan ere, arestian aipatu bezala, irakasleak ikaslearekiko beste ikuspegi bat eskuratzen du proiektu hauen bitartez. Parte-hartzaileak honako hau dio: «Ikaslea, nire ustez, esperientzia horien bitartez gaituago sentitzen da, eta irakasleak ere hau ikusten du; beraz, harreman hori hobetu egin daiteke. (…) Zu ez zaren edo berdinak ez diren beste pertsona batzuekin harremanetan jartzen duzunean, haien ahalmenez ohartzen zara» (E/IZ.41\_5)16. <sup>15</sup> «Solemos hacer un cierre y una evaluación por cada centro y luego hay un reconocimiento general de entrega de diplomas en un ambiente más festivo (…). Entonces sí, si hacemos siempre una valoración y de hecho los responsables del centro también. Nosotros tenemos una cosa que se llama encuesta de sociedad y con él los responsables de los centros evalúan el PES. Y también suele tener una nota muy alta, lo que pasa es que está muy bien, porque nos hacen llegar algunas sugerencias muy interesantes (…)» (E2/IZ. 12\_3). <sup>16</sup> «El alumno y la alumna yo creo que con esas experiencias se vive o se descubre más capaz, el docente también con lo cual esa relación también puede mejorar. (…) El problema es cuando le pones en relación con otra gente que no eres tú o que no son sus iguales también te das cuenta de sus potencialidades» (E/IZ. 41\_5). ## 8.3. Ikasleen harremanetan onurak Ikasleen arteko harremanei dagokienez ere, irakasleei gertatzen zaien modura, ikasleek ere haien ikaskideekiko beste ikuspegi bat garatzen dutela adierazten du azterketako elkarrizketatuak: «Ba, begira, nik esango nizuke kasu batzuetan baietz, bai. Hau da, proiektua agian ez doa horretara bideratuta, baina azkenean taldea egin behar dute (…). Orduan, asteroko talde lan bat denez, beste ikasgela batzuetako kideekin harremanetan jartzen zara (…). Horrek beste modu batean ezagutzen laguntzen dizu. (…) Beraz, beste testuinguru batzuetan elkar topatze zein deskubritze hori oso garrantzitsua da neska-mutilentzat, eta laguntza-testuinguru batean, batzuetan sorpresak izugarriak dira guztiontzat» (E2/IZ. 18\_3)17. Horrez gain, proiektu hauen bitartez adin ezberdineko ikasleak harremanetan egoten direnez, senidetasun modukoak burutzen direla dio partehartzaileak. ## 8.4. Familien eta eskolaren harremanetan onurak Familiei dagokienez, haiek proiektuetan parte har dezaketela aipatzen du parte-hartzaileak. Batxilergoan, esaterako, haiek dira proiektu ezberdinetan parte hartzen duten elkarteetara laguntzen dieten arduradunetako batzuk. Horrez gain, elkarrizketan zehar hainbatetan esan bezala, ugariak dira ekimen hauen ondorioz eskolarekin kontaktatzen duten familiak, beren seme-alabak bizitzen ari diren prozesu horrek eragindako poztasuna partekatzeko. Horren adibide da eskolako ama batek bere semeak ikasitakoaren inguruan irakasleari idatzitakoa: «Begira, bere amak kontatu zigun (e-mail bat idazteko keinua)» (E/IZ. 44\_7). «Bere ama harrituta zegoen, erabat harrituta. Orduan hori da ideia, ezta?» (E/IZ. 44\_9).18 ## 8.5. Ikasleen eta komunitatearen harremanetan onurak I-Zren bereizgarria den ingurunearekiko harremanari dagokionez, esperientzia horiek guztiek errealitate sozial ezberdinen inguruko aurreiritziak <sup>17</sup> «Pues mira, yo te diría que en algunos casos sí, sí. O sea, es verdad que el proyecto igual no va enfocado a eso, pero al final tienen que hacer grupo (…). Entonces, al ser grupal semanalmente estás relacionándote con compañeros de otras clases (…). Te ayuda a conocerlos de otra manera. (…) Entonces, eso es muy importante también para los chavales que se vean, que se descubren en otros contextos y en un contexto de ayuda a veces las sorpresas son enormes para todos» (E2/IZ. 18\_3). <sup>18</sup> «Mira, nos lo contaba su madre (gesto de escribir un email»(E/IZ. 44\_7). «Su madre alucinaba, su madre alucinaba. Entonces esa es la idea, ¿No?» (E/IZ. 44\_9). deuseztatzen laguntzen dutela dio elkarrizketatuak. Zehatzago esanda, ikasleek inguruko errealitateei buruz dituzten aurreiritziak, eta inguruak gaur egungo gazteei buruz dituzten aurreiritziak lantzeko modu aproposa dela dio parte-hartzaileak: «Hartzaileei, inguruari, beno, nik uste dut aurreiritzi ugari ezabatzen asko laguntzen duela, gazteei buruz, gazteen munduari buruz, ezta?» (E/IZ. 29\_18). «(…) Zer egiteko gai dira haurrak? (…) Pff? (Besoak zabalduz) «(E/IZ. 29\_20)19. Ikasleek errealitate sozial ezberdinen inguruan dituzten aurreiritziei dagokienez, Batxilergoko ikasle bati gertatutako pasarte bat partekatzen du alderdi hori azaltzeko: «Gogoan dut Aspacen, garun paralisia duten pertsonekin elkartuta zegoen ikasle batek esan zuena, ezta? —Ni gurpildun aulkiak ikusten hasi nintzen, ez nintzen pertsonak ikusteko gai, inoiz ez nuen horrelako errealitaterik izan etxean, ez nekien. Nire aitona-amonak gazteak dira. —Oso hunkituta esaten zuen— Nik ez nekien zer zen gurpildun aulkian zegoen pertsona bat, Aspacera iritsi nintzen arte, iritsi eta aulkia ikusteko gai baino ez nintzen, eta niretzat oztopo bat zen (…). Ez nintzen gai…. aulkia ikusten nuen eta…» —eta proiektuaren amaieran esaten du— (…)» (E/IZ. 42\_9). «-Ekaina bukatu dut pertsonak ikusten, nik ez dut gurpildun aulkirik ikusten (…) gainera, nik… ez nekien aulki hori maneiatzen…, —eta esaten du— eta pertsonak ikusten amaitu dut» (E/IZ. 43\_1)20. Horrez gain, harreman horien bitartez jaiotzen den ikaskuntza-prozesu hori bizitzaren isla dela dio elkarrizketatuak. Izan ere, nagusiekin horrelako esperientziak burutzean, haiek egiten dituzten galderei erreferentzia eginez, hurrengoa dio elkarrizketatuak: «Nagusiengan pentsatzen ari naiz, e? Baina zer erakutsiko diegu bada guk gazteei, ezta? (Klaskada) Alde batera utzi ideia hori. Kanpora, noski erakusten diezuela, noski beraiek ikasten dutela, eta noski zuek haiengandik ikasten duzuela. Orduan, diluitu egiten da, hau da, nork ikasten du norengandik? Hau da, nork eta nori irakasten dio? (…)» (E/IZ. 30\_3). «Bizitza da» (E/IZ. 30\_8). «Hori da, ikaskuntza <sup>19</sup> «A los receptores, al entorno, bueno yo creo que ayuda mucho a eliminar muchos prejuicios, sobre el mundo de los jóvenes ¿No?» (E/IZ. 29\_18). «(…) ¿De qué son capaces los niños? (…) Pff… (Ampliando los brazos)» (E/IZ. 29\_20). 20 «Yo… me acuerdo también de un alumno que en Aspace que es una asociación con personas con parálisis cerebral, como decía ¿No? —yo empecé viendo sillas de ruedas, no era capaz de ver a las personas, nunca había tenido una realidad así en casa, desconocía. No había visto jamás, mis abuelos son jóvenes…— O sea lo decía súper emocionado-Yo no sabía lo que era una persona en silla de ruedas, hasta que llegué a… Aspace (…) y no era capaz más que de ver la silla, y era para mí un oztopo (…). No era capaz de… veía la silla y era… —y dice al final del proyecto— (…)» (E/ IZ. 42\_9). «—He acabado junio viendo a las personas, yo no veo una silla de ruedas (…) porque además yo… no sabía manejarla… —y dice— y he acabado viendo a las personas» (E/IZ. 43\_1). guztiz naturala, beharrezkoa, espontaneoa eta… eta… bai, beharrezkoa da, bai…» (E/IZ. 30\_9)21. # 8.6. Eskola eta komunitatearen harremanetan onurak Hori dela eta, ezartzen diren harreman horien guztien bitartez, inguruak eskolari eta alderantziz eskain diezaiokeen potentzialaz ohartzen laguntzen dietela dio parte-hartzaileak. Horrela, Portugaleten Santa Maria ikastetxea posizio esanguratsuan kokatzen du. Izan ere hurrengoa dio: «Hezkuntzakomunitatea eta, batez ere, zuzendaritza-taldea edo ikastetxea, niretzat hor kanpoan jartzen dituzte, nik esango nuke. Izan behar dugun horretan jartzen du arreta zentroak, eta are gehiago kristau ekimen sozialeko eskola batean (…)» (E/IZ. 33\_7)22. Bestalde, proiektu horiekin, eskola ere ezagunagoa bihurtu dela onartzen du; izan ere, proiektu horiek ezagutaraztearen ondorioz, elkarrizketatuak dioenez, inguruko eskola batzuk I-Zko metodologia aurrera eramaten hasi dira. Are gehiago, zabalkuntza horretan Santa Maria ikastetxeak bere egitekoa izan duela adierazi du: «Jende asko formatu dugu. Formakuntzak burutzeko deitu digute» (E/IZ. 38\_18)23. Formakuntza horiek kristau-eskolen sarean ez ezik, Berritzeguneetan ere eman dituzte. Gainera, Batxilergoko esperientzian oinarrituz, proiektu berdinean parte hartzen dutengainontzeko ikastetxeekin topo egiten dutela esaten du elkarrizketatuak. Areago ikastetxe ezberdinetako ikasleen arteko harremanak bermatzen direla adierazten du. Azkenik, hainbat hilabetez mantendu izan den harreman horren ondorioz, ikasle askok Batxilergoa amaitu ostean proiektu horretan modu boluntarioan jarraitzen dutela adierazten du: «Eta gero loturak sortzen dira; izan ere, imajinatu urtean 90, 99 neska-mutil ingurutik… 20 bat gaztek modu boluntarioan jarraitzen dutela» (E/IZ. 43\_7). «Beraz, oso proportzio adierazgarria da, oso adierazgarria zentzu horretan. Hau da, 100 ikasletik 20 eta koska» (E/IZ. 43\_9)24. <sup>21</sup> «Estoy pensando en los mayores ¿E? Hija, pero que les vamos a enseñar nosotros a los jóvenes ¿No? (Chasquido) fuera esa idea. Fuera, claro que les enseñáis claro que ellos aprenden y claro que vosotros aprendéis de ellos y de ellas. Entonces, o sea se diluye o sea ¿Quién aprende de quién? O sea ¿Quién enseña a quién? (…)» (E/IZ. 30\_3). «Es que es la vida» (E/IZ. 30\_8). «Eso es, es que es un aprendizaje absolutamente natural, necesario, espontáneo y que… y que… sí es imprescindible sí… «(E/IZ. 30\_9). <sup>22</sup> «La comunidad educativa y sobre todo el equipo directivo o el centro educativo, para mí los ponen ahí fuera. Pone el centro el foco en lo que estamos llamados a ser y más una escuela de iniciativa social cristiana (…)» (E/IZ. 33\_7). <sup>23</sup> «Hemos formado a mucha gente. Nos han llamado para formar» (E/IZ. 38\_18). <sup>24</sup> «Y luego se crean vínculos, pues de… imagínate de un alumnado de unos 90, 99 chavales al año hay un grupo de unos 20 tantos que continúan de forma voluntaria» (E/IZ. 43\_7). «Entonces es una proporción muy maja, muy maja en ese sentido. O sea, de 100 alumnos 20 y pico» (E/IZ. 43\_9). ## 8.7. Eskola eta komunitatearen harremanetan mugak Harremanetan agertzen diren zailtasunei dagokienez, gazteen adinak, eta herritarrek gazteekiko izan ditzaketen ezjakintasunak eragindako mugak aipatzen ditu elkarrizketatuak. Gazteen adinari erreparatuz gero, hasiera batean elkarteen aldetik hainbat oztopo egon zirela onartzen du, laguntzaileen funtzioak muga horiei aurre egiten lagundu zuela esanez: «Elkarte batzuek oztopo ugari jarri zizkiguten hasieran, orain ez hainbeste oso ezaguna delako, baina hasieran beraiek ere oztopo asko jartzen zituzten adinaren gaiarekin. Badakizu, batzuetan, 18 urte bete arte, ez da posible. Orduan, nolabaiteko heldutasuna nahi zuten, egoten jakite hori, alegia. Egia da taldean lagunduta doazenez, hori guztia ere zaindu egiten dela (…)» (E2/IZ. 16\_3)25. Bestetik, inguruaren ezjakintasunaren ondorioz egon daitezkeen beldurrak aipatzean, horiek konponbide erraza dutela adierazten du: «Ingurunea, ezezagunarekiko beldurra. Ezagutu bezain laster, beraiek deitzen digute ateetara. Aizu, jakin dugu Santa Marian horrelako praktikak egiten dituzuela, aizu, datorren urterako zuekin konta genezake? Zoragarria da, ezagutzen ez denaren beldurra da, baina behin jakiten denean, jakiten denean arazorik gabe joaten gara» (E/IZ. 38\_14)26. # 9. Ondorioak I-Zren munduan 22 urtez lanean jardun duen eta, egun, horren hobetze prozesuko eginbidean jarraitzen duen Portugaleteko Santa Maria ikastetxearen kasua topatu eta aztertu ostean, hainbat dira lan honetan eskuratu diren ondorio eta hausnarketak. Lehenik eta behin, aipatutako ikastetxeko Batxilergoko I-Z esperientzia bat ezagutzea lortu dela esan daiteke, PES proiektua, hain zuzen. PES duela lau urte Batxilergo etapako curriculumaren parte da. Zehatzago adierazita, proiektu hori biltzen duen ikasgaia Batxilergoko lehenengo urtean derrigorrezkoa da, eta bigarrenean, berriz, Unibertsitatera Sartzeko Ebaluazioa dela medio, hautazko gisa eskaintzen da. Horrez gain, ikasgai hori <sup>25</sup> «Hubo centros que nos pusieron muchas pegas al principio, ahora ya no tanto porque ya es muy conocido, pero al principio ellos ponían muchas pegas con el tema de la edad también. Ya sabes que a veces hasta los 18 no es posible. Entonces bueno, pues querían cierta madurez, ciertos, saber estar. Es verdad que como en el grupo van acompañados, todo eso también se cuida (…)» (E2/IZ. 16\_3). <sup>26</sup> «El entorno, pues el miedo a lo desconocido. Alguna vez que lo conocen es que ya te digo nos llaman ellos a las puertas. Oye, es que nos hemos enterado que, en Santa María hacéis este tipo de prácticas, oye, el año que viene ¿Podríamos contar con vosotros? Es una maravilla, es el miedo a lo que no se sabe, pero una vez que se sepa, una vez que se sabe vamos sin problema» (E/IZ. 38\_14). beste hainbeste ikaskuntza lantzeko ere erabiltzen dela egiaztatu da, hala nola Barnekotasunerako Hezkuntza eta erlijio-kultura. Baina, aipatzekoa da, ebaluazioari begira, haren balioa gainontzeko ikasgaien bera dela. Hortaz, Batxilergoaren kasuan, Santa Maria ikastetxea askotariko ikasgaiak parekatzera iritsi dela ondoriozta daiteke. PES proiektura itzuliz, hortaz, literaturan Puig et al.-ek (2007) adierazi bezala, ulertu da hori ikasleek errealitate sozial ezberdinen inguruko ezagutza, sentsibilizazioa eta konpromisoa lantzeko burutzen den proiektua dela. Ikerlan honen helburu nagusiari helduz, I-Zren bidez Santa Maria ikastetxeko hezkuntza komunitateko eragileen artean sortzen diren harremanak aztertzea lortu dela esan daiteke. Are gehiago, onura horiek hezkuntza-komunitateko kide bakoitzari ezberdin eragin diezaioketela ikusi da. Lehenengoz, ikasgela barnean loratzen diren harremanei erreparatuz gero, irakasleei dagokienez, haientzat ere, proiektu hauek burutzea arnasaldi bat dela behatu da. Proiektuen bitartez, ikasleen inguruko beste ikuspuntu bat lortzen baitute. Zehatzago esanda, ikasleak beste testuinguru batzuetan nola moldatzen diren behatzean, haien inguruko ezagutza integralagoa eskuratzen dute. Aipatutako horrek ikasle eta irakasleen artean loratzen diren harremanekin lotura garbia du. Izan ere, ikaslea praktika horietan gaituago sentitzen denez, irakasleak ere hori ikusten duela ulertu da. Ondorioz, balioztatze bikoitz horretan, haien arteko harremana hobetzen dela ikusi da. Esandakoa, hortaz, Batlle-k (2013) ikasleengan garatzen den auto-estimuaren ideiarekin lotu daiteke. Ikasleak gaituago sentitzean, indartze pauso horrekin batera, ikasgelako klima ere hobetu egiten baita. Irakasle-ikasle artean loratzen diren harremanekin jarraituz, lotura horizontalak direla azpimarratzekoa da (Serrano eta Ochoa, 2019). Izan ere, ikaskuntzak proiektuko partaide ororen artean eraikiz doazenez, irakasleak bere lidergo-rol hori alde batera uzten du, norabiderik gabeko ikaskuntzak bultzatuz eta protagonismo hori proiektuko kideen artean banatuz. Ikasleen artean garatzen diren harremanei dagokienez, proiektu hauen bitartez, beste geletako ikasleekiko harremanak ezarri ez ezik, beste egoera batzuetan ezagutzera heltzen direla egiaztatu da. Horrek guztiak ere ikasleen arteko loturak indartzen dituela ondorioztatu da. Honenbestez, Ikaskuntza-Zerbitzua eskolaz barneko zein kanpoko adin ezberdineko kideak harremanetan jartzeko metodologia aproposa dela behatu da (Batlle, 2011). Bestalde, I-Zk biltzen duen alderdi gizatiarrari erreparatuz, ikasleak giza talde ezberdinekin harremanak izatearen bidez, gazte zein haurrek giza talde zehatzekiko, zein alderantziz, izan ditzaketen aurreiritziak deuseztatzen direla ikusi da. Izan ere, literaturan adierazi bezala, I-Zren bidez, haur, gazte, heldu zein adinekoen artean egon litezkeen aurreiritzi edo ideia desegokiak gainditu eta harreman sendoagoak loratzen dira (Batlle, 2011). Hori pertsona talde ezberdinen arteko harremanak loratu ahal izateko beharrezko pausoa izanik. Hortaz, harreman horiek bermatzea ezinbestekoa delako ondoriora iritsi da. Azken finean, kontaktua ezartzean, on- doren loturak sortzea errazagoa baita. Modu horretan, ikasle zein elkarteen artean ondoren modu boluntarioan mantenduko diren lotura nabarmenak eraikiz. Hortaz, kasu horretan ere, Puig et al.-ek (2007) adierazitakoa betetzen dela esan daiteke. Izan ere, autore horien aburuz, I-Zren bidez herritarrak sentsibilizatu ez ezik, haien eskutik laguntza gehiago jasotzeko aukera areagotzen da. Horrez gain, familiei dagokienez, honakoen parte hartzearen bitartez, eskolarekin duten harremana hobetu daitekeela egiaztatu da, proiektu hauen inguruko feedback-ak itzultzeko eskolarekin kontaktuan jartzen baitira. Hortaz, Batxilergoko ikasleen familiak haien ikaskuntza prozesura gerturatzeko modu egokia dela esan daiteke. Halaber, hezkuntza eragile horiek esperientzia ezberdinen partaide izatea oso baikorra den arren, oro har laguntzaileen profil bera errepikatzen dela ikusi da. Hortaz, familiako kideek izan ditzaketen esperientzia zein formakuntza kontuan izan gabe, parte-hartze anitzagoa bilatu nahi dela ere onartu da. Horretarako, PES proiektura guraso gehiago gerturatzeko ate irekiak burutzen dituztela frogatu da. Halaber, parte-hartze urri hori familiek izaten duten beldurrarekin lotu daiteke. Hortaz, kezka horiek gainditzeko, Montes et al.-ek (2011) adierazi bezala, beharrezkoa litzateke komunitatea eta eskolaren arteko loturaren garrantzia zein den erakustea. Bestetik, komunitateko kide orok proiektua ongi ezagutu beharko du (Montes et al., 2011). Azkenik, I-Zk Santa Maria ikastetxeko Batxilergoko etapan eskola-komunitate harremanean zenbait muga identifikatzea lortu dela ere esan daiteke. Metodologia horren aplikazioaren bitartez Batxilergoko mailan sortzen diren harremanetan onura ugari identifikatu diren arren, oraindik ere, praktika horiek martxan jartzean zenbait oztopo topa daitezkeela ikusi da. Ekimen horiek burutzeko, heldutasun maila bat exijitzeaz gain, Batxilergoko gazteekiko zenbait aurreiritzi daudela egiaztatu baita. Halaber, aipatutako proiektuetan murgiltzean muga horiek segituan desagertzen direla ikusi da. Lanarekin amaitzeko, ikerlan honetatik loratutako hainbat hausnarketa partekatu nahi dira. Izan ere, Batxilergoan onura ugari aurkezten dituen metodologia bat ezagutu den arren, erronka gisa uler daitezkeen hainbat alderdi topatu direla onartu behar da. Zehazki, metodologia hau ikasmaila gehiagotara zabaltzea I-Zk egun izan dezakeen erronka gisa ikusten da. Izan ere, Hezkuntza Sistemak berak duen egituraren ondorioz, etapa horretan metodologia horren guztizko apustua egitea zaila dela ulertu da. Azken finean, sistemak berak eragiten dituen presioei aurre egiteko modua, neurri handi batean, egitura tradizionala mantentzea baita. Hala ere, apurkaapurka ikuspegi hori zabaltzea aurrerapauso handia dela esan daiteke, eta horretan jardun behar dela sinesten da. Ikastetxe honetan, erlijioaren bidetik bideratu bada ere, neurri batean, metodologia tradizionalei aurre egitea lortu da. Hortaz, zabalkuntza horretan, metodologia horren inguruko informazioa hedatzeak garrantzi handia duela sinesten da. Are gehiago, Batlle-k (2013) aipatu bezala, I-Z berraurkikuntza metodologiko bat izanda, ikastetxe askotan jada burutzen den praktika ezezaguna izan litekeela uste da. Hortaz, hori ezagutzera emanez gero, ugariak izan daitezke metodologia honetako irizpideei jarraikiz aurkitu zein sortu litezkeen proiektu aberatsak. Egiteko horretan, metodologia horren inguruko formakuntzak ezinbesteko bilakatzen dira. Zehaztearren, Berritzeguneetako saioak ez ezik, unibertsitate zein beste eremutatik burutzen diren topaketa, hitzaldi, eta abarrek ere egiteko ugari izango dute. Orobat, metodologia horren baitan burutzen diren esperientziak gorde zein ezagutarazten lagunduko duen ikerketaren arloak ere. # 10. Erreferentzia bibliografikoak - Abela, J. A. (2002). Las técnicas de análisis de contenido: una revisión actualizada. Fundación Centro de Estudios Andaluces. - Bardin, L. (1996, 2. edizioa). Análisis de contenido. Akal. - Battle, R. (2011). ¿De qué hablamos cuando hablamos de Aprendizaje-Servicio?. Rítica, 972, 49-54. or. [http://roserbatlle.net/wp-content/uploads/2012/02/de](http://roserbatlle.net/wp-content/uploads/2012/02/de-que-hablamos-cuando-hablamos-de-aps-revista-crc3adtica1.pdf)[que-hablamos-cuando-hablamos-de-aps-revista-crc3adtica1.pdf](http://roserbatlle.net/wp-content/uploads/2012/02/de-que-hablamos-cuando-hablamos-de-aps-revista-crc3adtica1.pdf) - Batlle, R. (2013). El aprendizaje y servicio en España: el contagio de una revolución pedagógica necesaria. PPC. - Batlle, R. (2020). Aprendizaje-Servicio. Compromiso social en acción. Santillana. - Billig, S. H. (2000). The Effects of Service Learning. Service Learning, General, 42.<http://digitalcommons.unomaha.edu/slceslgen/42> - Billig, S. H. (2002). Support for K-12 service learning practice: A brief review of the research. Educational Horizons, 80, 184-189. or. [https://www.jstor.org/](https://www.jstor.org/stable/42927126?seq=1) [stable/42927126?seq=1](https://www.jstor.org/stable/42927126?seq=1) - Bisquerra, A. (2004). Metodología de la investigación educativa. La Muralla. - Bolívar, A. (2006). Familia y escuela: dos mundos llamados a trabajar en común. Revista de Educación, 339(1), 119-146. or. [http://ibdigital.uib.es/greenstone/](http://ibdigital.uib.es/greenstone/collect/portal_social/index/assoc/miso1089/4_002.dir/miso10894_002.pdf) [collect/portal\\_social/index/assoc/miso1089/4\\_002.dir/miso10894\\_002.pdf](http://ibdigital.uib.es/greenstone/collect/portal_social/index/assoc/miso1089/4_002.dir/miso10894_002.pdf) - Del Rincón, D., Arnal, J., Latorre, A., eta Sans A. (1995). Técnicas de investigación en ciencias sociales. Dykinson. - Echeverría, G. (2005). Análisis cualitativo por categorías. Apuntes docentes, Universidad Academia de Humanismo Cristiano. [https://www.academia.](https://www.academia.edu/9444115/Apuntes_Docentes_de_METODOLOGIA_DE_INVESTIGACION_ANALISIS_CUALITATIVO_POR_CATEGORIAS) [edu/9444115/Apuntes\\_Docentes\\_de\\_METODOLOGIA\\_DE\\_INVESTIGA-](https://www.academia.edu/9444115/Apuntes_Docentes_de_METODOLOGIA_DE_INVESTIGACION_ANALISIS_CUALITATIVO_POR_CATEGORIAS)[CION\\_ANALISIS\\_CUALITATIVO\\_POR\\_CATEGORIAS](https://www.academia.edu/9444115/Apuntes_Docentes_de_METODOLOGIA_DE_INVESTIGACION_ANALISIS_CUALITATIVO_POR_CATEGORIAS) - Furco, A. (1996). Service-Learning: A Balanced Approach to Experiential Education. Expanding Boundaries: Serving and Learning, 2-6. [https://digitalcom](https://digitalcommons.unomaha.edu/slceslgen/128/)[mons.unomaha.edu/slceslgen/128/](https://digitalcommons.unomaha.edu/slceslgen/128/) - Herrera, K., eta Rico, R. (2014). El clima escolar como elemento fundamental de la convivencia en la escuela. Escenarios, 12(2), 7-18. or. [https://doi.](https://doi.org/10.15665/esc.v12i2.311) [org/10.15665/esc.v12i2.311](https://doi.org/10.15665/esc.v12i2.311) - Karrera, I. (2008). El método cualitativo como herramienta válida en la resolución de conflictos. UPV/EHU. - Martínez-Odía, A. (2007). Service-learning o aprendizaje-servicio: la apertura de la escuela a la comunidad local como propuesta de educación para la ciudadanía. Bordón. Revista de pedagogía, 59(4), 627-640. or. https://dialnet.unirioja. es/servlet/articulo?codigo=2582784 - Mendia, R. (2012). El aprendizaje-Servicio como una estrategia inclusiva para superar las barreras al aprendizaje y a la participación. Revista de Educación Inclusiva, 5(1), 71-82. or. [https://revistaeducacioninclusiva.es/index.php/REI/ar](https://revistaeducacioninclusiva.es/index.php/REI/article/view/222)[ticle/view/222](https://revistaeducacioninclusiva.es/index.php/REI/article/view/222) - Mesias, O. (2010). La investigación cualitativa. Seminario de Tesis, Universidad Central de Venezuela. [https://www.academia.edu/22351468/LA\\_INVESTI-](https://www.academia.edu/22351468/LA_INVESTIGACION_CUALITATIVA)[GACION\\_CUALITATIVA](https://www.academia.edu/22351468/LA_INVESTIGACION_CUALITATIVA) - Montes, R., Tapia, M. R., eta Yaber, L. (2011). Manual para docentes y estudiantes solidarios. [http://www.clayss.org.ar/04\\_publicaciones/Natura2013.pdf](http://www.clayss.org.ar/04_publicaciones/Natura2013.pdf) - Puig, J. M., Batlle, R., Bosch, C., eta Palos, J. (2007). Aprendizaje servicio: Educar para la Ciudadanía. Octaedro. - Puig, J.M., Gijón, M., Martín, X., eta Rubio, L. (2011). Aprendizaje-Servicio y educación para la ciudadanía. Revista de educación, 45-67. or. [http://www.](http://www.revistaeducacion.educacion.es/re2011/re2011_03.pdf) [revistaeducacion.educacion.es/re2011/re2011\\_03.pdf](http://www.revistaeducacion.educacion.es/re2011/re2011_03.pdf) - Quecedo, R., eta Castaño, C. (2003). Introducción a la metodología de investigación cualitativa. Revista de Psicodidáctica, 14, 5-40. or. [https://www.ehu.eus/](https://www.ehu.eus/ojs/index.php/psicodidactica/article/view/142) [ojs/index.php/psicodidactica/article/view/142](https://www.ehu.eus/ojs/index.php/psicodidactica/article/view/142) - Santa Maria Ikastetxea. (2020ko maiatzak 3). Nor gara? [https://santamariaikaste](https://santamariaikastetxea.com/es/sobre-nosotros/quienes-somos.html)[txea.com/es/sobre-nosotros/quienes-somos.html](https://santamariaikastetxea.com/es/sobre-nosotros/quienes-somos.html). - Scott, K. E., eta Graham, J. A. (2015). Service-Learning: Implications for Empathy and Community Engagement in Elementary School Children. Journal of Experiential Education, 38(4), 354-372. or. [http://dx.doi.](http://dx.doi.org/10.1177/1053825915592889) [org/10.1177/1053825915592889](http://dx.doi.org/10.1177/1053825915592889) - Serrano, D. eta Ochoa A. (2019). El aprendizaje-servicio como potenciador de la educación inclusiva en la educación primaria. RIDAS, Revista Iberoamericana de Aprendizaje Servicio, 7, 37-54. or. [https://revistes.ub.edu/index.php/RI-](https://revistes.ub.edu/index.php/RIDAS/article/view/28817)[DAS/article/view/28817](https://revistes.ub.edu/index.php/RIDAS/article/view/28817) - Tapia, M. N. (2000). La Solidaridad como Pedagogía. Ciudad Nueva. - Tapia, M. N. (2006). Aprendizaje y servicio solidario: algunos conceptos básicos. Programa Nacional Educación Solidaria. - Taylor, S. J., eta Bogdan, R. (1984). Introducción a los métodos cualitativos de investigación. Paidós. - Travers, R. (1971). Introducción a la investigación educacional. Paidós. - Yamauchi, L. A., Billig, S. H., Meyer, S., eta Hofschire, L. (2006). Student Outcomes Associated with Service-Learning in a Culturally Relevant High School Program. Journal of Prevention & Intervention in the Community, 32(1-2), 149-164. or. [https://doi.org/10.1300/J005v32n01\\_10](https://doi.org/10.1300/J005v32n01_10) ´ - Woods, P. (1989). La escuela por dentro. La etnografía en la investigación educativa. Paidós.
aldizkariak.v1-0-180	{ "domain": "zientzia eta teknologia", "id": "ekaia_Zk.23 _2010_4", "issue": "Zk.23 _2010_", "year": "2010", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "ekaia", "edition": null }	# Seinalearen prozesatze digitalaren erronkak kanpoko desfibrilagailu automatikoaren inguruan Elisabete Aramendi, Unai Irusta, Unai Ayala eta Andoni Lazkano Elektronika eta Telekomunikazio Saila Ingeniarien Goi Eskola Teknikoa (UPV/EHU) Urkixo zumardia, z/g. 48013 Bilbo Laburpena: Bihotz-biriketako gelditzearen aurrean berpiztea honako bi ekintza nagusiren mendekoa da: bihotz-biriketako berpizte-masajea eta bentrikulu-erritmoaren desfibrilazioa, kanpoko desfibrilagailu automatiko baten bidez. Tresna horiek bihotzaren erritmo hilgarriak detektatzen dituzte pazientearen elektrokardiograma digitalki prozesatuz; ildo horretatik, azkeneko urteetan hiru erronka nabarmendu daitezke. Umeen (1 eta 8 urte bitartekoen) erritmoen sailkatze egokia lortzea da lehengoa. Bi sailkatze-parametro aurkezten eta ebaluatzen dira lan honetan. Horretarako, helduen eta umeen bihotz-erritmo desberdinez osatutako datu-basea aztertzen da, sentsibilitatea eta espezifikotasuna adinaren arabera neurtuz. Bigarrenak berpizte-masajea ematearekin batera analisi fidagarria egitea du helburu. Erreferentzia-seinaleak erabilita eta soilik elektrokardiograma erabilita, iragazketa moldakorrekin lortutako emaitzak konparatzen dira. Azkenik, hirugarren erronkaren inguruan, desfibrilazioaren arrakasta aurresateko metodoetara hurbilketa egiten da. Erronka horien guztien helburua bihotz-biriketako geldiunean dagoen gizakiaren bizi-aukera handitzea da. Abstract: Two actions are important to resuscitate a patient in cardiac arrest; one is cardiopulmonary resuscitation (CPR), and the other is the defibrillation of lethal ventricular arrythmias using an automated external defibrillator (AED). AEDs digitally process the patient´s electrocardiogram (ECG) to detect deadly arrythmias. These last years, three have been the main challenges in the field of digital signal processing in AEDs. The first challenge is the correct identification of the rhythms from paediatric patients (1-8 years of age). In this work, we present and evaluate two classification parameters. We analyze a database composed of adult and paediatric cardiac rhythms, and we measure the sensitivity and specificity for the two patient groups. The second challenge is to accurately diagnose the cardiac rhythm while providing CPR. We compare the results of adaptive filtering techniques using either reference signals or processing the ECG alone. Finally, within the scope of the third challenge, we present the most important techniques used to predict defibrillation success. The objective of all these challenges is to improve the probability of survival of a patient in cardiac arrest. ## SARRERA Bihotzaren uzkurtze periodiko eta eraginkorrari esker, arterien bidez gorputzeko organo guztietara eramaten da odola. Uzkurtze zikliko hori posible da, bihotz-muskuluaren zuntzetako zelulek osatzen duten estimulazio- eta konduzio-sistema elektrikoari esker. Inpultsu elektrikoak zelulaz zelula transmititu eta zuntzak uzkurrarazten dira. Elektrokardiogramak (EKGak alegia) seinale elektriko horiek gorputz-azalean sortzen dituzten potentzial elektriko txikien denboran zeharreko bilakaera adierazten du, eta oso diagnostiko-tresna baliagarria da gaur egun. Bihotz-sistema elektrikoaren disfuntzioen aurrean, ordea, inpultsu elektrikoak kaotikoak dira, bihotzaren sinkronizazioa galdu egiten da eta bentrikulu-fibrilazioa (BF) edo pultsurik gabeko bentrikulu-takikardia (BT) sortzen da. Erritmo horiek ez dira eraginkorrak odolaren fluxua mantentzeko. Une horretan, gizakiak konortea galtzen du, eta sistema kardiobaskularren eta arnas sistemaren gelditzea gertatzen da. Tratatu ezean, geldiune honek bat-bateko heriotza eragin diezaioke gizaki bati minutu gutxitan. Bentrikulu-erritmo hilgarriak tratatzeko modu eraginkor bakarra desfibrilatzea da, hots, deskarga elektrikoa ematea. Desfibrilazioaren arrakasta zuzenki lotuta dago erritmo hilgarria hasten denetik igaro den denborarekin, minuturo % 10 jaisten baita erritmo osasungarrira itzultzeko aukera [1]. Tamalez, sistema kardiobaskularraren eta arnas sistemaren gelditze gehienak ospitaletik kanpo gertatzen dira; gizakia lurrera erortzen da konorterik gabe, pultsurik gabe eta arnasarik gabe. Egoera horretan, larrialdi-zerbitzuetako bi ekintza dira oinarrizkoenak: bata, bihotz-biriketako berpizte-masajea (BBB), gutxieneko oxigeno-fluxua mantentzeko; bestea, desfibrilazio goiztiarra. Desfibrilazio goiztiarrerako oinarrizkoak dira hain zabalduak dauden Kanpoko Desfibrilagailu Automatikoak (KDA, ingelesez AED, Automatic External Defibrillator) ahalmena baitaukate erritmo hilgarriak detektatu eta behar denean deskarga emateko. Azken hamarkadan KDA-ak asko zabaldu dira, zehaztasun handikoak, eramangarriak eta erabilerrazak direlako. Edozeinek erabil ditzake sistema hauek, entrenamendu erraz baten ondoren, eta hainbat toki publikoetan daude (eskoletan, aireportuetan, polikiroldegietan, ...). KDA ugari daude salgai merkatuan, eta horrelako bat (Reanibex 200) Euskal Herrian garatu eta ekoizten du Osatu S. Coop. enpresak. Pazientearen bularrean kokatzen diren bi elektrodo erabiliz jasotzen den EKG seinalea aztertzen dute KDA-ek, eta erritmo hilgarria den edo ez erabakitzen dute sailkatze-algoritmo baten bitartez. Algoritmoaren fidagarritasuna sentsibilitatearen eta espezifikotasunaren bidez neurtzen da. Sentsibilitateak erritmo hilgarriak, desfibrilatu beharrekoak diren BF-ak eta BT-ak detektatzeko duen ahalmena neurtzen du. Espezifikotasunak beste erritmo guztiak ez-desfibrilatzeko gisa identifikatzeko ahalmena neurtzen du. Hain zuzen, 1. taulan azaltzen dira sentsibilitatearen eta espezifikotasunaren kalkulurako definizio zehatzak. 1. taula. Sentsibilitatearen eta espezifikotasunaren kalkulua \| \| \| Diagnosi klinikoa \| \| \| \| \|----------------------------------------------------------------------------------------------------\|---------------------\|--------------------\|---------------------\|--\|--\| \| \| \| Desfibrilatzekoa \| Ez-desfibrilatzekoa \| \| \| \| KDA-aren<br>erabakia \| Desfibrilazioa \| TP= True Positive \| FP= False Positive \| \| \| \| \| Desfibrilaziorik ez \| FN= False Negative \| TN= True Negative \| \| \| \| TP<br>TN<br>· 100<br>· 100<br>Sentsibilitatea (%) =<br>Espezi!kotasuna (%) =<br>TN + FP<br>TP + FN \| \| \| \| \| \| Bestetik, 2. taulan American Heart Association (AHA) erakundeak finkatutako algoritmoen gutxieneko fidagarritasun-ezaugarriak bildu dira. Espezifikotasunak bermatuta egon behar du asistoliekin, sinu-erritmo normalekin, SEN-ekin, eta hilgarriak ez diren beste erritmo mota guztiekin. Besteak taldean sartzen dira, bentrikulu gaineko takikardiak (BGT-ak), atrio-fibrilazioak, erritmo indiobentrikularrak, sinu-bradikardiak, bentrikulu-uzkurtze goiztiarrak eta bigarren edo hirugarren mailako blokeoak. Taulan ikusten den bezala, espezifikotasuna sentsibilitatea bezain garrantzitsua da, beharrezkoak ez diren desfibrilazioek bihotzeko zuntzak kaltetzen baitituzte. 2. taula. AHA erakundearen gomendioaren araberako sailkatze-algoritmoen gutxienezko ezaugarriak \| Gutxieneko ezaugarriak \| \| \| \|------------------------\|--\|--\| \| Sentsibilitatea \| \| \| \| % 90 \| \| \| \| % 75 \| \| \| \| Espezifikotasuna \| \| \| \| % 99 \| \| \| \| % 95 \| \| \| \| % 95 \| \| \| \| \| \| \| Sailkatze-algoritmoek digitalki prozesatzen dute EKG seinalea, erabakia hartzeko seinale edo uhin-formaren parametro bereizgarriak neurtuz. Asko erabili dira, besteak beste, EKGaren konplexutasuna, morfologia, espektro-banaketa eta bihotz-maiztasuna neurtzen dituzten parametroak [3, 4, 5]. Parametro horien bidez sailkatu dira, adibidez, 1. irudian azaltzen diren goiko bi erritmoak ez-hilgarri gisa eta behekoa desfibrilatu beharreko BF modura. ![](_page_3_Figure_2.jpeg) 1. irudia: Erritmo ez-hilgarri biren (a, b) eta hilgarri baten (c) EKG-en adibideak denboraren eremuan Bentrikulu-erritmo hilgarrietan, bihotzaren bentrikulua ez da era eraginkorrean uzkurtzen, eta ondorioz, ez da odol-fluxua mantentzen. Uhinformaren bilakaera denboran aztertuz gero, 1. irudiko (a) adierazpidean, sinu-erritmo normalean, argi ageri dira bost pultsu estu gisa azaltzen diren bost taupadetako bentrikuluen uzkurtzeak, QRS konplexuak deitzen direnak. QRS konplexuak ere ageri dira (b) adibidean ikusten den bentrikulu gaineko takikardian. Kasu horretan, denbora tarte berean 9 pultsu ageri dira, aurrekoan baino maizago, eta konplexuak zabalagoak dira. Aldiz, (c) adierazpideko bentrikulu-erritmoak ez du pultsu esturik azaltzen, bentrikuluaren uzkurtze eraginkorraren falta ageriz. Aspalditik KDA-en sailkatze-algoritmoak oso fidagarriak izan arren, ahaleginak egiten ari dira azken urteotan hiru erronkaren inguruan. Batetik, umeentzat ere fidagarriak diren sailkatze-algoritmoak garatzen ari dira. Bestetik, BBB masajea ematen den bitartean diagnosi fidagarria ahalbidetu nahi da. Eta azkenik, deskargaren arrakasta-aukera aurresango duten adierazleak EKG seinalean aurkitzen saiatzen ari dira. Jarraian ikusiko den bezala, hirurek jorratzen dute bai helduen bai umeen bihotz-biriken gelditzean KDA-aren eragin positiboa indartzeko bidea. ## KDA PEDIATRIKOA International Liaison Committee on Resuscitation lantaldeak 2003. urtean gauzak aldatu zituen arte [6], nazioarteko gomendioei jarraituz, KDA-ak helduekin soilik erabiltzen ziren, zortzi urtetik gorakoekin alegia. Bihotz-biriken gelditzearen intzidentzia-tasa umeen artean txikia izan arren, ume baten heriotzak samin handia sortzen du gizartean. Beraz, populazio horrentzat egokitutako sistemak garatzea eta aplikatzea proposatu zen. Bi gai dira kontuan izan beharrekoak ahalegin horretan: lehenik, orain arte erabili diren sailkatze-algoritmoak erritmo pediatrikoekin moldatu eta egiaztatu behar dira; bigarrenik, desfibrilatzerakoan ematen den energia-dosia ume baten pisura egokitu behar da, txikitu alegia. Energia-dosi pediatrikoa desfibrilazio-elektrodoetan atenuadoreak gehituz doitzen da; algoritmoen egokitzea, berriz, konplexuagoa da. Umeentzat fidagarriak diren algoritmoak garatzeko, lehenik, erritmo pediatrikoen datu-basea osatu behar da. Datu-base pediatriko publikorik ez dagoenez, 1-8 urteko pazienteen artean erritmo hilgarriak eta ez-hilgarriak bildu behar dira. Baina bentrikulu-erritmoak (hots, BF eta BT hilgarriak) oso zailak dira lortzen, umeengan ez direlako maiz ematen, eta ematen direnean erregistratzen ez direlako. ![](_page_4_Figure_5.jpeg) 2. irudia: Heldu baten BT (a) eta pediatriako paziente baten BGT (b) denboraren eremuan Sailkatze-algoritmoak doitzeak diskriminatzeko parametroak erritmo pediatrikoekin ebaluatzea eskatzen du [7, 8]. Parametro batzuek oso lotura zu- zena dute bihotz-maiztasunarekin, desfibrilatzekoak diren erritmoak ez-desfibrilatzekoak baino maiztasun azkarragoa azaltzen dutelako. Baina haurren bihotz-maiztasuna helduena baino handiagoa da; ondorioz, gerta daiteke helduentzat garatutako algoritmoek bentrikuluaren erritmo hilgarriak ez direnak oker sailkatzea hilgarri gisa, eta beraz, behar baino espezifikotasun txikiagoa ematea. Adibidez, 2. irudian, goiko adierazpidea heldu baten BT da, desfibrilatu beharrekoa; behekoa, aldiz, 5 urteko paziente baten BGT, aurrekoa baino askoz azkarragoa izan arren, ez da desfibrilatzekoa, bentrikuluen uzkurtzeari loturiko konplexuak argi ageri baitira. Bihotz-maiztasunarekin lotura zuzena duten parametroen artean TCI (Threshold Crossing Interval) [9] dago. TCI parametroa kalkulatzeko, segundoro dinamikoki doitzen den atalasearekin konparatuz binarizatzen da EKG seinalea, 3. irudian azaltzen den eran. Atalasea EKG-ak segundo horretan duen anplitude maximoaren % 20 da. Binarizatutako seinalearen pultsu kopurua (N) eta 3. irudian adierazitako t<sub>i</sub> denbora tarteak neurtuz, TCI balioa hurrengo eran kalkulatzen da: $$TCI(ms) = \frac{1000}{(N-1) + \frac{t_2}{t_1 + t_2} + \frac{t_3}{t_3 + t_4}}$$ Oro har, desfibrilatzekoak diren erritmoak besteak baino azkarragoak dira, segundoan pultsu gehiago eta TCI balio txikiagoak azaltzen baitituzte. Halaber, 1. irudiko (c) adierazpideko bentrikulu-erritmorako TCI balioa (a) eta (b) kasuetarako baino txikiagoa izango da. Maiztasunaren eremuan kalkulatzen diren parametro batzuek bihotzmaiztasunarekiko menpekotasun txikia dute; horien artean, SPEC [10] parametroa dago. SPEC parametroaren balioa kalkulatzeko, EKG seinalearen espektroa aztertzen da. Seinalearen 3.2 segundoko tarteei Hammingen leihokatzea aplikatzen zaie eta Fourierren transformatua kalkulatzen da. Horrela, 3. irudian azaltzen den eran, espektroaren gehienezko anplitudea duen maiztasunari (F), erreferentzia-maiztasuna deitzen zaio. Bere inguruan, 0.7-1.4F bandan, bildutako espektro-anplitudearen azalera eta azalera osoaren arteko erlazioa kalkulatzen da. Erritmo desfibrilagarriek espektroa nahiko bildua dute F-ren inguruan; aldiz, erritmo ez-desfibrilagarriak periodikoak izanik, energia F-ren eta bere maiztasun harmonikoen inguruan biltzen dute, eta ondorioz SPEC parametroa txikiagoa izango da hauentzat. ![](_page_6_Figure_1.jpeg) 3. irudia: TCI parametroaren kalkulua denboraren eremuan (a) eta SPEC parametroaren kalkulua maiztasunaren eremuan (b) Oro har, erritmo pediatrikoak barne hartzen direnean, espektro-parametroek bereizte-ahalmen hobea dute bihotz-maiztasunarekin lotura duten parametroek baino. Lan honetan, TCI eta SPEC parametroak alderatu dira, helduen 832 eta umeen 303 erregistro hartuz. Leihoz leiho, bi parametroak kalkulatu ditugu. Bakoitzaren portaera ebaluatzeko, detekzio-atalasearen araberakoak diren sentsibilitate eta espezifikotasunaren arteko erlazioa ROC (Receiver Operating Characteristic) kurbaren bidez aztertu da. Helduen populazioaren kasuan, umeen kasuan eta denen kasuan ere azaltzen duten portaera 4. irudian ikus daiteke. Kurbaren azalerak parametroaren bereizte-ahalmena neurtzen du. Gure emaitzek agerian uzten dute SPEC parametroak adinarekiko menpekotasun txikiagoa duela TCI parametroak baino. Halaber, TCIren kasuan azalera nabarmen txikitzen da paziente pediatrikoak kontuan hartzen direnean. ![](_page_6_Figure_4.jpeg) 4. irudia. TCI eta SPEC parametroen ROC kurbak, parentesien artean kurbaren azalera adierazita Ondorioz, sailkatze-algoritmoetan parte hartzen duten parametroak aztertu behar dira, algoritmoak erritmo pediatrikoekin fidagarriak izan daitezen. Erronka horri ekin diote azken urteotan munduko hiru ekoizle nagusiek [11, 12, 13], beren algoritmoak doituz eta dagoeneko merkatuan dauden sistemak garatuz. Hala ere, merkatuko hainbat KDA-ren sailkatze-algoritmoak frogatzeke eta onartzeke daude oraindik erritmo pediatrikoekin. ## BBB INTERFERENTZIA EZEZTATZEA Nazioarteko BBB gidek [14] gomendatzen dute bihotz eta arnasaren gelditzea jasaten ari den pazientea bere onera ekartzeko, KDA-arekin analisia egin aurretik BBB masajea egitea. Asistoliaren kasuan, adibidez, masajeak desfibrilatzekoa den erritmora eraman lezake bihotza, KDA-aren bidez desfibrila daitekeena. Aldiz, desfibrilatzekoak diren erritmoekin BBB masajeak deskargaren arrakasta aukera handituko luke. Beraz, berpiztea hasteko, 30 sakada egiten dira bularraldean, eta ondoren KDA-ak agintzen duen aldi oro egiten da masajea. Pazientearen bularrean eskuak jarriz eta sakadak sakontasun eta maiztasun egokiaz emanez (ehun bat sakada minutuko) egiten da bihotz-biriketako berpizte-masajea. Sakada horiek pazientearen EKG seinalean interferentzia bat gehitzen dute, eta ondorioz, seinalea distortsionatu egiten da. Diagnosia egiteko, KDA-ak EKG seinalea aztertzen du zatika, hiru segundo inguruko seinale-zatia hartzen du, eta neurtzen dituen parametroen arabera desfibrilatu behar den ala ez erabakitzen du. Baina BBB interferentzia dagoenean, diagnosi hori ez da fidagarria. Adibidez, 5. irudiko (a) adierazpidean lehenengo 15 segundoetan interferentzia duen EKG seinalea ageri da. Zati hori ez-desfibrilatzeko gisa sailkatzen du Reanibex 200aren algoritmoak, atzean BF erritmo hilgarria egon arren (hurrengo 15 segundoetan, jada BBB interferentzia gabe, ikusten den eran). Ondorioz, KDA-ak erritmoa azter dezan, BBB masajea eten egin behar da; geldialdi hauek, tamalez, desfibrilazioaren arrakasta aukera txikitu egiten dute. Horregatik, BBB masajea eten gabe, interferentzia ezabatu eta diagnosi fidagarria emango duen EKG seinale garbia lortzeko metodoak aztertu dira. ![](_page_8_Figure_1.jpeg) 5. irudia: EKG seinalea, lehenengo 15 segundoetan interferentziarekin (a), konpresioen sakontasuna (b) eta BBB-interferentziaren eta EKG seinale garbiaren estimazioak (c, d) BBB masajeari zor zaion interferentzia oso desberdina da masaje emaile eta masaje-hartzailearen arabera. Ondorioz, proposatzen diren interferentzia-ezeztatzaileak iragazketa moldakorrean oinarritzen dira. Orain arte, metodo guztiek EKG garbia (eg[n]) eta BBB interferentzia (iB[n]) batuz modelatzen dute interferentziaz kutsatutako seinalea (ek[n]): $$e_{k}[n] = e_{g}[n] + i_{B}[n]$$ eta 6. irudian azaltzen den eran, iragazkitik lortzen den BBB estimatua (îB[n]) kenduz kalkulatzen da EKG garbiaren estimazioa (êg[n]): $$\hat{e}_{g}[n] = e_{k}[n] - i_{B}[n]$$ KDA-aren algoritmoak êg[n] seinalea aztertu eta sailkatzen du. ![](_page_9_Figure_1.jpeg) 6. irudia. Interferentzia-ezeztatzailearen bloke-diagrama BBB interferentziaren estimazioa kalkulatzeko, bi iragazki moldakor mota proposatu dira: EKG kutsatua soilik erabiltzen duten iragazkiak batetik, eta bestetik EKG kutsatuaz gain BBB interferentziarekin korrelazioa duten erreferentzia-seinalea(k) erabiltzen dituzten iragazkiak; seinale horiek er[n] sinboloaz adieraziko ditugu. Erreferentzia-seinalerik gabeko metodoek ek[n] seinalean neurtzen diren ezaugarrien arabera kalkulatzen dute iragazkia, batez ere seinalearen espektro-osagaien arabera. Ezaugarrien aldaketei egokituz moldatzen da iragazkia. Horrelakoak dira gure ikerketa-taldean proposatu eta aztertu ditugun iragazki moldakor sintonizatua [15] eta Kalman iragazkia [16]. Azken honek eman dituen emaitzak 3. taulan laburbiltzen dira. Sentsibilitatea % 90etik gorakoa da, eta emaitza hori iragazi gabekoarekin alderatzen denean, 34.4 puntuko hobekuntza lortzen da [16]. Horrek esan nahi du iragazi ta gero, desfibrilatu beharreko ehunetik 34 kasu gehiago desfibrilatuko liratekeela eta pazientearen bizi-aukera handitu egingo litzatekeela. 3. taula. Zenbait iragazkirekin lortutako sentsibilitate- eta espezifikotasun-balioak \| \| Iragazi gabe \| \| \| Iragazi ondoren \| \| \|--------------------------\|-----------------\|------------------\|-----------------\|------------------\|--\| \| \| Sentsibilitatea \| Espezifikotasuna \| Sentsibilitatea \| Espezifikotasuna \| \| \| Erreferentzia gabea [16] \| % 55,7 \| % 90,8 \| % 90,1 \| % 80,4 \| \| \| Erreferentziaduna [17] \| % 81,5 \| % 67,2 \| % 96,7 \| % 79,9 \| \| Bigarren ildotik doaz interferentzia ezeztatzeko EKG eta beste seinaleren bat behar duten metodoak: talde norvegiarrak aurkeztutakoa [17] eta gure taldearen proposamena [18]. Orain arte gehien erabili den erreferentzia-seinalea konpresio-sakontasuna da, normalean azelerometroen bidez hartzen dena, eta sakada bakoitzaren sakontasuna neurtzen duena (ikus 5. irudiko (b) adierazpidea). Seinale horrek interferentziarekin du korrelazioa, eta sistema moldakorrean erabiltzen da erreferentzia-seinale gisa. Lehen emaitzak argitaratu zirenean, merkatuko KDA-ek ez zuten seinale hori jasotzen; beraz, frogak prototipoen bidez egin ziren. Bosgarren irudiko adibidean azaltzen da konpresio-sakontasuna erreferentzia-seinaletzat hartuz iragazkiak estimatzen duen EKG garbia, êg[n]. EKG kutsatua ez-desfibrilatzeko gisa gaizki sailkatu arren, garbitu ondoren BFa identifikatu eta zuzen sailkatzen du KDA-k. Hirugarren taulan bildu dira erreferentziadun eta erreferentzia gabeko metodoetarako gure taldeak [16] eta talde norvegiarrak [17] argitaratutako sentsibilitatearen eta espezifikotasunaren emaitzak. Erreferentziadun iragazkiekin lortutako emaitzak hobeak dira; dena den, ezin dira zuzenean alderatu, erritmoen datu-base desberdinak erabili direlako. Halaber, espezifikotasuna AHA-ren helburuaren azpitik dago oraindik. Iragazketa eta sailkatzea bereiziki egin beharrean, era konbinatuan egitean egon daiteke espezifikotasuna hobetzeko estrategia. Gai honetan aurrerapauso garrantzitsuak eman diren arren, oraingoz ez dago BBB masajeak dirauen bitartean diagnosi fidagarria bermatzen duen KDA-rik. Hala eta guztiz, epe ertainera horrelako KDA bat izatea espero da. ## BEREZKO ZIRKULAZIOA BERRESKURATZEKO AUKERAREN AURRESATE FIDAGARRIA Desfibrilazio goiztiarra da terapiarik onena BF arritmia tratatzeko eta berezko zirkulazioa berreskuratzeko; horrek gainera, biziraupenerako aukera ematen dio pazienteari [19]. Baina desfibrilatzea mdeskarga elektrikoa ematea, alegiam ez da beti eraginkorra izaten. Alde batetik, desfibrilazioaren eraginkortasuna galduz joaten da minutuak igaro ahala [20]. Bestetik, arrakasta lortu ez duten deskargak kaltegarriak dira bihotzerako, eta miokardioaren funtzionalitatea eta biziraupenerako aukera txikiagotzen dute. Berezko zirkulaziora itzultzeko beste hainbat faktore, ordea, ez dira ondo ezagutzen gaur egun. Azken hogei urteotan, hainbat ikerketa lanen helburua izan da BF-aren seinalea aztertuz nolabaiteko parametro salataria detektatu eta horrela KDA-aren erabilera eraginkorragoa lortzea. Seinalearen prozesatze digitalaren ikuspuntutik, metodo klasikoek denboraren edo maiztasunaren eremuan aztertzen dute seinalea, barne ezkutuan BF seinaleak duen egituraren ezaugarriren bat agerian uzteko. Ikerketa lan batzuk seinalearen periodo nagusia eta horren aldaketak hartzen dituzte informazio nagusi modura [20]. Beste batzuek, aldiz, potentziaren espektrodentsitatetik kalkulatutako parametroak [22, 23, 24] proposatzen dituzte fibrilazioaren egoera sailkatzeko eta deskargaren arrakasta aurresateko. BF seinalearen izaera ez-geldikorretik abiatuta, metodo berriek dinamika ez-linealeko metodoak eta denbora-maiztasunaren adierazpideak erabiltzen dituzte (FFT edota Wavelet transformatuen bidez) desfibrilazioaren arrakasta aurresateko [25, 26, 27]. Horien bidez ikusi da BF seinalea ez dela zeharo ausazkoa, lehenengo uneetan behintzat; baduela identifika daitekeen barne-egitura bat BF-aren egoera aztertzeko eta berezko zirkulazioa berreskuratzearen aukera neurtzeko erabilgarria izan daitekeena. Hainbat ikerketatan lortu diren emaitzak oso interesgarriak izan arren [28], oraingoz ez da sistema aurresankorrik integratu merkatuko KDA-etan. Uste dugu epe ertainera horrelako sistemak egongo direla, eta berpizte-tekniken arrakasta handitu egingo dutela. ## ONDORIOAK Seinalearen prozesatze digitalaren ildotik azaldu diren erronkek garapen maila desberdinak dituzte gaur egun. Umeak tratatzeko sailkatze-algoritmoak garatzearena da aurreratuen dagoena, aukera hori duten merkatuko sistemak baitaude. Ikusi da sailkatze-parametroen portaera desberdina dela erritmo helduekin edo pediatrikoekin. Lan honetan azaldu den bezala, bihotz-maiztasunari zuzenki lotutako parametroek bereizte-ahalmen txikiagoa dute erritmo pediatrikoekin helduen erritmoekin baino. Aldiz, espektro-parametroek antzeko bereizte-ahalmena adierazi dute. Ondorioz, KDA-etako sailkatze-algoritmoak egokitzeko estrategia desberdinak planteatu beharko dira, erabilitako sailkatze-parametroen arabera. BBB masajea ematen den bitartean egindako erritmoen sailkatze guztiz fidagarria ez da oraindik errealitate bat merkatuan. Egon badauden zenbait KDA-k BBB sakaden informazioa jasotzen dute, masajea era egokian ematen laguntzeko. Beraz, seinale hori erabiliz, erreferentziadun metodo fidagarriak inplementatu ahal izango dira epe laburrera. Hirugarren erronkaren helburua dago merkatuko sistemetatik urrutien. Garatzen ari diren lanetan aurretiazko emaitzak erakargarriak izan arren, egun merkatuan dauden KDA-ek ez dute desfibrilazio arrakastatsuak aurresateko ahalmenik. Erronka honi aurre egiteko lanak ugaritu egin beharko dira beraz. ## ESKER ONA Egileok gure esker ona adierazi nahi diogu Euskal Filologia saileko Jose Ramon Etxebarriari, testuaren euskara orrazten eta txukuntzen laguntzeagatik, eta hain atsegina egin zaigun bidean irakatsi digun guztiagatik. ## ERREFERENTZIAK - [1] LARSEN, M. P., EISENBERG, M. S., CUMMINS, R. O. eta HALLSTROM, A. P. 1993. «Predicting survival from out-of-hospital cardiac arrest: a graphic model». Ann Emerg Med. 22, 1652-1658. - [2] KERBER, R., BECKER, L., BOURLAND, J. et al. 1997. «Automatic external defibrillators for public access defibrillation: Recommendations for specifying and reporting arrhythmia analysis algorithm performance, incorporating new waveforms and enhancing safety». Circulation 95, 1677-1682. - [3] CLAYTON, R. H., MURRAY, A. eta CAMPBELL, R. W. F. 1991. «Comparison of four techniques for recognition of ventricular fibrillation from the surface ECG». Medical & Biological Engineering & Computing 31, 111-117. - [4] JEKOVA, I. 2000. «Comparison of five algorithms for the detection of ventricular fibrillation from the surface ECG». Physiological Measurement 21, 429. - [5] AMANN, A., TRATNIG, R. eta UNTERKOFLER, K. 2005. «Reliability of old and new ventricular fibrillation detection algorithms for automated external defibrillators». BioMedical Engineering OnLine 4, 60. - [6] SAMSOM, R., BERG, R. eta BINGHAM, R. 2003. «Use of automated external defibrillators for children: an update. An advisory statement from the Paediatric Advanced Life Support Task Force, International Liaison Committee on Resuscitation». Resuscitation 57, 237-243. - [7] ARAMENDI, E., IRUSTA, U., RUIZ DE GAUNA, S. eta RUIZ, J. 2007. «Comparative analysis of the parameters affecting AED rhythm analysis algorithm applied to pediatric and adult ventricular tachycardia». IEEE Computers in Cardiology, 2007 34, 419-422. - [8] IRUSTA, U., RUIZ, J., ARAMENDI, E. eta RUIZ DE GAUNA, S. 2008. «Amplitude, frequency and complexity features in paediatric and adult ventricular fibrillation». Resuscitation 77, Supplement 1. - [9] THAKOR, N. V., ZHU Y. S. eta PAN, K. Y. 1990. «Ventricular tachycardia and fibrillation detection by a sequential hypothesis testing algorithm». IEEE Trans Biomed Eng. 37, 837-843. - [10] BARRO, S., RUIZ, R., CABELLO, D. eta MIRA, J. 1989. «Algorithmic sequential decision-making in the frequency domain for life threatening ventricular arrhythmias and imitative artefacts: a diagnostic system». J Biomed Eng. 11, 320-328. - [11] CECCHIN, F., JORGENSON, D., BERUL, C. et al. 2001. «Is Arrhythmia Detection by Automatic External Defibrillator Accurate for Children?: Sensitivity and Specificity of an Automatic External Defibrillator Algorithm in 696 Pediatric Arrhythmias». Circulation 103, 2483-2488. - [12] ATKINSON, E., MIKYSA, B., CONWAY, J. et al. 2003. «Specificity and sensitivity of automated external defibrillator rhythm analysis in infants and children». Ann Emerg Med. 42, 185-196. - [13] ATKINS, D. L., SCOTT, W. A., BLAUFOX A. D. et al. 2008. «Sensitivity and specificity of an automated external defibrillator algorithm designed for paediatric patients». Resuscitation 76, 168-174. - [14] European Resuscitation Council Guidelines for Resuscitation 2005. Resuscitation 67, Suppl 1. - [15] ARAMENDI E., RUIZ DE GAUNA, S., IRUSTA, U., RUIZ, J., ARCOCHA, M. F. eta ORMAETXE, J. M. 2007. «Detection of ventricular fibrillation in the presence of cardiopulmonary resuscitation artefacts». Resuscitation 72, 115-123. - [16] RUIZ DE GAUNA, S., RUIZ, J., IRUSTA, U., ARAMENDI, E., EFFESTØL, T. eta KRAMER-JOHANSN, J. 2008. «A method to remove CPR artefacts from human ECG using only the recorded ECG». Resuscitation 76, 271-278. - [17] EILEVSTJØNN, J., EFTESTØL, T., AASE, S. O., MYKLEBUST, H., HUSØY, J. H. eta STEEN, P. A. 2004. «Feasibility of shock advice analysis during CPR through removal of CPR artefacts from the human ECG». Resuscitation 61, 131-141. - [18] IRUSTA, U., RUIZ, J., RUIZ DE GAUNA S., EFTESTØL, T. eta KRAMER-JO-HANSN, J. 2009. «A Least Mean Square Filter for the Estimation of the Cardiopulmonary Resuscitation Artifact Based on the Frequency of the Compressions». IEEE Trans Biomed Eng. 56, 1052-1062. - [19] STROHMENGER, H. U., LINDNER, K. H. eta KELLER, A. 1996. «Spectral analysis of ventricular fibrillation and closed-chest cardiopulmonary resuscitation». Resuscitation 33, 155-161. - [20] CALLAWAY, C. W., SHERMAN, L. D. eta MOSESSO, V. N. 2001. «Scaling Exponent Predicts Defibrillation Success for Out-of-Hospital Ventricular Fibrillation Cardiac Arrest». Circulation 103, 1656-1661. - [21] SMALL M., YU D. eta HARRISON R. G. 2001. «Variation in the dominant period during ventricular fibrillation». IEEE Trans Biomed Eng. 48, 1056-1061. - [22] AMANN, A., RHEINBERG, K., ACHLEITNER, U. et al. 2002. «The Prediction of Defibrillation Outcome Using a New Combination of Mean Frequency and Amplitude in Porcine Models of Cardiac Arrest». Anesth. Analg. 95, 716-722. - [23] DZWONCZYK, R., BROWN, C. G. eta WERMAN, H. A. 1990. «The median frequency of the ECG during ventricular fibrillation: Its use in an algorithm for estimating the duration of cardiac arrest». IEEE Trans Biomed Eng. 37, 640-644. - [24] BROWN C. G., GRIFFITH, R. F., LIGTEN, P. V., HOEKSTRA, J., NEJMAN, G., MITCHELL, L. eta DZWONCZYCK, R. 1991. «Median frequency l A new parameter for predicting defibrillation success rate». Ann Emerg Med. 20, 787-789. - [25] WATSON, J. N., UCHAIPICHAT, N., ADDISON, P. S., CLEGG, G. R., ROBERT-SON, C. E., EFTESTØL, T. eta STEEN, P. A. 2004. «Improved prediction of defibrillation success for out-of-hospital VF cardiac arrest using wavelet transform methods». Resuscitation 63, 269-275. - [26] NOC, M., WEIL, M. H., TANG, W. et al. 1999. «Electrocardiographic prediction of the success of cardiac resuscitation». Crit Care Med. 27, 708-714. - [27] EFTESTØL, T., SUNDE, K., AASE, S. O., HUSØY, J. H. eta STENN, P. A. 2001. «Probability of successful defibrillation as a monitor during CPR in out-ofhospital cardiac arrested patients». Resuscitaton 48, 245-254. - [28] EFFESTØL, T., STROHMENGER, H. U., ROBERSON, C. 2007. «Analysis and predictive value of the ventricular fibrillation waveform». Cardiac Arrest. Cambridge University Press.
aldizkariak.v1-3-596	{ "domain": "osasun zientziak", "id": "ikergazte_v_osasun-zientziak_5", "issue": null, "year": "2023", "license": "cc-by-sa 3.0", "source": "ikergazte", "edition": "v" }	# GRM2 eta GRM3 geneen adierazpenaren ebaluazioa subjektu eskizofrenikoen postmortem garuneko kortex aurrefrontalean Jon Ander Santas<sup>1</sup> , Alfredo Ramos1,2 , Luis Felipe Callado1,2,3 , Jose Javier Meana1,2,3 , Guadalupe Rivero1,2,3 <sup>1</sup>Farmakologia saila, Medikuntza eta Erizaintza fakultatea, Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU), Leioa; <sup>2</sup>Centro de Investigación Biomédica en Red de Salud Mental (CIBERSAM); <sup>3</sup>Biocruces Bizkaia Osasun Ikerketa Institutua. jsantas001@ikasle.ehu.eus ### Laburpena mGluR2/3ren farmako aktibatzaileak eskizofreniaren disfuntzio glutamatergikoa tratatzeko saiatu dira eraginkortasun eskasarekin, baliteke klozapinak edo beste antipsikotikok eragindako mGluR2ren murrizketagatik. mGluR2/3 kodetzen duten GRM2 eta GRM3ren gene-adierazpena qPCRz neurtu zen postmortem garuneko kortex aurrefrontalean. Tratamendu antipsikotikoaren, eta bereziki klozapinaren, eragina ebaluatu zen, tratatu eta ez-tratatutako subjektu eskizofrenikoetan. GRM2 eta GRM3ren geneadierazpenean ez zen desberdintasunik aurkitu subjektu eskizofrenikoen eta kontrolen artean. Klozapinak ez zuen GRM2/3 gene-adierazpena esanguratsuki modulatu beste antipsikotikoekin konparatuz. GRM2ren transkripzio murriztuak ez du mGluR2ren dentsitate murriztua azaltzen. Hitz-gakoak: Eskizofrenia, GRM2, GRM3, qPCR, kortex aurrefrontala, klozapina ### Abstract mGluR2/3 activating drugs have been tested to treat glutamatergic dysfunction in schizophrenia with poor efficacy, possibly due to mGluR2 depletion caused by clozapine or other antipsychotics. Gene expression of GRM2 and GRM3, which encode mGluR2/3, was measured by qPCR in postmortem brain prefrontal cortex. The effect of antipsychotic treatment, and specially clozapine, was evaluated in schizophrenic subjects treated or not-treated with these drugs. No differences were found in the gene expression of GRM2 and GRM3 between schizophrenic and control subjects. Clozapine did not significantly modulate GRM2/3 gene expression compared to other antipsychotics. Reduced transcription of GRM2 does not explain reduced mGluR2 receptor density. Keywords: Schizophrenia, GRM2, GRM3, qPCR, prefrontal cortex, clozapine ### 1. Sarrera eta motibazioa Eskizofrenia portaera-sindrome kognitibo konplexua da, bizitza osoan %0,7ko prebalentzia duena (Howes et al., 2015). Bere etiologian faktore genetikoek eta ingurumen-faktoreek sustatutako garunaren garapenaren nahasmenduak parte hartzen duela proposatu da (Owen et al., 2016). Eskizofreniak hainbat baldintza kliniko heterogeneo biltzen ditu, bi ezaugarri komunekin: psikosia eta gainbehera soziolaborala. Psikosiaren sintomak sintoma positibo gisa bildu dira, eta gainbehera soziolaboralaren oinarrian dauden adierazpen psikopatologikoak sintoma negatibo gisa bildu dira (de Oliveira-Souza et al., 2007). Sintoma positiboen artean eldarnioak, aluzinazioak (entzumenezkoak batez ere, baina beste zentzumen batzuk ere inplikatuta egon daitezke kasu batzuetan) eta pentsamendu eta hizkera desantolatuak aurki daitezke. Sintoma positiboek berriro hasteko eta arintzeko joera dute, nahiz eta paziente batzuek epe luzerako hondar sintoma psikotikoak izan. Psikosiaren estreinaldia nerabezaroaren amaieran edo helduaroaren hasieran gertatzen da normalean, eta sarritan fase prodromiko bat aurretik gertatzen da (Owen et al., 2016). Sintoma negatiboei dagokienez, bost domeinu onartu dira, #### IkerGazte, 2023 pentsamendu prozesu edo erantzun emozional eskasiei dagozkienak: anhedonia (plazerra sentitzeko gaitasun eza), asozialtasuna (gizarte-harremanetan aritzeko gogorik eza), abolizioa (motibazio eza), afektu moteldua (ahozko edo hitzik gabeko erakustaldi emozional murriztua) eta alogia (hizketapobrezia) (Uno eta Coyle, 2019). Azkenik, sintoma kognitiboak eskizofreniaren ezaugarri nagusi bat dira, eta azaleratzen diren sintoma goiztiarrenak izan ohi dira. Horrelako sintomak eskizofreniaren agerpena baino lehen agertu ohi dira, fase prodromikoan, batzuetan nerabezaroan edo haurtzaroan ere. Subjektu eskizofrenikoek normalean urritasun nabarmenak erakusten dituzte, epe luzerako memorian eta prozesatzeko abiaduran (neurokognizioa), eta emozioen prozesamenduan eta pertzepzio sozialan (kognizio soziala), besteak beste (Green et al., 2019). Antipsikotikoek (AP) farmako psikotropikoen azpimultzo bat osatzen dute, psikosiaren tratamendurako erabiltzen direnak. Eskizofrenia eta beste gaixotasun psikotikoak (eldarniozko nahasmendua eta nahaste bipolarra, besteak beste) tratatzeko gomendatzen dira. APek, orokorrean, dopaminaren hartzaileen edota serotoninaren hartzaileen blokeoan oinarritu dira (Lally eta MacCabe, 2015). Lehen belaunaldiko APek (adibidez, haloperidol edo klorpromazina) dopaminaren D2 hartzailea blokeatzen edo antagonizatzen dute. Bigarren belaunaldiko APek (adibidez, ketiapina edo klozapina) D2 hartzailea antagonizatzen dute, afinitate txikiagorekin, eta serotoninaren 5-HT2A hartzailearen antagonistak ere badira (Ginovart eta Kapur, 2012). APek sintoma positiboak nabarmen hobetzen dituzten arren, sintoma negatibo eta kognitiboen aurrean duten eraginkortasuna apala da, eta ondorio kaltegarri ugari dituzte (Marder eta Cannon, 2019). Klozapina (CLO), AP eraginkorrena izan arren, gainerako APei erresistente diren pazienteetan bakarrik aholkatzen da, erabilerarekin lotutako agranulozitosi eta sindrome metabolikoagatik (Dong et al., 2020). Hala ere, disfuntzio glutamatergiko baten hipotesia indartzen duten ebidentziak aurkitu direnez gero (berrikuspen baterako, ikusi Marek et al., 2010), sistema honetan aritzen diren farmakoak proposatu dira. Hipotesi glutamatergikoak aurreikusten du glutamatoaren hartzaile metabotropiko 2/3ren (mGluR2/3) estimulazioa onuragarria izan daitekeela eskizofreniaren tratamenduan (Marek, 2015). mGluR2/3ren funtsezko funtzio bat neurotransmisoreen askapena inhibitzea da, beraz, glutamatoarena (auto-hartzaileak) ez ezik, beste neurotransmisore batzuen askapena ere modulatzen dute, hala nola dopamina eta GABA (heterohartzaileak) (Lyon et al., 2008). mGluR2/3 agonistek eskizofrenia gaixoetan aurreko garuneko zirkuitu alteratuetan transmisio-oreka berreskuratzen dutela uste da. Beste hitzetan, mGluR2/3 aktibatzeak kortex aurrefrontaleko sinapsietan gehiegizko kitzikapen-transmisioa murriztu dezake, glutamatoaren mailak erregulatuz (Noetzel et al., 2012). Hala ere, entsegu klinikoek emaitza nahasiak eman dituzte (berrikuspen baterako, ikusi Maksymetz et al., 2017). Adibidez, LY2140023, mGluR2/3 aktibatzen dituen agonista baten monoterapiak ez zuen plazeboarekiko nagusitasunik erakutsi eta bere garapena eten egin zen (Stauffer et al., 2013). Hala ere, entseguan parte hartu zuten subjektuen azpitaldeen azterketa batean, lehenengo belaunaldiko APekin tratatutako subjektuengan LY2140023-k plazeboak baino eraginkortasun handiagoa erakutsi zuela behatu izan zen. Azpitalde honetan, baina ez beste APekin tratatutako subjektuetan, ikusitako LY2140023ren eraginkortasuna lehen eta bigarren belaunaldiko APen 5-HT2A hartzailearen blokeo ezberdintasunean oinarritu daiteke. Izan ere, 5-HT2A hartzailearen blokeoak mGluR2 proteinaren erregulazio negatiboa eragin dezakeela proposatu da (Kinon et al., 2015). Zenbait ikerketetan, CLOren (5-HT2A hartzailearekiko afinitate altua duena) tratamendu kronikoak GRM2ren sustatzailean histonen marka epigenetiko aktibatzaile batzuk murrizten dituela ikusi da. Mekanismo hau 5-HT2A hartzailearen antagonismoaren menpekoa izan daitekeela proposatu da (Kurita et al., 2012; Ibi et al., 2017). Beraz, entsegu kliniko hauetan erabilitako pazienteen populazio orokorrean, mGluR2/3ren farmako aktibatzaileen eraginkortasun falta behatu zen. Eraginkortasun falta hau aurretiko AP tratamenduak bigarren belaunaldiko APekin eragindako kortex aurrefrontaleko mGluR2/3ren dentsitate txikituagatik gerta daiteke (Maksymetz et al., 2017). ### 2. Arloko egoera eta ikerketaren helburua Eskizofrenian mGluR2 proteinaren eta bere gene kodetzailearen (GRM2) garuneko adierazpena gutxituta ikusi dira, murrizketa handiagoarekin APekin tratatutako subjektu eskizofrenikoetan (Miranda, 2014). APekin tratatutako subjektu eskizofrenikoetan GRM2ren gene-adierazpenaren murrizketa CLOrekin tratatutako subjektu eskizofrenikoentzat espezifikoa izan daiteke. Hala ere, lehen aipatutako mekanismo epigenetiko horrek (Kurita et al., 2012; Ibi et al., 2017) benetan GRM2ren geneadierazpena murrizten duen CLOrekin tratatutako subjektu eskizofrenikoen garunetan aztertzeko dago. Gainera, mekanismo hori erabili ohi diren APen propietate partekatua den edo, aitzitik, CLOren ezaugarri espezifiko bat den oraindik ez da ezagutzen. Horrez gain, mGluR3ren gene kodetzailea, GRM3, sentikortasun gene gisa identifikatu da eskizofrenian (Harrison et al., 2008). Gure taldeak egindako ebaluazioak subjektu eskizofrenikoen garunetan mGluR3 proteinaren adierazpenaren murrizketa erakutsi du, baina gene-adierazpenari buruzko informazioa falta da oraindik. mGluR2 eta mGluR3 sekuentzia-identitate handia daukate, eta antigorputzen edo ligandoen bidez bereizteko zailak dira (Lyon et al., 2008; Harrison et al., 2008). Proteina mailan emaitza kontrajarriak mGluR2 eta mGluR3 ezagutzen dituzten antigorputzen eta ligandoen espezifikotasun baxuaren ondoriozkoak izan daitezke. PCR kuantitatiboa (qPCR), aldiz, GRM2 eta GRM3ren gene-adierazpena bereizteko gai da. Beraz, ikerketa honen helburua GRM2 eta GRM3ren gene-adierazpena APekin tratatu eta ez tratatutako subjektu eskizofrenikoen garun postmortemeko kortex aurrefrontaletan ebaluatzea da, transkripzioerregulazioak mGluR2/3 proteinen adierazpenean ikusitako desberdintasuna azaldu ahal duen jakiteko. GRM2 eta GRM3ren gene-adierazpena CLOrekin tratatutako eta CLO ez diren APekin tratatutako subjektu eskizofrenikoetan ere ebaluatu zen, gizakietan GRM2ren transkripzio-erregulazioa CLOren ezaugarri berezia (beste APekin alderatuta) den ala ez ezagutzeko. ### 3. Ikerketaren muina Garunak Bilboko Auzitegi Medikuntzako Euskal Institutuan egindako autopsietatik lortu ziren, ikerketa eta berrikuspen etikoen batzordeen politikak betez. RNA totala postmortem garunetako kortex aurrefrontaleko laginetatik erauzi zen eta alderantzizko transkripzioa egin zen cDNA sortzeko. GRM2 eta GRM3ren gene-adierazpenaren balioak subjektu eskizofrenikoetan eskizofreniarik gabeko kontrolekin alderatuta nabarmen aldatzen diren ebaluatzeko, eskizofrenia zuten kasuen eta kontroletako 24na bikoteko kohorte bat erabili zen. Subjektu eskizofrenikoak APekin tratatutako (AP<sup>+</sup> , n=12) edo ez tratatutako (AP- , n=12) subjektuetan banatu ziren, heriotzaren unean odolean lehen/bigarren belaunaldiko APen presentzia edo absentziaren arabera, hurrenez hurren. Bestalde, GRM2 eta GRM3ren gene-adierazpenaren balioak CLOrekin tratatutako (CLO<sup>+</sup> ) subjektu eskizofrenikoen eta beste APekin tratatutako subjektu (CLO- ) eskizofrenikoen artean konparatzeko, 13 CLO<sup>+</sup> subjektu eskizofreniko eta 13 parekatutako CLOsubjektu eskizofreniko zeukan kohorte bat aztertu zen (ikusi 1A. irudia). Subjektu bikote guztiak adinaren, sexuaren eta postmortem atzerapenaren arabera parekatu ziren. 1. irudia. (A) Kontrol-eskizofrenia eta klozapina kohorteen osaketa. Eskizofreniaren edo APen absentzia garun edo tanta beltzez irudikatzen da, hurrenez hurren. Eskizofreniaren edo APen presentzia garun edo tanta gorriz irudikatzen da, hurrenez hurren. NM = proteinak kodeatzen dituzten NCBIko transkripzio barianteak. ENST = Ensembl-ko transkipzio bariante moztu-itsatsiak. (B) GRM2 eta GRM3ren transkripzio barianteak anplifikatzeko erabilitako hasleen exoi kokapena, anplifikazio produktuaren tamaina eta melting tenperatura (Tm). ![](_page_2_Figure_5.jpeg) ### IkerGazte, 2023 GRM2 eta GRM3ren gene-adierazpenaren mailak neurtzeko qPCRa erabili zen. qPCR teknikak DNA molekula baten anplifikazioa monitorizatzen du PCRan zehar. qPCR produktuak bi modu nagusitan detekta daitezke: kate bikoitzeko edozein DNA molekuletan tartekatzen diren koloratzaile fluoreszente ez-espezifikoak (adibidez, SYBR Green), edo sekuentzia espezifiko baterantz zuzendutako fluoroforo erreportari batekin etiketatutako oligonukleotidoak (adibidez, TaqMan zundak) erabiliz. Fluoroforoaren fluoreszentzia neurtzeak produktu zehatz baten edo gehiagoren sorkuntza-tasa PCR zikloetan zehar neurtzea ahalbidetzen du (Watson et al., 2004). Anplifikazio-kurba osoa fluoreszentzia atari bat gainditzen duen zikloaren arabera laburbiltzen da, atari-zikloa (Ct) deritzona. Ct-ak eta hasierako DNA molekularen kopuruak alderantzizko erlazioa daukate. Beraz, atari-ziklo balio txikiago batek lagin batean DNA molekularen hasierako kontzentrazioa handiagoa dela eta PCR ziklo gutxiago behar direla fluoreszentzia-ataria gainditzeko esan nahi du (Hsu et al., 2021). Gene-adierazpena -ΔΔCt (kontrol-eskizofrenia kohortean) edo maila erlatibo (klozapina kohortean) balio gisa adierazi zen. GRM2 eta GRM3ren gene-adierazpenaren mailak bi aldiz normalizatu ziren kontrol-eskizofrenia kohortean. Alde batetik, GAPDH eta RPS13 housekeeping geneen adierazpena neurtu zen lagin berdinetan, GRM2 eta GRM3ren gene-adierazpenaren balioak lagin berean lortutako barne erreferentziako balio batera normalizatzeko. Bestaldetik, esperimentuen arteko aldakortasuna kontrolatzeko, esperimentu guztietan erreferentziazko lagin beraren gene-adierazpena neurtu zen. Erreferentziazko lagin honen gene-adierazpena balio indibidual bakoitzaren bigarren normalizazio bat egiteko erabili zen. Klozapina kohortearen kasuan, alde batetik, GRM2 eta GRM3ren geneadierazpenaren balioak normalizatzeko, GAPDH eta RPS13 Housekeeping geneen adierazpenaren balioetara erreferentziatu ziren. Bestaldetik, CLO<sup>+</sup> eta CLOsubjektuen GRM2 eta GRM3ren geneadierazpenaren balio normalizatuak CLO<sup>+</sup> subjektuen batez besteko GRM2 eta GRM3ren geneadierazpenaren balio normalizatuetara erreferentziatu ziren. Fast SYBRTM Green Master Mix (Thermo Fisher) erabili zen GRM2 eta GRM3ren gene-adierazpena neurtzeko. TaqManTM Fast Universal PCR Master Mix (Thermo Fisher) erabili zen GAPDH eta RPS13ren gene-adierazpena neurtzeko. qPCRan erabilitako GRM2ra zuzendutako hasleekin NCBIko Gene datu basean erregistratutako GRM2ren NM\_000839.5 (mGluR2ren isoforma luzeena eta kanonikoaren kodeatzailea) eta NM\_001349117.2 (mGluR2ren isoforma motzago baten kodeatzailea) transkripzio barianteak anplifikatu ziren. Ensembl datu baseko GRM2ren ENST00000442933.2 (mGluR2ren beste isoforma motzago baten kodeatzailea) eta ENST00000296479.9 (Stop kodoi goiztiar bat daukan transkripzio bariantea) ere anplifikatu ziren. Hau da, GRM2ra zuzendutako hasleekin lehen aipatutako 4 transkripzio barianteak anplifikatu ziren. GRM3ra zuzendutako hasleekin NCBIko Gene datu baseko GRM3ren NM\_000840.3 (mGluR3ren isoforma luzeena eta kanonikoaren kodeatzailea) transkripzio bariantea anplifikatu zen (1B. irudia). Kontrolen eta AP<sup>+</sup>edo APsubjektu eskizofrenikoen artean, baita CLO<sup>+</sup> eta CLOsubjektuen artean ere, GRM2 eta GRM3ren batez besteko gene-adierazpenaren balioetan desberdintasun esanguratsurik dagoenetz aztertzeko, bi isatsetako parekatu gabeko t-testa (Welsch-en test) erabili zen. Adinaren eragina GRM2 eta GRM3ren gene-adierazpenean Pearson-en korrelazio-analisiaren bidez ebaluatu zen kontrol-eskizofrenia kohortean. Subjektuen sexuaren eta GRM2 edo GRM3ren gene-adierazpenaren arteko erlazioa Student-en bi isatsetako parekatu gabeko t-testaren (Welsch-en test) bidez aztertu zen kontrol-eskizofrenia kohortean. ### 3.1. GRM2 eta GRM3ren gene-adierazpena kontrol eta subjektu eskizofrenikoetan Ez zen desberdintasun esanguratsurik aurkitu GRM2ren gene-adierazpenean kontrol eta subjektu eskizofrenikoak alderatzean (p=0,77, n=22, 2A. irudia), ezta APsubjektu eskizofrenikoak (p=0,28, n=11, 2A. irudia) ezta AP<sup>+</sup> subjektu eskizofrenikoak (p=0,58, n=11, 2A. irudia), beraiei dagozkien kontrolekin alderatzean ere. GRM3ren gene-adierazpenean ez zen desberdintasun esanguratsurik aurkitu kontrol eta subjektu eskizofrenikoak alderatzean (p=0,84, n=21, 2B. irudia) ezta AP<sup>+</sup> subjektu eskizofrenikoak beraiei dagozkien kontrolekin alderatzean ere (p=0,45, n=11, 2B. irudia). Hala ere, GRM3ren gene-adierazpenaren gorakada sotil bat ikusi zen APsubjektu eskizofrenikoetan haiekin parekatutako kontrolekin alderatzean, baina ez zen esanguratsua (Δ=%44, p=0,11, n=10, 2B. irudia). 2. irudia. (A) GRM2ren zuzendutako gene-adierazpenaren balioak kontrolen (barra beltzak) eta subjektu eskizofrenikoen (barra gorriak) kortex aurrefrontalean. Subjektu eskizofreniko (S, n=22) eta kontrol (K, n=22) totalak. APrik gabeko subjektu eskizofrenikoak (AP- S, n=11) eta dagozkien kontrolak (n=11). APekin tratatutako subjektu eskizofrenikoak (AP<sup>+</sup> S, n=11) eta dagozkien kontrolak (n=11). (B) GRM3ren zuzendutako gene-adierazpenaren balioak kontrolen (barra beltzak) eta subjektu eskizofrenikoen (barra gorriak) kortex aurrefrontalean. Subjektu eskizofreniko (S, n=21) eta kontrol (K, n=21) totalak. APrik gabeko subjektu eskizofrenikoak (AP- S, n=10) eta dagozkien kontrolak (n=10). APekin tratatutako subjektu eskizofrenikoak (AP<sup>+</sup> S, n=11) eta dagozkien kontrolak (n=11). Emaitzak batez besteko balioa ± SEM gisa erakusten dira. ![](_page_4_Figure_2.jpeg) 3.2. GRM2 eta GRM3ren gene-adierazpena klozapinarekin tratatutako eta klozapinaz beste antipsikotikoekin tratatutako subjektu eskizofrenikoetan GRM2ren gene-adierazpenean ez zen desberdintasun esanguratsurik aurkitu CLO<sup>+</sup> subjektu eskizofrenikoak eta CLOsubjektu eskizofrenikoak alderatzean (Δ=%20, p=0,44, n=12 3A. irudia). GRM3ren gene-adierazpenean ez zen desberdintasun esanguratsurik aurkitu CLO<sup>+</sup> subjektu eskizofrenikoak eta CLOsubjektu eskizofrenikoak alderatzean (Δ=%874, p=0,19, n=12, 3B. irudia). 3. irudia. CLOrekin tratatu gabeko subjektu eskizofrenikoen (CLO- S, n=12) eta CLOrekin tratatutako subjektu eskizofrenikoen (CLO<sup>+</sup> S, n=12) GRM2 (A) edo GRM3ren (B) gene-adierazpena. Emaitzak batez besteko balioa ± SEM gisa erakusten dira. ![](_page_4_Figure_6.jpeg) ### 3.3. Adinaren eta sexuaren eraginaren azterketa Erregresio linealaren analisia GRM2 eta GRM3ren gene-adierazpenaren eta adinaren artean egin zen kontrol-eskizofrenia kohortearen kontroletan eta subjektu eskizofrenikoetan. GRM2ren geneadierazpenari dagokionez, GRM2ren gene-adierazpenaren eta adinaren arteko korrelazio negatibo esanguratsua ikusi zen kontroletan (p=0,048, n=24, Pearson-en r=-0,41, 4A. irudia), baina ez subjektu eskizofrenikoetan (p=0,16, n=22, r=0,31, 4A. irudia). GRM2ren gene-adierazpenean ez zen desberdintasun esanguratsurik aurkitu gizon eta emakumeen artean (p=0,6, gizonak n=31, emakumeak n=15, 4B. irudia), ezta diagnostikoaren arabera banatu zirenean. 4. irudia. Adinaren (A) eta sexuaren (B) eraginaren azterketa GRM2ren zuzendutako gene-adierazpenean kontrol-eskizofrenia kohortean. Kontrolak (n=24) beltzez eta subjektu eskizofrenikoak (n=22) gorriz irudikatzen dira. Gizonak (n=31), kontrol gizonak (n=16) eta gizon eskizofrenikoak (n=15) urdinez irudikatzen dira. Emakumeak (n=15), kontrol emakumeak (n=8) eta emakume eskizofrenikoak (n=7) laranjaz irudikatzen dira. Emaitzak batez besteko balioa ± SEM gisa erakusten dira. ![](_page_5_Figure_2.jpeg) GRM3ren gene-adierazpenaren eta adinaren artean ez zen korrelazio esanguratsurik aurkitu kontroletan (p=0,12, n=24, r=-0,32, 5A. irudia) ezta subjektu eskizofrenikoetan (p=0,14, n=21, r=0,34, 5A. irudia) ere. GRM3ren gene-adierazpenean ez zen desberdintasun esanguratsurik aurkitu gizon eta emakumeen artean (p=0,31, gizonak n=30, emakumeak n=15, 5B. irudia), ezta diagnostikoaren arabera banatu zirenean. 5. irudia. Adinaren (A) eta sexuaren (B) eraginaren azterketa GRM3ren zuzendutako gene-adierazpenean kontrol-eskizofrenia kohortean. Kontrolak (n=24) beltzez eta subjektu eskizofrenikoak (n=21) gorriz irudikatzen dira. Gizonak (n=30), kontrol gizonak (n=16) eta gizon eskizofrenikoak (n=14) urdinez irudikatzen dira. Emakumeak (n=15), kontrol emakumeak (n=8) eta emakume eskizofrenikoak (n=7) laranjaz irudikatzen dira. Emaitzak batez besteko balioa ± SEM gisa erakusten dira. ![](_page_5_Figure_5.jpeg) Postmortem garuneko kortex aurrefrontaleko GRM2 eta GRM3ren gene-adierazpenean ez zen desberdintasun estatistikoki esanguratsurik aurkitu subjektu eskizofrenikoetan kontrol subjektuekin konparatuz. Horrez gain, AP<sup>+</sup> eta APsubjektu eskizofrenikoak dagozkien kontrolekin alderatzean ez zen lagin berberetan behatutako mGluR2 eta mGluR3 proteinen murrizketa (De la Cuesta-Barrutia, argitaratu gabe) azalduko lukeen gene-adierazpenaren murrizketarik behatu. Proteinen eta mRNA-en mailen emaitza kontrajarriak beste mekanismo batzuek eraginda izan daitezke, hala nola mikro RNAak edo proteinen degradazio azeleratua. RNA kortex aurrefrontalaren materia griseko laginetako sometatik erauzi zen. Beraz, ikerketa honetan aurkeztutako GRM2 eta GRM3ren gene-adierazpenaren datuek kortex aurrefrontaleko zelula neuronal eta gorputz glialetako adierazpena islatuko lukete, baina ez lukete islatuko proteina presinaptikoen transkripzio-erregulazioa soma kokapen desberdina duten proiekzio neuronaletan. Erradioligandoen lotura eta immunoblotting ikasketak mGluR2/3 proteina-maila totalak (populazio presinaptikoak zein postsinaptikoak) neurtzeko gai dira. Orduan, baliteke lagin berberetan behatutako mGluR2/3ren dentsitatearen murrizketa kortex aurrefrontalerainoko proiekzio neuronalen (adibidez, talamokortikalekoak) mGluR2/3 proteina presinaptikoen murrizketak eraginda izatea. Bestalde, kontuan hartu behar da APsubjektuek lehenago antipsikotikoak hartu ahal izan dituztela, toxikologiak substantzia ezberdinen kontsumo-maila denbora tarte jakin batean bakarrik jakiteko aukera ematen digulako. Desberdintasunek subjektu eskizofrenikoen tratamenduetan emaitza desberdinak eragin ahal izan dituzte GRM2 eta GRM3ren gene-adierazpenean aurretiko lanekin konparatuz. GRM2 edo GRM3ren gene-adierazpenean ez zen desberdintasun estatistikorik aurkitu CLO<sup>+</sup> eta CLOsubjektu eskizofrenikoen artean. Emaitza hauek ez dute babesten CLOk edo beste APek GRM2ren gene-adierazpena modu bereizgarrian modulatzen duten hipotesia. Hala ere, nahiz eta esanguratsua ez izan, GRM3ren gene-adierazpenaren murrizketa bat ikusi zen CLO<sup>+</sup> subjektuetan, CLOsubjektuekin konparatuz. Izan ere, aldakortasun handia ikusi zen CLOtaldearen subjektuen artean, GRM3ri dagokionez. Aldakortasun honi aurre egiteko, CLOren eragina GRM2 eta GRM3 geneen adierazpenean aztertuko duten hurrengo esperimentuetan taldeen subjektu kopurua handitu ahal da. GRM2ren gene-adierazpenaren eta adinaren arteko korrelazio negatibo esanguratsua ikusi da kontroletan, baina ez subjektu eskizofrenikoetan. Emaitza hauek eskizofrenian, adinaren araberako GRM2ren gene-adierazpenaren erregulazioa aberrantea izan daitekeela iradokitzen dute. ### 5. Etorkizunerako norabidea mGluR2 eta mGluR3ren mRNA eta proteinen adierazpenari buruzko hainbat galdera oraindik argitu behar dira. Esate baterako, mGluR2 proteinaren beheranzko erregulazioa GRM2ren transkripzio murrizketaren bidez gertatzen ez bada, murrizketa hori eragiten duten mekanismo zehatzak identifikatu behar dira. Kontrol (epi)genetikoaren eta proteinaren adierazpenaren arteko erlazioa desitxuratzen duen faktoreren bat egon liteke. Proteinaren degradazio prozesuak azeleratuak egotea proteinaren adierazpenean ikusitako murrizketaren arrazoi bat izan daiteke. Horrez gain, disoziazio hori itzulpena erregulatzen duten mikro RNAen bitartez ere gerta liteke. Eskizofrenian GRM2ren jaitsiera mikro RNAen desarautze batek eragiten duen argitzeak interes handia izan lezake. Bestalde, mGluR2 eta mGluR3rako ligando selektiboak aurkitzea funtsezkoa izango litzateke hartzaile bakoitzaren dentsitatea modu ezberdinean neurtzeko erradioligandoen finkapen-saioetan. ## 6. Erreferentziak - de la Cuesta-Barrutia, J. (argitaratu gabe). Evaluation of GPCR receptor complexes in mental disorders: potential novel therapeutic targets. Doctoral thesis. Department of Pharmacology, UPV/EHU. - de Oliveira-Souza, R., Marrocos, R. P., & Moll, J. (2007). The dementias of schizophrenia. Dementia & neuropsychologia, 1(2), 124–130. - Dong, R., Yuan, L., Yang, Y., Du. X.D., Jia, Q., Dillon, B.A., Yu, L., & Zhang, X.Y. (2020). Differential effects of different antipsychotic drugs on cognitive function in patients with chronic schizophrenia. Human psychopharmacology, 35(6), 1-8. - Ginovart, N., & Kapur, S. (2012). Role of dopamine D(2) receptors for antipsychotic activity. Handbook experimental pharmacology, 212, 27-52. - Green, M. F., Horan, W. P., & Lee, J. (2019). Nonsocial and social cognition in schizophrenia: current evidence and future directions. World psychiatry: official journal of the World Psychiatric Association (WPA), 18(2), 146–161. - Harrison, P. J., Lyon, L., Sartorius, L. J., Burnet, P. W., & Lane, T. A. (2008). The group II metabotropic glutamate receptor 3 (mGluR3, mGlu3, GRM3): expression, function and involvement in schizophrenia. Journal of psychopharmacology, 22(3), 308-322. - Howes, O., McCutcheon, R., & Stone, J. (2015). Glutamate and dopamine in schizophrenia: an update for the 21st century. Journal of psychopharmacology (Oxford, England), 29(2), 97–115. - Hsu, B., Sherina, V., & McCall, M.N. (2021). Autoregressive modeling and diagnostics for qPCR amplification. Bioinformatics, 36(22-23), 5386-5391. - Ibi, D., de la Fuente Revenga, M., Kezunovic, N., Muguruza, C., Saunders, J. M., Gaitonde, S. A., Moreno, J. L., Ijaz, M. K., Santosh, V., Kozlenkov, A., Holloway, T., Seto, J., García-Bea, A., Kurita, M., Mosley, G. E., Jiang, Y., Christoffel, D. J., Callado, L. F., Russo, S. J., Dracheva, S., … Callado, L. F., Russo, S. J., Dracheva, S., … González-Maeso, J. (2017). Antipsychotic-induced Hdac2 transcription via NF-κB leads to synaptic and cognitive side effects. Nature neuroscience, 20(9), 1247–1259 - Kinon, B. J., Millen, B. A., Zhang, L., & McKinzie, D. L. (2015). Exploratory analysis for a targeted patient population responsive to the metabotropic glutamate 2/3 receptor agonist pomaglumetad methionil in schizophrenia. Biological psychiatry, 78(11), 754-762. - Kurita, M., Holloway, T., García-Bea, A., Kozlenkov, A., Friedman, A. K., Moreno, J. L., Heshmati, M., Golden, S. A., Kennedy, P. J., Takahashi, N., Dietz, D. M., Mocci, G., Gabilondo, A. M., Hanks, J., Umali, A., Callado, L. F., Gallitano, A. L., Neve, R. L., Shen, L., Buxbaum, J. D., … González-Maeso, J. (2012). HDAC2 regulates atypical antipsychotic responses through the modulation of mGlu2 promoter activity. Nature neuroscience, 15(9), 1245–1254 - Lally, J., & MacCabe, J.H. (2015). Antipsychotic medication in schizophrenia: a review. British medical bulletin, 114(1), 169-179. - Lyon, L., Kew, J. N., Corti, C., Harrison, P. J., & Burnet, P. W. (2008). Altered hippocampal expression of glutamate receptors and transporters in GRM2 and GRM3 knockout mice. Synapse (New York, N.Y.), 62(11), 842–850. - Maksymetz, J., Moran, S. P., & Conn, P. J. (2017). Targeting metabotropic glutamate receptors for novel treatments of schizophrenia. Molecular brain, 10(1), 15. - Marder, S. R., & Cannon, T. D. (2019). Schizophrenia. The New England journal of medicine, 381(18), 1753- 1761. - Marek, G. J., Behl, B., Bespalov, A. Y., Gross, G., Lee, Y., & Schoemaker, H. (2010). Glutamatergic (N-methyl-D-aspartate receptor) hypofrontality in schizophrenia: too little juice or a miswired brain? Molecular pharmacology, 77(3), 317-326. - Marek, G. J. (2015). When is a Proof-of-Concept (POC) not a POC? Pomaglumetad (LY2140023) as a Case Study for Antipsychotic Efficacy. Current pharmacological design, 21(26), 3788-3796. - Miranda, P. (2014). Biochemistry, function and pharmacology of serotonin 5-HT2A and group II metabotropic glutamate receptors in postmortem human brain. Interest for psychosis. Doctoral thesis. Department of Pharmacology, UPV/EHU - Noetzel, M. J., Jones, C. K., & Conn, P.J. (2012). Emerging approaches for treatment of schizophrenia: modulation of glutamatergic signaling. Discovery medicine, 14(78), 335–343. - Owen, M. J., Sawa, A., & Mortensen, P. B. (2016). Schizophrenia. Lancet. 388(10039), 86-97. - Stauffer, V. L., Millen, B. A., Andersen, S., Kinon, B. J., Lagrandeur, L., Lindenmayer, J. P., & Gomez, J. C. (2013). Pomaglumetad methionil: no significant difference as an adjunctive treatment for patients with prominent negative symptoms of schizophrenia compared to placebo. Schizophrenia research, 150(2-3), 434-441. - Uno, Y., & Coyle, J. T. (2019). Glutamate hypothesis in schizophrenia. Psychiatry and Clinical Neurosciences, 73(5), 204-215. - Watson, J. D., Baker, T. A., Bell, S. P., Gann, A., Levine, M., & Losick, R. (2004). Molecular Biology of the Gene (5. ed.). Benjamin Cummings, San Francisco. ### 7. Eskerrak eta oharrak Ikerketa lan hau Euskal Herriko Unibertsitateko (UPV/EHU) Farmakologia Sailean, Guadalupe Rivero eta Alfredo Ramos-en zuzendaritzapean, egindako Master Amaierako Lan baten parte izan da. Lan honek MCIU/AEI/FEDER-en (RTI2018-094414-A-I00) eta Eusko Jaurlaritzaren (IT211/19, IT1512/22) diru-laguntzak jaso zituen.
aldizkariak.v1-0-586	{ "domain": "zientzia eta teknologia", "id": "ekaia_Zk.45 _2024_16", "issue": "Zk.45 _2024_", "year": "2024", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "ekaia", "edition": null }	# FPL potentzia-bihurgailuen analisia akats elektrikoetan zehar (Analysis of FPL power converters under grid faults) Asier Davila\, Estefanía Planas, José Antonio Cortajarena, Ander DeMarcos, Adriano Navarro Euskal Herriko Unibertsitatea UPV/EHU, Teknologia Elektronikoko Saila, Bilbo LABURPENA: Banaketa-sarea hainbat erronkari aurre egiten ari da, hala nola, kontsumo elektrikoaren hazkundeari, baliabide berriztagarrien integrazioari eta abarri, eta horiek gaur egungo banaketa-sarea, sare adimenduagoetara bideratzen ari dira. Sare adimendu horietan, potentzia-elektronika erabiltzea beharrezko funtzionalitate berriak gehitzeko ezinbestekoa da. Alde horretatik, akats elektrikoak arintzean tentsio desorekatuak sortzen dira eta potentzia-bihurgailuak erabili daitezke tentsioak orekatzeko. Goi-tentsioko lineen kasuan, Flexible Power Links (FPL) aukera egokia da, energia fluxua bi norabideetan kontrolatzeko gai izateaz gain, tentsio desorekatuak sor baititzake. Artikulu honek FPL potentzia-bihurgailuetan erabiltzen diren topologia nagusiak aztertzen ditu eta akats monofasikoak arintzean haien portaera aztertzen du. Simulazioaren emaitzak aztertu dira topologia bakoitzaren abantailak eta desabantailak lortuz. HITZ GAKOAK: Potentzia-bihurgailua, sare adimendua, akatsa, FPL. ABSTRACT:* Distribution lines are dealing with several challenges such as the increase in power consumption, the integration of renewable resources, etc. which are driving them to more intelligent grids or smart grids. In these smart grids the use of power electronics is essential for adding new required functionalities such as the mitigation of electrical faults. In this sense, mitigation of electrical faults carries out the generation of unbalanced voltages which implies the use of specific power converter topologies. In the case of MV lines, Flexible Power Links (FPL) are a suitable option due to the advantages they report such as bidirectionally of power flow and the possibility of generating unbalanced voltages. This paper analyzes the main topologies used in FPL power converters and studies their behavior when dealing with single-phase faults mitigation. Simulation results are carried out in order to obtain the benefits and disadvantages of each analyzed topology. KEYWORDS: Power converter, smart grid, fault, FPL. Nola aipatu / How to cite: Davila, Asier; Planas, Estefanía; Cortajarena, José Antonio; DeMarcos, Ander; Navarro, Adriano (2024). «FPL potentzia-bihurgailuen analisia akats elektrikoen zehar». Ekaia, 45, 2024, 279-291. (https://doi.org/10.1387/ekaia.24567). Jasotze-data: 2023, martxoak 01; Onartze-data: 2023, maiatzak 16. ISSN 0214-9001 - eISSN 2444-3255 / © 2024 UPV/EHU ![](_page_0_Picture_15.jpeg) Lan hau Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin 4.0 Nazioartekoa BY NC SA lizentzia baten mende dago <sup>\</sup> Harremanetan jartzeko / Corresponding author: Asier Davila. Teknologia Elektronikoa Saila, Bilboko Ingeniaritza Eskola, Ingeniero Torres Quevedo plaza, I (Bilbo). – asier.davila@ehu.eus – https://orcid.org/0000-0002-5926-1040 # 1. SARRERA* Azken urteetan, energia garbiaren pakete europarrarekin aldaketa garrantzitsuak sortu dira Europako energia-politikan. Han, zenbait helburu energetiko ezarri ziren, hala nola, energia berriztagarrien erabilera handiagoa eta eraginkortasun elektrikoaren hobekuntza. Zer esanik ez etorkizunean kontsumituko den energia gehiena elektrikoa izango dela. Beraz, hau garraiatzen duen sarea ahalik eta fidagarriena izatea komeni da, azken urteko energia elektrikoaren garraioa % 98.48 fidagarritasuna izanik [1]. Nahiz eta portzentaia altua iruditu, geratzen den portzentaiak garrantzi handia du, batez ere elektrizitate barik geratzen diren guneak erabiltzaile kritikoak (industrialak edo ospitaleak) badira. Horregatik, % 100-ean fidagarria den garraioa izatea ezinezkoa dela jakinda, enpresa banatzaileen helburua ahalik eta modu fidagarrienean garraiatzea izan beharko litzateke, eta akatsa emanez gero, berehala konpontzea kontsumitzaileengan duen eragina murrizteko. # 1.1. Akats elektrikoak sarean Akats bat linea elektrikoaren barruan desiragarria ez den gertakaria da. Akatsa agertzeko arrazoiak ugariak izan daitezke: faseen artean kontaktua ematea, zuhaitz bat linea gainean erortzea, eta abar. Banaketa-lineatan akats bat gertatzen denean, intentsitatearen balioa asko handituko da. Sare tradizional batean, lineak dituen babesen helburua intentsitate balio handi horietara heldu aurretik deskonexioa gauzatzea izango da, intentsitate balio handi horiek sor ditzaketen kalteak ekiditeko. Banaketa-lineatan aurkitu daitezkeen zirkuitulaburrak mota bitan desberdindu daitezke: akats simetrikoak eta akats asimetrikoak. Lehenengoak akats trifasikoak dira eta asimetrikoen barnean beste akats guztiak sartzen dira [2]: - —Akats trifasikoa: hiru faseen artean gertatzen den zirkuitulaburra da (1c irudia). Akats ezohikoena da, gertatzen diren akats guztien % 5. Hala eta guztiz ere, ondorio larrienak sortzen dituzten akats motak dira, intentsitate handienak sortzen baitituzte. - —Akats monofasikoa: fase baten eta lurraren artean gertatzen den zirkuitulaburra da (1a irudia), akats arruntena da, ematen diren falten % 70 izanik. - —Lurrerako akats bifasikoa: bi fase eta lurraren artean gertatzen den zirkuitulaburra da (1b irudia). Akatsen % 10 da. - —Akats bifasikoa: bi faseen artean gertatzen den zirkuitulaburra da (1d irudia). Akatsen % 15 izanik. Akatsak gertatzen direnean, horniduraren jarraitutasuna kaltetu egiten da. Beraz, horniduraren kalitateak behera egiten du. Hori saihesteko eta funtzionalitate berriak ezarri ahal izateko, sare tradizionala sare adimendu batera eraldatu behar da. # 1.2. Sare adimenduna Sare adimenduna teknologia digitaletan oinarritutako sare elektriko bat da, kontsumitzaileei bi norabideko komunikazioaren bidez elektrizitatea hornitzeko erabiltzen dena. Sistema honek aukera ematen du hornidurakatearen jarraipena, analisia, kontrola eta komunikazioa egiteko, eraginkortasuna hobetzeko, energia-kontsumoa murrizteko eta energia-horniduraren fidagarritasuna maximizatzeko. Sare adimenduna (2. irudia) sare elektriko konbentzionalen ahuleziak gainditzeko sortu zen. Sare adimendunak garatzean, potentzia-elektronikak garrantzi handia du, banaketa-sare elektrikoaren fidagarritasuna eta egonkortasuna hobetzeko modu eraginkorra eskaintzen baitu [3]. ![](_page_2_Picture_5.jpeg) 1. irudia. Akats mota ezberdinak. Potentzia-bihurgailu batek, energia elektrikoaren ezaugarriak (tentsioa, maiztasuna eta fasea) aldatzen ditu, normalean maiztasun altuko kommutazioa erabilita. Zentzu horretan, FPLak banaketa-sareetan erabiltzen diren potentzia-bihurgailuak dira, eta Alternating Current (AC) moldatzen dute bi faseen bidez (3. irudia). Bi fase horiek Direct Current (DC) bus batek lotzen ditu eta sarera LC edo LCL iragazkien bidez konektaturik daude (3. irudia), irteerako seinalearen kalitatea hobetzeko. Topologiaren aldetik, sistema hauetan Neutral-Point-Clamped (NPC) topologiak erabiltzen dira batez ere, kudeatzen duten potentzia maila altua delako (hainbat MVA inguru) [4] [5]. FPLak bi norabideetan potentzia transmititzeko gai dira, eta aldi berean potentzia erreaktiboaren kontsumoa edo sorkuntza erregulatu dezakete [6]. Gainera, maiztasun, fase edo tentsio-anplitude ezberdinetako sareko bi puntu lotzeko aukera eskaintzen dute. Sareko akats elektrikoei aurre egiteko, lan batzuek soluzio ezberdinak proposatu dituzte [7] [8]. Hala ere, ez dute hornidura kalitate ona bermatzen eta DC/AC potentzia-bihurgailuan oinarritzen dira, energia guztia DC iturri batetik lortua izanik. [8]-n potentzia-bihurgailu monofasiko baten bidez lurrera konektatzen da kalitate oneko horniketa bat bermatzeko, zero-sekuentziaren injekzioaren bidez. FPL sistema bat erabilita, potentzia-bihurgailu monofasikoarekin lorturiko abantaila beraz gain beste hainbat lor daitezke: - —Bi norabideko potentzia-fluxuak kudeatzeko aukera. - —Potentzia-bihurgailu monofasikoekin alderatuz, energia handiagoko akatsak arintzea. - —Matxura bat gertatzean kargen horniduraren kalitatea hobetzea. - —FPL sistemaren bi aldeetan akatsak ebaztea, simetriari esker. Horrela, lan honetan NPC topologia desberdinen portaera aztertzen da FPL sistemetan, zehazki sarean akats monofasiko bat gertatzen den kasuetan, hauek baitira maizen gertatzen diren akats motak [2]. ![](_page_3_Picture_9.jpeg) 2. irudia. Sare adimenduaren irudikapena. # 2. AKATS MONOFASIKOEI AURRE EGITEA Akats monofasikoa agertzen denean, kaltetutako fasearen tentsioa batbatean jaisten da, eta korrontea handitzen da. Sortutako tentsioak eta korronteak orekatuta ez daudenez, Fortescue-ren teorema erabil daiteke desorekatuta dagoen sistema trifasiko bat sistema orekatu independenteen batura modura adierazteko. Fortescueren teoremak sistema polifasiko asimetriko bat, n fase dituena, n sistema orekatuen batuketa modura adieraz daitekeela esaten du. Lan honetan aztertzen den kasuan, sistema trifasikoa denez, n = 3 izango da. Beraz, sistema asimetrikoa hiru sistema orekatuen batura modura adieraz daiteke: sekuentzia positiboa, negatiboa eta zero-sekuentziak hain zuzen ere. Fortescueren teoreman oinarritzen den kasu berezi hau Osagai Simetrikoen Metodo izenez ezagutzen da. Izan ere, sistema honek duen abantaila garrantzitsuena sistemen ebazpena zirkuitu monofasiko baliokidearekin egin daitekeela da, sistema orekatuak lortzen direlako. Sistema bakoitzak izango duen desfasea honela kalkulatuko da, desfasea radianetan adierazita: $$Desfasea = ordena \cdot \frac{2\pi}{n} \tag{1}$$ Hiru sistema direnez, ordena 0,1 eta 2 balioak izango ditu. Beraz, lehenengo kasuan, sistemak izango duen desfasea 0º-koa izango da, zerosekuentzia hain zuzen ere. Bigarren kasuan, 120º-ko desfasea egongo da faseen artean, sekuentzia positiboa izango dena. Modu berean, 2. ordeneko kasuan lortzen den desfasea 240º-koa izango da, sekuentzia negatiboa izango dena. Modu matrizial batean adierazita (2) erabiliko da: $$\begin{pmatrix} V_A \\ V_B \\ V_C \end{pmatrix} = \begin{bmatrix} 1 & 1 & 1 \\ 1 & a^2 & a \\ 1 & a & a^2 \end{bmatrix} \begin{pmatrix} V_{A0} \\ V_{A1} \\ V_{A2} \end{pmatrix}$$ (2) non «a» parametroa a = 1∠120 modura definituko den. Parametro honen helburua fasore bati biderkatuz, 120º-ko biraketa ematea izango da, fase aldaketa bermatuz modulua konstante utziz. Akats monofasikoetan, hiru sekuentziak agertzen dira, seriean konektatuta daudenak. Akatsaren eragina konpentsatzeko zero-sekuentziako tentsioak sortzen badira, konektatutako kargak behar bezala hornitu daitezke fenomeno honek dirauen bitartean ere [8]. Kasu honetan, akatsa sarean gertatzen denean, FPLak detektatu egiten du eta kargak tentsio desorekatuekin elikatzen hasten ditu, zero-sekuentziarekin. FPLak sortutako tentsioen helburu nagusia kargetan energia hornidura mantentzea da, sarean akatsa egon arren. Kargak triangelu-izar (Dyn) transformadoreen bidez konektatuta daudenez, tentsio konposatuek bakarrik eragiten diete, eta tentsio horiek konstante mantendu daitezke prozesu osoan zehar FPL bihurgailuari esker. ![](_page_5_Figure_2.jpeg) 3. irudia. FPLaren eskema orokorra. Ohiko potentzia-bihurgailu gehienak hiru hariko sistemetarako diseinatuta daudenez, kontroladoreak egokiak dira karga trifasiko orekatuetarako [9]. Nahiz eta tentsio desorekatuak sor daitezkeen hiru hariko sistema batean [10], zero-sekuentziako tentsioa agertzen denean lau hariko topologia behar da, hiru hariko bihurgailuek ez baitute zero-sekuentziako osagaientzako biderik eskaintzen. Beraz, FPL batekin akatsak ebazteak hornidura elektrikoa mantentzen den bitartean zenbait eskakizun dakartza: - —Bihurgailuak tentsio desorekatuak sortzeko gai izan behar du. - —Kargak triangeluan edo Dyn transformadoreen bidez konektatu behar dira. - —FPLaren irteerako transformadoreak YNyn izan behar du, zerosekuentziako osagaien zirkulazioa ahalbidetzeko. Horretarako, interruptorea (3. irudia) itxi behar da akatsa agertzen denean. Eskakizun horiek guztiak 3. irudian laburbiltzen dira. # 3. NPC POTENTZIA-BIHURGAILUEN TOPOLOGIAK Bi mailatako potentzia-bihurgailuak oso erabiliak dira potentzia baxuko aplikazioetan, eta maila anitzetako konfigurazioak egokiagoak dira potentzia ertain-altuko aplikazioetarako [11]. Alde horretatik, NPC potentzia-bihurgailuek hainbat abantaila dituzte bi mailatako bihurgailu tradizionalekin alderatuta. Antzeko aplikazioetarako, NPC potentzia-bihurgailuek iragazki txikiagoak behar dituzte irteeran, eraginkortasun hobea eta estres txikiagoa dute gailuetan [12]. Bestalde, aplikazio honetan, tentsio desorekatuak sortu behar direnez, lau hariko topologia beharrezkoa da zero-sekuentziarentzat bide bat bermatzeko. Laugarren haria lortzeko, bi aukera daude NPC potentzia-bihurgailuetarako (4. irudia): - —Hiru adarreko NPC bihurgailua DC linkeko lotura zuzenarekin. - —Lau adarreko NPC bihurgailua. \| 1. taula. \| NPC bihurgailuen topologien alderaketa. \| \|-----------\|-----------------------------------------\| \|-----------\|-----------------------------------------\| \| \| Hiru adarreko topologia \| Lau adarreko topologia \| \| \|---------------------------------\|---------------------------\|------------------------\|--\| \| Topologia \| Aldaketa gutxi egin behar \| Adar berri bat gehitu \| \| \| Erdi eroaleen kopurua \| 24 IGBT, 12 diodo \| 32 IGBT, 16 diodo \| \| \| IGBTen korrontea \| Altua \| Baxua \| \| \| IGBTak jasandako tentsioa \| VDC / 2 \| VDC / 2 \| \| \| Modulazio teknika \| Erraza \| Konplexuagoa \| \| \| Irteerako tentsio maximoa (rms) \| (2<br>2)<br>VDC \| 2<br>VDC \| \| # 3.1. Hiru adarreko NPC bihurgailua Topologia hau (4a irudia) bide erraza da laugarren hariko konexioa lortzeko hiru mailako NPC bihurgailu batetik abiatuta. Laugarren haria DC linkeko erdiko puntuaren bidez lortzen da. Beraz, aldaketa gutxi dakartza hiru adarreko bihurgailuaren konfigurazioari dagokionez. Gainera, beste topologia batzuek baino erdieroale gutxiago behar ditu, eta horrek ekipoen tamaina eta kostua gutxitzen ditu. Era berean, modulazio-teknikaren konplexutasuna murrizten du. Bestalde, topologia honen eragozpen nagusia DC link-eko tentsioaren erabilera eskasa da, gehienezko irteerako tentsioa VDC / 2 delako. # 3.2. Lau adarreko NPC bihurgailua Lau adarreko NPC potentzia-bihurgailuak (4b irudia) laugarren haria lortzen du beste adar baten bitartez. Topologia honekiko interesa handitu egin da azken urteetan desorekak kudeatzeko duen gaitasunagatik [13]. Azken urteetan, topologia honekiko interesa handitu egin da, lortu ahal den faseko tentsio maximoa VDC izanik. Hala ere, laugarren adarra erabiltzeak bihurgailuaren tamaina eta kostua handitzen ditu eta modulazio-teknika konplexuagoen erabilera dakar [14]. ![](_page_7_Figure_1.jpeg) 4. irudia. NPC bihurgailuen topologiak. # 3.3. Bi topologien alderaketa Aztertutako topologien aldetik, hiru adarreko topologia da ohikoena, erdieroale gutxiago erabiltzen dituelako. Gainera, hiru hariko topologiaren aldaketa gutxiren bidez lor daiteke, eta modulazio-teknika konbentzionalak erabil daitezke. Hala ere, lau adarreko topologia aukera hobea da desorekei aurre egiteko, kargaren potentzia bererako IGBT-etan korronte baxuagoak eskatzen dituelako. Bi topologien abantaila eta desabantaila nagusiak 1. taulan laburbiltzen dira. ![](_page_7_Picture_5.jpeg) 5. irudia. Alderaketa egiteko erabilia izan den Simulink modeloa. #### 4 SIMULAZIO-EMAITZAK #### 4.1. Simulink modeloa Sistema elektriko osoaren eredu bat egin da Matlab-Simulink software-aren bidez. Simulazio-ereduan hiru adarreko eta lau adarreko topologien ereduak inplementatu dira ezaugarri berdinak dituen eskema elektriko bati konektatuta. Simulaturiko eskema 5. irudian aurkezten dena da. Topologia bakoitzerako, FPL blokearen barnean (gorriz 5. irudian) aldaketak egin dira, lau adarreko edo hiru adarreko potentzia-bihurgailua simulatzeko. Kommutazio-maiztasun baxua (2 kHz) erabili da, MVAtako potentzia-bihurgailuetarako balio egokia delako. FPLa sarera konektatzen da LCL iragazki baten bidez. Izan ere, iragazki mota hauek haril txikiagoak erabiltzeaz gain, diseinu trinkoagoa eta galera txikiagoak ahalbidetzen dituzte [15]. Ondoren, YNyn transformadore bat erabiltzen da zero-sekuentziako korronterako bide bat bermatzeko akatsa dagoen bitartean. Akatsa banaketa-sareko puntu batean gertatuko da eta kargak Dyn transformadoreen (3. irudia) bidez konektatu dira. Simulazio-ereduaren parametro nagusiak 2. taulan laburbiltzen dira. #### 4.2 Simulazioen emaitzak Simulazioetan akats monofasikoa gertatzen da t = 0.1 segundoan. Horrela, sistemak akatsen aurrean duen erantzuna ikus daiteke. Emaitzak hiru kategoria nagusitan banatu dira: tentsioak, korronteak eta entregaturiko potentzia. #### 4.2.1. Tentsioak IGBTek $V_{DC}$ / 2 tentsioa jasaten dute bi konfigurazioetan, DC buseko erdiko puntuarekin konektatuta baitaude bi topologietan. $V_a$ , $V_b$ eta $V_c$ tentsioak desorekatu egiten dira «a»fasean 0 V izanda t = 0.1 s-an, akatsa gertatzen denean (6. irudia). «a»faseko tentsioa 0ra murrizten den bitartean beste bi faseek $\sqrt{3}$ handitzen dituzte beren balioak. Kargek jasotzen duten tentsioari begira, ikus daiteke bi konfigurazioen kasuetan kargek jasotako tentsioak uneoro orekaturik jarraitzen dutela (7. irudia). \| \| Parametroa \| Balioa \| \| Parametroa \| Balioa \| \|------------------\|-------------\|-----------\|-------------\|------------\|---------------\| \| \| \| \| \| \| \| \| Bihurgailua \| fsw \| 2 kH z \| Karga \| Pkarga \| 1.2 MW \| \| \| VDC \| 1.500 V \| \| Vrms \| 230 V \| \| \| max<br>Irms \| 1.100 A \| Dy trafoa \| Urms \| 20kV \| \| Linea aereoa \| Urms \| 20 kV \| \| a \| 2000 \| \| \| f \| 50 H z \| \| \| 400 \| \| \| Luzeera \| 10 km \| \| Sn \| 625 kV A \| \| \| R1 \| 0.2 Ω/km \| \| f \| 50 H z \| \| \| R0 \| 0.4 Ω/km \| \| L1 \| 0.305 H \| \| \| \| 0.4 \| \| R1 \| 9.6 Ω \| \| \| L1 \| 314 \| \| L2 \| 40.7 µH \| \| \| \| 1.5 \| \| R2 \| 1.28 mΩ \| \| \| L0 \| 314 \| \| Lm \| 7.64 kH \| \| \| \| 15 nF/km \| \| Rm \| 2.25 M Ω \| \| \| C1<br>C0 \| 10 nF/km \| YNyn trafoa \| Urms \| 20 kV \| \| Lur azpiko linea \| Urms \| 20 kV \| \| a4adar \| 1068<br>20000 \| \| \| f \| 50 H z \| \| \| 534 \| \| \| Luzeera \| 5 km \| \| a3adar \| 20000 \| \| \| R1 \| 0.2 Ω/km \| \| Sn \| 2.35 MV A \| \| \| R0 \| 0.4 Ω/km \| \| f \| 50 H z \| \| \| \| 0.4 \| \| L1 \| 5.95 mH \| \| \| L1 \| 314 \| \| R1 \| 7.51 mΩ \| \| \| \| 1.5 \| \| L2 \| 0.28 µH \| \| \| L0 \| 314 \| \| R2 \| 0.35 mΩ \| \| \| C1 \| 300 nF /k \| \| Lm \| 2.4 kH \| \| \| C0 \| 300 nF /k \| \| Rm \| 225 M Ω \| # 4.2.2. Korronteak Bi simulazioetan kargek eskatzen duten potentzia berdina denez, eta tentsio-maila ezberdina denez, hiru adarreko topologiaren korronte-maila altuagoa izatea espero da. Alde horretatik, FPLren irteerako korronteak aztertzen dira bi topologietarako; hiru adarreko konfiguraziorako korrontemaila handiagoa dela baieztatzen da (8. irudia). Neutroko korrontea ikusita, bi topologien batez besteko balioa oso antzekoa da (9. irudia). # 4.2.3. Entregaturiko potentzia FPLak entregatutako potentzia aktiboa antzekoa da bi kasuetan, eta kargek kontsumitutako potentziaren berdina da. Bestalde, potentzia erreaktiboen arteko aldeak iragazkiaren potentzia erreaktiboa desberdina delako sortzen da. Iragazkiaren tentsio-maila eta korronteak desberdinak direnez, potentzia erreaktiboa ere desberdina da. Horiek neurtzeko erabili beharreko formulak honako hauek dira: $$Q_C = -V^2 \omega C, (3)$$ $$Q_L = I^2 \omega L. \tag{4}$$ Simulazioetako balioak 10. irudian ikusi daitezke. ![](_page_10_Figure_5.jpeg) ![](_page_10_Figure_6.jpeg) - (a) Hiru adarreko topologia. (b) Lau adarreko topologia. 6. irudia. Tentsio sinpleak kargan (Fig. 3 Va, Vb, Vc). ![](_page_10_Figure_10.jpeg) ![](_page_10_Figure_11.jpeg) 7. irudia. Tentsio konposatuak kargan (Fig. 3 Uab, Ubc, Uca). ![](_page_10_Figure_15.jpeg) ![](_page_10_Figure_16.jpeg) - (a) Hiru adarreko topologia. (b) Lau adarreko topologia. 8. irudia. FPLeko irteera korronteak (Fig. 3 ia, ib, ic). ![](_page_10_Figure_20.jpeg) ![](_page_10_Figure_21.jpeg) - (a) Hiru adarreko topologia. (b) Lau adarreko topologia. ### 9. irudia. Neutroko korrontea. ![](_page_11_Figure_1.jpeg) 10. irudia. Irteerako potentzia. # 5. ONDORIOAK Artikulu honen bitartez, banaketa-sareko akatsak arintzeko FPL sistema baten estrategia aurkeztu da, banaketa-sareetan energiaren garraioaren kalitatea hobetzeko erabilgarria dena. FPL sistema hauek lau hariko konfigurazioa duten NPC potentzia bihurgailuak erabiltzen dituzte tentsio desorekatuei aurre egiteko. Alde horretatik, alderaketa bat egin da hiru adarreko NPC bihurgailu tradizionalaren eta lau adarreko NPC bihurgailuaren artean, konfigurazio bakoitzaren abantaila eta desabantaila nagusiak ezagutzeko. Lau adarreko topologiaren onura nagusia DC busa hobeto erabiltzen duela da. Honek potentzia berdina emateko, IGBT-etan zehar doan korrontea txikiagoa izatea dakar. Horri esker, korronte baxuagoko IGBT-ak erabil daitezke, eta kommutazio-maiztasuna handitu daiteke, kontrol-sistemaren diseinua erraztuz. Gainera, tentsio desorekatuei aurre egiteko erantzun hobea ematen dute. Bestalde, erdieroale gehiago eskatzen ditu, potentziabihurgailuaren tamaina eta kostua handituz. Modulazio-teknika bereziak ere behar ditu laugarren adarreko kontrolari aurre egiteko. # BIBLIOGRAFIA - [1] REE, 2021, «Calidad del servicio de la red», Txosten teknikoa, REE. - [2] N. Tleis, 2019, Power systems modelling and fault analysis : theory and practice, Academic Press, London. - [3] M. Liserre, G. Buticchi, M. and Resen, G. D. Carne, L. F. Costa eta Z.- X. Zou, 2016, «The smart transformer: Impact on the electric grid and technology challenges», IEEE Industrial Electronics Magazine, 10(2), 46-58. - [4] A. Chebabhi, M. K. Fellah, A. Kessal eta M. F. Benkhoris, 2015, «Power quality improvement using a three dimensional space vector modulation with SRF theory for three level neutral point clamped four leg shunt active power filter controlling in dq0 axes», 2015 4th International Conference on Electrical Engineering (ICEE), IEEE. - [5] A. Tcai, Y. Kwon, S. Pugliese eta M. Liserre, 2021, «Reduction of the circulating current among parallel NPC inverters», IEEE Transactions on Power Electronics, 36(11), 12504-12514. - [6] S. Jupe, S. Hoda, J. King, D. Dale eta J. Berry, 2019, «Controlling a 33 kV flexible power link in GB's distribution network», 15th IET International Conference on AC and DC Power Transmission (ACDC 2019), Institution of Engineering and Technology. - [7] N. R. Merritt, C. Chakraborty, P. Bajpa I eta B. C. Pal, 2020, «A unified control structure for grid connected and islanded mode of operation of voltage source converter based distributed generation units under unbalanced and non-linear conditions», IEEE Transactions on Power Delivery, 35(4), 1758-1768. - [8] F. Pazos, A. Amezua, I. Gutierrez, G. Santamaria, J. Garcia eta V. Valverde, 2009, «Active earthing system for mv networks by means of power electronics», CIRED 2009-20th International Conference and Exhibition on Electricity Distribution-Part 1, IET. - [9] M. R. Miveh, M. F. Rahmat, A. A. Ghadimi eta M. W. Mustafa, 2016, «Control techniques for three-phase four-leg voltage source inverters in autonomous microgrids: A review», Renewable and Sustainable Energy Reviews, 54, 1592-1610. - [10] A. Vijay, S. Doolla eta M. C. Chandorkar, 2020, «An emulation platform for mimicking unbalanced loads and sources», Sustainable Energy, Grids and Networks, 24, 100394. - [11] J. Rodriguez, J.-S. Lai eta F. Z. Peng, 2002, «Multilevel inverters: a survey of topologies, controls, and applications», IEEE Transactions on Industrial Electronics, 49(4), 724-738. - [12] F. Rojas, R. Kennel, R. Cardenas, R. Repenning, J. C. Clare eta M. Diaz, 2017, «A New Space-Vector-Modulation Algorithm for a Three-Level Four-Leg NPC Inverter», IEEE Transactions on Energy Conversion, 32(1), 23-35. - [13] C. Roh, S. Kwak eta S. Choi, 2021, «Three-phase three-level four-leg NPC converters with advanced model predictive control», Journal of Power Electronics, 21(10), 1574-1584. - [14] F. H. Awad, A. A. Mansour, M. I. Marei eta A. A. Sattar, 2019, «An unbalance mitigation method based on 3d-SVPWM for four-wire three-leg mid capacitor point inverter», 2019 21st International Middle East Power Systems Conference (MEPCON), IEEE. - [15] R. Pena-Alzola, M. Liserre, F. Blaabjerg, M. Ordonez eta Y. Yang, 2014, «Filter design for robust active damping in grid-connected converters», IEEE Transactions on Industrial Informatics, 10(4), 2192-2203.
aldizkariak.v1-7-814	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 100_ _2017_4", "issue": "Zk. 100_ _2017_", "year": "2017", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	## UZTARO: Zuzenbidea euskaraz, teoriatik praktikara ## Andres Urrutia Deustuko Unibertsitatearen Zuzenbide Fakultateko irakaslea. Notarioa ## 1. Nondik etorri UZTARO aldizkariak 100. zenbakia eta mende laurdena bete ditu. Data esanguratsua, kopuru adierazgarria. Datu bibliometriko soiletan ibiliz gero, erabat azpimarragarria, euskaraz argitaratutako aldizkaria baita UZTARO. Alegia, giza eta gizarte-zientzietan akademiako izaera eta euskara uztartzen eta estekatzen dituena, unibertsitatetik ere gertu eta hurbil, Udako Euskal Unibertsitatean baititu sorleku eta bizitokia. Unibertsitate-alorrean ere, askotarikoak dira sailak eta eremuak eta UZTARO aldizkariak hasiera-hasieratik hautazkoak eta hautukoak izan ditu giza eta gizartezientziak, ongi ulertua horiek ere, teknika hutsaren gainetik, euren lekua eta esparrua merezi dutela. Zer, ordea, Zuzenbideari dagokionez? Egia esan, Zuzenbidearen barnean badira zantzu bereziak eta bereiziak. Sistema juridiko jakin bati lotua agertzen da beti Zuzenbidea, sistema juridiko hori, Europan behinik behin, estatu jakin batekoa izan dela eskuarki. Horrek baldintzatzen eta moldatzen du. Egun, haatik, Europa moduko errealitate berriak etorri datoz eta zer esanik ez, nazioarteko Zuzenbidean ere biziberritze oso batean bizi da. Aurrekoei gehi bekie, inolako lotsarik gabe, euskararen eskualde geografikoan bizirik iraun duten osterantzeko Zuzenbide propioak, Nafarroan nahiz Euskal Autonomia Erkidegoan, Zuzenbide pribatuari dagokionez. Nolanahi ere, XIX. mendean Espainia eta Frantziako estatuetan liberalismoak ekarritako antolakuntza juridikoari atxikia agertu da Zuzenbidea, estatuko hizkuntza zein eta horiei hertsiki lotua, banaezinak balira bezalaxe. Euskararen eremuan eta ahozko erabilera bazter utzita, idatzizko testuetan euskara ments, hitz juridiko batzuk gorabehera. Hartara, ikuspegi honetatik aldendu da euskara azken aldiotan, batik bat lege munduan, hiru faktore desberdinetan oinarri hartuta: lehena, Zuzenbidea sortzeko eta aplikatzeko ahalmenak (ez osoak) eskuratu baitituzte Espainiako estatuaren barruan euskararen ofizialtasuna aitortu duten bi errealitate juridiko-administratibo, alegia, Nafarroako Komunitateak eta Euskal Autonomia Erkidegoak; bigarrena, aipatu euskararen ofizialtasuna (osoa zein mugatua), hots, Zuzenbidearen espresabidea izateko bidea ziurtatu zaio euskarari, partez bada ere, eta, hirugarrena, gizartearen barruan areagotu den gogoa eta asmoa, gizarte horren elkarbizitza arautzen duen antolakuntza juridikoa ere euskaraz gerta dadin. Esanahi handiko iraulia, edozein modutan ere, teoriatik praktikara eraman duena Zuzenbidearen esparrua, hizkuntzaren eremutik eta geroko errealitateak ahalbidetu dituena, neurri handi batean. Nondik etorri, nora joan, biak ahala biak aintzat hartu eta garatzeko modukoak baitira UZTARO aldizkariarentzat alor juridikoan. ## 2. Nora joan Hainbatez, esparru juridiko propioa sortu da euskararentzat, eguneroko legegintzan, arautegietan, herri-administrazioan, Zuzenbide Fakultateetan… horietan guztietan da ageriko eta erakusgai. Halako tokitxoa erdietsi duela esan daiteke. Zinez habiatoki mugatua, sortzez baina, aldameneko hizkuntza juridiko ahaltsuaren itzulpenez bizi dena nagusiki, baina aldi berean, nortasun beregainekoa. Horra hor, bada, UZTAROren egina eta egitekoa, prozesu honen lekuko eta zirikatzailea izatea, arian-arian teoria hutsa zena duela urte batzuk (Zuzenbidea euskaraz egitea) bizimodu praktiko eta errealitate ukaezina bihurtuz eta zabalduz, Zuzenbidearen nolanahiko/noranahiko esparruak barneratuz. Horretarako beharrezkoa zen tresna egokia, tresna linguistikoa, UZTAROren orrialdeetan doktrina juridikoaren lan eta agiriak modu duin eta jasoan agertu zitezen. Hortaz, Euskaltzaindiak euskara batua proposatu eta hor zegoen bistabistara hizkuntzaren estandarizazioa. Horren muinetan, luze-zabal, Zuzenbidea euskaraz modu formal eta idatzikoetan gizarteratzeko osagaiak. Alabaina, oinarriak bai, baina horren garatze bidean, ezin premiazkoagoa zen terminologia eta diskurtso juridikoa eraikitzea, lege, epai zein doktrina juridikoaren adierazpideetan. Hortxe UZTAROren zenbakiak, halakoak alerik ale garatu dituztenak, euskaraz corpus juridiko esanguratsua osatu arte. Alferrik, ordea, halakoa, euskararen erabilera mundu juridikoan ziurtatzen ez bada. Horretan ere, jardun du UZTARO aldizkariak, hizkuntza-eskubideak defendatzen eta aldarrikatzen, hitzez zein ekintzez. UZTARO bera ere da horren frogarik irtenena, eskubide linguistikoak eta Zuzenbidearen alorrean euskarazko gune propioa praktikara eraman eta eramaten dituela, legelarien hurrengo belaunaldiei ere lekua eta aukera emanez, euskararen estatusa ez ezik, euskararen corpusa ere ontzen joan daitezen. UZTARO aldizkariari dagokionez, argi esan daiteke badela euskalgintzan benetako erreferentzia, aldian-aldian giza eta gizarte-zientzietan euskaraz ikertzen eta argitaratzen dena bere orrialdeetara eramanez eta horretan jakin-mina dugun guztiengana hedatzen eta sakabanatzen. Arean ere, eduki akademikoak sortu ez eze, eskuz esku eramaten ditu, diziplinartekotasuna sustatuz eta bultzatuz. Euskarazko intelligentsia baten beharretan omen dago euskara. Halakoa trebatzeko eta trinkotzeko aukera UZTARO aldizkarian. Bertan ere horretarako hari desberdinak bilbatu, lehen esandako diziplinartekotasunaren izenean, autore askoren usteak eta testuak bere orrialdeetan plazaratu eta plazaratzen direla. Beharbada , hortxe dago gako esanguratsua euskarari dagokionez, bertara biltzen baitira lekukotza berriztatzaileak, zuzenbidea eta hizkuntza elkartuz, dela iurilinguistikan, dela soziolinguistikan, dela gainerako kontuetan. Era berean, hortxe egundoko esparrua, lehen basamortua zena eta orain loratzen hasi dena. Hitz bitan esateko, UZTARO aldizkariak landu du zin-zinezko corpus juridikolinguistikoa, guztiz baliagarria dena eta izan daitekeena orain eta etorkizunean. Corpus linguistikoa alde batetik, estandar eta parametro linguistikoak betetzen saiatu delako, euskararen ikuspegitik testuen berrikuspen linguistikoa bermatuz eta euskara estandarraren eskabideak betez. Corpus juridikoa, artikulu eta testuen berrikusketa zientifikoa eta akademikoa osatuz, egun horrelako aldizkari akademikoetan eskatzen dena egoki zertuz. Berme osoko lana, beraz, eta etorkizunean ere, UZTARO aldizkariak aurrean duena, begien bistakoa baita Zuzenbidearen zereginak funtsezkoak izango direla Euskal Herrian eta honetan ere euskarak present eta partaide izan behar duela. Horretan aritu da eta arituko da, ziur asko, UZTARO. Horretarako behar da, behar ditugu euskarazko Zuzenbidearen komunitatean bizi eta horren aldeko apustu nabarmena egiten dugunok, aldez eta moldez, giza eta gizarte-zientziak, Zuzenbidea barne; egunero, hilero, urtero, gero eta euskaldunago, gero eta aurreratuagoak izan daitezen euskal gizartean. Zorionak, beraz, UZTAROrentzat! Urte askotarako! Ad multos annos !
aldizkariak.v1-0-497	{ "domain": "zientzia eta teknologia", "id": "ekaia_Zk.41 _2021_7", "issue": "Zk.41 _2021_", "year": "2021", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "ekaia", "edition": null }	## Alan Turing-ek morfogenesiaren inguruan egindako ikerketaren analisi matematikoa (The Mathematical Analysis of Alan Turing's Research on Morphogenesis) Jone Apraiz Iza\, Idoia Marauri Bernedo Matematika Saila, Zientzia eta Teknologia Fakultatea (UPV/EHU) LABURPENA: Artikulu honetan, Alan Turing matematikariak 1952an morfogenesiaren inguruan aurkeztu zuen The Chemical Basis of Morphogenesis, [19], lanaren zati bat aurkeztu eta matematikoki garatuko dugu. Horretarako, beharrezkoak diren matematikako kontzeptuak eta baliabideak azalduko ditugu. Konkretuki, Alan Turingek [19] artikuluko «Reactions and Diffusion in a Ring of Cells» (eraztun diskretuko eremua) eta «Continuous Ring of Tissue» (eraztun jarraituko eremua) ataletan gehiegi sakondu edo zehaztu gabe erabili zituen ekuazio diferentzialak, erreakzio-difusio ekuazioak, Fourier-en serieak eta funtzioen linealizazioa azalduko ditugu, eta bi eremu horietan planteatutako ekuazio-sistemen soluzioak bilatzeko erabiliko ditugu. Artikulu hau UPV/EHUko Idoia Marauri ikasle ohiaren Gradu Amaierako Lanean oinarrituta dago. HITZ GAKOAK: biologia matematikoa, morfogenesia, erreakzio-difusio ekuazioak, Fourierren serieak. ABSTRACT: In this article, we show and mathematically develop a part of the work that the mathematician Alan Turing did on Morphogenesis which he published in 1952 in his article The Chemical Basis of Morphogenesis, [19]. We will explain the mathematical concepts and resources needed to do so: differential equations, reaction-diffusion equations, Fourier series and function linearization. Specifically, we will show and explain all these mathematical tools that Alan Turing used but did not develop nor delve into a lot in his [19] article's two sections: «Reactions and Diffusion in a Ring of Cells» (for the discrete ring region) and «Continuous Ring of Tissue» (for the continuous ring region). This article is based on the UPV/EHU former student Idoia Marauri's Final Degree Project. KEYWORDS: mathematical biology, morphogenesis, reaction-diffusion equations, Fourier series. \ Harremanetan jartzeko / Corresponding author: Jone Apraiz Iza. Matematika Saila, Zientzia eta Teknologia Fakultatea, Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU), Sarriena auzoa, z/g (48940 Leioa). - jone.apraiz@ehu.eus - https://orcid.org/0000- Nola aipatu / How to cite: Apraiz Iza, Jone; Marauri Bernedo, Idoia (2021). «Alan Turing-ek morfogenesiaren inguruan egindako ikerketaren analisi matematikoa». Ekaia, 41, 2021, 275-310. (https://doi.org/10.1387/ekaia.22214). Jasotze-data: 2020, azaroak 5; Onartze-data: 2021, martxoak 30. ISSN 0214-9753 - eISSN 2444-3581 / © 2021 UPV/EHU ![](_page_0_Picture_15.jpeg) Lan hau Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-LanEratorririkGabe 4.0 Nazioartekoa lizentzia baten mende dago ## 1. Sarrera Alan Mathison Turing 1912ko ekainaren 23an jaio zen, Warrington Lodge-n, Londresen. Turingek txikitatik izan zuen zientziarekiko miresmena, eta, 12 urte zituelarik, biologia, kimika eta fisikarekin erlazionatutako esperimentuak egiten hasi zen, liburuak irakurtzeaz gain, [20] liburuan argitaratutakoaren arabera. 1934an, Matematika ikasketak burutu zituen Cambridge Unibertsitateko King's College-en. Horren ostean, haren ikerketa-ildoak zein lan-ekoizpenak ugariak izan ziren. Besteak beste, honako zientzia-arlo hauek jorratu zituen: logika abstraktua, kriptanalisia, adimen artifiziala eta bizitza artifiziala. Artikulu honetan, Turingek 1952an aurkeztu zuen morfogenesiari buruzko ikerketa-lanaren inguruan jardungo dugu, The Chemical Basis of Morphogenesis, [19]. Zehatzago, artikulu horretako seigarren eta zazpigarren ataletan, «Reactions and Diffusion in a Ring of Cells» (eraztun diskretuaren eremua) eta «Continuous Ring of Tissue» (eraztun jarraituaren eremua), agertzen diren matematikako kontzeptuak aurkeztu, azaldu eta garatuko ditugu. Horretarako, sarrera honetan, morfogenesia zer den aipatuko dugu, eta Turingek [19] artikuluan azaldutako ikerketaren helburua eta garrantzia aurkeztuko ditugu. Morfogenesia enbriologiaren1 arlotzat har daiteke. Morfogenesi hitzak grekoan du jatorria: morphe eta genesis osagaiekin sortuta dago. Lehenengo osagaiak «forma» esan nahi du, eta bigarrenak «sorrera, hasiera edo jatorria». Beraz, morfogenesi hitzaren itzulpen literala «formaren jatorria» da. Morfogenesi terminoak, hortaz, barnean biltzen ditu organismo batek etorkizunean izango duen formaren sorrera-prozesua, zeina enbrioian gertatzen baita, eta garapen-prozesua. Biologia matematikoaren sorreraren2 jatorrian ikertuz, [6, 49. or.] eta [1, 2. or.], D'Arcy Wentworth Thompson biologo eta matematikari eskoziarrarekin topo egiten dugu, bere On Growth and Form, [18], liburuaren argitalpenarekin ezagun egin zenarekin. Liburu horretan, oro har, fenomeno biologikoak matematikaren bidez adierazteko eta azaltzeko ahalegina egin zuen. Zehatzagoak izateko, eredu matematikoak aplikatu zituen patroi biologikoen eraketaren dinamikak azaltzeko. Gainera, erakutsi zuen matematikak, forma estatikoa deskribatzeaz gain, formen aldaketa ere deskriba dezakeela. Horrela, morfogenesiaren azalpen zientifikorako bidea hasi zuen, [6, 7. or.]. Aipatu beharra dago Thompsonen lanek zein ideiek eragin handia izan zutela Turingengan, [1, 2.2. atala]. <sup>1</sup> Ernalkuntzatik jaio arte enbrioiaren eraketa zein garapena aztertzen dituen biologiaren adarra da. <sup>2</sup> Biologia matematikoaren historia [10] liburuan aurki daiteke, laburki. Thompsonez gain, badira biologiako sistema dinamiko konplexuak deskribatzen eta aztertzen jardun zuten beste ikertzaile batzuk ere. Esaterako, 1926an, V. Volterra italiar matematikari eta fisikariak eredu bat aurkeztu zuen, harrapari eta harrapakin diren bi espezieren arteko interakzioa deskribatzen duena. Horren ostean, 1935ean, N. Rashevsky ukraniar biologo, fisikari eta matematikariak, zelulen egituraren ikuspuntu matematikoa lantzeaz gain, nerbio-funtzioen teoria matematikoa txertatu zuen [15] artikuluan. Gainera, aipatzekoa da azken horrek lehenengo neurona-eredua aurkeztu eta neurona-sare artifizialaren ideia sortu zuela. Turing biologia matematikoaren arloan ikertzen lehenengoa izan ez arren, esan daiteke 1952ko artikuluak eragin handia izan duela biologiaren eta enbriologiaren garapenean. Ikertzaile askok interesgarri eta iraultzaile iritzi zioten Turingen ereduari (eta gaur egun ere baderitzote), ideia sinpleen bidez emaitza esperimentalak azaltzea lortu zuelako. XX. eta xxi. mendeetan bizitza artifizialaren inguruan egin diren ikerketa askoren oinarria izan da Turingen ikerketa, biologiaren aldetik adibide gutxi aurkeztu bazituen ere. Adibide biologikoen kopurua zela-eta, Turingek berak adierazi zuen urritasunaren arrazoietako bat biologia-arloko fenomenoen konplexutasuna izan zitekeela. Halaber, [19] artikulua aitzindarietako bat da animalien ilajeetako formen eraketa ikertzen duten lanetan ere. Lan hori oinarri hartuta, biologia matematikoaren arloan ikertzen jardun duten egileetako bat J.D. Murray matematikari ingelesa dugu. Murrayk animalien azaleko formen eraketamekanismoa geometriaren ikuspegitik aztertu zuen, kurbadura eta bestelako ezaugarri geometriko batzuk erabiliz. Gaur egun, Murrayk idatzitako Mathematical Biology: I. An Introduction liburua, [11], oso ezaguna da biologia matematikoaren esparruan. 1954ko azaroan argitaratu zen Cambridgeko King's College-eko urteko txostenean adierazten zen Turingek morfogenesiaren inguruan egindako ikerketaren xedea zela, modu idealizatuan eta sinplifikatuan bazen ere, frogatzea hasiera batean simetria esferikoa zuen zelula multzo bat simetria esferikorik ez zuen zerbait bihurtzen zela, [20, 196. or.]. [19] artikuluaren jatorria Turingek psikologiaz eta fisiologiaz zuen jakingura izan daiteke. Hain zuzen ere, arlo horietako prozesuak matematikaren bidez azaltzeko zuen gogoa. Ideia horiek garatzeko, Turingek konputazio-arloan egindako ibilbidea ezagututa, nabaria da bere ikerketa-ibilbidean zehar aztergai izan zituen automatak3 presente izan zituela (2.1.2. atalean jardungo dugu horretaz). <sup>3</sup> Automata zelular bat lauki-sare batean era bereizgarrian kokatutako koloredun gelaxka multzo bat da, denbora pauso diskretuetan zehar eta inguruko gelaxken egoeretan oinarritutako arauen bidez, modu iteratiboan (nahi bezain beste) eboluzionatzen duena. Morfogenesiaren inguruko artikuluan, animalien ilaje-patroiak sortzeko mekanismo kimikoak postulatu zituen, eta honako hau iradoki zuen: forma biologikoak substantzia kimikoen4 kontzentrazioetako aurrereduei jarraiki sortzen zirela, substantzia kimiko horiek elkarren artean erreakziona zezaketela eta ehunetan zehar heda zitezkeela. Dena den, Turingen helburua ez zen izan morfogene zehatzak deskribatzea edo morfogeneen sailkapena ematea. Aitzitik, modu abstraktuan, espezifikatu gabeko morfogeneen inguruko suposizio batzuk eginda, erreakzio-difusio ereduek forma bat baino gehiago sortuko zituztela frogatzea zuen helburu. Horren harira, Alan Turingek proposatu zuen morfogeneak era «egokian» erreakzionatuz eta hedatuz gero, morfogeneen kontzentrazioetan espazio-patroiak era zitezkeela baldin eta hasierako zelulen bilduraren banaketa uniformea bazen. Hau da, hasierako substantzia kimikoen sistema «nahiko» homogeneoa izango balitz, denbora pasatu ahala, ausazko desorekek oreka-puntu5 homogeneoetan eragiten zituzten ezegonkortasunengatik6, patroi bat baino gehiago garatuko liratekeela, Turingen patroi deritzenak (2.3. atalean azalduko dugu gehiago ideia iraultzaile horri buruz). Egoera horiek deskribatzeko, erreakzio-difusio ekuazioak erabili zituen tresnatzat, eta artikulu honetako 2.1. atalean azalduko ditugu. Alan Turingek morfogenesiaz egindako ikerketari buruzko sarrera osatze aldera, bi zientzialari aipatuko ditugu. Bata, Rashevsky, hark idatzitako [15] artikuluan planteatu zuen galderak zerikusi zuzena duelako lan honen ardatz den artikuluarekin: «Zergatik daukagu daukagun itxura?». Bestea, J.W.S. Pringle zoologoa, [19] lanaz adierazi zuelako Turingek frogatu zuela, prozedura matematikoen bidez, hasiera batean homogeneoak diren zenbait sistema dinamikok heterogeneotasun-itxura lortu arte aldaketa mailakatuak jasaten dituztela, [20, 240. or.]. Artikulu honen bidez, irakurlea Alan Turingen morfogenesiaren inguruko ikerketan murgildu nahi dugu, haren lanaren eragina eta berezitasuna erakusteko. Era berean, biologiako eta kimikako hainbat prozesutan azterketak egiteko orduan edota ondorioak ateratzeko orduan matematikak duen garrantzia erakutsi nahi dugu. Azkenik, sarrerarekin bukatzeko, artikulu honen egitura eta banaketa azalduko ditugu. 2. atalean, Alan Turingek [19] artikuluan erabili zituen matematikako tresnak eta kontzeptuak aurkeztu eta azalduko ditugu: <sup>4</sup> Alan Turingek morfogene deitu zituen substantzia kimiko berezi batzuen existentzia onartu zuen, eta horiekin lanean jardun zuen, substantzia horiek zein ziren alde batera utzita. <sup>5</sup> Ikus 2.3. atalean dagoen 1. definizioa, oreka-puntuaren definizioa ezagutzeko. <sup>6</sup> Ikus 2.3. atalean dagoen 7. oharra, oreka-puntu egonkor eta ezegonkorrei buruz jakiteko. erreakzio-difusio ekuazioak, Fourierren serieak eta funtzioen linealizazioa. Ondoren, 3. atalean, [19] artikuluan morfogeneen portaera aztertu zen lehenengo eredua garatuko dugu, eraztun diskretua. Artikulu horretan, Turingek substantzia kimikoen portaera aztertzeko erabili zuen hurrengo eremua eraztun jarraituarena izan zen, eta guk artikulu honetako 4. atalean azalduko dugu. Azkenik, 5. atalean, Turingek [19] artikuluan txertatu zituen beste eremu eta atal batzuk aipatzeaz gain, emaitza matematiko teorikoetatik ondorio edo aplikazio biologikoak ateratzera nola hel gaitezkeen azalduko dugu. ## 2. Baliabide matematikoak Atal honetan, Alan Turingek [19] artikuluko 6. eta 7. ataletan morfogenesia aztertzeko eta hainbat emaitza ateratzeko erabili zituen kontzeptu eta baliabide matematiko batzuk bilduko ditugu: erreakzio-difusio ekuazioak, Fourierren serieak eta Taylor-en polinomioen bidezko funtzioen linealizazioa. Artikulua gehiegi luza ez dadin, ekuazio eta sistema diferentzialak eta horiek ebazteko ezagunak diren emaitzak zein teknikak gogoratzeko edota ulertzeko, bibliografian ageri den Ordinary Differential Equations liburura, [22], bideratuko dugu irakurlea. ## 2.1. Erreakzio-difusio ekuazioak Erreakzio-difusio ekuazioak deribatu partzialetako ekuazio ez-linealak dira, eta, historikoki, horiek proposatzeko motibazio nagusia biologiako zenbait gai izan ziren, [5, 726. or.] lanean aipatzen denaren arabera. XX. mendeko 40ko hamarkada baino lehen hasi ziren erabiltzen. Izan ere, Ronald A. Fisher estatistikaria eta biologoa izan zen ekuazio hauekin lanean hasi zen lehenengoetarikoa. Zientzialari horren xedea zen ezaugarri genetikoen espazioko hedapena deskribatzea. Horretarako, 1937an, difusio ekuazio ez-linealekin lanean hasi behar izan zuen, ordura arte planteatuta zegoen Malthus-en populazio-hazkuntzaren legea ez baitzen nahiko zehatza deskribatu nahi zuen egoera modelizatzeko. Aztergai izan zuen ekuazio ez-linealaren ezaugarri nagusia populazioaren hazkuntza mugatzen zuen osagaia izan zen. 50eko hamarkada hasi arte, banaka erabiltzen ziren erreakzio-difusio ekuazioak, baina 1952an, Turingek zein Hodgkin eta Huxley fisiologo eta biofisikari ingelesek erreakzio-difusio sistemak proposatu zituzten euren ikerketetan. Hodgkinek eta Huxleyek axoi7 baten barnean nerbio-bulkaden hedapena deskribatzeko planteatu zuten erreakzio-difusio ekuazioen sistema. Turingek animalien ilajeetan sortzen diren patroien eraketa azaldu <sup>7</sup> Neuronaren luzapena da, zeinetatik nerbio-bulkadak transmititzen baitira. nahirik erabili zituen, artikulu honetako 3. eta 4. ataletan ikusiko dugunez. Nahiz eta sistemen erabileraren helburua ezberdina izan, jatorri ezberdineko fenomenoak edota egoera konplexuagoak deskribatzeko sistemak erabiltzearen ideia iraultzailetzat hartu zen bi kasuetan. Horrez gain, gure artikuluko sarreran aurreratu dugun bezalaxe, Turingek erreakzio-difusio ekuazioak aztertzeko erabili zuen metodoa guztiz berria izan zen, 2.3. atalean azalduko dugunez, eta animalien ilajeetako patroien inguruko emaitza ikusgarriak lortu zituen. Atal honetan, erreakzio-difusio ekuazioak eta horiek osatzen dituzten termino matematikoak izendatu eta azalduko ditugu. Hasteko, denboraeta espazio-aldagai jarraituetarako azalduko dugu. Ondoren, denbora-aldagai jarraitua baina espazio-aldagai diskretua duen egoera aztertuko dugu. Lehenengo kasua, artikulu honetako eraztun jarraituari dagokion 4. atala garatzeko erabiliko dugu, eta bigarren kasua, aldiz, eraztun diskretuko 3. atala garatzeko. ## 2.1.1. Espazio- eta denbora-aldagai jarraituko erreakzio-difusio ekuazioak Kasu honetan erabiliko ditugun funtzio eta adierazpenetan, erreakziodifusio ekuazioak azaltzeko espazio- zein denbora-aldagaiak jarraituak direla onartuko dugu. Izenak adierazten duen moduan, erreakzio-difusio ekuazioek erreakzioeta difusio-mekanismoak barnebiltzen dituzte. Bi prozesuak deskribatzeko, era honetako bigarren ordenako deribatu partzialetako ekuazio ez-homogeneoak erabiltzen dira: $$\frac{\partial u}{\partial t}(x,t) = f(u(x,t)) + D(x)\Delta u(x,t)$$ u = u(x, t) : Ω × (0, ∞) → populazio baten dentsitatea, D(x) populazioari dagozkion difusio-koefizienteekin osatutako matrizea eta Ω ⊂ <sup>n</sup> eremu irekia izanik. f funtzioak u populazioan aldaketak eragiten dituzten prozesuak deskribatzen ditu, hala nola erreakzio kimikoak eta jaiotza- edo heriotza-tasak. Gure kasuan, 3. eta 4. ataletan zehar landuko ditugun erreakzio-difusio ekuazioak substantzia kimikoekin lotuta egongo direnez, hona hemen ekuazioaren terminoen esanahi kimikoa: —ui = ui (x, t) : <sup>3</sup> × (0, ∞) → C2 klaseko funtzioak x puntuko eta t uneko i. substantziaren kontzentrazioa deskribatuko du, i ∈ {1, . . ., m} izanik. - $-D^{i}(x)$ substantzien difusio-koefizienteen matrizea izango da, $i \in \{1, ..., m\}$ izanik. - $-D^{i}(x)\Delta u^{i}(x, t)$ gaia<sup>8</sup> substantzien partikulen mugimenduaren (difusioaren) arduraduna izango da. - $-f^i(u^1, \ldots, u^m)$ i. substantziaren erreakzio-funtzioa izango da, $i \in \{1, \ldots, m\}$ izanik. Hau da, partikulen arteko erreakzio kimikoaren mekanismoaren adierazlea izango da. Ondorioz, gure kasuan, era honetan deskribatuko dugu zelulen arteko erreakzio-difusio prozesua: $$\frac{\partial u^{i}}{\partial t}(x,t) = f^{i}(u^{1},...,u^{m}) + D^{i}(x)\Delta u^{i}(x,t), \tag{1}$$ $i \in \{1, \ldots, m\}$ izanik. 1. oharra. Artikuluan zehar, $D^{i}(x)$ konstantetzat hartuko dugu $\forall i \in \{1, \ldots, m\}$ , Turingek [19] ikerlanean difusio-koefizienteak konstantetzat hartu baitzituen. [4] eta [9] lanetan ikus daitekeenez, erreakzio-difusio ekuazioen eraketa-masaren kontserbazioaren legean, Fick-en lehenengo eta bigarren legeetan eta matematikako kalkulu eta analisi bektorialeko hainbat emaitzatan oinarritzen da. # 2.1.2. Espazio-aldagai diskretuko eta denbora-aldagai jarraituko erreakzio-difusio ekuazioak Orain, espazio-aldagaia diskretua deneko erreakzio-difusio ekuazioa azalduko dugu; hots, aurkeztu berri dugun eredua espazio-aldagaiarekiko diskretizatuko dugu. Dena den, hori aurkeztu baino lehen, diskretizazio-prozesuaren oinarria deskribatuko dugu. Nahiz eta agian ezin dugun zehazki jakin, Turingen ibilbidea aztertuta eta, besteak beste, problema biologikoak modelizatzeko erabili izan diren eredu diskretuen planteamenduen urteak ikusita, [13, sarrera], esan dezakegu eredu diskretuek artikulu honetako sarreran aipatu ditugun automata zelularretan<sup>9</sup> izan dezaketela jatorria. Izan ere, automata zelularrak eredu diskretu <sup>&</sup>lt;sup>8</sup> $\Delta$ Laplaceren eragilea da. Adibide konkretu bat ematearren, $u:D\subset\mathbb{R}^3\to\mathbb{R}$ funtzioa $C^2(D)$ klasekoa bada, $\Delta u=\frac{\partial^2 u}{\partial x^2}+\frac{\partial^2 u}{\partial y^2}+\frac{\partial^2 u}{\partial z^2}$ izango da. <sup>&</sup>lt;sup>9</sup> Automata zelularrak definitu, garatu eta aztertu zituzten zientzialari ezagunen artean hauek ditugu: J.V. Neumann (ikus bere [12] liburua), K. Zuse, S.M. Ulam, J.H. Conway eta S. Wolfram. modura uler daitezke. Zelula-automatak espazioaren eta denboraren menpe daudenez, sistema dinamiko edo deribatu partzialetako ekuazio diskretu baten baliokideak dira (ikus [6, 4.1. atala]). Horrez gain, aipatzekoa da modelizazio egokiaren ikuspuntutik egokiak direla espazioarekiko diskretuak diren ekuazioak, aztertzen ari garen sistemaren eremua diskretua baita, [7]. Zenbakizko metodoak lagungarriak izango zaizkigu erreakzio-difusio ekuazioen diskretizazio-prozesuan. Horren arrazoia da egoera finituko automata zelularren eta diferentzia finituko zenbakizko metodoaren eskemen arteko antzekotasuna. Automata zelular baten egoera kopurua erlazionatuta dagoen diferentzia finituko ekuazioak duen egoera kopuruarekin konparagarria bada, orduan, emaitzak konparagarriak izatea espero da (ikus [14, 18.3.2. atala]). (1) erreakzio-difusio ekuazioan espazio-aldagaia diskretizatzen badugu zenbakizko metodoen arloan ezaguna den bigarren ordenako diferentzia finitu zentraleko hurbilketa erabiliz<sup>10</sup>, denboraren aldagaia jarraitua mantenduta, eredu diskreturako erreakzio-difusio ekuazioa lortuko dugu. Horretarako, (1) ekuazioa eratzeko erabilitako $\Omega$ eremua N zati<sup>11</sup> homogeneotan banatuko dugu, eta zati horien zentroak banatzen dituen h distantzia konstantea definituko dugu. 3. ataleko eraztun diskretuaren kasuan, $\Omega$ $\mathbb{R}^2$ -ko eraztun bat izango da, eta N zati homogeneoen zentroek zirkunferentzia bat eratuko dute, h arku-luzera konstante bat izanik (ikus 1. irudia). $r \in \{1, \ldots, N\}$ zatia hartuta, $z_r = hr$ banatu ditugun zatien zentroak izango dira, $u_r^i(t) := u^i(hr, t)$ $\Omega$ -ren r zatiko eta t uneko i. substantziaren kontzentrazioa adieraziko du, eta $f_r^i = f^i(u_r^1, \ldots, u_r^m)$ r zatiko i. substantziaren erreakzio-funtzioa izango da, $i \in \{1, \ldots, m\}$ izanik. Orain, espazio-aldagaia dimentsio bakarrekoa dela suposatuko dugu. Orduan, diferentzia finitu zentraleko hurbilketa erabiltzen badugu, honako hurbilketa hau izango dugu laplacetarrarentzat: $$\Delta u^{i}\left(z_{r},t\right) = \frac{\partial^{2} u^{i}}{\partial z_{r}^{2}}\left(z_{r},t\right) \approx \frac{u_{r+1}^{i} - 2u_{r}^{i} + u_{r-1}^{i}}{h^{2}}.$$ Era horretan, (1) ekuazioaren bertsio diskretua (edo erreakzio-difusio ekuazio diskretua) honela adieraz dezakegu: $$\frac{\partial u_r^i}{\partial t} = f^i \left( u_r^1, \dots, u_r^m \right) + \frac{D^i}{h^2} \left( u_{r+1}^i - 2u_r^i + u_{r-1}^i \right), \tag{2}$$ $i \in \{1, ..., m\}$ eta $r \in \{1, ..., N\}$ izanik. <sup>&</sup>lt;sup>10</sup> Zenbakizko metodo horiei buruz [2] liburuan aurkitu daiteke informazioa, adibidez. <sup>&</sup>lt;sup>11</sup> Elementu ere dei ditzakegu. Geuk, 3. atalean, zelula biologikoak direla onartuko dugu. - 2. oharra. Gure $\Omega$ eremuaren zatien zentroen arteko distantzia gero eta txikiagoa egiten badugu $(h \to 0)$ , hau da, eremuaren zati kopurua handitzen badugu $(N \to \infty)$ , eredu diskretutik jarraitura pasa gaitezke. - 3. oharra. Azaldu berri ditugun erreakzio-difusio ekuazio orokorren ereduak (jarraitua eta diskretua) Turingek aurkeztu zituen [19] artikuluko 47. eta 49. orrialdeetan. Modelizazio orokor horiek artikulu honetako 3. eta 4. ataletan azalduko ditugun kasu partikularrekin konparatzen baditugu, erabiliko dugun notazioaren inguruan hau esan dezakegu: - (i) Turingek bi substantziekin jardun zuen, $u^1 = X$ eta $u^2 = Y$ izendatu zituenak. - (ii) 3. eta 4. ataletako erreakzio-difusio ekuazio diskretuak eta jarraituak erlazionatzen dituen konstantea $h = \frac{2\pi\rho}{N}$ da; hau da, $\rho$ erradioko zirkunferentziaren perimetroa N zatitan banatzean ateratzen den arku-luzera. - (iii) 3. eta 4. ataletan agertuko zaizkigun difusio-koefizienteak $(\mu, \nu, \mu')$ eta $\nu'$ ) aurretik azaldu ditugun $\frac{D^i}{h^2}$ eta $D^i$ koefizienteak izango dira, $i \in \{1, 2\}$ izanik. Gainera, difusio-koefizienteen artean honako erlazio hauek defini ditzakegu: $\mu = \frac{D^1}{h^2} = \frac{\mu'}{h^2}$ eta $$v = \frac{D^2}{h^2} = \frac{v'}{h^2} \cdot$$ #### 2.2. Fourierren serieak XIX. mendearen hasieran, J. Fourier matematikari frantziarrak Fourierren serieen teoria gisa ezaguna den matematikako arloa garatu zuen, beroaren ekuazioa aztertzen ari zela. Fourierren analisia zenbait funtzio, hala nola uhinak edo seinaleak, sistema bateko funtzio ortogonalen konbinazio lineal gisa hurbiltzeko aukera ematen duen tresna matematiko bat da. Funtzio ortogonalen multzo hori egokiro aukeratuz, multzo horretako funtzioen ezaugarrien eta propietateen arabera egin daiteke aztergai den funtzioaren analisia. Fourierren analisiko oinarri-funtzioak sinusoideak<sup>12</sup> dira; hots, anplitude, fase eta maiztasun zehatz batekin sinu gisa adieraz daitezkeen funtzioak. <sup>&</sup>lt;sup>12</sup> Sinusoideak bakarrik aipatu baditugu ere, aintzat hartu behar dugu kosinuak sinuen bidez adieraz ditzakegula. Turingek erabili zituen Fourierren serieetara gerturatzeko, lehenengo, aldagai jarraitu edo diskretu bakar baten menpe dauden funtzioen Fourierren serieak aurkeztuko ditugu. Ondoren, bi aldagai bananduko funtzioen serieen eraketaren arrazoiketa aurkeztuko dugu. Horrela, Turingek erabili zituen bi aldagai jarraitutarako zein aldagai diskretu eta aldagai jarraitu bikoterako serieak ulertzeko eta erabiltzeko gai izango gara 3. eta 4. ataletan. ## 2.2.1. Aldagai jarraituko Fourierren serieak Hasteko, $T \in \mathbb{R}$ periododuna den $f: \mathbb{R} \to \mathbb{C}$ funtzio jarraitu baten Fourierren seriezko garapena eta bere propietate bat aztertuko ditugu. Kontuan izan, f T periododuna izanda, nahikoa dela Fourierren seriea $D = \left[ -\frac{T}{2}, \frac{T}{2} \right] \subset \mathbb{R}$ erako tarte batean definitzea (Fourierren seriearen oina- rrizko tarte gisa ezaguna dena). D tarteko eta T periododun f funtzioaren Fourierren seriezko garapen esponentzial konplexua hau da: $$f(x) \sim \sum_{s=-\infty}^{\infty} \exp\left(\frac{2\pi i x s}{T}\right) C_s,$$ (3) non $$x \in D$$ eta $C_s = \frac{1}{T} \int_D f(x) \exp\left(-\frac{2\pi i s x}{T}\right) dx$ baitira, $s \in \mathbb{Z}$ izanik. $C_s \in \mathbb{C}$ koefizienteari f funtzioaren Fourierren serie konplexu esponentzialaren koefiziente deritzo, $s \in \mathbb{Z}$ izanik. Bestalde, $\sim$ zeinuak f funtzioak eskuineko seriea zehazten duela adierazten du, baina ez seriea konbergentea denik. Are gehiago, nahiz eta seriea konbergentea izan, gerta liteke f funtziorantz konbergentea ez izatea. Funtzio bat sinusoideen batura gisa egokiro adierazi ahal izateko, izaera jakin bat eduki beharko du; esaterako, honako teorema honetan aurkeztuko duguna. #### 1. teorema. (Dirichlet-en baldintzak). Demagun - (i) f funtzioa zatika jarraitua dela $[a, b] \subset \mathbb{R}$ tartean, - (ii) f funtzioa T = b a periododuna dela, - (iii) f funtzioak mutur kopuru finitua duela [a, b] tartean. Orduan, f funtzioari elkartutako Fourierren seriea, (3), konbergentea da f funtziorantz $\mathbb{R}$ -n eta $\forall x \in \mathbb{R}$ $f(x) = \frac{f(x^+) + f(x^-)}{2}$ da, non $f(x^+) = \lim_{y \to x^+} f(y)$ eta $f(x^-) = \lim_{y \to x^-} f(y)$ adierazten baitute. 4. oharra. Oro har, zientzian eta ingeniaritzan aztertzen eta deskribatzen diren egoeretan, Dirichleten baldintzak betetzen dituzten funtzioak ageri dira, [16, 23. or.]. Hortaz, 4. atalean kimikako egoera bat deskribatuko dugunez, f funtzioak Dirichleten baldintzak beteko dituela onar dezakegu. #### 5. oharra. - (i) $\left\{\exp\left(\frac{2\pi i s x}{T}\right): s \in \mathbb{Z}\right\}$ sistema ortogonala da $\left\langle f,g\right\rangle = \int_D f(t) \cdot \overline{g(t)} dt$ biderkadurarekiko $L^2(D) = \left\{f: \mathbb{R} \to \mathbb{C}: \int_D \left\|f(x)\right\|^2 dx < \infty\right\}$ espazioan. - (ii) Ortogonala den edozein sistema linealki askea da. ### 2.2.2. Aldagai diskretuko Fourierren serieak Aurkeztu dugun Fourierren seriezko garapena aldagai jarraituetarako eman dugu, baina zer gertatzen da aldagaia diskretua den kasuetan? Egoera horiek erabat interesgarriak dira egunerokotasunean; izan ere, egiten diren neurketak finituak dira. Hau da, puntu kopuru finituek osatzen dute funtzioen eremua. Horrez gain, kasu batzuetan, batura finitu batekin nahikoa izaten da aztertzen den funtzio periodikoaren hurbilketa onargarri<sup>13</sup> bat emateko. Izan bedi $N \in \mathbb{N}$ periododuna den $f : \mathbb{N} \to \mathbb{C}$ funtzioa. Funtzioa N periododuna izanda, nahikoa da Fourierren seriea $\{1, 2, 3, \ldots, N\}$ erako multzo batean definitzea. Orduan, hau da f-ren Fourierren Serie Diskretua<sup>14</sup>: $$f(r) = \sum_{s=0}^{N-1} \exp\left(\frac{2\pi i r s}{N}\right) C_s,$$ (4) non $$r \in \{1, 2, 3, \dots, N\}$$ eta $C_s = \frac{1}{N} \sum_{r=1}^{N} f(r) \exp\left(-\frac{2\pi i s r}{N}\right)$ baitira $$s \in \{0, ..., N-1\}$$ izanik. Fourierren serie diskretuen atalarekin bukatzeko, eraztun diskretuei buruzko 3. atalean erabiliko dugun lema<sup>15</sup> hau enuntziatuko dugu. <sup>&</sup>lt;sup>13</sup> Ezartzen den zehaztasunaren araberakoa. <sup>&</sup>lt;sup>14</sup> Fourierren Transformatu Diskretua ere esaten zaio. Turingek [19, (6.3)]-n aurkeztu zituen adierazpenen forma orokorra, hain zuzen ere. <sup>15 1.</sup> lemaren froga [21, 26.-27. or.] lanean aurki daiteke, adibidez. 1. lema. Izan bedi $N \in \mathbb{N}$ . Orduan, $l \in \{0, \ldots, N\}$ izanik, $$\sum_{r=1}^{N} \exp\left(\frac{2\pi i l r}{N}\right) = \begin{cases} N, \ l = 0 \text{ edo } l = N \text{ denean,} \\ 0, \text{ beste kasuetan.} \end{cases}$$ #### 2.2.3. Bi aldagaiko Fourierren serieak Puntu honetara arte txertatu ditugun emaitzak aldagai bakarreko funtzioei dagozkien emaitzak dira, baina zer gertatzen da aldagai anitzeko funtzioekin lan egin nahi badugu? Nola heda dezakegu Fourierren serieen definizioa bi aldagaiko funtzioetara? Hasteko, bi aldagai jarraitutarako Fourierren seriea nola uler daitekeen azaldu eta zehazki adieraziko dugu. Alde batetik, t-ren balioa finkatzen badugu, F(x, t) funtzioa x-ren menpeko funtzio gisa uler daiteke. Bestetik, x aldagaiaren menpeko funtzioa Fourierren serie bidez adieraz badaiteke, $$F(x,t) = \sum_{s=-\infty}^{\infty} \exp\left(\frac{2\pi i x s}{T}\right) C_s$$ ziurta dezakegu. Horrez gain, kontuan izanda denbora aurrera joan ahala $C_s$ koefizienteak denboraren arabera aldatzen direla, F funtziorako garapen hau eman dezakegu: $$F(x,t) = \sum_{s=1}^{\infty} \exp\left(\frac{2\pi i x s}{T}\right) C_s(t).$$ Espazioko aldagaia diskretua bada, eman berri dugun azalpena dagokion (4) serie diskretuan erabiliz, r aldagaiarekiko N periododuna den eta denborarekiko jarraitua den F funtziorako hau lortuko dugu: $$F(r,t) = \sum_{s=0}^{N-1} \exp\left(\frac{2\pi i r s}{N}\right) C_s(t).$$ #### 6. oharra. (i) Serie infinituek aukera emango digute eraztun jarraituak aztertzeko; hots, zelula kopuru infinituz osatutako ehunak aztertzeko. Zelula isolatuen bildura gisa funtzionatzen duten eraztunetarako, diskretuetarako, eraztun jarraituen sinplifikazioak direnez, aipatu ditugun serie diskretuak erabiliko ditugu. - (ii) 3. eta 4. ataletako substantzien kontzentrazioetan dauden perturbazioak<sup>16</sup> Fourierren serie hauen bidez hurbilduko ditugu: - a) Eraztun diskretuetan, funtzioak r aldagaiarekiko N periododunak direnez, honela adieraziko ditugu perturbazioak $\forall (r,t) \in \{1,...,N\} \times (0,\infty)$ : $$x(r,t) = \sum_{s=0}^{N-1} \exp\left(\frac{2\pi i r s}{N}\right) \xi_s(t) \quad \text{eta} \quad y(r,t) = \sum_{s=0}^{N-1} \exp\left(\frac{2\pi i r s}{N}\right) \eta_s(t).$$ b) Eraztun jarraituetan, aldiz, funtzioak $\theta$ aldagaiarekiko $2\pi$ periododunak izanda, honela adieraziko ditugu perturbazioak $\forall (\theta, t) \in [0, 2\pi] \times (0, \infty)$ : $$x(\rho, \theta, t) = \sum_{s=-\infty}^{\infty} e^{i\theta s} G_s(t)$$ eta $y(\rho, \theta, t) = \sum_{s=-\infty}^{\infty} e^{i\theta s} H_s(t)$ , non $$\rho \in (\rho_1, \rho_2)$$ baita. Atal honetan erakutsitako Fourierren serieei buruz gehiago irakurtzeko, [8], [17] eta [21] bibliografiara bideratzen dugu interesatuta dagoen irakurlea. #### 2.3. Funtzioen linealizazioa Ekuazio ez-linealak ebazteko, askotan, ekuazio horren hurbilketa lineal bat lortzea da bidea. Horrek jatorrizko ekuazioa errazteko aukera ematen du, ez-lineala den ekuazio bat ekuazio lineal baten bidez hurbil dezakegulako, baina ez edonola. Ekuazioak linealizatzeko modua Taylorren seriezko garapenak erabiltzea da. Hala ere, kontuan izan behar dugu linealizazioa ez dela edozein punturen inguruan egin behar, hurbilketa ahalik eta zehatzena izatea nahi baitugu. Linealizazioa definituko dugun oreka-puntuaren<sup>17</sup> inguruan egiten bada, erreakzio-difusio ekuazio ez-linealak ekuazio linealetatik gertu<sup>18</sup> egongo dira, eta esplizituki ebatzi ahal izango dira soluzioen lehenengo hurbilketak lortzeko. Gainera, egoera horretan, linealizazioaren errorea minimo egingo da sistemaren soluzio guztietarako. Oreka-puntuaren definizioa eman aurretik, Turingek [19] artikuluan erreakzio-difusio ekuazioak aztertzeko jarraitu zuen ideia iraultzailea azalduko dugu, bere lanaren garrantzia goraipatzen duena, beste behin. Turin- <sup>&</sup>lt;sup>16</sup> Perturbazioek sistema oreka-puntutik aldentzea eragingo dute. <sup>&</sup>lt;sup>17</sup> Eragiketa- edo linealizazio-puntu ere esaten zaio. <sup>&</sup>lt;sup>18</sup> Zehaztasun terminoetan. gek difusiorik gabe egonkorra den sistema bat difusioarekin ezegonkor<sup>19</sup> bihur zitekeela erakutsi zuen; eta, horrela, animalien ilajeetan patroiak sor zitezkeela. Ideia hori beste zientzialari batzuentzat burugabekeria zen. Izan ere, duela 70 urteko fisikariek difusioa sistema homogeneizatzen zuen termino egonkor bat zela pentsatzen zuten, eta, horregatik, difusioaren terminoa sisteman sartzea eta emaitza interesgarriak lortzea ideia bateraezinak iruditzen zitzaizkien. Guk dakigunera arte, testuinguru horretan Turing izan zen difusioa interesgarria zela antzeman zuen lehenengo ikerlaria. Turingek erreakzio-difusio sistemak aztertzeko erabili zuen era [19] artikuluko «Reactions and Diffusion in a Ring of Cells» eta «Continuous Ring of Tissue» ataletan dago: lehen pausoan, erreakzio-difusio sisteman difusio terminoa kentzen da eta linealizazioa difusiorik gabeko sistemaren oreka-puntu batean egiten da, gure artikuluko 3. eta 4. ataletan ikusiko dugun bezalaxe. Horregatik, oreka-puntuaren hurrengo definizioa ekuazio diferentzialetako sistema orokor baterako eman arren, gure analisietan difusiorik gabeko sistemetan erabiliko dugu. 1. definizioa. Izan bitez $\vec{x}:I\subset\mathbb{R}\to\mathbb{R}^m$ $C^1(I)$ klaseko funtzioa, $\vec{x}(t)=\left(x_1(t),...,x_m(t)\right)$ izanik, eta $f:D\subset\mathbb{R}^m\to\mathbb{R}^m$ funtzio jarraitua D multzoan, $\vec{x}(I)\subset D$ izanik. Orduan, $\vec{x}_0\in D$ $\vec{x}'=f(\vec{x})$ m ekuazio diferentzialetako sistemaren oreka-puntua dela diogu $f(\vec{x}_0)=0$ betetzen badu, non $\vec{x}'(t)=\left(x_1'(t),...,x_m'(t)\right)$ baita. #### 7. oharra. - (i) Oreka-puntu bat egonkorra dela esaten da, perturbazio txikien ostean, oreka-puntutik gertu dauden sistemaren soluzioak denboran zehar oreka-puntutik gertu mantentzen baldin badira. Oreka-puntu bat ezegonkorra dela esaten da, perturbazio txikien ostean, oreka-puntutik gertu dauden sistemaren soluzioak denboran zehar puntu horretatik aldentzen baldin badira. - (ii) Sistema bat egonkorra edo ezegonkorra dela esaten da, bere oreka-puntua holakoa bada. Orain, linealizazioa oreka-puntuaren inguruan egitearen arrazoia azalduko dugu. Izan bitez $C^{\infty}(D)$ klasekoa den $f:D\subset\mathbb{R}^n\to\mathbb{R}$ funtzioa, $\vec{x}_0=\left(x_{0_1},\ldots,x_{0_n}\right)$ horren oreka-puntua eta $\vec{x}=\left(x_1,\ldots,x_n\right)\in\mathbb{R}^n$ $\vec{x}_0$ -tik gertu dagoen puntu bat. Orduan, Taylorren seriezko f funtzioaren $\vec{x}_0$ puntuaren inguruko hurbilketa honako hau da: <sup>&</sup>lt;sup>19</sup> Ikus 7. oharra, sistema egonkor eta ezegonkorrei buruz jakiteko. $$f(\vec{x}) = f(\vec{x}_0) + \sum_{j=1}^{n} \frac{\partial f(\vec{x}_0)}{\partial x_j} (x_j - x_{0_j}) + \varepsilon, \tag{5}$$ non $\varepsilon$ hondarra baita. Hondarrak Taylorren serieari dagozkion $k \ge 2$ ordenako gai baztergarriak biltzen ditu. Izan ere, $\vec{x}$ oreka-puntutik gertu dagoen puntua denez, $\vec{x} - \vec{x}_0$ txikia izango da eta horren berreturak are txikiagoak. (5) garapeneko koefizienteak, $\frac{\partial f(\vec{x}_0)}{\partial x}$ , linealizazio-puntuaren menpekoak dira; ikus [19, 47. or.]. Turingek bi morfogeneren kontzentrazioak aldagaitzat zituzten funtzioak erabili zituenez, demagun bi aldagaiko funtzioak ditugula aztergai. Horrez gain, demagun bi ekuazio diferentzialetako sistema edo deribatu partzialetako sistema bat dugula, zeinetan f(x, y) eta g(x, y) funtzio ez-linealak ageri baitira (ekuazio bakoitzean bat), eta suposa dezagun (h, k) sistemaren oreka-puntua dela. Turingek jarraian adieraziko dugun moduan definitu zituen aipatu berri ditugun linealizazio-koefizienteak, [19, 47. or.]. 2. definizioa. Demagun (h, k) aztergai dugun sistemaren ore-ka-puntu bat dela. Orduan, a, b, c eta d bazterreko erreakzio-tasak honela definitzen ditugu, hurrenez hurren: $\frac{\partial f}{\partial x}(h,k)$ $\frac{\partial f}{\partial y}(h,k)$ $\frac{\partial g}{\partial x}(h,k)$ eta $\frac{\partial g}{\partial y}(h,k)$ . Bazterreko erreakzio-tasak elementutzat dituen matrizeari, hots, f eta g funtzioen (h, k) puntuko matrize jakobiarrari, bazterreko erreakzio-tasen matrizea esaten diogu. Beraz, honela adieraz ditzakegu f eta g funtzioak Taylorren seriezko garapenaren bidez (h, k) oreka-puntuaren ingurunean, (x, y) puntua oreka-puntutik gertu dagoen puntu baterako: $$\begin{cases} f(x,y) = f(h,k) + \frac{\partial f(h,k)}{\partial x}(x-h) + \frac{\partial f(h,k)}{\partial y}(y-k) = a(x-h) + b(y-k) \\ g(x,y) = g(h,k) + \frac{\partial g(h,k)}{\partial x}(x-h) + \frac{\partial g(h,k)}{\partial y}(y-k) = c(x-h) + d(y-k) \end{cases}.$$ #### 3. ERAZTUN DISKRETUKO GARAPEN MATEMATIKOA Zelulak zenbait modutan antola daitezke, eta, beraz, forma bat baino gehiago era ditzakete. Antolaketa horiek oso konplexuak izatera hel daitezke, eta horrek tratamendu matematikoa zailtzen du. Horregatik, Rashevskyk [15] artikuluan idatzi zuen moduan: errealitateko egoerak matematikoki azaltzeko, ezinbestekoa da egoera sinpleenetik hastea, hots, idealizatuenetik. Horixe bera izan zen Turingek morfogenesiaren prozesua ulertzen saiatzeko egin zuena. Sinplea den eta printzipio orokorrak azaltzeko aukera ematen duen antolaketa zehatz bat hautatu zuen lehenengo erreakzio-difusio eredua eraikitzeko: antzekoak diren zelula bananduez osatutako eraztun laua; eraztun diskretua, alegia. Kontuan izan behar dugu ez dagoela planteatu zuen lehenengo eredu horrekin bat datorren adibide biologiko «gordinik». Izan ere, arrazoi bat aipatzearren, bi dimentsiotako eraztuna erabili zuen, eta zelulak meheak badira ere, bolumena dute. Atal honetan, Turingek [19] artikuluko 6. atalean («Reactions and Diffusion in a Ring of Cells» izenburupean) bildu zituen azalpen eta garapen matematikoak aztertu, garatu eta justifikatuko ditugu. Hasteko, Turingek eraztun diskreturako planteatu zuen bi morfogeneren ekuazio-sistema aztertu; eta, ostean, 2.2. atalean aipatu ditugun Fourierren serieez baliatuta, sistema sinplifikatuko eta ebatziko dugu. Turingek egindako ikerketari jarraituz, guk ere bi morfogenerekin lan egingo dugu. ## 3.1. Eraztun diskretuaren deskribapena Eman diezaiogun aipatutako zelula bananduez osatutako eraztunari deskribapen matematikoa. Izan bedi N ∈ zelulaz osatutako L eraztuna20, beheko 1. irudian ikus daitekeenaren antzekoa. L eraztunak N zelula kopuru finitua duenez, muga-baldintza bakarra zehaztu beharko dugu. ![](_page_15_Picture_6.jpeg) 1. irudia. N zelulaz osatutako L eraztuna. <sup>20</sup> Turingek 20 zelulaz osatutako eraztun baterako zenbakizko adibide esperimental bat aurkeztu zuen, [19, 10. atala]. Demagun muga-baldintza hori periodikoa dela: N zelulaz osatutako sekuentzia etengabe errepikatzen dela onartuko dugu, (N+1). $zelula \equiv 1$ . zelula onetsiko dugu. Zelulak identifikatzeko, horiek eraztunean duten posizioa erabiliko dugu, $r \in \{1, \ldots, N\}$ , hasierako zelula bat erreferentzia gisa hartuta. Horrez gain, zelulen espazioko erlazioak zehaztu behar ditugu bakoitzaren ingurune hurbileko konexioak aztertuta. Horretarako, zelulen koordinazio-zenbakia, r zelularen ingurune hurbila eta interakzio-ingurunea definitu behar ditugu. - 3. definizioa. Zelula batekin konektatuta dauden zelula kopuruari koordinazio-zenbaki deritzogu, eta b letraren bidez adierazten da. - 4. definizioa. r zelula batekin konektatuta dagoen zelula multzoari r zelularen ingurune hurbila deritzogu, eta $N_b(r)$ bidez adierazten da. - 5. definizioa. r zelularen egoeran eragina duen zelula-sareari r zelularen interakzio-ingurunea deritzogu, eta $N_h(r)$ bidez adierazten da. Kontuan izanda r zelulak r+1 eta r-1 zelulekin egiten duela substantzien trukea, hau da deskribatu berri dugun L eraztuneko r zelularen ingurune hurbileko informazioa: $$b=2,\ N_2(r)=\{r-1,r+1\}$$ eta $N_2'(r)=\{r-1,r,r+1\},\ r\in\{1,\ldots,N\}$ izanik Demagun aztergai ditugun bi morfogeneak X eta Y direla, eta horien kontzentrazioak $X_r = X(r, t)$ eta $Y_r = Y(r, t)$ direla<sup>21</sup>, hurrenez hurren, t denboraren aldagaia izanik. Automata zelularraren dinamika zehazteko, hots, zelulen egoera berriak determinatzeko, trantsizio-arauak behar ditugu. Definitu dugun eraztunean, substantziek, kontzentrazio-egoera aldatzeko, substantzien partikulen mugimendu naturalari jarraituko diote arau gisa, betiere, interakzio-ingurunea aintzat hartuta. Substantzien hedapen-tasek ez dute zertan berdinak izan; horregatik, zelulen arteko difusio-koefizienteak parametro ezberdinekin adieraziko ditugu. Demagun X eta Y substantzien difusio-koefizienteak, $\mu$ eta $\nu$ , konstanteak direla; ikus 2.1. ataleko 3. oharra. Deskribatzen ari garen sisteman difusioaz gain erreakzioa ere badagoenez, ezinbestekoa da X eta Y substantzien kontzentrazio-aldakuntzak definitzea; demagun f eta g direla, hurrenez hurren. Funtzio horiek erreakzio zinetiko gisa ezagutzen dira. $<sup>^{21}</sup>$ Notazioa sinplifikatzearren, atal honetan erabiliko dugun r 2.1. atalean adierazi dugun $z_r$ izango da (begiratu 1. irudia); hots, zelularen zentroa izango dela ulertuko dugu. $X_r$ eta $Y_r$ r. zelularen zentroan dauden X eta Y morfogeneen kontzentrazioak izango dira, hurrenez hurren. Aipatutako guztia kontuan hartuta, zelula bakoitzean X eta Y morfogeneen kontzentrazioen aldaketak azaltzen dituen ekuazio diferentzialetako sistema diskretu hau defini dezakegu: $$\begin{cases} \frac{dX_r}{dt} = f(X_r, Y_r) + \mu(X_{r+1} - 2X_r + X_{r-1}) \\ \frac{dY_r}{dt} = g(X_r, Y_r) + \nu(Y_{r+1} - 2Y_r + Y_{r-1}) \end{cases}$$ (6) ikus 2.1. ataleko (2) adierazpena. Ekuazio diferentzialetako (6) sistema ebazteko, koefiziente konstantedun ekuazio diferentzial linealen sistema bihurtuko dugu; horretarako, linealizazioaren prozesua erabiliko dugu. Demagun sistemak oreka-puntu bat duela (h, k) puntuan<sup>22</sup>, non $X_r$ eta $Y_r$ morfogeneen kontzentrazioen banaketak guztiz uniformeak baitira. Oreka-puntuaren osagaiak arinki aldatuta, $f(X_r, Y_r)$ eta $g(X_r, Y_r)$ linealtzat jo ditzakegu, f eta g funtzioak oreka-puntuaren inguruan ebaluatzen ari baikara (ikus 2.3. azpiatala). Hau da, f eta g funtzio linealen bidez hurbil ditzakegu (h, k) puntuaren inguruan: $$\begin{cases} f(X_r, Y_r) = f(h + x_r, k + y_r) = ax_r + by_r \\ g(X_r, Y_r) = g(h + x_r, k + y_r) = cx_r + dy_r \end{cases} ,$$ non a, b, c eta d parametroak bazterreko erreakzio-tasak<sup>23</sup> baitira, eta $x_r$ zein $y_r$ jatorrizko kontzentrazioen gorabeherak. Demagun $x_r$ eta $y_r$ r eta t aldagaien menpeko ausazko gorabeherak direla, $(r, t) \in \{1, \ldots, N\} \times (0, \infty)$ izanik. Aurrekoaren ondorioz, (6) sistema honela berridatz dezakegu: $$\begin{cases} \frac{dx_r}{dt} = ax_r + by_r + \mu (x_{r+1} - 2x_r + x_{r-1}) \\ \frac{dy_r}{dt} = cx_r + dy_r + \nu (y_{r+1} - 2y_r + y_{r-1}) \end{cases}$$ (7) $r \in \{1, ..., N\}$ izanik. L eraztunari muga-baldintza ezarri diogunez, $x_r$ eta $y_r$ funtzioak r aldagaiarekiko funtzio periodikoak izango dira. Gainera, 2.2. azpiatalean serie <sup>&</sup>lt;sup>22</sup> Gogoratu, 2.3. atalean azaldu dugun bezala, difusiorik gabeko ekuazioan oreka-puntu egonkorrak aztertu zituela Turingek, difusioa gehitzean ezegonkor bihurtuko zirenak. <sup>&</sup>lt;sup>23</sup> Ikus 2.3. azpiataleko 2. definizioa. diskretuen inguruan aipatutakoa betetzen dela suposatzen badugu, honako hau ziurta dezakegu: $$x_r = \sum_{s=0}^{N-1} \exp\left(\frac{2\pi i r s}{N}\right) \xi_s(t)$$ eta $y_r = \sum_{s=0}^{N-1} \exp\left(\frac{2\pi i r s}{N}\right) \eta_s(t),$ (8) $r \in \{1, ..., N\}$ izanik. Bestalde, $x_r$ eta $y_r$ -ren adierazpenak (7) sisteman ordezkatu ahal izateko, $\xi_s(t)$ zein $\eta_s(t)$ koefizienteei deribagarriak izatea ezarri behar diegu. Ordezka ditzagun orain (8)-ko $x_r$ eta $y_r$ adierazpenak (7) sisteman, eta sinplifika ditzagun ekuazioak. Prozesua berdina denez (7) sistemako bi ekuazioentzat, garapen errepikatuak ekidin nahian, (7) sistemaren lehenengo ekuazioarentzat egingo dugu analisia, eta bigarren ekuazioaren emaitza zuzenean jarriko dugu. Has gaitezen $\frac{dx_r}{dt}$ -ri dagokion ekuazio ba- koitzean ( $r \in \{1, ..., N\}$ ) $x_r$ eta $y_r$ funtzioen Fourierren seriezko adierazpenak honela ordezkatzen: $$\frac{dx_{r}}{dt} = \frac{d}{dt} \left( \sum_{s=0}^{N-1} \exp\left(\frac{2\pi i r s}{N}\right) \xi_{s}(t) \right) = a \sum_{s=0}^{N-1} \exp\left(\frac{2\pi i r s}{N}\right) \xi_{s}(t) + b \sum_{s=0}^{N-1} \exp\left(\frac{2\pi i r s}{N}\right) \eta_{s}(t) + \mu \left( \sum_{s=0}^{N-1} \exp\left(\frac{2\pi i (r+1) s}{N}\right) \xi_{s}(t) - 2 \sum_{s=0}^{N-1} \exp\left(\frac{2\pi i r s}{N}\right) \xi_{s}(t) + \sum_{s=0}^{N-1} \exp\left(\frac{2\pi i r s}{N}\right) \xi_{s}(t) + b \sum_{s=0}^{N-1} \exp\left(\frac{2\pi i r s}{N}\right) \eta_{s}(t) + \mu \sum_{s=0}^{N-1} \exp\left(\frac{2\pi i r s}{N}\right) \left[ \exp\left(\frac{2\pi i s}{N}\right) - 2 + \exp\left(-\frac{2\pi i s}{N}\right) \right] \xi_{s}(t).$$ (9) Bestalde, Eulerren formula erabiliz, hau dugu: $$\exp\left(\frac{2\pi i s}{N}\right) - 2 + \exp\left(-\frac{2\pi i s}{N}\right) = 2\cos\left(\frac{2\pi s}{N}\right) - 2 = -2\left(1 - \cos\left(\frac{2\pi s}{N}\right)\right)$$ $$= -4\sin^2\left(\frac{\pi s}{N}\right).$$ Ondorioz, (9) ekuazio-sistema honela berridatz dezakegu deribatuen erregela aplikatuta $r \in \{1, ..., N\}$ bakoitzerako: $$\sum_{s=0}^{N-1} \exp\left(\frac{2\pi i r s}{N}\right) \frac{d\xi_s}{dt} = \sum_{s=0}^{N-1} \exp\left(\frac{2\pi i r s}{N}\right) \left[\left(a - 4\mu \sin^2\left(\frac{\pi s}{N}\right)\right) \xi_s + b\eta_s\right]. \quad (10)$$ Har dezagun $s \in \{0, ..., N-1\}$ espazioko maiztasun jakin bat, dei diezaiogun s' eta biderka ditzagun (10) ekuazio-sistemako ekuazio bakoitzaren bi aldeak $e^{-\frac{2\pi i r s'}{N}}$ gaiarekin, $$\sum_{s=0}^{N-1} \exp\left(\frac{2\pi i r(s-s')}{N}\right) \frac{d\xi_s}{dt} = \sum_{s=0}^{N-1} \exp\left(\frac{2\pi i r(s-s')}{N}\right) \left[\left(a - 4\mu \sin^2\left(\frac{\pi s}{N}\right)\right) \xi_s + b\eta_s\right].$$ (11) Aztergai dugun (11) sistemako ekuazio guztiak batzen baditugu (hau da, r = 1 ekuaziotik r = N ekuaziora bitarteko ekuazio oro gehituta), honako adierazpen hau lortuko dugu: $$\sum_{r=1}^{N} \sum_{s=0}^{N-1} \exp\left(\frac{2\pi i r(s-s')}{N}\right) \frac{d\xi_{s}}{dt} = \sum_{r=1}^{N} \sum_{s=0}^{N-1} \exp\left(\frac{2\pi i r(s-s')}{N}\right) \left[\left(a - 4\mu \sin^{2}\left(\frac{\pi s}{N}\right)\right) \xi_{s} + b\eta_{s}\right].$$ Aurreko adierazpeneko bi batukariak finituak direnez, elkarren artean truka ditzakegu: $$\sum_{s=0}^{N-1} \sum_{r=1}^{N} \exp\left(\frac{2\pi i r(s-s')}{N}\right) \frac{d\xi_{s}}{dt} = \sum_{s=0}^{N-1} \sum_{r=1}^{N} \exp\left(\frac{2\pi i r(s-s')}{N}\right) \left[\left(a - 4\mu \sin^{2}\left(\frac{\pi s}{N}\right)\right) \xi_{s} + b\eta_{s}\right].$$ (12) Hurrengo urratsa emateko, (12) ekuazioko ezkerreko adierazpena garatuko dugu soilik, eskuineko adierazpeneko garapena horren analogoa baita. Bestalde, $s, s' \in \{0, \ldots, N-1\}$ direnez, $(s-s') \in \{0, \pm 1, \ldots, \pm (N-1)\}$ dugu, eta 1. lema erabiliz, hau lortzen da: $$\begin{split} & \sum_{s=0}^{N-1} \sum_{r=1}^{N} \exp\left(\frac{2\pi i r(s-s')}{N}\right) \frac{d\xi_{s}}{dt} \\ & = \sum_{r=1}^{N} \exp\left(\frac{2\pi i r(0-s')}{N}\right) \frac{d\xi_{0}}{dt} + \dots + \sum_{r=1}^{N} \exp\left(\frac{2\pi i r(s'-s')}{N}\right) \frac{d\xi_{s'}}{dt} \\ & + \dots + \sum_{r=1}^{N} \exp\left(\frac{2\pi i r(N-1-s')}{N}\right) \frac{d\xi_{N-1}}{dt} \\ & = 0 \frac{d\xi_{0}}{dt} + \dots + N \frac{d\xi_{s'}}{dt} + \dots + 0 \frac{d\xi_{N-1}}{dt} = N \frac{d\xi_{s'}}{dt}. \end{split}$$ Hortaz, (12) adierazpenean N sinplifikatuz, hau lortzen da: $$\frac{d\xi_{s'}}{dt} = \left(a - 4\mu \sin^2\left(\frac{\pi s'}{N}\right)\right)\xi_{s'} + b\eta_{s'} \qquad \forall s' \in \{0, \dots, N-1\}.$$ Prozesu antzeko bat erabiliz, $y_r$ -ren deribaturako honako adierazpen hau lortuko dugu: $$\frac{d\eta_{s'}}{dt} = c\xi_{s'} + \left(d - 4\nu\sin^2\left(\frac{\pi s'}{N}\right)\right)\eta_{s'} \qquad \forall s' \in \{0, \dots, N-1\}.$$ Beraz, $\xi_{s'}(t)$ eta $\eta_{s'}(t)$ erabiliz, (7) sistema koefiziente konstanteak dituen ekuazio diferentzial linealen sistema honen bidez adieraz dezakegu: $$\begin{cases} \frac{d\xi_{s'}}{dt} = (a - \mu U)\xi_{s'} + b\eta_{s'} \\ \frac{d\eta_{s'}}{dt} = c\xi_{s'} + (d - \nu U)\eta_{s'} \end{cases},$$ (13) non $s' \in \{0, ..., N-1\}$ eta $U = \left(2\sin\left(\frac{\pi s'}{N}\right)\right)^2$ baitira. Orotara, N sistema ditugu, espazioko s' maiztasun bakoitzeko sistema bat baitaukagu. Sistemaren soluzioak lortzeko, (13) sistemaren era matrizialarekin lan egingo dugu, $$\begin{pmatrix} \frac{d\xi_{s'}}{dt} \\ \frac{d\eta_{s'}}{dt} \end{pmatrix} = A \begin{pmatrix} \xi_{s'} \\ \eta_{s'} \end{pmatrix} \text{ sistemarekin, non } A = \begin{pmatrix} a - \mu U & b \\ c & d - \nu U \end{pmatrix} \text{ baita,}$$ (14) $s' \in \{0, ..., N-1\}$ izanik. (14) sistema ebazteko, bi ekuazio independenteen soluzioen itxuraz baliatuko gara<sup>24</sup>. Argi dago (14) sistemaren soluzioetako bat nulua dela, baina informaziorik ematen ez duenez, gainerakoak bilatuko ditugu. Horretarako, A matrizearen polinomio karakteristikoa eta berorren erroak lortu behar ditugu. Alde batetik, $$\chi(\lambda) = \det(A - I_2 \lambda) = \begin{vmatrix} a - \mu U - \lambda & b \\ c & d - \nu U - \lambda \end{vmatrix}$$ $$= (a - \mu U - \lambda)(d - \nu U - \lambda) - bc = 0$$ $$\Leftrightarrow \lambda^2 - \lambda(a - \mu U - d - \nu U) + (a - \mu U)(d - \nu U) - bc = 0. \tag{15}$$ Bestetik, $$\lambda_{j} = \frac{(a - \mu U) + (d - \nu U)}{2} + (-1)^{j} \frac{\sqrt{[(a - \mu U) + (d - \nu U)]^{2} - 4[(a - \mu U)(d - \nu U) - bc]}}{2}$$ $$= \frac{a + d}{2} - \frac{(\mu + \nu)U}{2} + (-1)^{j} \frac{\sqrt{4\left(\frac{a - \mu U}{2} - \frac{d - \nu U}{2}\right)^{2} + 4bc}}{2}$$ $$= \frac{a + d}{2} - \frac{(\mu + \nu)U}{2} + (-1)^{j} \sqrt{\left(\frac{a - d}{2} + \frac{(\nu - \mu)U}{2}\right)^{2} + bc},$$ non $j \in \{1, 2\}$ baita. Lortu ditugun balio propioak bazterreko erreakzio-tasen, difusio-koefizienteen eta U-ren menpekoak dira. Balio propioen diskriminantearen arabera, balio propioen inguruko informazio hau atera dezakegu: 296 <sup>&</sup>lt;sup>24</sup> Irakurleak, behar izanez gero, [22, 4. kapitulua] liburuan azaltzen den teoria begiratu dezake ekuazio-sistema mota hauen soluzioen bilaketa-prozesua gogoratzeko. $$-\left(\frac{a-d}{2} + \frac{(v-\mu)U}{2}\right)^2 + bc > 0 \quad \text{bada}, \ \lambda_1, \lambda_2 \in \mathbb{R}, \ \lambda_1 \neq \lambda_2 \text{ izanik}.$$ $$-\left(\frac{a-d}{2} + \frac{(v-\mu)U}{2}\right)^2 + bc = 0 \quad \text{bada}, \ \lambda_1, \lambda_2 \in \mathbb{R}, \ \lambda_1 = \lambda_2 \text{ izanik (balio propio bikotza)}.$$ $$-\left(\frac{a-d}{2} + \frac{(v-\mu)U}{2}\right)^2 + bc < 0 \quad \text{bada}, \ \lambda_1, \lambda_2 \in \mathbb{C}, \ \lambda_2 = \overline{\lambda_1} \text{ izanik}.$$ Orduan, (13)-ren soluzioak honela sailka ditzakegu balio propioen arabera, $v_j$ $\lambda_j$ balio propioari elkartutako bektore propioa izanik, non $j \in \{1, 2\}$ baita: $-\lambda_1, \lambda_2 \in \mathbb{R}$ direnean, $\lambda_1 \neq \lambda_2$ izanik: $$\begin{pmatrix} \xi_{s'} \\ \eta_{s'} \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} k_{11} \\ k_{21} \end{pmatrix} e^{\lambda_1 t} + \begin{pmatrix} k_{12} \\ k_{22} \end{pmatrix} e^{\lambda_2 t}, \text{ non } k_{jq} \in \mathbb{C} \text{ baitira } \forall j, q \in \{1, 2\}.$$ $-\lambda_1, \lambda_2 \in \mathbb{R}$ direnean, $\lambda_1 = \lambda_2$ eta $v_1$ eta $v_2$ linealki mendekoak izanik: $$\begin{pmatrix} \xi_{s'} \\ \eta_{s'} \end{pmatrix} = \begin{bmatrix} \begin{pmatrix} \hat{k}_{11} \\ \hat{k}_{21} \end{pmatrix} + \begin{pmatrix} \hat{k}_{12} \\ \hat{k}_{22} \end{pmatrix} t e^{\lambda_1 t}, \text{ non } \hat{k}_{jq} \in \mathbb{C} \text{ baitira } \forall j, q \in \{1, 2\}.$$ $-\lambda_1$ , $\lambda_2 \in \mathbb{R}$ direnean, $\lambda_1 = \lambda_2$ eta $\nu_1$ eta $\nu_2$ linealki askeak izanik: $$\begin{pmatrix} \xi_{s'} \\ \eta_{s'} \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \breve{k}_{11} \\ \breve{k}_{21} \end{pmatrix} e^{\lambda_1 t}, \text{ non } \breve{k}_{j1} \in \mathbb{C} \text{ baitira } \forall j \in \{1,2\}.$$ $-\lambda_1, \lambda_2 \in \mathbb{C}$ direnean, $\lambda_2 = \bar{\lambda}_1$ izanik: $$\begin{pmatrix} \xi_{s'} \\ \eta_{s'} \end{pmatrix} = e^{\alpha t} \begin{pmatrix} \tilde{k}_{11} \cos \beta t + \tilde{k}_{12} \sin \beta t \\ \tilde{k}_{21} \cos \beta t + \tilde{k}_{22} \sin \beta t \end{pmatrix},$$ $\text{non } \lambda_1 = \alpha + i\beta \in \mathbb{C} \text{ eta } \tilde{k}_{jq} \in \mathbb{C} \text{ baitira } \forall j, q \in \{1, 2\}.$ - 8. oharra. Ohar honetan, eman berri dugun balio propioen araberako sailkapenaren inguruko ideia batzuk txertatuko ditugu. - Eulerren berdintzari esker, sailkapen horretako lehenengo eta laugarren kasuak bateratu daitezke, laugarren kasuko soluzioak honela adieraz baitaitezke: $$\begin{pmatrix} \xi_{s'} \\ \eta_{s'} \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \frac{\tilde{k}_{11} - i\tilde{k}_{12}}{2} e^{\lambda_1 t} + \frac{\tilde{k}_{11} - i\tilde{k}_{12}}{2} e^{\lambda_2 t} \\ \frac{\tilde{k}_{21} - i\tilde{k}_{22}}{2} e^{\lambda_1 t} + \frac{\tilde{k}_{21} - i\tilde{k}_{22}}{2} e^{\lambda_2 t} \end{pmatrix}$$ $$= \begin{pmatrix} \frac{\tilde{k}_{11} - i\tilde{k}_{12}}{2} \\ \frac{\tilde{k}_{21} - i\tilde{k}_{22}}{2} \end{pmatrix} e^{\lambda_1 t} + \begin{pmatrix} \frac{\tilde{k}_{11} - i\tilde{k}_{12}}{2} \\ \frac{\tilde{k}_{21} - i\tilde{k}_{22}}{2} \end{pmatrix} e^{\lambda_2 t},$$ non $\lambda_2 = \overline{\lambda}_1$ eta $\tilde{k}_{jq} \in \mathbb{C}$ baitira $\forall j, q \in \{1, 2\}$ . (ii) Sailkapeneko hirugarren kasuari dagokionez, kimikoki interesgarria ez dela esan dezakegu (Turingek [19] artikuluan ez zuen aintzat hartu ere egin). Izan ere, substantziek euren artean interakziorik ez dutela ondorioztatzen da, jarraian arrazoituko dugun gisan. Dakigunez, egoera horretan azpiespazio propioaren dimentsioa bi da, bi bektore linealki aske dituelako: v1 eta v2. Orduan, adierazpen ezagun hau erabiliz, $$rg(A - I_2\lambda_1) = m - dim(V(\lambda_1)),$$ non m $A - I_2\lambda_1$ matrize karratuaren dimentsioa eta $V(\lambda_1)$ ren oinarri bat $\{v_1, v_2\}$ baitira, $rg(A - I_2\lambda_1) = 0$ lortuko dugu; hots, $A - I_2\lambda_1$ matrize nulua izango da. Ondorioz, $A = I_2\lambda_1$ izanik, (14) adierazpeneko A matrizeari erreparatuz, b = c = 0 eta $a - \mu U = d - \nu U = \lambda_1$ berdintzak lortuko ditugu. (iii) Aipatu ditugun sailkapeneko kasu interesgarrien (lehenengo, bigarren eta laugarren kasuen) soluzioak bateratzeko aukera izango dugu. Soluzio bateratu horrek itxura hau izango du: $$\begin{pmatrix} \xi_{s'} \\ \eta_{s'} \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} A_{s'} + \widetilde{A_{s'}t} \\ C_{s'} + \widetilde{C_{s'}t} \end{pmatrix} e^{\lambda_1 t} + \begin{pmatrix} B_{s'} \\ D_{s'} \end{pmatrix} e^{\lambda_2 t}, \quad A_{s'}, \widetilde{A_{s'}}, B_{s'}, C_{s'}, \widetilde{C_{s'}}, D_{s'} \in \mathbb{C} \text{ izanik.}$$ Behin (13) sistemari dagozkion soluzioak lortuta, azter ditzagun konstante arbitrarioek kasu bakoitzean bete behar dituzten baldintzak<sup>25</sup>. Baldintza horiek zehazteko, lortu berri ditugun $\xi_{s'}(t)$ eta $\eta_{s'}(t)$ koordenatu laguntzaileen adierazpenak (13) sisteman ordezkatu behar ditugu. #### 3.2. Soluzioetako koefizienteek bete behar dituzten baldintzak Azpiatal honetan, eman berri ditugun soluzioetako konstanteek euren artean bete behar dituzten erlazioak txertatuko ditugu. Garapen esplizituak alde batera utziko ditugun arren, lehenengo autobalioen kasurako (autobalio errealak eta ezberdinak) laburki azalduko dugu zein pauso eman behar diren erlazio horiek lortzeko. Gainontzeko kasuetan, prozesu bera jarraituta lortzen dira koefizienteen arteko baldintzak. Funtsezkoa da koefizienteek euren artean bete behar dituzten erlazioak ezagutzea; izan ere, erlazio horiek bete ezean, ez dugu sistemaren soluziorik lortuko. Dena dela, soluzioak guztiz zehaztu nahiko bagenitu, ebazten ari garen problemaren hastapen- eta muga-baldintzak finkatu beharko genituzke. $-\lambda_1, \lambda_2 \in \mathbb{R}$ eta $\lambda_1 \neq \lambda_2$ direnean, (13) sistemaren soluzioaren konstanteek bete behar dituzten baldintzak honako hauek dira, $s' \in \{0, \ldots, N-1\}$ izanik: $$\begin{cases} \left(\lambda_1 - a + 4\mu \sin^2\left(\frac{\pi s'}{N}\right)\right) k_{11} = bk_{21} \\ \left(\lambda_2 - a + 4\mu \sin^2\left(\frac{\pi s'}{N}\right)\right) k_{12} = bk_{22} \end{cases}.$$ Berdintza horietara heltzeko, $\xi_{s'}$ eta $\eta_{s'}$ funtzioen adierazpenak (13) sisteman ordezkatu behar dira. Lortzen diren berdintzen bi aldeetan, $e^{\lambda_1 t}$ eta $e^{\lambda_2 t}$ funtzioen koefizienteak berdinduta, lau ekuazio aterako dira, $k_{11}$ , $k_{12}$ , $k_{21}$ eta $k_{22}$ koefizienteak erlazionatzen dituztenak, hain zuzen ere. Horietako bi ekuazio, goian txertatu ditugunak, lauretatik elkarren artean independenteak diren bakarrak dira, $\lambda_1$ eta $\lambda_2$ (15) polinomio karakteristikoaren soluzioak direlako. $-\lambda_1 = \lambda_2 \in \mathbb{R}$ eta $v_1$ eta $v_2$ linealki mendekoak direnean, (13) sistemaren soluzioaren konstanteek bete behar dituzten baldintzak honako hauek dira, $s' \in \{0, ..., N-1\}$ izanik: <sup>&</sup>lt;sup>25</sup> Turingek (13) sistemaren soluzioetako koefizienteek euren artean bete behar zituzten baldintzak txertatu zituen [19, 48. or.]-n. $$\begin{cases} \hat{k}_{12} + \left(\lambda_1 - a + 4\mu \sin^2\left(\frac{\pi s'}{N}\right)\right) \hat{k}_{11} = b\hat{k}_{21} \\ \left(\lambda_2 - a + 4\mu \sin^2\left(\frac{\pi s'}{N}\right)\right) \hat{k}_{12} = b\hat{k}_{22} \end{cases}.$$ $-\lambda_1 = \lambda_2 \in \mathbb{R}$ eta $v_1$ eta $v_2$ linealki askeak direnean, (13) sistemaren soluzioaren konstanteetarako ez daukagu baldintzarik. Izan ere, (13)-ren soluzioen sailkapenean ikusi dugun bezalaxe, bete behar dituzten baldintzak honako hauek dira, $s' \in \{0, \ldots, N-1\}$ izanik: $$\begin{cases} \left(\lambda_1 - a + 4\mu \sin^2\left(\frac{\pi s'}{N}\right)\right) \breve{k}_{11} = b\breve{k}_{21} \\ \left(\lambda_2 - d + 4\nu \sin^2\left(\frac{\pi s'}{N}\right)\right) \breve{k}_{21} = c\breve{k}_{11} \end{cases}.$$ Hala ere, 8. oharreko (ii) atalagatik, b = c = 0 eta $a - \mu U = d - \nu U = \lambda_1$ betetzen direnez, goiko bi ekuazioetan 0 = 0 lortuko dugu. $-\lambda_1, \lambda_2 \in \mathbb{C}$ eta $\lambda_2 = \overline{\lambda}_1 = \overline{\alpha + i\beta}$ betetzen denean, (13) sistemaren soluzioaren konstanteek bete behar dituzten baldintzak hauek dira, $s' \in \{0, \dots, N-1\}$ izanik: $$\begin{cases} \left(\lambda_{1} - a + 4\mu \sin^{2}\left(\frac{\pi s'}{N}\right)\right) \left(\tilde{k}_{11} - i\tilde{k}_{12}\right) = b\left(\tilde{k}_{21} - i\tilde{k}_{22}\right) \\ \left(\lambda_{2} - a + 4\mu \sin^{2}\left(\frac{\pi s'}{N}\right)\right) \left(\tilde{k}_{11} + i\tilde{k}_{12}\right) = b\left(\tilde{k}_{21} + i\tilde{k}_{22}\right) \end{cases}$$ (16) Erlazio horiek lortzeko, pauso hauek eman behar dira: (i) Hasteko, $\xi_{s'}$ eta $\eta_{s'}$ funtzioen adierazpenak (13) sisteman ordezkatu eta $e^{\alpha t}$ funtzioarekin sinplifikatzen dira ekuazioaren bi aldeak: $$\begin{cases} \alpha \left( \tilde{k}_{11} \cos \beta t + \tilde{k}_{12} \sin \beta t \right) - \beta \tilde{k}_{11} \sin \beta t + \beta \tilde{k}_{12} \cos \beta t \\ = (a - \mu U) \left( \tilde{k}_{11} \cos \beta t + \tilde{k}_{12} \sin \beta t \right) + b \left( \tilde{k}_{21} \cos \beta t + \tilde{k}_{22} \sin \beta t \right) \\ \alpha \left( \tilde{k}_{21} \cos \beta t + \tilde{k}_{22} \sin \beta t \right) - \beta \tilde{k}_{21} \sin \beta t + \beta \tilde{k}_{22} \cos \beta t \\ = c \left( \tilde{k}_{11} \cos \beta t + \tilde{k}_{12} \sin \beta t \right) + (d - \nu U) \left( \tilde{k}_{21} \cos \beta t + \tilde{k}_{22} \sin \beta t \right) \end{cases}$$ (17) (ii) Aurreko pausoko ekuazio bakoitza, lehenengo, sin $\beta t$ funtzioarekin biderkatu eta $\left[-\frac{\pi}{\beta}, \frac{\pi}{\beta}\right]$ tartean integratzen da, eta, bigarrenik, cos $\beta t$ funtzioarekin biderkatu eta tarte berean integratu behar da. Horretarako, $\{1, \sin \beta t, \cos \beta t\}$ sistema $\left[-\frac{\pi}{\beta}, \frac{\pi}{\beta}\right]$ tartean $\langle f,g \rangle = \int_{-\frac{\pi}{\beta}}^{\frac{\pi}{\beta}} f(t) \cdot g(t) dt$ biderkadura eskalarrarekiko ortogonala dela erabiltzen da. Hauek dira geratzen diren lau ekuazioak: $$\begin{cases} \alpha \tilde{k}_{12} - \beta \tilde{k}_{11} = (a - \mu U) \tilde{k}_{12} + b \tilde{k}_{22} \\ \alpha \tilde{k}_{11} + \beta \tilde{k}_{12} = (a - \mu U) \tilde{k}_{11} + b \tilde{k}_{21} \\ \alpha \tilde{k}_{22} - \beta \tilde{k}_{21} = c \tilde{k}_{12} + (d - \nu U) \tilde{k}_{22} \\ \alpha \tilde{k}_{21} + \beta \tilde{k}_{22} = c \tilde{k}_{11} + (d - \nu U) \tilde{k}_{21}. \end{cases}$$ (21) - (iii) Alde batetik, aurreko urratseko ekuazioen artean (19)-i(18) eragiketa eginez, (16)-ko lehenengo berdintza lortzen da. Bestetik, (19) + i(18) eragiketa eginez gero, (16)-ko bigarren berdintzara iritsiko gara. - (iv) Era antzekoan, (ii) pausoko ekuazioen arteko (21)–i(20) eta (21)+i(20) eragiketak eginez eta (15) polinomio karakteristikoa erabiliz, ikus daiteke lortzen diren bi ekuazioak (iii) pausoan lortutakoak direla. Hortaz, $\tilde{k}_{11}$ , $\tilde{k}_{12}$ , $\tilde{k}_{21}$ eta $\tilde{k}_{22}$ koefizienteen arteko erlazioak (16)-ko bi ekuazioekin guztiz zehaztuta geratuko dira. - 9. oharra. Laugarren kasuko baldintzak lortzeko beste era bat azalduko dugu hemen. Modu hori 8. oharreko (i) ataletik lor ditzakegun lehen kasuko soluzioetako $k_{jq}$ koefizienteen eta laugarren kasuko soluzioetako $\tilde{k}_{jq}$ koefizienteen arteko erlazioez baliatzean datza; hots, erlazio hauetan oinarritzea: $$\begin{pmatrix} k_{11} \\ k_{21} \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \frac{\tilde{k}_{11} - i\tilde{k}_{12}}{2} \\ \frac{\tilde{k}_{21} - i\tilde{k}_{22}}{2} \end{pmatrix} \text{ eta } \begin{pmatrix} k_{12} \\ k_{22} \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \frac{\tilde{k}_{11} + i\tilde{k}_{12}}{2} \\ \frac{\tilde{k}_{21} + i\tilde{k}_{22}}{2} \end{pmatrix}. \tag{22}$$ Laugarren kasuko baldintzetara heltzeko, lehenengo kasuko koefizienteek bete behar dituzten baldintzetan koefizienteen arteko (22) erlazioak ordezkatu behar ditugu. #### 3.3. (6) sistemaren soluzioa Analisi guztiaren ostean, 8. oharreko (iii) atala kontuan izango dugu, eta egindako aldagai-aldaketak desegingo ditugu. Behin hori eginda, (6) sistema diskretuko kontzentrazioetarako honako soluzio hauek lortuko ditugu. Soluzioak bazterreko erreakzio-tasen (a, b, c eta d) zein difusio-koefizienteen ( $\mu$ eta $\nu$ ) menpeko emaitzak izango dira, $\forall$ (r, t) $\in$ {1, . . . ,N} × (0, $\infty$ ), $$\begin{cases} X_{r} = h + \sum_{s'=0}^{N-1} \exp\left(\frac{2\pi i r s'}{N}\right) \left[\left(A_{s'} + \tilde{A}_{s'} t\right) e^{\lambda_{1} t} + B_{s'} e^{\lambda_{2} t}\right] \\ Y_{r} = k + \sum_{s'=0}^{N-1} \exp\left(\frac{2\pi i r s'}{N}\right) \left[\left(C_{s'} + \tilde{C}_{s'} t\right) e^{\lambda_{1} t} + D_{s'} e^{\lambda_{2} t}\right] \end{cases},$$ non $A_{s'}$ , $\tilde{A}_{s'}$ , $B_{s'}$ , $C_{s'}$ , $\tilde{C}_{s'}$ , $D_{s'} \in \mathbb{C}$ baitira. #### 10. oharra. - Kontuan hartu behar dugu soluzioaren koefizienteak hainbat modutan lortuko ditugula s'-ren arabera; hots, balio propioen izaeraren arabera. - (ii) Teorikoki edozein kontzentrazio lor daitekeen arren, deskribatu nahi dugun egoerarekin bat egiteko, morfogeneen kontzentrazioak erreal ez -negatiboak izan behar dira, horiek baitira kimikoki posibleak direnak. - (iii) Turingen artikuluko [19, (6.11)] soluzioari erreparatzen badiogu, balio propio berdinen eta bektore propio linealki mendekoen kasua alde batera utzi zuela ikus daiteke. Hori egitearen arrazoia hau dela uste dugu: oro har, Turingen patroiak agertzeko, difusio-koefizienteak ezberdinak direla onartzen da, eta, balio propioak horien menpekoak direnez, gutxitan gertatuko da balio propioak berdinak izatea. Ondorioz, uste dugu Turingek, bere ondorengo ikerketan eragiketak sinplifikatzearren, balio propio ezberdinen kasuko soluzioa soilik hartu zuela kontuan. #### 4. ERAZTUN JARRAITUKO GARAPEN MATEMATIKOA Alan Turingek aztertu zuen bigarren eredua zelulaz osatutako ehun jarraitua izan zen, [19, 7. atala], «Continuous Ring of Tissue» izenburupean, simetria zilindrikoa duen espazioa. Eremu honetan, zelula kopurua infinitua izango da, eta zelulek ez dute modu isolatuan funtzionatuko; hots, ez dira zelula banandutzat hartuko. Demagun aipatu berri dugun eraztuna hau dela: $$E = \{ \rho e^{i\theta} : \rho \in (\rho_1, \rho_2), \ \theta \in [0, 2\pi] \}, \ \rho_1, \rho_2 \in \mathbb{R}^+ \text{ eta } \rho_1 < \rho_2 \text{ izanik.}$$ E eraztuneko puntuak identifikatzeko, aztertu nahi dugun puntuaren eta jatorriaren arteko zuzenkiaren luzera, $\rho$ , eta $\rho$ erradioak OX ardatz positiboarekiko osatzen duen angelua, $\theta$ , zehaztu behar ditugu (ikus 2. irudia). Demagun zelulen arteko difusio-koefizienteak $\mu'$ eta $\nu'$ direla, 3. atalean erabili ditugun difusio-koefizienteen ezberdinak. Izan ere, 3. atalean erabili ditugunak zelula-diametroa zeukaten luzera-unitate gisa, eta oraingoan, aldiz, neurketa-unitatea $\rho$ erradioak duena izango da (ikus [19, 49. or.]). Hala ere, difusio-koefizienteen artean, honako erlazio hau defini dezakegu: ![](_page_28_Picture_2.jpeg) 2. irudia. $\rho_1$ eta $\rho_2$ erradioen arteko eraztun jarraitua. Demagun E eraztunean aztertuko ditugun bi substantzia kimikoak X eta Y morfogeneak direla. Horiei lotuta, $X_{\rho} = X(\rho, \theta, t)$ eta $Y_{\rho} = Y(\rho, \theta, t)$ funtzioek t uneko $\rho$ erradio finkoa eta $\theta$ angelua dituen puntuko X eta Y substantzien kontzentrazioak adieraziko dituzte, hurrenez hurren, $\forall (\rho, \theta, t) \in (\rho_1, \rho_2) \times [0, 2\pi] \times (0, \infty)$ . Funtzio horietan oinarrituta, Turingek zelulaz osatutako eraztun jarraituaren eremurako erreakzio-difusio sistema hau planteatu zuen: $$\begin{cases} \frac{\partial X_{\rho}}{\partial t} = f\left(X_{\rho}, Y_{\rho}\right) + \frac{\mu' \partial^{2} X_{\rho}}{\rho^{2} \partial \theta^{2}} \\ \frac{\partial Y_{\rho}}{\partial t} = g\left(X_{\rho}, Y_{\rho}\right) + \frac{\nu' \partial^{2} Y_{\rho}}{\rho^{2} \partial \theta^{2}} \end{cases}, \tag{23}$$ non $\rho \in (\rho_1, \rho_2)$ eta $f(X_\rho, Y_\rho)$ zein $g(X_\rho, Y_\rho)$ morfogeneen arteko erreakzioaren adierazpide baitira; hots, erreakzio zinetikoak. Bigarren ordenako deribatuen terminoak difusioaren adierazle dira. 11. oharra. Turingek eraztun jarraiturako (23) erreakzio-difusio sistema planteatu zuenean, $X_{\rho}$ funtzioaren laplacetarrak koordenatu polarretan duen $$\Delta X_{\rho} = \frac{1}{\rho} \frac{\partial}{\partial \rho} \left( \rho \frac{\partial X_{\rho}}{\partial \rho} \right) + \frac{1}{\rho^2} \frac{\partial^2 X_{\rho}}{\partial \theta^2}$$ adierazpen orokorra erabili beharrean, difusio terminoetarako, $\frac{\partial^2 X_\rho}{\rho^2 \, \partial \theta^2} \, \text{eta} \, \frac{\partial^2 Y_\rho}{\rho^2 \, \partial \theta^2} \, \text{gaiak erabili zituen soilik. Horren arrazoia da lapla-}$ cetarraren $\rho$ aldagaiarekiko deribatuaren terminoa zero dela $\rho$ erradioa finkatzen dugulako sistema bakoitzerako. Lehenengo eta behin, 2.3. atalean azaldu dugun linealizazio-prozesua erabiliko dugu (23) sistema koefiziente konstantedun ekuazio diferentzial linealen sistema bihurtzeko. Demagun sistemak oreka-puntu bat duela (h, k) puntuan $\rho \in (\rho_1, \rho_2)$ izanik<sup>26</sup>, non X eta Y substantzien kontzentrazioen banaketak guztiz uniformeak baitira. Orduan, f zein g funtzioak (h, k) oreka-puntutik hurbil dagoen puntu batean ebaluatuta (esate baterako, $(x_\rho + h, y_\rho + k)$ puntuan), funtzio linealen bidez hurbil ditzakegu (ikus 2.3. azpiatala): $$\begin{cases} f(X_{\rho}, Y_{\rho}) = f(h + x_{\rho}, k + y_{\rho}) = ax_{\rho} + by_{\rho} \\ g(X_{\rho}, Y_{\rho}) = g(h + x_{\rho}, k + y_{\rho}) = cx_{\rho} + dy_{\rho} \end{cases},$$ non $\rho \in (\rho_1, \rho_2)$ eta a, b, c zein d bazterreko erreakzio-tasak baitira (ikus 2. definizioa). Suposatuko dugu $x_\rho$ eta $y_\rho$ perturbazioak jarraituak direla eta mutur kopuru finitua dutela $[0, 2\pi]$ tartean, ostera beharko ditugun baldintzak baitira. Horrez gain, demagun gora-behera horiek t zein $\theta$ aldagaie-kiko ausazkoak direla. Oreka-puntuko koordenatuak perturbatzetik lortu dugun informazioa kontuan hartuta, (23) sistema honela berridatz dezakegu $x_{\rho}$ -ren eta $y_{\rho}$ -ren menpe, $$\begin{cases} \frac{\partial x_{\rho}}{\partial t} = ax_{\rho} + by_{\rho} + \frac{\mu' \partial^{2} x_{\rho}}{\rho^{2} \partial \theta^{2}} \\ \frac{\partial y_{\rho}}{\partial t} = cx_{\rho} + dy_{\rho} + \frac{\nu' \partial^{2} y_{\rho}}{\rho^{2} \partial \theta^{2}} \end{cases},$$ (24) non $\rho \in (\rho_1, \rho_2)$ eta a, b, c zein d bazterreko erreakzio-tasak baitira. <sup>&</sup>lt;sup>26</sup> Gogoratu 2.3. atalean azaldu duguna: Turingek oreka-puntu egonkorrak difusiorik gabeko sisteman aztertu zituen, difusioa gehitzean ezegonkor bihurtuko zirenak. Kontuan izanda $x_{\rho}$ eta $y_{\rho}$ funtzioak jarraituak eta $2\pi$ periododunak direla $\theta$ aldagaiarekiko, Fourierren serie gisa adieraz ditzakegu aldagai horrekiko. Gainera, $x_{\rho}$ eta $y_{\rho}$ funtzioek $[0,2\pi]$ tartean mutur kopuru finitua dutela suposatu dugunez, 1. teorema erabiliz, Fourierren seriezko garapenak $x_{\rho}$ eta $y_{\rho}$ funtzioetara konbergenteak direla ziurta dezakegu. Hau da, $$x_{\rho}(\theta,t) = \sum_{s=-\infty}^{\infty} e^{i\theta s} G_s(t)$$ eta $y_{\rho}(\theta,t) = \sum_{s=-\infty}^{\infty} e^{i\theta s} H_s(t)$ (25) har ditzakegu, non $\theta \in [0, 2\pi]$ eta $t \in (0, \infty)$ baitira, $\rho \in (\rho_1, \rho_2)$ izanik. Aurrerago egingo dugun garapenean deribagarritasuna eta serieak erlazionatzen dituen kalkuluko teorema bat aplikatu ahal izateko, jarraian txertatuko ditugun serieak E eraztunean uniformeki konbergenteak direla suposatuko dugu: $$\sum_{s=-\infty}^{\infty} e^{i\theta s} G'_{s}(t), \sum_{s=-\infty}^{\infty} e^{i\theta s} H'_{s}(t), \sum_{s=-\infty}^{\infty} i s e^{i\theta s} G_{s}(t)$$ $$\sum_{s=-\infty}^{\infty} (-s^{2}) e^{i\theta s} G_{s}(t), \sum_{s=-\infty}^{\infty} i s e^{i\theta s} H_{s}(t) \quad \text{eta} \quad \sum_{s=-\infty}^{\infty} (-s^{2}) e^{i\theta s} H_{s}(t).$$ Ordezka ditzagun (25) adierazpenak (24) sistemaren lehenengo ekuazioan eta erabil dezagun kalkuluko funtzio-serieen teoriako deribagarritasuna eta funtzio-serieen konbergentzia uniformea erlazionatzen duen teorema (ikus [3, 5. kapitulua]). Ondorioz, $\rho \in (\rho_1, \rho_2)$ izanik, $$\frac{d}{dt} \sum_{s=-\infty}^{\infty} e^{i\theta s} G_s = a \sum_{s=-\infty}^{\infty} e^{i\theta s} G_s + b \sum_{s=-\infty}^{\infty} e^{i\theta s} H_s + \frac{\mu'}{\rho^2} \frac{\partial^2}{\partial \theta^2} \left( \sum_{s=-\infty}^{\infty} e^{i\theta s} G_s \right)$$ $$\Leftrightarrow \sum_{s=-\infty}^{\infty} e^{i\theta s} \frac{dG_s}{dt} = \sum_{s=-\infty}^{\infty} e^{i\theta s} \left[ \left( a - \frac{\mu'}{\rho^2} s^2 \right) G_s + b H_s \right].$$ Orduan, 5. oharrean oinarrituz, $e^{i\theta s}$ funtzioak linealki askeak direnez $\forall s \in \mathbb{Z}$ , hau betetzen da: $$\frac{dG_s}{dt} = \left(a - \frac{\mu'}{\rho^2}s^2\right)G_s + bH_s.$$ (24) sistemaren bigarren ekuazioari lehenengoari egin diogun prozesu bera aplikatzen badiogu, (24) sistema honela berridatz dezakegu: $$\begin{cases} \frac{dG_s}{dt} = \left(a - \frac{\mu'}{\rho^2} s^2\right) G_s + bH_s \\ \frac{dH_s}{dt} = cG_s + \left(d - \frac{\nu'}{\rho^2} s^2\right) H_s \end{cases}, \forall s \in \mathbb{Z}.$$ Sistema hori Turingen sistema gisa ezagutzen da. Koefiziente konstantedun ekuazio diferentzial linealen sistema denez, soluzioa lortzeko, polinomio karakteristikoa erabiliko dugu, 3. atalean egin dugun bezalaxe. Hauek dira (26) sistemari dagozkion balio propioak: $$\lambda_{j} = \frac{a+d}{2} - \frac{(\mu' + \nu')}{2\rho^{2}} s^{2} + (-1)^{j} \sqrt{\left(\frac{a-d}{2} - \frac{(\mu' + \nu')}{2\rho^{2}} s^{2}\right)^{2} + bc}, \text{ non } j \in \{1, 2\} \text{ baita.}$$ 3. ataleko arrazoiketa bera erabiliz, s-ren balio bakoitzerako (eta, beraz, balio propio bakoitzerako) $G_s$ -ren eta $H_s$ -ren adierazpenak lortuta eta (25) serieetan ordezkatuta, (23) sistemaren soluzio orokor hau lortuko dugu: $\forall (\rho, \theta, t) \in (\rho_1, \rho_2) \times [0, 2\pi] \times (0, \infty)$ , $$\begin{cases} X_{\rho} = h + \sum_{s=-\infty}^{\infty} e^{i\theta s} \left[ \left( A_{s} + \tilde{A}_{s} t \right) e^{\lambda_{1} t} + B_{s} e^{\lambda_{2} t} \right] \\ Y_{\rho} = k + \sum_{s=-\infty}^{\infty} e^{i\theta s} \left[ \left( C_{s} + \tilde{C}_{s} t \right) e^{\lambda_{1} t} + D_{s} e^{\lambda_{2} t} \right] \end{cases},$$ non $A_s$ , $\tilde{A}_s$ , $B_s$ , $C_s$ , $\tilde{C}_s$ , $D_s \in \mathbb{C}$ baitira. 12. oharra. [19, (7.2)] sisteman ikus daiteke Turing balio propio ezberdinen kasuak ematen duen soluzioaren adierazpenarekin soilik geratu zela. Hori egitearen arrazoia 3. ataleko 10. oharreko (iii) atalean aipatu duguna dela uste dugu. ## 5. TURINGEN [19] ARTIKULUKO BESTE IDEIA BATZUK ETA ANALISI MATEMATIKOAREN APLIKAZIO BIOLOGIKOA Atal honetan, Turingek [19] artikuluan landu zituen beste atal batzuetako ideiak bilduko ditugu. Horrez gain, lortutako soluzioek animalien ilajeetan dauden patroiekin duten erlazioa ikusteko, emaitza matematikoetatik ondorio ikusgarriak lortzeko bidea zein izan daitekeen azalduko dugu. Morfogenesiaren mekanismoa hobeto ulertzeko, Turingek esfera erabili zuen, konplexuagoa den eremua. «Chemical Waves on Spheres. Gastrulation» atalean, [19, 69-71 or.], erreakzio-difusio sistema bat planteatu zuen, eta, sistema hori ebazteko, Fourierren serieen analogoak diren harmoniko esferikoak erabili zituen. Nahiz eta guk eraztun bakoitzari dagozkion substantzia arbitrarioen kontzentrazioei dagozkien soluzioak besterik ez ditugun lortu, Turingek soluzio horien joera asintotikoa ere aztertu zuen denboran zehar izango zuten bilakaerari erreparatzeko. [19] artikuluko «Types of Asymptotic Behaviour in the Ring After a Lapse of Time» eta «Further Consideration of the Mathematics of the Ring» ataletan landu zuen hori, zortzigarren eta bederatzigarren ataletan, hain zuzen ere. Era horretan, biologikoki adierazgarriak diren emaitzak lortzeko parada izan zuen. Amaitzeko, lortu ditugun soluzioetatik biologikoki adierazgarria izango den informazioa lortzeko jarraitu daitezkeen bideak aipatuko ditugu. Alde batetik, Turingek lortutako soluzioen joera asintotikoaren azterketa egin daiteke soluzioek teorikoki zer nolako bilakaera izango duten ikusteko. Bestetik, ereduak zenbakizko metodoen bidez inplementa daitezke edota automata zelularrak erabil daitezke, soluzioak grafikoki adierazi eta ikusgarriak egin ahal izateko. Bide horretatik jarraituz, ereduetako parametroei balioak eman dakizkieke egongo diren aldaketak analizatu ahal izateko. ## 6. Esker onak Eskerrak eman nahi dizkiegu EKAIA aldizkariko begiraleei artikuluaren irakurketa sakona egiteagatik eta egindako ohar, zuzenketa eta gomendioengatik. Izan ere, artikulu hau zehatzagoa, argiagoa eta aberatsagoa izaten lagundu dutela uste dugu. Matematikako kontzeptu eta arrazoibideekin laguntza eskaini diguten pertsonak eskertu nahi ditugu: Martín Blas Pérez Pinilla UPV/EHUko irakaslea, Fourierren serieen atalean egindako ohar eta gomendioengatik; Bartzelonako Unibertsitateko Jordi Soriano ikerlaria, Turingen artikuluko arrazoibideak beste ikuspuntu batetik ulertzen laguntzeagatik; eta Japoniako Ibaraki Unibertsitateko Kanako Suzuki ikerlaria, Turingen soluzioen inguruko interpretazioa helarazteagatik. Euskarazko zuzenketa eta aholku linguistikoekin lagundu diguten Libe Arenaza, Julio García eta Andoni Landari eskerrak eman nahi dizkiegu proposatu dizkiguten ekarpen baliagarriengatik. Jone Apraiz egileak Espainiako Gobernuaren Zientzia, Berrikuntza eta Unibertsitateen Ministerioaren (PGC2018-094522-B-I00) eta Eusko Jaurlaritzaren (IT12247-19) ikerketa-proiektuen laguntza jaso du. ## Bibliografia - [1] BEHRAVAN R., BENTLEY P. J. eta CARLISLE R. «Exploring Reaction-Diffusion and Pattern Formation». Hemendik eskuratua: [https://www.ee.ucl.](https://www.ee.ucl.ac.uk/lcs/previous/LCS2003/83.pdf ) [ac.uk/lcs/ previous/LCS2003/83.pdf,](https://www.ee.ucl.ac.uk/lcs/previous/LCS2003/83.pdf ) azken bisita: 2020-10-04. - [2] BURDEN R. L. eta FAIRES D. 1998. Análisis Numérico, Sexta edición. International Thomson, México. - [3] BURGOS J. 2007. Cálculo infinitesimal de una variable, Segunda edición. McGraw-Hill / Interamericana de España S.A., Madrid. - [4] CHARÓ G. D. 2013. Simulación de patrones de Turing por elementos finitos. Departamento de Matemática, Facultad de Ciencias Exactas y Naturales, Universidad de Buenos Aires. Hemendik eskuratua: [http://cms.dm.uba.ar/](http://cms.dm.uba.ar/academico/carreras/licenciatura/tesis/2013/Gisela_Charo.pdf ) [academico/carreras/ licenciatura/tesis/2013/Gisela\\_Charo.pdf,](http://cms.dm.uba.ar/academico/carreras/licenciatura/tesis/2013/Gisela_Charo.pdf ) azken bisita: 2020-10-04. - [5] COOPER S. B. eta VAN LEEUWEN J. 2013. Alan Turing: His Work and Impact, First Edition. Elsevier. - [6] DEUTSCH A. eta DORMANN S. 2017. Cellular Automaton Modeling of Biological Pattern Formation. Characterization, Examples, and Analysis, Second Edition. Modeling and Simulation in Science, Engineering & Technology Series, Birkuser, Springer, New York. - [7] ELMER E. E. eta VAN VLECK E. S. 1996. «Computation of Traveling Waves for Spatially Discrete Bistable Reaction-Diffusion Equations». Applied Numerical Mathematics, 20, 157-169. - [8] GREENSIDE H. 2018. Fourier analysis of a 1D diffusion equation. Hemendik eskuratua: [http://webhome.phy.duke.edu/~hsg/414/files/lectures/ fourier](http://webhome.phy.duke.edu/%7Ehsg/414/files/lectures/fourier-analysis-of-a-1d-diffusion-eq.pdf )[analysis-of-a-1d-diffusion-eq.pdf,](http://webhome.phy.duke.edu/%7Ehsg/414/files/lectures/fourier-analysis-of-a-1d-diffusion-eq.pdf ) azken bisita: 2020-10-04. - [9] KUTTLER C. 2011. Reaction-Diffusion Equations with Applications. Sommersemester. Hemendik eskuratua: [http://www-m6.ma.tum.de/~kuttler/](http://www-m6.ma.tum.de/%7Ekuttler/script_reaktdiff.pdf ) [script\\_ reaktdiff.pdf,](http://www-m6.ma.tum.de/%7Ekuttler/script_reaktdiff.pdf ) azken bisita: 2020-10-04. - [10] LAHOZ-BELTRA R. 2011. Las matemáticas de la vida. Modelos numéricos para la biología y la ecología. RBA Coleccionables, S.A., Rodesa, Navarra. - [11] MURRAY J. D. 2002. Mathematical Biology: I. An Introduction, Third Edition. Springer. - [12] NEUMANN J. V. 1966. Theory of Self-Reproducing Automata. Edited and completed by A. W. Burks. University of Illinois Press. - [13] NIU H-L. 2015. «Spreading speeds in a lattice differential equation with distributed delay». Turkish Journal of Mathematics, 39, 235-250. - [14] OLAIRU S. eta ZOMAYA A. Y. 2006. Handdbook of Bioinspired Algorithms and Applications. Chapman & Hall/CRC Computer and Information Science Series (Taylor & Francis Group), Florida, AEB. - [15] RASHEVSKY N. 1935. «Mathematical Biophysics». Nature, 135, 528-530. - [16] SPIEGEL M. R. 1974. Fourier Analysis. Rensselaer Polytechnic Institute, AEB. (Itzulpena: E. Currea, Análisis de Fourier, Bogotá, 1976). - [17] TANGIRALA A. K. Discrete-time Fourier Series (DTFS). Hemendik eskuratua: [https://nptel.ac.in/content/storage2/courses/103106123/Fourier%20](https://nptel.ac.in/content/storage2/courses/103106123/Fourier Transforms%2C DFT and Periodogram.pdf ) [Transforms,%20DFT%20and%20Periodogram.pdf](https://nptel.ac.in/content/storage2/courses/103106123/Fourier Transforms%2C DFT and Periodogram.pdf ), azken bisita: 2020- 10-04. - [18] THOMPSON D. W. 1917. On Growth and Form. Cambridge University Press, Cambridge. - [19] TURING A. M. 1952. «The Chemical Basis of Morphogenesis». Phil. Trans. B, 237, No. 641, 37-72. - [20] TURING S. 2012. Alan M. Turing. Centenary Edition (col. M. DAVIS, L. IRVINE, J. F. TURING). Cambridge University Press, Ingalaterra (Itzulpena: NEIRA R. 2018. Alan M. Turing. Más que un enigma. Tecnos). - [21] YI H. Y. 2007. Turing instabilities in a S-I-R model. Rochester Institute Technology, AEB. Hemendik eskuratua: https://scholarworks.rit.edu/cgi/ viewcontent[. cgi?referer=https://www.google.es/&httpsredir=1&article=598](http://www.google.es/%26httpsredir%3D1%26article%3D5986%26context%3D ) [6&context=](http://www.google.es/%26httpsredir%3D1%26article%3D5986%26context%3D ) theses, azken bisita: 2020-10-04. - [22] WALTER W. 1998. Ordinary Differential Equations. Springer-Verlag, New York.
aldizkariak.v1-0-93	{ "domain": "zientzia eta teknologia", "id": "ekaia_Zk.13 _2001_9", "issue": "Zk.13 _2001_", "year": "2001", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "ekaia", "edition": null }	# Makromizetoak, ekosistemetako bizidun ahaztuak E. Sarrionandia I. Salcedo N. Rodríguez Botanika laborategia. Landare Biologia eta Ekologia Saila Zientzi Fakultatea/Euskal Herriko Unibertsitatea P.K. 644, 48080 BILBO Laburpena: Makromizetoak fruitu-gorputz ikuskorrak garatzen dituzten onddoak dira. Lan honetan, makromizeto-komunitateen azterketen berri eskaintzen da; besteak beste, zertan oinarritzen diren, zein arazo dituzten, etab. Onddo talde honen beherakada ikusita, arrazoiak zeintzuk izan daitezkeen aipatzen dira. Eta azkenik, ekosistemetan duten garrantzia azaldu ondoren, onddo-komunitate hauen ikerketaren beharra agerian uzten da. ## SARRERA Onddoen mundua oso zabala eta dibertsoa da, eta ohituraz, beren higiezintasuna dela eta, landareekin batera ikasten baziren ere, gaur egun talde asko eta desberdinak elkartzen dituen bizidun multzo bereiztutzat hartzen dira. Hori dela eta, onddo guztiak aztertzea ez da gauza erraza. Onddoak, beste bizidunen modura, ezaugarri filogenetikoak kontuan hartuta, familia, genero edo espezieetan sailka daitezke, baina beste ezaugarri batzuk kontuan hartuta, bestelako sailkapena ere egin daiteke. Onddoak mikroorganismoak dira, baina zenbait espeziek ugal garaian gorputz ikuskorrak garatzen dituzte [1]. Fruitu-gorputzen edo karpoforoen tamainari erreparatuz, onddoak makromizetoetan eta mikromizetoetan sailkatzen dira. Makromizetoak begi bistaz ikuskorrak diren karpoforoak garatzen dituzten onddoei deritzegu, mikromizetoak aldiz, begi bistaz ikuskorrak ez direnei. Sailkapen hau ez dator bat ez unitate taxonomikoekin ez unitate ekologikoekin, baina oso baliogarria da ikerketa ekologikoak egiterakoan. Makromizeto eta mikromizetoen arteko muga ezartzea ez da erraza, karpoforoa begi bistaz ikusgai den edo ez esatea oso erlatiboa baita. Horrez gain, espezie batzuetan karpoforo bakarra begi bistaz ikusezina bada ere, karpoforoak multzotan hazteko joera dutenez, ikustea erraza izaten da. Talde bien arteko muga aldakorra da egilez egile, Arnolds-en [2] arabera, muga hori 1mm-koa da. Villeneuve eta lankideek aldiz [3], muga 1 cm-tan jartzen dute. Muga ikasketa mota berak eta talde taxonomikoen ezagumendu mailak baldintzatuko dute. Makromizetoetan badago beste sailkapenik egiterik: makromizeto epigeoak, hau da karpoforoa lurraren azalean garatzen dituzten onddoak, eta makromizeto hipogeoak, karpoforoa lur azpian garatzen duten onddoak hain zuzen. Makromizetoen artean gehienak Basidiomikotoak eta Askomikotoak dira, hala nola, guk ezagutzen ditugun perretxiko guztiak, ardagaiak, atzaparrak, astaputzak, grisolak, etab. Makromizeto-komunitateen ikasketan erabiltzen den metodologia landare-ekologian erabilitako metodologiatik eratorria da, mikromizetoena aldiz, teknika mikrobiologikoetan oinarrituta dago. #### MAKROMIZETOEN GARRANTZIA Landareen eta onddoen espezie kopuruak konparatzen baditugu, landareen aniztasuna onddoena baino handiagoa da. Honela, angiospermoak bakarrik kontuan hartuta, 250.000 espezie inguru direla estimatzen da, onddoak aldiz, 100.000 inguru, eta horien artean 40.000 inguru makromizeto. Hala ere, ekosistemak banan banan aztertuta, askotan onddoen dibertsitatea landareena baino altuagoa izaten da [2]. Altubeko pagadian adibidez, bi urteko ikasketan 125 makromizeto-espezie eta 30 landare- -espezie solik aurkitu ziren [4]. Makromizetoak hiru talde trofikotan sailkatzen dira: makromizeto saprofitoak, makromizeto biotrofikoak, eta makromizeto nekrotrofikoak. Makromizeto saprofitoek materia organikoa mineralizatu egiten dute eta beraz, ezinbestekoak dira elikagaien birziklapenean, hau da, elikagaien zikloan. Makromizeto biotrofikoen artean onddo mikorrizikoak landareekin sinbiosi mutualistan bizi dira. Elkarte honen ondorioz, landareak osagai karbonodunak ematen dizkio onddoari, eta onddoak uraren eta elikagaien eskuragarritasuna handitzen dio landareari. Mundu mailan landareen %90k mota honetako sinbiosiak eratzen ditu eta askotan derrigorrezkoak izaten dira landarearen hazkunderako. Makromizeto nekrotrofikoak edo bizkarroiak, landareez baliatzen dira beren elikagaiak eskuratzeko. Horren ondorioz, landarea ahuldu egiten da eta batzuetan hil ere bai. Landarearen heriotzak ekosisteman baldintza berriak sortarazten ditu; adibidez, zuhaitz bat hiltzen denean, eskaintzen zuen itzala desagertu egingo da, eta ondoren, landare heliofiloen ezarpena erraztuko du. Horrez gain, zuhaitz hila bera, hainbat izakirentzat babesleku eta elikagai-iturri bihurtuko delarik, aniztasuna emendatuko da. Dena den, onddo nekrotrofikoek izugarrizko kalteak eragiten dituzte izurrite bihurtzen direnean. Makromizetoen artean ezin ahaz ditzakegu perretxikoak. Gure gizartean perretxiko zaletasuna ikaragarria da eta askotan aisialdirako aitzakia paregabea izaten dira, batzuentzat jateko eta beste batzuentzat, beste barik, ezagutzeko. Zenbait kasutan perretxikoak inguruetako azoka edo taberna ezagunenetan salgai ikus daitezke [adibidez Calocybe gambosa udaberriko perretxikoa edo Boletus edulis eta B. pinophilus onddoak] eta garaiaren arabera ez edozein preziotan. Edonola, azken urteetan, gaur egun arte aisialdirako edo norbere kontsumorako biltzen ziren perretxikoak izugarrizko diru-iturri bilakatu dira. Txanpinoia bezalako makromizeto saprofitoen kultibo industriala hainbat urteko kontua da baina, espezie mikorrizikoen ekoizpen industriala gaur egun oraindik ez da bideragarria. Hain zuzen ere, makromizeto mikorrizikoak dira basoan bildu eta ondoren entrepresa espezializatuetara saltzen direnak, bai zuzenean saltzeko bai kontserbetarako. Zenbait herrialdetan jarduera horrek milioika peseta mugitzen ditu eta inguru batzuetan perretxikoen bilketa komertzialak topo egiten du norberaren kontsumorako bilketarekin. Hori dela eta, Nafarroa aldean adibidez hasi dira perretxiko-kotoak eratzen. Honez gain, makromizetoak elikagaiiturri dira gizakiarentzat ez ezik, hainbat animaliarentzat ere [5]. Hainbat makromizeto tindatzaile modura ere erabiltzen dira, eta tintea fixatzeko erabiltzen den gatzaren arabera kolore desberdinak eman ditzakete. Gainera, onddoetatik eratorritako tinteek, landareetatik eratorriek baino denbora luzeagoz mantentzen dute kolorea. # MAKROMIZETO-KOMUNITATEAK Naturan indibiduoak ez dira isolatuta agertzen ezta zoriz edo uniformeki banaturik ere. Multzotan, inguruko gradienteen edo bestelako egitura espazialetan antolatzen dira [6]. Toki batean baldintza berdintsuei moldatuta elkarrekin hazten diren izakien multzoari komunitatea deritzo. Landareez hitz egiten dugunean, ez dugu inolako zalantzarik izaten landare-komunitateaz berba egiteko; pagadi azidofilo edo basofiloko landare-espezie esanguratsuak ezagutzeko gai gara, komunitateko landareak harreman estuan egongo baitira. Makromizeto-komunitate terminoa, ordea, ez dago guztiz zehaztuta. Mikologian, komunitatea entitate desberdinak izendatzeko erabili izan ohi da, susbtratu-unitateko onddo multzotik biozenosi osoko onddo-taldera arte [3]. Hau da, zaldi-gorotzean edo adar batean hazten den onddoen taldea makromizeto-komunitatea izango litzateke, eta gauza bera, artadi osoan hazten den makromizeto multzoa, gorotzetako eta adarre- tako espezieak barne. Arnolds-ek [2] onddo-komunitatea, landare-komunitatearen analogotzat jotzen du; beraz, onddo-komunitatearen mikozenosia landare-komunitatearen fitozenosiaren analogotzat ere jotzen du. Eta substratu jakin batzuetako (gorotzak edo zuhaitz-adarrak) edo talde funtzional jakin batzuetako (onddo mikorrizikoak adibidez) onddo multzoa mikosinusitzat hartzen du. Aipatutako adibidean mikozenosia, artadian dagoen onddo multzoa da eta mikosinusiak, gorotzetakoak, zuhaitz-adarretakoak edo onddo-mikorrizikoak dira. Beraz, mikosinusiak, mikozenosien barnean egongo lirateke. Makromizetoez hitz egiten denez, makromikozenosia eta makromikosinusia hitzak erabili beharko lirateke. Makromizetoak izaki heterotrofoak direnez, izaki fotoautotrofoekin harreman estuan daude modu saprofitikoan, mikorrizikoan edo bizkarroi moduan. Harreman hori dela eta, zalantzagarria da onddoak aztertzerakoan komunitate independenteak eratzen dituzten edo fitozenosiaren partetzat hartu behar diren. Bestalde, landareek onddoen ezinbesteko beharrizana dute; onddo saprofitoena materia organikoa mineralizatzen dutelako eta onddo mikorrizikoena beraien hazkunderako. Beraz, ez ote dira landareak onddo-komunitateen partetzat jo behar? Landare kormodunak mugiezinak eta itxura nabarmenekoak izateagatik hainbat ikertzaileren arreta erakarri dute mendeetan zehar. Horretaz gain, izaki autotrofoak direnez, biozenosietako bizidun garrantzitsuenentzat hartu ere egin dira zenbait kasutan. Nahiz eta makromizetoek ere karpoforo mugiezinak eta zenbait kasutan nabariak izan, ez dute horrenbesteko arretarik erakarri. Agian karpoforoek ez baitute landare kormodunek besteko garrantzia paisajean. Egun, batez ere arazo metodologikoak direla eta, bizidun desberdinak independenteki aztertzen dira, eta horrek biozenosiko bizidunen arteko harremanen ikuspegi orokorra galarazten du. Oro har, onddoek landareek baino banaketa-eremu zabalagoa dutenez gero, makromizeto-espezie bat hainbat landare-komunitatetan eta munduko hainbat eskualdetan aurki daiteke. Dena den, makromizetoek landare-espezie edo landare-komunitate batekiko espezifikotasuna izan dezakete. Alde batetik, belardietako espezieak daude, adibidez Calocybe gambosa udaberriko perretxikoa edo Hygrocybe eta Entoloma generoetako espezie asko belardietan hazten dira. Bestetik, basoetako espezieak bereiz daitezke; besteak beste Russula, Lactarius edo Boletus generoetako espezieak, zuhaitzen sustraiekin ektomikorrizak eratzen baitituzte. Horrez gain, mikorrizak eratzen dituzten makromizetoen artean espeziearen arabera ostalariarekiko espezifikotasun desberdina dagoela kontuan hartu behar da. Esate barerako, Lactarius deliciosus esnegorriak konifero-basoetako onddo espezifikoak dira, Russula cuyanoxantha urritxa eta Craterellus cornucopioides espezieak zuhaitz hostozabalekin baino ez dute sinbiosirik eratzen eta Leccinum scabrum espeziea aldiz, urkiarekin elkarturik baino ez dugu aurkituko. #### MAKROMIZETO-KOMUNITATEEN AZTERKETA Fries-ek makromizetoen ikerketa XIX. mendean finkatu bazuen, garai horretan makromizetoen arlo taxonomikoa baino ez zen lantzen, eta Agaricus edo Boletus generoetako hainbat espezie deskribatu ziren. Taxonomiak aurrera egin ahala, genero horiek zatikatuz joan dira eta genero berriak agertzen dira. Makromizeto-komunitateen ikasketa, arlo berriagoa da. Mende honen hasieran makromizetoen ekologiari buruzko lehenengo ikerketak egiten hasi ziren [7]. Mikozenosien ikasketa hala ere, ez zen 1932. urte arte hasi [8] eta ikasketa mota horrek aurrera egin zuen hurrengo urteetan zehar. Ordura arte mikozenosien ikasketak Ipar Europan garatu ziren, baina 70.eko hamarkadan Hego Europara zabaltzen hasi ziren [9]. Iberiar penintsulan mikozenosiei buruzko ikerketak oso berriak dira [10, 11] eta Euskal Herrian are berriagoak [12, 13]. Makromikozenosien ikasketa landare-komunitateen ikasketatik eratorria da. Erabiltzen den metodologia fitozenosien ikasketan erabiltzen denaren antzekoa da baina onddoei egokituta. Makromizetoen ikerketa partzela iraunkorretan egindako inbentarioetan oinarritzen da. Inbentarioak fruktifikazio maximoko garaian, gure lurraldean udazkenean, astero edo aste birik behin egiten dira eta gainontzeko urtaroetan, hilean behin. Datu adierazgarriak lortzeko, laginketa hainbat urtez jarraian egin behar da. Makromikozenosien ikasketek onddoen ekologia, banaketa eta ekoizpenari buruzko datuak jasotzen dituzte. Hori dela eta, mota honetako azterketa garrantzitsuak dira makromizetoen egoera zein den jakiteko. Makromikozenosien ikerketak gero eta ugariagoak diren arren, gaur egun oraindik metodologia hobetu beharra dago. # MAKROMIZETO-KOMUNITATEAK IKASTEAREN ARAZOAK Gaur egun oraindik ez dago teknikarik mizelio bidezko identifikazio espezifikoa ahalbidetzen duenik, eta gainera, mizelioa bera eskuragaitza da baso-laginketetan. Horregatik, hain zuzen ere, mikozenosien ikasketek ez dute izan fitozenosien ikasketek eduki duten arrakasta. Mikozenosien ikasketa onddoen karpoforoetan oinarritzen da, baina egitura hauek iragankorrak eta aldakorrak dira. Karpoforoetan oinarritzeak dituen arazoen artean ondoko hauek aipa daitezke: Taxonomiaren eta nomenklaturaren arazoak: lurralde eta inguru berriak aztertu ahala espezie berriak agertzen direnez, makromizetoen taxonomia birmoldatu egin behar da eta beharrezkoa izaten da taxonak berraztertzea. Arnolds-ek [2] adibidez, tesia egiten ari zela belardietako 30 espe- zie berri aurkitu zituen. Horrez gain, zenbait generoren sistematikan ez dago adostasunik ikertzaileen artean, Cortinarius generoarenean adibidez. Espezieen izendapena azken urteetan aldatuz joan da, izendapen zientifikoaren arauak aldatu diren neurrian. Horrez gain, makromizetoen nomenklaturan sinonimia ugari plazaratu da eta horrek lanak zaildu egiten ditu. Denboran zeharreko aldaketak: Karpoforoak ez dira urte osoan zehar aurkitzen. Bizidun gehienekin gertatzen den antzera, ugal garaia sasoi jakin batera mugatua dute. Baina beste izaki batzuekin gertatzen ez den modura, makromizetoen presentzia ugal garaian baino ezingo dugu egiaztatu, hau da, karpoforoa edo fruitu-gorputza garatzen dutenean; gainerakoan ezin da makromizeto-espezie bat toki batean dagoen ala ez ziurtatu. Mizelioa edo onddoaren gorputza substratuan elikatzen eta hazten egongo delarik, gure begientzako ikusezina izango da. Makromizetoen ugalketa kontrolatzen duten eragileak finkatzea oso zaila da, espezie guztiek ez baitute ez aldi berean ezta sasoi berean ere fruitua ematen. Dena dela, karpoforoen garapena lurzoruaren tenperatura eta hezetasunaren menpekoa dela ziurta daiteke [14]. Altubeko pagadian bi urtez burututako ikasketan zero azpiko tenperaturek edo prezipitazio gabeziak karpoforoen agerpena eten egiten dutela ikusi da (1. irudia). Karpoforoen agertzea oso aldakorra da urtean zehar. Gure lurraldean espezie gehienak udazkenean ugaltzen dira, eta hain zuzen ere garai horretan laginketak maizago egiten dira. Udaberrian gutxiago dira ugaltzen diren espezieak, baina horien artean Calocybe gambosa udaberriko perretxikoa dago. Karpoforoen agerpena urte berean aldakorra izateaz gain, urtetik urtera ere aldatu egiten da. Baldintzak faborabagarriak ez badira, onddoa ez da sexualki ugalduko, hau da, ez du karpofororik garatzen, eta hainbat urtez egon daiteke ugaldu barik. Beraz, nahiz eta karpoforoak aurkitzea espezie jakin bat dagoela egiaztatzen duen, karpoforo gabeziak ez du ziurtatzen ez dagoenik. Hori dela eta, mikozenosien azterketetan gutxienez bizpahiru urteko jarraipena egin behar dela onarturik dago [15]. Karpoforoen iraupena: Karpoforoen iraupena desberdina da espezieen arabera [16]. Espezie batzuek hainbat urte irauten dute, eta beste batzuek ordu gutxi batzuk baino ez, adibidez, ardagaiak eta Coprinus generoko zenbait espezie hurrenez hurren. Karpoforoaren iraupena tamainak, trinkotasunak eta eguraldiak baldintzatzen dute, gehienetan aste betekoa edo pare bat astekoa izanik. Adibidez Coprinus eta Mycena generoko espezieek egun gutxi irauten dute; Russula nigra eta Lactarius chrysorrheus espezieek, aldiz, hamabost egunez iraun dezakete erraz. Horrez gain, perretxikoak hainbat animaliarentzako elikagai-iturri garrantzitsuak dira, eta beraz, animalien jarduerak ere biziraupena baldintzatuko duela kontuan izan behar da. ![](_page_6_Figure_1.jpeg) 1. irudia. Tenperaturak eta prezipitazioak karpoforoen ekoizpenean duten eragina. 1995. eta 1996. urteetako datuak. Azalera minimoa: Mikozenosien ikerketetan oraindik ez dago zehaztuta erabili beharreko azalera minimoa, ez baita erraza hori kalkulatzea. Zaila da onddoak identifikatzea eta betetzen duten azalera finkatzea. Mizelioa cm2 gutxi batzuetatik 20m2 edo gehiagoko azaleraraino heda daiteke, eta horregatik, mikozenosien ikasketetan erabiltzen diren langinketaazalerak fitozenosien ikasketetan erabiltzen direnak baino handiagoak eta aldakorragoak izaten dira. Ikertzaileek mota bereko biozenosietako mikozenosiak aztertzeko partzelen tamaina eta kopuru desberdinak erabiltzen dituztenez, zaila izaten da lanen arteko konparazioak egitea. Winterhoff-en [17] iritziz, gaur egun autore gehienak ados daude baso eta sastrakadietan 1.000 m2-ko azalera eta belardietan 500m2-ko azalera erabiltzearekin. Gure esperientziaren arabera, 1.000m2-ko azalera handiegia da baso-ekosistema batzuetan, artadietan hain zuzen. Hau ikusita, badirudi ekosistema desberdinetan lan egiterakoan azalera optimoa bilatu behar dela. #### MAKROMIZETOEN JARRAIERA Basoak dira, zalantzarik gabe, makromizetoak hazten diren ingurune aipagarrienak. Basoak, komunitate guztiak bezala, dinamikoak dira eta edozein basotako zuhaitz landatutakoak zein naturalak hazten diren heinean, aldatu egiten dira basoko baldintzak. Baso gazteetan, zuhaitzek ez dute itzal handirik eskaintzen, ondorioz basoa irekia izaten da eta eguzkiztapena handia izaten da basoan barrena. Zuhaitzek haziz doazen heinean, itzala emendatzen dute, eta heldutasunera heltzen direnean, itzala nagusitzen da oihanpean eta horrek eragina du lurzoruko tenperaturan eta hezetasunean. Zenbat eta itzala handiagoa izan lurzoruak hezetasuna denbora luzeagoz mantentzen du, lurruntzea ez baita eguzkitan bezain handia. Horrez gain, zenbat eta itxiagoa izan basoa, bai baso barneko bai lurzoruko tenperatura egonkorrago mantentzen da eta izozteak gutxitu egiten dira. Horrez gain, landare belarkaren estaldura jaitsi egiten da eta orbel-estaldura areagotzen da. Baso gaztetik heldurako eboluzioan, orbelgeruzaren ezaugarriak ere aldatu egiten dira. Basoko baldintzen aldaketek bertako gainontzeko izakien gainean eragina daukate. Makromizeto mikorrizikoetan ere aldaketa horren eragina ikus daiteke, baso gazteetan eta helduetan espezie mikorriziko desberdinak aurkitzen baitira. Hiru-bost urteko baso gazteak kolonizatzen dituzten espezie mikorrizikoen artean, Laccaria laccata, Hebeloma crustuliniforme eta Suillus bovinus espezieak aipa daitezke. Basoa helduagoa denean, espezie mikorrizikoen aniztasuna emendatu egiten da eta bestelako espezieak agertzen dira, Lactarius, Russula edo Amanita gene- roko espezieak alegia. Kontuan izan behar da bereizketa hori egiten denean karpoforoetan oinarrituta egiten dela, eta jarraiera horrek ez duela islatzen onddoen kolonizazioaren jarraiera. Behatzen diogun jarraierak espezie desberdinen estrategia azalduko luke, eta onddo bakoitzak, fruitu-gorputzak garatzeko beharrezko dituen erreserba-substantziak metatzeko behar duen denbora adieraz dezake. Espezie batzuk epe motzean karpoforoak garatzeko gai izan daitezke eta beste batzuek aldiz, hainbat urte behar izango lituzkete erreserbak metatzeko eta horrela karpoforoak garatzeko. ![](_page_8_Picture_2.jpeg) Humus-geruza 2. irudia. Basoaren garapenean zehar, makromizeto mikorrizikoetan beha daitekeen jarraiera geriztapena eta humus geruzaren aldaketek eraginda. Basoko onddoen dibertsitatea handitu egiten da geriztapena erabatekoa den arte eta orbela eta humusa metatzen hasten diren arte. Hortik aurrera, espezie mikorrizikoen beherakada nabaritzen da [18] (2. irudia). Basoko makromizeto-espezie gehienek fruktifikatzeko baldintza egokienak 20-30 urteko baso helduetan aurkitzen dituzte [19]. Basoaren garapen prozesuan aldatzen diren lurzoruko baldintzen artean, metatzen den orbelaren ezaugarrien aldaketa garrantzitsua da [18]. Basoetan orbelaren eta humusaren metaketa handirik ez dagoen tokietan espezie mikorriziko gehiago ere ageri dira [20, 21]. Horrez gain, baso helduetako belar, orbel, eta humusaren geruza kentzeak espezie mikorrizikoen gorakada nabaria eragiten du [22]; aitzitik, aktibitate horrek espezie saprofitikoen beherakada ere eragiten du [21]. Adin desberdinetako basoetako makromizetoen azterketa gehienak landatutako basoetan egiten dira, eta ondorioz, adin bereko zuhaitzak dituzten basoetan aztertzen dira. Berezko basoetan aldiz, ez dago inolako homogeneotasunik adinari dagokionez, adin guztietako zuhaitzak aurki baitaitezke. Horrelako egoeretan, makromizetoen jarraiera zuhaitzen adinarekin lotuta egongo balitz, gazte-garaiko eta heldu-garaiko onddoak aurkituko lirateke basoan. Dena den, baso helduetako zuhaitz gazteetan nagusitzen diren mikorrizak Lactarius eta Russula generoetakoak, hain zuzen, heldu-garaiko espezieak direla frogatu da [23]. Gaur egun, oraindik ez da ezagutzen onddo-espezieen jarraiera basoko baldintzek edo zuhaitzen fisiologiak eragindakoa den. Onddo-espezieen presentzia baldintzatzen duten beste faktoreen artean, kontuan hartu beharko lirateke lurzoruaren konposizioa, asaldura, zuhaitzen adinarekin lotuta dagoen itzala, etab. ## MAKROMIZETOEN EGUNGO EGOERA Azken urteotan Europako zenbait herrialdetan hainbat makromizeto- -espeziek beherakada nabaria egin dutela ikusi da, desagertzen ari diren espezie gehienak mikorrizikoak izanik [24, 25]. Euskal Herriko elkarte mikologikoetako perretxiko zaleak ere hasi dira ikusten gaur egun orain urte batzuetan baino espezie gutxiago aurkitzen direla. Makromizeto-espezieak desagertzen ari dira egunetik egunera habitaten eraldaketa eta desagerpena gertatzen direlako gizakiaren eskuz. Adibidez, etxebizitzak berdeguneei lurra jaten die, berezko basoak landaketekin ordezkatzen dira, ibaiertzak moztu edota ibaiak kanalizatu egiten dira. Habitaten erabileraren aldaketak ere badu eraginik makromizetoen gainean. Adibidez, baserritarrek garai batean, gaur egun baino askoz lotura estuagoa zuten basoarekin; orbela bildu egiten zuten abereentzat azpigarria edukitzeko, edo basoetako belar eta sasiak ere erabiltzen zituzten betebehar honetarako. Makromizetoek, landareekin harreman estuan dauden neurrian, aldaketa horiek guztiak pairatzen dituzte. Honetaz gain, ikusi da habitat-galerak eta erabileraren aldaketak gertatzen ez diren tokietan ere jasan dutela beherapen nabaria. Beherapenaren arrazoia perretxikoen gehiegizko bilketa izan zitekeela pentsatu zen, baina, Holanda bezalako herrialdean, non ez dagoen perretxiko zaletasun handirik, perretxikoak babestutako inguruetan desagertzen ziren, eta perretxikoak biltzen ziren lekuetan aldiz, ez zen beherakadarik ikusi [26]. Badirudi atmosferaren kutsadurak ekosistemetan hainbat hondakinen metatzea dakarrela. Adibidez, Holandan batez besteko amoniakoaren igorpenak hektareako eta urteko 40-80kg-koak dira [27]. Nitrogeno gehigarri horrek ohizko orbelaren eta humusaren geruza sendoagoak eratzea eta oihanpeko landare fanerogamoetan aldaketa bortitzak eragiten ditu besteak beste. Esaterako, pinadietan Deschamsia flexuosa gramineoaren gorakada nabaria izan da, ezen geruza monoespezifikoak eratzen dituen [28], eta gramineo honek ekoizten dituen osagai fenolikoek zenbait espezie mikorrizikoren hazkundea inhibitzen dute [29]. Dirudienez, lurzoruaren azidifikazioak ez du eraginik onddo mikorrizikoen beherakadan, talde honetako onddoak pH azidoetan hazten baitira, pH 3,5-6 tartean hain zuzen. Kutsatzaileen artean, ikusi da nitrogenoak duela eragin handiena makromizeto mikorrizikoen beherakadan. Basoa nitrogenoz ongarriztatzeak, makromizeto mikorrizikoen galera dakarrela ikusi da [30]. Alde batetik, nitrogenotan pobreak diren lurzoruak aberatsak bihurtzen ditu eta bestalde makromizeto mikorrizikoentzat kaltegarria den humus eta orbelaren metaketa handitzen du. Ez dakigu oraindik nitrogenoak zuzenean onddoari edo zuhaitzari eragiten dion. Kutsaduraren ondorioz metatzen den nitrogenoak zuhaitzari eragingo balio, onddoari ere kalte egingo lioke zeharka. Horrez gain, azpimarratu beharrekoa da baso helduetan eragina askoz ere nabariagoa dela baso gazteetan baino [31]. Europako makromizetoen beherakada larria ikusirik, arriskupean dauden makromizetoen zerrendak egiten hasi dira. Makromizetoak aztertzeak dituen arazoak ezagututa, espezie bat arriskupean dagoen edo ez esatea ez da gauza erraza, hainbat urteko jarraipena egin beharrezkoa baita. Horretarako ekosistemetako makromizetoen ikasketak behar dira eta horrez gain, ezinbestekoa da elkarte mikologikoen urteetako esperientzia ere. ## BIBLIOGRAFIA - [1] SARRIONANDIA, E. eta SALCEDO, I. 1999. «Onddoen aniztasun funtzionalak». Ekaia 11, 19-34. - [2] ARNOLDS E. 1981. Ecology and coenology of macrofungi in grasslands and moist heathlands in Drenthe, the Netherlands. Part1. Introduction and Synecologi. 410 pp. Biblioth. Mycol. 90. Cramer, Vaduz. - [3] VILLENEUVE, N., GRANDTNER, M.M. eta FORTIN, J.A. 1991. «The study of macrofungal communities: defining adequate sampling units by means of cluster analysis». Vegetatio, 94, 125-132. - [4] LOIDI, J., BIURRUN, I. eta HERRERA, M. 1997. «La vegetación del centro-septentrional de España». Itinera Geobot., 9, 161-618. - [5] SHAW, P.J.A. 1992. «Fungi, Fungivores, and Fungal Food Webs». In The Fungal Community. Its Organization and Role in the Ecosystem, 295-310. CARROLL, G.C. eta WICKLOW, D.T. [Eds.] Marcel Dekker, Inc. New York. - [6] LEGENDRE, P. eta FORTIN, M.J. 1989. «Spatial pattern and ecological analysis». Vegetatio, 80, 107-138. - [7] BOUDIER, M. 1901. «Influence de la nature du Sol et des Végétaux qui y croissent sur le développement des champignons». La Mycologie au Congrès International de Botanique, 55-71. - [8] HAAS, H. 1932. «Die bodenbewohnenden Grobpilze in den Waldformationen einiger Gebiete von Württemberg». Beih. Bot. Centralbl., 50 B, 35-134. - [9] BARLUZZI, C. eta BIANCIARDI, V. 1969. «Studies on the macromycetes of the wood of Lecceto (Siena)». Giorn. Bot. Ital., 103 (6), 599. - [10] FERNÁNDEZ TOIRÁN, M., ATIENZA MARTÍNEZ, M., RIGUERO RODRÍGUEZ, A. eta CASTRO CERCEDA, M. 1993. «Producción de Hongos comestibles en masas de Pinus sylvestris de Soria. Efectos de los tratamientos selvícolas». Congreso Forestal Español. Lourizán. Vol. 3, 363-368. - [11] SÁNCHEZ, F., HONRUBIA, M. eta TORRES, P. 1999. «Producción de biomasa fúngica ectomicorrícica en distintos sistemas forestales del sistema ibérico». Bol. Soc. Micol. Madrid, 23, 19-27. - [12] SARRIONANDIA, E. 1997. «Altubeko pagadiko makromizeto-komunitateen azterketa koalitatiboa eta koantitatiboa». [Ined.] - [13] SALCEDO, I., HORMILLA, S. eta DUÑABEITIA, M.K. 1998. «Valoración del estado de conservación de la flora fúngica del Parque Natural de Urkiola. I. Diversidad fúngica». Belarra, 14-15, 61-73. - [14] THOEN, D. 1976. «Facteurs physiques et fructification des champignons superieurs dans quelques pessieres d'Ardenne meridionale (Belgique)». Bull. Soc. Linn. Lyon, 45, 265-284. - [15] PERINI, C. 1990. «Due parole sulla micocenologia». Stud. Trent. Sci. Nat., 66, 169-172. - [16] RICHARDSON, M.J. 1970. «Studies of Russula emetica and other agarics in a Scots pine plantation». Trans. Brit. Mycol. Soc., 55, 217-229. - [17] WINTERHOFF, W. 1984. «Analyses of Fungi in plant communities, especially of macromycetes». In Sampling methods and analysis in vegetation science, 227-370. KNAPP, R. [Ed.] W. Junk Publishers, The Hague. - [18] DIGHTON, J. eta MASON, P.A. 1985. «Mycorrhizal dinamics during forest tree development». In Developmental biology of higher fungi, 117-139. MOO-RE, D, CASSELTON, L.A., WOODS, D.A. eta FRANKLAND, J.C. [Eds.]. Cambridge University Press, Cambridge. - [19] HINTIKKA, V. 1988. «On the macromycete flora in oligotrophic pine forests of different ages in South Finland». Acta Bot. Fenn., 136, 89-94. - [20] TERMORSHUIZEN, A.J. 1991. «Succession of mycorrhizal fungi in stands of Pinus sylvestris in the Netherlands». J. Veg. Sci., 2, 555-564. - [21] TYLER, G. 1991. «Ecology of the genus Mycena in beech (Fagus sylvatica), oak (Quercus robur) and hornbeam (Carpinus betulus) forest of S. Sweden». Nordic J. Bot., 11 (1), 111-121. - [22] BAAR, J. eta TER BRAAK, C.J.F. 1996. «Ectomycorrhizal sporocarp ocurrence as affected by manipulation of litter and humus layers in Scots pine stands of different age». App. Soil Ecol., 4, 61-73. - [23] BAAR, J. eta DE VRIES, F.W. 1995. «Effects of manipulation of litter and humus layers on ectomycorrhizal colonization potential in Scots pine stands of different age». Mycorrhiza, 5, 267-272. - [24] ARNOLDS, E. 1989. «Former and present distribution of stipitate hydnaceous fungi (Basidiomycetes) in the Netherland». Nova Hedwigia., 48, 107-142. - [25] ARNOLDS, E. eta JANSEN, E. 1992. «New evidence for changes in the macromycete flora of the Netherlands». Nova Hedwigia, 55 (3-4), 325-351. - [26] ARNOLDS, E. 1991. «Decline of ectomycorrhizal fungi in Europe». Agri. Eco-Syst. Environm., 35, 209-244. - [27] DRAIJERS, G.P.J., IVENS, W.P.M.F., BOS, M.M. eta BLEUTEN, W. 1989. «The contribution of ammonia emissions from agriculture to the deposition of acidifying and eutrophying compounds on stands». Environm. Pollut., 60, 55-66. - [28] TAMM, C.O. 1991. Nitrogen in terrestrial ecosystems. Springer, Berlin, 115 pp. - [29] BAAR, J., OZINGA, W.A., SWEERS, I.L. eta KUYPER, Th.W. 1994. «Simulatory and inhibitory effects of needle, litter and grass extracts on the growth of some ectomycorrhizal fungi». Soil Biol. Biochem., 26, 1.073- 1.079. - [30] GARBAYE, J. eta LE TACON, F. 1982. «Influence of mineral fertilization and thinning intensity on the fruit body production of epigeous fungi in an artificial spruce stand (Picea excelsa Link) in North-Eastern France». Acta Oecol., Oecol. Pl., 3 (17), 153-160. - [31] TERMORSHUIZEN, A.J. eta SCHAFFERS, A.P. 1987. «Occurrence of carpophores of ectomycorrhizal fungi in selected stands of Pinus sylvestris in the Netherlands in relation to stand vitality and air pollution». Pl. & Soil, 104, 209-217.
aldizkariak.v1-5-309	{ "domain": "osasun zientzia", "id": "osagaiz__2018_26", "issue": "_2018_", "year": "2018", "license": null, "source": "osagaiz", "edition": null }	## Koldo Martinez Urionabarrenetxea Mediku intentsibista Nafarroako Ospitalegunean eta bioetikako aditua kmartinez@nafarroakoparlamentua.eus Heriotzari begietara ezin zaiola zuzenean begiratu diote. Ez heriotzari ez eguzkiari. Eguzkiari so zuzenean egiten diogunean, berehala hasten gara begiak ixten, keinuka… Heriotzarekin berdin gertatzen omen da. Agian, agian… Ama orain dela hilabete pare bat hil zitzaigun. Etxean, bere ohean, neure eskutik helduta. Eskaini bazioten ere, ez zuen ospitalera eramana izan nahi. Oso gustura hartu zuen laranja-zuku bat hartu ondoren, «orain eskubide aldean etzango naiz, horrela hobekiago egiten dut lo eta» esan eta ordu erdira joan zen. Urte batzuk direla berak ez zuela nahi Arreta Trinkoetako Unitatean (ATE) ingresatuta izan esan zidan. Nik, adarra piska bat jotzeagatik, eta elkarrizketari duen gordintasuna kendu nahian, zera galdetu nion: «Baina ama, egun bat ezta ere? Egun bat bertan eman ondoren lehen bezala geratzen bazara ezta ere?». Egun bat bazen, ados zegoela erantzun zidan. Eta horrela jarraitu nuen, bi egun, hiru, astebete, bi aste, hilabete… sortzen nizkion zalantzak agerian geratzen zirela. «Gaiztoa zara gero, e» esanez, argi utzi zidan berak zer nahi zuen. Hala ere, hil zen egunean larrialdietako medikuak ospitalera joan nahi zuen galdetu zion eta arnas estua, bai, baina beste guztia oso ongi zuela esanez, etxean lasai geratu zen. Lasai joan zen. Heriotzatik inor ez dago libre. Sentitzen dut esatea —eta espero dut inor ez haserretzea edo negarrez hastea—baina bai, gu guztiok mende honetan hilko gara. Norbaitek argi eta garbi esan zuen bezala, «Egiak aske egingo zaitu… lehenago izorratu egingo bazaitu ere»… Sentitzen… Inkestek diote zuetariko 8tik batek hilezkorra dela uste duela baina, ez, ez da egia. Ondoko hamar minutuetan, neure zeluletatik 100 milioi hil egingo dira eta egunean zehar 2.000 zelula zerebral hilko zaizkit eta ez dira inoiz itzuliko. Lasai, hau ez da neurekin gertatuko soilik. Zuei ere gertatzen ari zaizue. Beraz, jakin ala ez, desiratu ala ez, guztiok hiltzen goaz, hiltzen ari gara denok. Erremediorik gabe. Gure amak hau bazekien. Guk ere badakigu. Baina gertaturik gaude hiltzeko? Hausnarketarako unea da hau… 1990ean New Yorkeko Bronx auzoan dagoen ospitale batean lanean aritu nintzen. Bertan deskubritu nuen baieztapen informatua deitzen duguna. Itzuli nintzenean, horren aldeko apostolu bihurtu nintzen. Espainiako egunkari garrantzitsu bateko kazetari bat lagun mina nuen, berarekin ## HITZALDIAK. Laugarren mahai-ingurua komentatu eta artikulu pare oso on bat idatzi zuen gaiaz, zer hori laudatzen. Bizpahiru urte geroago bere aita gaixo jauzi zen, eta urduri eta haserre deitu ninduen Madriletik: «Koldo, aitari minbizia duela esan nahi diote» oihukatuz. Horra gure kontraesanak eta beldurrak. Eta inor gutxi libratzen da horietatik. Hil behar dugula denok dakigu. Ez dakiguna da, nola hilko garen. Eta hau oso garrantzitsua da. Ez guretzat soilik. Baita hemen uzten ditugunentzat ere eragina izango duelako. Gure heriotzaprozesua haien memorian grabatua geratuko delako eta estresa ere sortzen duelako. Eta jakin badakigu ATEn gertatutako heriotzak beste edozein heriotza motak baino zazpi aldiz estres gehiago sortzen duela. Beraz, ATEn hiltzea ez da seguruenik aukerarik hoberena. Eta, berriz ere sentitzen dut, baina ez badugu deus egiten, hemen gaudenon 10etik bat edo bi ATE batean hilko da. Ez badugu deus egiten diotsuet. Sentitzen dut baina hala da. Zergatik ez diogu arazo honi aurre egiten? Zergatik ez diegu gure zaharrei —zaharra, definizioz, neure adina baino gehiagoko edozein da—galdera hau egiten: «Oso gaixo egongo bazina eta hitz egiteko aukerarik izango ez bazenu, nor nahiko zenuke zure ordez erantzutea?». Garrantzitsua baita bizitzaren azken uneetan askotan —geroz eta maizago—hartu behar diren erabakiak gure alde jokatuko duen norbaitek hartzea. Eta egin geniezaiekeen bigarren galdera: «Bukaeran zer egin hobekiago jakin dezagun, mintzatu al zara pertsona horrekin zuretzat garrantzitsuenak diren gauzez?». Kontuan izan gehiengoarentzat, ikaragarriena ez dela hiltzea baizik eta sufrimenduz hiltzea. Eta berezitasun hori klabea da. Sufrimendua beharrezkoa bada ere, alda eta ken dezakegu neurri handi batean. Neurri handi batean naturala da, bai, baina bada ere asmatua, beharrezkoa ez den sufrimendua, helburu onen menpe ez dagoena. Eta hori da ezabatu dezakegun sufrimendua. Eta hori lortzen ahalegindu behar dugu osasun-profesionalok. Ikerketa guztiek diote hilzorian daudenentzat erosotasuna, lasai sentitzea, maite dutenentzat karga bat ez izatea, barne-bakea, espiritualtasuna eta kontrola mantentzea dela garrantzitsuena. Hori guztia pertsonaren duintasunaren baitan dago. Eta denok heriotza duin bat nahi dugu. Guretzat eta maite ditugunentzat. Duintasun kontzeptua era oso ezberdinez definitzen badugu ere. Heriotza duina zer den ere ikertzean hamaika mila definizio eta egoera ezberdin haizatzen baditugu ere. Historian zehar filosofoak duintasuna zer den argitzen aritu izan dira jo ta ke, adostasun sendo batera ailegatu gabe. Politikariek bai, adierazpen guztietan duintasuna erabiltzen dute zentzu bateko eta kontrako erabakiak hartzen dituztenean. Kontzeptu polisemikoa beraz. Guk guztiok lasaitasun inozoaz erabiltzen duguna. Gauza bat definitzen ez dakizunean, ezin duzunean, beti duzu kontrako bidea irekita, hots, kontrakoa zer den argitzea. Nere iduriko, bizitzaren amaieran duina ez dena zera da: bizitzen jarraitu nahi duenaren bizitza akabatzea eta bizitzen jarraitu nahi ez duena bizirik mantentzea. Haratago joanda ere, zera baiezta dezaket. Nire ustez heriotza duina da hilzorian dagoenari inguruko pertsonei «Barka nazazu, barkatzen zaitut, maite zaitut, eskerrik asko, agur» esatea ahalbidetzen diona. Azken galdera bat sortzen zait: Zergatik ez gara maite ditugunoi «Barka nazazu, barkatzen zaitut, maite zaitut, eskerrik asko, agur» esaten hasten? Hain beldur gara geure heriotzaz?
aldizkariak.v1-7-586	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 73 _2010_7", "issue": "Zk. 73 _2010_", "year": "2010", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	# Zahartzaroa eta lekukoen oroimena Alaitz Aizpurua, Elvira Garcia-Bajos eta Malen Migueles Euskal Herriko Unibertsitatea Ikerketa honen helburua da gertaera baten oroimenean pertsona gazteen eta zaharren arteko ezberdintasunak aztertzea. Horretarako lapurreta baten informazioa (nagusia eta periferikoa) eta edukiak (ekintzak, pertsonak eta detaileak) analizatu dira. Parte-hartzaileek, batez ere, gertaeraren informazio nagusia eta ekintzak gogoratu dituzte. Pertsona helduen errendimendua gazteena baino okerragoa izan da, ekintza nagusietan neurri handiagoan oinarritu dira eta pertsonekin eta xehetasunekin erlazionaturiko informazio gutxiago gogoratu dute. Hala ere, ez dute gazteek baino akats gehiago izan. Beraz, gazteen kontakizunak zaharren kontakizunekin alderatuta osoagoak izan dira, baina ez zehatzagoak. GAKO-HITZAK: Oroimen librea · Lekukoak · Zahartzaroa · Gogoratu. Differences between older and younger adults' memory for an event were examined. Information (central and peripheral) and contents (actions, people, and details) were analyzed in a robbery. In general, participants recalled central information and actions. Older adults showed less memory than younger adults, and retrieved more central actions but less contents related with people and details. However, there were no differences in memory errors between the two age-groups. Thus, older eyewitnesses were as accurate as younger adults, although they reported less complete testimonies. KEY WORDS: Free recall · Eyewitness · Aging · Memory. Jasotze-data: 2009-10-07. Onartze-data: 2010-01-18. #### Sarrera Gertakizunak (adb. lapurretak, trafiko-istripuak edo erailketak) gertaera konplexuak dira; azkar gertatzen dira, eta, ondorioz, gertatutakoa hautemateko aukera mugatua da. Pertsona gehienentzat gertakizun hauek bizipen ustekabekoak eta berriak dira, eta lekukoentzat eta biktimentzat ondorio emozional ezkorrak dituzte. Gainera, biolentziaz gertatzen direnean, inpaktu handia sorraraz dezakete. Ondorioz, gertakizunaren oroimena ez da osoa ez eta zuzena ere; are gehiago, gertakizunaren oroimenean informazio zuzena, sormena eta akatsak nahasten dira. Lekukoen oroimena azaltzeko lehen eredua proposatu zuen psikologoa E. Loftus (1979) izan zen. Eredu hori gertakizun baten informazioa prozesatzean lekukoek izaten dituzten akatsak zergatik gertatzen diren azaltzeko sortu zen. Loftus-en ikuspuntuaren arabera, lekukoek ez dute zehazki ikusi dutena kodetzen, baizik eta bizitakoaren interpretazioa. Hau da, oroimenean gordetakoaren zati bat besterik ez da gertakizunaren hautemate errealean oinarritzen; beste zati garrantzitsu bat inferentzietatik eratortzen da, zeina gertakizun mota hauekin erlazionaturik dauden ezagutza-eskemetan oinarritzen den. Gordetze-aldian, hasiera bateko interpretazioak gertakizunaren ondoren jasotako informazioaren eraginez aldaketak jasan ditzake. Azkenik, gertakizunaren berreskurapena aurreko bi aldietan landutako interpretazioen berreraikuntza bat izango litzateke. Beste ikuspuntu batetik, Christianson-ek (1992b) proposatzen du emozioak, lehen aldi batean, arreta-aurreko mekanismoak martxan jartzen dituela, arreta modu selektiboan emozioaren iturburura edo gertakizunaren alderdi nagusietara zuzenduz; ondorioz, inguruko edukiei ez zaie arretarik jartzen. Ondoren, emozioak gertakizunaren errepasoa eta lantzea ahalbidetzen du, modu horretan informazio nagusiaren oroimena indartzen delarik. Bi planteamendu horien oinarrian oroimen aktibo baten ideia dago. Ideia hori hasiera batean Bartlett-ek (1932) plazaratu zuen eta geroago Neisser (1967) autoreak egokitu zuen. Oroimen aktiboaren oinarria prozesu berreraikitzaileak dira, eta prozesu horiek, era berean, aldaketak eta akatsak sor ditzaketen ezagutzaeskemak dituzte oinarri. Roediger-en (1996) iritziz, orain arteko ikerketek oroimenaren kantitatea eta zuzentasuna azpimarratu izan dute eta ez dituzte akatsak aztertu. Hala ere, orain dela urte batzuk (ikus Schacter, 1999) oroimen faltsuak sortzen dituzten akatsen izaera ezagutzeko interesa areagotu egin da eta, dudarik gabe, ikerketa-lerro horren garapenak oroimenaren funtzionamenduaren ikuspuntu osoago bat ahalbidetzen du. Gertakizunen oroimenaren azterketa esperimentala batez ere laborategian garatua izan denez, pentsa daiteke aurkitu izan diren emaitzak ez direla gertakizun errealen lekukoen oroimenaren adierazleak (Yuille eta Tollestrup, 1992). Izan ere, ikerketa horietan emozioaren aktibazioa, lekukoen inplikazioa eta partehartzaile mota (unibertsitateko ikasleak) oso bereziak dira. Hala ere, eduki berak aztertzen badira, gertakizun errealak eta gertakizun antzeztuak erabiltzen direnean oroimenaren ereduak oso antzekoak dira (Ihlebaek, Love, Eilertsen eta Magnussen, 2003). Lekukoari zer gertatu den galdetu behar zaionean, hasiera batean egokiena gertatu dena modu librean oroitu dezan eskatzea dela bat egiten dute autoreek (Loftus, 1979; Milne eta Bull, 1999). Lehen momentu horretan lekukoak gertakizun adierazgarrienak gogoratuko ditu eta akats gutxi izango ditu. Informazio gehiago jasotzeko, ebaluazio-galdera zehatzekin osa daiteke, baina galdera zehatzek akatsak areagotzea eta zehaztasuna gutxitzea eragingo dute (Lipton, 1977). Lekukoen oroimenean jakitunak direnei (Kassin, Tubb, Hosch eta Memon, 2001) eta poliziei (Wright eta Holliday, 2005) galdetuta erdiek baino gehiagok uste dute pertsona zaharrak ez direla gazteak bezain zehatzak lekuko gisa. Hala ere, lekukoen oroimena tradizionalki haurretan (akatsak izateko joera handia dutela uste delako) eta unibertsitateko ikasle diren gazteetan aztertu izan da. Aldiz, lekukoen oroimena pertsona zaharretan aztertu duten ikerketa gutxi burutu dira. Azkenaldian pertsona zaharren oroimen-ereduak ezagutzeko interesa piztu egin da, adinarekin narriadura gertatzen den ala ez eta, hala bada, narriadura horri aurre egiteko erabiltzen dituzten estrategiak ezagutzeko nahia baitago. Schacter, Koutstaal eta Norman (1997) autoreek azpimarrazten dutenez, oroimen faltsuak izateko joera handiagoa izan dezakete pertsona zaharrek gazteek baino. Egun, gero eta pertsona zahar gehiago daude, eta, ondorioz, mota honetako gertakizunen lekuko izateko probabilitatea handiagoa da. Lekukoen oroimenaren inguruan ezinbestekoa da adinarekin narriadurarik gertatzen den ala ez aztertzea eta, hala bada, zein edukirekin gertatzen den jakitea. Ikerlan honen helbururik garrantzitsuena pertsona gazteen eta zaharren artean gertakizun bat gogoratzeko orduan ezberdintasunik dagoen ala ez aztertzea izan da. Horretarako, oroimen libreko proba batean informazio osoa eta zehatza gogoratzen duten aztertu da. Bestalde oroimenean sorturiko akatsak ere aztertu dira; izan ere, akats horien natura ikertzeak oroimenaren prozesu eraikitzaileen inguruko ezagutza teorikoa areagotzeko aukera eskaintzen du. # Gertakizunen oroimena Gertakizun baten oroimenari buruz ari garenean, ezberdindu beharra dago nagusia edo lehen mailakoa den informazioaren eta periferikoa edo bigarren mailakoa den informazioaren artean. Izan ere, gizabanakoak bere arreta gertaeraren eduki garrantzitsuenetara zuzentzeko joera du. Gainera, eduki guztiek balio ezberdina dutenez, era berean, gertakizunaren edukien artean ekintzak, pertsonekin erlazionaturiko alderdiak eta gertakizunaren detaileak edo xehetasunak ezberdindu behar dira. Modu horretan, zer gertatu den, gertakizunean parte hartu duten pertsonen ezaugarriak eta gertaeraren detaile zehatzak ezagutu daitezke, hauek guztiak lekukoen testigantzarako eduki garrantzitsuak direlarik. #### Informazio nagusia vs periferikoa Gertakizun errealetan oinarritutako lanetan (Christianson eta Hübinette, 1993; Cutshall eta Yuille, 1989), lekukoek gertatutakoaren oroimen zehatza dutela eta epe luzera oroimen hori mantendu egiten dela aurkitu izan da. Aldiz, gertakizunen oroimena pelikulak edo diapositibak erabiliz laborategian aztertu izan denean, gertakizun emozionalekin erlazionaturiko estresak egoera neutroekin alderatuz oroimena kaltetzen duela aurkitu da (Clifford eta Scott, 1978; Loftus eta Burns, 1982). Paradoxa hori azaltzeko informazio nagusiaren eta periferikoaren artean ezberdintzea beharrezkoa da. Izan ere, errendimendu ona aurkitzen duten ikerlanetan alderdi nagusiak aztertu dira, eta emozioaren ondorio ezkorrak aurkitu dituzten lanetan, berriz, detaile zehatzagoak edo, Christianson eta Loftus (1991) autoreek azpimarratzen duten bezala, eduki nagusiak eta periferikoak batera aztertu izan dira. Easterbrook (1959) autoreak proposatutako arreta estutzearen hipotesiaren arabera, eduki emozionalek arreta gertakizunaren informazio nagusira bideratzea eragiten dute, eduki periferikoak arreta-fokutik kanpo utziz (Christianson, 1992a,b). Are gehiago, baliabideak mugatuak direnean eduki periferikoak ez dira prozesatuko. Egoera errealetan informazio nagusiaren eta periferikoaren arteko ezberdintasuna ezartzea zaila izaten da. Christianson-ek (1992a) aktibazio emozionalarekin zuzenean erlazionaturiko informazioa nagusi bezala definitzen du, hau da, gertaeraren mamia eta detaile nagusiak lehen mailako informazioa izango dira. Informazio periferikoa, aldiz, iturri emozional horretatik bai denborari baita espazioari dagokienez urrun dagoen informazioa litzateke. Beste autore batzuek, Heuer eta Reisberg-ek (1990) esaterako, kontzeptuen mailako bereizketa egiten dute. Autore horien ikuspuntuaren arabera, informazio nagusia argumentua ulertzeko ezinbestekoa den informazioa izango litzateke; informazio periferikoa, berriz, gertakizunaren mamia ulertzeko garrantzirik ez duena litzateke, hau da, informazio periferikoa aldatuz gero, gertakizunaren mamiak ez luke aldaketarik jasango. Gertakizunaren oroimena informazio nagusiaren eta periferikoaren arteko bereizketaren arabera laborategian aztertu izan denean, informazio nagusia periferikoa baino modu zehatzagoan oroitzen dela aurkitu izan da (Burke, Heuer eta Reisberg, 1992; Christianson eta Loftus, 1991; Heuer eta Reisberg, 1990; Migueles eta Garcia-Bajos, 1999). Esate baterako, Burke eta haren laguntzaileek (1992) diapositiba multzo bat aurkeztu zieten parte-hartzaileei, non ama bat eta bere semea aitaren lantokira bisitan doazela agertzen zen. Gertakizunaren bertsio neutralean aita auto bat konpontzen ari zen mekaniko bat zen; bertsio emozionalean, aldiz, ebakuntza bat egiten ari zen mediku bat. Protagonista garrantzitsuenekin erlazionaturiko informazio nagusiaren oroimena hobea izan zen bertsio neutroan bertsio emozionalean baino, eta emozioak detaile periferikoen oroimena ere kaltetu egin zuen. Kasu errealetan oinarrituriko ikerlanetan emaitza berdintsuak aurkitu izan dira. Adibidez, Christianson eta Hübinette (1993) autoreek bankuetan gertatutako lapurretak aztertu zituzten, lapurreta horiekin erlazionaturiko detaileak (informazio nagusia edo zentrala) eta lapurreten inguruko zirkunstantziak (informazio periferikoa) ezberdinduz. Kasu honetan ere detaile kritiko eta nagusien oroimena garrantzirik gabeko informazio periferikoaren oroimena baino zehatzagoa zela aurkitu zuten. Beraz, laborategiko zein kasu errealetako ikerlanetan gertakizunaren informazio nagusia eta periferikoa ezberdindu direnean, oro har, informazio nagusia periferikoa baino modu zehatzagoan gogoratzen dela aurkitu izan da. ## Edukiak: ekintzak, pertsonak eta detaileak Arretaren banaketa ez da bakarrik informazio motaren araberakoa; gertakizunaren eduki motak ere eragina izan dezakeela aurkitu izan da. Normalki, informazio nagusitzat argumentua eta gertaerarik eta detailerik garrantzitsuenak hartu izan dira kontutan, baina informazio periferikoaren kasuan detaile zehatzagoak aztertu izan dira. Hori dela-eta, informazio nagusia eta periferikoa alderatzeko orduan irizpide zorrotzago bat ezartzearen beharra azaltzen da, bi kasuetan eduki berdinak ebaluatuz (Garcia-Bajos, Migueles eta Ibabe, 1999; Migueles eta Garcia-Bajos, 1999). Ekintzak lekukoen kontakizunen oinarri izaten dira kasu errealetan (Fisher, Geiselman eta Raymond, 1987; Woolnough eta MacLeod, 2001). Adibidez, Woolnough eta MacLeod (2001) autoreek gertakizun errealen (lapurretan, erasoen...) biktimak edo/eta lekukoak izandakoen kontakizunak aztertu zituzten. Gertakizun horiek telebistako zirkuitu itxietan grabaturik izateak ahalbidetu zuen oroimenaren zehaztasuna modu objektiboan aztertzea. Lekukoen kontakizunak gertakizunen grabazioekin alderatuta, informazioaren % 70 ekintzak zirela aurkitu zuten, eta horien zehaztasuna % 96koa izan zen. Ekintzen oroimena pertsonen ezaugarri fisikoen oroimena baino hobea dela aurkitu izan da ere, kasu errealak (Christianson eta Hübinette, 1993; Yuille eta Cutshall, 1986) eta laborategian aurkeztutako gertakizunak (Clifford eta Scott, 1978) erabiliz. Pertsonen ezaugarriak gogoratzea zaila izaten da. Auzitegi-araketak (Sporer, 1996) eta laborategiko lanek (Garcia-Bajos eta Migueles, 1999a) azaltzen duten bezala, pertsonen deskribapen fisikoak ez dira xehetasunez ematen, hau da, detaile gutxi gogoratzen dira. Gainera, alderdi orokorrak soilik gogoratzen dira zehaztasunez. Adina handiesteko eta altura eta pisua gutxiesteko joera behatzen da, eta ilearen, arroparen, oinetakoen eta osagarrien kolorea eta estiloa gogoratzean akatsak ugariak izaten dira (Christianson eta Hübinette, 1993; Yuille eta Cutshall, 1986). Detaile nagusiak zehaztasunez gogoratzen dira. Muturreko adibide bat arman fokalizatzea gisa ezagutzen dena da (Loftus, Loftus eta Messo, 1987), non arreta guztia mehatxagarriak diren objektuek jasotzen duten, objektu horien deskribapena oso aberatsa delarik. Hala ere, periferikoak diren objektuen kasuan, adibidez eszena batean atzealdean agertzen den auto baten kolorea (Christianson eta Loftus, 1991), ez da ondo gogoratzen, ez eta testuingurua edo zirkunstantzialak diren detaileak ere. Informazio mota (nagusia vs periferikoa) eta edukiak (ekintzak, pertsonak edo detaile zehatzak) kontuan hartzen direnean, aurkitu da arreta ekintza nagusietara zuzentzen dela detaile nagusietara baino gehiago; informazio periferikoaren kasuan, aldiz, arreta eduki ezberdinetan modu berdintsuagoan banatzen delarik (Garcia-Bajos eta haren laguntzaileak, 1999; Migueles eta Garcia-Bajos, 1999). Ekintza nagusiek beste edukiek baino arreta handiagoa jasotzen dutela behatu izan da (Yuille eta Tollestrup, 1992). Gertakizunak oroitzean sortzen diren akats asko gure aurretiko ezagutzetatik erator daitezke. Nahiz eta bizipen zuzenik ez izan, gizabanakook delitu arruntenen ezaugarrien inguruko ezagutza bat gordetzen dugu. Egoera-gidoi (edo script) konkretuak ditugu, zeintzuek pertsonaiak, objektuak eta ekintza multzo bat barneratzen dituzten (Bower, Black eta Turner, 1979; Garcia-Bajos eta Migueles, 2003; Greenberg, Westcott eta Bailey, 1998; Holst eta Pezdek, 1992; List, 1986). Eskema horiek zuzenak ez diren inferentziak egitera garamatzate, baita hutsuneak informazio tipikoarekin betetzera edo gertakizunarekin bat egiten duten baina faltsuak diren edukiak errealtzat onartzera ere. Eskema horien eragina, batez ere, gertakizunaren ekintzetan behatzen dela aurkitu izan da (Garcia-Bajos eta Migueles, 2003; Holst eta Pezdek, 1992; List, 1986; Migueles eta Garcia-Bajos, 2004). #### Gazteen eta zaharren arteko ezberdintasunak gertakizunen oroimenean Adinarekin badakigu oroimena kaltetzen dela (Balota, Dolan eta Duchek, 2000; Coxon eta Valentine, 1997; Salthouse, 1996). Konkretuki, gazteek zaharrek baino errendimendu hobea dute ikusmenezko oroimenaren kasuan (Farrimond, 1968) eta testigantza zehatzagoak eskaintzen dituzte (Aizpurua, Garcia-Bajos eta Migueles, 2009; Pansky, Goldsmith, Koriat eta Pearlman-Avnion, 2009; Yarmey eta Kent, 1980). Balota, Dolan eta Duchek (2000) autoreen iritziz, pertsona zaharren eta gazteen arteko ezberdintasunak gutxitu egin daitezke informazioa berreskuratzeko orduan pertsona zaharrek laguntza jasotzen badute. Esate baterako, oroimen libreko probetan adinarekin erlazionaturiko ezberdintasunak garrantzitsuak dira, klabezko oroimen-probetan txikiagoak eta errekonozimenduzko probetan neurri handiagoan murrizten dira (Craik eta McDowd, 1987). Yarmey-ren (1996) ustetan, eredu hau berdintsua izan daiteke gertakizunen oroimenaren kasuan ere. #### Oroimen libreko proba Oroimen libreko proba batean normalki parte-hartzaileari bizi izan duen gertakizunaren inguruan gogora dezakeen guztia oroitzea eskatzen zaio. Errendimenduan, informazio kantitateaz gain, zehaztasuna azter daiteke oroitutako informazio zuzena eta akatsak kontuan hartuz. Oroimen-neurri honek gertakizuna nola berreraikitzen den eta nola laburtzen den aztertzea ahalbidetzen du. Gainera, akatsen naturaren azterketaren bitartez, gertakizunarekin bat egiten duten baina faltsuak diren edukiak zein informazio osatzeko erabiltzen diren jakin dezakegu. Ikerlan honen helburu nagusia gertakizunen oroimenean pertsona zaharren eta gazteen arteko ezberdintasunak aztertzea izan da. Horretarako, oroimen libreko proba bat erabili da. Mota horretako probak erabiliz, gazteek pertsona zaharrek baino informazio osoagoa eskaintzen dutela aurkitu da, baina ez zaharrek baino kontakizun zehatzagoak eskaintzen dituztenik. Alde batetik, List-ek (1986) supermerkatuetan burututako lapurretak aurkeztu zituen diapositibak erabiliz, eta pertsona gazteek zaharrek baino kontakizun osoagoak (0,59 vs 0,43) eta zehatzagoak (0,90 vs 0,73) eskaini zituztela aurkitu zuen. Aldiz, Light eta Anderson (1983) autoreek gidoi arruntetako (adb. ospitalera joan edo goizean jaiki) ekintzak aurkeztu zituzten; zaharrek gazteek baino informazio zuzen gutxiago gogoratu bazuten ere (0,37 vs 0,46), ez zuten akats gehiagorik izan, eta ez zen ezberdintasunik behatu akats motari zegokionez. Akatsak, oro har, ekintza oso tipikoak izan ziren; hau da, ekintza horiek maiztasun handiz sortu zituzten beste esperimentu batean parte hartu zuten gizabanakoek, datu arautzaileak lortzeko ekintzak sortzeko eskatu zitzaienean. Azkenik, Adams-Price-k (1992) lapurreta baten bideo bat erabiliz alderdi nagusiak (ekintzak, pertsonak eta objektuak) detaile zehatzak baino hobeto gogoratu zirela aurkitu zuen, baina ez zuen ezberdintasunik behatu gazteen eta zaharren artean. Hala ere, Adams-Price-k berak azpimarratu zuen emaitzak ez zirela behin betikoak; izan ere, ez ziren akatsak aztertu eta ez zen eduki nagusien eta periferikoen artean ezberdindu. Gertakizunen oroimenean behatutako ezberdintasun hauen zergatia oroimen semantikoan dagoela pentsa liteke. Hau da, gerta liteke gazte eta zaharrek gertakizunen eskemak edo gidoiak modu berean ez irudikatzea. Aldiz, Light eta Anderson (1983) autoreek ez zuten ohiko jarduerak (jatetxe batera joatea) islatzen dituzten ekintza eta ezaugarrietan ezberdintasunik behatu gazteen eta zaharren artean. List-ek (1986) ere emaitza berdintsuak aurkitu zituen supermerkatuko lapurreta baten ekintzak, objektuak eta pertsonak aztertu zituenean. Light eta Anderson (1983) autoreen iritziz, zaharrek gazteek baino baliabide kognitibo gutxiago badituzte ere, gertakizunarekin kongruenteak diren alderdiek ez dute prozesamendurako ahaleginik eskatzen; aldiz, tipikotasun baxuko edukietan (adb. List, 1986) edo arreta eskatzen duten alderdi konkretuetan behatuko dira zaharren eta gazteen arteko ezberdintasunak. Izan ere, pertsona zaharrek oroimena aurretiko ezagutzan (Mather, Johnson eta De Leonardis, 1999) eta informazioaren onargarritasunean (Reder, Wible eta Martin, 1986) edo esentzian (Koutstaal, 2006) oinarritzen dute gazteek baino neurri handiagoan. Zentzu horretan, Yarmey (1996) autoreak azpimarratzen du gazteen eta zaharren arteko ezberdintasunak ez direla gertakizunaren informazio nagusia gogoratzean aurkituko. Aldiz, oroimenean informazioa integratu eta antolatzeko zaharrek denbora gehiago behar dutenez, ez dira gertakizunaren detaile konkretuetan gazteek adina arreta jartzeko gai. Hori dela-eta, zaharren errendimendua okerragoa izan daiteke arreta eskatzen duten ezaugarrien oroimenean (Dehon eta Bredart, 2004; Simons, Dodson, Bell eta Schacter, 2004). Beste autore batzuek gertakizunaren informazioa berreskuratzeko klabeekin lagundutako oroimen-probak erabili dituzte. Proba mota horiekin gazteen eta zaharren arteko ezberdintasunak txikiagoak izatea espero zitekeen, errekuperaziorako ahalegin gutxiago eskatzen dutelako (Spencer eta Raz, 1995). Hala ere, Coxon-ek eta Valentine-k (1997) 13 galdera ireki eta zehatzen bitartez (adb. zein zen haurraren izena?), ospitale batean gertatzen zen haur baten bahiketaren inguruko detaileen oroimena aztertu zuten, eta zaharrek gazteek baino erantzun zuzen gutxiago (40,3 vs 63,1), erantzun oker gehiago (21,7 vs 12,3) eta «ez dakit» erantzun gehiago (38 vs 24,6) izan zituztela aurkitu zuten. Beraz, klabeekin lagundutako oroimen-probak erabiliz ere, adina aurrera doan ahala errendimendua okertu egiten dela behatu da (Scogin, Calhoon eta D'Errico, 1994). Ezberdintasunok oroimen libreko probak DRM paradigmarekin erabili izan direnean ere aurkitu izan dira (Deese, 1959; Roediger eta McDermott, 1995). DRM paradigma horretan, parte-hartzaileek semantikoki erlazionaturiko hitzen zerrenda bat ikasten dute (adb. ohea, nekatuta, logura). Ondoren, hitzen arteko lotura elkargarriaren ondorioz, amuzkiak edo aurkeztu ez diren hitzak (adb. lo egitea) aurkeztuak izan direla gogoratzen dute. Are gehiago, oroimen faltsuaren (amuzkiak oroitzeko) probabilitatea eta zerrendaren erdialdean aurkeztutako hitzak gogoratzeko probabilitatea berdintsuak izaten dira (Stadler, Roediger eta McDermott, 1999). Sareen aktibazioaren teoriak dio aktibazio zabaldua errekuperazioaren oinarri izanik, aktibazioa sare semantikoaren barne hitzetik hitzera automatikoki zabaltzen dela (Anderson, 1983). Pertsona zaharrek gazteek baino joera handiagoa izan dezakete asoziazio semantiko hauen ondorioz hitz faltsuak (amuzkiak) gogoratzeko. Adibidez, Norman-ek eta Schacter-ek (1997) zaharrek (62-79 urte bitartekoak) amuzki gehiago eta aurkeztutako hitz gutxiago gogoratu zituztela aurkitu zuten. Balota, Cortese, Duchek, Adams, Roediger, McDermott eta Yerys (1999) autoreek zaharragoak (80-96 urte bitartekoak) ziren helduetara zabaldu zuten aurkikuntza hori. Beraz, oroimen libreko proba erabiliz, gazteek zeharrek baino kontakizun osoagoak eskaintzea espero dugu, baina ez nahi eta nahi ez zehatzagoak. Nahiz eta gogoratutako ekintza kantitatean ezberdintasunik ez aurkitu, zaharrek gazteek baino detaile eta pertsonen ezaugarri gutxiago oroitu ditzakete, gertakizunaren antolaketa ezberdina azalduz, baliabide gehiago eskatzen dituzten edukiei batez ere eragiten dien prozesamendurako gaitasun txikiagoa dela-eta. # Metodoa ## Parte-hartzaileak Hogeitamar gazte (9 gizon eta 21 emakume) eta 30 zahar (10 gizon eta 20 emakume) izan ziren esperimentu honetan borondatez parte hartu zutenak. Gazteek, 22,36 urte zituzten batez beste (18-29 urte bitartea; DT = 3,66) eta Euskal Herriko Unibertsitateko ikasleak ziren; batez beste 16,60 urteko ikasketak zituzten (3-24 urte bitartea; DT = 3,27). Zaharrek, batez beste, 64 urte zituzten (60-71 urte bitartea; DT = 2,99) eta batez beste 16,97 urteko ikasketak zituzten (9-28 urte bitartea; DT = 5,41). Ikasketa-urteen kantitatean ez zen ezberdintasunik aurkitu gazteen eta zaharren artean, t (58) = –0,32; p = 0,75. Gazte gehienak Irakasle eta Psikologia ikasketak egiten ari ziren. Zaharrak, aldiz, langileak edo zuela gutxi erretiratutakoak ziren, eta jarduera kultural zein sozialak zituzten. Parte-hartzaile guztiek beren osasun-egoera ebaluatu zuten 5 puntuko Likert eskala batean (1, oso txarra, eta 5, oso ona). Gazteen kasuan batez besteko osasuna 4,03 (DT = 0,49) izan zen; zaharren kasuan, berriz, 4,07 (DT = 0,64). Osasun subjektiboaren neurri horretan ez zen zaharren eta gazteen artean ezberdintasunik aurkitu (U = 435,5; p = 0,794). Parte-hartzaile guztiek hitzezko jariotasun-proba bat (F faktorea) eta hitzezko ulermen-proba bat (V faktorea) burutu zuten (Thurstone eta Thurstone, 1999), baita ezberdintasunen hautemate-proba bat ere (aurpegiak; Thurstone eta Yela, 1988). Jariotasun-proban hizki konkretu batez hasten ziren ahalik eta hitz gehien sortzea eskatu zitzaien parte-hartzaileei. Hiru minututan, batez beste gazteek 36,33 hitz (DT = 7,45) eta zaharrek 32,90 hitz (DT = 9,11) sortu zituzten. Hitzezko ulermenproban, 4 aukeren artean hitz konkretu baten sinonimoa hautatu behar zuten. Hiru minututan aurkeztutako 50 hitzetatik gazteek 29,47 sinonimo (DT = 6,08), eta zaharrek 30,87 sinonimo (DT = 10,13) aurkitu zituzten. Hitzezko gaitasun hauetan ez zen desberdintasunik behatu gazteen eta zaharren artean. Aldiz, ezberdintasunen hautemate-proban, 3 aurpegiz osaturiko 60 multzo aurkeztu ziren eta partehartzaileek ezberdina zena hautatu behar zuten. Hiru minututan gazteak (M = 47,17; DT = 9,41) azkarragoak izan ziren zaharrak baino (M = 29,23; DT = 8,35), t (58) = 7,81; p < 0,001. Hala ere, neurri honek ez zuen esperimentuan aztertutako beste edukiekin koerlazio positiborik azaldu, eta kobariable gisa aztertu zenean ere, ez zen esanguratsua suertatu datu-analisietan. # Diseinua Esperimentu honetan 2 (Adina: gazteak edo zaharrak) x 2 (Informazio mota: nagusia eta periferikoa) x 3 (Eduki mota: ekintzak, pertsonak eta detaileak) diseinu faktorial misto bat erabili zen. Taldea aldagaia neurri independenteko aldagai bakarra izan zen. Parte-hartzaileen errendimendua oroimen libreko proba bat erabiliz aztertu zen. ## Materialak Bi minutuko iraupena zuen lapurreta baten bideo-grabazio bat aurkeztu zen. Gertakizuna terraza batean gosaltzen ari den bikote baten eszenarekin hasten da. Bikotea berriketan ari da eta, bitartean, beste gazte bat aparkaturik dagoen auto baten inguruan dabilela ikusten da. Gazte horrek inork begiratzen ez diola ziurtatu ondoren, burdinazko barra batekin autoko kristala apurtzen du eta barrutik kirolpoltsa bat hartzen du. Autoko alarma entzutean, gosaltzen ari zen mutila bere autoa dela konturatzen da, aulkitik altxa eta lapurraren atzetik doa. Harrapaketan, mutilak lapurrak botatzen dizkion bi zakarrontzi sahiesten ditu baina, autobidea zeharkatzean, auto batek harrapatu eta lurrean etzanda geratzen da. Berarekin terrazan zegoen neska harenganaino iristen da eta larriki zauriturik ez dagoela egiaztatzen du. Lapurrak korrika jarraitzen du baina gaizki aparkaturiko furgoneta bat ekidin nahian, beste auto batek harrapatu egiten du, eta nahiko larriki zauritu. Neskak mutilari anbulantzia bati deitzeko eskatzen dio, eta lapurrarengana doa. Ondoren lapurra esku-ohe batean jartzen dutela eta anbulantzian ospitalera doala ikusten da. Polizia batek mutilari gertatutakoa salatu nahi duen galdetzen dio, baina mutilak ez duela salaketarik jarriko dio. Azkenik, neskak mutilari kirol-poltsa ematen dio eta oinez doaz, jende multzo bat eszenari begira geratzen delarik. Alde batetik, gertakizunaren informazio nagusia eta periferikoa berezitu ziren eta, bestetik, edukiak ekintza, pertsona eta detaile gisa ezberdindu ziren. Informazio nagusia gertakizunaren argumentuarentzat ezinbestekoak ziren alderdiak izan ziren. Informazio periferikoa, berriz, garrantzi gutxiagoko alderdiak izan ziren, hau da, eduki periferikoak aldatuz gero, aldaketa hauek argumentuan eraginik ez zutela ziurtatu zen. Bestalde, ekintzak ahozkoak zein ahozkoak ez diren portaeren exekuzio argiak bezala definitu ziren (adb. anbulantziari deitzeko eskatu edo lurrera erori); pertsonen eduki gisa pertsonaien ezaugarri orokor edo konkretuak (adb. adina edo ilea), eta arropa eta osagarrien alderdi deskriptiboak hartu ziren (adb, galtza bakeroak edo betaurrekoak); eta detaileak objektuen ezaugarriak zein gertakizunaren testuinguruaren datuak izan ziren (adb. kirol-poltsa urdina edo kaleko eserlekuak). # Prozedura Esperimentua zaharrek bakarka edo binaka burutu zuten; gazteek, berriz, gehienez 10 pertsonaz osaturiko taldeetan. Hasteko, parte-hartzaile guztiei hainbat datu pertsonal eskatu zitzaizkien, hala nola adina, ikasketa mota eta iraupena, lanegoera eta osasun-egoera. Ondoren, arreta jartzeko eskatu zitzaien gertakizun bat aurkeztuko zelako eta amaitzean gertakizunari buruz galdetuko zitzaielako. Bideograbaketa magnetoskopio baten bitartez proiektatu zen 21 hatzeko Soneta SV0- 1500P monitore batean. Jarraian parte-hartzaileek 3 minutu izan zituzten jariotasunproba burutzeko. Ondoren, oroimen libreko proba egin zuten: hamar minututan ikusitakoa ahal zuten detaile gehienekin kontatzeko eskatu zitzaien. Bai gazteek eta baita zaharrek ere 8 eta 10 minutu bitarte behar izan zituzten proba hau amaitzeko. Azkenik, ezberdintasunen hautemate-proba eta hitzezko ulermenproba egin zituzten, proba bakoitza 3 minututan. Saio esperimentalaren iraupena 45 minutukoa izan zen gutxi gorabehera parte-hartzaile guztientzat. #### Emaitzak Oroimen librea neurtzeko puntu bat eman zitzaion oroitutako informazio-unitate bakoitzari (ekintza nagusia/periferikoa, pertsona nagusia/periferikoa, detaile nagusia/periferikoa), bai informazio zuzenari baita okerrari ere. Adibidez, «mutila korrika irteten da eta autobidea zeharkatzean kotxe batek harrapatzen du» esaldian hiru ekintza nagusi agertzen dira; «lapurrak alkandora beltza eta ile luzea darama» esaldian pertsona nagusiekin erlazionaturiko hiru unitate daude, eta «beraien atzean neska bat eta mutil bat ikusten dira» esaldian bi pertsona periferiko agertzen dira. Eduki horiekin bat egiten ez zuten unitateak ez ziren neurtu, esate baterako, iritzi subjektiboak («mutila ederra da») edo parte-hartzaileek egindako dedukzioak (adb. «anbulantzia iristen da»). Elkarrizketei dagokienez, unitateak ekintza zuzen edo oker bezala neurtu ziren ahozko edukiaren zuzentasunaren arabera (adb. «anbulantziari deitzeko esaten dio» esaldian ekintza nagusi bakar bat neurtu zen; «atzera begira korrika doa» esaldian, aldiz, bi ekintza nagusi neurtu ziren). Oroimena bi epaile independentek zuzendu zuten eta adostasun ezak hirugarren epaile independente baten laguntzaz adostu ziren. #### Oroimen zuzena Zuzenki oroitutako unitateak aztertzeko 2 x 2 x 3 (Adina x Informazioa x Edukia) bariantza-analisi bat erabili zen. Emaitzak 1. taulan agertzen dira. Adina aldagaia esanguratsua izan zen [F (1, 58) = 22,12; p < 0,001]. Gazteek batez beste 36,13 unitate zuzen gogoratu zituzten; eta zaharrek, aldiz, 23,83. Informazioa [F (1, 58) = 533; p < 0,001] eta Edukia [F (2, 116) = 211,73; p < 0,001] aldagaiak ere esanguratsuak izan ziren. Oro har, alde batetik, informazio nagusi gehiago gogoratu zen periferikoa baino (29,47 vs 0,51); oso informazio periferiko gutxi gogoratu zen, oroimen libreko probetan espero daitekeen bezala. Bestalde, ekintzekin erlazionatutako unitate gehiago gogoratu ziren pertsonekin erlazionaturikoak baino (17,41 vs 6,97; p < 0,001), baita pertsonekin erlazionaturiko informazio gehiago detaileekin loturikoa baino (6,97 vs 5,60; p = 0,004). 1. taula. Gogoratutako unitate zuzenen batez bestekoak. \| \| Informazio nagusia \| \| \| Informazio periferikoa \| \| \| \|----------\|--------------------\|-----------\|-----------\|------------------------\|-----------\|-----------\| \| \| Ekintzak \| Pertsonak \| Detaileak \| Ekintzak \| Pertsonak \| Detaileak \| \| Gazteak \| 19,33 \| 9,17 \| 7,10 \| 0,03 \| 0,10 \| 0,40 \| \| Zaharrak \| 15,47 \| 4,60 \| 3,27 \| 0 \| 0,07 \| 0,43 \| Adina x Informazioa elkarrekintza [F (1, 116) = 23,79; p < 0,001] eta Informazioa x Edukia elkarrekintza [F (2, 116) = 226,90; p < 0,001] esanguratsuak izan ziren. Horrela, gazteek zaharrek baino informazio nagusi gehiago gogoratu zuten (35,6 vs 23,34; p < 0,001) baina informazio periferikoari dagokionez ez zen ezberdintasunik behatu (0,53 eta 0,50). Bestalde, informazio nagusiaren kasuan ekintza gehiago gogoratu ziren pertsonekin loturiko edukiak baino (17,4 vs 6,88; p < 0,001) baita pertsonekin erlazionaturiko eduki gehiago detaile nagusiak baino (6,88 vs 5,18; p < 0,001). Aldiz, informazio periferikoaren kasuan, detaile gehiago gogoratu ziren ekintza edo pertsonen ezaugarriak baino (0,42 vs 0,02 eta 0,08; p < 0,001). ## Akatsak Oso akats gutxi izan ziren (M = 1,9) eta akats guztiak informazio nagusiarekin erlazionaturikoak izan ziren. Horregatik, kasu honetan 2 x 3 (Adina x Edukia) bariantza-analisia aplikatu zen. Horrela, gazteek zaharren akatsen bikoitza zutela behatu zen (2,53 vs 1,27) [F (1, 58) = 4,96; p = 0,03]. Gainera, Edukia faktorea ere esanguratsua izan zen [F (2, 116) = 3,67; p = 0,029]. Akats gehiago izan ziren detaileekin pertsonekin baino (0,98 vs 0,36; p = 0,025), baina ez zen ezberdintasunik behatu ekintzen eta detaileen artean (0,55 eta 0,98), ezta ekintzen eta pertsonen artean ere (0,55 eta 0,36). Faktoreen arteko elkarrekintza (Adina x Edukia) ez zen esanguratsua izan. Akatsen izaera edo natura aztertu zen. Ekintzekin izandako akatsen % 47 gertakizunaren gidoiarekin erlazionaturiko informazioa zela behatu zen (adb. ospitalera daramate) eta beste % 40 iturriaren atribuzioarekin izandako akatsak izan ziren (adb. neskak anbulantziari deitzen dio/poliziak poltsa berreskuratzen du ekintza hauek errealitatean beste pertsona batek burutu zituenean). Pertsonekin izandako akatsen gehiengoa arroparen ezaugarriekin (% 47) eta koloreekin (% 26) izan ziren. Azkenik, detaile nagusiei dagokienez, akatsen laurden bat baino gehiago autoaren kolorearekin loturikoak izan ziren (% 27), nahiz eta kokapenari dagokionez ere (adb. lapurrak autoko zein leihatila apurtzen duen) oroimena zuzena ez izan (% 11). Gainera, bikoteak terrazan kontsumitutakoarekin erlazionaturiko akats ugariak (adb. laranja-zukua hartzen dutela inferitzea) azpimarragarriak dira; izan ere, detaile nagusiekin izandako akatsen % 20 izan ziren. # Oroimen zuzenaren banaketa Gazteek zaharrek baino gehiago gogoratu zutenez, puntuazio zuzenak alderatzean soilik oroimenean izandako ezberdintasun kuantitatiboak aztertzen ari gara. Oroimen zuzenaren banaketan gazteen eta zaharren artean ezberdintasunik dagoen ala ez jakiteko, puntuazio zuzenak proportzio bihurtu genituen, partehartzaileak gogoratutako unitate kopuru totalaren arabera. Emaitzak 2. taulan agertzen dira. 2. taula. Gogoratutako unitate zuzenen proportzioak. \| \| Informazio nagusia \| \| \| Informazio periferikoa \| \| \| \|----------\|--------------------\|-----------\|-----------\|------------------------\|-----------\|-----------\| \| \| Ekintzak \| Pertsonak \| Detaileak \| Ekintzak \| Pertsonak \| Detaileak \| \| Gazteak \| 51,67 \| 23,71 \| 17,64 \| 0,07 \| 0,22 \| 1,03 \| \| Zaharrak \| 62,49 \| 18,26 \| 12,49 \| 0 \| 0,16 \| 1,45 \| Datu hauek informazioaren eta edukien arabera aztertzeko, 2 x 2 x 3 (Adina x Informazioa x Edukia) bariantza-analisi bat burutu zen. Puntuazio zuzenen kasuan bezala, Informazioa [F (1, 58) = 11.69; p < 0,001] eta Edukia [F (2, 116) = 274,41; p < 0,001] aldagaiak esanguratsuak izan ziren. Horrela, gogoratutako informazio zuzen guztia harturik, informazio nagusiaren proportzioa periferikoaren proportzioa baino handiagoa izan zen (93,13 vs 1,46). Era berean, ekintzen proportzioa pertsonen proportzioa baino handiagoa izan zen (57,11 vs 21,2; p < 0,001) eta pertsonen proportzioa detaileena baino handiagoa (21,2 vs 16,3; p < 0,001) baita ere. Gainera, 1. irudian ikusten den bezala, Adina x Eduki elkarrekintza esanguratsua izan zen [F (2, 116) = 11,58; p < 0,001]. Gazteek zaharrek baino ekintzen proportzio txikiagoa gogoratu zuten (51,75 vs 62,49; p < 0,001) baina gazteek gogoratutako proportzioa handiagoa izan zen pertsonen ezaugarrien kasuan (23,94 vs 18,43; p = 0,006) eta detaileen kasuan (18,67 vs 13,95; p = 0,011). Informazioa x Edukia elkarrekintza ere esanguratsua izan zen [F (2, 116) = 305,13; p < 0,001]. Gogoratutako ekintza nagusien proportzioa pertsonen eta detaile nagusien proportzioa baino handiagoa izan zen (51,7 vs 21 vs 15,1; p < 0,001); aldiz, oroitutako detaile periferikoen proportzioa handiagoa izan zen ekintza edo pertsona periferikoen proportzioa baino (1,24 vs 0,04 eta 0,19; p < 0,001). 1. irudia. Gogoratutako unitate zuzenen banaketa parte-hartzailearen, adinaren eta eduki motaren arabera. ![](_page_11_Figure_5.jpeg) Azkenik, Adina x Informazioa x Edukia elkarrekintza esanguratsua izan zen [F (2, 116) = 12,66; p < 0,001]. Bigarren taulan ikus daitekeen bezala, gogoratutako ekintza nagusien proportzio handiagoa izan zuten zaharrek gazteek baino (62,49 vs 51,67; p < 0,001) baina zaharren proportzioa txikiagoa izan zen pertsona nagusien (23,71 vs 18,26; p = 0,003) eta detaile nagusien (17,64 vs 12,49; p = 0,006) kasuan. Ekintza, pertsona edo detaile periferikoei dagokienez, ez zen ezberdintasunik aurkitu gazteen eta zaharren artean. # Eztabaida Lan honen helburua izan da, alde batetik, gertakizun baten oroimena aztertzea eta, bestetik, oroimenaren errendimenduan gazteen eta zaharren arteko ezberdintasunak aztertzea. Informazio mota (nagusia eta periferikoa) eta eduki mota (ekintzak, pertsonak eta detaileak) aldagaien manipulazioa garrantzitsua izan da eta, oro har, aurreko ikerketen emaitzak errepikatu dira (Migueles eta Garcia-Bajos, 1999). Aldagai hauek ez dira kontuan hartu zahartzaro kognitiboak gertakizunen oroimenean dituen ondorioen kasuan gazteen eta zaharren arteko ezberdintasunak aztertu izan direnean. Hala ere, lortutako emaitzek, oro har, bat egiten dute adinarekin erlazionaturiko ezberdintasunak gertakizunen oroimenean beste aldagai batzuen bitartez aztertu dituzten ikerlan urriekin (List, 1986; Loftus, Levidow eta Duensing, 1992). Oro har, parte-hartzaileek gertakizunaren oroimen zuzena izan zuten, akats gutxi batzuekin. Normalean, oroimen libreko probak informazio zuzenak sortzen ditu (Garcia-Bajos eta Migueles, 1999b; Lipton, 1977; Loftus, 1979; Migueles eta Garcia-Bajos, 1999). Parte-hartzaileek batez ere gertakizunaren informazio nagusia gogoratu zuten; hau da, argumentuarentzat garrantzitsuenak diren alderdiak (Heuer eta Reisberg, 1990) edo/eta iturri emozionalarekin erlazionaturik daudenak (Christianson, 1992a) gogoratu ziren; aldiz, informazio periferikoaren oroimena nahiko mugatua izan zen. Eredu hori antzekoa izan zen bi taldeetan. Hala ere, gazteek zaharrek baino informazio nagusi gehiago gogoratu zuten; informazio periferikoaren kasuan, aldiz, ez zen ezberdintasunik aurkitu. Oroimen libreko probak erabiliz, zaharrek gazteek baino kontakizun laburragoak eskaini ohi dituzte (Light eta Anderson, 1983; List, 1986). Litekeena da proba honek informazioa berreskuratzeko norberak abiatu beharreko estrategien erabilera eskatzea, eta horren ondorioz gazteen eta zaharren arteko ezberdintasunak areagotzea (Perlmutter, 1979; Yarmey, 1984). Bestalde, gogoratutako informazio nagusiaren erdia baino gehiago ekintzak izan ziren; ondoren, pertsonekin erlazionaturiko ezaugarriak, eta, azkenik, detaileak gogoratu ziren. Ekintza nagusiek beste eduki batzuek baino arreta handiagoa jasotzen dutela behatu izan da (Yuille eta Tollestrup, 1992) eta, ondorioz, lekukoen kontakizunak neurri handi batean ekintzetan oinarritzen direla (Fisher eta haren laguntzaileak, 1987; Woolnough eta MacLeod, 2001). Informazio periferikoaren oroimena, batez ere, detaileekin erlazionatu zen. Gazteek eta zaharrek oroimena modu ezberdinean banatu zutela azpimarratu behar da. Zaharrek oroimena ekintzetan oinarritu zuten gazteek baino neurri handiagoan, baina pertsonekin erlazionaturiko ezaugarri gutxiago gogoratuz. Emaitza hau zaharren arreta-baliabide eskasagoaren ondorio izan liteke (Light eta Anderson, 1983; Pansky et al., 2009). Zaharrek informazio gutxiago kodetzen badute alderdi deskriptiboari dagokionez (Craik, Anderson, Kerr eta Li, 1995; Koutstaal, 2003), ondorioak batez ere berez arazotsuak diren pertsonen ezaugarriak gogoratzeko gaitasunean behatuko dira (Yuille eta Cutshall, 1986). Gure ikerlanean, gazteak pertsona zaharrak baino azkarragoak izan ziren ezberdintasunen hautematearen proban (Thurstone eta Yela, 1988) eta, nahiz eta aldagai horrek ez zuen neurtutako beste aldagaiekin koerlazio esanguratsurik azaldu, parte-hartzaile zaharrek gazteek baino arreta-gaitasun txikiagoa zutela erakusten du. Horrela, gertakizunaren eduki adierazgarrienak (ekintzak) modu automatikoan prozesatzen direnez, zaharrek ez dute arazorik azaltzen eduki horien oroimenean. Izan ere, arreta-ahalegin txikia eskatzen duten egitekoetan (adb. zentzuen oroimena, oroimen inplizitua eta primming edo erraztasun semantikoa) ezberdintasun oso txikiak behatu izan dira gazteen eta zaharren artean (Balota eta haren laguntzaileak, 2000; Dixon, Bäckman eta Nilsson, 2004). Aldiz, pertsonekin eta detaileekin erlazionaturiko alderdien prozesamenduak baliabide gehiago eskatuko lituzke, eta zaharrek baliabide horiek neurri txikiagoan izanik, ezberdintasunak handiagoak izango lirateke eduki horien kasuan. Urritasun horiek konpentsatzeko, oroimen libreko proban zaharrek gazteek baino ekintzen proportzio handiagoa gogoratuko lukete, beste motatako eduki gutxiago oroituz. Akatsei dagokienez, guztiak informazio nagusiarekin izan ziren. Emaitza honek bat egiten du akatsak gertakizunaren gidoian oinarritutakoak izan ohi direla aurkitu duten ikerketekin (Bower eta haren laguntzaileak, 1979; Holst eta Pezdek, 1992). Hala ere, akatsik gehienak ez ziren ekintzekin erlazionaturikoak izan, beste lan batzuetan aurkitu izan den bezala (Heuer eta Reisberg, 1990), baizik eta detaileekin loturikoak izan ziren. Bestalde, akats gehiago izan ziren detaileekin pertsonekin baino, bi kasuetan ekintzekin ezberdintasunik behatu gabe. Alde batetik, ekintzei dagokienez gertakizunaren gidoiarekin erlazionaturiko akatsak ugariak izan ziren; eskeman oinarrituriko prozesamenduaren ondorioz gidoi hau akatsen jatorri garrantzitsu bihur daiteke (Bower eta haren laguntzaileak, 1979; Neuschatz, Lampinen, Preston, Hawkins eta Toglia, 2002). Bestalde, iturriaren atribuzio okerrak ere asko izan ziren (ekintza bat pertsona okerrak egin duela baieztatzea), nahasmen horiek pertsona zaharren artean maiztasun handiagoz behatzen direlarik (Schacter eta haren laguntzaileak, 1997). Pertsonen ezaugarriekin erlazionaturiko akatsei dagokienez, gutxi gorabehera akatsen erdia arroparen ezaugarriekin erlazionaturikoak zian ziren, eta laurden bat, berriz, koloreekin. Koloreentzako oroimen kaxkarra kasu errealetan (Christianson eta Hübinette, 1993; Yuille eta Cutshall, 1986) eta laborategiko beste lanetan (Migueles eta Garcia-Bajos, 1999) behatu izan da, eta gure ikerlan honetan detaileekin izandako akatsen laurden batean ere aurkitu zen (adb. auto baten kolorea). Era berean, hainbat detaileren kokapenarekin erlazionaturiko akatsak aurkitu ziren. Azkenik, eskemen eragina ere nabaria izan zen gosariari buruz inferentziak egitearen ondorioz izandako akatsetan. Gazteek pertsona zaharren akatsen bikoitza izan zuten, baina emaitza hau gazteek informazio gehiago eskaintzearen ondorioa izan zitekeen, informazio gehiago sortzeak zehaztasun ezaren probabilitatea handitzea ekar dezakeelako. Adibidez, oroimena osatzeko parte-hartzaileei proba errepikatzeko eskatzen zaienean, detaileekin erlazionaturiko akatsak ugaritu egiten dira (Migueles eta Garcia-Bajos, 1999). Laburbilduz, pertsona zaharrek gazteek baino informazio zuzen gutxiago gogoratu zuten, kontakizun laburragoak sortuz, modu horretan aurreko ikerlanen emaitzak errepikatzen direlarik (Light eta Anderson, 1983; List, 1986). Hala ere, gazteek zaharrek baino akats gehiago izan zituzten, ziur aski informazio gehiago gogoratu izanaren ondorioz. Gainera, oroimenaren banaketaren azterketak erakutsi zuenez, parte-hartzaileek gertakizunaren oroimena gehienbat ekintzetan eta neurri txikiagoan pertsonekin erlazionaturiko ezaugarrietan eta detaileetan oinarritu zuten, eta eredu hori pertsona zaharren artean gazteen artean baino nabariagoa izan zen. Hala ere, esperimentu honetan parte hartu zuten pertsonek unibertsitate mailako ikasketak zituztenez, ikerketa gehiago egin beharko lirateke emaitza hauek beste populazio batzuetara orokortu daitezkeenetz jakin ahal izateko. Bestalde, gazteen eta zaharren arteko ezberdintasunak zentzumenen narriaduraren ondorio izan daitezke. Adibidez, Wingfield, Tun eta McCoy (2005) autoreek aurkitu zuten hitzen zerrendak entzumen-arazoak zituzten zaharrek arazorik ez zuten zaharrek baino okerrago oroitu zituztela. Azalpen hori kontuan hartu behar da, nahiz eta esperimentu honetan parte hartu zuten pertsonei beren entzumen-gaitasunari buruz galdetu zitzaien. Gainera, nahiz eta pertzepziozko detaileak kodetzeko gai izan, baliteke detaile horiek errekuperazio-momentuan erabiltzeko gai ez izatea (Koutstaal, 2003; Multhaup, 1995). #### Ondorio nagusiak Gertakizun baten oroimena aztertzen duen ikerlan honek erakutsi du partehartzaileak gertatutakoa gogoratzean batez ere ekintza nagusietan oinarritu direla, hau da, gertatutakoa islatzen duten ekintzak gogoratu dituztela, eta ez hainbeste pertsonen inguruko informazioa edo detaile konkretuak. Gainera, oroimenaren eredu hau pertsona zaharren artean gazteen artean baino nabariagoa izan da. Akatsek, nahiz eta gutxi izan, argi uzten dute gure sistema kognitiboa gure aurretiko ezagutza-eskemen araberakoak diren prozesu berreraikitzaileetan oinarritzen dela (gertakizunaren gidoia edo/eta estereotipoak). Oro har, parte-hartzaileek informazio nagusian eta ekintzetan oinarritutako kontakizun zehatzak eskaini zituzten, informazio periferikoa batez ere detaileetara mugatu zelarik. Pertsona zaharrek informazio gutxiago gogoratu zuten, beraien kontakizunak gazteek baino neurri handiagoan ekintzetan eta ez hainbeste pertsonen ezaugarrietan edo detaileetan oinarrituz. Oroimenean akats gutxi izan ziren, denak informazio nagusiarekin eta gutxi gorabehera erdiak detaileekin erlazionatu zirelarik. Gazteek zaharrek baino akats gehiago izan zituzten, informazio gehiago gogoratu zutelako. Beraz, pertsona gazteen kontakizunak zaharren kontakizunekin alderatuta osoagoak izan ziren, baina ez zehatzagoak. # Erreferentziak - Aizpurua, A.; Garcia-Bajos, M. eta Migueles, M. (2009): "False memories for a robbery in young and older adults", Applied Cognitive Psychology, 23, 174-187. - Adams-Price, C. (1992): "Eyewitness memory and aging: Predictors of accuracy in recall and person recognition", Psychology and Aging, 7, 602-608. - Balota, D.; Cortese, M.; Duchek, J.; Adams, D.; Roediger, H.; McDermott, K. eta Yerys, B. (1999): "Veridical and false memories in healthy older adults and in dementia of the Alzheimer's type", Cognitive Neuropsychology, 16, 361-384. - Balota, D.; Dolan, P. eta Duchek, J. (2000): "Memory changes in healthy older adults", in E. Tulving eta F. Craik (arg.), The Oxford handbook of memory, Oxford University Press, New York, 395-409. - Bartlett, F. (1932): Remembering. A study in experimental and social Psychology, Cambridge University Press, Cambridge [Itzulpena: Recordar. Estudio de psicología experimental y social, Alianza, Madrid, 1995]. - Bower, G.; Black, J. eta Turner, T. J. (1979): "Scripts in memory for texts", Cognitive Psychology, 11, 177-220. - Burke, A.; Heuer, F. eta Reisberg, D. (1992): "Remembering emotional events", Memory and Cognition, 20, 277-290. - Christianson, S. (1992)a: "Emotional stress and eyewitness memory: A critical review", Psychological Bulletin, 112, 284-309. - –––––––––––––, (1992)b: "Remembering emotional events: Potential mechanisms", in S.-A. Christianson (arg.), The handbook of emotion and memory: Research and theory, Lawrence Erlbaum Associates, Hillsdale, NJ, 307-340. - Christianson, S. eta Hübinette, B. (1993): "Hands up! A study of witnesses' emotional reactions and memories associated with bank robberies", Applied Cognitive Psychology, 7, 365-379. - Christianson, S. eta Loftus, E. (1991): "Remembering emotional events: The fate of detailed information", Cognition and Emotion, 5, 81-108. - Clifford, B. eta Scott, J. (1978): "Individual and situational factors in eyewitness testimony", Journal of Applied Psychology, 63, 352-359. - Coxon, P. eta Valentine, T. (1997): "The effects of the age of eyewitnesses on the accuracy and suggestibility of their testimony", Applied Cognitive Psychology, 11, 415-430. - Craik, F.; Anderson, N.; Kerr, S. eta Li, K. (1995): "Memory changes in normal aging", in A. D. Baddeley; B. A. Wilson eta F. N. E. Watts (arg.), Handbook of memory disorders, John Wiley & Sons, Chichester, 211-241. - Craik, F. eta McDowd, J. (1987): "Age differences in recall and recognition", Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory and Cognition, 13, 474-479. - Deese, J. (1959): "On the prediction of occurrence of particular verbal intrusions in immediate recall", Journal of Experimental Psychology, 58, 17-22. - Dehon, H. eta Bredart, S. (2004), "False memories: young and older adults think of semantic associates at the same rate, but young adults are more successful at source monitoring", Psychology and Aging, 19, 191-197. - Dixon, R. A.; Bäckman, L. eta Nilsson, L. (2004): New frontiers in cognitive aging, Oxford University Press, New York. - Easterbrook, J. (1959): "The effect of emotion on cue utilization and the organization of behavior", Psychological Review, 66, 183-201. - Farrimond, T. (1968): "Retention and recall: incidental learning of visual and auditory material", Journal of Genetic Psychology, 113, 155-165. - Fisher, R.; Geiselman, R. eta Raymond, D. (1987): "Critical analysis of police interview techniques", Journal of Police Science and Administration, 15, 177-185. - Garcia-Bajos, E. eta Migueles, M. (1999)a: "Descripción previa, estrategias y confianza en el reconocimiento de personas", Apuntes de Psicología, 17, 19-30. - ––––––––––––– eta –––––––––––––, (1999)b: "Memoria de testigos en una situación emocional vs. neutra", Psicológica, 20, 91-102. - ––––––––––––– eta –––––––––––––, (2003): "False memories for script actions in a mugging account", European Journal of Cognitive Psychology, 15, 195-208. - Garcia-Bajos, E.; Migueles, M. eta Ibabe, I. (1999): "Reconocimiento de información central y periférica en una situación positiva o negativa", Boletín de Psicología, 62, 79- 89. - Greenberg, M.; Westcott, D. eta Bailey, S. (1998): "When believing is seeing: The effect of scripts on eyewitness memory", Law and Human Behavior, 22, 685-694. - Heuer, F. eta Reisberg, D. (1990): "Vivid memories of emotional events: The accuracy of remembered minutiae", Memory and Cognition, 18, 496-506. - Holst, V. eta Pezdek, K. (1992): "Scripts for typical crimes and their effects on memory for eyewitness testimony", Applied Cognitive Psychology, 6, 573-587. - Ihlebaek, C.; Love, T.; Eilertsen, D. eta Magnussen, S. (2003): "Memory for a stage criminal event witnessed live and on video", Memory, 11, 319-327. - Kassin, S. Tubb, V. Hosch, H. eta Memon, A. (2001): "On the "general acceptance" of eyewitness testimony research", American Psychologist, 50, 405-416. - Koutstaal, W. (2003): "Older adults encode but do not always use perceptual details: intentional vs. unintentional effects of detail on memory judgement", Psychological Science, 14, 189-193. - –––––––––––––, (2006): "Flexible remembering", Psychonomic Bulletin and Review, 13, 84-91. - Light, L. eta Anderson, P. (1983): "Memory for scripts in young and older adults", Memory and Cognition, 11, 435-444. - Lipton, J. (1977): "On the psychology of eyewitness testimony", Journal of Applied Psychology, 62, 90-95. - List, J. (1986): "Age and schematic differences in the reliability of eyewitness testimony", Developmental Psychology, 22, 50-57. - Loftus, E. (1979): Eyewitness testimony, Harvard University Press, London. - Loftus, E. eta Burns, T. E. (1982): "Mental shock can produce retrograde amnesia", Memory and Cognition, 10, 318-323. - Loftus, E.; Levidow, B. eta Duensing, S. (1992): "Who remembers best? Individual differences in memory for events that occurred in a science museum", Applied Cognitive Psychology, 6, 93-107. - Loftus, E.; Loftus, G. eta Messo, J. (1987): "Some facts about "weapon focus", Law and Human Behavior, 11, 55-62. - Mather, M.; Johnson, M. eta De Leonardis, D. (1999): "Stereotype reliance in source monitoring: Age differences and neuropsychological test correlates", Cognitive Neuropsychology, 16, 437-485. - Migueles, M. eta Garcia-Bajos, E. (1999): "Recall, recognition, and confidence patterns in eyewitness memory", Applied Cognitive Psychology, 13, 257-268. - ––––––––––––– eta –––––––––––––, (2004): "¡Esto es un atraco! Sesgos de la tipicidad en la memoria de testigos", Estudios de Psicología, 25, 331-342. - Milne, R. eta Bull, R. (1999): Investigative interviewing. Psychology and practice, John Wiley & Sons,Chichester. - Multhaup, K. (1995): "Aging, source, and decision criteria: when false fame errors do and do not occur", Psychology and Aging, 10, 492–497. - Neisser, U. (1967): Cognitive Psychology, Appleton-Century-Crofts, Nueva York. - Neuschatz, J. S.; Lampinen, J.; Preston, E. L.; Hawkins, E. R. eta Toglia, M. P. (2002): "The effect of memory schemata on memory and the phenomenological experience of naturalistic situations", Applied Cognitive Psychology, 16, 687-708. - Norman, K. eta Schacter, D. (1997): "False recognition in younger and older adults: Exploring the characteristics of illusory memories", Memory and Cognition, 26, 838-848. - Pansky, A.; Goldsmith, M.; Koriat, A. eta Pearlman-Avnion, S. (2009), "Memory accuracy in old age: Cognitive, metacognitive, and neurocognitive determinants", European Journal of Cognitive Psychology, 21, 303–329. - Perlmutter, M. (1979): "Age differences in adults' free recall, cued recall, and recognition". Journal of Gerontology, 34, 533-539. - Reder, L.; Wible, C. eta Martin, J. (1986): "Differential memory changes with age: Exact retrieval versus plausible inference", Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 12, 72-81. - Roediger, H. (1996): "Memory illusions", Journal of Memory and Language, 35, 76-100. - Roediger, H. eta McDermott, K. (1995): "Creating false memories: Remembering words not presented in lists", Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory and Cognition, 21, 803-814. - Salthouse, T. (1996): "Constraints on theories of cognitive aging", Psychonomic Bulletin & Review, 3, 287-299. - Schacter, D. (1999): "The seven sins of memory", American Psychologist, 54, 182-203. - Schacter, D.; Koutstaal, W. eta Norman, K. (1997): "False memories and aging", Trends in Cognitive Sciences, 1, 229-236. - Scogin, F.; Calhoon, S. eta D'Errico, M. (1994): "Eyewitness confidence and accuracy among three age cohorts", The Journal of Applied Psychology, 13, 172-184. - Simons, J. S.; Dodson, C. S.; Bell, D. eta Schacter, D. L. (2004), "Specific-and partialsource memory: Effects of aging", Psychology and Aging, 19, 689-694. - Spencer, W. eta Raz, N. (1995): "Differential effects of aging on memory for content and context: A meta-analysis", Psychology and Aging, 10, 527-539. - Sporer, S. (1996): "Psychological aspects of person descriptions", in S. Sporer, R. Malpass eta G. Koehnkeng (arg.), Psychological issues in eyewitness identification, Lawrence Erlbaum Associates, Hillsdale, NJ, 53-86. - Stadler, M.; Roediger, H. eta McDermott, K. (1999): "Norms of word lists that create false memories", Memory and Cognition, 27, 494-500. - Thurstone, L. eta Thurstone, T. G. (1999): Primary Mental Attitudes. Aptitudes Mentales Primarias, TEA Ediciones, Madril. - Thurstone, L. eta Yela, M. (1988): Test de Percepción de Diferencias: Caras, TEA Ediciones, Madril. - Wingfield, A.; Tun, P. eta McCoy, S. (2005): "Hearing loss in older adulthood. What it is and how it interacts with cognitive performance", Current Directions in Psychological Science, 12, 144-148. - Woolnough, P. eta MacLeod, M. (2001): "Watching the birdie watching you: Eyewitness memory for actions using CCTV recordings of actual crimes", Applied Cognitive Psychology, 15, 395-411. - Wright, A. eta Hollyday, R. (2005): "Police officers´ perceptions of older eyewitnesses", Legal and Criminal Psychology, 10, 211-223. - Yarmey, A. (1984): "Age as a factor in eyewitness memory", in G. L. Wells eta E. F. Loftus (arg.), Eyewitness memory: psychological perspectives, Cambridge University Press, Cambridge, 142-154. - –––––––––––––, (1996): "The elderly witness", in S. Sporer; R. Malpass eta G. Koehnkeng (arg.), Psychological issues in eyewitness identification, Lawrence Erlbaum Associates, Mahwah, NJ, 259-278. - Yarmey, A. eta Kent, J. (1980): "Eyewitness identification by elderly and young adults", Law and Human Behaviour, 4, 359-371. - Yuille, J. eta Cutshall, J. (1986): "A case study of eyewitness memory of a crime", Journal of Applied Psychology, 71, 291-301. - Yuille, J. eta Tollestrup, P. (1992), "A model of the diverse effects of emotion on eyewitness memory", in S. Christianson (arg.), The handbook of emotion and memory. Research and theory, Lawrence Erlbaum Associates, Hillsdale, NJ, 201-215.
aldizkariak.v1-0-181	{ "domain": "zientzia eta teknologia", "id": "ekaia_Zk.23 _2010_5", "issue": "Zk.23 _2010_", "year": "2010", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "ekaia", "edition": null }	# Industri Automatizazioan kontrol-programak berrerabiltzeko bidean Edurne Irisarri, Elisabet Estévez eta Marga Marcos Sistemen Ingeniaritza eta Automatikako Saila, Euskal Herriko Unibertsitatea UPV/EHU edurne.irisarri@ehu.es, elisabet.estevez@ehu.es, marga.marcos@ehu.es Laburpena: Gaur egungo industri aplikazioek sistema konplexuagoak, seguruagoak eta fidagarriagoak behar dituzte, bai eta malgutasun eta berrerabilgarritasun handiagokoak ere. Hori dela-eta, lehentasuna hartu dute garapen-ingurune ezberdinen integrazioak eta aldez aurretik beste aplikazioetarako sortutako kontrol-programen kodearen berrerabilgarritasunak. Fabrikatzaileek sistemak programatzeko sistemetan IEC 61131-3 estandarrari jarraitzean datza helburu hauek lortzeko giltzarria. Honela, automatizazio-proiektuen egitura eta programatzeko lengoaiak batuz, kodea berriz erabiltzea lor daiteke. Benetako berrerabilerak, estandarrak definitzen dituen alderdiez gain, ingurune batetik beste batera transferitzeko mekanismoak eskatzen ditu. Lan honetaz diharduen PLCopen erakundeak XML interfaze bat definitu du. Interfaze hau daukaten programazio-inguruneetan IEC 61131-3 jarraituz gero, zuzenean lortzen da elkarreragina eta, ondorioz, kodea berrerabiltzea ere. Lan honetan gehiago eskaintzen duen bidea aurkezten da, edozein programazio-inguruneren elkarreragin lortzeko metodologia aurkezten baita, erabiltzaileak honela kontrol programen berrerabilera benetan aukeran izan dezan. Abstract: Current industrial applications demand the design of more and more complex, safe and trustworthy control systems that exhibit a high degree of flexibility and reusability. Owing to this, the integration of different development environments and the reusability of control logic code developed previously for other applications become priority objectives. The key for these goals lies in the compliance with the IEC 61131-3 standard by the controller programming systems developed by the different manufacturers. In fact, making use of the automation project model and programming languages defined by the standard the code reusability can be achieved. However, as well as these standard issues and in order to achieve a true reuse of application code, procedures for transferring the information programmed in one specific programming environment to others are required. In this sense, PLCopen organization has defined an open XML interface to achieve interoperability between different development environments. In case of programming environments that are both provided with this interface and compliant with IEC 61131-3, the interoperability and thus, code reusability, are directly achieved. This work goes a step further as it presents a methodology that makes possible the interoperability among any programming environment. This could be very useful as it affords the final users the necessary resources to achieve the code reuse in any case. #### 1. SARRERA Gaur egun, industri arlo gehienetan prozesuek eta makinek eskatzen duten konplexutasuna, erantzun azkarra eta osagaien banaketa direla-eta, portaera kontrolatzeko lanetan nekez aurkitzen da automatizazio-teknikak eta ekipoak integratzen ez dituen plantarik. Izan ere, plantak automatizatzean (ikus 1. irudia), lehenik, sentsore eta detektagailu egokiak jarriz ahalbidetzen da ekoizpeneko edo beste edozein motatako aldagaien neurketa automatikoa, hots, gizakiak esku gabekoa. Bigarrenik, erabiltzaileak prozesurako edo makinarako emandako argibideak jarraituz eta programa batek jasotzen dituen kontrol-aginduak kontuan hartuz, plantatik jasotako datuak prozesatu egiten dira. Azkenik, sistemak berak plantaren portaerari eragiteko erabakiak hartu eta gehitutako eragingailuetan dagozkien ekintzak sortarazi; aldi berean, erabiltzaileari ere portaeraren garapenaren berri emateko aukera eskaintzen zaio. Beraz, bistan daude automatizazioak ekartzen dituen abantailak, prozesuak bizkortzea, ekoizpena ugaltzea, langilearen lana arintzea eta eskuz ezin burutuzko lanak garatzea. Automatizazio lan hauetan, produkzio eta prozesuaren hobekuntzaz gain denborak eta kostuen murrizketa ere lortzen dira, elektronika, informatika eta mikroprozesagailuen teknologietako lorpenak jasotzen dituzten Industri Prozesuak Neurtzeko eta Kontrolatzeko Sistemak (IPNKS) erabiltzearen ondorioz. ![](_page_1_Figure_3.jpeg) 1. irudia. Prozesu edo makina baten automatizazioa Azken hamarkadetan, ordea, sistema hauen erabileraren hazkundea [1] oso handia eta azkarra izan da industri aplikazioetan eta horren ondorioz, hobekuntza bakoitzerako automatizazio-produktu hauen fabrikatzaile bakoitzak irtenbide bana proposatu izan du eta aniztasuna asko areagotu da. Egoera hau ez zaie enpresei batere onuragarria gertatu; izan ere, ekoizpen-lerroan aldaketa edo eguneraketa ezarri behar den bakoitzean diru-inbertsioak egin behar izaten dira. Aldiz, kontsumitzaileak gero eta produktu hobe eta merkeagoak eskatzeaz gain, merkatua bereganatzeko sortzen den lehiaketa izugarriak ekoizpen-lerroen etengabeko eguneraketarako politika sortarazten du enpresetan. Helburu hauek lortzeko, hots, gero eta aldakorragoa eta lehiakorragoa den merkatura egokitzeko, ezinbestekoa da kontrol-sistemetan ekipoen integrazioa, aplikazioen berrerabilera, malgutasuna eta hobekuntza lortzea. Enpresa baten arrakasta garai berrietara azkar egokitzeko duen gaitasunaren arabera gertatuko da. Hau lortzeko, ezinbesteko laguntza ematen dute fabrikatzaile ezberdinen produktuen elkarreragina ahalbidetzen duten irtenbide irekiek eta estandarren erabilerak. Automatizazioaren arloan irtenbide irekietako katean maila txikia bada ere, IEC 61131-3 [2] izeneko estandarraren aplikazioa garrantzi handikoa gertatzen ari da, edozein enpresetako sistema automatikoetan berehalako onurak ematen baititu benetan. Arau hau da kontrol-aplikazioak programatzeko gehien erabiltzen den estandarra. Estandar honek industri prozesuen neurri eta kontrol sistemak programatzeko software-eredua eta bost lengoaiaren gramatika zehazten ditu. Normaldutako lengoaia hauek eta automatizazio-proiektua antolatzeko ereduak, besteak beste, kode berrerabilgarria garatzea dute helburu, hots, aplikazioen kontrol-programen berrerabilera. Aplikazio-kodearen benetako berrerabilgarritasuna lortzeko ezinbestekoa da, ordea, sistema jakin batean programatu den informazioa beste sistemetara transferitzeko gaitasuna, ekipo ezberdinen software-elkarreragina alegia. Halaber, beharrezkoa da, informazioak, testuzkoa zein grafikoa, sortu den formatu berean jarraitzen duela bermatzea. Ildo honetan, aipatzekoa da produktutik eta fabrikatzailearengandik beregaina den PLCopen [3] nazioarteko erakundearen lana. Honekin, kontrol programazioarekin lotutako gaiak ebazteko irizpide nagusi gisa, estandarraren erabilera bultzatu nahi da. Jorratutako lanen artean, besteak beste, elkarreragina lortzeko interfaze ireki bat proposatu da. Interfaze honek ahalbidetzen du kontrol-sistema programatzeko tresnaren pantailan aurkeztutako IEC 61131-3 elementuak ezberdinak diren beste ingurune batzuetara XML (eXtensible Markup Language) teknologiez baliatuz transferitzea. Modu honetan, automatizazio aplikazioetan fabrikatzaile ezberdinen sistemak elkarrekintzan jartzeko aukeraren atea irekitzen zaie enpresei. Lan honetan lehenik eta behin, prozesu automatizatuetan erabiltzen diren kontrolagailu logiko programagarriak eta jasan duten garapena azaltzen da; bigarrenik, garapen honek ekarri duen estandarizazio beharraz eta IEC 61131-3 arauaren ezaugarri nagusiez mintzatuko gara; bukatzeko, estandarra abiapuntu hartuta kontrol-programak elkartrukatzeko PLCopen-ek definitu duen interfazearen gaia jorratuko dugu. Ikuspuntu honetatik, kanpo aplikazio baten diseinua azaltzen da; aplikazioak aukera ematen du garapen-ingurune batek informazioa transferitzeko XML teknologien bidez definitutako interfaze hau erabiltzeko. Hau laguntza handikoa izango da kode-garatzaileentzat, PLCopen-en interfazea onartzen ez duten programazio-tresnen kasuetan ere kodearen berrerabilgarritasuna lortzeko. ## 2. KONTROLAGAILU LOGIKO PROGRAMAGARRIEN GARAPENA Industria arloan azkeneko hamarkadetan gertatu izan den garapena ezinezkoa gertatuko zen kontrolagailu logiko programagarriak (PLC: Programmable Logic Controller), edota industriako automata programagarriak ere deitutako ekipo elektronikoak, izan ez bagenitu. Izan ere, sistema elektroniko hauek industriako ordenagailu espezializatuak direla esan genezake [4][5]. PLC-ak industri prozesuak, makinak edota plantak programatzeko eta kontrolatzeko erabiltzen dira. Helburu hau lortzeko ekipoak prozesutik edo makinatik informazioa jasotzen du sentsore, detektore edota etengailuen bidez. Ekipoaren baitan grabatzen den logika edo programari esker seinale egokiak sortzen ditu eta honela kanpoko prozesuari edo makinari eragiten dio. PLC-ak, baldintza gogorretan, tenperatura altu edo baxuetan edota zarata elektriko handiko industri inguruneetan aritzeko kontrol-sistema egokituak dira. Kontrol-teknologia hau, gainera, sarrera eta irteerako interfaze anitz izateko eta sentsoreak eta eragingailuak diren bezalako osagai mekatronikoak konektatzeko eta kontrolatzeko diseinatuta dago. Era berean, aipatzekoa da irtenbidea aplikazioaren programa-baldintza berrietarako aldatu eta egokitzea nahikoa izan daitekeela makinaren edo prozesuaren portaeran aldaketak edo eguneraketak egiteko. Modu honetan, PLC-a sortu aurretik aplikazio hauetarako erabiltzen ziren logika kableatuko errele mekanikoetako ekipo elektrikoekin alderatuz (ikus 2. irudia), denbora eta kostuak nabarmen murriztu ez ezik, ahalbidetzen da makina eta prozesu bat baino gehiago aldi berean kontrolatzea ere. ![](_page_4_Figure_1.jpeg) 2. irudia. PLC-en garapena historian zehar PLC-en ustezko asmatzailea Dick Morley ingeniaria da. Berak, 60ko hamarkadan, ikusi zuen errele-koadro handien logika kableatuaren garaia gainditu beharra zegoela eta era abantalaitsua izango zela bere ordez programagarria izan behar zuen osagai txikiagoa erabiltzea. Lan hau ez zen izan batere erraza; izan ere, industri inguruneen baldintza gogorretan sendotasuna, fidagarritasuna eta malgutasuna eskaintzeaz gain, enpresa erosleetako langileek programa lezaketen produktua bilatzen zen. Hurrengo hamarkadan, eremu-busez baliatuz eta PLC-en artean komunikatzeko lortu zen hobekuntzari esker, ahalbidetu zen kontrolagailua kontrolatu beharreko sistematik urruntzea eta honela kontrola banatzea. PLC-en komunikazio sistemak hobetzearekin batera, garatzen joan dira gero eta konplexuagoak bilakatu diren industri aplikazioak kontrolatzeko programak gorde ahal izateko memoria handiagoak eta bai aukera gehiago eskaintzen dituzten PLC-ak programatzeko lengoaiak ere. 80ko hamarkadako hobekuntzak nabarmen bideratu dira PLC-en tamaina txikiagotzera, prozesatzeko abiadura azkarragoak lortzera, kontrol-teknika konplexuagoak aplikatzera eta lengoaia berriak sortzera. Hain izan zen zabala eta azkarra PLC-en inguruko hobekuntzak ezen fabrikatzaile bakoitza garatzen joan zen komunikazio-protokolo zein programatzeko lengoaia propioak. Gauzak honela, kontrol-ingeniariak zailtasun handiei aurre egiteko beharrean aurkitu ziren. Esaterako, fabrikatzaile ezberdinetako PLC-en arteko elkarrekintza, aldez aurretik aplikazio baterako sortutako programaren kodea berrerabiltzea, edota programatzeko modua erraztea ziren kontrol-ingeniarien lana arintzeko gainditu beharreko oztopoak. Aurreko horrek guztiak behartu zituen teknikariak PLC-en inguruko hardwarerako zein softwarerako estandar bat sortu eta konfigurazio eta programazio-lengoaiei dagozkien xehetasunak zehaztuta uztera. 1993ko urtean, Nazioarteko Batzorde Elektroteknikoak (IEC: International Electrotechnical Commission) argitara eman zuen IEC 61131 delako Kontrolagailu Programagarrietarako Estandar Nazioartekoa izeneko arautegia. ## 3. IEC 61131-3 ESTANDARRA Sistemen elkarreragina da automatizazio arloan estandarizatzeko arrazoi nagusietako bat. Honekin batera, programatzeko modua errazteko eta aldez aurretik sortutako kodea berrerabiltzeko beharrek IEC 61131 estandarra sortzera eraman zuten. Hau izan zen automata programagarrien eta gehitzen zaizkien periferikoen estandarizaziorako lehenengo urratsa. IEC 61131 araua hurrengo zortzi zatietan dago banatuta [4][5]: - f 1. zatia. Informazio orokorra: estandarreko oinarrizko terminologia eta kontzeptuen definizioak ematen ditu. - f 2. zatia. Hardwarea: Ekipoen eta proben betekizunak. Eraiketa mekanikoa eta elektrikoa eta egiaztatzeko probak. - f 3. zatia. Programazio-lengoaiak: Software-egitura, lengoaiak eta programen exekuzioa PLC-an. - f 4. zatia. Erabiltzailearentzako gida-lerroak: PLC-ak aukeratzeko, instalatzeko eta mantentzeko gidak. - f 5. zatia. Komunikazio-zerbitzuak. Beste gailuekiko elkarreragiketan laguntzeko komunikazio-zerbitzuak, manufaktura-sistemetako mezuzerbitzuetan oinarrituak. - f 6. zatia. Eremu-bus bidezko komunikazioak: Komunikazio-zerbitzuak IEC eremu-busak erabiliz. - f 7. zatia. Kontrol lausoaren programazioa: PLC-az baliatuz logika lausoa erabiltzeko softwarea, funtzio-bloke estandarrak ere barne duena. - f 8. zatia. Kontrol programagarrietarako lengoaiak inplementatzeko laguntzak: IEC 61131-3 zatiko lengoaietarako laguntzen aplikazioa eta inplementazioa. IEC 61131 arauaren hirugarren zatiak [2] IPNKS-etan aplikatzeko software-eredua eta programatzeko lengoaiak jorratzen ditu. Honek programazio-teknikak PLC-aren fabrikatzailearengandik beregaina bihurtzen dituenez, abantaila ugari eskaintzen dizkie, zalantzarik gabe, kontrol-sistemen ingeniariei. Izan ere, industri automatizazioan programatzeko lengoaien estandarizaziorako benetako oinarria izan da hau. Estandarraren zati honek PLC-ak programatzeko bost lengoaien gramatika, sintaxia eta semantika, zehazten ditu. Zehazki, 3. irudiko adibideetan ikus daitekeen bezala, lengoaia horietako bi testuzkoak dira, bi grafikoak, eta azkenekoa testuzkoa zein grafikoa izan daitekeen automatizazio-aplikazioa egituratzeko lengoaia da. Lengoaiak ondoko hauek dira: - f Kontaktu Diagrama (LD, Ladder Diagram) da historikoki PLC-en hasieran erabiliena izan zen lengoaia, sareetan antolatutako sinbolo grafikoetan oinarritzen baitzen; hala egiten zen ekipo kableatuetako erreleen logikako diagrametan, hain zuzen ere. Seinale Boolearretako diseinuetan aplikatzeko egokia da batik bat. - f Aginduen Zerrenda (IL, Instruction List) maila baxuko lengoaia testuzkoa da, lengoaia mihiztatzailearekin antza handikoa alegia. Testu lerroetan oinarritzen da, lerro bakoitzean eragiketa bat egiteko agindua jasotzen delarik. - f Funtzio-Bloke Diagrama (FBD, Function Block Diagram), funtzioak, funtzio-blokeak edo programak aurkezten dituzten objektu grafikoen edo blokeen bidez prozedura konplexuak programatzeko erabiltzen da, zirkuitu elektronikoen diagrametan egiten den antzera. Prozesuetan oinarritutako industrian oso erabilia da. - f Testu Egituratua (ST, Structured Text), lengoaia aurreratu eta berriena da, goi mailako lengoaia, eta blokeetan egituratua. Pascal lengoaiatik gertu dago eta ADA eta C lengoaien eragina jaso du. Prozesu konplexuak automatizatzeko oso erabilia da. - f Funtzioen Grafiko Sekuentzialak (SFC, Sequential Function Chart), programa eta funtzio-blokeen bidez automatizazio aplikazio baten egituraketa sekuentziala osatzea du helburu. Grafikoki edota testu bidez programa daiteke. Programatzeko lengoaiez gain, IEC 61131-3 zatiak automatizazioproiektuaren egitura orokorra antolatzeko eredua definitzen du, software-eredua hain zuzen. Estandarrak definitutako ereduak automatizazioproiektuaren kodearen modulartasuna du helburu, modu honetan aldez aurretik inplementatutako eta probatutako kode-unitateen berrerabilera ahalbidetuz. ![](_page_7_Figure_1.jpeg) 3. irudia. IEC 61131-3 estandarrak zehaztutako PLC-ak programatzeo lengoaiak Estandarrak definitzen duen software-eredua elementu jakin batzuek osatzen dute. [6] Laburki, IEC 61131-3 arauak kontrol aplikazioa definitzeko zehazten dituen elementuak ondoko hauek dira: konfigurazio (configuration) izeneko elementuak PLC bakoitza aurkezten du. Konfigurazioak, aldiz, baliabideak (resources) eta atazak (tasks) dauzka. Baliabideak programaren exekuzioa egiten du eta atazek programaren zati ezberdinen exekuzioa antolatzeko aukera eskaintzen diote programatzaileari. Azkenik, baliabideek kodea exekutatzen duen programa antolatzeko unitate (POU, Program Organization Unit) izeneko elementuak ditu. POU motako elementua den programako kodea estandarrek zehaztutako bost lengoaietako edozeinetan idatzita egon daiteke eta funtzio-blokeak (function blocks, hauek ere POU motakoak) eta funtzioak (functions) erabiltzen ditu. Gainera, POU-ek definitu edo/eta erabiltzen dituzten aldagaiak (variables), mota, ikusgarritasun eta balio ezberdinetakoak izan daitezke. Orokorrean, baliabideetan exekutatzen diren programek beste POU motak ere erabil ditzakete aldagaien bidez. POU-ak aplikazioaren kodea berrerabiltzeko funtsezko elementuak dira; izan ere, proiektuaren beste zatietatik beregainki konpilatu daitezkeen kode-unitateen moduluak dira. POU-en beregaintasunak ahalbidetzen du automatizazio lanetan gero eta modulu gehiago sartzea eta aldez aurretik sortutako software-unitateak berrerabiltzea. Estandarrak mekanismoak eskaintzen ditu software-ereduaren osagaiak eta automatizazio-aplikazioa definitzeko, baina ez dio ordea erabiltzaileari inportatzeko/esportatzeko formaturik zehazten. Hori dela-eta, aplikazio baterako sortutako kodea edo kode-unitateak beste programazio-ingurune batzuetan benetan berrerabil dadin eskuz editatu behar da berriz. Hortaz, ezinbestekoa gertatzen da kodearen benetako berrerabilgarritasuna lortzeko PLC-ak programatzeko tresnen arteko elkarreragina, eta horixe izan da, hain zuzen ere, PLCopen erakundeak izan dituen helburuetariko bat. #### 4. PLCopen ERAKUNDEA PLCopen [3] fabrikatzaileengandik eta produktuetatik beregaina den nazioarteko erakundea da. Kontrol-programazioaren inguruan sortutako arazoei irtenbideak ematea du helburu. Bere zeregin guztien artean, azpimarratzekoa da automatizazioaren arloan nazioarteko estandarrak gero eta erabiliagoak izan daitezen egiten ari den lana. Erakunde hau batzorde jakin batzuetan antolatuta dago; batzorde batzuk promozio lanetarako eta beste batzuk kontu teknikoetarako zuzenduta. PLCopen erakundeko batzorde teknikoen artean, dagokigun gaia dela-eta, aipatzekoa da 6.Komite Teknikoak, XML-rako TC6 delakoa, egiten ari den lana. Izan ere, TC6-ak elkarrekintzan aritzeko interfaze ireki bat [7] definitu baitu. Interfaze honen definizioa markatzeko lengoaia zabalgarriaz (XML, eXtensible Markup Language) [8] baliatuz gauzatu dute. Lan honi esker, PLC-a programatzeko erabiltzen den tresnaren pantailan dagoen informazioa beste ingurune batzuetara transferitzeko ahalmena eskuratzen da. PLCopen-ek sortutako XML interfazeak aplikazioaren kodea programazio-ingurune batetik beste ingurune batera transferitzea du helburu. Informazioa galdu gabe transferitzeko kodea automatizazio-proiektu osoa, POU-ak, zein programatzaileak diseinatutako Funtzio Blokeetako liburutegiak izan daitezke. Interfaze honek IEC 61131-3 estandarreko elementuak XML moduan definitzen ditu XML schema (.xsd) [9][10] delako teknologia erabiliz. Teknologia hau lengoaia berri bat definitzen duten murrizte lexiko eta sintaktikoak jasotzen ditu. Hau da, lengoaiaren elementuak, ezaugarriak, motak, eta estilo arkitektonikoa ere, definitzen ditu. Aldi berean, teknologia honek ahalbidetzen du XML dokumentu bat ontzat hartzeko eragiketa egitea; izan ere, ondo osatuta egoteaz gain berari lotutako egitura eta murrizteak betetzen dituen egiaztatzeko erabiltzen da. Bereziki, lengoaiaren elementuak XML-n definitzeko, World Wide Web Consortium (W3C) [8] delakoaren schemak aukeran dituen simpleType eta complexType mekanismoak erabiltzen dira. Elementu hauen ezaugarriak, aldiz, murrizte eta aurkezpen ereduak attribute, restriction eta representation pattern direlako mekanismoez baliatuz definitzen dira. Estilo arkitektonikoa definitzeko WC3-ko schemak eskaintzen dituen beste hainbat elementu erabili dira, sequence eta choice direlakoak, alegia. 4. irudian aurkeztu bezala, aurreko teknologia da hain zuzen IEC 61131-3 estandarreko elementuak dituen XML schema definitzeko PLCopen erakundeko TC6 komiteak erabiltzen duena1. ![](_page_9_Figure_2.jpeg) 4. irudia. PLCopen-eko XML Schema-ren ikuspegi orokorra Lengoaia grafikoei dagokienez, interfaze honek pantailan aurkeztu bezala definitzen du kodea. Beraz, kode grafikoaren definizioa elementuen (aldagai, bloke, eta abarren) kokapenean (posizioan, forman eta tamainan) eta elementuen arteko loturen bideetan oinarritzen da. Interfazeak automatizazio proiektuan funtsezkoa izan daitekeen informazio osoa hartzen da kontuan. Informazio honetan ondoko hauek jasotzen dira: proiektuaren egitura (konfigurazioak eta konfigurazio bakoitzeko baliabideak), iruzkinak, programatzaileak definitutako datu motak, programatzaileak edozein lengoaia estandarraren bidez sortutako funtzioak, funtzio-blokeak eta programak, eta baita aldagaiak eta atazen bidez antolatutako POU deiak dituen automatizazio-proiektua bera ere. Gainera, interfazeak mapaketa-informazioa eta fabrikatzailearen informazio espezifikoa jasotzen ditu. <sup>1</sup> http://www.plcopen.org/pages/whats\_new/tc6/status.htm webgunean eskuragarri 4. irudiak PLCopen-eko XML Schema-ren ikuspegi orokorra zuhaitz egiturako itxura erabiliz aurkezten du. Bi programazio-ingurunek interfaze hau badute, informazio formatu honek beren arteko elkartruke zuzena bermatzen du. Formatu honen bidez elkartruka daitekeen informazioa IEC 61131-3 estandarrak definitutako 5 lengoaietako edozeinetan idatzia egon daitekeen POU bakar batetik automatizazio-proiektu oso bateraino doa. Honek guztiak, ordea, ez du bermatzen helmugako ingurunean proiektua errorerik gabe konpilatzea, batez ere fabrikatzaileek modu ezberdinak erabiltzen baitituzte IEC 61131-3 estandarra inplementatzeko. Aipatzekoa da, berriz, interfazeak berrerabilgarritasuna ahalbidetzen duela; hala ere, hardware menpekoek hardwarea bateragarria den kasuetan soilik funtzionatuko dute. Estandarrarekin bat datozen programazio-tresnetara softwarea egokitzeak, ordea, ez luke denbora askorik beharko. ## 5. ELKARREKINTZARAKO BIDEA PLC-ak programatzeko merkatuan eskura daitezkeen ingurune gehienek aukerak eskaintzen dituzte kodea inportatzeko eta esportatzeko, baina batzuetan aukera mugatuak dira edota testuzko lengoaiekin lotuak. Kodea inportatzeko eta esportatzeko, PLCopen-eko XML formatua erabiltzen duten inguruneen artean aipatzekoa da, hala nola, Phoenix Contact-eko PCWORX tresna [11]. Schneiderreko Unity Pro [12] ingurunea bezalako beste batzuk, aldiz, PLCopen-ekoa ez den beste XML formatuez baliatzen dira. Badira inportatzeko eta esportatzeko beste testuzko formatu batzuk erabiltzen dituztenak ere, Automation Alliance-ko CoDeSys [13] tresna kasu. Azkenik, Siemens-eko Simatic S7 [14] bezalako beste ingurune batzuk kodea gordetzeko formatu berezkoa erabiltzen dutenez, automatizazio-proiektuaren kodera API-az (Application Program Interface) baliatuz iristen da eta hortik abiatzen da esportazioa. Elkarrekintzan jarri nahi diren bi inguruneek PLCopen-eko XML interfazea badute, elkarreragiketa zuzenean lortzen da. Aukera hau eskaintzen duten tresnak gero eta ugariagoak badira ere, asko dira oraindik horrelakorik ez dutenak. Atal honek jorratuk odu hain zuzen interfaze hori ez dagoen kasuetan elkarrekintzan nola lortu. Helburu hori dugularik, aplikatu beharreko teknologiak eta urratsak azaltzen dira hurrengo ataletan (ikus 5. irudia), beti ere PLCopen-ek proposatutako formatua oinarritzat hartuta. ![](_page_11_Figure_1.jpeg) 5. irudia. Ingurune ezberdinak elkarrekintzan jartzeko bidea #### 5.1. Informazio-Teknologiak Atal honetan, laburki deskribatzen dira W3C [8] delakoaren XML teknologiak elkarreragina lortzeko erabilgarriak gertatzen direnak. Hauek modu egokian erabiliz aplikatuz gero, informazioa ingurune batetik beste batera transferitzea ahalbidetzen dute. ## R XML Stylesheet Transformazio-Lengoaia (XSLT) [15][16]: XML estilo-orri edo XSL-orri deitzen direnek (.XSL) ahalbidetzen dute plantilak edo templates direlakoak erabiliz XML dokumentuak iragaztea eta prozesatzea. XSL-n bi template mota daude aukeran. Lehenengo honek, match izenekoak, XML elementu jakin bati aplikatzeko prozesamendua jasotzen du. Prozesatze hau transformazioa egituratzen laguntzen duten bigarren template mota diren name izenekoak erabiliz ere antola daiteke. Bi template mota hauetako egitura 6. irudian adierazten da. Teknologia honen bidez automatizazio-proiektu bat esportatzen duen fitxategian fabrikatzailearen informazio espezifikoa gehitu daiteke. Proiektuaren kodea beste tresna batean inportatzean, aldiz, teknologia honi esker garrantzizko informazioa iragaz daiteke. ``` <xsl:template match="rootElementua"> <!-- algoritmoa --> <xsl:apply-templates select="xmlElementua"> <xsl:with-param name="param1" select="param1Balioa"/> <xsl:with-param name="param2" select="param2Balioa"/> </xsl:apply-templates> <!-- algoritmoa --> </xsl:template> <xsl:template name="Algoritmo1"> <xsl:param name="param1"> <xsl:param name="param2"/> <!-- algoritmoa --> </xsl:template> ``` 6. irudia. XSL teknologiako match eta name template direlakoen adibideak #### R XML Interfazeak: Document Object Model (DOM) [17] eta XML-rako Simple API (SAX) [18] XML interfaze motak dira. Hauek beregainak dira programazio-lengoaiarekiko eta plataformarekiko. XML interfazeek programazio-lengoaia batekin batera, (Java, C++ edota C# esaterako) XML dokumentuak sortzeko eta manipulatzeko balio dute. ## 5.2. Elkarrekintzan jartzeko metodologia PLCopen-eko XML interfazea duten bi inguruneren artean elkarreragiketa zuzenean lortzen dela jakinda, atal honetan azaltzen dira interfaze hori ez duten PLC-ak programatzeko ingurune ezberdinak elkarrekintzan jar ditzakeen metodologian eman beharreko urratsak. Bide hau, aurkeztutako XML teknologiak aplikatuz ibiltzen da (ikus 7. irudia): - 1. Proiektu osoa edo POU-a lehenengo ingurunetik esportatu - 2. Esportatutako fitxategia prozesatu dagokion informazioa lortzeko - 3. Fitxategi prozesatua PLCopen-eko XML formatuan adierazi - 4. PLCopen-eko formatuko Proiektua/POU-a beste ingurune batetik inportatu Hortaz, PLCopen-eko interfazerik gabeko inguruneetan, esportatu/inportatzeko erabiltzen duten modua kontuan hartuta, bidea ibiltzeko ondoko kasuak bereizten dira: - f PLCopen-eko interfazea ez den beste XML formatuan inportatu/esportatzen duten tresnak - f Testu egituratuko formatuan inportatu/esportatzen duten tresnak - f Kodea beste formatu batean gorde eta inportatu/esportatzeko API funtzioak eskaintzen dituzten tresnak Elkarreragina ahalbidetzeko proposatutako metodologiak edozein ingurune PLCopen-eko formatura egokitzea du helburu. Ondoren, kasu bakoitzean jarraitu behar den prozesua azaltzen da. PLCopen-ekoa ez den beste XML formatuan esportatzen duen tresnaren kasuan, esportatutako fitxategia (Tool2PLCopen.xsl) XSL-orri egokiaren bidez prozesatzen da. Honela, dagokion informazioa iragazi eta PLCopen formatura egokitzeko bihurketa egiten da. Mota honetakoa inportatzen duen tresna denean, beste XSL-orri bat (PLCopen2Tool.xsl) erabiltzen da PLCopen formatuko fitxategia tresnaren formatura egokitzeko. ![](_page_13_Figure_1.jpeg) 7. irudia: Kontrol-programak trukatzeko kasu ezberdinen ikuspegi orokorra Inportatzeko/esportatzeko ondoren azaltzen da jarraitu beharreko prozesua, ingurunea testu formatuko fitxategiez baliatzen denean. Alde batetik, esportatutako fitxategia, duen egiturari eutsiz, XML formatuan adierazten da. DOM edo SAX XML interfazeen bidez, testu-fitxategia XML fitxategi bihurtu eta behin hau lortuta, XML fitxategian XSL-orri egokia aplikatuz PLCopen-eko formatua lortzen da. Bestalde, aipatutako motako ingurunea inportatzen duen ingurunea denean, aldez aurretik PLCopen-eko formatuan adierazitako fitxategitik tresnaren gramatika erabiltzen duen XML fitxategia lortzen da, eta ondoren dagokion testu-fitxategia lortu inportatua izan dadin. Hau guztia, XSL-orriak, SAX eta DOM aplikatuz egiten da. Informazioa beste edozein formatutan gordetzen duten inguruneetan inportatu/esportatzeko fitxategia SAX edo DOM-ekin batera API tresnak eskaintzen dituen funtzioak erabiliz egiten da. Hemen, berriro, esportatzea PLCopen formatua lortzean datza, eta inportatzea, aldiz, PLCopen formatuko fitxategia ingurunearen ezaugarrietara transformatzean datza. [6] artikuluan, xehetasunez zehazten da mota guztietako tresnetarako teknika hauen aplikazioa. Aipatzekoa da metodo honek prozesuaren mantentze erraza bermatzen duela, ingurunearen eguneraketak edota PLCopen-eko formatuaren eguneraketak izanez gero, biak beregainki jasotzen baitira. ## 6. ONDORIOAK Automatizazio arloan, IEC 61131-3 estandarrak PLC-ak programatzeko moduak bateratzeko aukera eskaini du. Bost programazio-lengoaiak definitzeaz gain zehazten duen softwarea antolatzeko ereduan POU izeneko unitateen bidez kodea modularizatzea ahalbidetzen denez, automatizazio-aplikazioaren programa osoaren edo zatien berrerabilera lor daiteke. Kodea beste programazio-tresna batean berrerabili ahal izateko aldez aurretik transferitu behar da. Proiektu osoen transferentziaren kasurako PLCopen erakundeak XML interfaze bat definitu du. Honela, PLCopen-eko XML interfazea erabiliz PLC-ak programatzeko inguruneen arteko elkarreragina lortu eta softwarearen benetako berrerabilera erdiesten da. Hau egia izatera iritsi da interfazeak aukera eskaintzen duelako pantailan dagoen informazioa beste ingurune batzuetara transferitzeko. Artikulu honek, gainera, azaldu du automatizazio aplikazio baten kodea nola inportatu/esportatu, PLC-ak programatzeko edozein ingurune izanik, eta PLCopen interfazea dutelarik edo ez. Hau lortzeko, hots, kodea benetan trukagarri bihurtzeko, aurkeztu den metodologia PLCopen-ek proposatutako XML formatuan oinarritu da. Metodo honek, ordea, aukera eskaintzen du kodearen berrerabilera baino zerbait garrantzitsuagoa lortzeko. Izan ere, proposatutako interfazeak beste software mota bateko tresnen artean ere elkarrekintza lortzeko erabil baitaitezke, besteak beste, konfigurazio, dokumentazio, bertsio kontrol, ereduak egiteko edota simulatzeko tresnen artean. ## ERREFERENTZIAK ETA ESTEKAK - [1] MARTÍNEZ LASTRA, J. L. eta LÓPEZ OROZCO, O. J. 2004. «Estándares IEC 61131-3 e IEC 61499 (1.ª parte: Lenguajes Gráficos)». Automática e Instrumentación. Bol. 353. 67-76. - [2] INTERNATIONAL ELECTROTECHNICAL COMMISSION. 2003. IEC International Standard IEC 61131-3:2003. Programmable Controllers, Part 3: Programming Languages. - [3] PLCopen nazioarteko erakundearen Webgunea: http://www.plcopen.org - [4] LEWIS, R.W. 1998. Programming Industrial Control Systems using IEC 61131-3. IEE Control Engineering Series. - [5] JOHN, K-H. eta TIEGELKAMP, M. 2001. IEC 1131-3: Programming Industrial Automation Systems. Springer. - [6] ESTÉVEZ, E., MARCOS, M. eta ORIVE, D. 2007. «Automatic generation of PLC automation projects from component-based models». Int. Journal of Advanced Manufacturing Technology. Bol. 35, Issue 6. 527-540. Springer. - [7] PLCopen-eko TC6 komitearen XML interfazea: http://www.plcopen.org/ pages/tc6\_xml/ - [8] W3C. XML W3C Recommendation. Webgunea: http://www.w3.org/TR/2006/ REC-xml11-20060816/ - [9] W3C. XML Schema. Webgunea: http://www.w3.org/XML/schema - [10] VAN DER VLIST, E. 2002. XML Schema. OtReilly. - [11] Phoenix Contact. PC WORX. Webgunea: http://www.phoenixcontact.com/ automation/32131\_31906.htm - [12] Schneider-Electric. Unity Pro. Webgunea: http://www.schneider-electric.com - [13] CoDeSys Automation Alliance. Webgunea: http://www.3s-software.com/ - [14] Siemens Automation. Simatic S7. Webgunea: http://www.automation.siemens. com/mcms/simatic-controller-software - [15] W3C. XML Stylesheet Language Transformation. Webgunea: http://www. w3.org/TR/xslt - [16] TIDWELL, D. 2001. XSLT. OtReilly. - [17] W3C. DOM. Webgunea: http://www.w3.org/DOM - [18] SAX. Webgunea: http://www.saxproject.org
aldizkariak.v1-7-957	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 113 _2020_4", "issue": "Zk. 113 _2020_", "year": "2020", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	# Mike Leigh: filmak entseguetan sortzen dituen zinegile baten metodoaren baliagarritasuna aktoreak zuzentzen ikasteko # Jon Urraza EHU/UPVko Arte Ederretako doktoregaia Mike Leigh zinegileak aktoreekin egindako sormen-lanean oinarritzen den zinegintza-metodoa garatu zuen, bere filmetan giza presentzia sinesgarriak pantailaratzeko helburuarekin. Metodo horren bitartez, Leighek gidoi-sorkuntza eta aktoreen zuzendaritza uztartzen ditu entseguetan, eta metodo hori ikusentzunezko ikasketetan landuz gero «pantailarako aktoreen zuzendaritza» ikasteko helburuarekin, zuzendari-ikaslea lehenengo momentutik aktoreak zuzentzera derrigortuta egongo litzateke, eta, ondorioz, ikasketa zine-sorkuntza prozesu guztian zehar gertatuko litzateke. GAKO-HITZAK: Mike Leigh · Ikus-entzunezko ikasketak · Aktoreen zuzendaritza · Aktoreen sinesgarritasuna · Zinema. #### Mike Leigh: the relevance of his particular filmmaking method in order to learn how to direct the actors The filmmaker Mike Leigh developed his own film creation method based on a creative work with the actors, in order to put on the screen those believable human presences that he aimed for his films. What Leigh eventually does is to combine the writing process and the acting direction process in the rehearsals, and if this method was used in order to learn «acting direction for the screen», the student-director would be compelled to direct the actors since the very beginning and consequently, the learning would happen during the entire filmmaking process. KEY WORDS: Mike Leigh · Audio-Visual studies · Acting direction · Believable acting · Cinema. https://doi.org/10.26876/uztaro.113.2020.1 Jasotze data: 2019-07-03 Onartze data: 2019-10-10 Inoiz ez diet aktoreei elkarrizketak idatzita dituen gidoi konbentzionalik ematen… Inoiz ere ez!» ('I never give the actors a conventional script with dialogue… Never!') Mike Leigh (Ho, 2014) #### 1. Mike Leigh: sarrera Mike Leighek hasiera-hasieratik argi zeukan filmak egin nahi zituela, baina bere helburu artistikoak gauzatzeko beharrezkoa zuen sorkuntza-metodoa antzerkian garatzen hasi zen 60ko hamarkadan zehar; izan ere, bere lehenengo film luzea, Bleak Moments (1971), berak sortutako izen bereko antzezlanaren egokitzapena izan zen. Estreinaldi horren ostean, Tony Garnett ekoizle eraberritzaileak BBC katean telebistarako film luzeak egiteko deitu zuen (gaur egun izen handia duten hainbat zinegile, Ken Loach, Ridley Scott, Alan Parker, Peter Greenaway edo Michael Winterbottom besteak beste, BBC katean aritu ziren garai hartan ere). Leighek telebistan, hamarkada luze batean zehar, film luze bat estreinatu zuen ia urtero; Hard Labour (1973) izan zen telebistan egin zuen lehenengoa, bere Manchesterreko bizitza oroituz eta bere filmografian zehar errepikariak izango ziren gai batzuk lehen planora ekarriz, hala nola klase sozialen arteko ezberdintasunak, eta emakumeen bakardadea eta zoriontasunik eza. Zinemara itzuli aurretik, telebistarako egin zituen azken filmak Meantime (1983) eta Four days in July (1985) izan ziren; azken horrekin gainera, salbuespen gisa, Ingalaterrako uhartetik atera zen Ipar Irlandako gatazkari buruz hitz egiteko, hori bai, bere ohitura zinematografikoei jarraituz, gatazkaren testuinguruaren baitan etxe barruko kontuak jorratuz, bi emakumeren haurdunaldiko azken lau egunak erakutsiz, bata katolikoa eta bestea protestantea. Izan ere, egoera eta pertsonaien arteko kontrastea paraleloan aurkeztea Leighen narratiba zinematografikoaren ezaugarri nagusietariko bat da, Ray Carneyk behin baino gehiagotan azpimarratu duen bezala (2000: 36, 59). 1988an pantaila handira itzuli zen High Hopes filmaren estreinaldiarekin, film horrekin FIPRESCI saria lortu zuen Veneziako Zinemaldian eta 1993an Naked filmarekin Canneseko urrezko palmondoa jaso zuen. Sari horiekin, mundu mailako errekonozimendua lortu zuen eta hortik aurrera sari eta izendapen asko, gehienetan, Leighen lana zuzendari eta gidoigile gisa, baina baita aktoreen lana ere goraipatzen duten sariak eta izendapenak izan dira, eta zerrenda horretan ezin dira aipatu gabe utzi Leighek Oscarretan lortu dituen zazpi izendapenak: bost gidoirik onenaren atalean, Secrets & Lies (1996), Topsy-Turvy (1999), Vera Drake (2004), Happy-Go-Lucky (2008) eta Another Year (2010) filmengatik, eta bi zuzendari onenaren kategorian, Secrets & Lies eta Another Year filmengatik, hain zuzen ere. Azkenik, Leighek estreinatu duen azken filma Peterloo (2018) izan da eta, bertan, 1819an Manchester hiriko St. Peter's Field plazan gertatutakoa kontatzen du, «Peterlooko sarraskia» izenez ezagutzen den gertakaria, hain zuzen ere. #### 2. Mike Leigh: arloaren egoera Leighi buruz idatzi diren lan gehienak, nahiz eta zertzelada biografiakoak eskaini, haren filmen analisi eta deskribapenean zentratzen dira; horrez gain, asko, autoreari berari zuzenean egindako elkarrizketekin osatzen dira, eta gehienetan, Leighek bere lanari buruz, bere helburu artistikoei buruz eta, noski, bere metodoari buruz egindako aipamenak ere agertzen dira. Honako liburu hauek aztertu ditut (bibliografia kontsultatu): Cardinale-Powell & Dipaolo, 2015; O´Sullivan, 2011; Cardullo, 2010 (Leigh eta Loach zine sozialaren baitan aztertzen ditu); Whitehead, 2007; Raphael, 2008; Trostle Jones, 2004; Watson, 2004; Carney & Quart, 2000; Movshovitz, 2000 (Leighi egindako elkarrizketak biltzen ditu); eta Coveney, 1996. Hasteko, azpimarratu beharra dago guztiak ados daudela Leighen filmetako aktorelana goraipatzeko orduan, «Leigh, antzezpena, benetan garrantzia duena dela, zinemaren arima dela sentitzen duen zuzendari horietako bat da» (Cardullo 2008: 228); izan ere, zinegile honen film guztietan antzezpenaren estetika funtsezkoa da helburu artistikoak lortu ahal izateko, «Leighek egiten duen guztiaren motibazioa aurretik existitzen den errealitatearen sentsazioa gauzatzea baita» –Peter Brunette (The Washington Post, 1991/12/27, Movshovitz, 2000: 32, jasoa). Eta gainera, aurretik existitzen den errealitatearen sentsazioaren helburuari jarraituz, bere film gehienetan ez ditu istorioak erabat ixten eta horrela «pertsona horiek hortxe jarraitzen dutelako sentsazioa uztea lortzen du» (O'Sullivan, 2011: 160). Horregatik Leighek bere helburu artistikoak aipatzean honakoa adierazten du: Nire (fikziozko) filmek dokumental-izaerako asmoa daukate. Kamerarekin benetako gertakari bat albistegietarako grabatzen baduzu, zuk badakizu mundu hori existitzen dela, zuk filmatu ala ez. Nik nahi dudana sendotasun-maila hori daukan mundu bat sortzea da, zerbait sendo eta hiru dimentsiokoa, aizto batekin ebaki zenezakeena –Mike Leigh (Watson, 2004: azala). Ildo horri jarraituz, Leighen lana aztertu duten gehienek errealismo edo errealismo sozialaren baitan kokatu ohi dituzte haren filmak, eta Peter Greenawayk 1993an egindako ondorengo adierazpenean, argi gelditzen da Leighen garrantzia zine sozial britainiarrean: Ibilbide nagusia Saturday Night and Sunday Morning (Reisz, 1960) filmetik abiatzen da eta My Beautiful Laundrette (Frears, 1985) filmeraino doa, betiere, Mike Leighen filmaren batetik edo bestetik igarotzen delarik. Hori da zinema britainiarra, Italiako Neorrealismoa hartu eta jarraitu egin duena. Zalantzarik gabe, bizitza errealari buruzko film garratz eta zorrotzak, politikoki esanguratsuak direnak Ingalaterrarentzat, bereziki Ingalaterrako hego-ekialdearentzat (Watson, 2004: 191). Bruce Isaacs doktoreak bere tesian zera adierazten du: «Leighen filosofia zinematografikoak errealismoa ikuskizunaren gainetik lehenesten du, Erreala generoko artifizioaren gainetik» (2006: 18), baina egiari zor, esan beharra dago, Leighek horri ñabardura bat egiten diola: «Ez dago artelan bat % 100 naturalista dena. Artea ez da bizitza erreala, antolatu, diseinatu eta destilatu beharra dago, zinema ikuskizun dramatikoa delako» –Mike Leigh (Movshovitz 2000: 132). Arrazoi horregatik, Leighek, fikzioa egiten duela azpimarratzen du (Ho, 2014), baina hala ere, jarraian bere helburu artistikoa ildo beretik definitzen du, «hemen egiten saiatzen ari garena, dokumental sozial forma bat da» –Mike Leigh (Movshovitz, 2000: 4), eta helburu hori gauzatzeko, «benetako mundu bat sortzearekin» dagoela «zehazki arduratuta» adierazten du (Movshovitz 2000: 88). Irizpide hori oinarri hartuta, Leighek gogor kritikatzen du «filmetan agertzen den jendeak benetako jendearekin inolako antzik ez edukitzea» (Peter Brunette. The Washington Post, 27/12/1991, Movshovitz, 2000: 31, jasoa), eta horregatik, bera beti saiatzen da «benetako jendea bezalakoak diren pertsonaiak sortzen» –Mike Leigh (Foundas, 2008). Helburu artistiko hori lortzeko, Leighek sorkuntza-prozesua aktoreekin lanean jartzen du martxan, lehenengo eta behin pertsonaiak eta haien arteko harremanak eraikitzen hasiz, horretarako «mundu errealaren ikerketarekin abiatuko dira eta, behaketa horren ondorioz, aktoreak sortuko duen pertsonaia sozialki, kulturalki eta ekonomikoki kokagarria den ingurune zehatz batetik etorriko da» (Clements, 1983: 22). Modu horretan, azkenik, Leighek «bizitza zelan bizi dugun sentsaziotik gertuago dagoen zerbait eskaintzen du» (Carney & Quart, 2000: 66-67). Helburu horiek lortzeko, paper laburra daukaten aktoreekin ere zorroztasun berbera aplikatzen du, Leighek berak e-mail bidez egindako elkarrizketan adierazi zidan bezala, hain zuzen ere: «Nire asmoa, pertsonaia guztiak errealak izatea, filmean zenbat agertzen diren kontuan hartu gabe, batzuk zein besteak, maila berberean egotea bilatzen dut» –Mike Leigh (elkarrizketa pertsonala 2019/06/04). Ondorioz, Leighen zinemagintzan, «filmaren estiloak, formak eta edukiak bizitzatik gertu egon behar dute» (Trostle Jones, 2004: 2). Gainera, Leighek 1990etik hona egin dituen film guzti-guztietan Dick Pope argazki-zuzendariarekin lan egin duela kontuan hartuz, Laura Cortés-Selvak Pope eta Leighen arteko lan amankomuna ikertzen zuen doktore-tesia aurkeztu zuen 2012an, film horietako argazkigintzari buruzko ikerketa sakona eginez. Bestetik, Ian Irvine australiarrak, 2008an, Leighen metodoaren inguruko tesia aurkeztu zuen, zeina ikerketa performatibo baten emaitza izan zen eta haren helburua antzerkiko dramaturgoek euren antzezlanen sorkuntzan Leighen metodoa erabili ahal izatea zen. Mike Leighen «metodo» honi buruz, Leighek berak urteetan zehar zinea egiteko asmatu eta garatutako modu bereziari buruz, bere helburu artistikoak gauzatzeko doitzen joan den prozedurari buruz, aktoreen zuzendaritzan oinarritzen den zinesorkuntza prozesu partikular honi buruz, arestian aipatutako liburuetan informazioa aurki dezakegu, bai Leighek zuzenean egindako adierazpenen bitartez bai liburu horien egileek egindako analisien bitartez. Horiez gain, Jeremy Kagan La mirada del director (2005) liburuan ere, Elia Kazan, Oliver Stone eta Mike Leighi berari eta beste hainbat zinegileri egindako elkarrizketen bidez, zine-zuzendari baten lana zertan datzan deskribatzen saiatzen da, eta Leighen kasuan, haren metodoaren gakoak zeintzuk diren zehazten ahalegintzen da. Azken finean, Leighek dioen bezala, bere metodoaren funtsa, «idazketa-prozesua eta entsegu-prozesua hartu, bateratu eta denbora batean zehar elkarrekin konbinatzean datza» –Mike Leigh (Foundas, 2008). Dena den, zalantzarik gabe, Mike Leighen antzerki- eta zine-sorkuntza metodoa sakontasun handienarekin eta pausoz pauso hobekien deskribatu izan duena Paul Clements izan da, The improvised play: the work of Mike Leigh liburuan. Ikerketa hori 1983an argitaratu zen, eta horrek zaharkitua egon zitekeela pentsarazi ziezagukeen arren, metodo bat, azken finean, praktikarekin eboluzionatu egiten den zerbait da-eta, baina Alan Yentob eta Jude Hok BBC katearentzat 2014an egindako The one and only Mike Leigh dokumentalak demostratzen digu Leighen helburu artistikoak denborarekin ez direla txintik ere aldatu, eta horiek lortzen saiatzeko, haren metodoan sutsuki sinisten jarraitzen duela. Hori gutxi ez eta udaberrian Mike Leigh bera elkarrizketatzeko aukera izan nuen, eta berak zuzenean konfirmatu zidan zeintzuk diren, martxan jartzen duen proiektu bakoitzean, «salbuespenik gabe aplikatzen ditudan Puntu Orokorrak» –Mike Leigh (elkarrizketa pertsonala 2019/06/04), eta horiek Paul Clementsen ikerketaren emaitzaren balioa eta gaurkotasuna konfirmatzen dute. Azkenik, gogoratu haren film batzuetako gidoiak (antzezlan batzuetakoak ere bai) argitaratuak izan direla eta kontsultatuak izan daitezkeela (Leigh, 2002, 1999, 1997a, 1997b eta 1995), baina horren inguruan argitu beharra dago noski, Leighek, filmatu aurretik, ez duela ohikoa den bezala pertsonaien esaldiak eta elkarrizketak idatzita daramatzan gidoi bat idazten, «inoiz ez diet aktoreei elkarrizketak idatzita dituen gidoi konbentzionalik ematen… Inoiz ere ez!» –Mike Leigh (Ho, 2014). Beraz, irakur ditzakegun gidoi horiek ez dira entseatzeko eta filmatzeko erabili izan direnak, baizik eta osatutako filmaren transkripzioa. Horren inguruan azaldu beharra dago, Leighek gidatzen duen talde-lana errazteko, proiektu guztietan argazkizuzendari berarekin lan egiteaz gain, gehienetan errepikatu ohi duela Jon Gregory editorearekin, baita 90eko hamarkadatik aurrera Heather Storr script eta jarraitutasungainbegiralearekin ere, bukaeran filmatzen diren esaldi eta elkarrizketak oso gutxitan izaten baitira inprobisatuak, organikoki finkatuak izaten dira lokalizazioetan egiten diren entseguetan eta eszena prest dagoenean filmatu egiten da. Leighek honela azaltzen du Screenwalk aldizkarirako Rita Cookek egindako elkarrizketan: «Gidoia, zuzentzen idazten dut, sekuentziaz sekuentzia, eszenaz eszena, unez une» –Mike Leigh (Trostle Jones, 2004: 17). # 3. Egiantzekotasuna zinemako giza presentzietan: pantailarako antzezpenaren estetikaren bilakaera Errealismo zinematografikoan, «oinarrizko ekintza zinematografikoa, erregistroa da, eta horren funtsa, kamera eta espazio profilmikoaren arteko nahitaezko albokotasuna». Albokotasun-efektu horren bitartez, zinegileak ikuslea limurtu nahi du, «errealitate beraren aurrean dagoela sinetsarazteko» (Monterde, 2001: 18-19). Baina, fikziozko zineman berehalakotasuna eta espontaneotasuna islatzen duen emaitza bat lortzeko, hau da, ikusleak, Augusto Boalen Antzerki Ikusezinean gertatu ohi den bezala, «fikzioa dagoen lekuan, errealitate bat ikustea lortzeko» (Ruiz, 2008: 458), aurretik egindako lan guztia, ikusleari aurkezten zaion azken emaitzatik desagerrarazi beharra dago, ikusleak, errealitatea modu espontaneoan gertatu zen bezala ikusten ari dela sinis dezan. Baina arazoa ez da kontakizunaren bitartez «egia bat ezartzea (ezinezkoa litzateke), baizik eta egiari ahalik eta gehien hurbiltzea, egiaren antza lortzea, eta hori, kontakizunaren trebetasunaren araberakoa izango da» (1970 [1968]: 11). Orduan, kontakizunaren egiantzekotasuna kontzeptu subjektibo bat da, ikusleak berak, kontakizuna irakurri, ikusi eta/edo entzuten duenean, arrazoitu eta sentitzen duenaren arabera eraikitzen duena alegia. Platonek kontakizunarekin limurtzeaz hitz egiten du eta «limurtzea egiantzekotasunaren menpe dago»; Aristotelesek egiantzekotasuna definitzen du, posible izan daitekeena dela esanez, gerta litekeena. Ildo horri jarraituz, Cristian Metzek dio egiantzekotasuna dela «egiazkoaren antza duena, baina egiazkoa izan barik; zerbait egiazkoa ez dena, baina ezta ezberdinegia ere» (1970 [1968]: 28). Horrela, egiantzekotasun zinematografikoaren bilakaerari buruz hitz egiterakoan, istorioak eta pertsonaiak hartzen dira kontuan, baina baita filmetan erakusten diren dekoratuak ere; izan ere, ikusleek, II. Mundu Gerrako dokumentalak pantaila handian ikusi zituztenean, «Cleopatra (De Mille, 1934) filmeko dekoratuak irrigarri uzten zituen eszenaratze kolosal bikaina ikusteko aukera izan zuten» (Bazin, 1966 [1958]: 34). Horren harira, soinudun zinemaren agerralditik, «esan daiteke, zinemak errealismorantz izan duen bilakaeraren joera, etengabea izan dela» (Bazin, 1966 [1958]: 447) eta horrek, noski, aktoreen interpretazioaren estetikan egiantzekotzat hartzen denaren bilakaera ere dakar, hain zuzen ere, «ikuslegoak berak eragin zuzena izan du antzezpen zinematografikoaren aldaketetan, oso azkar bereizten baitu egiazkoa dena eta ez dena. Ikuslegoak, The Grapes of Wrath (Ford, 1940) bezalako filmetan, Henry Fondak eta beste zenbaitzuek egindako aktore-lanak ikusi zituenean, berehala sintonizatu zuen arretaz behatutako errealitate batean oinarritutako portaerekin, teatralagoak eta sinesgarritasun gutxikoak zirenak baztertuz» (Caine, 2003, [1990]: 32). Gerra ostean, «Metodoan» hezitako aktoreen lana erabakigarria izan zen bilakaera honetan; izan ere, Roger Ebert kritikari ospetsuaren aburuz, On the waterfront (Kazan, 1954) filmak «antzezpen zinematografiko amerikarra betirako aldatu egin zuen» (www.rogerebert.com). Ia garai berean, Italian, Neorrealismoa sortu zen, ikusleari, fikzioaren eta errealitatearen arteko mugak lausotzen zituzten istorio eta pertsonaia berriak eskainiz. Hollywoodeko filmetako aktore-lanek errealismorantz egindako bilakaera «Metodoan» hezitako aktoreen eskutik etorri bazen, Italiako Neorrealismoak errealismo-maila horiek gainditzea lortu zuen, errealismoa konbentzioetatik urrunduz eta eguneroko errealitatera hurbilduz, Roma città aperta (Rossellini, 1945) edo Ladri di biciclette (De Sica, 1948) bezalako filmekin. Horrela, lokalizazio errealetan lan eginez eta zineman eskarmenturik ez zeukaten aktoreekin, edo aktoreak eta ez-aktoreak amalgamatuz, pantailan lortu zuten emaitzaren «efektua esperientzia errealaren sentsazioa da» (Crowther, 1946). Gainera, II. Mundu Gerraren ostean emandako aurrerapen teknologikoek (kamera eramangarriak eta soinua sinkronikoki grabatzeko gailuak) asko erraztu zituzten kanpoaldean filmatzeko aukerak, eta, horrek, ikusleari egiantzeko berriak eskaini nahi zizkioten mugimendu zinematografikoen agerpena baliatu zuen. Horrela, Cinema Vérité mugimenduaren helburua, adibidez, «gertakariak modu neutralean erregistratzea zen (…) bizitzaren parte bat aurkeztea, alegia» (Bordwell & Thompson, 2010 [1979]: 406). Britainia Handian, Richardson, Anderson edo Reisz bezalako sortzaile gazte batzuek Free Cinema abiatu zuten eta The Angry Young Men goitizenaz ezagunak egin ziren, zinema tradizionalak azaldutako errealitatearekiko urrunketa salatzen zutelako, eta sozialki konprometitutako zinema egin nahi zutelako, aldarrikatzailea, askea eta espontaneoa. Frantzian, Godard, Truffaut eta abarrek zinema irauli zuten Nouvelle Vague mugimenduarekin, eta, garai berean, Estatu Batuetan, zinema independentea jaio zen, John Cassavetes bezalako zuzendarien eskutik. Gaur esan dezakegu, «XX. mendeko bigarren erdialdetik hona, zinemako aktoreengan gailendu den estiloa naturalismoa izan dela» (Nacache, 2006: 145) eta kamera aurreko antzezpenak erraztasun, sinplifikazio, gardentasun eta ikusezintasunerantz egindako bilakaera honetan, telebistaren agerpenak ere berebiziko eragina izan zuen. Telebistako pantaila zinemakoa baino askoz txikiagoa zenez, «lehen plano oso hurbilaren erabilpena hedatu egin zen eta aurpegiko espresioaren gehiegikeriarik arinena antzemangarria zen, baita desatsegina ere. Horren ondorioz, aktoreek euren espresio fisikoak sinplifikatzen ikasi behar izan zuten» (Barr, 1997 [1982]: 24). Gerora, telebistan trebatutako zenbait aktore eta zuzendarik (Lumet, Frankenheimer, Jewison…) zinemara egin zuten jauzi eta beraiekin telebistako estiloa eta antzezpenaren estetika eraman zituzten. Gaur egun, telebistaren «Urrezko Aroa» delakoan, The Sopranos (Chase, 1999), The Wire (Simon, 2002), Chernobyl (Mazin, 2019) edo The Virtues (Meadows, 2019) bezalako kalitate handiko telesailen arrakastarekin adieraz daiteke zalantzarik gabe, fikzio dramatiko bat telebistarako zein zinemarako izateak ez duela ezberdintasunik baldintzatzen antzezpenaren estetikan eta, beraz, ikus-entzunezko euskarri guztietan «antzezpen soil, erraz eta zintzoa nagusitu egin dela, baina batez ere, aditzean oinarrituta dagoen antzezpen bat» (Barr, 1997 [1982]: 24). Gaur eguneko ikusleak, gero eta handiagoa den bere telebistako pantailan, filmak, telesailak eta dokumentalak ikusi ohi ditu, baina baita reality-showak eta bideo anonimoak ere, eta horien helburua betiere ikuslea limurtzea da, pantailan agertutakoa, gradu zeroko begiradaren adibide gisa, kamera aurrean berez gertatutakoa besterik gabe erregistratua izan dela sinetsaraztea, hain zuzen ere. Ondorioz, ikusleari gero eta zailagoa egiten zaio pantailan agertzen diren «pertsona erreal» eta helburu errealistadun fikzio dramatiko bateko pertsonaien arteko ezberdintasunik txikienak ere onartzea. Gure «arbuiatze-ataria» gure errealitatearen ikuskatze-esperientzian oinarrituta oinarrituta omen dago, hori bai, inguratzen gaituen errealitatearen ikuskatze-esperientzian, baina baita pantailan ikusten dugun «errealitatearen» ikuskatze-esperientzian ere; eta pantailak zalantzarik gabe, «antzezpenaren egiantzekotasunarekiko daukagun sena eraldatu egin digu» (Bazin, 1966 [1958]: 260). Hortaz, egiantzekotasun horren mugak ezartzeko orduan, generoen konbentzioek ere eragin handia daukate; izan ere, askotan «forma ulertzeko esperientziarik garrantzitsuena ez da izaten eguneroko bizitzarena, baizik eta antzeko konbentzioak azaltzen dituzten aurreko lanen eragina» (Bordwell & Thompson, 2010 [1979]: 47) eta aurreko lan horien araberako alderaketak baldintzatuko du gure onarpen edo arbuiatzea. Ondorioz, zinemak, errealista izan ala fantasiaz beterikoa izan, «ez ditu posible guztiak irudikatzen, bakarrik egiantzekoak diren posibleak baizik» (Metz, 1970 [1968]: 19). Kontuan hartzen badugu «errealismoa sortzeko faktorerik inportanteena ziurrenik antzezpena dela» (Bordwell & Thompson, 2010 [1979]: 433), baina antzezpenaren emaitzak ikuslearen ikuspegiarekiko bilakaera bat pairatzen duela, zera ondoriozta dezakegu: ikusleak ezagutza-maila aurreratu bat lortzen duenean aditu izatera helduz, bere ezagutza, onartu eta barneratu dituen konbentzio batzuen arabera eraiki duela. Beraz, esan dezakegu «motibazio "errealista", berariazko konbentzioetan aditua den bati naturala iruditzen zaionaren menpe dagoela» (Bordwell, 1996 [1985]: 149), hau da, «sinboloa arau bihurtzen dela» eta egiantzekoa beraz, «bere helburuagatik definitzen da: zentsura edo errepresioa» (Burgelin, 1970 [1968]: 162). Modu horretan, egiantzeko zinematografikoaren eraikitze eta bilakaera, hau da, film batean esangarria denarena eta ez denarena, aldakorra da. Eta bilakaera etengabe honetan, zinegile, kritikari eta ikusleek onartuak dituzten konbentzioak urratzen direnean, egiantzeko berriak ezarriko dira edo bestela arbuiatuak izango dira. Horrela XVIII. mendean «jende askok ez zuen onartu Garrickek egindako Lear Erregearen irudikapena, errealistegia zelako eta ez zuelako Shakespeareren maila klasikoa errespetatzen» (Hethmon 1965: 265); aldiz, «On the waterfront filmeko Marlon Brandoren antzezpen "errealista" txalotua, estilizatuegia iruditzen zaigu gaur egun» (Bordwell & Thompson, 2010 [1979]: 146). Zinemak ikusleari proposatzen diona, ikusleak, behin egiantzeko berri hori onartu eta gero, ondorengo filmei eskatzen die eta hartu-eman etengabe horren ondorioz, ikusleak «ikusten duena sinestea eskatzen du gaur egun» (Bazin, 1966 [1958]: 45) eta, horregatik, zineman agertzen diren agertoki autentikoetan «ikusleak, dokumentaletan ikusten dituen pertsona(ia)k bezain errealak ikustea espero du» (Rabiger, 1987: 341). Baina aktorearengan sinesteari uzten baldin badio, ikusleak automatikoki «sinesgaiztasunaren etenaldia» moztuko du (Zunzunegui & Zumalde, 2014) eta aktorearen sinesgarritasun-ezak pelikula guztia kaltetuko du, «benetako ekaitz baten pean hondoratzen ari den benetako itsasontzi baten zubi gainean dagoen aktore batek beldurra simulatzen baldin badu, ez dugulako haren antzezpen desegokiaren ondorioz aktorea sinistuko, baina ezta itsasontzia ezta ekaitza ere» (Bresson 1979: 25). Horregatik guztiagatik, beraz, adieraz daiteke «pantailarako antzeztea gaur egun, "interpretatzean" baino areago "izatean" datzala» (Caine, 2003 [1990]: 32). ## 4. Mike Leigh: pertsona errealak bezain hiru dimentsiodunak diren pertsonaiak pantailaratzeko helburua Mike Leigh bezalako zinegileek «egiantzeko zinematografikoaren disoluzio edo samurtze progresiboa bilatzen dute, baita filmikoki esangarria denaren aberaste progresiboa ere ("dena esateko desira" gisa ulertua)» (Metz, 1970 [1968]: 30); egiantzekoa, azken finean, denboran zehar bilakatu egiten den konbentzio aldakor bat delako. Leigh bere hastapenetatik, giza presentziak eta horien jokamoldearen alorrean zinematografikoki esangarria dena aldatzen saiatu egin da. Egia da ikusleek egiantzeko berri bat onartzen dutela, berria aurrekoak baino «errealagoa» denean, baina bizitzako posibleen eguneratze-prozesu hau fikziozko zineman egokitzea ez da batere erraza. Mike Leighek jakin badaki errealitate konkretu bat existitzen dela existitzen delako, nahiz eta filmatua ez izan, baina baita filmatzen dena fikzioa denean ere, «fikziozko errealitate hori bakarrik existitzen dela narratua izango delako» (Bordwell, 1996 [1985]: 11), hau da, Leighek aktoreekin lokalizazio errealetan eraikitzen duen «errealitate profilmikoa filmatua izateko antolatua dagoela, ez daukala berezko entitate benetakorik» (Monterde, 2001: 20), eta horregatik baldintzatuta egongo da ikuslearentzat, generoaren konbentzioek aurretik ezarritako egiantzekotasunagatik. Arestian esan dugu «Leighek egiten duen guztiaren motibazioa aurretik existitzen den errealitate baten sentsazioa lortzea dela» –Peter Brunette (Movshovitz, 2000: 32), eta helburu horren arrazoia hauxe da: konbentzio horietatik askatu ahal izatea, «bizitza benetan bizi dugun moduaren sentsaziora» (Carney & Quart, 2000: 67) hurbiltzen den «errealitate» bat sortu izanagatik. Leighek, ondorioz, ez du onartzen egiantzeko posibleetara mugatzea, ez dago, maiz egin ohi den bezala, errealitatea eraldatzeko prest generoaren konbentzioetara egokitzeko. Leighek «gauzak diren moduan islatu nahi ditu» (O'Sullivan 2011: 148) eta horregatik kritikatzen du gaur egun «zinemak ez digula erakusten oraindik ere jendea benetan nolakoa den» (Foundas, 2008); berak, aldiz, benetako pertsonak bezain hiru dimentsiodunak diren pertsonaiak pantailaratu nahi izan ditu beti, horregatik «dokumental-izaerako asmoa duten» fikziozko filmak egin nahi dituela esaten du, eta horretarako, nahitaezkoa du mundu errealaren «sendotasun-maila daukan mundu bat sortzea» –Mike Leigh (Watson, 2004: azala). Azkenik, fikziozko mundu «erreal» hori eraiki eta gero, hura nola erregistratu erabakiko du. ### 5. Mike Leighen metodoa Mike Leighek, beraz, helburu artistikoak oso argi zituen hasiera-hasieratik eta, helburuok gauzatu ahal izateko, zinegintza-metodo propioa garatu zuen: aktoreen zuzendaritzan oinarritutako metodo bat hain zuzen ere. Arestian esan bezala, Paul Clemmentsek pausoz pauso modu oso sakonean azaltzen du Leighen metodoa, gainera, Leighek berak eta berarekin lan egindako hainbat aktorek, Alan Yentob kazetariaren galderei erantzunez, 2014an BBC katerako egindako dokumentalean metodoari buruzko zehetasunak ematen dituzte. Baina informazio horrez gain, udaberrian, Mike Leigh elkarrizketatzeko abagunea izan nuen, eta nahiz eta aurretik argi utzi behar den Leighen metodoa ez dela sistema itxi bat, baizik eta malgutasunez proiektu bakoitzera egokitzen duen zinegintza ulertzeko modu bat, Leighek berak argi eta garbi azaltzen duen bezala, «proiektua da garrantzitsuena, guztia gidatzen duena da» –Mike Leigh (Ho, 2014). Hala ere, baditu, betiere eta salbuespenik gabe aplikatzen dituen Puntu Orokor batzuk, eta elkarrizketa hartan, Mike Leighek berak honela laburbildu zizkidan1 : <sup>1.</sup> 'General Points, applying to all my films, without exception: We discover what each film is on the journey of making it. I always start from scratch with the actors, but that doesn't mean either that I don't have ideas and concepts on the go before I start, nor does it mean that new notions don't occur to me as I develop the film. All these things happen. All that matters is what's on the screen. The preparatory work is just that, and no more - merely the foundations. It is the basis and the raw material from which is distilled the precise action we shoot. There are two distinct stages of the «rehearsal process». The first, over the six months or so preceding the shoot, is about establishing the basic premise of the film. It involves creating the characters, exploring and constructing their relationships and life experiences, doing research (including characters' jobs) and many other things. This always takes place in some empty building that we move into and use as our base. But the second part of «the process» happens on the location. This is when, scene by scene, sequence by sequence, location by location, we make up the film as we go along, often discovering and creating action that we could not possibly have imagined during the preparatory period, but also drawing on the emotional experiences of the improvisations during the first part of the process'. –Mike Leigh (elkarrizketa pertsonala 2019/06/04). Nire film guztietan, salbuespenik gabe aplikatzen ditudan Puntu Orokorrak: film bakoitza zer den, hura egiteko jardueran aurkitzen dugu. Aktoreekin hutsetik hasten naiz beti, baina honek ez du esan nahi, nik, hasi aurretik ideiak eta kontzeptuak martxan ez ditudanik, ezta ideia berriak ez zaizkidanik etorriko filma garatzen dudan bitartean ere. Hauek gauza guztiak gertatzen dira. Inporta duen bakarra, pantailan dagoena da. Prestakuntza-lana, hori besterik ez da —oinarri hutsak—. Oinarria eta material gordina da, zeinetatik filmatuko dugun ekintza zehatza destilatua izango den. Bi etapa ezberdin daude «entsegu-prozesuan». Lehenengoa, filmaketaren aurretik doa eta sei hilabete inguru luzatu ohi da, etapa honen helburua, filmaren oinarrizko premisa ezartzea da. Horrek esan nahi du pertsonaiak sortzea, euren harremanak eta euren bizitzako esperientziak esploratu eta eraikitzea, ikerketa egitea (pertsonaien lanbideari buruz ere) eta beste hainbat gauza. Hura egiteko, hutsik dagoen eraikin batera mugitzen gara, hura base gisa erabiltzeko. Baina «prozesuaren» bigarren zatia lokalizazioan gertatzen da. Bigarren fase honetan, eszenaz eszena, sekuentziaz sekuentzia, lokalizazioz lokalizazio, filma egiten goazen heinean filma asmatzen dugu, askotan, prestakuntza-garaian asmatu ezin izango genukeen akzioa aurkitzen eta sortzen, baina baita prozesuaren lehengo ataleko inprobisazioetako esperientzia emozionalak aprobetxatuz ere. Mike Leighek horrela lan eginez, aktoreen burutik «hasiera-hasieratik emaitzak emateko beharra uxatzen du, Leighek dioen bezala, "interesgarri, triste edo dibertigarri izateko beharretik" askatzen ditu, denetik askatzen ditu "erreal izateko beharretik izan ezik"» (Watson 2004: 29) eta hori lortzen saiatzeko aktore bakoitzarekin banaka hasiko da lanean, «ekonomikoki, sozialki, eta kulturalki kokagarria den ingurune zehatz batetik datorren pertsonaia bat sortu eta garatzeko helburuarekin» (Clements 1983: 22). Helburu hori gauzatzen saiatzeko, sormenezko tranpolin gisa, pertsona errealen behaketatik abiatuko dira, ez baitago «bere pertsonaien banakotasunarekin Leigh baino konprometituagoa den zinegilerik, edo identitate orokorrak erakusten dituzten pertsonaiekin kritikoagoa denik ere» (Carney & Quart, 2000: 250). Ondoren, pertsonaien arteko harremanak modu esperientzialean landuko dituzte, denbora errealean jokatutako inprobisazio-prozesu luzeetan, bikote baten ezagutu zireneko lehenengo hartu-emanak edo lankide batzuen arteko lehenengo lanegunak adibidez, helburua betiere, harreman horiek denboran zehar bizi izandako esperientzia gisa ikertzea eta garatzea delarik. Pelikulan ziurrenik agertuko ez diren inprobisazio hauen bidez, pertsonaien arteko harremanak hezur-haragitzen doaz eta sortuko diren bizipen amankomunak pertsonaia bakoitzaren «zorro emozionala» betetzen joango dira. Modu horretan, Leighen zinemako pertsonaiak banakotasunetik eraikiak dira, baina ikuslearen aurrean «beste pertsonaiekin ezartzen diren harremanen bitartez erakutsiak izango dira» (Brecht, 2004 [1947]: 267). Another Year (Leigh, 2010) filmean adibidez, bakardadea pairatzen duten pertsonaia batzuk ikusten ditugu, baina soilik harreman sozialak dituzten une jakinetan. Pertsonaiak eta haien arteko harremanak eraikiak daudenean, Leigh egoerak proposatzen hasiko da aktoreek pertsonaian inprobisa ditzaten, horrela, aurretik bakoitzarengan garatu diren bizipen eta esperientzia emozionalek horien jokamoldea baldintzatu eta mugatu egingo dute. Orduan Leigh, behar duen guztia prest dagoela erabakitzen duenean, filmaren argumentua antolatzen hasiko da, eta horretarako, scenario izenarekin izendatzen duen «gidoi» eskematiko bat egituratuko du: «Egitura oso labur bat idazten dut, hiru orrialde ingurukoa. Eszena 1: Wendy dantza-eskolan. Eszena 2: Wendy etxera doa (Life is Sweet. Leigh, 1990). Eta eszena bakoitza lokalizazioan eraiki eta entseatuko da, eta eztabaida eta entsegu zorrotz askoren ostean, prest dagoenean, filmatu egingo dugu» –Mike Leigh (Peter Brunetteren elkarrizketa. The Washington Post, 1991/12/27, Movshovitz, 2000: 31). Egoera hauek, beraz, narrazioa egituratuko dute eta argumentua gertatuko den lokalizazio errealetan inprobisatu, finkatu eta, azkenik, filmatu egingo dira. Era horretan, Leighek, filma egituratu eta destilatuko du, baina berriro diot, inoiz ere ez die «aktoreei, elkarrizketak idatzita dituen gidoi konbentzional bat bananduko. Inoiz ere ez!» –Mike Leigh (Ho, 2014). Leighek beraz, bere film-sorkuntza guztia aktoreak zuzentzeko metodo landu batean oinarritzen du, Leighek berak garatutako metodo honek zinegintza-prozesu osoa betetzen du hasieratik bukaera arte, eta horren ondorioz lortzen duen emaitzan, bere filmografian alegia, aktoreen lana eta antzezpenaren estetika funtsezkoak dira «hain banakoak, bereziak eta benetakoak diren pertsonaiak lortzeko». Leighen filmetako pertsonaiak, hain dira egiazkoak, «haien emozioak, mundu errealeko jendearenak bezala, ez dirudi aurretik finkatuak daudenik, eta beraz, ezin dira aurreikusi» (Carney & Quart, 2000: 10). Leighek, aktoreengandik emaitza hau lortzeko egiten duena aktorearen sormena askatzea da, aktoreak ez du «emaitzak berehala emateko presioa sentitzen, eskatzen zaion bakarra, bere pertsonaia momentu horretan aurkitzen ari dena benetan esperimentatzea da, bizitza errealean gertatzen den bezala» (Cortés-Selva & Carmona-Martínez, 2016: 115), hau da, interpretazio on baten oinarria alegia, momentua bizi, aditu eta organikoki eta espontaneoki erreakzionatu. # 6. Ondorioak: Mike Leigh zinegilearen metodoaren baliagarritasuna ikusentzunezko ikasketetan aktoreen zuzendaritza ikasteko Pertsonaiaren arabera, aktorearen itxura eta jokabidea egokiak badira filmaren testuinguruaren baitan, aktore horren antzezpena zuzena izango da, pertsonaia erreal baten itxura eta jokabidea izan ala ez (Bordwell & Thompson, 2010: 159-160). Gaur egun, estetika antinaturalista bat bilatzen duten filmak aurki ditzakegu, Pello Gutierrezen Zain (2018) film laburrak, adibidez, estetika antinaturalista bat bilatzen du, bai forman baita edukian ere. Film horretan, ez dago elkarrizketarik, pertsonaiak errepikatzen diren abestien bidez (in)komunikatzen dira eta haien adierazkortasuna ere estetika horrek baldintzatuta dago, produktu koherente bat lortuz azken finean. Gainera naturalismotik asko urruntzen diren antzezpenak bilatzen dituzten filmetako zuzendariek, orokorrean, oso argi izan ohi dute zer-nolako aktore-lanak bilatzen dituzten. Dena den, Bazinek zinema arterik errealistena dela zioen, eta horren arabera, «posible da genero zinematografikoak sailkatzea —edo hierarkizatzea— irudikatzen duten errealitate-mailaren arabera», horrela, soinudun zinemaren agerralditik hona, «esan daiteke zinemaren joera errealismorantz, etengabea izan dela» (Bazin, 1966: 447). Horrexegatik Michael Rabiger irakasleak esaten du zinegintzako ikasleek argi izan beharko luketela «zineman, egiantzekotasun-pertzepzioa bilatzen dela, beraz, antzezpen errealistak zine-zuzendari ikaslearen helburu nagusia izan beharko luke» (Rabiger, 1987: 28). Esan beharra dago, hala ere, zinemaren historian zehar naturalismoa, errealismoa eta errealismo soziala landu dituzten hainbat zuzendarik, aktore ezezagunekin, ikus-entzunezkoan eskarmenturik ez zeukaten aktoreekin, edota zuzenean ezaktoreekin egin izan dutela lan. Neorrealismoan adibidez, Viscontik, Siziliako benetako arrantzaleekin egin zuen La Terra Trema (1948) filma, De Sicak, nahiz eta bera eskarmentu eta ospe handiko aktorea izan, Ladri di Biciclette (1948) filmerako aktorea ez zen Lamberto Maggiorani aukeratu zuen, zine-izar bat kontratatzea baztertuz. Eta Rossellinik, zuzendari eta aktoreen arteko harremana, zuzendaria gehienetan galtzaile ateratzen den «batailatzat» jotzen zuen, eta bere energiak gerra horretan ez xahutzearren, oso gutxitan egiten zuen lan aktore profesionalekin. Horrela, André Bazinen arabera, neorrealismoaren ondorioz, «zinema anonimoak bere existentzia estetikoa konkistatu du» eta, horregatik, «pertsonaia batzuk estilo konkretu baten baitan ezin dira jada aktore profesionalekin egin» (Bazin, 1966: 481). Gaur eguneko hainbat adibidek zinemarik errealistena ez-aktoreekin hobeto egin daitekeela ulertarazi ahal digute, pertsonaien autentikotasun-mailarik altuenak lortzeko, aktoreak ez diren pertsona errealekin egin behar dela lan, alegia, Isaki Lacuestaren Entre dos aguas (2018) edo Arantxa Echevarriaren Carmen y Lola (2018) filmetan egin den bezala, adibidez. Zinema sozial errealistaren ikur nagusietarikoa den Ken Loachek ere, zineman eskarmenturik ez daukaten aktoreak hautatzen ditu maiz, Dave Johns, I, Daniel Blake (2016) filmeko protagonista adibidez, stand-up comedyan ezaguna zen, baina ez zeukan inolako esperientziarik zinema dramatikoan. Beste hainbatetan, zuzenean aktoreak ez ziren pertsonak hautatu izan ditu Loachek, Ladybird, Ladybird (1994) filmeko protagonistak, Crissy Rock berak onartzen duen bezala (Osmond, 2016); eta behin baino gehiagotan ere, ume edo nerabeekin egin izan du lan, Kes (1969) filmean adibidez; eta nahiz eta Kris Hitchen eta Debbie Honeywood aktoreak diren, Sorry We Missed You (2019) filma protagonizatu aurretik zineman zeukaten esperientzia figuraziora eta film laburretara mugatzen zen. Arazoa da, diogunez, errealitatetik gertuen egon nahi duen fikziozko zinemaren estetikan, neorrealismoren garaitik gutxienez, zinema anonimoaren estetika gailendu egin dela eta hainbat zine-zuzendarik erabakitzen dutela aktoreak ez diren pertsonekin lan egitea. Ildo horri jarraituz, ez luke zentzu askorik izango planteatzeak aktoreen zuzendaritzaren garrantzia zine-zuzendarien formakuntzan, gero esaten bukatzeko, hobe dutela aktoreak ez direnekin lan egitea, eta horrexegatik hain zuen ere, interesgarria da Mike Leigh zinegilearen figura. Mike Leigh aipatutako «zinema anonimoan» pisu handiko erreferente bat da zalantzarik gabe, hamarkadak daramatza lehen planora ekartzen «zineman periferikoak izan ohi diren pertsonaiak» –Phil Davis (Ho, 2014), eta gainera, pertsonaia horiek landuz, Leighek, «zinema modernoko antzezpenik azpimarragarrienetarikoak lortu izan ditu» –Alan Yentob (Ho, 2014). Baina Leighek neorrealismoaren garaitik ezarritako ez-aktoreen konbentzioa urratzen du, berak argi eta garbi adierazten du aktoreekin lan egiten duela beti, karaktereko aktore profesional eskarmentudunekin hain zuzen ere: «Nola lortu ahal izango nuke errealitate hori "kaleko jendearekin"? Aktore profesional oso sofistikatuekin lor daitezke soilik antzezpen horiek, inoiz ere ez amateurrekin!» –Mike Leigh (Watson 2004: 28). Gainera, Leighek, aktore berberekin errepikatzeko ohitura dauka, Lesley Manville aktorea adibidez, zinegilearen bederatzi filmetan agertu izan da azken berrogei urteetan. Izan ere, esan daiteke hauxe dela, hain zuzen ere, Leighen zinemaren zaleok onartu behar dugun lehenengoetariko konbentzioa, aktore berak paper ezberdinetan ikustea, alegia. Robert Bressonek, ezaktore anonimoen ildoari jarraituz, proiektu bakoitzerako hautatutako «modeloekin» egiten zuen lan, eta horrela azaltzen zuen: «X aktorea Atila, Mahoma, bankuko langilea, aizkolaria izan daitekeela onartzea, X aktoreak antzezten duela onartzea da. X aktoreak antzezten duela onartzea, bere pelikulek antzerkiarekin harremana dutela onartzea da. X aktoreak antzezten duela ez onartzea, Atila = Mahoma = bankuko langilea = aizkolaria direla onartzea da, eta horrek ez dauka zentzurik» (Bresson, 1979: 19-20). Mike Leigh azken finean, zinegile gisa, mainstream zinematik disidentea izan da beti, jorratzen dituen gaiengatik, eta gaiok jorratzen dituen moduarengatik ere, euren famili ingurune pribatuan ageri diren pertsonaia anonimoen erretratu oso zehatzen bitartez egiteagatik hain zuzen ere. Baina zinegile hau benetan disidente bilakatzen duena, zalantzarik gabe, bere helburu artistikoak lortzeko, gidoi-sorkuntza prozesua eta entsegu-prozesuak uztartzen dituen zinegintza-metodo propio bat garatu izana da. Leighen praktika artistikoan izatez, «ezerk ez dirudi abangoardistagoa bere esperimentazio erradikaleko metodoarekin daukan konpromiso sakonak baino» (Watson 2004: 14). Baina ikusten ari garen bezala, bere independentzia- eta disidentzia-maila ere ez da jaisten, horrek, teorikoki bere ildo eta estiloko zinemaren doktrinengandik aldentzen baldin badu ere. Beraz, Leighek zinema anonimo errealistenean kokagarriak izan daitezkeen aktore-lan azpimarragarriak gauzatzen ditu, baina zinema-estilo horrek aktoreekiko ezarri dituen konbentzio batzuk urratuz, hau da, aktore profesionalekin egiten du lan —ezagunegiak ez direnak hori bai eta gainera 50 urtetan zehar egin dituen proiektu zinematografikoetan aktore berberekin askotan, Lesley Manville, Phil Davis, Ruth Sheen, Timothy Spall edo Jim Broadbent aktoreek, esaterako, pertsonaia ezberdinak sortu eta antzeztu dituzte Leighen esanetara hainbat filmetan; Leighek ez duelako aurretik bere irudimenean irudikatutako pertsonaia batera moldatzen den aktorea edo «modeloa» hautatzen, baizik eta, gustuko duen aktorea hautatzen du, eta gero hori, entseguetan, Leighen esanetara pertsonaia sortzen doa. Eta horregatik, hain zuzen ere, da horren interesgarria Leighek garatutako zinegintza-metodoa, aktoreen zuzendaritza ikasi eta lantzeko: aktoreen zuzendaritza sorkuntzara lotzen duelako, prozesu osoan zehar aplikatu egiten delako, eta nahiz eta ez-aktoreekin erabiltzeko ere moldagarria izan daitekeen, aktoreekin lan egiteko pentsatuta dagoelako. Onartu beharra dago dena den, nahiz eta bere helburu artistikoak lortzeko aukera ematen dion, lan egiteko metodo honekin duen urratu ezinezko konpromiso honek sortzaile guztiz independentea bilakatzen duela, aldi berean, zinemaren industriaren doktrina nagusiaren kontra errotik talka egitera behartzen du eta, ondorioz, zailagoa egiten dio bere proiektuetarako finantzazioa lortzea. Hala ere, zailtasunak zailtasun, esan beharra dago, Leighek zazpitan lortu duela Hollywoodeko Akademiaren Oscarretan izendapena eta 50 urte daramatzala filmak zuzentzen gelditu barik. Baina arrakasta, sari, zailtasun eta porroten ikuspuntua albora utziz, eta bere lan egiteko moduan zentratuz, ikusi dugu Mike Leigh ez dela gidoi bat interpretatzen duen eszena-zuzendari bat, baizik eta aktore-zuzendari gisa dauzkan ezagutza, teknika eta abileziak aplikatzen dituen zine-sortzaile bat, eta horrexegatik hain zuzen ere, Leigh-ekin «gidoigintza eta produkzioa bananduak ez dauden prozesuak direla kontuan hartuta, interpretazioa testuaren oinarrizko parte bezala ulertzea funtsezkoa da» (Clements, 1983: 6), eta horrek garamatza, azken finean, aktoreen zuzendaritzaren gakora: edo aktoreak hasieratik sorkuntza-prozesu guztian zehar zuzendu eta gidatu; edo pelikularen ideia guztia zuzendariaren buruan finkatuta dagoenean, aktoreak ideia hori zehazki interpretatzeko deitu eta errodajean aurretikako ideia horren arabera, interpreteek aurkeztutakoari zuzenketak planteatu a posteriori. Arte Dramatikoko eskoletan, aktoreak zuzendari baten esanetara interprete izaten ikasten du, gainera, ikus-entzunezkora jauzia emateko, antzerkirako edo pantailarako antzeztearen arteko ezberdintasunen ulermenean oinarritutako egokitzapena behar izaten du. Ikus-entzunezko ikasleak, aldiz, ikus-entzunezko lengoaia, estetika eta narrazioan teorikoki eta teknikoki formatzen dira. Egia da Euskal Herriko unibertsitateetan, ez EHU/UPVn ez Mondragon Unibertsitatean ezta Nafarroako Unibertsitatean ere, ez dagoela zinegintzako gradurik, baina bai Ikusentzunezko Komunikazioan baita Arte Ederretan ere zinemarekin lotutako ikasgaiak ikasten dira. Horietan gainera, beste hainbat lanen artean, ikasleek fikziozko film labur bat sortu behar dute, baina aktoreen zuzendaritza ikasgaia EHU/UPVn ez da existitzen, ez Ikus-entzunezko Komunikazioan ezta Arte Ederretan ere; eta Mondragon Unibertsitatean, aktoreen zuzendaritza ikasgaiak 3 kreditu ETCS besterik ez du balio Ikus-entzunezko Komunikazioko ikasketetan. Gainera, fikziozko filmen sorkuntza-prozesua industriaren erara ikasi ohi da, hau da, lehenengo eta behin gidoia sortu behar da, gero film guztia asmatu eta planifikatu egiten da, eta, azkenik, aktoreak hautatzen dira aurretik planifikatutakoa interpreta dezaten, zuzendariaren buruan irudikatu den «tipo» bat antzeztu dezaten. Baina aktoreen zuzendaritzan oinarritzen den Mike Leighek garatutako zinesorkuntza metodoa, bai zine-zuzendarientzat bai aktoreentzat, interesgarria izan daiteke lehenengoek ikus-entzunezkorako aktoreak zuzentzen ikasteko, eta pantailarako interpretazioaren berariazko ezaugarriak ikasteko besteek. Planteamendu horri jarraituz, ikus-entzunezko ikasketetan, aktoreen zuzendaritza ikasteko helburuarekin, Leighek egiten duen bezala, gidoi-sorkuntza eta aktoreen zuzendaritza uztartuz gero, zuzendari-ikaslea derrigortua egongo litzateke zinegintza-bide guztia hasieratik amaieraraino aktoreak zuzentzen egitera, testua eskuan edukitzeak eskaintzen duen segurtasunik gabe, gidoi-sorkuntza bera ere aktoreak zuzentzen garatu beharko zuelako. Horrela, zuzendari-ikaslea, hizkuntza zinematografikoaren bidez esan nahi duen guztia ikasteaz gain, kontziente izango litzateke hori lortzeko aktoreak behar dituela eta horiek zuzentzen bakarrik lortu ahal dituela bilatutako helburu horiek. Zuzendariek, alegia, ulertuko lukete horrela lan eginez gero, «aktoreekin elkarlana gauzatu behar dutela, eta horien lan onaren menpe —teknika zinematografiko hutsetik haratago doana— dagoela gainontzeko guztiaren arrakasta» (Catalá, 2001: 253); azken finean, jakin badakigu pelikula baten sinesgarritasuna ez datorrela bere teknika zinematografikotik, «baizik eta pantailan agertuko den giza presentziaren sinesgarritasunetik» (Rabiger, 1987: 329), eta giza presentzien sinesgarritasun hori lortzeko, zuzendariak lagundu dezake aktorea, pertsonaia «interpretatzetik» pertsonaia «izatera» doan bidea egiten. Zine-sorkuntza prozesua horrela planteatuz, zuzendari-ikaslearentzat nahitaezkoa bilakatzen da aktoreak zuzentzen ikastea, eta ez prozesutik at dagoen teknika multzo isolatu gisa ikasiz, baizik eta zinegintza-prozesu osoaren baitan hasieratik bukaeraraino ikertuz eta aplikatuz. Gainera horrela lan eginez, ikasleak, interpretazioaren estetikari buruzko irizpide propioa garatuko du eta hura bilatzen ikasiko du. Eta azkenik, zuzendari-ikasleak bera bezala ikasten ari diren arte dramatikoko ikasleekin lan egingo balu, horiek ere bide horretan ulermen eta ikasketa baliagarria lortuko lukete; gainera, bai zuzendariarentzat bai aktoreentzat, ikasitakoa, gerora industriaren metodologia tradizionalaren barruan lan egiteko ere, oso baliagarria izango litzateke zalantzarik gabe. Arestian esan bezala, jakin badakit, dena den, Euskal Herrian ez dagoela zinema-gradua eskaintzen duen unibertsitaterik, eta bertan ikasi duten hemengo zinegile askok Ikus-entzunezko Komunikazioa edo Arte Ederrak ikasi dituztela, eta karrera horiek askoz orokorragoak direla eta hainbat ikasgai eta materiaren artean zinegintza eta fikziozko zinegintza ikasten dela, eta horren ondorioz, guztirako astirik ez dagoenez, aktoreen zuzendaritza baztertuta gelditu ohi den gaia dela; gainera industriaren funtzionamenduaren ondorioz ere, edozein proiektu zinematografikok ekoizpena lortu ahal izateko gidoia eta planifikazioa behar ditu izan aktoreekin lanean jarri aurretik, eta unibertsitatean ere, horrela ikasi ohi da. Amaitzeko esan, Leighek bere burua dramaturgotzat daukala eta horregatik bere metodoa deskribatzen duenean gidoiaren sorkuntzari buruz ari dela dio, gidoiaren sorkuntza aktoreekin egiten duena, pausoz pauso eta lehenengo eta behin, pertsonaiaren sorkuntzatik abiatuz; horrela, beraz, nahiz eta aktoreen zuzendaritza ikasgai gisa ez existitu, posible litzateke hori lantzea gidoigintza ikasgaiaren barnean, Leighek egiten duen bezala, gidoigintza eta entsegu-faseak uztartuz, horrela gidoigintzari aurre egiteko beste aukera bat zabalduz eta horrekin batera aktoreen zuzendaritza ikastea proiektuaren helburuen barruan derrigorrezkoa bilakatuz. Izan ere, Peri Bradleyk bere ikerketan adierazten duenez, gaur egun modan jarri den «telebista hibridoa» eta TOWIE (The Only Way Is Essex) (Wood & Wrigley, 2010) bezalako «dramality», «reality-drama» edo «egituratutako errealitateko» ikuskizunen arrakastak behartu ditu, horien estetikara hurbiltzeko, gidoigintza lantzeko ohiko moduak egokitzera. Bradleyk esaten du, horren ondorioz, «ekintzen eta elkarrizketa zehatzen idazketaren gainetik, erronka bidezko gidaritza bultzatzen dela, dramari egoeretatik jaiotzeko aukera ematen dion estetika errealista bat mantentzeko» (2014: 170), eta horrek Mike Leighen sorkuntza-metodoaren baliagarritasuna gaur eguneko gidoigintzan eta, oro har, zinegintzan, frogatzen duela dio. Horrela lan eginez, ikasleak bere proiektu zinematografikoa aurrera ateratzeko eta bere helburu artistikoak gauzatu ahal izateko, aktoreak zuzendu beharko ditu sortu nahi duen lana sortu ahal izateko, eta horretarako ikertu beharko du eta ikertutakoa praktikan inplementatu beharko du, eta aktore bakoitzaren berezitasunetara egokitu beharko da eta azkenik prozesu honetan guztian zehar ikasketa bat gertatuko da, zuzendari-ikasleak aktoreei buruz, horien lanari buruz eta horiek zuzentzeari buruz ikasiko du, eta horren ondorioz, pantailarako antzezpenaren estetikari buruzko irizpide propio bat garatuko du eta horrek, bere hurrengo proiektuetan, aktoreak aukeratzen eta zuzentzen lagunduko dio. Gero, ondo bidean eta zortea lagun, zuzendaria, proiektuz proiektu bere helburu artistikoak lortzen saiatzeko bere metodo propioa garatzen joango da, geldiezina izango den bizitza osoko ikasketaprozesu baten abiapuntua besterik ez litzateke hau beraz. #### Bibliografia - Arrieta, A. (2017): «Fikzioa, ezagutza eta zentsura», Campusa: Euskal Herriko Unibertsitatearen aldizkaria, Cathedra. - Barr, T. (1997 [1982]): Actuando para la cámara, Plot SA, Madril. - Barthes, Boons, Burgelin, Genette, Gritti, Kristeva, Metz, Morin & Todorov (1970 [1968]): Lo Verosímil, ETC Editorial Tiempo Contemporáneo SRL, Buenos Aires. - Bazin, A. (1966 [1958]): ¿Qué es el cine?, Ediciones Rialp SA, Madril. - Boal, A. (2001 [1982]): Juegos para actores y no actores, Alba Editorial SLU, Bartzelona. - Bordwell, D. & Thompson, K. (2010 [1979]): El arte cinematográfico, Paidós Ibérica SA, Bartzelona. - Bordwell, D. (1996 [1985]): La narración en el cine de ficción, Paidós Ibérica SA, Bartzelona. - Bradley, P. (2014): «Scripting the Real: Mike Leigh's Practice as Antecedent to Contemporary Reality Television Texts The Only Way Is Essex and Made in Chelsea», in C. Batty (arg.), Screenwriters and Screenwriting. Putting Practice into Context, Palgrave Macmillan UK, Londres, 170-186. - Brecht, B. (2004 [1947]): Escritos sobre teatro, Alba editorial, Bartzelona. - Bresson, R. (1979): Notas sobre el cinematógrafo, Ediciones ERA SA, Mexiko DF. - Caine, M. (2003 [1990]): Actuando para el cine, Plot SA, Applause Theatre Publishers, Madril. - Cardinale-Powell, B. & Dipaolo, M. (2015): Devised and directed by Mike Leigh, Bloomsbury. Cardullo, B. (2008): «The Committed Cinema of Mike Leigh», in B. Cardullo, Soundings on Cinema. Speaking to Film and Film Artists, State University of New York Press, - Albany, 219-256. ––––––––––, (2010): Loach and Leigh, Ltd.: The Cinema of Social Conscience. Cambridge Scholars Publishing. Cambridge. - Carney, R. & Cassavetes, J. (2001): Cassavetes por Cassavetes, Anagrama SA, Bartzelona. - Carney, R. & Quart, L. (2000): The films of Mike Leigh: Embracing the world, Cambridge Univ. Press, Cambridge. - Catalá, J.M. (2001): La puesta en imágenes. Conceptos de dirección cinematográfica, Paidos Ib. SA, Bartzelona. - Clements, P. (1983) The improvised play: The work of Mike Leigh, Methuen London ltd., Londres. - Cortés-Selva, L. (2012): La influencia de la fotografía cinematográfica en el estilo visual. Análisis del estilo de Dick Pope en las obras cinematográficas del director Mike Leigh: Life is Sweet, Naked, Secrets and Lies, Career Girls, Topsy-Turvy, All or Nothing, Vera Drake y Happy-go-Lucky, doktore tesia, UCAM Universidad Católica San Antonio, Komunikazio Fakultatea, Murtzia. - Coveney, M. (1996): The world according to Mike Leigh, Harper Collins. - Crowther, B. (1946): «How Italy resisted», The New York Times, 1946/02/26 (artxibategi digitalak), «The screen» atala (2018/11/06an begiratua). - Ebert, R. (1999): On the Waterfront, <http://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-on-thewaterfront-1954>, 1999/03/21 (2018/11/06an begiratua). - Erredakzioa (2018): «La soledad, un mal contemporáneo mundial que en Reino Unido ahora es asunto de Estado», BBC Mundo, <http://www.bbc.com/mundo/ noticias-42723066>, urtarrilaren 18a (2018/11/06an begiratua). Gaudreault, A. eta Jost, F. (1995): El relato cinematográfico, Paidós Ibérica SA, Bartzelona. Goodridge, M. (2002): Directing (Screencraft Series), Focal Press, Londres. Hagen, U. (2002 [1991]): Un reto para el actor, Alba Editorial, Bartzelona. Hethmon, R.H. (1965): El Método del Actor´s Studio. Conversaciones con Lee Strasberg, Fundamentos, Madril. Isaacs, B. (2006): Film cool. Towards a new film aesthetics, Ph.D Thesis University of Sydney. Kagan, J. (2005): La mirada del director. Entrevistas con directores de cine, Plot Eds. SA, Madril. Layton, W. (1990): ¿Por qué? Trampolín del actor, Fundamentos, Madril. Leigh, M. (1994): High Hopes. (1995): Naked and other screenplays. (1997a): Secrets and Lies. (1997b): Career Girls. (1999): Topsy-Turvy. (2002): All or Nothing, Faber and Faber, Londres. Meisner, S. & Longwell, D. (1987): Sanford Meisner on acting, A Vintage Original-Random House Inc., New York. Monterde, J.E. (2001): «Realidad, realismo y documental en el cine español», in J.M. Catalá, J. Cerdán eta C. Torreiro, Imagen, memoria y fascinación: notas sobre el documental en España, hitzaldi sortaren argitalpenean, Ed. Ocho y medio, Madril, 15-26. Movshovitz, H. (2000): Mike Leigh: interviews, University Press of Mississippi. Nacache, J. (2006): El actor en el cine, Paidós, Bartzelona. O'Sullivan, S. (2011): Mike Leigh, University of Illinois Press. Rabiger, M. (1987): Dirección de cine y video. Técnica y estética, IORTV. Butterword-Heinemann, Madril. Ruiz, B. (2008): El arte del actor en el siglo XX, Artezblai SL, Bilbo. Raphael, A. & Leigh, M. (2008): Mike Leigh on Mike Leigh, Faber and Faber, Londres. Stanislavski, K. (2003): El trabajo del actor sobre sí mismo en el proceso creador de la vivencia, Alba Editorial, Bartzelona. Swenson, L.C. (1980): Teorías del aprendizaje, Paidós Ibérica SA Psicologías del s. XX, Bartzelona. Trostle Jones, E. (2004): All or Nothing: The cinema of Mike Leigh, Peter Lang Publishing Inc., New York. Watson, G. (2004): The cinema of Mike Leigh: a sense of the real, Wallflower Press, Londres. Whitehead, T. (2007): Mike Leigh, Manchester University Press. Zunzunegui Díez, S. & Zumalde Arregi, I. (2014): «Guía para escépticos avatares de la doble lectura modélica del discurso documental», Signa Aldizkaria, 23, 843-865, UNED. #### Aipatutako filmografia Chase, D. (1999): The Sopranos, Home Box Office (HBO). De Sica, V. (1948): Ladri di Biciclette, Produzioni De Sica (PDS). Echevarria, A. (2018): Carmen y Lola, Tvtec servicios audiovisuales / ICAA. Ford, J. (1940): The Grapes of Wrath, 20th Century Fox. Prod: Darryl F. Zanuck. - Foundas, S. (2008): Mike Leigh: Moments, Regis dialogue with Scott Foundas, Walker Art Center. - Frears, S. (1985): My Beautiful Laundrette, Film4 Productions / Working Title Films. Gutierrez, P. (2018): Zain, Zazpi tèrdi. - Ho, J. (2014): The one and only Mike Leigh. Imagine: season 24, episode 5, BBC 1, Documentary. - Kazan, E. (1954): On the Waterfront, Columbia Pictures. - Lacuesta, I. (2018): Entre dos aguas, La Termita Films / B-Team Pictures / All Go Movies / Mallerich Films Paco Poch / Bord Cadre Films / Studio Indie Productions. - Leigh, M. (1971): Bleak Moments, Autumn Productions / Memorial Enterprises / British Film Institute Production Board. - ––––––––––, (1983): Meantime (TV), Central TV Production / Mostpoint / Channel 4 Television Corporation. - ––––––––––, (1985): Four days in July (TV), British Broadcasting Corporation (BBC). - ––––––––––, (1988): High Hopes, British Screen Productions / Channel Four Films. - ––––––––––, (1990): Live is Sweet, Film Four International / British Screen / Thin Man Films. - ––––––––––, (1993): Naked, Thin Man Films / Fine Line Features / Film Four International / British Screen. - ––––––––––, (1996): Secrets & Lies, Thin Man Films / Channel Four Films / Ciby 2000. - ––––––––––, (1997): Career Girls, Thin Man Films / Channel Four Films. - ––––––––––, (1999): Topsy-Turvy, Thin Man Films / October Films / The Greenlight Fund / Newmarket Capital Group. - ––––––––––, (2002): All or Nothing, Koprodukzioa: UK-Frantzia; Thin Man Films / Les Films Alain Sarde / Studiocanal. - ––––––––––, (2008): Happy-Go-Lucky, Thin Man Films / Summit Entertainment / Ingenious Film Partners / UK Film Council. - ––––––––––, (2010): Another Year, Film4 / Focus Features / Thin Man Films / UK Film Council. ––––––––––, (2018): Peterloo, UK-USA; BFI Film Fund / Film4 Productions / Thin Man Films / Isobel Griffiths Limited. Banatzailea: Amazon Prime Video. - Loach, K. (1966): Cathy Come Home, British Broadcasting Corporation (BBC). - ––––––––––, (1969): Kes, Kestrel Films / Woodfall Film Productions. - ––––––––––, (1994): Ladybird, Ladybird, Channel Four Films / Parallax Pictures. - ––––––––––, (2016): I, Daniel Blake, BBC / BFI / Sixteen Films. - ––––––––––, (2019): Sorry We Missed You, Koprodukzioa: UK-Frantzia-Belgika; Sixteen Films / BBC Films / BFI Film Fund / Les Films Du Fleuve / Why Not Productions / Wild Bunch. Banatzailea: Front Row Filmed Entertainment. - Mazin, C. & Renck, J. (2019): Chernobyl, HBO / Sky TV / Sister Pictures / The Mighty Mint / Word Games. Meadows, S. (2019): The Virtues, Channel 4 / Warp Films. Osmond, L. (2016): Versus: The Life and Films of Ken Loach, BBC Films / Sixteen Films. Reisz, K. (1960): Saturday Night and Sunday Morning. Woodfall Film Productions. Rossellini, R. (1946): Roma Città Aperta. Excelsa Films. Simon, D. & Burns, E. (2002): The Wire. Home Box Office (HBO). Visconti, L. (1948): La Terra Trema. Universalia Film. Wood, T. & Wrigley, R. (2010-): TOWIE (The Only Way Is Essex). Lime Pictures. ITV2.
aldizkariak.v1-2-145	{ "domain": "logika, matematika, hizkuntzalaritza, psikologia, filosofia, informatika eta adimen artifiziala", "id": "gogoa_Libk.21_ Zk. _2020_1", "issue": "Libk.21_ Zk. _2020_", "year": "2020", "license": null, "source": null, "edition": null }	# Elkanotar Juan Sebastian, Pizkundeko humanista utopikoa? ## Juan Sebastian of Elkano: An utopian humanist of the Renaissance? 1Ekai Txapartegi\& Filosofia saila (UPV/EHU) Laburpena.* Elkanotar Juan Sebastianen pentsamendu politikoa Pizkundeko humanista utopikoen artean lerrokatzea da artikulu honen ekarpen nagusia. Berak idatzitako bidaia-kronika galdu denez, eta iritsi zaizkigun eskutitz eta testigantzak urriegiak direnez, Elkanoren iritzi politikoak ezagutzeko Maximiliano Transilvano eta Gonzalo Fernandez de Oviedoren kroniketara jo behar dela erakusten saiatzen naiz. Bi kronika haietan gorde da, ziurrenik, Elkanoren idatzi galduaren berridazketa ia literala. Mundu-birari buruz Maximiliano Transilvano errege-idazkariak azkar batean idatzitako latinezko kronikaren bigarren zatia, esaterako, Elkanoren idatzi galduaren berehalako itzulpena dela ondorioztatzen dut artikuluan. Hipotesia zuzena bada, Transilvanoren kronikan Elkanoren irudimen utopikoa irakurtzen da, batik bat Borneoko herritarren ohiturak deskribatzen diren pasarte harrigarrian. Bertan, Elkano ahobizarrik gabe ariko litzateke, besteak beste, hedapen inperialen aurka, errege gerrazaleen aurka edo erlijio tolerantziaren alde. Pasarte horrek Elkano 'inperialaren' eraikuntza gaztelarra iraultzen du. Bat egiten du, ordea, Elkanori buruz ezagutzen ditugun datu guztiekin. Horrenbestez, norabide horretan ikertzen jarraitzea proposatzen dut. Gako-hitzak: Elkano; Juan Sebastian; Pizkundea; humanismo utopikoa; Maximiliano Transilvano; Gonzalo Fernandez de Oviedo; lehen mundu-bira; Borneo. Abstract. The main goal of this article is to argue that the political thought of Juan Sebastian Elkano lines up with the utopian humanists of the Renaissance. Given that his written report of the circumnavigation is lost, and his letters and received testimonies are too scarce, I maintain that to access to his political opinions we should resort to the Chronicles of Maximilianus Transylvanus and Gonzalo Fernandez de Oviedo. Most certainly, those two Chronicles of the circumnavigation bear an almost literal transcription of his lost written account. I conclude that the Chronicle that Transylvanus rushed to write in Latin, for instance, is a hasty translation of Elkano's report. If this hypothesis is correct, that Chronicle contains the utopian imagination of Elkano, particularly in the astounding paragraphs where he describes the political and religious practices of the people of Borneo. There, Elkano would be expressing his opposition to imperialist expansions or bellicose kings, and his sympathies for religious tolerance, without mincing his words. This hypothesis suits every known data about him, while casting down the Castilian construction of 'imperial' Del Cano. Therefore, I propose to continue doing research in this direction. Keywords: Elcano; Juan Sebastian; Renaissance; utopian humanism; Maximilianus Transylvanus; Gonzalo Fernández de Oviedo; circumnavigation; Borneo. Nola aipatu / How to cite: Txapartegi, Ekai (2020). «Elkanotar Juan Sebastian, Pizkundeko humanista utopikoa?», Gogoa, 21, 61-99. (https://doi.org/10.1387/gogoa.22118). Jasoa: 2020-I-27. Onartua: 2020-X-5. Aurrena online argitaratua: 2020-X-7. ISSN 1577-9424 - eISSN 2444-3573 / © 2020 UPV/EHU ![](_page_0_Picture_16.jpeg) Lan hau Creative Commons Aitortu 4.0 Nazioartekoaren lizentziapean dago <sup>&</sup>amp; Aitortza berezia merezi du Enrique Santamaria euskal idazleak, Transilvanok sinatutako kronikaren bigarren zatiak Elkanoren idatzia jasotzen duelako hipotesia/aurkikuntza berari zor zaiolako. Eskertu nahi ditut baita ere GOGOA aldizkariko iruzkingileak, artikulua hobetzeagatik. Elkano 500 Fundazioari ere eskerrak, Juan Sebastian ezagutzera emateko ahalegin eta laguntza guztiengatik. Lan honek UPV/EHUko Ikerketa Errektoreordetzaren laguntza jaso du (PPGA19/23), eta Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailarena (IT1205-19). <sup>\</sup> Harremanetan jartzeko / Corresponding author:* Ekai Txapartegi. Tolosa Hiribidea, 70 (20018 Donostia) – ekai.txapartegi@ ehu.eus – https://orcid.org/0000-0002-9152-6563 Del Canori buruz idatzi da, ez Juan Sebastiani buruz. Pertsonaiari buruz, ez pertsonari buruz.1 Inperio-konkistatzailearen morroi leial eta konbentzituaren interpretazio-marko orokortu eta onartu hori, pertsonaia hori, zalantzan jartzea da idatzi honen asmoa. Horretarako, esku-eskura ditugun ebidentzia sendoenetan oinarrituko naiz: Elkanoren biografia eta hark hartutako hainbat erabaki; bere eskuz idatzita iritsi zaizkigun dokumentu bakanak, bi gutun eta hilburukoa; eta, batez ere, Elkanok idatzitako mundu-biraren kontakizun hartatik Maximiliano Transilvanok eta Gonzalo Fernandez de Oviedok ustez berridatzitako pasarteak. Elkanoren kontakizun hura galdu denez, bi berridazketa horiek izan litezke bere pentsaera politikoa asmatzen hasteko eskura ditugun ebidentzia sendoenak. Artikulu honen hipotesi nagusia hori da, hain zuzen, bi berridazketa horietan egiten den Borneo uharteko deskribapen utopikoan arreta jarrita, Elkano humanista irakur dezakegula, errotik auzitan jartzen dituena monarkia gerrazalea, inperioaren zabalkunde-asmoa eta kristau-fedearen inposaketa. Ondorioz, gero eta nabariagoa izango da, nire iritziz, militar inperiozalearen ezaugarritze faltsua atzean utzi eta beste interpretazio-marko emankorragoa eta egiazkoagoa irekitzeko beharra: Pizkundeko humanista kritikoekin bat lerrokatutako marinelarena. Ez nuke iradoki nahi Elkanoren idatzia, intelektualki, Rotterdamgo Erasmok edo Tomas Morok idatzitako liburuen parekoa denik. Baina loturak nabariak dira. Utopia humanista haien atzean «aurkikuntza kolonbinoak» daude (Ramos 1990), hain zuzen, ohikoa zelako aurkikuntzen kronikak deskribapen utopikoz apaintzea: «abiatu aurretik amestutakoak uharte bakoitzean aurkitu zituztela usteko zuten marinel guztiek».2 Elkano gutxietsi egiten duen Angleriak ez du haren utopia jaso bere kontakizunean, baina ia 30 urte lehenago jaso zuen Kolonena, non amerikarrak 'urrezko arokoak' direla esaten den (Década I, III. liburua, VIII. kapitulua). Ez da harritzekoa, beraz, Elkanok idatzitako bidaia-kronikan ere marinelaren utopiek bere tokia aurkitzea. Horregatik, Transilvanoren eta Fernandez de Oviedoren kroniketan El- <sup>1</sup> «[Laurgainen agertutakoak] dokumentu administratiboak dira, baina arretaz irakurrita eta xehetasunez aztertuta Elkanori buruz datu asko emango dizkigute. Bere kezka eta interesei buruz. Pertsonari buruz, pertsonaiari buruz baino gehiago. Zeina, bide batez esateko, marinelak erakusten duen ikuspegi interesgarriena den, orain arte landu ez delako edo, zehatzagoak izateko, historiografia klasikoaren interesetik kanpo geratu delako orain arte. Bere balentria planetarioari buruz zerbait badakigu; gutxi dakigu, ordea, Elkano nor izan zen.» (Aguinalde 2017: 66) («Se trata de documentos [Laurgainen agertutakoak] que podríamos denominar como administrativos, pero cuya atenta lectura y análisis pormenorizado nos van a proporcionar muchos datos sobre Elcano, sus preocupaciones e intereses. Sobre la persona, más que sobre el personaje. Que, por cierto, es la perspectiva desde la que más interesante se nos muestra el marino, además de ser completamente inédita o, más bien, ajena hasta la fecha a los intereses de la historiografía clásica. Algo sabemos de su gesta planetaria, poco sobre quién era Elcano.») [Besterik esan ezean, erdarazko aipuen euskarazko itzulpenak egilearenak dira.] <sup>2</sup> «Todo navegante creía encontrar en cada isla algo con lo que soñó antes de emprender la aventura.» (Ramos 1990: 28) kanorena iritsi bazaigu estalita, hipotesi hori zuzena bada, bere pentsamendu politikoa marrazten hasteko atea zabaldu zaigu. ## 1. Del Cano ala Elkano? 1522, gizakiak estreinakoz besarkatu du lurra bere gerri-buelta osoan.3 Itsasotik itsasora hiru urtez txalupatxo zulatuetan arrastaka ibilita, Elkano eta beste 17 marinelek beso-zabalik mundua inguratu eta lehen estutua eman diote.<sup>4</sup> Errelato hori, erraldoia, gertakari soila baino gehiago dena, gizadiaren eskalakoa, euskaldunontzat ia bakarra, nor ari da idazten? Elkarri mokoka, Espainiako erakunde inperiozaleak, batetik, eta herri-mugimendu inperio-arrotza, bestetik. Kontrajarrita itxuraz. Del Cano (Fernández de Navarrete 1872) zaleei Gaztelako militar leiala gustatzen zaie. Elkanoren aurkariei,5 berriz, hori da, hain zuzen, gustatzen ez zaiena, Gaztelako militar inperialistari gorazarre egitea. Kontakizun faltsu eta interesatu berean harrapatuta jarraitzen dute, ordea, biek. Bi aukera, baina sakonean berdinak, batak zuriz besteak beltzez baina Elkano inperial<sup>6</sup> bera margotzen dutelako biek. <sup>3</sup> «Bidaldi hau, beraz, Lurraren biribiltasunaz egindako lehen egiaztapena izan zan». Esaldia Joan Inazio Goikoetxea 'Gaztelu' olerkilariarena da, Manuel Elorzaren «Juan Sebastian de Elcano» biografia laburra euskaratzean idatzia. Gazteluren euskara ederragatik merezi du biografia labur hori irakurtzea. <sup>4</sup> Zorrotzak izanda, Guinea Bisau edo Senegalgo kostalde parean ixten da mundu-bira. Handik igaro ziren bost ontziak 1519ko urrian, mendebalderantz hartu aurretik, eta handik ere itzuli Victoria 1522ko uztailean, Cabo Verden porturatu baino egun batzuk lehenago. Beraz, eta zorrotzak izanda, bi urte eta bederatzi hilabete ondoren, 35 bat lagunek puntu horretan lortu zuten munduari bira osoa segida bakarrean ematea. Bi kolpetan egindako mundu-bira, agian, Malasiara iristean jada lortu zuten Magallaesen bi esklabuek (Fernandez de Oviedo 2011 [1535]: XX. liburua, 1 kapitulua, 15 orria), Malasia-Lisboa (1511an) eta Sevilla-Malasia (1519tik 1521ra) bi bidaiak puntu geografikoren batean teilakatu zirela suposatzen bada. <sup>5</sup> [www.elkanoribira.eus](http://www.elkanoribira.eus) <sup>6</sup> 'Inperial' izenordea egokia da, Pagden irmoa den arren, inperioa ukatzen duenean: «Espainiar inperiorik ez da sekula izan, ez izenez ez izanez» (Pagden 2014: 30) («There never was, in either name or fact, a Spanish empire»). Garai hartan, xvi. eta xvii. mendeetan, baina bereziki Karlos V.aren monarkia garaian, erreinua konglomeratua zen, inperioa baino gehiago, Estatu forma bateratura iristeko saiakerarik ez zelako oraindik egin, eta ia independente funtzionatzen zuten erreinuen federazioen antza zuelako. Hala ere, 'inperio' hitza erabiltzen jarraituko dut behar denean, Muthuk egiten duen modu zabal eta ohiko horretan: «'Inperio' edo 'inperialismo' terminoak zentzu zabalean erabiltzen ditut, jendarte batek bestea formalki edo informalki arautzeko gaitasuna duela esateko, batez ere (baina ez soilik) metropolia eta lurralde kolonizatuen arteko distantzia handia denean, Europako gobernu inperialek ez-europarren gainean izan zuten agintea bezala» (Muthu 2003: 285) («I use the terms 'empire' and 'imperialism' in a broad sense to indicate either the formal or the informal rule of one society over another society, especially (but not only) those cases when the metropole and the colonized territories are distant, such as European imperial rule over the non-European peoples»). Izan ere, zer, Juan Sebastian Elkanotarra beste norbait izan bada? Marinel-merkatari fidagarria, gehienetan esaneko agian, batzuetan errebelde, moralki ez bereziki heroiko, politikoki ez inperialista, baina aparteko nabigazio eta lidergo abileziengatik garaiko indar ekonomiko eta politiko nagusiek misio suizida<sup>7</sup> baterako fitxatu zutena eta handik bizirik eta garaile ateratzea lortu zuena. Zergatik ez? Elkano garaiarekin eta inperioarekin mimetizatuta irudikatzen dugu. Baina hori ere agian gure sinplifikazioa da. Artikulu honetan zehar agerian jartzen saiatuko naiz, gaur-gaurkoz eskura ditugun jatorrizko testu-ebidentzia sendoenek hipotesi eraberritzailea hauspotzen dutela: Elkano europar Pizkundeko humanista kritikoen artean kokatzen duena. Saiatuko naiz argudiatzen, gutxien-gutxienez merezi duela norabide horretan ikertzen hastea, atzean utzita xix. mendean nazionalismo espainiarrak asmatutako Del Cano konkistatzailearen pertsonaia hura. ## 1.1. Gutxi dakigu Ziur-ziur hauxe bakarrik: muturreko abentura hura egiteko behar adina gaitasun biltzen zituela eta, beraz, aparta zela laguna, gutxi bezalako kapitain fenomenala. Kapitain gisa Moluketatik Cabo Verdera bitarteko infernua pasatu behar da, egunean 24 aldiz ura ponpatu behar zaion ontzi matxuratuan harrapatuta,<sup>8</sup> lur-hartu gabe bost hilabetean, inoiz inork nabigatu gabeko olatuen kontra, lurmuturreko haizea kontra, eta hildakoak pilatzen ari zaizkiola.<sup>9</sup> Parte hori behintzat txapela eranztekoa da, ontzi-nabigazioaren historiako gailurretakoa. <sup>7</sup> 'Suizida' esatea ez da gehiegi esatea. Garai hartako ozeanoarteko espedizioetan ohikoa zen eskifaiaren herena ez itzultzea (Greengrass 2015: 200). Moluketako saioan, gainera, Diaz de Solisen aurrekaria zegoen, 1516an Brasilen hil zituztenak. Horregatik, Magallaesek ia bi urtez luzatu zituen prestaketak, besteak beste zailtasunak zituztelako marinelak topatzen. Elkano ibili zen buru-belarri marinel bila, ontzi-maisu gisa zeregin hori berari zegokiolako. Inguruko marinelak jakitun ziren bidaia horren muturreko arriskuaz, bi urteko bidaia espero zutelako gutxienez inoiz inork igaro gabeko itsasbide berrietatik barrena. Eta Elkano 'fitxatu' zutela ere nahiko nabaria da, maisu izendatu baitzuten, ardura handiko postua lege-zorrak zituen norbaitentzako. <sup>8</sup> Ayamontek (1522) ematen du datu hori: «Timorerantz abiatu zenean, ontziko ponpari hamabi aldiz ematen zitzaion egunez, eta hamabi aldiz gauez» («Y la nao, cuando partió de Timor, daba a la bomba doce veces de día y doce veces de noche»). 'Broma' izeneko moluskuak egindako zulotxoetatik sartzen zitzaien ura ontzira. <sup>9</sup> Pigafettaren (2019 [1522]) datazioa jarraitzen badugu, Tidore uhartetik 1521eko abenduaren 21ean ontziratu ziren, 60 lagun, 47 europar eta 13 asiar. Otsailera arte geldialdiak egin zituzten bideko hainbat uhartetan. Otsailaren 11n Timor uhartetik abiatu ziren eta uztailaren 9ra arte, bost hilabete luzez, ez zuten lurrik zapaldu. Nabigazio horren bi hilabetetan, maiatza-ekaina, 21 lagun hil zitzaizkien ontzian, muturreko ahultasunak eragindako gaixotasunengatik. Cabo Verdera 34 lagun bakarrik iritsi ziren. Hortik aurrera, Elkanori buruz ziurtasunez hitz egitea ausarkeria da. Behin arakatzen hasita, gainera, apaltzen ere hasten gara, ziur-ziur bere adina ere ez dakigulako, hortik hasita. Historiagile canovistek eta frankistek Elkanori bizkarreratu ohi dioten curriculum konkistatzailea izateko itsasoratzean 42 urte inguru behar zituen. Elkanok berak gezurtatzen du datua, ordea, itsasoratzean 32 urte zituela dioenean (Bernal 2019b: 12). Konkretuki, Cisnerosekin militar aritu zela ere baieztatzen da behin eta berriz, mairuen aurkako Orango konkistan (1509). Baina hori ere apaindura inperial berantiarra da, eusteko froga erabakigarririk gabe ziurtatzen dutena. Jakin badakiguna kontrakoa da, Orango ontzien zerrendan bere ontzia ez dela ageri; ez eta kapitain, ontzi-jabe edo maisu izenen artean «Del Cano», «El Cano», «Cano» edo antzekorik. Del Cano edo Elcano inperiala xix. mendeko historiagile hispanisten asmakuntza izan da; historia egileena, ez historialariena. Historia egile inperiozaleena, zehatzak izateko. Ziurtzat ematen dugun errelatoa Espainiako eliteetatik jasotzen dugu, harrokeria inperialistaren forman, xix. mendean bezala oraindik ere ez daukaten nazio-sorkuntzan jarraitzen dutelako tai gabe, historiagintza ere horretarako baliatuz. Del Canoren kasuan, biografo nagusiak izan dira, besteak beste, Martin Fernandez de Navarrete, Eustaquio Fernandez de Navarrete eta Amando Melón Ruiz de Gordejuela. Inperio espainolaren iragan loriatsua erreskatatzera datorren historiagile nazionalista horiei, ordea, zergatik sinetsi? Eta haien kontakizunak amuz josita badatoz? ### 1.2. XVI. mendea beste mundu bat zen 'Del Cano konkistatzailea: loriatu edo baztertu?' eztabaida-markoan jarraitzen dugun bitartean, galdera berriak, galdera normalenak egiteko aukera galtzen jarraitzen dugu. Esaterako, Juan edo Sebas, nola deitzen zuten gertukoenek Elkano? Ez dakigu. Edo zein konfidentzia egiten zizkien lagunei? Nola maitatzen zuen, umorerik bazuen… gustura jakingo genituzke, baina horiek ere asmatu egin behar. Eta ezagutu nahi ditugun kategoriak gure garaikoak direnean, «abertzalea ote zen?», «ezkertiarra?» galderek zentzua galtzen dute eta analogien eremura irristatzen gara, bi mundu hain aparteko konparatzeko. Tentuz ibili bakarrik ez, testuinguruak bereiziz jokatu behar da. Artean ez zen oraindik Espainia existitzen, Estaturik ere ez, ez behintzat guk ulertzen ditugun moduan.<sup>10</sup> Mundu-birako ontziak Sevillatik atera ziren <sup>10</sup> Espainiak «las Españas» bai, ordea, hori zen Erregeen titulua xix. mendean ere. Isabel II.a «Reina de las Españas». Gaztelak Espainiar penintsularen izena bereganatu zuen eta, Erresuma konposatua izan arren, Europan erresuma guztiak «konposatuak» zirelako, Erresuma izan bazen. 1519 hartan izango ziren 500 bat entitate politiko subirano Europan (Greengrass 2015 [2013]: 304). Gainera, erregeen lehen eginkizuna ezkontza edo herentzia bidez euren jabegopean eroritako herrien 'eskubide' eta 'erregaliak' babestea zenez, herrialde bakoitzeko noblezia, legeak (foruak) eta ohiturak errespetatu eta errespetarazi behar zituzten, eginkizun hori koroarekin bat zetorrelako.11 Erreinu beraren baitako subiranotasun-lokalak errespetatzeko auzian, ordea, Juan Bodino legelariak bereizi egiten zituen, eta mailakatu, pareko erreinuak (aeque principaliter), eta konkistatuak edo kolonizatuak (Greengrass 2015 [2013]: 309). Praktikan ere bereizi eta mailakatu egiten zirelako lehenak (errespetatzen direnak) eta bigarrenak (errespetatzen ez direnak).<sup>12</sup> Bereizketa horren ondorioz etorri zen, esaterako, lurralde konkistatuek ezkutatu nahi zutela iraganean izandako porrot militarra, bigarren kategorian ez erortzeko. Gipuzkoak nabarmen, zeinak behin eta berriz ukatu zuen xiii. mendean Gaztelak konkistatu izana, borondatezko bateratze kondairaren mesedetan. Erreinu guztiek 'pareko' izan nahi zuten erregearen aurrean. Kasurako, Gaztelan tokatutako errege inperiala alemana zen, Karlos V.a zesarra, gaztelania traketsa zerabilena kultura flandriarra zekarrelako. Bere ama Joana 'Eroa'ren itxialdia baliatuz, haren lurrak erreklamatzera iritsi berria, 16 urteko nerabea oraindik, berehala 1518an sutan jarri zituen gaztelarrak, gaztelania ulertzen ez zuelako, administrazioa alemanez eta borgoinarrez josi zietelako eta Alemaniako zor itzelak Gaztelaren bizkar ordaintzeko beldur zirelako. 27 erreinu heredatu arren, Karlos V.a agintari hedatzailea zen, garai hartako gehienen modura, kristandadearen hondarretan oraindik ere monarchia universalis amesten jarraitzen zuen azkenetarikoa. Nafarroako Erreinu konkistatu berriaren erresistentzia printzak sustraitik erauzteaz gain, Mexiko, Tarascon, Yucatan, Guatemala, Peru, Kolonbia eta Txilera zabaldu zuen inperioa. Inperioa zen, konkistatzaileen inperio bihozgabea. Gaztelarrek indigenak modu sadiko gordinenetan nola garbitzen zituzten irakurri diogu Bartolome de las Casasi (1999 [1522]), zakur-bazka eta su-moteletan, baina era berean <sup>«</sup>Konposatu» kontzeptua xviii. mendean legelari «austrazistek» erabiltzen zutena zen eta 1974tik akademikoki egokiena irizten zaiona. Bizkaiko Batzar Nagusietako legelari Loyzagak, xix. mendean erabiltzen zuen «konposatu» kontzeptua, Batzar Nagusien aginteak bermatzeko. Eskerrak eman nahi dizkiot txostengile anonimoetako bati iruzkin honegatik. <sup>11</sup> «Aginte dinastikoa kontserbadorea zen berez. Agintari legitimoak ez zuen soilik gobernatzeko eskubidea aldarrikatzen, bere herrien 'eskubide' eta 'pribilegioak' zaintzera ere konprometitzen zen.» (Greengrass 2015 (2013): 321) («El dominio dinástico era intrínsecamente conservador. Un gobernante legítimo no solo reclamaba el derecho a gobernar, sino también a preservar los 'derechos' y 'privilegios' de sus pueblos.»). <sup>12</sup> Aurrerago, Salamankako Eskolako Juan de Solorzano Pereirak modu sakonagoan landu zuen bereizketa hori Política Indiana liburuan (1647), Amerikar kolonietan ikusitakoan oinarrituta. ezaguna da urte haietantxe (1527) Erroma sakratua ere arpilatu zutela, eta bertako emakume errenazentistak bortxatu zituztela zientoka, kristauak, zuriak eta europarrak izanik ere.<sup>13</sup> Ez zegoen 'indioa' izan beharrik norbera animalia basatitzat tratatua izateko. Eta aita santua, aita santu ukiezina, hilabete luzetan hartu zutela atxilo, Clemente zazpigarrena, medicitarra, Europako familia loriatsuenekoa. Inperioak ez du hertsadura moralik errespetatzen, bere bidean doa beti gehiagoren bila: boterea-lurrak-aberastasunak. Hertsadura moralik gabe ekiten du hedatze-asmoak hala eskatzen duenean. Txakolinez omentzen dugu Elkano, garai gupidagabe hartakoa. Pelikulak egiten ditugu eta eskoletan erreferentziatzat darabilgu, baina Karlos V.aren baimenarekin/aginduz abiatu zen Moluketara. Konkistatzaile inperialista beraz? Abenturazale jatorra? Edo beste zerbait? ## 1.3. Zein da gure errelatoa? Bada errelato nagusi bat europarra, Stefan Zweig idazleak Magallaes liburuan (1938) esaldi bakarrean laburtzen duena: «Lurraren esplorazio-historiako lorpenik handiena».<sup>14</sup> Europar Batasunak atzera begiratu nahi du, zalantzan dagoen batasun europar hura berregiteko oinarri bila. Bidaia harekin erakutsi nahi du abentura zoroenak lagundu zuela aro argitsuena erditzen. Munduari bira ematean, lorpenaz liluratuta, batu egin zela Europa sineskeria faltsuen aurka, erlijio-dogmen aurka, bizitzeko modu tradizionalen aurka, hierarkia naturalen, muga hertsien eta intolerantziaren aurka. Eta oinarrietan batuta jarraitu zuela Europak, barne liskarrak liskar, atzean uzteko Erdi Aroa, eta ekartzeko zientzia, merkataritza, industrializazioa, liberalismoa eta demokrazia. Hori da Europar Batasunetik bultzatu nahi den errelatoa. Eta errelato horren muina, Zweigek zioen itsas egitasmo gogoangarrienarena, ederra da. Zalantzarik gabe, kontatzeko istorio ederretan ederrena delako, bai gertakariaren epikotasunagatik bai eta garai hartan izan zuen eragin kulturalagatik. Munduari itzulia ematea, ez da makala marinel haiek egindakoa. Txalupatxoetan, urik gabe askotan, jatekorik gabe astetan, atsedenerako porturik gabe, lagun bakar haizea izanda, dabilenean, bestela geldi, <sup>13</sup> Batez ere mojak bortxatu zituzten Erroman, baina baita etxetik ateraraztea lortzen zutenak ere. Pizkunde garaiko emakume italiar peto-petoak. Horrela kontatu zuen Francesco Guicciardinik 10 urte beranduago idatzitako Italiako historian: «Erromako emazte eta mojen aiene eta garrasiak entzun ziren, lizunkeria-gosea asetzeko soldaduek saldoka zeramatzatenean: hilkorrenganako Jainkoaren epaia iluna dela soilik esan liteke, emakume erromatarren kastitate ezaguna indarrez erauzia izan baitzen» (Guicciardini 1537) («Sentivansi i gridi e urla miserabili delle donne romane e delle monache, condotte a torme da' soldati per saziare la loro libidine: non potendo se non dirsi essere oscuri a' mortali i giudizi di Dio, che comportasse che la castità famosa delle donne romane cadesse per forza in tanta bruttezza e miseria»). <sup>14</sup> «das Grossartigste geleistet in der Geschichte der Erderkundung.» (Zweig 1938) eta alimaleko ekaitz eta olatuak etsai… munduari bira osoa ematea. Hiru urtez etxetik urrun, literalki beste puntan nabigatzen, itsaso zabalenetan izarrei begira erdi-galduta, edo arroka ikusezinen arteko pasabide estuetan bestela, bihar zer jakin gabe eta… mirakuluz etxera bizirik itzultzea. Egin egin behar da. Gutxitan du 'epikoa' izenlagunak hain helduleku aproposa. Haien hotzak, haien goseak, haien nekeak. Zalantzarik gabe gure errelato nazionalaren parte izan beharko luke. Elkanori arreta jarrita Euskal Herria ikusgarri egiten baita. Euskalduna da itsasontzia, Victoria, mundu-bira burutu duena; euskalduna baita ere kapitaina, Elkano; eta euskaldunak itzulitako beste hiru marinel ere, hirurak Juan izenekoak. Hantxe euskara, beraz, bidaiaren 1.082 egun eta gau bakoitzean. #### 1.4. Del Cano inperiala Baina, nor zen Elkano? Atzean utzi dugu xalo-aroa. Badakigu historia ez dela neutrala. Ariketa politikoa da historia, botere-ariketa disimulatua, balio epistemiko batzuek behartutako zintzotasun akademiko minimoaren mugetan, ordaintzen duenaren ideologia laguntzera datorrena. Lurralde bakoitzean berea. Zinikoki begiratzen dugu mundu-bira nork kontatu —portugaldarrek, amerikarrek, espainolek edo filipinarrek— aldeak daudela; testuinguru kultural eta politiko bakoitza bere interpretazioa bultzatzen ari delako. Konparatu bestela Wikipedian batzuen eta besteen 'mundu-bira' sarrerak. Gurean, Ebrotik behera sendo jarraitzen du Elkano inperiala marrazteko asmoak. Madrilen eta Sevillan horretan ari dira. Zuloagaren koadroan edo Getariako plazako eskulturan agertzen den pirata itxurako gortesau gaztelar hori aurkezten digute, Del Cano, Gaztelako koroaren zerbitzuko espainiarrak munduari bira eman ziola irudikatzeko. Gero eta agerikoago denez, ordea, Del Cano edo Elcano inperial hori nazionalismo espainiarraren produktua izan da, komenentziaz asmatutakoa, biografia fikzionatua. Hasi xix. mendean, frankismoan indarra hartu eta, orain bertan, Europar Batasuneko diru funtsen laguntzaz, bosgarren mendeurrena marrazketarako baliatzen ari den elite espainiarrarena. Era berean, 2019ko uztailean, Juan Sebastian Elcano armadako gerraontzia Getariara hurbildu dute (Bilboko Ingeniaritza Eskolaren laguntzaz) Elkano getariarra trapu inperial apainetan mozorrotzen jarraitu eta gorazarre nazionalista gure lurretaraino ekartzeko, Koroaren, Armadaren eta Ebanjelizazioaren zerbitzura. Espainiatik datozen marko eta ideologia nazionalista erreakzionarioena gure lurretan. Gure lepotik, gure herrian, nazionalismo espainol inperialista bere piezak mugitzen eta horretarako Elkano desitxuratzen jarraitzen. #### 1.5. Nola emango diogu buelta? Euskal Herrian ia inori ez zaio Elkano inperial hori gustatzen, jakina. Baina nola irauliko dugu? Panpina gehiago bihurritu genezake, Pizarro edo Hernan Cortes konkistatzaileen pare jarrita. Gurea ere emakume-bortxatzaile eta indigenen hiltzaile izan zela ziurtzat emanda. Batzuk horretan saiatzen ari dira. Baina horrek Elkano inperialaren asmakuntza indartzen du. Inperiozaleei bere merkantzia erosten die. Eta, ohartzen ari garenez, Elkano inperiala xix. mendeko nazionalismo espainolaren eraikuntza berantiarra da. Gure historia idazterakoan ez genuke Madrilgo historiagileen premisa faltsuetatik abiatu behar. Are gutxiago kontra egiteko bada, kontra egitean amuak gogorrago tenkatzen gaituelako. ## 2. Espedizioaren lorratz germaniarra Gaztela-Portugal auzi artifiziala, esaterako, mundu-biraren domina nori dagokion ari garenean agertu ohi den auzia da.15 Ez ote du praktikan funtzionatzen espedizioaren lorratz germaniarra ezkutatzeko? Karlos V.a germaniarra zen eta haiei zor zitzaien (Greengrass 2015 [2013]: 324). Ondorioz, 1519an oraindik bere gortean nederlanderaz aritzen ziren, edo frantsesez. Gainera, espedizioa finantzatzeko erregeak jarritako dirua ere Alemaniatik zetorren Fugger familiaren bitartez. Eta itzuleran espedizioak Moluketatik ekarritako iltze guztia Welser familiak erosi zuen; alemanak ziren haiek ere. Beraz, proiektuari oniritzia habsburgotar batek eman zion, eta alemanek finantzatu zuten.<sup>16</sup> <sup>15</sup> Espainiako Historiaren Errege Akademiak 2019ko martxoan txostena idatzi behar izan zuen auzia ebazteko: «Gertakizun historiko objektiboek frogatzen dute ludiari bira eman zion balentria haren espainiartasun ofiziala. Magallaes portugaldarra zela baliatuz balentriaren aitatasuna eskuratzeko Portugaleko agintaritzak propio zabaldutako hainbat zalantzari erantzuten dio jasotako eskariak» («Los hechos históricos objetivos que demuestran la españolidad oficial de la gesta marítima que culminó con la Primera Circunnavegación a la tierra. La petición recibida se basa en la necesidad social de atender a los muchos interrogantes que han planteado las autoridades portuguesas al intentar capitalizar la paternidad de la gesta por ser Magallanes natural de Portugal»). Txostenaren ondorioa zalantzagabekoa da, mundu-bira guztiz eta bakarrik espainola izan zen, «plena y exclusiva españolidad» alajaina: «Halako datuekin —erabat dokumentatuak daude—, erantzunezina da ekimena guztiz eta bakarrik espainarra izan zela» («Con tales datos, absolutamente documentados, es incontestable la plena y exclusiva españolidad de la empresa»). Historiagile espainiarrak itsutzen jarraitzen duen nazionalismoaren adibidea, xix. mendera atzeratu gabe, iazko txostenean. <sup>16</sup> Espainiako Historiaren Errege Akademiak mundu-birari buruzko txostenean: «4. Bidaiaren kostuak honela ordaindu ziren: % 75 Gaztelako Koroak eta beste % 25a burgosko merkatari talde batek, Cristóbal de Harok batez ere, espezia merkatari ezagunak» («4º. El coste de la expedición estuvo sufragada de la siguiente manera: un 75% por la Corona castellana y el otro 25% por un grupo de comerciantes burgaleses entre los que destaca Cristóbal de Haro, importante mercader en el comercio de las especias»). Diru alemanaren arrastorik ez. Magallaesek Portugaldik ekarri zuen mendebaldeko espezia-bidea irekitzeko proposamena. Portugalen arrastoa ere nabaria da, beraz, batez ere bidaian zehar, portugaldarrek aginte-posizioak izan zituztelako ibilbidearen zati nagusian. Portugaldarren askonahia eta modu militarra garrantzitsuak dira bidaian zehar gertatutakoak ulertzeko. Baina espedizioaren asmoak eta nondik norakoak ulertzeko garrantzitsuagoa da akaso, eta ez da ia aipatzen, Alemaniaren egitekoa, germaniarrak zirelako orobat bai proiektuaren diseinu erreala, bai hura gauzatzeko baldintzen bermea jarri zutenak. Espedizioa abiatu zenean, 1519an, Gaztelak praktikan mailegu-emaile alemaniarrentzako berme ekonomiko moduan funtzionatzen zuen (Greengrass 2015 [2013]: 325, 328) eta, besteak beste, horregatik zeuden gaztelarrak sutan Karlos V.arekin (Greengrass 2015 [2013]: 310). Ulertzekoak dira gaztelarren susmoak, Tordesillasko Itunaren ondoren (1494) Gaztelak Amerika eta haien atzeko Moluka uharteen jabetza-eskubideak eskuratu zituelako. Horiek guztiak alemaniarrentzat? Gaztelar-gaztelarra dena orduantxe Hernan Cortesek gidatutako Amerikako konkista da, hango sarraskia eta harrapaketa jarraitua. Baina, hain zuzen, horregatik Moluketarako bide-irekiera ezin da 'konkista basatiaren' zaku horretan sartu, besteak beste, proiektuaren nortasunean elite germaniarren izaera merkatari eta praktikoa nagusitzen zaiolako hasieratik, konkistatzaile gaztelarren izaera purtzil, gailentzaile eta kriminalari.17 Eta, bestetik, Molukak urrutiegi daudelako oraindik okupazio/mehatxu militar egonkor baterako.<sup>18</sup> #### 2.1. Bazterrean utzia Mundu-birari buruz ezagutzen den lehenengo kontakizunetakoa Pedro Martir Angleriakoak idatzi zuen, urte haietantxe eta zuzeneko testigantze- <sup>17</sup> 'Izaera' aipatzean ez naiz pertsona jakin bati buruz ari, ezta herrialde bateko herritar guztiei buruz ere, baizik eta herrialdeek orokorrean hartu zituzten jokatzeko moduei buruz ari naiz, herrialdeen arteko desberdintasunak nabariak zirelako. «Kolonizatzaile europarrek ozeanoaz bestaldeko koloniak administratzeko modua aldatu egiten zen batzuetatik besteetara, aurkitzaileen jatorriaren arabera eta ezarri nahi zuten nagusitasunaren arabera» (Greengrass 2015 [2013]: 187) («El modo en que los colonizadores europeos administraban sus colonias ultramar difería dependiendo del origen de los descubridores y del tipo de dominio que querían establecer»). Bereizketa horrekin ez nuke kolonizatzaile 'onik' iradoki nahi, kolonizatzaile europarrekiko gaitzespena orokorra zelako: «Rijkoff van Goens, Holandari lotutako Ekialdeko Indien Gobernadore Nagusia (1678-1681), bere europartasunaz ohartuta zegoen 1675ean: "Asiako nazio guztien artean ikaragarri gorrotatuak gara"» (Greengrass 2015 [2013]: 197) («Rijkoff van Goens, Gobernador General de las Indias Orientales Neerlandesas (1678-1681), era muy consciente de su europeidad cuando escribía en 1675: 'somos mortalmente odiados por todas las naciones de Asia»). <sup>18</sup> Asiako konkista militarra Felipe II.ak hasi zuen Filipinetan, 1565. urtetik aurrera, Manila-Acapulco erraz-bideaz baliatuta. tan oinarrituta (Décadas de Orbe Novo, 1511tik 1526ra argitaratuak). Gutun formako kontakizun eta interpretazio nahas-mahas horretan, mundu-birak Gaztelako gortean izandako harrera antzematen da. Eta irakurtzen dugu orain testu hura, Elkano zerbitzari leialaren bila, nola goresten duten aurkitzeko gogoz, eta hara non, 17 orriko kontakizun luzean, Elkanoren arrastorik ez dagoen. Ezta behin ere, haren izenik ez da aipatzen. Hain inperial izandako kapitainak ez du gortearen laztan txikienik merezi? Angleriak ezjakintzat zituen Sevillara iritsitako 18 marinelak, guztiak xaloak bezain fidagarriak iruditzen zitzaizkion. Benetako heroia Hernan Cortes zen, Orbe Novoaz jabetzeko proiektu inperiala gogobetez konplitzen zebilena Amerika gaztelarrentzat konkistatuz. Ez marinel xalo hauek, sekulakoa egin zutenak —Orbeari bira eman— nahigabe bezala, ia kasualitatez, kontzientzia historikorik gabe. Gutxietsi egiten zuen Elkano. Mundu-birari dagokionez, heroi bakarra kabitzen da Madrilgo gortean: Magallaes. Portugesen traidore espainiartu berria. Magallaes, koroaren eta elizaren zerbitzari fina. Koroaren lagun militar ebanjelizatzaile esanekoa. Martiria. Portugal abandonatu zuena Espainiaren gailentasunaz ohartu zelako.19 Elkanori buruz, ordea, hitz erdirik ez. Nola aldatzen den bertsio ofiziala. xvi. mendean bazterrean uztetik, orain armadako gerraontzi handienari bere izena jartzera. Zer gertatu da? Laburrean: gure historia idazten digun nazionalismo espainolaren interesak aldatu direla bitartean. Magallaes goratzea komeni zen auzia Gaztela-Portugal zen garaian, edo nobleziaren agintzeko naturaltasuna edo erregearen ukiezintasuna —erregeak hautatu zuen Magallaes—. Auzi eta larritasun politikoak aldatzean, ordea, xix. mendean, Elkano berreskuratu zuten, periferiako herritar hezigaitzak ere espainol loriatsuak izan gaitezkeela gogorarazteko. ## 2.2. «Xume eta esaneko»? Juan Cotarelo militarrak, esaterako, 1861ean Elkanoren biografia labur bat argitaratu zuen, lehenetarikoa (Biografía de Juan Sebastián de Elcano). Espainia iparraldeko kanpaina militarretan karlistak borrokatzen zituen bitartean Elkano «xume eta esaneko»20 zela diosku, izaera «sumisoa» zuela mun- <sup>19</sup> Magallaes santu egiteko mirari-egile ere jartzen dute, hilzorian zena sendatuta: «Eta kapitainak animoari eusteko eskatu zion, eta Kristoren federa etorri nahi bazuen, sendatuko zela. Indiarra pozik joan zen, gurutzea gurtu ondoren, bataiatu egin zen, eta hurrengo egunean osatu zela esan zuen eta ez zuela ondoezik batere sentitzen» (Fernandez de Oviedo 2011 [1535], XX. liburua, 1 kapitulua, 14 orria) («E hisole el capitán entender que estoviesse de buen ánimo, y que si se quisiesse convertir a la fee de Chripsto, luego sanaría. El indiano fue contento, é aviendo adorado la cruz, se baptisó, y el día siguiente dixo que era sano é que no sentía mal ninguno»). <sup>20</sup> «de condición sencilla y obediente» (Cotarelo 1861). duari bira ematea lortu zuenak. Eta frogatzat jartzen du itzuliari buruzko Valladolideko ikerketa zorrotz eta zakarrean Elkanok 13 galderak modurik apalenean erantzun zituela. Froga arraroa, halako ondorioa ateratzeko. Elkano obeditzailearen errelato berantiar hau sinetsiko diogu mariskalari? Elkanok emandako erantzunei arreta jarrita (Bernal 2019a [1522]), urrutiago joan gabe, Elkano obedientea baino Elkano apala agertzen da, garbia, bete-betea, goitik beherakoa, tolesdura politikorik gabekoa. Bidaia katramilatuan zehar hartu behar izan zituzten erabaki zail guztiak esaldi laburretan azaltzen dituena, erretorika itsutzailerik gabe. Zentzu komuna hizketan. Eta iritzi irmokoa, bere aurreko kapitainek hartutako hainbat erabaki ere txikiesten dituena, inorekiko herra pertsonalik batere erakutsi gabe. Barkuetan izandako barne-gatazken kontakizun fidagarrienetakoa eskaintzen du Elkanok, eta bere testigantza irakurtzean pertsona fidagarria izatearen inpresio osoa ematen du. Obedientea zen Elkano? Fidagarria zela ziur. ## 2.3. Del Cano inperialari bira 'Historiagile' —kasu horretan militar— espainiarrei sinetsi aurretik hainbat galdera egin beharko genituzke: 'Iparraldeko' karlisten jazarleari zergatik interesatzen zaio hainbeste Elkanoren biografia? Zergatik justu 1861ean? Zergatik justu «xume eta esaneko» aurkeztu euskaldun eredugarria? Juan Cotarelo eta antzeko enparauen interes militarren pozoitik ez genuke edan behar.21 Elkano euskaldun begiz begiratzen ikastea proposatzen dut, 'esaneko Elkano' mespretxatu aurretik, gure juzkua kutsatzen duten aurreiritziak gainditzera hel gaitezen. Elkanoren aurkako energia kritikotik asko berbideratu beharko genukeela pentsatzen dut, Del Canotik atera eta 'historiagileek' eraiki diguten gure herriaren errelatoa deseraikitzera zuzentzeko. Kritikoenak garelako ustean, askotan akritikoenak gara. Kontakizun pozoitsua modu akritikoan jasotzea ez delako barkatzen gero hari kontra eginda. Akritiko jasotakoari kontra egiteak ez gaitu kritiko bihurtzen. ## 3. Marinel desobedientea XVI. mendeko Gaztela inperialarentzat Elkano pertsonaia deserosoa zen. Batetik, abizen plebeioa zuelako, ez noblea, kapitainak. Gorteak ez du plebea <sup>21</sup> Garaiak ez dira askorik aldatu. xix. mendean bezala gaur, militar espainiarrek kontatzen dute Elkanoren historia. Mundu-birari buruzko «Sin límite» seriea (RTVE eta Amazon Prime), esaterako, Espainiako Defentsa Ministerioak bultzatzen du. goresten. Plebeioa kapitaintzara heltzea bere horretan da urratzailea. Mundubirak ireki zion plebeioari gorteko sarrera, ez abizenak. Baina, bestetik, desobedientea izan zelako zen deserosoa. Koroaren zerbitzuko historiagile horiek kontatzen ez dutenez, komeni zaigu jakitea: ez behin, askotan desobeditu zuen Koroa Elkanok. Esaterako, nori saldu zion barkua? Atzerriko potentziei, eta legez kanpo.<sup>22</sup> Nabigazio sekretuak saldu zizkien atzerritarrei. Nonbait, ez zitzaion hain leiala ere Inperioari. Eta bidaiaren lehen zatian, zergatik zigortu zuen Magallaesek eta kargugabetu? Aurre egin ziolako, ibilbidearen nondik norakoak erakuts zitzan. Ez zion halako begiramen handirik Koroaren aginte eta boterea ordezkatzen zuen Magallaesi, obeditzen jarraitzeko proiektua partekatzeko eskatu zionean.<sup>23</sup> Magallaesen aurkako matxinadaren egun haietantxe izan zenez, Elkano ere gogorki zigortua izan zen.<sup>24</sup> Borneoko erregeak zergatik ez zuen Elkano hil, eskura izan zuenean, Carvalho kapitainaren erasoak mendekatzeko? Beharbada, Elkano haiekin batu zelako Carvalho burugabea paretik kentzeko. Galdera da: hango buruzagiekin batera antolatu zuen Elkanok bere kapitain Carvalhoren erorialdia? Ziurtasunez esateko ez dakigu, eta zaila izango da inoiz jakiten, bakoitzak bere erara kontatzen duelako han gertatutakoa. Baina posible da halako zerbait gertatu izana, uharteko buruzagiak Elkano ontziratzen utzi ondoren txopakoek Carvalho kendu eta Elkano jarri zutelako kapitain. Zein 'konkistatzaile' xelebrea gurea, kapitain europarrak erauzteko 'indigenekin' aliantza politikoak adosten dituena. Eta, garrantzitsuena, zergatik bukatu zuen mundu-bira? Koroaren aginduei jaramonik egin ez zielako. Espedizioak agindu zorrotzak zituen, esplizituak, joandako bidetik itzultzeko. Batetik, espezien bide berria irekitzeko eta, bestetik, Portugalen domeinuko uretatik ez igarotzeko. Baina Elkanok mendebalderantz jarraitu zuen erregearen aginduari jaramonik egin gabe, bizirik itzultzeko aukera hori zutela iritzita. Eta erabaki horregatik, hain zuzen, eman zion munduari bira.<sup>25</sup> <sup>22</sup> Itzulia eman ondoren barkatu zion Erregeak lege-zor hori Elkanori, 1523ko otsailaren 13an. <https://dokuklik.euskadi.eus/badator/visor/629675> <sup>23</sup> Valladolideko gortean horri buruz galdetuta, Elkanok ez zuen desobeditu izana aldarrikatu. Alderantziz, Magallaes ari zela errege-agindua desobeditzen argudiatu zuen, itsas ibilbidea ez partekatzeagatik. Historiografia espainiarrari Magallaes goratzea komeni izan zaion garaietan, Magallaesen 'desobedientziak' haren aginte-senari lotu izan zaizkio. <sup>24</sup> Mafrak honela kontatzen du: «Eta Juan Sebastián del Cano jarri zuten bestearen kapitain, zeinak itsasartetik Magallaes hil arte tratu oker asko jasan behar izan zituen, eta apal-apal jasan zituen, harik eta galdutako kargura itzuli zen arte» (Ginés de Mafra 1522, XV. kapitulua —ikus Elcano et al. (2018)—) («E hicieron capitán de la otra a Juan Sebastián del Cano, que desde el estrecho hasta que murió Magallanes, había sufrido muchos disfavores, mas él como discreto sufrió hasta que tornó a su cargo que había perdido»). Kargugabetzea eta bestelako 'disfaboreak' neurriz jasan zituen Elkanok. Hitz ederrak dira, hark ere Elkanori zion miresmenaren lekuko. <sup>25</sup> Elkanok, jakina, ez du bere erabakia 'desobedientzia' ariketa gisa azaltzen. Batetik, Pigafettaren (2019 [1522]) kontakizunean argi irakurtzen da erabakia kolektiboa izan zela, marinelak Mundua biribila dela egiaztatu zen euskaldun batek Gaztelako Koroaren agindu zehatzak kontzienteki desobeditzea erabaki zuelako. Munduaren forma eta tamainari dagokionez, Aristoteles eta Biblia oker zeuden, beraz. Eta nork frogatuko eta euskaldun batek, nola eta erregea desobeditu zuelako. ## 3.1. Gure errelatoaren beharra Elkanok gustura kontatzen zuen mundu-bira bere ideia izan zela. Eta kontatzeko egin zuen, gainera (Mazón 2020a: 157).26 Moluketatik atzeraka itzuli beharrean, Espinosa kapitaina bezala, aurrera egiteko erabakia hartu eta marinelei eskatu zienean bere barkua aukeratzeko, arrazoi horixe eman zien: kontatzeko modukoa egitera zihoazela.<sup>27</sup> Orain ulertzen da xvi. mendeko gortesau, noble eta eliteek Elkano maite-maitea ez izatea. Edo zergatik ez zizkioten ordaindu, ez inoiz ordainduko, ondo irabazitako urteko 500 dukatak. Edo zergatik ezkutatu zuten bere izena 300 urtez bidaiaren kronika nagusietatik.28 Edo zergatik jokatu zuten hain ados omen zeuden. Gehienak behintzat, Ayamontek bere kontakizunean esaten baitu Elkanok bultzatutako erabakia izan zela: «Maisuak eta pilotuak, biak greziarrak [Miguel de Rodas eta Francisco Albo], Malakatik itzuli nahi zuten, eta kapitainak, bizkaitarra bera, ez zuen nahi» («El maestre y el piloto, que eran griegos [Miguel de Rodas eta Francisco Albo], quisieron venir por Malaca, y el capitán, que era vizcaíno, no quiso»). Bigarren, Elkano hegoaldera abiatzen da eta, beraz, nolabait esan daiteke, oso nolabait bada ere, erregeak Magallaesi emandako mandatua bete duela: «Joan behar duzuela eta zoaztela aurkikuntzak egitera itsas ozeanoaren gure zatia zedarritzen duten mugetatik atera gabe» (Bernal 2019 [1518]: 2) («hayáis de ir y vayáis a descubrir a la parte del mar océano dentro de nuestros límites y demarcación»), Portugalko ontziekin topo ez egitearren gogor saiatzen baita portugaldarrak inoiz ibili gabeko hego-hegoko itsasotik itzultzen. Eta, azkenik, erregeari gutunez erabakia azaltzen dionean, Sanlukarrera iritsi berri-berritan, zerbitzari onaren argudioa erabiltzen du: «zu zerbitzatzeagatik maiestate edo hiltzea edo ohore handiz aurkikuntza haren berri izan zenezala erabaki genuen, Jainkoak bromaz jositako ontzi bakarrarekin abiatu ginenean» (Elkano, 1522ko irailaren 6ko gutuna) («determinamos de morir o con grand honra a serviçio de tu alta magestad, por haserla sabidora del dicho descobrimiento, con una sola nao partyr estando tal de bromas como Dios quería.») <sup>26</sup> Mazónek (2020b) ere ez dio bestelako azalpenik topatzen norabide hori hartzeari: [https://](https://www.youtube.com/watch?v=5JeHicQ-5T4&t=278s) [www.youtube.com/watch?v=5JeHicQ-5T4&t=278](https://www.youtube.com/watch?v=5JeHicQ-5T4&t=278s)s (55' minututik aurrera.) <sup>27</sup> Erregeari idatzitako gutunean ere munduari bira eman izanaren kontzientzia eta harrotasun hori nabari dira: «Jakingo duzu maiestate estimu handiena izan behar diogula munduaren biribiltasuna aurkitu eta inguratu izanari, mendebaldera joan eta ekialdetik itzuli baikara.» (Elkano, 1522ko irailaren 6ko gutuna) («Más sabera tu Alta Magestad lo que en más avemos de estimar y tener es que hemos descubierto e redondeado toda la redondeza del m[u]ndo, yendo por el oçidente e veniendo por el oriente.») <sup>28</sup> Salbuespena Rodrigo Aganduru Moriz da, Filipinetan misiolari zebilen fraide agustindarra. Aganduruk Elkanori gorazarre egiten dio, nabarmen, Filipinetako historia egiten duen liburuan, 1610eko hamarkadan. Parekorik ez duen Elkanoren aitorpen hori ulertzeko bi arrazoi egon litezke. Bat: Aganduruk behin eta berriz errepikatzen du Elkano Filipinetara portugaldarren aurretik iritsi izanak ematen diela gaztelarrei zilegitasuna. Bi: Aganduru oriotarra da. zakar gorteko 'ikertzaileek' Elkanorekin. Edo bere kontakizun idatzia galtzea, zabalkunderik inoiz eman gabe. Azken batez, Elkano plebeioa txopakoek izendatu zuten kapitain, ez Koroa espainiarrak. Eta horregatik iritsi zen Victoria Sevillara, marinel euskaldunaz fidatu zirelako. Erregearen agindua ahaztu zuelako. Munduari bira osoa emateko kolpe bakarrez batera irauli zituen biak, garaiko ordena politikoa zein ordena metafisikoa. Erregea eta Aristoteles biak batera desautorizatu zituen getariarrak, desobeditu zuenean. Horiek guztiak jakinda, Elkano inperialaren ordez gure errelatoa kontatzea dagokigu, historikoki zorrotzagoa dena espainiar inperialismoaren zerbitzura asmatu dutena baino. #### 3.2. Del Canoren asmakuntza Egiazki ez dakigu Elkano nor izan zen, batez ere bere oroimena nahita desitxuratu delako eta bidaiaren bere errelato idatzia desagertu egin delako. Beraz, gutxi jakin dezakegu Elkanori buruz, baina dakigun apurragatik, gutxien-gutxienik ezpal inperialik ez zuela ondoriozta dezakegu. Esaterako, jatorri noblekoa zela, hori ere Navarreteren asmakizuna da. Elkanotarrak plebeioak ziren, ez dute noble gisa sinatzen, eta Juan Sebastian noblea izan balitz ez ziokeen erregeari armak eramateko baimenik eskatu behar izango. Edo beste hau, euskaraz egiten zuela zalantzan jartzea, propio asmatutakoa, Elkanok ederki egiten baitzuen euskaraz. Baldar egitekotan, gaztelaniaz egingo zuen hala moduz. Elkanok Sanlukarretik bidalitako gutuna Valladolideko gortera iritsi zenean, pentsatzekoa da idazkari ikasiek irakurriko zutela. Eta hain gaztelania traketsean idazten duenak, «la paz e amistad de todos los reyes e señores de todas yslas sobredichas, queriéndote obedeçer como a rey e a señor, firmadas de sus propias manos, llevo a tu Alta Magestad», ezin jaso lehen iritzi onik halako buruharro artean. Zenbat trufa ez ote zituen jasango horregatik gorteko korridoreetan, Erregeari gutunean túka egin ziolako adibidez.<sup>29</sup> Itsasgizona bikain moldatzen zen itsasoan. Jauregiko kodeetan, ordea, traketsa zen, arrotza, kuriositate bat. Eta, hala ere, behera begiratzen dutenek ere onartu behar dute Elkano, arreta jarri behar diote, isil-isilik entzun. Sinpleki, munduari bira osoa eman diolako. Noble handiuste haiek inoiz iri- <sup>29</sup> Erregeari túka egiten dion gutun bakar horren kopia originalik ez daukagu. Iritsi zaiguna kopia bat denez, ezin da ziurtasunez baieztatu Elkanok gaztelania traketsa zuenik, gaizki kopiatua izan litekeelako ('su' ordez 'tu' jarrita, agian). Pertsonaiak darabil gaztelania baldarra ahoan, baina pertsonak zer zerabilen ez dakigu. Egunen batean bidaiaren bere kontakizuna topatzen bada, gaztelaniaz nola moldatzen zen ere orduan argituko da. tsiko ez ziren herrialde urrunenak eta jendarterik bitxienak bertatik bertara ikusi zituelako, jakin-mina sortzen zuen. Eta hitz egiten uzten zioten, opari bat emango baliote bezala. Kronika ofizialetan jasotzen duen bazterreko trataera ikusita, ordea, ederki antzematen da benetan ez zutela askorik errespetatzen, eta ez zutela inoiz haietakotzat hartu. Hiru molukar Sevillara ekarri zituela ere kontatzen da, frogatu nahian bezala bera ere konkistatzaile-esklabozale aritu zela, gaztelar edo portugaldarrak bezala. Aitzitik, hiru molukar haiek, gainerako txopakoak bezala, soldatapean izan zituen Elkanok.<sup>30</sup> Eta Sevillara iristean aske lurreratu ziren, ez ziren elizara sartu, nahiago izan zutelako merkatua ezagutu. Gainera, hirutik bik Elkanoren hurrengo espedizioan parte hartu zuten eskifaia kide gisa. Hirugarrenari ez zioten utzi, Oviedok kontatzen duenez,31 espezien merkatu-balioaz gehiegi ikertu zuelako eta gaztelarrek ez zutelako truke-balioaren informazio hori Moluketara iristerik nahi. Cabo Verdeko lehorreratzea kontatzerakoan ere, behin eta berriz aipatzen da 'esklabo' edo 'beltz' bila jaitsi zirela.32 Baina etsipena aipatzea falta da. Bidaiaren azken-azken zatia zen eta hilabeteak zeramatzaten lurrik zapaldu gabe. Astean bi-hiru hildako izaten ari ziren, ontzi-zuloetatik sartzen zen ura <sup>30</sup> Molukar batek 12.000 marabedi jaso zituen Sevillara iristean, berak zekarren iltzearen truke. Pigafettak (2019 [1522]) ere aipatzen du (1521eko abenduaren 21eko sarreran) molukarrak pilotu-laguntza egiteko kontratatzen zituztenean «aurretik ordaintzen» zitzaiela. <sup>31</sup> «Enperadorea, gure jauna, ikusi eta ezagutu nahi zutenez kapitain honek [Elkanok] berekin ekarri zituen lurralde haietako hainbat indio, jakin nahi zutelako gure aberri eta erreinuen berri eta gure Espainiako jendeen berri; haien artean etorri zen bat aurreratua, jakintsua eta halako zuhurtziaren jabea ezen, Gaztelara iritsi bezain azkar, egin zuen lehenengo gauza dukata batek zenbat erreal balio zuen galdetzea izan zen, eta erreal bakoitzagatik zenbat marabedi, eta marabedi bakoitzagatik zenbat piperbeltz ematen zuten galdetu zuen han eta hemen, Sevillatik Zesarren gorteraino. Eta horretan ari zela, dendetara sartzen zen eta espeziak saltzen dituzten botiketara, eta marabedi bat piperbeltz erosten zuen, eta guztietan informazioa eskuratzen zuen espeziek gure lurraldean zenbat balio duten; hain zen abila horretan, bere ohartarazpenaren beldur, agindu baitzen ez zedila inoiz bere jaioterrira itzuli, Jofre de Loaysaren espedizioan beste indioak itzuli ziren moduan.» (Fernandez de Oviedo, 2011 [1535], XX. liburua, IV. kapitulua, 32. orria) («Trajo este capitán consigo algunos indios de aquellas partes que deseaban ver y conocer al Emperador, nuestro señor, e informarse de nuestra patria y reinos y gente de nuestra España; y entre aquellos vino uno principal, sabio y de tanta astucia que, llegado en Castilla, lo primero que hizo fue inquerir cuántos reales valía un ducado, y un real cuántos maravedíes, y por un maravedí cuanta pimienta se daba en diversas partes, desde Sevilla hasta la corte de César. Y en ella estando, luego iba a las tiendas y boticas de los especieros, y compraba aquel maravedí de pimienta, y en todos se informaba del valor que las especias tenían entre nosotros; y estaba tan diestro en ello que, temiendo su aviso, dio causa a que nunca volviese a su tierra, como tornaron los otros indios con la armada de […] Jofre de Loaysa.») <sup>32</sup> Ez da ziurra esklaboak erostera jaitsi zirenik Cabo Verdeko portura. Asko dira Cabo Verdeko lehorreratzearen testigantza ematen duten marinelak (Albo, Pigafetta, Elkano, Bustamante eta Cabo Verden atxilo hartu zituztenak). Soilik Bustamantek aipatzen du esklabo bila jaitsi izana, gainerako guztiek jaki bila jaitsi zirela esaten dute soilik. Zergatik ez du beste inork aipatzen esklabo-tratuaren asmoa? ateratzeko indarrik ez zeukaten eta azkenean lurreratzea erabaki zuten jatekorik ere ez zutelako. Laguntza-behar larria zuten. Gainera, gauzak okertzeko, ez zuten zerekin trukatu janari eta lan-indar hori. Nola ordaindu portugaldarrei? Ontzian iltzea bakarrik izanda, hura erakutsi bezain pronto euren burua salatuko zuten, iltzea Moluketatik bakarrik zetorrelako. Eta halaxe gertatuko zen, ziurrenik: behin jakiak eskuratuta, hurrengo txalupa lan-indar bila abiatu zenean, nondik zetozen agerian jarri eta haien aurka aterako ziren portugaldarrak. Gaizki aterako zitzaien lehorreratzea, lan-indar bila jaitsi eta 13 lagun gutxiagorekin jarraitu behar izango zutelako Sevillara bitarteko azken zatia. Jakiak eskuratu zituzten gutxienez. Bazekiten lan-indarra iltzearekin trukatzea erokeria zela, eta hala ere egin-behar horrek erakusten du etsipenaren neurria. Badakigu, baita ere, kapitain izan zen bitartean Elkanok ez zuela inor hiltzeko agindurik eman. Ez 'indigena', ez txopako. Eta erabaki inportanteenak tripulazioarekin kontsultatuta hartu zituela, elkarrekin bozkatuz. Itsasontzi-kapitain «demokrata». Platonek Politeia liburuan (488a-489d) dio barkua ezin dela demokratikoki gobernatu. Antzinatean ez ezik, gaur egun arte ere salbuespen gutxi aurkitzen zaizkio argudio antidemokratiko horri. Salbuespena nork jarriko eta, berriz ere: Elkanok, Getariako semeak. Platon, Aristoteles, Biblia eta Erregea. Bidaia hura bururaino eramateko mendebalde kulturaleko zutabe politiko, filosofiko eta metafisiko sendoenak jarri behar izan zituen balantzaka Elkanok. #### 3.3. Amuak Marinel aparta, ausarta, fidagarria eta behar zenean desobeditzailea. Injustua litzateke Elkanok merezitako aintzarik ez jasotzea. Are gehiago: ez konkistatzaile, ez ebanjelizatzaile, ez Koroaren zerbitzari leial izan zen. Zertarako jarraitu halako etiketekin Elkanoren memoria zigortzen, ziurrenik ez badu bakarra ere merezi? Bai mundu aldrebesa, orain guk Elkanoren kontra egiteko ezaugarri horiek erabiltzea, nahikoa zigor jaso zuenean Elkanok bere garaian, hain justu, halako ezer ez izateagatik. ## 4. Elkano, bere idatzietan Bere eskuz idatziak, Karlos erregeari zuzendutako pare bat «gutun» eta testamentua iritsi zaizkigu bakarrik<sup>33</sup>, Elkanoren pentsaera baino interesak erakusten dituztenak. Lehen gutuna, izatez 'oharra' edo 'abisua', Sanlukar de <sup>33</sup> Dokumentu horietara erraz iristeko web-orri egokiena Ruta Elcano da: [https://www.](https://www.rutaelcano.com/bibliografia-despues) [rutaelcano.com/bibliografia-despue](https://www.rutaelcano.com/bibliografia-despues)s Barramedatik idazten dio, iritsi direla esateko, 1522ko irailean. Eta azaroan bertan idatziko dio bigarren gutuna, hobariak eskatzeko. Horietan Elkano praktikoa agertzen da, azken xehetasunera arte dena kontrolpean izatea gustatzen zaiona. Eta famarekin datorkion goranahia: itzuliaren ondoren gora egin nahi du sozialki eta ekonomikoki. Erregearekin duen tratuan nabaria da, baita ere, diru-kontuetan gardentasunez jokatzen duela, Moluketatik dakarren zama hitzartutako moduan entregatzen duelako, azken gramora arte. Gizatasuna ere nabari zaio, Karlos erregeari egiten dion lehen eskaria, Sanlukarrera iritsi eta berehala, 1522ko irailaren hasieran, Portugalek Cabo Verden preso hartutako 13 lagunak libratzeko ahalegina egitea baita. Apala, gardena eta gizatiarra ageri da lehen gutunean.<sup>34</sup> Laurgainen agertu berri den gutunean ere apaltasuna nabari da. 1522ko azaroaren 5ean idatzi zuen, mundu-bira eman, Valladolideko gortera iritsi eta 40 egunetara. Eta hobariak eskatzeko idazten dio, Kapitain Nagusi izendatzeko, adibidez, edo Magallaesi zegozkionak jasotzeko: Moluketako merkataritza-eskubideak edo Santiago Ordenako abitua. Errege-idazkariak, Francisco de los Cobosek, horiek denak ukatu zizkion. Magallaesi eskaini zizkioten hobari horiexek berauek ukatu zizkioten mundu-bira burutu zuen Elkanori. Gortean ez zuten askorik errespetatzen.<sup>35</sup> Testamentua irakurrita ohartzen gara, inoiz ezkondu ez arren, bi bikote izan zituela gutxienik, biak euskaldunak edo euskal jatorrikoak. Mari Hernandez de Hernialderekin semea izan zuen, Domingo, eta Maria de Vidaurretarekin alaba, lehena mundu-biraren aurretik Getarian eta bigarrena mundu-bira ostean Valladoliden egonkortutakoan. Laurak eskuzabaltasunez tratatzen ditu ondasun-banaketan, eta nolabaiteko parekotasunez, lehen emakumeari 100 dukata eta bigarrenari 40 ematen badizkie ere. Eskatzen du, halaber, alabak lau urte betetzean Valladolidetik Getariara eramateko, ezkondu artean; erakutsiz alaba hazteko bere jaioterri Getaria kuttunagoa duela Valladolideko gortea baino. Erabaki hori ulertzeko, zentzuzkoa da pentsatzea Elkanoren azken nahia alaba elkanotarren leinura hurbiltzea izan zitekeela, besteak beste. <sup>34</sup> «Testu honen egilea itsastar zehatza da, soila eta zuzena. Eta oso azkarra.» (Aguinagalde 2019b: 295) («Quien escribe este texto es un marino preciso, escueto y directo. Y muy listo.») <sup>35</sup> Aurrerago lortu zituen hainbat fabore: «Elkanok hainbat fabore jaso zituen, baina soilik hurrengo urteko urtarriletik aurrera: urteko 500 dukateko errenta (urtarrilak 23), atzerritarrei ontzia saldu izanaren aspaldiko delituaren barkamena (otsailak 13), eta arma gehiago eramateko pribilegioa (maiatzak 23). Bidaldiko hainbat kidek ere jaso zituzten.» (Aguinagalde 2019b: 298) («Elcano recibe diferentes mercedes solo a partir de enero del año siguiente: renta de 500 ducados anuales (23 de enero), perdón de un delito antiguo de venta de un barco a extranjeros (13 de febrero), y privilegio de aumento de armerías (23 de mayo). Como las reciben, asimismo, algunos de sus compañeros.») Ondasunei garrantzia ematen diela ere nabari da. Argitzen du, esaterako, zorrik ez duela inorekin. Eta harrigarriena da nola, ozeano barearen erdian eta larriki gaixo, jabetza guztiak zerrendatzeko gai den, banan-banan, zehaztasun eta xehetasun osoz. Lapiko kopurua, esaterako, edo burko-estalkiak, eta halakoak, zerrenda amaigabean, jabetza bakoitza nori utzi agintzeko. Hilburuko horri esker jakin dugu Elkanok bi liburu zituela. Irakurtzen bazekiela, beraz. Gainera, liburu bat gutxienez latinez idatzitakoa zenez, Almanaka izeneko urtekari astronomikoa, latinez ere irakurtzen zuelako ondorioa atera dezakegu. Beste liburuari buruz, berriz, gutxi dio, hura ere astronomiari buruzkoa zela bakarrik. Ondorioa da, izarrei begira nabigatzen zen garaian, Elkano astronomiaz interesatu zela, eta zeruak aztertzeko bi liburu zituela. Izarren posiziotik norbere posizioa eratortzeko gai izatea hil ala biziko kontua zen garai hartan, batez ere ozeanoarteko nabigazioetan, Elkanok astronomian interesa agertzen du, orduko protozientziaren laguntza eskuratu nahian, nabigazioa ere ahalik eta modu zientifikoenean egiteko. Bitxia da bi liburuak Andres de San Martin pilotu-kosmografoari utzi zizkiola, mundu-biran desagertutako lagunari. Horrek iradokitzen du bigarren espedizioan Elkanok oraindik ere gordetzen zuela lehen espedizioan galdutako laguna bizirik topatzeko itxaropena. Latinez irakurtzen zuen, astronomia interesatzen zitzaion, ez zituen lagunak erraz ahazten eta baikorra zen, itxuraz. #### 4.1. Nazio-leialtasuna Euskaldunak dira, bera bezala, Elkanoren testamentu-lekukotza sinatzen duten guztiak. Zazpi lagunak. Ez dira euskaldun gutxi Ozeano Barearen erdian ausaz topatzeko. Euskal hiztunen arteko nazio-leialtasunak bat-batean ageri dira hor. Nazioak asmakuntza modernoak direla uste duenarentzat ere, defendatzaile porrokatuenarentzat ere, zerbait esan nahiko du keinu horrek, ezta? Espedizioa multikulturala eta nazioanitza izan arren, kosmopolita erabat, hizkuntzak batzen dituela barkuko euskaldunak, gutxienez hori. Herrikideak batu egiten dira elkar laguntzeko, eta bidaiako mila arriskuen aurrean babesa eman eta hartzeko. Euskarak, gainera, babesleku naturala ematen zien garai hartako euskaldunei. Jakina da, esaterako, beste inork ulertzen ez zuenez sekretuak komunikatzeko euskarara jotzen zela bai gortean, bai gutunak idazterakoan. Barkuan ere horrelaxe jokatzea da normalena. Eta nazioak batez ere komunikazio-espazioak direla uste bada, antiesentzialistak edo garelako, atxikimendu afektiboen kolektibo kultural eta politikoak (Azurmendi 2015), hortxe agertzen da nazio bat, euskalduna, euskaraz hitz egiten dutenena, magia arrarorik gabe, xvi. mendean. Herrien arteko mesfidantzak edo tirabirak ere ohikoak ziren espedizioan. Esaterako, Elkanok Valladolideko galdeketan emandako erantzunak irakurtzen badira, nabaria da bidaiaren kronika ia guztietan aipatzen den gaztelarren eta portugesen arteko bekaizkeria eta ezinikusia. Agian propio aipatzen ditu, belarri gaztelarrak goxatzeko. Izan ere, jakin badakigu bidaian zehar 'gaztelar' edo 'portugaldar' tribuak aski nahasiak zirela, eta marinelak multzo horietan sailkatzea gehiegi sinplifikatzea dela. Nazioak nazionalismoak asmatzen dituela diotenak harrituko dituen eran, hala ere, estatu-nazioak eta ideologia nazionalistak sortu aurretik, ehunka urte lehenago, herrikideak auzokoekin muturtuta ageri dira sarri espedizio beraren baitan. Edo gutxienez haren kontakizunean. Halako bidaiak hain muturrekoak direnez, normala da konfiantza ere muturrekoa behar izatea, gertukoenen artean, eta naziokideka biltzea horretarako, hizkuntza bera hitz egitea izanik leialtasun espazio naturalena. ### 4.2. Elkano, Maximiliano Transilvanoren kronikan Gatozen Elkanoren ustezko kontakizun idatzira, Elkanoren pentsamendua ezagutzeko gako nagusiak horrek emango baitizkigu. Azkenaldian, Borja Aguinagalde Euskadiko Artxibategi Historikoko zuzendaria ari da Elkano ezagutzera ematen (Aguinagalde 2016, 2017, 2019a eta 2019b) eta, batez ere, Elkanoren bi «gutunak» aztertu ditu. Aguinagaldek ere entzuna du Elkanoren idatziaren inguruko afera, eta arrazoi sendoak ematen ditu kontakizun idatziaren alde: «Elkanok berak aitortzen du testu bat idatzi izana […] zeinak bidaiaren azken zatia bakarrik jasoko lukeen»<sup>36</sup> (Aguinalde 2019b: 300) edo «Litekeena da Elkano Sevillan Juan de Sámanorekin topatu izana […] eta une horretan emango zion aipatzen duen kontakizun idatzia»<sup>37</sup> (Aguinalde 2019a: 162-3) edo «Gonzalo Fernández de Oviedo kronikariak irmotasun osoz baieztatzen du 1557an testu horren existentzia»<sup>38</sup> (Aguinagalde 2019a: 174). Baina, hala ere, Aguinagalderen jarrera pertsonala anbiguoa da, Elkanoren kontakizun idatziaren existentzia baieztatzen duen arren, aipu hauetan bezala, ondoren 'nolabait' ukatu egiten bai- <sup>36</sup> «El mismo Elcano dice haber escrito un texto (…) que solo cubriría el último año del viaje.» (Aguinalde 2019b: 300) <sup>37</sup> «Es probable que Elcano se encontrara con Sámano en Sevilla (…) ocasión en la que le entregaría la relación [kontakizun idatzia] que cita.» (Aguinalde 2019a: 162-3) <sup>38</sup> «El cronista Gonzalo Fernández de Oviedo confirma en 1557 con rotundida la existencia de este texto.» (Aguinagalde 2019a: 174) tu.<sup>39</sup> Nolanahi ere, eta hemen ez nago ados, ontzat ematen du Transilvanoren kontakizuna Transilvanorena dela, hark marinelei entzun zienaren gainean idatzi omen zuelako, «Pentsatzekoa da bi egileek [Transilvanok eta Angleriak] entzundakoari buruz idatzi dutela»40 (Aguinagalde 2019b: 300). Beraz, Transilvano ez da ari Elkanoren testu idatzia jarraitzen, kopiatzen edo itzultzen, entzundakoen gainean bere kontakizuna antolatzen baizik. Bati baino gehiagori entzun dietenez, ezin erabaki ea zein zati den Elkanok esana. Gainera, Transilvanoren kontakizuna ez omen da erabat fidagarria, Gattinara bere patroiaren interesetara makurtzen baitu: «Transilvanoren helburua politikoa da, zalantzarik gabe. Premiazkoa da balentria ezagutzera ematea, baina mezua goxatuaz bere ugazaba Gattinara kantzilerraren gustu eta interesen arabera»<sup>41</sup> (Aguinagalde 2019b: 299). Transilvanoren kontakizuna ez da fidagarria, entzundakoak jasotzen dituelako, hainbat ahots, eta politikoki kutsatuta dago. Hortaz, Aguinaldek arreta desbideratzea lortzen du, Elkanoren pentsamendua ezagutu nahi dugunok Transilvanoren kontakizunetik urruntzen gaituelako. Bestelakoa da Enrique Santamaria idazlearen iritzia. Santamaria da, nagusiki, Elkano historiagintza ofizialaren atzaparretatik askatzen ari dena. Eta lohia kentzeko ahalegin horretan, besteak beste agerian jarri ditu bi gertakari garrantzitsu. Batetik, mundu-birako protagonisten kontakizun ia guztiak desagertu egin direla modurik misteriotsuenean. Esaterako, Elkanok idatzitakoa. Eta, bestetik, Maximiliano Transilvanoren kontakizunaren bigarren zatia, Magallaesen heriotzaren ondoren datorrena, Elkanori esleitu diezaiokegula ziurrenik. Arrazoi sendoak daude Elkanok mundu-biraren kontakizuna idatzi zuela pentsatzeko, gutxienik kapitain izendatu ondorengo zatia. Eta bitxia da Eustaquio Fernández de Navarrete izatea hori aitortzen lehena. Bere Historia de Juan Sebastián del Cano (1872) liburuko 26. eranskina auzi horri eskaini zion, <sup>39</sup> Berriki esan du (2018ko otsailaren 6an) Elkanori ez zitzaiola kontakizuna inporta «ekintza bakarrik inporta zitzaiolako» eta abar: [https://www.youtube.com/watch?v=TPV3ZiNwDx](https://www.youtube.com/watch?v=TPV3ZiNwDxA)A (1:18' minututik aurrera). Euskaldunon (aurkako) estereotipo jakinarekin bat dator ikuspegi hori: euskaldunok ez dugu idazten, arlote horiek, ekintza-gizon ezjakinak garelako, pentsamendu abstraktu, arrazoibide korapilatsu eta analisi kritikorako ezgaiak. Aguinagalde ez da estereotipo horrekin bat etorriko, zalantzarik ez horretan, baina hori erabili du Elkano idazle ez izana justifikatzeko: getariarrak munduari bira eman nahi ziola, gero hori nork edo nola kontatuko axolarik gabe. Kontrara, badirudi Elkanori kontakizuna inporta zitzaiola eta, aurretik ez bazuen idatzi, Magallaesi zion beldurragatik izan zela. Hori esan zuen behintzat Valladoliden, Magallaesi zegokiola kontakizunaren ardura. Hor ere ikusten da, baita ere, munduaren bi ikuspegi kontrajarri zirela ontzian, Magallaesena eta Elkanorena. Bestela, zergatik izan beldurra Magallaesi? <sup>40</sup> «Es de suponer que ambos autores [Transilvano eta Anglería] escriben sobre lo que escuchan.» (Aguinagalde 2019b: 300) <sup>41</sup> «El objetivo de Transilvano es, sin duda, político. Es urgente dar a conocer la hazaña, pero modulando el mensaje al gusto y según los intereses de su patrono, el canciller Gattinara.» (Aguinagalde 2019b: 299) «Los papeles de Elcano», eta ondorioa argia da: Elkanok bere kontakizuna idatzi zuen. Hiru iturri aipatzen ditu hori frogatzeko. Lehena Elkanok berak Valladolideko lekukotzan egindako baieztapena, 1522ko urriaren 18an azken galderari erantzunez. Lekukotza horretan bere idatziaren bi kopia daudela aipatzen du, bata berak dakarrela eta bestea Juan de Samano Indietako Kontseiluko idazkariari utzi diola. [Elkanok] erantzun zuen eta esan, Fernando de Magallanes bizi artean, lekuko honek ez duela ezer idatzi, ausartzen ez zelako, eta lekuko honek kapitain eta diruzain izendatu ondorengoa idatziz jasoa duela, eta, modu zabalean, [Juan de] Samanori emana diola, baina berak duela zati bat.<sup>42</sup> Bigarren ebidentzia Gonzalo Fernandez de Oviedok ematen du. Elkano zuzenean ezagutzeaz gain, haren testua aurrean izan duela aitortzen du bere General y natural historia de las Indias (2011 [1535]: XX. liburua, 1 kapitulua, 15. or.) kronika-liburuan: Johan Sebastian del Cano (aurrerago esango denez) Victoria ontzian Espainiara itzuli zen kapitainaren kontakizuna jarraitu dut, eta nik jarraitu dudan kontakizuna Maximiliano Transilvano izeneko heziketa oneko Zesarren idazkariak Salzeburgosko kardinalari idatzi zionaren ia bera da. 43 Fernandez de Oviedoren pasartea froga sendoa da. Aurretik, Elkanok aitortzen du kontakizuna idatzi duela eta, kopia bat Sevillan utzi badu ere, bestea, zati bat gutxienez, Valladoliden duela. Bestetik, Elkanoren kontakizun idatzi hori bera erabili zuen Fernandez de Oviedok, Elkano hil ondoren, 1557an, mundu-bira kontatzeko. Eta Fernandez de Oviedok esaten digu, pasarte horretan bertan, berak aurrean duen idatzi hori dela, hain zuzen, Maximiliano Transilvanok ere erabili duena bere kontakizuna idazteko. Fernandez de Oviedok bi idatziak zituen aurrean, beraz, Elkanorena gaztelaniaz eta Transilvanorena latinez, eta biak konparatzeko aukera. Ondorioa hau da: Elkanoren kontakizu idatzia latinera itzuli zuela Transilvanok, ia hitzez hitz, «ia bera da». Eta, hortaz, «Transilvanorena» deitzen den kontakizuna, Magallaes hil ondorengo zati horretan behintzat, «Elkanorena» dela jatorriz. <sup>42</sup> «[Elkano] respondió y dijo que mientras fue vivo Fernando de Magallanes, este testigo no ha escrito cosa ninguna, porque no osaba, y después que a este testigo le eligiesen por capitán y tesorero lo que pasó lo tiene escrito y extendido lo tiene dado a [Juan de] Sámano, o parte de ello tiene en su poder.» (Bernal 2019a [1522]: 11-12) <sup>43</sup> «Yo he seguido la relación que Johan Sebastian del Cano me dió, que es aquel capitán que volvió a España con la nao Victoria (como adelante se dirá), é quasi la misma relación que yo sigo escribió el bien enseñado secretario de César, llamado Maximiliano Transilvano, al cardenal Salceburgense.» (Fernandez de Oviedo 2011 [1535]: XX. liburua, 1 kapitulua, 15 orria). Gainera, mundu-biraren zati horretaz diharduten Transilvanoren testua eta Fernandez de Oviedorena konparatzen baditugu gaur, demagun Borneo uharteko kontakizuna, bi testuen arteko parekotasunak nabariak dira. Fernandez de Oviedok Transilvano kopiatu zuela dirudi. Baina sumatu dezakegu, Fernandez de Oviedok aitortu duelako, parekotasuna datorrela biek Elkanoren testu bera jarraitzeagatik. Batean eta bestean ideia nagusiak berak dira, hain zuzen Elkanok bere eskuz idatzi zituenak. Azkenik, Navarretek beste iturri berantiarragoa ere aipatzen du: ehun urte geroagoko Francisco de Seijas y Lobera izeneko historiagilea. Nonbait, hark ere Elkanoren idatzia ezagutu eta erabili duela baieztatzen omen baitu. Alegia, itxuraz, Elkanoren idatzi originala xvii. mendean ez zen oraindik galdu. Horrek guztiak frogatzen du Elkanok mundu-biraren zati bat idatziz kontatuta utzi zuela. Autoreak (Elkanok) eta irakurri dutenek (Fernandez de Oviedok eta Seijas y Loberak) aitortzen badute, zergatik jarraituko dugu zalantzan jartzen Elkanok bidaiaren bere kontakizuna idatzi zuenik? Eta idatzi bazuen, nola liteke halako dokumentu garrantzitsu bat galdu izana?44 ## 4.3. Estiloa eta kronologia Transilvanoren testua bereziki esanguratsua denez, arreta berezia merezi du: zenbateraino da Elkanok idatzitako testuaren kopia zehatza? Badakigu Transilvanok Elkanori zuzeneko testigantza entzun ziola, gutxienez behin. Zuzeneko lekukotzetan (pluralean) oinarritzen dela aipatzen du kontakizunaren hitzaurrean, baina izenez Elkano kapitaina aipatzen du soilik iturri gisa. Izenez bera bakarrik aipatzen du. Normala da hala izatea, batetik, Elkano zelako itzulitako ontzi bakarraren kapitaina eta ontziko bidaia-liburuen kargu izendatua (Magallaesena eta Elkanorena, bi kontakizunak galduak). Eta, bestetik, gure hipotesia indartzen duelako, Elkano bakarrik aipatzen du Elkanoren idatzia jarraitu duelako batez ere. Gainera, Transilvanoren kontakizuna jarraian irakurtzen bada, Magallaes hil aurreko eta ondorengo zatiak, nabaria da batetik besterako estilo-aldaketa. Kontalaria aldatu balitz bezala, aurrena Magallaes eta ondoren Elkano. Aurrena arranditsu, politikoki zuzen eta ebanjelizatzaile eta ondoren zuzen, politikoki oker eta agendarik gabeko. Edonork egin dezake proba, liburu berean bi liburu gordetzen direla dirudi. <sup>44</sup> Galdera nabaria da ea nola desagertu den halako dokumentu garrantzitsu bat, Elkanoren mundu-biraren kontakizuna, bidaia haren inguruko dokumentazio ikaragarria mantendu denean. Testurik garrantzitsuena galdu? Transilvanok hainbat iturri erabiliko zituen bere kontakizuna osatzeko, jakina, baina hain denbora gutxian, eta kontakizun guztia latinera itzuli beharrarekin, testigantzak pilatzen ere ezin izan zuen jardun. Horregatik, eta denbora gakoetako bat denez, gertakarien kronologia aurkeztuko dut. Sanlukarrera irailaren 6an iritsi ziren, eta handik zaldun bat atera zen Valladolideko gortera, Elkanoren ohar edo gutunarekin. Zalduna irailaren 8a inguruan iritsiko zen Valladolidera, Elkano Sevillara bezala. Sevillan ongietorria jaso eta merkantzien neurketa eta banaketak egiteko egun batzuk behar izango zituzten. Ohean lo egin eta euren onera etortzen hasteko ere. Bitartean Erregeak Valladolidera deitu zituen Elkano eta honek aukeratutako bi. Bidaia zaldiz egin zezaketen, baina marinel gehiagok eta hiru molukarrek ere Erregea ezagutu nahi zutenez, bidaia beste nolabait egingo zutela jo dezakegu, zaldiz baino motelago. Valladoliderako bidaia egiteko hiru egunen ordez, gehiago beharko zituzten, beraz. Alegia, Elkano iraila amaieran iritsiko zen Valladolidera. Eta Erregearen harrera iraila bukaeran edo urriaren lehen egunetan izango zen. Transilvanok urriaren 24an bidali zuen bere latinezko kronika idatzia (Aguinagalde 2019b: 299). Beraz, hiru bat aste45 izango zituen Transilvano errege-idazkariak gehienera mundu-birari buruzko lehen kontakizuna, latinez, korrika eta presaka prestatzeko, aita santuarentzat propio egindako edizioa. Hortik aurrera, berehala zabalduko zen kontakizuna Europan zehar, 1523ko urtarrilean Kolonian (Alemanian) publikatu zenetik batez ere, edizio asko izan zituelako (Aguinagalde 2019b: 299). #### 4.4. Bera ez bada, nor? Elkano ez bada Transilvanoren iturria, nor izan liteke? Izan ere, pentsatu behar da horrelako idatzi utopiko-kritiko bat (ikusiko dugunez: ez-inperialista, tolerantea, paganoa…) ezin etor daitekeela errege-idazkariarengandik. Ezin izan bazuen Transilvanok asmatu, Gattinararen morroiak, halako ideia iraultzaileak norbaiti entzun behar izan zizkion. Argi dago, baita ere, ezin izan zizkiola Magallaesi entzun, ez irakurri, Borneora iritsi aurretik hil zutelako. Gainera, Magallaesek ez zuen bat egiten ideia horiekin. Hortaz, ziurra da Sevillara iritsitako marinelen artetik iritsi zela errelato hori. Dakigunez, hiru bidaiakide bakarrik bildu ziren erregearekin: Elkano, Albo eta Bustamante. Beraz, hiru horietako bat da ideia horien iturria. Demagun ez zela Elkano izan. Kasu horretan ere pentsatzekoa da, Alboren edo Bustamanteren kontakizuna balitz, Elkanoren onespenik gabe Transilvanok <sup>45</sup> Pentsa zeinen azkar idatzi zuen, Elkanori izena aldatzen baitio, Miguel jarrita. Presaren erroreak. ez ziela fidagarritasunik emango. Bera zen kapitaina eta berea zen azalpenen ardura. Elkanok ukatu egin izan balu Borneoko kontakizuna, Transilvanok ez zukeen jasoko. Beraz, gutxien-gutxienik badakigu Elkanok onartutako interpretazioa dela. Dena den, badago arrazoirik kontakizun hori Elkanorena dela pentsatzeko. Albo pilotuaren itsasbidea ere iritsi zaigu. Oso zehatza da, teknikoa. Norabidea eta posizioa egunero jasotzea zen haren ardura; beraz, erregearen aurrean ibilbide nahasiaren auzi teknikoak argitzeko betekizuna zuen Albok. Bustamante, berriz, bidaiako 'medikua' zen, eta horregatik txopakoen gaixotasun eta heriotzez hitz egin beharko zuen. Gainera, Bustamante eta Elkanok harreman estua egin zuten. Bustamante Elkanoz fidatzen zela erakusten du bigarren espedizioan ere parte hartu izanak, Elkanoren barkuan. Bustamantek estimuan zuen Elkano kapitaina. Horregatik, hierarkiagatik, eta sintoniagatik, pentsatzekoa da erregeari bidaiaren nondik norakoak azaltzeaz Elkano arduratuko zela. Eta Transilvanok horrela aitortzen du Hitzaurrean ere, Elkano bakarrik aipatzen duenean (Albo eta Bustamante aipatu gabe utziz). Horregatik guztiagatik, lekukotzak, estiloa eta kronologia kontuan hartuta, ondorioa da Transilvanok bidaiaren lehen zatia kontatzeko Magallaesek idatzitako liburuak erabili zituela (galdu direnak) eta bigarren zatia kontatzeko, berriz, Elkanok aurrez aurre esan ziona gehi bidaian zehar kapitain gisa idatzitakoa (hau ere galdua). Alegia, Transilvanok asmatua, sortua edo eraikia gutxi egongo dela testuan, eta ziurrenik laburpen-itzulpena izango dela ia kontakizun osoa. #### 4.5. Elkanok egiaztatzen du munstrorik ez dagoela munduan Transilvanok lasaitua hartu zuen, agerikoa denez. Bere kronikaren lehen hitzak Herodoto eta Plinioren okerrak zuzentzeko erabiltzen ditu, haiek inoiz zapaldu gabeko hego-hemisferiotik pasatu zirelako Elkanoren ontziak eta euren begiz ikusiak ez zeukalako zerikusirik Herodoto edo Pliniok kontatzen dutenarekin. Etiopian ez dira trogloditak bizi eta kanela ez da Fenix hegaztiaren abian aurkitzen. Inportantea iruditzen zaio Transilvanori hasieratik hori argitzea, mundu ezagutu berrian ez dela munstrorik ageri. Mundubiraren meritu aipagarriena da, Transilvanoren iritziz, hegoaldetik bidaiatu izana, han munstro beldurgarririk ez dagoela frogatzeko: Orain, bai, badakigu eta elezahartzat har ditzakegu eta ez egiazkotzat antzinako egileek idatzita utzitako hainbat; eta aurrean ditugunen esperientzien bitartez uka ditzakegula haiek. Nork sinetsiko du orain eta hemendik aurrera monoszelloak (edo estipadak) badirenik, edo espithameoak (pigmeoak) eta antzekoak, munstroak direnak gizaki bainoago, antzinako idazleek haiei buruz idatzi zuten arren, gaztelarrek eguerdiaren aurka nabigatuz eta mendebalderantz itzuliz, eta portugesek ekialderantz joanez, Kaprikornio tropikotik aurrera gradu asko pasatuta, hainbeste lur hain arraroak egiaztatu, aurkitu eta zapaldu ondoren? Eta, azkenik, orain ontzi honetan itzuli diren gure espainiar hauek, unibertso boilari itzulia eman ondoren, ibili duten guztian ez dutela sekula topatu, ez ikusi, ez jakiteko aukerarik izan, ez entzun, ez orain, ez aurreko denboretan, ez datozenetan, halako munstro-gizakirik?46 (Transilvano 1837 [1522]: 251) Fantasiaz gizendutako mundu beldurgarria atzean uzten hasteko aukera ematen du Elkanoren etorrerak, eta europarrak Europan eusten zituen muga psikologikoa gainditze-bidean jarri zuen. Munduaren azpialdean ez da inor zerura 'erortzen', ez dago munstroz beteta eta hango gizakiak ez dira hankaz gora ibiltzen esku gainean. Lasai nabiga daiteke, beraz, itsaso haietatik, eta lasai egonkortu lurralde haietan guztietan, munstroen edo zeruen beldurrik gabe. Gizakia bakarra eta bera da munduko lur guztietan. Pizkundean, autore klasikoen autoritatea berreskuratu zen garaian hain zuzen, antzinakoen deskribapenak asmatutako elezaharrak zirela frogatu zuen Elkanok. Bere begiz ikusi zuen, aurretik portugesek bezala, normal-normalak direla urruti-urrutiko lur haiek, zentzu horretan bederen, hango jendea bezalaxe. Amesgaiztorako baino amesteko aproposagoak. ## 5. Borneo Transilvanoren testuaren bigarren zatia Elkanorena bada, orduan Borneoko kontakizuna Elkanok idatzitakoa da, haren berridazketa/itzulpena. Zentzu horretan, Transilvanoren/Elkanoren testua harrigarria da, batez ere, Borneoko uhartea deskribatzen duen pasarteagatik. Eta zer ikusi zuen, bada, Elkanok Borneon? Europarrak ez direla zibilizazio bakarra, ezta hemengo bizimodua halabeharrezkoa ere. Europan baino hobeto bizi da jendea munduko bazter haietan? Itxura guztiz, horrelako galderak egiten zituen Getariako marinelak, testua irakurrita agerikoa baita herrialde haiek harrokeria ebanjelizatzailerik gabe begiratu zituela. Borneo uharteko jendartearen ohiturak deskribatzerakoan bisio utopiko zoragarria <sup>46</sup> «Antes tenemos agora conoscimiento, y de cierto creemos ser fabulosas y cosas no verdaderas las que los autores antiguos dejaron escriptas; y que con la experiencia de los presentes pueden aquellas ser reprobadas. Quien es el que creerá ya de aqui adelante que hay los Monoszellos (ó Stipadas), Spithameos (Pigmeos) y otros semejantes, que son mas monstruos que hombress, que los antiguos escriptores nos dejaron escripto que había, como veamos que los castellanos navegando contra el mediodia y volviendo hacia el poniente, y los portugueses yendo hácia el oriente pasando muchos grados adelante del trópico de Capricornio, hayan verificado, descubierto y hallado tantas y tan extrañas tierras; y finalmente, estos nuestros españoles que en esta nao agora volvieron, habiendo dado una vuelta al universo orbe, nunca hayan topado, visto ni podido saber ni menos oir en todo lo que han andado, que agora ni en tiempo alguno haya habido ni haya a los semejantes hombres monstruosos?» (Transilvano 1837 [1522]: 251) marrazten da. Elkano (bera bada) ez da ari Borneon ikusitakoa apaindurarik gabe deskribatzen, dakigunez hango errealitatea ez zelako hain txundigarria. Harrigarria da Elkanok (bera bada) deskribatzen duen Borneo, eta ez dator bat gainerako txopakoek deskribatzen duten Borneorekin. Borneoko gertakariek ilun jarraitzen dute, zaila da han gertatua asmatzea. Transilvanoren (Elkanoren) kontakizunean, esaterako, ezer gertatu ez balitz bezala da. Bertako erregearekin hitz egin zuten, truke txiki batzuk egin zituzten eta aurrera jarraitu zuten. Ez da gehiago esaten Borneoko gertakariei buruz. Valladolideko galdeketan, ordea, azken galderan, argi dago zerbait gertatu zela, Elkanok Carvalhoren ustelkeria iradokitzen baitu: «Carvalho ikusi zuela erregearen salgaiak semeari eramaten, lehengusu baten bitartez, Bruney hirira»47 (Bernal 2019a [1522]: 12). Pigafetta, Mafra eta Ayamonteren kontakizunetan ere Borneoko gertakariek garrantzia hartzen dute, baina bake-egoerak bainoago gerra-egoerak deskribatzen direlako. Gainera, azken hiru kontakizun luzeago horiek ere ez dira elkarren artean ondoegi ezkontzen. Gertakari anabasa kontraesanezkoa iradokitzen da. Batek ez daki lurreratutako Elkano eta beste zazpi lagunak 15 egunez bahituta izan zituzten, edo haien gogoz zeuden uhartean. Han zer egiten zuten ez da azaltzen. Elkano eta Gomez de Espinosa zergatik askatu zituzten ere, bertsioak daude. Dakiguna da Carvalho kapitainak zerbait gaizki egin behar izan zuela, Elkano eta Gomez de Espinosa uhartetik ontziratzean kapitain izendatu zutelako Elkano, Carvalhoren ordez. Eta Carvalhoren semea uhartean hil zela. Galderak sortzen dira erantzunak baino gehiago: errege mairuak (Siripada izeneko Rajak) agindu zuen Elkano askatu eta Carvalhoren semea hiltzea? Zergatik? Pigafetta eta Mafrak diotenagatik Borneoko Siripada errege mairuak eta Luzongo erregeak inguruko herriak azpiratzen zituzten, jentilak izateagatik. Transilvanoren kontakizunean, berriz, jentilak bake-bakean bizi dira beti. Gertakarien trama argitzeko, batetik, bidaideen arteko gatazkak eta botereharremanak hobeto ulertu beharko genituzke, Elkano-Carvalho auzia esaterako, eta, bestetik, uharteko bertako gatazkak eta botere-harremanak, zeinak elkar-gurutzatzen diren. #### 5.1. Elkanoren utopia: monarkia bakezalea, erlijio-askatasuna, eta beste hainbat ezusteko atsegin Borneo gatazka-leku izan zen bidaiarentzat. Horregatik, argi dago Elkano (bera bada) gehiago ari dela bere bisio utopikoa Borneon irudikatzen, gertakariak deskribatzen baino. Transilvanoren (Elkanoren) deskribapenak irakur- <sup>47</sup> «Que vio que el dicho Caravallo enviaba rescates a su hijo de la mercadería de Su Majestad con un primo suyo a la ciudad de Bruney.» (Bernal 2019a [1522]: 12) tzean, urrun-urruneko jendarte haiek ingurune idilikoan bizi zirela ematen du, jendarte europarrekin alderatuta ez hain galduak, ez hain hondatuak; fanatismo eta handinahikeria gutxiagokoak, naturalagoak, onberagoak direlako oraindik. Horrela irakurrita Elkanoren Borneo (1521) izango da, ziurrenik, basationa genero literarioaren lehenetariko testua, Rotterdamgo Erasmoren Eromenaren laudorioa (1994 [1511]) edo Thomas Mororen Utopia (1992 [1516]) liburuekin batera; hauen garaikidea ia. Batera aztertu beharko lirateke, Campanella, Bacon, Rousseau edo Voltaireren aurrekari nabarmen gisa, batez ere jakinik Europan erruz irakurri zela Transilvanoren bidaia-kronika eta, hortaz, pasarte hura. #### 5.2. Errege gerrazaleak gerra-zelaira Edukiari arreta jarrita, badago monarkiari, edo zehatzago monarkia gerrazaleari (oroit Erasmo ere) egindako kritika gogorra. Errege ona bakezalea da, hain justu Karlos V.aren kontrakoa. Eta pentsa genezake Elkanok hori halaxe bota ziola, aurrez aurre, Karlos V.ari, Borneoko erregeak miresmenez deskribatu zituenean. Eta hemen merezi du geldialdia egitea, ikuskizuna irudikatzeko: Elkano Karlos V.ari Borneoko erregetza-modua azaltzen. Apartekoa, erabateko anomalia historikoa. Getariarra —orduan 35 urte inguru izango zituen—, apal-apal, 22 urteko Karlos V. gazteari irakaspena ematen errege onak nolakoa behar duen. Modu mingarrienean, gainera, basati ez-kristauak eredugarri jarrita. Ikustekoak izango ziren errege alemanaren eta gortesauen sumindura-aurpegiak. Eta, hala ere, munduari bira eman dionaren aurrean haiek ere isildu egin behar, dioena entzun, zintzo-zintzo, eta errege-idazkaria apunteak hartzen bazter batean. Ezagutzaren balioa. Sekulako interesa dago Elkanok esan dezakeenaren inguruan, munduaren bestaldeko sekretuak ekar ditzakeelako. Elkanok zerbait badaki, interesekoa, mundua zeharkatu duelako eta bere begiekin ikusi duelako zabalera osoa. Horrek ezkutu gisa funtzionatzen du erregearen aurrean, beste inork esan ezin dizkionak esateko. Izan ere, Elkanok dioenez (bera bada), Borneon herriak lortzen du erregea bakezale mantentzea beti, arautxo bat ezarriz: gerra pizteko erokeria egiten duen erregeak aurrena iritsi behar du gerra-zelaira, buru behar du, bermatzeko bera dela gerra horretan hiltzen lehena. Are gehiago, errege gerrazalea hil bitartean herriak ez du borrokarik egiten. Gerra maite duen erregea gerra horretan hiltzen dela ziurtatzen dute horrela, ez dela bizirik libratzen, eta soilik ondoren hasten dira «gupidagabe borrokan, euren askatasunaren alde eta euren lurretan ohikoa den moduko errege otzan eta bakezalea jartzeko». Ondorioz, jarraitzen du Elkanok, «herrialde haietan apenas dagoen gerrarik, erregeek jakin ongi dakitelako ez dutela gerratik bizirik ateratzeko inolako aukerarik»<sup>48</sup> (Transilvano 1837 [1522]: 275). Europako monarkia gerrazaleek Pizkundeko humanisten artean sortzen zuten aurkako sentimendua gardentasun osoz jasotzen du Borneo uharteari buruzko kontakizunak. Eta giroa ere ordukoxea da, Erasmoren loraldi-garaikoa nolabait, xvi. mendearen hasieran 10-20 urteko barealdia ezagutu zuelako Europak, aurreko inkisizio-kolpe eta berehala etorriko ziren erlijio-gerra odoltsuen artean. Elkanok (bera bada) humanisten sintonia horretan aztertzen zituen dinamika politikoak. #### 5.3. Errege ona, inguruko herriak bakean uzten dituena Hala ere, erregeari ematen dion aholku zuzenena eta argiena anti-inperialista da, inguruko herriak bakean uzteko adierazten dionean: «Borneo uharteko indio hauek oso oker eta txartzat dute erregeak desiratzea den baino jaun handiagoa izatea, eta bere jaurgoaren mugak zabaltzeko gosea»<sup>49</sup> (Transilvano 1837 [1522]: 275). Elkano inperioaren morroia dela diotenek nola azalduko lukete pasarte hori? Ideia hori Elkanorena bada, eta oso posible da Elkanorena izatea, munduko herri guztiak elkar errespetatzera deitzen dituen ontzi-kapitain anti-inperialista agertzen da. Hipotesi bat. Demagun Elkano ontzi-jabe gaztea hogeita gutxi urterekin merkatari lanetan zebilela eta gainerako ontzi-jabeak bezala erregeak Mediterraneoko gerretara behartu zuela. Jelbeseko gerrara akaso (1510). Elkanok jarri behar zuen barkua eta ordaindu txopakoa. Errege-aginduari ezin zaionez ezetzik esan, aukerarik gabe gerrara behartu zutela. Demagun orain Jelbeseko porrotaren ondorioz Elkanok galera izugarriak izan zituela, kideak agian, baina ontzia ziur, saldu behar izan zuelako. Hori hala gertatu bazen, Elkano inperiozale eta gerrazale irudikatzen duzue, edo alderantziz? Normalena litzateke, tentsio- eta galera-egoera horretan, Elkano erregearekin mintzea. Elkanok barkua galdu zuen, bere bizimodua. Eta ondoren askatasuna, barkua atzerritarrei saltzen harrapatu eta legez kanpo utzi zutelako. Hala izan balitz, haserrea eskatzen du. Hain justu testuan, lerroartean, nabari den erregearekiko haserre hori. Jakitun naiz zaila dela beste Elkano bat irudikatzea, kasu honetan uste anti-inperialista sendoak dituena. Elkano inperialaren kontakizunean hezi <sup>48</sup> «E desta cabsa muy de raro tienen los desta isla guerra, porque los Reyes que suceden tienen conoscimiento y saben que ningund Rey que moviese en ella guerra escapó vivo de la batalla.» (Transilvano 1837 [1522]: 275) <sup>49</sup> «Tienen estos indios de la isla de Porné por cosa que es muy inicua y mala desear el Rey della ser mayor señor de lo que es, ni tener cobdicia de ensanchar los términos de su señorío.» (Transilvano 1837 [1522]: 275) gaituzte, eta Moluketako espedizioan inperioaren armadakide izan zen de facto. Baina haren pentsamendu eta ekintzak aztertzerakoan ebidentzia testualak gutxi dira, eta ditugunak hauek. Horregatik, aurrejuzgu interesatuengatik ez genuke hipotesirik gutxietsi behar. Eta behar besteko arreta eskaini beharko genioke Transilvanoren testuari, Elkanoren pentsaera arakatzeko ebidentzia kategoriara igota. Nabaria iruditzen zait inperioarekiko desadostasunak agertzen eta distantziak markatzen ari dela Elkano, desadostasunak agertzeak dakartzan arrisku larrietatik babesteko, deskribapenaren atzean ezkutatzen badu ere kritika. ## 5.4. Gerraren azalpen antropologikoa Badirudi borneotarrak ari direla haien erregeari kontuak eskatzen, baina beharbada Elkano ari zaio bereari zeharka. Eta ez dizkio txiki-txikiak ere esaten. Potolo askoak botatzen dizkio. Irakurri hau ere: Inguruko herriei kalterik edo ondoezik ez eragiteko begiramen eta zaintza handia erakusten dute guztiek, are gehiago albo-uharteetako auzo-herriei kalterik batere ez egitekoa, eta askoz ere handiagoa atzerrikoei edo erromesei.<sup>50</sup> (Transilvano 1837 [1522]: 275) Gertukoak bakean utzi behar dira, baina batez ere urrunekoak. Hortxe dago ideia anti-inperialista, ezin hobeto formulatuta, eta bizimodu onarekin estuki lotuta. Bulkada inperialistak itotzen dituztelako bizi dira pozik eta bakean Borneon, zergatik ez Europan ere pozik eta bakean bizi? Gainera, orokortu egiten du, psikologizatu nolabait, eta gaitz inperialistaren muinean botere-gosea eta handinahia topatzen ditu, berez-berez oso kristauak ere izan beharko ez luketen arimaren ajeak (oroit berriz ere Erasmo eta Moro). Botere-gose eta handinahiek sortzen dituzte dinamika gaiztoak eta gatazken gorakadak, garaiz hozten ez jakiteagatik gerra bihurtzen direnak. Gattinara errege-aholkulari eta inperiozale amorratua datorkigu gogora. Hura ere han zegoen, gortean, Elkanori entzuten? Aipua luzea da, baina gako asko eman ditzake Elkanoren pentsaera ulertzeko, hitzon jabe bera dela frogatuko balitz edo onartuko bagenu: Behin edo behin batzuek besteak mintzea gertatuko balitz, kaltetuek ederki zaintzen dute kalte egin dietenei jasotako mina baino gehiago ez eragitea. Eta gatazkek gora egin ez dezaten, bake-bidea lantzen dute, eta <sup>50</sup> «Tienen todos grand estudio y vigilancia en no se hacer ningund enojo ni molestia unos pueblos a otros, ni menos a los pueblos comarcanos de las otras islas circunvecinas, ni mucho menos a los estraños y peregrinos.» (Transilvano 1837 [1522]: 275) haien artean ez da aurkitzen ohore handiagorik edo goragoko dutenik aurrena eta oroz gain bake-asmoa izatea baino, eta bakea uxatzen duena ohorerik gabekotzat eta laidoztatzailetzat dute. Modu horretara, euren arteko desadostasunek eta gatazkek oso gutxi irauten dute. Eta haien artean ez dago ezer itsusiago edo deitoragarriagorik bakea eskatu zaion norbaitek hura ukatzea baino, eta ez duenean elkartasunera etorri nahi, aurretik iraindua izan denean ere, haren aurka egiten dute eta altxatzen dira, eta hiltzen dute eta suntsitu, pertsona anker eta gupidagabea izateagatik. Hortik dator uharteotan ia beti bake jarraitua izatea, lasaitasuna eta sosegua. Uharte horretako bizilagunen artean ez da lapurretarik, ez gizonen hilketarik.<sup>51</sup> (Transilvano 1837 [1522]: 275-6) Arazoa ez da soilik monarkia gerrazalea. Arazoa kulturala da, balioen mailakoa, Elkanoren iritziz (bera bada). Gatazkak kudeatzeko balio-saldo okerra daukagu Europan, gatazkak desegin beharrean batzuk eta besteak elkarren artean muturtzera eramaten gaituena. Eta balio-saldo hori ez dago giza naturan idatzita, ez dira nahitaezkoak, Borneon ezagutu direlako beste balio batzuk dituzten gizaki alaiak. Jar gaitezen egoera politiko hartan. Karlos V.aren gorteak, 1522an, fronte asko zituen batera irekita: otomandarren oldarraldiak, Italiar penintsularen kontrola, Amerikako konkista, protestantismoaren gorakada… eta, arazo horietan guztietan, posizioak irabazteko irtenbide bakar bera proposatzen zuten: indarraren erabilera. Irudikatu orain ingurune politiko eta kultural horretan, otso-zulo horretan, Elkano Borneo uharte idilikoa deskribatzen. Pisuzko arrazoiak ditugu Elkano Pizkundeko humanista utopikoen artean lerratzeko. Garaiko humanista utopikoek ez dute multzo homogeneoa osatzen, baina badituzte antzekotasunak ere, Elkanoren testuan (berea bada) nabari direnak. Nagusia jendartea eta moraltasuna lege, hezkuntza eta kulturaren sorkuntza gisa ulertzea. Tokian tokikoak eta moldagarriak dira, beraz. Beste ezaugarri komuna Europa «dekadente gerrazalea» arbuiatzea da, eta balio nagusiak askatasuna, tolerantzia eta adierazpen askatasuna izatea, landu daitezkeenak, bakean/merkataritzan arituko diren jendarte egonkorrak sortzeko. Horregatik ematen zieten forma utopikoa euren proposamen politikoei, ez zutelako den- <sup>51</sup> «E si alguna vez acaesce molestarse unos a otros, no curan los injuriados de hacer mas mal a los que los injuriaron de aquel que dellos recibieron. E porque las discordias no pasen adelante luego procuran de tratar de la paz, y no puede ser hallada entre ellos cosa mas gloriosa ni con que ellos mas se ensalcen y tengan por nobles que en se anteponer a demandar primero la paz, y tiénese por deshonrado y afrontado el que es prevenido a paz. E desta manera duran muy poco entre ellos las discordias y disensiones. E ninguna cosa hay entre ellos que sea tenido por mas fea o detestable que cuando veen que aquel a quien es demandada la paz la niega y no quiere venir a concordia aunque haya sido injuriado, y contra el tal conspiran y se levantan luego todos, y lo matan y destruyen como a persona cruel y sin piedad. E de aquí viene que cuasi en todo tiempo estan en continua paz, tranquilidad y sosiego. No hay latriocionios entre los moradores de aquesta isla, ni muertes de hombres.» (Transilvano 1837 [1522]: 275-6) boraldi baterako babeslekurik nahi, iraungo zuten herrialde berri egonkorrak baizik. Eta Elkano halakoxekoa deskribatzen ari dela dirudi. #### 5.5. Paganismoaren defentsa Kristau-erreforma da Europako auzi kultural nagusia eta Borneon ere moral publikoa erlijioari lotuta aurkezten da. Uharteko bizilagunak paganoak dira, eguzkia eta ilargia gurtzen dituzte eta, nolabait horren ondorioz, zinez bakezaleak dira: Uharteko indiar hauek jentilak dira sineskeran, eta jainko nagusitzat dituzte eguzkia eta ilargia. Eguzkiari buruz diote eguneko jainkoa dela, eta egunaren gaineko jaun gisa agintzen duela, eta ilargiari buruz gaueko jainkoa dela, eta gauaren gainean agintzen eta arautzen duela. (…) Uharte honetako jendea errukiaren eta justiziaren oso zalea da, eta batez ere bakea eta sosegua maite dituzte, eta liskar eta gerraren oso etsaiak eta deitoratzaileak dira.<sup>52</sup> (Transilvano 1837 [1522]: 276) Lotura egiten da erlijio politeistaren eta izaera bakezalearen artean. Ez da gehiago esaten, ez da analisi sakonagorik egiten, ez da azalpenik ematen. Ez dago interpretazio kultural edo teologikorik. Testua irakurrita ezin da urrunago joan, baina lotura eginda dago. Politeista paganoak bakezaleak dira. Erlijio kristauaren dogmarik ere ez dute: Jaio eta hil, besterik denik ukatzen dute, esanaz bizitza amaitzean amaitzen zaizkiola gizonari bere izatea eta zentzumenak, eta nola gizona ez zen deus jaio aurretik halaxe itzultzen dela ezerezera heriotzaren ondoren.<sup>53</sup> (Transilvano 1837 [1522]: 276) Hilezkortasunean ez dute federik paganoek, zigor eternoaren mehatxurik ere ez, beraz; eta, hala ere, pozik bizi dira, bakean, gatazkarik gabe, lapurretarik gabe, hilketarik gabe. Jendarte sano batek ez du fede-dogmarik behar. Zaila da Elkano fededuna zenik ukatzea, hilondoko eta gutunetan kristau moduan idazten baitu. Gainera, ez dakit garai hartan euskal inguru- <sup>52</sup> «Son estos indios de la Isla de Porné en su creencia gentiles, y tienen por sus principales dioses al sol y a la luna. El sol dicen que es dios del día, y que sobre el día tiene su potestad y señoría, y que la luna es dios de la noche, y que su imperio y jurisdicción es sobre la noche. […] Es la gente desta isla muy amadora de la piedad y de la justicia, y sobre todo de la paz y sosiego, y muy enemigos y detestadores de las disensiones y guerras.» (Transilvano 1837 [1522]: 276) <sup>53</sup> «No creen que hay mas que nascer y morir, diciendo que con la vida del hombre acaban su ser y sus sentidos, y que ansi como el hombre no era nada antes que fuese engendrado, ansi se vuelve en nada despues de la muerte.» (Transilvano 1837 [1522]: 276) nean sinkretismoa ere zabaldua zen (Barandiaran 1972; Garmendia 2007), edo disidentzia politikoa estigmatizatzeko trikimailu gisa erabiltzen zen soilik (Azurmendi 2019: 78-9). Gehiago jakin beharko genuke garaiko erlijio-sinesmenei buruz. Baina, hala eta guztiz ere, pentsatzekoa da euskalduna izateak lagundu egin ziola Elkanori sineste paganoak errazago onartzen. Bere jatorriak azal dezake agian jentilen aurrean ebanjelizatzailearen zalapartarik inoiz atera ez izana, eta guztiak sendatu beharraren ordez erlijio-tolerantzia aholkatzea. Jainko asko izateak badu baita ere, nonbait, abantaila gehigarri bat gizonentzat bakarrik dena eta Elkanori (bera bada) atentzioa ematen diona: «Uharte honetako indioak manten ditzaketen bezainbeste emazterekin ezkontzen dira» (Transilvano 1837 [1522]: 276).54 Aberatsenek emazte gehiago izan ditzakete. Gizon-sari hori Borneon ez da bekatu. Bidaiatik itzuli eta Valladoliden egonkortzean, bigarren emakumea hartu zuen Elkanok. Europan 'indioak' basatitzat hartu ohi direnean, badirudi Elkanok (bera bada) ondo bizitzeko jarraitu beharreko ereduaren autoritatea aitortzen diela. Hango bizimodua zentzu askotan gustagarriago zaiola hemengoa baino xvi. mendeko marinelari. Hitzon jabea Elkano dela pentsatzea zentzuzkoa da, eta hala izateak erabat aldatu beharko lituzke Elkanori buruz egin ohi diren interpretazioak. Besteak beste, eta dagokigunagatik, euskaldun bati inoiz jasotako lehen utopiaren aurrean geundekeelako. Eta filosofiaren ikuspegitik ez da munta txikikoa Elkano agertzea basati onaren eta egoera naturalaren gorazarre izango diren utopien genero modernoaren hastapenetan. #### 5.6. Europari kritika Elkanori buruz aritzea 'eurozentrista' omen dela ere entzun dugu. Baina agian alderantziz da, garaiko Europari Elkanok egin zizkiolako kritikarik gogorrenak. Agian Elkano europar 'deszentratua' zen, munduko bazterretan topatu zituen zibilizazioek deszentratu zutelako. Bereziki esanguratsua da honako pasarte hau, Borneo atzean utzi eta Moluketara iritsi zenekoa, non Molukak eta Europa konparatzen diren: Haien etxeak txabolatxo modukoak dira, oso baxuak eta txiroak, eta ez naiz hasiko bizi duten pobreziaren xehetasunik ematen, baina gureek diote Muluka uharteak oso apalak eta makurrak direla, eta bertako jendea oso zarpaila eta zikina, inolako hazkuntza edo poliziarik gabe, baina bi gauza direla soilik bikainak haien artean, jakitea komeni dena: bake eta <sup>54</sup> «Cásanse los indios desta isla con cuantas mugeres pueden mantener.» (Transilvano 1837 [1522]: 276) sosegu izugarria eta espezieria oparotasun ugaria; bietatik lehenak (bakea eta sosegua, munduan topa daitezkeen on guztien artean handiena eta onuragarriena dena) hilkorron gaizki ikaragarriak arroztu ditu hemengo gure tokietatik, Moluka haietara botata, eta hango jende baketsu hark darabil. Besteak, berriz, espezieriak, hertsatu egiten gaitu; batetik, gure lukurreria handiagatik eta, bestetik, gure gula aseezinagatik, mundu berri eta ezezagun hartara bila joanarazteko, hainbeste bizi-arrisku eta kaltebide pasatu behar izanda.<sup>55</sup> (Transilvano 1837 [1522]: 279) Hiru ideia daude pasartean. Bat. Moluketan pobreak dira, eta gizarte-antolakuntzarik ez daukate. Gogorra da han bizitzea. Bi. Europan, aldiz, gaizkia gailendu da eta, horregatik, ez da bakerik. Moluketara bota dugu bakea, han oraindik gaizkia nagusitu ez delako eta, horregatik, haiek bakean jarraitzen dute. Hiru: Europako zikoizkeriak eta aseezintasunak erokeriak egitera eramaten gaitu. Europari egindako kritika gogorra da. Gailentasun ekonomikoa, soziala eta teknologikoa aitortzen dizkien arren, horrek ez du bizimodu hoberik ekarri, on guztietan nagusia, bakea, kanporatu egin dugulako. Europako gerra bakoitzak gaizkia gailendu dela erakusten du. Europa, Elkanoren begietan, gaizkia nagusitu den gerra-zelaia da: on guztietan gorena, bakea, galdu duena. #### 5.7. Autokritika Itxura batean, autokritika ere nabaria da, bere espedizioa ere kritikatzen baitu. Europarrak Moluketara goaz zuhaixka usaindun bila, baina erotu garelako, zekenkeria eta diru-goseak itsututa. Itxuraz hori esaten ari da pasarte horretan. Arraroa da, ordea, hiru urte geroago Elkano bigarren aldiz abiatu zelako Moluketara iltze bila. Hipokrita zen? Ez zuen bere kritika sinesten? Bere burua 'zekentzat' zuen? Horregatik, ageriko autokritika honi buruz ohar bat egitea komeni da, interpretazio-ariketa sakontzea, badagoelako azaldu beharreko zerbait hor. <sup>55</sup> «Las casas que tienen son como unas chozuelas muy bajas y pobres, e por no me detener en todas las particularidades de su pobreza, dicen los nuestros que todas las cosas destos indios de las islas Molucas son muy humildes y de grand bajeza, y la gente muy puerca e sucia, sin ninguna crianza ni policía, y que solas dos cosas hay notables entre ellos, conviene a saber, grandísima paz y quietud y mucha abundancia de especiería, la una de las cuales (que es la paz y quietud, y el mayor y mas saludable bien de todos los que en este mundo hallarse pueden) ha desterrado destas nuestras partes la grandísima maldad de los mortales echándola en aquellas Molucas de que aquella gente pacífica usa. La otra empero que es la especiería nos constriñe lo uno por la grandísima avaricia que tenemos, y lo otro por nuestra insaciable gula a que hayamos de la ir a buscar en aquel incógnito y nuevo mundo, pasando por tantos peligros y discrímenes de la vida.» (Transilvano 1837 [1522]: 279) Nire interpretazioa da Elkanoren kritikak balio duela lehenengo espedizioa kritikatzeko, baina, aldi berean, eta hala eta guztiz ere, bigarren espedizioak erakargarri izaten jarraitzen duela, sari ekonomiko erraldoiagatik eta Elkanori egiten zaion aitortzagatik: kapitain eta kapitain nagusi izendatu zuten. Hala ere, susmoa dut, posible dela espedizioari lotuta aipatzen diren 'lukurreria' eta 'gula aseezin' europar horrek hartzaile zehatzagoren bat izatea, Transilvanok jaso ez zuena. Izan ere, Borneotik Molukarako tartean agintaritza portugaldarra ordezkatu zuen Elkanok, eta orduan zuzendu zen espedizioaren misioa. Galduta zebiltzan eta Elkanok bideratu zituen? Ez, zehazki. Erregeak jarritako helburua espezia-bidea irekitzea zen, baina tartean Kapitainen helburu pertsonalak sartu ziren, bidaia nahaspilatu zutenak. Erregeak agindu zion Magallaesi topatzen zituen bi uharte nagusietako merkataritza-eskubideak biderkatuko zizkiola.<sup>56</sup> Eta agian horrek azaltzen du zergatik Magallaes iparralderantz abiatu zen Ozeano Barean, zuzenean Moluka uhartetara (hegoaldera daude) zuzendu gabe. Eta agian horrek azaltzen ditu Magallaesek Filipinetako uharteetan egindako miatze guztiak, aliantzak eta gerrak. Eta agian horrek azaltzen ditu hura hiltzean, haren ordezko jarritako kapitain portugaldarrek emandako bueltak. Batez ere Carvalhok. Haientzat hartzeko bi uharte onenak aukeratzen zebiltzan? Hori benetan hala bazen, eta Elkanok Erregeari hori hala kontatu bazion —bera kapitain izendatu bitartean noraezean bueltaka jardun zirela, kapitainen probetxurako uharte bila, eta berak zuzendu behar izan zuela norabidea Moluka uharteetara, espezia bila—, argi geratzen da aurreko kapitainen lukurreriak hamaika atsekabe sortu zizkiela. Gainera, posible da pentsatzea Transilvanori kontakizun hori ez zitzaiola Europan zabaltzeko egokia irudituko, eta erabaki zuela bere orokortasunean jasotzea, bereizketarik egin gabe espedizioko kapitain zekenen eta Elkanoren artean. Alegia, nire inpresioa da Elkano lukurreriaz eta anbizioak itsututako erokeriaz ari denean, Magallaes eta Carvalhoz ari dela. Kapitain portugaldarren zekenkeriagatik espedizioak ia porrot egin zuela adierazi ziola Erregeari eta idazkariak kontakizuna birformulatu zuela, zekenkeriaz orokorrean hitz eginez. Ikusita Elkano bigarren aldiz abiatu zela Moluketara eta bigarrenean kapi- <sup>56</sup> Karlos erregearekin Magallaes eta Falerok 1518ko martxoaren 22an sinatu zuten hitzarmenean irakurtzen da: «Bestetik, eskumen gehiago izan dezazuen, gure borondatea da horrela aurkitzen dituzuen uharteen artean, seitik gora balira, eta lehenengo seirak guretzat aukeratu ondoren, gainerakoen artean, haietatik bi izendatu ditzazuela, eta gastuak kitatuta bertan guretzat garbi ateratzen diren ondasun, errenta-interes eta eskubideen bostena zuentzat izan dadila» (Bernal 2019c [1518]: 3) («Otrosi, por vos hacer mas merced, es nuestra voluntad que de las islas que así descubriéreis, si pasaren de seis, habiendo primero escogido para Nos las seis, de las otras que restaren, podáis vosotros señalar dos de ellas, de las cuales hayáis y llevéis la quincena parte de todo el provecho e interés de renta y derechos que Nos de ellas hubiéremos limpio, sacando las costas que se hicieron»). tain jarri zuela Erregeak, zentzuzkoa iruditzen zait pasarte horretako 'autokritika' horrela irakurtzea. #### 5.8. Egin liteke estudio bat? Borneon bakean eta pozik bizi badira, zergatik ezin gara Europan berdin bizi? Elkanok (bera bada) Borneon irudikatu zituen bere herrian izan nahi zituzkeen hainbat bertute, askatasun eta giza harreman. Asko sinesgogor eta eszeptiko agertuko dira interpretazio honekin, itzulia ematen baitio Elkanori buruzko interpretazio inperial hegemonikoari. Horregatik, Elkanori buruz ikertzen jarraitu behar da. Sen onari jarraituta, eta ziur dakigunera mugatuta, ondo justifikatzen da ondorioztatzea Transilvanoren idatzian Elkano ari dela hizketan. Bere hitzak eta ideiak direla. Hala ere, ez dago argudio erabatekorik eta oraindik asko dago ezagutzeke. Ikerketa bat baino gehiago merezi du Elkanok. Jaso dugun Elkano inperiala, morroia eta esanekoa, zapaltzailea eta konkistatzailea desmuntatzen hasteko egokiena protagonisten galdutako kontakizunak noizbait aurkitzea litzateke. Horren zain geratu gabe, ordea, Transilvanoren eta Fernandez de Oviedoren atalak xeheago aztertu beharko lirateke, filosofikoki, Mororen eta Erasmoren testu garaikideekin multzoan, haiekin batera Elkano ere Pizkundeko humanista utopiko gisa ezaugarritu dezakegun erabakitzeko. ## 6. Humanista, bakezalea, fidagarria Behin honaino iritsita, zer esan dezakegu bada Elkanoz? Pertsona bitxia dela, Juan Sebastian, trokeletik apartekoa. Getariako marinel-merkataria, goimailakoa, profesionalki fenomeno bat, Moluketako espeziak Europan salduz ahalik eta azkarren sendiaren ziurtasun ekonomikoa bermatu nahi zuena. Gogorretan gogorrena oinazeen aurrean. Eta talde-liderra (Otazu eta Diaz de Durana 2008; Zulaika 2019). Euskaldunekin herri-leialtasunak gordetzen zituena, zein klase-leialtasunak txopakoekin. Horregatik guztiagatik, nire inpresioa da batez ere fidagarria zela Elkano. Ezagutzen zutenek behin eta berriz berresten ziotelako konfiantza, eta muturreraino eramateko prest agertzen dira, egoera zailenetan eta proiektu arriskutsuenetan. Eta guk ere inpresio bera hartzen dugu bere idatziak eta erantzunak irakurtzen ditugunean, fidatzekoa zela, profesional bikaina eta balio sendokoa. Bere pentsaera aztertuta, berriz, Elkano Pizkundeko humanista utopiko gisa agertzen dela erakusten saiatu naiz: erlijio politeisten balioespen positiboa egiten duena, Europako gainbehera morala salatzen duena eta, batez ere, monarkia gerrazalea gaitzestera iristen dena. Giza natura moldagarriaren teoriatxoa ere proposatzen du gertuko eta urruneko kulturak, batzuk eta besteak hain ezberdinak, behatuz eta konparatuz. Merkataritza soseguz egiteko behar den bake-egoerak ekartzeko gatazken konponbiderako proposamenak ere egiten ditu. Eta, inperioaren ahoan bizi den arren, bereziki arbuiatzen ditu handinahia eta handitzeko nahia gatazka-iturri alferreko gisa. Praktika politikoen ikuspegitik, erregearen agindupean jarri zen batzuetan, baina desobeditu izan zuen, behar izan zuenean. Bazekien inperioarekin kolaboratzen, komeni zitzaion neurrian, baina jasotako aginduen edo indarreko legeen gainetik bizia eta arrazoia lehenesten zituen, men ez egiteraino. Erdi Aro kutsua oraindik galdu ez duen garairako, handia da munduari bira ematea, eta handiagoa, akaso, plebeioa izanik kapitain jarri eta Inperioari desobeditzen asmatzea. Horregatik guztiagatik, uste dut munduari kontatzen jarraitu beharko genukeela herrien arteko bakezko harremanetan sinesten zuen euskalduna zela Juan Sebastian, Elkanotarra. Getarian jaioa, sekula izan den itsasgizon gogoangarriena, munduaren biribiltasuna lehen aldiz inguratu zuena Koroa erasokorrenen gainean ere maisuki nabigatuz. ## Erreferentziak - Aguinagalde, Borja. 2016. «¿Qué sabemos realmente sobre Juan Sebastián de Elcano?». In Manuel Parodi (arg.), Actas del I Congreso Internacional sobre la I vuelta al mundo. Sanlucar de Barrameda, Sevilla, 25-37. - Aguinagalde, Borja. 2017. «El archivo personal de Juan Sebastián de Elcano (1487- 1526)». In Manuel Parodi (arg.), Actas del II Congreso Internacional sobre la I vuelta al mundo. Sanlucar de Barrameda, Sevilla, 65-93. - Aguinagalde, Borja. 2018. «Juan Sebastián de Elcano. El marino que guardaba un archivo». San Telmo Museoa, «Ciclo Elcano» hitzaldia, apirilaren 4an. Non: [https://www.youtube.com/watch?v=TPV3ZiNwDx](https://www.youtube.com/watch?v=TPV3ZiNwDxA)A - Aguinagalde, Borja. 2019a. «Las dos 'cartas' que escribió el capitán Juan Sebastián de Elcano a su regreso». In Ravina et al., La primera vuelta al mundo. Edición conmemorativa del V centenario del viaje de Magallanes y Elcano, 1519-1522. Madril: Taverna literaria, 145-176. - Aguinagalde, Borja. 2019b. «El capitán Juan Sebastián, o Elcano en su entorno. Guetaria, la cirnunnavegación y la corte del emperador». In Revista General de Marina, abuztua-iraila: 287-302. ISSN: 2530-2361. - Angleria, Pedro Martir. 1494-1525. Décadas del Nuevo Mundo. Erabilitako edizioa: Buenos Aires: Editorial Bajel, 2012. - Ayamonte, Martin. 1522ko otsailaren 5a. Relación de Martín de Ayamonte. Non: [https://](https://www.rutaelcano.com/martin-ayamonte) [www.rutaelcano.com/martin-ayamont](https://www.rutaelcano.com/martin-ayamonte)e - Azurmendi, Joxe. 2015. «Sarrionandia: nazioaren kontzeptua behelaino artean». Jakin 207: 11-65. - Barandiaran, Joxe Migel. 1972. Diccionario ilustrado de mitología vasca. Bilbo: Editorial de la gran enciclopedia vasca. - Bernal, Cristobal. 2019a. Interrogatorio tras la aventura (18-X-1522). Sevilla: Patronato V centenario. Non: [http://sevilla.2019-2022.org/wp-content/uploads/2016/03/11.](http://sevilla.2019-2022.org/wp-content/uploads/2016/03/11.ICSevilla2019_Interrogatorio-tras-la-aventura-s14.pdf) [ICSevilla2019\\_Interrogatorio-tras-la-aventura-s14.pd](http://sevilla.2019-2022.org/wp-content/uploads/2016/03/11.ICSevilla2019_Interrogatorio-tras-la-aventura-s14.pdf)f - Bernal, Cristobal. 2019b. Información hecha a instancias de Fernando de Magallanes y Relación de la Gente que llevó al descubrimiento de la Especiería o Moluco. Sevilla: Patronato V centenario. Non: [http://sevilla.2019-2022.org/wp-content/](http://sevilla.2019-2022.org/wp-content/uploads/2016/03/5.ICSevilla2019_Relaci%C3%B3n-de-la-gente-que-llev%C3%B3-al-descubrimiento-de-la-Especier%C3%ADa-n14.pdf) [uploads/2016/03/5.ICSevilla2019\\_Relaci%C3%B3n-de-la-gente-que-llev%C3%B3](http://sevilla.2019-2022.org/wp-content/uploads/2016/03/5.ICSevilla2019_Relaci%C3%B3n-de-la-gente-que-llev%C3%B3-al-descubrimiento-de-la-Especier%C3%ADa-n14.pdf) [al-descubrimiento-de-la-Especier%C3%ADa-n14.pd](http://sevilla.2019-2022.org/wp-content/uploads/2016/03/5.ICSevilla2019_Relaci%C3%B3n-de-la-gente-que-llev%C3%B3-al-descubrimiento-de-la-Especier%C3%ADa-n14.pdf)f - Bernal, Cristobal. 2019c. Asiento y Capitulación hecha con Fernando de Magallanes y el bachiller Ruy de Falero. Sevilla: Patronato V centenario. Non: [http://sevilla.2019-](http://sevilla.2019-2022.org/wp-content/uploads/2016/03/3.ICSevilla2019_Asiento-y-capitulaciones-con-Magallanes-y-Falero-o14.pdf) [2022.org/wp-content/uploads/2016/03/3.ICSevilla2019\\_Asiento-y-capitulaciones](http://sevilla.2019-2022.org/wp-content/uploads/2016/03/3.ICSevilla2019_Asiento-y-capitulaciones-con-Magallanes-y-Falero-o14.pdf)[con-Magallanes-y-Falero-o14.pd](http://sevilla.2019-2022.org/wp-content/uploads/2016/03/3.ICSevilla2019_Asiento-y-capitulaciones-con-Magallanes-y-Falero-o14.pdf)f - Cotarelo, Juan. 1861. Biografía de Juan Sebastián de Elcano. Tolosa: Imprenta de la provincia. - Elcano, Juan Sebastian et al. 2018. La primera vuelta al mundo. Juan Sebastián de Elcano, Antonio Pigafetta, Maximiliano Transilvano, Francisco Albo, Ginés de Mafra y otros. Madril: Miraguano Ediciones. - Elorza, Manuel. 1976. Juan Sebastián de Elcano. Síntesis ilustrada. Edición bilingüe. Donostia: Cartoné. - Erasmo, Rotterdamgo. 1511. Stultitiae Laus. Euskarazko itzulpena: Julen Kaltzada. 1994. Eromenaren laudorioa. Bilbo: Klasikoak. - Fernández de Navarrete, Martín. 1837. Colección de los viages y descubrimientos que hicieron por mar los españoles desde fines del siglo XV. Madril: Imp. Nacional. - Fernández de Navarrete, Eustaquio. 1872. Historia de Juan Sebastián del Cano. Gasteiz: Imprenta de los hijos de Manteli. - Fernández de Oviedo, Gonzalo. 1535. Historia general y natural de las Indias. Libro XX. Lehen edizio osoa: 1853, Madril: Real Academia de la Historia. Berrargitaratua: 2011, Alicante: Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes. Non: [http://](http://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/historia-general-y-natural-de-las-indias-islas-y-tierrafirme-del-mar-oceano-tomo-primero-de-la-segunda-parte-segundo-de-la-obra--0/html/) [www.cervantesvirtual.com/obra-visor/historia-general-y-natural-de-las-indias](http://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/historia-general-y-natural-de-las-indias-islas-y-tierrafirme-del-mar-oceano-tomo-primero-de-la-segunda-parte-segundo-de-la-obra--0/html/)[islas-y-tierrafirme-del-mar-oceano-tomo-primero-de-la-segunda-parte-segundo-de](http://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/historia-general-y-natural-de-las-indias-islas-y-tierrafirme-del-mar-oceano-tomo-primero-de-la-segunda-parte-segundo-de-la-obra--0/html/)[la-obra--0/html/](http://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/historia-general-y-natural-de-las-indias-islas-y-tierrafirme-del-mar-oceano-tomo-primero-de-la-segunda-parte-segundo-de-la-obra--0/html/) - Garmendia, Juan. 2007. Conjuros no siempre ortodoxos. Donostia: Eusko Ikaskuntza. - Greengrass, Mark. 2013. La destrucción de la cristiandad 1517-1648. Bartzelona: Ediciones de Pasado y Presente, 2015. - Guicciardini, Francesco. 1537. Historia d'Italia. Venecia: Nicolò Beuilacqua. Erabilitako edizioa: Di Agostini, 2013, Roma: UTET. - Las Casas, Bartolome. 1522. Brevísima relación de la destrucción de las Indias. Sevilla. Erabilitako edizioa: 1999, Madril: Castalia. - Mazón, Tomás. 2020a. Elcano. Madril: Ediciones Encuentro. - Mazón, Tomás. 2020b. «Viaje a la historia». San Telmo Museoa, «Ciclo Elcano» hitzaldia, urtarrilaren 16an. Non: [https://www.youtube.com/watch?v=5JeHicQ-](https://www.youtube.com/watch?v=5JeHicQ-5T4&t=278s)[5T4&t=278](https://www.youtube.com/watch?v=5JeHicQ-5T4&t=278s)s - Moro, Tomas. 1516. Utopia. Euskarazko itzulpena: Piarres Charriton. 1992. Utopia. Bilbo: Klasikoak. - Muthu, Sankar. 2003. Enlightenment Against Empire. Princeton: PUP. - Otazu, Alfonso eta José Ramón Diaz de Durana. 2008. El espíritu emprendedor de los vascos. Madril: Silex. - Pagden, Anthony. 2014. «Conquest and the Just War: The "School of Salamanca" and the 'Affair of the Indies'». In Sankar Muthu (arg.), Empire and Modern Political Thought. Cambridge: CUP, 30-60. - Pigafetta, Antonio. 1522. La primera vuelta al mundo. Madril: Alianza Editorial, 2019. Platon. K.a.,374. [πολιτεία](https://en.wiktionary.org/wiki/%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%B5%CE%AF%CE%B1). Euskarazko itzulpena: Juan Jose Pujana, 1993. Politeia. Bilbo: Klasikoak. - Ramos, Demetrio. 1990. «Influencia de los descubrimientos en la ideología europea. El origen de 'la utopía', como fruto del descubrimiento colombino». Anales de Historia Contemporánea 8: 27-43. - Real Academia de la Historia.,2019. «Informe de la Real Academia de la Historia sobre la primera circunnavegación a la tierra». 2019, martxoak 1. [https://www.rah.es/](https://www.rah.es/wp-content/uploads/2019/03/Informe-de-la-Real-Academia-de-la-Historia-sobre-la-Primera-Circunnavegacion-a-la-tierra__-.pdf) [wp-content/uploads/2019/03/Informe-de-la-Real-Academia-de-la-Historia-sobre](https://www.rah.es/wp-content/uploads/2019/03/Informe-de-la-Real-Academia-de-la-Historia-sobre-la-Primera-Circunnavegacion-a-la-tierra__-.pdf)[la-Primera-Circunnavegacion-a-la-tierra\\_\\_-.pd](https://www.rah.es/wp-content/uploads/2019/03/Informe-de-la-Real-Academia-de-la-Historia-sobre-la-Primera-Circunnavegacion-a-la-tierra__-.pdf)f - Solorzano, Juan. 1647. Política Indiana. Tomo I. Erabilitako edizioa: Tomás y Valiente, Francisco, 1996, Madril: Biblioteca Castro. - Zweig, Stefan. 1938. Magellan: der Mann und Seine Tat. Gaztelaniazko itzulpena: Magallanes: La aventura más audaz de la humanidad. 1945. Buenos Aires: Editorial Claridad. - Transilvano, Maximiliano. 1522. Relación de Maximiliano Transilvano. Non: Fernández de Navarrete, Martín, Colección de los viages y descubrimientos que hicieron por mar los españoles. IV liburukia. 1837. URL: [https://docs.wixstatic.com/ugd/9a00c3\\_](https://docs.wixstatic.com/ugd/9a00c3_f2b26c05d411449386fbb924e2b552bf.pdf) [f2b26c05d411449386fbb924e2b552bf.pd](https://docs.wixstatic.com/ugd/9a00c3_f2b26c05d411449386fbb924e2b552bf.pdf)f - Zulaika, Daniel. 2019. Elcano, los vascos y la primera vuelta al mundo. Getaria: Mundubira 500 Elkano Fundazioa.
aldizkariak.v1-3-117	{ "domain": "gizarte zientziak eta zuzenbidea", "id": "ikergazte_ii_gizarte-zientziak-eta-zuzenbidea_26", "issue": null, "year": "2017", "license": "cc-by-sa 3.0", "source": "ikergazte", "edition": "ii" }	# Irakasleen prestakuntzako practicumean hausnarketa partekatuaren bidez egoera errealean azterketa egiteko tutoreek eskainitako laguntzen azterketa Nerea Agirre, Ahots Lejardi Berrikuntza eta esku-hartzea hezkuntza inklusiboan ikerlerroa Mondragon Unibertsitatea \| Humanitate eta Hezkuntza zientzien fakultatea alejardi@mondragon.edu #### Laburpena Ikerlan honetan irakasletza graduko practicumeko ikasleekin hausnarketa partekatuan oinarritutako mintegiak dinamizatzeko tutoreek erabilitako laguntzak aztertu dira. Irakasle-gaiek praktiketan bizi dituzten egoera errealekiko taldean egiten dituzten hausnarketek praktiketako errealitatearekiko ulermen konplexuagoa izan eta teoria eta praktikaren arteko zubiak eraikitzen laguntzen dute. Unibertsitate mailan ikasleek beraien praktikarekin eta beraien praktikaz ikasteko esku-hartze estrategia eraginkorrenen artean tutoreen laguntzak azpimarratu dituzte hainbat ikertzailek. Ikerketa honetan Mondragon unibertsitateko 3 kasutan tutoreek irakasle-gaiei eskainitako laguntzak aztertu dira ikasleak hausnarketan trebatzeko espazio eraginkorrenak sortzeko xedez. Hitz gakoak: irakasleen hasierako formazioa, practicuma, hausnarketa partekatua, tutorearen laguntza, ikaskuntza komunitatea. #### Abstract In this research we have analyzed the aids that have been used by Practicum tutors of Teaching degree to lead the collaborative reflection sessions. The collaborative reflections that the students make on real situations lived in the practices help to understand better the contexts and to make relations between the theory and the practice. One of the most effective intervention strategies for students to learn from their own practice are the teacher's aids. This research has analyzed the aids that have been used in three cases by the teachers of Mondragon Unibertsitatea with the aim of creating appropriate spaces for students to develop reflection capabilities. Keywords: teachers' initial training, practicum, collaborative reflection, tutor aids, learning community. #### 1. Sarrera eta motibazioa Ezagutzaren Gizartearen garapenak ekarritako aldaketek egungo jendartean bizi ahal izateko beharrezko konpetentziak zeintzuk diren etengabe planteatzera behartzen gaituzte; batez ere, dimentsio ugari dituzten eta perspektiba ezberdinetatik erantzun beharreko arazo konplexuei aurre egiteko. Horretarako, hainbat autorek (Morin, 2009; Delors, 1996; Perrenoud, 2012; Hargreaves eta Shirley, 2012) beharrezkotzat ikusten dute ezagutzaren erreprodukzioan oinarritutako ikaskuntza prozesuetatik haratago besteak beste sormenaz, pentsamendu kritikoaz, komunikazio eta elkarlanaz, autorregulazioaz, motibazioaz eta konpromisoaz loturiko konpetentzia berrien garapena. Errealitatea honek irakasleon formazioaz arduratzen garan profesionaloi eskolak eta irakasleriak ikasteprozesuetan jokatzen duten paperaz hausnartzera garamatza. Hots, gaur egun hezkuntza-ikerketarako eremu garrantzitsua osatzen dute irakasleriaren perfil profesionalean nola bere prestakuntzaren oinarrian egon beharko liratekeen printzipio metodologikoek. Hainbat autorek, arestian aipaturikoek bezalatsu, ikaskuntza sustatzeko irakasle konpetentziak ezaugarritzeko saiakera egin izan dute. Helburu berdinaz, beste azterlan batzuk fokoa kalitatezko irakasleen berariazko konpetentzietan jarri izan dute; eta hauek, konpetentzia garrantzitsuenen artean, norbere praktikaren gainean gogoeta egiteko gaitasuna (Esteve eta Alsina, 2010; Macdonald eta Shirley, 2009; Perrenoud, 2004) azpimarratzen dute; eta baita ere hezkuntza prozesuan parte hartzen duten pertsonen artean inplikazio afektiboa sortzearen garrantzia (Day, 2006). Ezagutza teoriko eta praktikoaren arteko lotura egiteko goian aipatutako konpetentzia hauen garapena ezinbestekoa bada ere, ikerketen esparru zabal batean partekatzen da irakasleek praktikan unibertsitatean ikasitako ezagutza akademikotik bereizten den beste ezagutza mota bat erabiltzen dutela (Clandinin, 1986; Clarà eta Mauri, 2010; Elbaz, 1981; Korthagen 2010a; Perrenoud, 1996; Pozo et al., 2006; Schön, 1983). Berariaz, irakasleek beraien praktiketako esperientzia eta bizipenetatik eraikitzen duten ezagutza globala, inplizitua, dilematikoa, multidimentsionala, hitzez adierazteko zaila eta karga emozionalduna izan ohi da. Unibertsitatean ikasitako ezagutza akademikoak, berriz, oso izaera ezberdina dauka. Honek esan nahi du irakasle-gaiek jaso duten ezagutza akademikoak inpaktu txikia duela hauek ikastetxeetan bizitako egoerekiko egiten dituzten interpretazioetan eta ondorioz egoera horien ebazpenean. Praktikan irakasleak, eta bereziki hasiberriak, gehiago zentratzen dira frustrazioa, beldurra eta noraeza bezalako sentimendu edo sentsazioak kontrolatzen unibertsitatean ikasi duten hori aplikatzen baino (Wideen et al., 1998). Beste ikerketa batzuek erakutsi dute (Korthagen, 2010) irakasleek ikastetxeetan dituzten jokabideek jatorri irrazionalak edo inkontzienteak dituztela, gehienbat. Horrek bat egiten du Pérez-Gómezen (2010) ekarpenarekin. Autore horrek azpimarratzen du dimentsio arrazionala ez dela nahikoa ezagutza praktikoaren eraikuntzaren konplexutasuna ulertzeko, ikaste esperientzietako alderdi kontziente eta inkontzienteen arteko interakzioak ulertu behar direla. Baieztapen hauek adierazten digute formazioak, ezagutza teoriko edo akademikoaren lanketatik haratago, ikuspegi holistikoagoa izan beharko lukeela, ikas-irakas prozesuetan irakasleen alderdi profesionala eta pertsonala integratuko dituena. Contreras, Monereoren eta Badiaeren (2010) hitzak hartuz, irakasleen prestakuntzak eraginkorra izateko irakasle-gaiaren pentsatzeko, esateko, sentitzeko eta egiteko moduan eragin behar dugu; alegia, irakaslearen identitatean eragin behar dugu. Irakasleek praktikan bizitako egoerei buruzko hausnarketa irakasleen prestakuntzaren ardatz gisa kokatuz (Gelfuso eta Dennis, 2014; Korthagen, 2001-2010; Schön, 1983) ikerketa ugari egin dira. Ikerketa ezberdinek azpimarratu dute ezagutzaren garapenerako irakasle-gaiek praktiketan bizitako egoera errealekiko taldean egindako hausnarketa prozesuek, alegia hausnarketa partekatuan oinarritutako prozesuek duten potentzialitatea. Bereziki praktiketako errealitatearekiko ulermen konplexuago izateko eta teoria eta praktikaren arteko zubiak eraikitzeko (Hammerness et al., 2005; Goodwin, 2002). Baina aldi berean, ikerketa horiek baieztatu dute irakasleen prestakuntzaz lotutako proposamen eta metodologia berriek ez dutela ekarpen esanguratsurik egin irakasleentzat beharrezkoak diren ezagutza moduen eraikuntzan. Kasu gehienetan ezagutza teorikoa ezagutza praktikoari gainjarri izan zaio, edo eta ezagutza mota batetik besterako transferentzian (ezagutza teorikotik praktikora, edo alderantziz) oinarritutako irizpideak erabili izan dira, eta ez ezagutza bien (teorikoa eta praktikoa) arteko elkarrekintza ardatz dutenak (Mauri et al., 2016). #### 2. Ikerketaren helburuak Irakasletza graduko Practicumean, Korthagen (2001-2010), Gelfuso (2016) eta Dennis (2014) bezalako autoreekin bat eginaz, irakasle-gaiak hausnarketa lanetan trebatzeko helburua hartzen da. Mintegi-saioetan irakasle-gaiek beraien praktikako egoera errealak partekatu eta hauen gainean talde hausnarketa egiten da tutorearen laguntzaz, ikasleek praktikan bizitako egoerak ikuspegi global, multidimentsional eta dilematiko batetik (Dewey, 1989; Gelfuso eta Dennis, 2014; Mauri et al., 2013) interpretatu eta berreraiki dezaten. Testuan zehar aipatutako ikertzaileak aintzat hartuz, unibertsitate-mailako ikasleek beren praktikari esker eta beren praktikaz ikasteko estrategia eraginkorrenen artean, ezagutzaren erabilera sustatuko duten baldintzak (Mauri et al., 2013) eta tutoreek eskainitako laguntzak (Korthagen, 2001; Schön,1992) aipatzen dira. Marko honen baitan, ikerlan honetan irakasle izateko prestatzen dauden ikasleek praktikan bizitako egoera errealen gaineko hausnarketa egiteko tutoreek eskainitako laguntzetan jartzen da arreta. Hots, ikerketa honen helburu nagusia, tutoreek ikasleei eskainitako laguntzak aztertzea da, ikasleak hausnarketan trebatzeko espazio eraginkorrenak sortu ahal izateko. ### 3. Ikerketaren Metodologia Ikerketa-metodoari dagokionez kasu azterketa (Yin, 1989) egin da. Hiru Unibertsitateetako zortzi kasu aztertu dira (112 ikasle eta 8 irakaslek hartu dute parte): 3 kasu Bartzelonako Unibertsitatekoak izan dira, beste 3 Mondragon Unibertsitatekoak eta beste 2 kasu Sevillako Unibertsitatekoak. 1h 30 minutuko iraupeneko bost mintegi-saioz osatu da kasu bakoitza, non irakasle graduko ikasle taldeak eta tutoreak praktiketan bizitako egoera jakinen gainean taldean hausnarrean aritu diren. Prozesua hiru unibertsitateetan eskaintzen den Lehen Hezkuntza eta Haur Hezkuntzako Irakasle Ikasketa Graduetako Practicumean gauzatu da. Lan honetan Mondragon Unibertsitateko 3 kasuen datuak aurkezten dira. Mondragon Unibertsitatean aurrera eramaten dugun practicum programaren berezitasuna, ikerketa horretan parte hartzen duten beste hiru unibertsitateekin alderatuz, practicuma etorkizuneko irakasleen identitatean eragin nahi duen prozesu bezala ulertzen dugunez gero (Contreras eta al., 2010) ikasleen praktiken inguruan hausnarketa partekatua burutzeko euren praktiketan bizitako egoera errealak erabiltzen ditugula da, hain zuzen, ikasleek egunero euren praktikaz ikasteko konpetentziak garatzeko [etengabeko (auto)formazioa] (Korthagen, 2010) bidea hori dela ulertzen dugulako. Hortaz, eta faktore hori ikasleen hausnarketa bideratzeko gakotzat hartuz, lan honen azterketan, Mondragon Unibertsitateko 3 kasuetan jarri dugu arreta, ikerketa honen emaitzek practicum programa hobetzeko gakoak identifikatzen lagun dazakelakoan. Ikerketa Practicum ikasgaiaren baitan burutu zen. Ikasgai hau irakasle graduko ikaste planaren baitan kokatzen da. Ikasgai honek barne hartzen ditu ikasleek ikastetxeetan burutzen dituzten praktika egonaldiak eta fakultateko tutoreekin unibertsitatean hausnarketa partekatuan oinarrituta burutzen dituzten mintegi-saioak; azken hauetan kokatzen den ikaste ekintza izan da ikerketa honetako aztergaia. Mondragon Unibertsitateko 3 kasuetako bakoitzean ikasleak eta tutoreak parte hartu dute mintegisaioetan. Ikasleak irakasletzako laugarren eta azken urtean daudenak izan dira, alegia, irakasle izateko formazioaren azken urtean dauden irakasle-gaiak. Tutoreak irakasleen formazioan eta practicumeko materian esperientzidunak izan dira. Hausnarketa partekatuan oinarritutako 5 mintegi-saio jaso eta aztertu dira kasu bakoitzean. Guztietan ikasle kopurua 10-13 ikasle bitartekoa izan da eta tutore bi egon dira talde bakoitzarekin (guztira 35 ikasle eta 6 tutore). Saioek ordu bete eta erdiko iraupena izan dute gutxi gorabehera. Saio horietan aztertu diren egoerak (ikasleen bizipenetan oinarritutakoak) guztira 5 eta 7 bitarteak izan dira. Mintegi-saioak bideoz grabatu, transkribatu eta edukien azterketaren bidez analizatu dira arreta tutoreek emandako laguntzetan jarriz. Tutoreek eskaintzen zituzten laguntza diskurtsiboak aztertzeko 23 laguntza motaz osatutako kategoria sistema garatu zen ikertaldean, hiru multzotan banatuta: partehartzea sustatzeko izaera duten laguntzak, egoeraren interpretazioa sustatzeko izaera duten laguntzak eta teoria eta praktikoaren arteko loturak sustatzeko izaera duten laguntzak. #### 4. Ikerketaren muina Taldeko hausnarketa prozesuan zehar tutoreek ikasleei eskainitako laguntzei dagokionez kasutik kasura ezberdintasunak ikusi ditugu eman diren laguntza mota, maila, banaketa eta andamiaje lanari dagokionez. Mondragon Unibertsitatean aztertutako 3 kasuetan mintegi-saioetan tutoreek irakasle izateko prestatzen dauden ikasleei beraiek praktiketan bizitako egoera errealen inguruan hausnartzeko erabilitako laguntzak aztertu ditugu. 1.grafiko multzoan ikus dezakegu tutoreek kasu bakoitzean erabili duten laguntza kategoria bakoitzaren ehunekoa: ![](_page_3_Figure_5.jpeg) <sup>2.</sup>taulan ikus ditzakegu kasu bakoitzean tutoreek nagusiki erabilitako laguntza motak eta bakoitzaren adibideak agerpen kantitatearen arabera zerrendatuta goitik behera: \| 2. taula: Tutoreek kategoria bakoitzean gehien erabilitako laguntzak eta dagozkien adibideak. \| \| \| \|-----------------------------------------------------------------------------------------------\|---\|------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\| \| 1. kasua \| \| \| \| \| ⇒ \| Ikasle taldean elkarrizketa irekitzea.<br>(Adb. Ze iritzi duzue eskolako zuzendaritzatik erabaki hori hartzearekiko? \| \| Partehartzea<br>sustatzeko<br>laguntzak \| ⇒ \| Ikasle bati elkarrizketara egindako ekarpena osatzeko eskatzea.<br>(Adb. Ze motatako informazioa daukazu ikasle horrekiko baieztapen hori egiteko? Sakondu dezakezu?) \| \| \| ⇒ \| Ikasleen ekarpenak aintzakotzat hartzea.<br>(Adb. Zure ekarpenetan, Iker, alderdi ezberdinak azpimarratu dituzu: eskolako kultura, zuzendaritzaren inplikazioa…) \| \| Interpretazioa<br>sustatzeko<br>laguntzak \| ⇒ \| Egoerarekiko hausnarketan aldagai berriak txertatzeko ikasleak animatzea.<br>(Adb. Egoera ulertzeko hainbat elementu aipatu dituzue. Ze beste alderdi gehitu ditzakegu?) \| \| \| ⇒ \| Egoeraren azterketarako gakotzat zehaztu den aldagaia birgogoratzea.<br>(Adb. Arazoaren gakoa familian dagoela esan baduzue, eremu horretan lan egin beharko genuke) \| \| \| ⇒ \| Egoeraren interpretaziorako zehaztutako markoa zein den birgogoratzea.<br>(Gu orain hobekuntza proposamenak aztertzen ari gara; zer egin dezakegun akatsen aurrean. Ikusi behar dugu ikasleen akatsak<br>ikaskuntzaren motorra diren. Zuek ikusi behar duzue nola ulertzen dituzuen akatsak, zein markotatik ulertzen dituzuen eta nola jokatuko<br>duzuen zuen ikasleen akatsen aurrean. Horretako ikaste testuinguruak beste modu batean antolatu beharko ditugula pentsatu beharko<br>duzue, aukeretan oinarrituta) \| \| Teoria<br>eta<br>praktikaren arteko<br>loturak sustatzeko<br>laguntzak \| ⇒ \| Beste egoera batzuekin loturak egitera ikasleak animatzea.<br>(Adb. Egoera honetan identifikatzen duzue ezer beste eguneko Juanen kasuarekin zerikusia duenik? \| \| \| ⇒ \| Ezagutza akademikoarekin loturak egitera ikasleak animatzea.<br>(Adb. Irakasleak egiten duena zigortzea da. Gauza asko dakizue zigorraren erabilerari buruz, errefortzuei buruz Zer ikasi duzue beste<br>materietan honi buruz, zerekin du zerikusia?) \| \| 2. kasua \| \| \| \| Partehartzea<br>sustatzeko<br>laguntzak \| ⇒ \| Ikasle bati elkarrizketara egindako ekarpena osatzeko eskatzea.<br>(Adb. Ikasteari buruz ari zara. Zuk nola ulertzen duzu ikaste prozesua?) \| \| \| ⇒ \| Ikasle taldean elkarrizketa irekitzea.<br>(Adb. Egoera horretan kokatuta, nola irudikatzen duzue Anek esan duena? Itxaso zer diozu zuk? \| \| \| ⇒ \| Ikasle baten ekarpenak aintzakotzat hartzea.<br>(Adb. Eiderrek egin duen ekarpen hori oso interesgarria da. Goazen ikustera.) \| \| Interpretazioa \| ⇒ \| Egoerarekiko hausnarketan aldagai berriak txertatzeko ikaslea animatzea.<br>(Adb. Metodologia aipatu duzue. Baina ze beste elementuk izan dute eragina ikaslearen jokabidean?) \| \| sustatzeko<br>laguntzak \| ⇒ \| Egoeraren interpretaziorako marko berria proposatzea.<br>(Adb. Ebaluazioa irakasleak ikasleen jarraipenerako erabiltzen duen tresnatzat ikusten duzu. Zergatik ez hartu ebaluazioa ikuspegi<br>hezigarri batetik ikasleei euren ikaste prozesuan hobetzen laguntzeko?) \| \| Teoria<br>eta<br>praktikaren arteko<br>loturak sustatzeko<br>laguntzak \| ⇒ \| Beste egoera batzuekin loturak egitea.<br>(Adb. Nekaneren egoerarekin antzekotasunak ditu kasu honek?) \| \| 3. kasua \| \| \| \| \| ⇒ \| Ikasle taldean elkarrizketa irekitzea. \| \| Partehartzea<br>sustatzeko \| \| (Adb. Oihanek zerbait esan du gai honen inguruan Oihane zurea da hitza) \| \| laguntzak \| ⇒ \| Ikasle bati elkarrizketara egindako ekarpena osatzeko eskatzea.<br>(Adb. Zuk ikasle horrekin beldurra sentitu duzula esan duzu, ez? Zergatik?) \| \| Interpretazioa<br>sustatzeko<br>laguntzak \| ⇒ \| Egoerarekiko hausnarketan aldagai berriak txertatzera ikasleak animatzea.<br>(Adb. Haurra ondo sentitzeko espazio seguruaz hitz egin duzue. Ze beste alderdi edukiko dugu kontutan ikasleekin harreman sare<br>positiboak eraikitzeko?) \| \| \| ⇒ \| Egoeraren interpretaziorako zehaztutako markoa zein den birgogoratzea.<br>(Adb. Taldean lan egiteaz hitz egin duzue, aniztasunari erantzuteko talde kooperatiboen erabileraz. Talde kooperatiboetan ari garenean<br>elkarrekin eta elkarrengandik ikasteko espazio eta testuinguruen erabileraz ari gara) \| \| Teoria<br>eta<br>praktikaren arteko<br>loturak sustatzeko<br>laguntzak \| ⇒ \| Beraien esperientzia pertsonalekin loturak egitera ikasleak animatzea.<br>(Adb. Ikasle hauen artean gatazka egoera baten aurrean aurkitu zara. Zuek arazoak dituzuenean nola konpontzen dituzue? \| \| \| ⇒ \| Ezagutza akademikoarekin loturak egitera ikasleak animatzea.<br>(Adb. Talde antolaketaz ari gara. Zer dakizue taldean lan egitearen inguruan? ze teknika edo ze estrategia metodologiko ikasi dituzue?) \| Parte hartzea edo elkarrizketa sustatzeko laguntzak izan dira nagusi tutore gehienen eskutik. Laguntza hauek bereziki kasuaren azterketaren fasean agertu dira. Egoeraren interpretazioari eta batez ere praktika eta teoriaren arteko loturei erreferentzia egiten dieten laguntzak neurri txikiagoan agertu dira. Teoria eta praktikaren arteko loturak sustatzera bideratutako laguntzak azaldu diren kasuetan, bereziki galde-erantzun bidezko kasuetan izan da; irakasleak galdera edo laguntza hauek egoerak ikasleen aurre ezagutza edo aurretik bizitako esperientziekin loturak bilatzera bideratuta egon dira gehienbat, ikasi eta hazteko beharrezko prozesuari hain zuzen ere (Coombs eta Smith, 2003). Hiru kasuek ekarpen ezberdina egiten diote hausnarketa produktibo deiturikoari (Dewey, 1933). Gure kasuetan, tutoreen laguntzak, ikasleentzat hasiera batean zehatza ez den, ulergarria ez zaien, barne kontraesan edo korapiloak sortzen dizkien egoera bat, hausnarketa prozesuaren amaieran ulergarri eta zehaztuago bilakatzera bideraturik egon dira. Prozesu hau da hain zuzen ere Dewey (1933-1986), Shön (1987) eta Wertheimer (1945-1971) hausnarketaren funtziotzat definitzen dutena; alegia, hasieran argia ez zen edo inkoherentea zen egoera bati koherentzia eta zentzua ematea. Tutoreek talde hausnarketaren garapenean duten garrantzia (Harford eta MacRuairc, 2008; Gelfuso eta Dennis, 2014) baieztatua ikusi dugu ikerketa honi esker. Gure ikerketaren emaitzek tutoreek hausnarketa prozesuak sustatzerako orduan ematen dituzten laguntzak aurre ezagutza edo esperientziekin nola teoria eta ikerketekin loturak egitera bideratuta egon behar dutela erakutsi digute, bide honek beraien praktika modu esanguratsuagoan egokitzen lagunduko baitie ikasle edo irakaslegaiei (Berliner, 1988). #### 5. Ondorioak Aurreko atalean jasotako emaitzen azterketatik ondorioztatu dezakegu ildo honi lotutako ikerketarekin jarraitzeak berebiziko garrantzia duela hausnarketa testuinguru aproposak sortzerako orduan; batetik tutoreak hausnarketaren gainean duen kontzeptualizazioak tutorearen praktikan eragina duen jakiteko, eta bestetik, praktika horrek ikasleek egiten duten hausnarketa motan duen eragina aztertzeko. Praktika honi lotuta, tutorearen laguntzak ikasleen hausnarketa prozesuak sustatu ahal izateko, hausnarketa prozesuan zehar azaltzen diren beharrei egokitu behar zaiela azpimarratzen dute hainbat lanek (Van de Pol et., 2010). Beraz, alderdi hauek ikertzeak hausnarketa prozesuan planteatu beharreko ikuspegia argitzen lagunduko digu, eta ikasleen aldetik izaera mutidimentsional eta dilematikoa (Clarà eta Mauri, 2010; Mauri eta al., 2013; Rivas et al., 2011) duen hausnarketa sustatzeko praktika zehatzak ezaugarritzen. Ikerketa honi esker tutoreon jarduna modu sistematikoan jaso ahal izan dugu, eta hausnarketa prozesuak errazten dituzten laguntzen izaera ezaugarritu dugu. Honek lagundu digu unibertsitateko tutoreon lana hobetzen jarraitzeko gakoak identifikatzen. Baina hau aurrera eramateko antolaketa eta lan dinamiketan ere arreta jarri nahi dugu. Izan ere, hemen aurkeztu dugun ikerketa lan eta emaitzetara iristeko laguntzen gaineko azterketa tutore taldean modu partekatuan egin dugu; tutoreon lan dinamika ere hausnarketa partekatuan oinarritu da taldean hobekuntza eta berrikuntzarako estrategiak (Hord, 1997; Krichesky eta Murillo, 2011; Stoll eta Louis, 2007) martxan jarriz, eta Ikaskuntza Komunitate Profesionala eratzen hasiz. Irakasle eta ikertzaileok gure praktikaren inguruan ikerketa prozesuak martxan jartzeak, benetazko eragin eraldatzailea duela sinesten dugu; izan ere, prozesu hauek dialogikoak, kontrastean oinarrituak, kezkak eta kontraesanak azaleratzen dituztenak dira, eta honek ahalbideratzen digu ekintza indibidualak ekintza kolektibo bilakatzea, aldaketaren eragina handituz. Gainera, uste dugu, honek laguntzen duela praktikan eta berau sortzen den testuinguru eta baldintzetan sakoneko aldaketak barruratzen (Liston eta Zeichner, 1993; Pérez, 1992; Pérez et al., 1999). Eta horixe izan bada irakasle izateko prestatzen dauden ikasleekin sustatu dugun ikaste eredua, ikasle horien tutore garenon irakasle eta ikertzaileon lan dinamika ere modu horretan gauzatu dugu. #### 6. Etorkizunerako planteatzen den norabidea Ikerketa esperientzia honek irakasle graduko (Haur Hezkuntza, Lehen Hezkuntza) hainbat zeregin era kolektibo berregiten lagundu digu; egoera praktikoak ikasleak praktikak egiten dituen testuinguru lokalei lotuago ulertzen, aldaketarako kultura sustatzen eta elkar-lanean oinarritutako antolaketa ereduak ezartzen unibertsitate eremuan; zehazki irakasletzako titulazio akademikoetan eraginaz etorkizuneko irakasleak euren praktikaren etengabeko azterketan murgildu eta hobekuntzekiko konpromisozko jarrera izateko eta ondorioz etorkizunean gure eskoletan eragiteko. Zeregin horiekin jarraitzeko asmoaz ikerketa honen ildotik eratorritako beste ikerketa batzuk garatzea aurreikusteen dugu ikertaldean. Batetik, artikulu honen egileetako batek ikasleen hausnarketa produkzioetan jarriko du arreta bere tesi-proiektuan; artikulu honetan aurkeztutako ikerlanean tutoreen laguntzak aztertu dira, baina laguntza horiek ikasleen hausnarketa produkzioetan duten eragina ere aztertu nahi da. Irakasletza graduko 4 urteetan nolako garapena dute ikasleen hausnarketa produkzioek eta zerk eragiten du garapen horretan? Nola bideratu ikasleen hausnarketa prozesuak euren perfil pertsonal eta profesionalean garapen esanguratsua eman dadin? Ikerketaren eremua zabaltzea da hurrengo helburua, tutoreegan ez ezik ikasleen hausnarketa produkzioetan ere arreta jarriz. Bestalde, practicum proiektuaz arduratzen diren tutoreek elkarrekin ikasi eta garatzeko elementu erraztatzaileak identifikatu eta aztertzeko ikerketa berri batean ere dagoeneko murgilduta gaude. Ikerketa hau artikulu honetako beste autorearen tesi proiektua da eta Ikaskuntza Komunitate Profesionalen eratze prozesuan jarriko du arreta. ## 7. Erreferentziak Berliner, D. C. (1988). Memory for teaching as a function of expertise. American Educational Research Association-en aurkeztutako komunikazioa, New Orleans. Bolívar, A. (2008). Ciudadanía y competencias básicas. Fundación ECOEM, Sevilla. Clandinin, D. J. (1986). Classroom practice: Teacher images in action. The Palmer Press, Philadelphia. Clarà, M. eta Mauri, T. (2010). El conocimiento práctico. Cuatro conceptualizaciones constructivistas de las relaciones entre conocimiento teórico y práctica educativa. Infancia y Apredizaje, 33, 131-141. Contreras, C., Monereo, C. eta Badia, A. (2010). Explorando en la identidad: ¿Cómo enfrentan los docentes universitarios los incidentes críticos que ocurren en las aulas de formación de futuros profesores? Estudios pedagógicos, XXXVI (2), 63-81. Coombs, S. J. eta Smith, I. D. (2003). The Hawthorne effect: Is it a help or hindrance in social science research? Change: Transformations in Education, 6(1), 97-111. Day, C. (2006). Pasión por enseñar. La identidad profesional del docente y sus valores. Narcea editores, Madrid Delors, J. (1996). La educación encierra un tesoro. UNESCO, París. Dewey, J. (1933/1986). How we think: A restatement of the relation of reflective thinking to the educative process. In . In J.A. Dewey, J. (1989). Cómo pensamos. Paidós-Ibérica, Barcelona. Elbaz, F. (1981). The teacher's "practical knowledge": Report of a case study. Curriculum Inquiry, II , 43-71. Esteve, O. eta Alsina, A. (2010). Hacia el desarrollo de la competencia profesional del profesorado. In O. Esteve., K. Melief. eta A. Alsina. (Ed.). Creando mi profesión. Una propuesta para el desarrollo profesional del profesorado. Octaedro, Barcelona. Gelfuso, A. (2016). A framework for facilitating video-mediated reflection: Supporting preservice teachers as they create 'warranted assertabilities' about literacy teaching and learning. Teaching and Teacher Education, 58, 68-79. Gelfuso, A. eta Dennis, D. (2014). Getting reflection off the page: The challenges of developing support structures for pre-service teacher reflection. Teaching and Teacher Education, 38, 1-11. Goodwin, A. (2002). Teacher Preparation and the Education of Immigrant Children. Education and urban society, 34, 156-172. Hammerness, K., Darling-Hammond, L., Bransford, J., Berliner, D., Cochran-Smith, M., McDonald, M., & Zeichner, K. (2005). How Teachers Learn and Develop. In L. Harford, J. eta G. MacRuairc. (2008). Engaging student teachers in meaningful reflective practice. Teachers and teachers education, 24, 1884-1892 Hargreaves, A eta Shirley, D. (2012). La cuarta vía. El prometedor futuro del cambio educativo. Octaedro. Barcelona. Hord, S. M. (1997). Professional learning communities: Communities of continuous inquiry and improvemen. Southwest Educational Development Laboratory, Austin, TX. Korthagen, F.A.J. (2001). Linking Practice and Theory. The Pedagogy of Realistic Teacher Education. Lawrence Erlbaum Associates, Londres. Korthagen, F. A. J. (2010). How teachers education can make a difference. Journal of Education for teaching: International research and pedagogy, 36, 407-423. Krichesky G.J. eta Murillo, F.J. (2011). Las Comunidades Profesionales de Aprendizaje. Una estrategia de mejora para una nueva concepción de escuela. REICE- Revista Iberoamericana sobre Calidad, Eficacia y Cambio en Educación, 9(1), 65-83. Liston, Y.S. eta Zeichner, K.M. (1993). Formación del profesorado y condiciones sociales de la escolarización. Morata/Paideia, Madrid. Macdonald, E. eta Shirley, D. (2009.) The mindful teacher. Teacher College Press, New York. Agirre,N., Bilbatua, M., Clarà, .M., Colomina, MR., ; Anna Ginesta, A., Jiménez, O., López de Arana, E., Martínez,A., Mauri, T., Onrubia, FJ., Toledo, B. eta Usubiaga, A. (2013). Ayudas a la construcción del conocimiento en el practicum de maestros: la reflexión conjunta para la mejora de la relación teoriapráctica. [Ikerketa txostena]. Barcelona: Universitat de Barcelona. Mauri, T., Clarà, M., Colomina, R., Onrubia, J. eta Ginesta, A. (2013). Guiding dialogic joint elaboration of student teacher's situational representations. The 15th EARLI Conference, Munich. Mauri, T., Clarà, M., Colomina, R. eta Onrubia, J. (2016). Educational assistance to improve reflective practice among student teachers. Electronic Journal of Research in Educational Psychology, 14 (2), 287-309. Monereo, C. (2010). La formación del profesorado: una pauta para el análisis e intervención a través de incidentes críticos. Revista Iberoamericana de Educación, 52, 149-178. Morin, E. (2009). Los siete saberes necesarios para la educación del futuro. Paidós, Barcelona. [ V.O.: Les sept savoirs nécessaires à l´education du futur. Seuil, París, 2000] Orland-Barak, L. eta Yinon, H. (2007). When theory meets practice: What student teachers learn from guided reflection on their own classroom discourse. Teaching and Teacher Education, 23, 957–969 Pérez, A. (1992). Comprender la enseñanza en la escuela. Modelos metodológicos de investigación educativa. In G. Sacristán eta A. Pérez (1992). Capítulo V. Pérez, A., Barquín, J. eta Angulo, J.F. (1999). Desarrollo profesional del docente. Política, investigación y práctica. Akal, Madrid. Pérez, A. (2010). Aprender a educar: Nuevos desafios para la formación de docentes. Revista interuniversitaria de formación del profesorado, 68, 37-60. Perrenoud, Ph. (1996). Enseigner: agir dans l'urgence, décider dans l'incertitude. Savoirs et compétences dans un métier complexe. ESF (2. ed. 1999), Paris. Perrenoud, Ph. (2004). Desarrollar la práctica reflexiva en el oficio de enseñar: profesionalización y razón pedagógica. Graó, Barcelona. Perrenoud, Ph. (2012). Cuando la escuela pretende preparar para la vida. ¿Desarrollar competencias o enseñar otros saberes? Graó, Barcelona. Pozo, J. I., Scheuer, N., Mateos, M. eta Pérez Echeverría, M. del P. (2006). Las teorías implícitas sobre el aprendizaje y la enseñanza. In J.I. Pozo., N.Scheuer., M. del P. Pérez Echeverría., M. Mateos., E. Martín., eta M. De la Cruz. (Edk.). Nuevas formas de pensar la enseñanza y el aprendizaje. Las concepciones de profesores y alumnos (95-132 or.). Graó, Barcelona. Rivas, J.I., Leite, A. E. eta Cortés, P. (2011). Luchando contra la historia. Educación y Pedagogía, 61,1-20. Schön, .D.A. (1998). El profesional reflexivo: Cómo piensan los profesionales cuando actúan. Paidós, Barcelona. Schön, D.A. (1983). The reflective practitioner. Basic Books, New York: Schön, D.A. (1992). La formación de profesionales reflexivos. Hacia un nuevo diseño de la enseñanza y el aprendizaje en las profesiones. Paidós-MEC, Madrid [Educating the reflective Practitioner. 1987. Jossey-Bass Publishers, San Francisco.] Schön, D. A. (1987). Educating the reflective practitioner. Jossey-Bass, San Francisco. Stoll eta Louis, (2007). Professional learning communities: Divergence, depth and dilemmas. Open University Press, Berkshire, England: Van de Pol, J., Volman, M. eta Beishuizen, J. (2010). Scaffolding in Teacher-Student Interaction: A decade of research. Educational Psychological Review, 22, 271-296. Wertheimer, M. (1945/1971). Productive thinking. New York, Evanston. Wideen, M., Mayer-Smith, J. eta Moon, B. (1998). A critical analysis of research on learning to teach: making the case for an ecological perspective on inquiry. Review of Educational Research, 68, 130-178. Yin, R.K. (1989). Case Study Research. Design and Methods. SAGE, Newbury Park. #### 7. Eskerrak eta oharrak Artikulu hau Bikaintasunez Ikerketa zientifiko-teknikoen sustapenerako estatu espainiarrak finantzatzen duen programaren (EDU13-44632P) baitan Bartzelonako unibertsitatea, Sevilllako unibertsitatea, Euskal Herriko Unibertsitatea eta Mondragon Unibertsitatea garatzen ari garen "Ayudas a la construcción del conocimiento en el practicum de maestros: la reflexión conjunta para la mejora de la relación teoria-práctica"(Mauri et al, 2013) ikerketa proiektuaren markoan garatu da. Aipatutako ikerlan honek unibertsitate ezberdinetako irakasle graduetako practicumean ikasleen praktiken inguruan taldean burutzen diren hausnarketek zein modutan ahalbidetzen duen teoria eta praktikaren arteko loturak eraikitzea ulertzea du helburu. Artikulu honen egileak Mondragon Unibertsitateko Humanitate eta Hezkuntza Zientzien fakultateko beste hiru ikertzailerekin batera ikerketa horretan parte hartzen dugu Berrikuntza eta esku-hartzea hezkuntza inklusiboan ikerlerroko ZEHAR iker taldean kokatuta. Artikulu honen egileetako bakoitza, marko horretan kokatuta, irakasle izateko prestatzen ari diren ikasleen ikaskuntza esperientziak hobetzen jarraitzeko tesi proiektua burutzen ari da. Batak, Ikaskuntza Komunitate Profesionalen markoan kokatuz, practicum proiektuaz arduratzen diren tutoreek elkarrekin ikasi eta garatzeko elementu erraztatzaileetan jartzen du fokua; eta bigarren ikasleek burutzen dituzten hausnarketak ezaugarritzean jartzen du arreta. Azken honek bere tesia burutzeko Mondragon Unibertsitateko Humanitate eta Hezkuntza Zientzien Fakultateko 2015/2016 ikasturteko Doktoretza Aurreko Laguntzetarako Programako beka eskuratu zuenez 3 urteko laguntza izango du bere tesia burutzeko. Ikertzaile biek ZEHAR ikerketa taldeko eskubide osoko ikertzaile izanik zuzendari eta tutoreen babes eta laguntzarekin euren tesiak burutu eta ikerketarako konpetentziak garatzeko fakultateak eta bereziki ikertaldeak eskainitako aukera eskertu nahi dute.
aldizkariak.v1-7-464	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 59 _2006_3", "issue": "Zk. 59 _2006_", "year": "2006", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	# Euskarazko tokiko hedabideen kalitatea ## Maria González Gorosarri EHUko bekaduna Euskarazko tokiko hedabideek informazio-eremu propioa eurenganatu dute. Hala ere, errealitate heterogeneoa osatzen dute. Badira aitzindariak izatera heldu diren aldizkariak eta azken urteotan sortutako argitalpen berriak. Hainbat maiztasunetako produktu informatiboak dira eta, gainera, euren edukiak aldatzeko gaitasuna erakutsi dute. Horregatik, tokiko aldizkariek argitaratzen duten informazioaren kalitatea aztertzeak egindako lanaren berri emango digu. Zabalkunderik handiena duten euskarazko argitalpenak izanda, lantzen duten kazetaritza-ereduak eragin nabarmena du euskal komunitatean. Hortaz, euskararen erabilera sustatzeko helburua ez ezik, informazioa ere badute xede nagusi. Local media in Basque have raised their own information ground. Nevertheless, it is consisted of a heterogeneous reality. At the same time some magazines have become referents, new papers have recently arisen. Basque local media are information projects according to different periodicity rates and, moreover, they have shown their ability to change their own contents. Thus, this article will focus on the quality of the information local media in Basque publish. They are the most read papers in Basque and the journalism model they work through has been really influent on the Basque speakers' community. Not only they have objectives related to the language, but they also deal with proper journalistic information. # 1. Sarrera\* Ibilbide luzea eginda duten tokiko hedabideak ditugu Euskal Herrian. Horien ondoan, etengabe sortzen hasten diren bestelako aldizkariak ere erraz topa ditzakegu. Euskararen normalizaziorako tresna ezin eraginkorragoak bihurtu dira. Ohikotasunez euskaraz irakurtzeko zaletasuna garatu dute eta, hainbat irakurleren ama hizkuntza izan arren, euskaraz alfabetatuak ez direnek horretarako gaitasuna landu ahal izan dute tokiko aldizkariei esker. Euskararen erabilera sustatzeko herririk herri sortutako euskara elkarteek abiatu ohi dituzte tokiko hedabideak. Euskara hizkuntza koofiziala den eremuan izugarri zabaldu dira eta, gaur egun, berrogeitik gora tokiko aldizkari ditugu. Hainbat kasutan, gainera, eredu multimediara jo dute eta, aldizkariaz gain, irratia edota telebista ere sortu dituzte. Horregatik guztiagatik, gainerako hizkuntza gutxituen eremuan parekorik ez duen komunikazio-esparrua garatu du euskarak. Izan ere, 800.000 hiztun dituen komunitate baten informazio-eskubidea asetzeko tokian tokiko berrogeitik gorako hedabide ditugu Euskal Herrian. Hamar aldizkarik osatutako lagina prestatu dugu. Argitalpenek tradizio bera partekatzen dute eta lurraldetasunak, antzinatasunak nahiz maiztasunak elkarrengandik bereizten dituzte. Hortaz, sortu berri diren Hitzak ez ditugu lan honetan aztertu, geroago horretan sakontzeko asmoa badugu ere. Era berean, Hego Euskal Herrian zabaldu den tokiko hedabide prototipoa aztertu dugun neurrian, Herria astekaria ere gure laginetik kanpo geratu da. Lanaren mugak hainbat alde ikerlan honetatik kanpo uztera ere eraman gaitu. Horregatik, testuak irakurterrazak izan daitezen kazetariek maketazio-arauak betetzen ote dituzten aztertuko dugu, aldizkariaren diseinuaren egokitasuna ebatzi barik. Horrek, izan ere, beren-beregiko beste lan bat eskatzen du-eta. Era berean, aldizkarien web orria ere ezin izan dugu hemen aztertu. Gainera, bada oraindik Interneterako jauzia eman ez duen hainbat hedabide. Beraz, eredu klasikoko edo autonomian oinarritutako hamar tokiko aldizkari aztertuko ditugu ikerlan honetan, kaleratzen duten informazioaren kalitatea urteotako eskarmentuarekin hobetu delakoan. Azkenik, gai bera jorratu duten gainerako lanen osagarri izatea nahiko luke ikerlan honek, tokiko hedabideek etengabe ekimen berriak martxan jartzen dituztelako eta horiek aztertu ezin izan ditugulako. ## 2. Ikergalderak eta hipotesia Lan honetan honako ikergalderak argitu nahi izan ditugu: - a. Aldizkariak gero eta orri kopuru altuagoa argitaratzen ahalegintzen dira? - b. Zelan planteatzen dute euren etorkizuna maiztasunari begira? - c. Informazio soilaren eta genero landuen arteko orekarik eusten saiatzen dira? <sup>\.</sup> Artikulu hau EHUko irakasle Txema Ramirez de la Piscinaren zuzendaritzapean egindako ikerlanaren zatia da. - d. Zeintzuk dira albisteen jatorri nagusiak? Bilakaerarik egon da? - e. Bilakaerarik balego, politikak gizarte-gaiak ordeztu ditu?* - f. Publizitateak goia jo duen honetan, aldizkariak aurrera begirako diru-iturri berririk bilatzen hasi dira? - g. Balio Erantsiaren gaineko Kazetaritza Indizeak (BEKIk), euskara mailak eta maketazioak goranzko joerarik azaldu dute? Ikergaldera horiek argitze bidean, hona hemen lan honetan egiaztatu nahi izan dugun hipotesia: euskararen normalizazio-prozesuan tokiko aldizkariek berezko eginkizuna bete badute ere, aurrera begira, iraun nahi badute, kalitateak bereizi behar ditu aldizkariok gainerako argitalpenetatik, are gehiago, kazetaritzaren panorama inoiz baino aldakorrago ageri zaigun une honetan. ## 3. Ikergaiaren egoera Euskarazko tokiko aldizkariak euskara elkarteek sortutako hedabideak dira. Horrela, sasoian sasoiko komunikazio-enpresa taldeetatik aparte, tokian tokiko argitalpenak zabaldu dira, 1975etik hona. Fenomeno hori bi doktore-tesiren gai nagusia izan da 2000. urtetik aurrera: Asier Arangurenen Euskarazko komunikabide lokalak Euskal Herrian eta Idoia Camacho Markinaren Herri aldizkarien funtzioa euskara normaltzeko prozesuan (1989-1999), hain zuzen. Asier Arangurenek (2000: 15) honela definitzen ditu tokiko hedabideak: Herri, hiri edo eskualde jakin bateko bizilagunek berta-bertako informazioa jasotzeko daukaten eskubide eta jakinminari bereziki erantzuteko asmoz sortutako komunikabideak dira. Idoia Camacho Markinak, ostera, irizpide geografikoa "garrantzitsuena" ez delakoan, honako ezaugarri nagusiarekin identifikatu du aztergai dugun prentsa: «Tokian tokiko agerkarietan gertakariak ikuspuntu lokaletik begiratu behar dira, nahiz eta esparru orokorrean gertatu» (2001: 93). Hortaz, honako ezaugarriak aintzatetsi dizkie Camacho Markinak euskarazko tokiko aldizkariei (2001: 100): (…) Tokian tokiko albisteetan oinarrituak, doakoak, euskaraz idatziak, erakunde publikoen diru-laguntzaz eta publizitateaz finantzatuak, eduki arin eta irakurterrazen hedarazleak, informazio orokorraren hedarazleak, astekariak, hamaboskariak edo hilabetekariak, herritar guztioi zuzenduak eta gaurkotasunera mugatuak. Euskarazko tokiko aldizkariek beste behin ere dinamikotasuna erakutsi berri dute. Orain bost urte aurkeztu zen Idoia Camacho Markinaren tesiak, ildo horretatik, ezin izan ditu azken-azken momentuko gertakizunak jaso. Diru-iturriei dagokiela ere, diru-laguntzak hazi ez diren epealdian eta publizitateak goia jo duelakoan, aldizkariek beste finantziazio-iturrien bila ari direla frogatuko dugu. Argitalpenen doakotasuna bera ere ez da erabatekoa, adibidez, Ttipi-Ttapa eta Geu ordaintzekoak dira. Epe labur horretan, lan honetan egiaztatuko dugun bezala, maiztasunean jauzi ikaragarria eman duten zenbait argitalpen dugu (Hernaniko Kronika egunkaria edota astean birritan kaleratzen den Txintxarri aldizkaria)1. Asier Arangurenek ere ez zuen tokiko prentsaren azken fenomeno hori aztertzerik izan. Orain sei urte, lau multzo nagusitan banatu zituen orduko aldizkariak; ondokoak alegia: astekariak, hamabostekariak, hilabetekariak eta agerkariak. Sei urte geroago, aldizkarien erritmoa eta maiztasuna finkatu dela esan daiteke eta, horregatik, agerkarien kategoriarik aurreikusi ere ez da egiten. Hamabostekari izatetik astekari izatera, lehenengo, eta astean birritan kaleratzera pasatu da Txintxarri, azaldu berri dugun moduan. Maiztasuna areagotu ez ezik, astean seitan argitaratzen diren Hitzak eta Hernaniko Kronika egunkaria ere sortu dira Arangurenek eta Camacho Markinak euren lanak aurkeztu eta gero. Lan horiek aztertu dituzten urteetan, bi epe bereizi ditu Idoia Camacho-k, 1995. urtea mugarri. Horren aurretik, bere ustez, «lantalde gehienen ardura bakarra aldizkaria garaiz egin eta banatzea zen». Horregatik, epe horretan «hazkunde kuantitatiboa» gertatu zela dio. Euskarazko tokiko hedabideak piztu ziren garaia dugu hori. Bigarren epean, ordea, "euskaraz izatea bigarren mailara" igaro zen eta, horregatik, aldizkariek hizkuntza normalizatua duten hedabideen "funtzioak" hartu zituzten: «Diseinua erakargarriagoa egin, edukiak aniztu, idazkera gehiago zaindu, herritarren partaidetza sustatu, euskarazko publizitatea bultzatu, beraien arteko harremanak indartu…». Bigarren epe horretan «tokiko agerkarien hazkunde kualitatiboa» gertatu zela azaldu du Camacho-k (2001: 307). Hortaz, aldizkariek aurrera egitea lortu zuten, hau da, iraun. Lan honek tokiko aldizkariak hirugarren fase batean daudela egiaztatu nahi du. Horretarako, fenomeno berriak eta ibilbide luzeko argitalpenak aztertuko ditugu, euskarazko tokiko aldizkarien «beldurrik handiena arrakasta lortuta duenaren patxadan erortzea» izan daitekeelakoan (Aranguren, 2000: 229). Aldizkariok hizkuntza-komunitatea irauli egiteko gai direla frogatu nahi dugu. ## 4. Metodologia Lehenengo eta behin, hamar aldizkarik osatutako lagina prestatu dugu. Argitalpenek tradizio bera partekatzen dute eta lurraldetasunak, antzinatasunak nahiz maiztasunak elkarrengandik bereizten dituzte. Gorago azaldu bezala, sortu berri diren Hitzak eta Herria astekaria ez ditugu lan honetan aztertu, geroago horretan sakontzeko asmoa badugu ere. Hego Euskal Herrian zabaldu den tokiko hedabide prototipoan oinarritutako hamar aldizkari aukeratu ditugu, ondoko aldagaiei jarraiki: antzinatasuna, maiztasuna eta lurraldea. Hona hemen irizpide horietan oinarrituta, ikerlan honen lagina osatzen duten hedabideak. Ondoren, aztertu beharreko aldizkari kopurua zorizko lagin sistematikoaren arabera egin dugu: «Hasiera-puntu aleatoriotik hasiz eta aldiro ntarte erabiliz, n1 lagina osatu» (Zabaleta, 1997: 163-164). Ikerlan honetarako, hasiera-puntu aleatorioa lehenengo zenbakia izan da. Gainera, zenbaki horrek aldizkariaren inguruko informazioa dakar. Hortik aurrera, ntarte unitatea urtea izan da, eta lagineko hirugarren aldizkaria hurrengo urteko jarraikako zenbakia litzateke. Lagina osatzeko modu horri "aldizkako astea" ere esaten zaio eta dagoeneko <sup>1.</sup> Camacho, 2001: 99: «(…) Euskarazko prentsa lokalean ez dago egunkaririk, ezta astean birritan edo hirutan agertzen den agerkaririk ere (…)». beste hainbat ikerlanetan erabili dute (Idoyaga eta Ramirez de la Piscina, 2002: 39-40). Metodologia kuantitatiboaz gainera, metodo kualitatiboak ere erabili ditugu. Horrela, zenbait arduraduni sakoneko elkarrizketa egin diegu, galdetegi erdiegituratuaren teknika erabiliz. Guztira, 140 aldizkari aztertu eta zortzi lagun elkarrizketatu ditugu. \| \| Antzinatasuna \| Maiztasuna \| Zabalkunde<br>eremua \| Lurraldea \| \|----------------------------\|---------------\|------------------------------------------------\|-----------------------------------------------------\|-----------\| \| Aikor \| 2001 \| Hilabetekaria \| Txorierri \| Bizkaia \| \| Anboto \| 2001 \| Astekaria \| Durangaldea \| Bizkaia \| \| Asteleheneko<br>Goienkaria \| 2003 \| Astekaria \| Debagoiena \| Gipuzkoa \| \| Eraz \| 1993-2001 \| Astekaria \| Durangaldea \| Bizkaia \| \| Geu \| 1992 \| Hilabetekaria \| Gasteiz \| Araba \| \| Guaixe \| 1994 \| Hilabetekaria<br>Astekaria \| Sakana \| Nafarroa \| \| Hernaniko<br>Kronika \| 2000 \| Egunkaria \| Hernani \| Gipuzkoa \| \| Oixe \| 2001-2003 \| Astekaria \| Sakana \| Nafarroa \| \| Ttipi-Ttapa \| 1981 \| Hiruhilabetekaria<br>Hamabostekaria \| Nafarroako iparraldea<br>eta Lapurdiko<br>hegoaldea \| Nafarroa \| \| Txintxarri \| 1994 \| Hamabostekaria<br>Astekaria<br>Astean birritan \| Lasarte-Oria \| Gipuzkoa \| Behin lagina osatu eta gero, kalitatea neurtzeko metodologia garatu dugu. Kalitatea zer den ISO arauek zehazten dute: Sortutako beharrak eta berezko beharrizanak asetzeko gai den entitate baten ezaugarri oro2. Abiapuntu horretatik, euskarazko tokiko hedabideek argitaratzen duten informazioaren kalitatea aztertzeko, De La Torre eta Téramo irakasleen VAP (Balio Erantsiaren gaineko Kazetaritza Indizea –BEKI, hemendik aurrera–) metodoa oinarri izan du ikerlan honek. BEKI metodoak informazio-lanketaren bi aldiak kontuan hartzen ditu (aukeraketaeta idazketa-prozesuak, hain zuzen), eta prozesu horietan eragina duten hainbat adierazle neurtzen du (De la Torre eta Téramo, 2004: 31). De La Torre eta Téramo-ren azterlanak Argentinako bi egunkariren informazioa neurtu du (Clarín eta La Nación). Baina gure lan honetan hizkuntza normalizaturik eta kazetaritza-eredurik izan ez dituzten euskarazko tokiko hedabideak aztertuko ditugu. Horregatik, BEKI metodoa hedabide horien errealitatera egokitu eta garatu behar izan dugu. Horretarako, bi atal bereiz daitezke ikerlan honetan. Alde batetik, <sup>2.</sup> ISO araua, E. 8402 in De La Torre eta Téramo, 2004: 37. aldizkariaren nortasuna definitzen duten BEKIren ondoko adierazleak kontuan izan ditugu: - Item kopurua. - Azaleko albisteen osaketa. - Azaleko albisteek aldizkarian duten isla. - Albiste guztien tematika3 nahiz eragin-eremua. Azken alde hori Budd eskalaren arabera interpretatu dugu (Zabaleta, 1997: 101-102). Horretarako, eskala horren balioak bikoiztu ditugu eta gainerako metodoetan erabilitako batetik hamarrerako balio-sistema eratu dugu, ikerlanaren ondorioak ulerterrazago azaltzeko asmoz. Bestetik, aldizkariak argitaratutako albisteen informazioaren kalitatea neurtzeko, BEKIren aukeraketa- eta idazketa-prozesuetako adierazleak aplikatu dizkiegu albiste nagusiei, azalean agertzen direnei alegia. Aukeraketa-prozesuan, albisteon jatorria, oreka maila eta berdintasun-adierazleak, eta interes maila aztertu ditugu; idazketa-prozesuan, aldiz, albisteon lanketa eta ikuspegia. Hona hemen adierazle bakoitzaren azalpena: ## a. Jatorria Informazio-emaileek zabaldutako albisteak kazetaritza-produktuaren kalitatea baldintza dezake, hedabidearen berezko agendarik eskaintzeko aukera murritz gera daitekeelako4. BEKI metodoak bereizten dituen informazio-iturri motak (kanpoko iturriak, erreprodukzioa, kazetariaren ekimena eta zehaztugabeak) Txema Ramirez de la Piscina-ren Prentsa Bulegoen eragina komunikazio prozesuan izeneko doktore-tesiak (1993) landutako kategoriekin osatu ditugu. Horrela, lau jator-buru aurreikusi ditugu: kazetariak bilatutako albisteak, gertakizuna, jatorri mistoko berriak eta adierazpenak. ## b. Oreka maila eta berdintasun-adierazleak Adierazle honek informazio-iturriak albistean duen egoera neurtzen du. Izan ere, kazetariak bi modu ditu albistera heltzeko: gertakizuna ezagututa edo informazio-iturrien bitartez. Azken horiek «interesatuak» (De La Torre eta Téramo, 2004: 77) direla kontuan hartuz, kazetariak bere ekimenez protagonistaren eta antagonistaren bertsioak biltzea sarituko du BEKIk. Era berean, protagonistak bere jardueraz emandako bertsioak punturik gutxien lortuko du. ## c. Interes maila Adierazle honek albisteak eragina izan duen lagun kopurua kontuan hartzen du. Ikerlan honek aztertutako albiste guztiak tokian tokiko eremukoak direnez, eremu horretan albistearen eragina neurtu dugu oso handia izatetik (afektatuen kopuru altua) oso txikia izatera. Hau da, irizpide geografikoa baino, albisteak <sup>3.</sup> Idoia Camacho Markinak Herri aldizkarien funtzioa euskara normaltzeko prozesuan (1989-1999) doktore-tesian garatutako gaien sailkapena erabili dugu. <sup>4. «</sup>Kazetariak informazio-iturriekiko izan lezakeen mendekotasunak hedabidearen ahulezia erakutsiko luke (…). Informazio-iturriek eragin zuzen eta determinatzailea dute hedabideon informazioaren pautan, eta kazetariaren balizko mendekotasuna hedabidearen autonomiarik eza erakutsiko luke; azken horrek argitaratutako gaian hedabidearen autoritaterik falta ere ekarriko luke» (De La Torre eta Téramo, 2004: 67). eragina izango duen taldearen osaketa eta kopurua lehenetsi ditugu. ## d. Lanketa Jator-buruen adierazlea osatze aldera, kazetariek euren idatzian izan duten esku-hartzea neurtzen du honek. ## e. Ikuspegia BEKI metodoak hiru kategoria bereizten ditu: gatazka islatzen duen artikulua, giza interesa nabarmentzen duen idatzia edota ondorioak azaltzen dituen lana. Hortaz, adierazle horiei batetik hamarrerako puntuak esleitu dizkiegu, BEKI metodoak ematen dien garrantziaren arabera, aldizkariak alderatu ez ezik, bakoitzaren bilakaera ere aztertu ahal izateko. Honakoak dira BEKIk aztertutako adierazleak eta, garrantziaren arabera, esleitutako puntuazioa. \| Adierazleak \| Puntuazioa \| \|-----------------------------------------------\|------------\| \| Jatorria \| \| \| Kazetariak bilatutakoak \| 2 \| \| Gertakizuna \| 1,5 \| \| Jatorri mistokoak \| 1 \| \| Adierazpenak \| 0,5 \| \| Oreka maila eta berdintasun-adierazleak \| \| \| Albiste neutroa \| 1,2 \| \| Protagonistak emandakoa \| \| \| Protagonistaren presentzia \| 0,6 \| \| Antagonistaren presentzia \| 1,2 \| \| Biak \| 2 \| \| Antagonistak emandakoa \| \| \| Protagonistaren presentzia \| 0,6 \| \| Antagonistaren presentzia \| 1,2 \| \| Biak \| 2 \| \| Interes maila \| \| \| Oso handia \| 2 \| \| Handia \| 1,8 \| \| Ertaina \| 1,2 \| \| Txikia \| 0,6 \| \| Oso txikia \| 0,3 \| \| Lanketa \| \| \| Lan-taldeak guztiz landuak \| 2 \| \| Lan-taldeak neurri handi batean landuak \| 1,5 \| \| Lanketa mistoko albisteak \| 1 \| \| Gehienbat kanpoko informazio-iturriek landuak \| 0,5 \| \| Kanpoko informazio-iturriek guztiz landuak \| 0 \| \| Ikuspegia \| \| \| Gatazka \| 0,6 \| \| Giza interesa \| 1,2 \| \| Ondorioak \| 2 \| Arestian esan bezala, kalitatea neurtzeko metodoa euskarazko hedabideen errealitatera egokitu behar izan dugu, hizkuntza normalizatua ez den neurrian, egoera horrek kazetaritzako beste esparruetan ere eragina duelako. Horrela, BEKI ez ezik, beste bi ezaugarri hauek ere kontuan izan ditugu: euskarazko tokiko hedabideek argitaratzen duten informazioaren euskara maila eta albisteon maketazioa. Eukaltzaindiak emandako hizkuntza-arauek eta kazetaritza-jarduerek informazioaren euskara maila neurtzeko eremua finkatu dute. Hortaz, unean uneko Euskaltzaindiaren arauen arabera5 hedabidean erabilitako hizkuntzaren zuzentasuna6 neurtu dugu. Bestetik, hizkera profesionala Euskaldunon Egunkariaren Estilo Liburuak (1992) finkatu du, eredurik onartuena delako. Horrela, aldizkariek darabilten euskararen egokitasuna7 neurtu dugu. Maketazioari dagokionez, diseinua aztertu ez badugu ere, aldizkariaren maketan albistea jasotzeko modua kontuan hartu dugu, euskaraz horren eredurik ez baita luzaroan egon. Fernando Lallana-ren Tipografía y diseño liburuko (2000) testua irakurterraza izateko zaindu beharreko hiru maketazio-alderi erreparatu die ikerlan honek: tituluarentzako hutsunea guztiz idatzita agertzea; paragrafoetako azken lerroak hitz bat baino gehiago izatea; eta tartekiak zutabe horretako, gutxienez, bi lerroko paragraforen baten ostean txertatzea. Azkenik, euskarazko hedabideen izaera baldintzatzen duten diru-iturriak definitze aldera, aldizkarion publizitate-ratioa aztertu dugu, zenbaki bakoitzean agertzen den "publizitate-mantxa" kalkulatuz8, hau da, iragarkiek aldizkariaren zer portzentaje hartzen duten. # 5. Azterlana Lagina osatzen duten aldizkarien egungo egoerari erreparatu diogunean, Eraz eta Oixe kanpo utzi ditugu, euren azken zenbakiak 2001 eta 2003koak direlako, hurrenez hurren. Tokiko aldizkarien ibilbidea aztertzeko, baina, kontuan hartu ditugu, testigantza baliagarria ematen dutelako. ## A. Maiztasunaren ondorioak Aldizkariak hilabetekariak balira, egun kaleratzen dituzten orriak eta itemak ondoko grafikoak jasoko lituzke: <sup>5.</sup> www.euskaltzaindia.net/arauak. <sup>6. «</sup>Euskaltzaindiaren arauen araberako euskara da zuzena, arau horiek aplikagarriak diren egoera komunikatiboetan. Ortografia, joskera, ahoskeran… maila askotan daragi zuzentasunak» (Euskararen Aholku Batzordea, 2004: 24). <sup>7. «</sup>Bere xederako egokia dena da euskara egokia, eta, Mitxelenak zioen bezala, hizkuntzaren xedea eragitea da batez ere. Egokitasun kontzeptu honetan txertatzen dugu, beraz, eraginkortasunaren alderdia […]» (Ib.). <sup>8.</sup> Goienako Publizitate Sailburu Gotzon Arzelusi egindako sakoneko elkarrizketa (2005/12/19, Arrasate –Gipuzkoa–). ![](_page_8_Figure_0.jpeg) Egunerokotasunak sortzen dituen albiste laburren kopuru itzela kudeatu behar izaten du Kronikak. Astean birritan kaleratzen diren argitalpenek (Txintxarrik), astekariek (Asteleheneko Goienkariak, Guaixek eta Anbotok) eta hamabostekariek (Ttipi-Ttapak) orriko item kopuruaren antzeko oreka mantentzen dute. Hala ere, maiztasunaren eraginez, hamabostekariak aurrekoek baino item gutxiago kaleratzen ditu eta, ondorioz edo horrexegatik, orri kopuru murritzagoa du. Asteleheneko Goienkariak, baina, Kronikak eta Txintxarrik beste orri plazaratzen ditu hilean. Azkenik, hilabetekariek informazio gutxien ematen duten hedabideak ditugu. Hala ere, eskaintzen duten informazioa, oro har, landuagoa dela ikusi dugu aurrerago. Azken urteari dagokiola, Asteleheneko Goienkaria euren artean kokatu da: ![](_page_8_Figure_2.jpeg) Era berean, Kronikak Anboto astekariari eta Txintxarriri aurrea hartu die. Ttipi-Ttapak, ostera, informazio soila lantzen du, gehienbat. Hamabostekariaren zabalkunde-eremu itzeleko hogeitik gorako berriemaileen arteko koordinazioa, genero landuek eskatuko luketen bezala, zailagoa delako. Uste daitekeenaren kontra, hilabetekariek ez diete "Zerbitzu" eta "Iritzi" sailei tarterik handiena eskaintzen. Alderantziz, maiztasun arina eta orri kopuru nahikoa izateak komunitate-zerbitzuaren helburu hori baldintzatzen du. Horrela, Txintxarrik, Asteleheneko Goienkariak eta Guaixek aldizkariaren % 40tik gora eskaintzen diete sail horiei. Anboto astekaria hilabetekarien pare egongo litzateke eta, Ttipi-Ttapa, informazioa lehenesten duenez, egunkarien mailan. ![](_page_9_Figure_1.jpeg) Maiztasunak ez ezik, aldizkariek plazaratzen duten informazioaren kalitatean kazetari kopuruak ere eragin handia du. Kazetari-talde sendoak albisteak lantzeko beta eman dezake. Lan-taldea osatzeko argitalpenaren zabalkunde-eremua kontuan hartzen dute aldizkariek. Horrela, eskualdera zabaltzen diren astekariak lehenengo postuetan topa ditzakegu (egunkariak eta astean birritan kaleratzen diren herriko argitalpenak tartean) eta, ondoren, hamabostekariak eta hilabetekariak, honela: ![](_page_9_Figure_3.jpeg) Aldizkarietan kazetari lan egiten duten erredaktore guzti-guztiek lizentziaturaren bat badute eta horien erdiak bakarrik kazetaritza-ikasketak ditu. Euskarazko hedabideen lan-baldintzek ezin dute lan-taldearen egonkortasuna bermatu, Andoni Basabek zehaztu bezala (2004: 2-3): Norberaren jai egunetan lan egiteak ez dakartza jai egun bi, lan astearen iraupena gutxi gorabeherakoa da, soldata ez dago aurrekoen [hedabide publikoen] maila berean, sindikazio eskubidea planteatu ere ez da egiten, eta bajak hartzeak lana kideen artean banatzea dakar. Tokiko aldizkariek kazetariei eskain diezazkieketen lan-baldintzak hedabideen errealitatean ulertu behar badira, luzaroan mantenduz gero, proiektuaren kontra bueltatuko litzateke. Tokikoak, definizioz, txikiak dira eta txikitasun horretatik ondoriozta daitezke aipatutako diru-estutasunak. Autonomia, baina, komunikazioegitasmoa aurrera ateratzeko ezinbestekoa dela deritzo Topagunea Euskara Elkarteen Federazioak (Mendizabal, 2004: 9): (…) Hedabide lokalek bakarka eta sektore bezala jarduteko beregaintasuna izan behar dute, hau da, beste hedabide-taldeei zein erakunde ekonomiko, politiko eta administratiboei dagokienez autonomiaz jokatzeko moduan izan behar dira. Bakarrik modu honetara bermatuko da independentzia, eta herritarrarentzat erreferentzialtasuna. ## B. Komunikazio-kabineteen eragina Komunikazio-kabineteek etengabe sortzen dute informazioa. Horiek tokiko hedabideetan duten eragina neurtzeko, aztertutako aldizkariek azken hiru hamarraldietan azalean argitaratu dituzten albisteen jator-buruei erreparatu diegu. ![](_page_10_Figure_5.jpeg) Kazetariak berak bilatutako gero eta albiste gutxiago agertzen dituzte tokiko hedabideek ere. Gorago azaldu bezala, tokian tokiko aldizkariek euren zabalkunde-eremuan informazio-guneen sorrera eragin dute. Kontrako norabidean, azkenaldian argitalpenek iturri berri horien informazioa lantzeko inertzia hartu dute, eurek bilatutako albisteen kaltetan. Ttipi-Ttapak, Geuk eta Guaixek aurreko hamarraldian lantzen zuten informazioaren erdia bilatzen du orain kazetariak. Eraz-Anbotoren, kasuan, gainera, bigarrenak ez du behin ere agenda propioko informaziorik agertu azalean. Asteleheneko Goienkaria eta Oixe astekariek ere ez dute horrelako albisterik lehenengo orrian argitaratu. Guaixerekin batera, Aikor hilabetekariak kaleratzen duen informazioaren herena kazetari-taldeak bilatutakoa da. Bigarrenez, maiztasun guztiz ezberdinak dituzten lau aldizkari % 10era heltzen ahalegintzen dira: Ttipi-Ttapa, Geu, Txintxarri eta Hernaniko Kronika. Azken bi horiek hemen ere egiaztatu dute maiztasunak ez duela zertan informazioaren jatorria baldintzatu. Tokiko hedabideek ere komunikazio-kabineteen eragina jasaten duten legez, euren albisteek gero eta tarte handiagoa daukate. Eragile politikoek kabineteen ugaritzea ekarri dute eta gizarte-eragileek ez diote erritmo horri eutsi (Ramirez de la Piscina, 1993: 151-187). Horregatik, tokiko hedabideak komunikatuen errutina horretan jausiko balira, aldizkarietan politika-gaiek gizarte-auziei lekua kenduko liekete. Mugimendu hori, gainera, denboran ikusi ahal izango genuke, komunikaziokabineteen eragina 1980tik hona gertatu den fenomenoa baita. Lehenengo eta behin, aztertutako laginean badira politika-gairik lantzen ez duten aldizkariak. Aikorrek, esaterako, "ildo editorial legez" ez du udal-politikaren jarraipenik egiten9. Horrela, hainbatetan, gizarte-gaiek azalaren % 70 osatzen dute. Asteleheneko Goienkariak ere ez du politikarik lantzen. Gizarte-gaiak, gainera, urriak izaten dira, astekariak kirol eta kultur albisteak agertzen dituelako, batik bat. Azkenik, Geu aldizkariak, aztertutako hamalau urteko ibilbidean, behin baino ez dio politikari erreparatu10 hilabetekariaren azalean. Hala ere, hurrengo grafikoan ikus daitekeenez, gizarte-gaiek ez dute 90eko hamarkadan zuten tartea. Hortaz, politikarekin baino, kulturarekin ordeztu ditu Geuk gizarte-gaiak. Aztertutako herri-aldizkariek nekez onartzen dute gizarte-gaiak politikarekin ordeztea. Beren-beregi, hori saihesteko lana egiten dute, besteak beste, euskararen erabilera sustatzea helburu nagusia izanda, «albait lagunik gehien proiektu komunikatibora gerturatzea» bilatzen dute11. Gizarte-gaiek erabateko garrantzia ez duten kasuetan, kulturak eta kirolek arreta hori eurenganatzen dute. ## C. Publizitatea eta gainerako diru-iturriak Tokiko aldizkariek bi finantziazio-bide nagusi dituzte: publizitatea eta herriadministrazioen diru-laguntzak. Atal honetan lagina osatzen duten hedabideen publizitate-mantxari erreparatuko diogu. Horrela, herri-administrazioren baten diru-laguntzarik jasotzen ez duten aldizkariek publizitate-mantxa handia azaltzen dute, hala nola: Arabako Geu, Nafarroako Guaixe eta Ttipi-Ttapa, eta Bizkaiko Aikor aldizkariek. Horien artean, doakoak ez diren bi argitalpen ere badaude, Geu eta Ttipi-Ttapa, hain zuzen. Horrek ez du esan nahi, jakina, diru-laguntzek publizitatea eta prezioa ordezten dituztenik. Bestelako kontzeptuak dira. Publizitate eta gainerako diru-iturriekin ere bideraezinak baitira euskarazko hedabideak, merkatu txikia dutelako eta, horregatik, garatzerik izan ez duen hizkuntzaren egoera horri erantzuten diote diru-laguntzek. <sup>9.</sup> Aikorreko zuzendari Xabier Goienetxeri eginiko elkarrizketa (2006/04/25). <sup>10. 2005</sup>eko apirileko 148. zk. <sup>11.</sup> Elkarrizketatu guzti-guztiek azpimarratutakoa. ![](_page_12_Figure_0.jpeg) Maiztasunak, berriro ere, ez du publizitatea baldintzatzen. Hau da, egunkariek ez dute zertan hilabetekariek baino iragarki-mantxa txikiagoa eduki. Horrela, Txintxarrik eta Guaixek % 20ko publizitate-ratioa agertu dute. «Proiektua bideragarria izateko, publizitateak azalaren % 30 estali behar du», azaldu du Goienako Publizitate Sailburu Gotzon Arzelusek. Gorago esan bezala, ikerlan honetan mantxa baino ez dugu neurtu eta horrek ez du ziurtatzen iragarki guztiak ordainduta daudenik. Txintxarriren kasua bereziki aipagarria da herri bakar batean zabaltzen delako eta ez, antzeko publizitate-ratioa duten gainerakoen modura, eskualdean. Hortaz, banaketa-sistemak iragarleak erakartzen dituela egiaztatzen du grafikoak, Aikor eta Txintxarri zabalkunde-eremuko etxe guzti-guztietan banatzen direlako. Zabalkunde handia du ordaintzekoa den Ttipi-Ttapak eta bere publizitate-ratio altuan igartzen da. Horregatik, kioskoetan banatzen den Hernaniko Kronikak publizitate-mantxarik txikiena du. Kasu horretan, baina, maiztasunak bestelako diruiturriei bide ematen die, hala nola, eskelei. Beraz, hiru izan daitezke ohiko publizitatean eragiten duten aldagaiak: zabalkunde-eremu handia, botaldi zabala eta maiztasunik bideragarriena. Merkatarien publizitate-kultura bultzatu dute tokiko hedabideek. Hala ere, iragarki horiek goia jo dutela azpimarratu du Arzelusek. Horregatik, aldizkariak bestelako diru-iturriak bilatzen ari dira: laguntzailearen figura sortu dute (urtean kuota bat ordaintzean datza), beste esparru batzuetara zabaltzen hasi dira (Aikor aldizkariak Lan Txorierri urtekari profesionala kaleratu berri du uztailean), bestelako produktuak kaleratzen dituzte (liburuxkak, adibidez) eta, azkenean, aldizkariari prezioa jarri diote (Asteleheneko Goienkariak, Geuk eta Ttipi-Ttapak). Bestetik, argitalpenak duen publizitate-mantxarekiko jarrera aldatuz joan da. Soberazko edukiak izatetik, «aldizkariari nortasuna ematen dioten elementu gisara» ulertzen ditu zenbaitek, Ttipi-Ttapako kudeatzaile Joxemanuel Irigoienek zehaztutakoaren arabera. ## D. Informazioaren kalitatea, euskara maila eta maketazioa Aztertutako hamar aldizkariek BEKIren maila nahiko orekatua agertu dute. Hortaz, tokiko hedabideen informazio mota tipikoa honakoa dugu: gertakizunetan oinarritutako albistea da eta, horregatik, kazetariak berak ikusita edo protagonistaren lekukotzaz baliatuta, giza interesaren ikuspegitik aurkezten du eta interes maila handia edo oso handia duen informazio hori lan-taldeak guztiz lantzen du. Horrek, informazioaren jatorrien inguruko atalean ikusi dugun legez, aldizkarien mendekotasunik eza eta, beraz, askatasuna erakutsiko luke. Aldizkarien lehenengo zenbakiaren eta azkenaren arteko alderaketak12 euren ibilbidearen norabidea laburbil dezake. Lehenengo zenbakia oso landuta egoten da, erredakzioak ez baitu oraindik orain maiztasunaren erritmoa gertu, baina aldi berean eskarmenturik ez duen aldizkaria da. Azken zenbakiak, alderantziz, bere arlo horretan esperientzia du, lan-errutinak beste erritmo batera eraman badu ere. Hona hemen hasierako zenbakia eta aztertutako azkenaren arteko alderaketa, BEKIren arabera: ![](_page_13_Figure_2.jpeg) Horrela, argitalpenen erdiak lehenengo zenbakiaren puntuazioa gainditu du. Bestetik, baina, Aikorrek, Asteleheneko Goienkariak, Erazek, Geuk eta Txintxarrik lehen zenbaki horretako informazioa gehiago zaindu zuten, azken zenbakikoa baino. Aipatzekoa da bost horietako lauk ez zutela euren argitaratzea albiste nagusi moduan azaldu. Horregatik, lehenengo zenbakiak hedabide-funtzioari heldu zion eta, BEKIk esleitutako puntuazioaren arabera, bi ezaugarri nagusitu ziren: kazetariak berak bilatutako albisteak ziren eta, horregatik ziur asko, afektatu kopuru altua zuten. Dena den, azken zenbakiak lehenengoak baino puntuazio txikiagoa lortu duen kasuetan, aldea puntu bat baino txikiagokoa izan da, Geu salbu. Bost aldizkari horiek eta BEKIren puntuazioa igotzea lortu duten gainerako bostek azken hamarraldian ugaritu diren komunikazio-kabineteen eragina gainditu behar izan dute. Horregatik, gaur egungo kazetaritza-egoerak albiste-agenda propioa lortzeko aurkezten dituen trabak gainditu izana tokiko aldizkarien berezko jardueraren alde agertzen da. Aldizkariek darabilten euskara maila oso landua da. Hizkuntza-eredu egokia erabiltzen dute. Tokiko aldizkariek, baina, ez dute kazetaritza-euskararik sortu eta, horregatik, Euskaldunon Egunkariaren Estilo Liburuari jarraitzen diote hainbatetan. Hala ere, euskararen zuzentasun gramatikala gehiago zaintzen dute. <sup>12.</sup> Erazen azken zenbakia 2001ekoa da eta Oixerena, aldiz, 2003koa. Lau aldizkarik aurreneko zenbakian baino malguago jokatu dute azken zenbakian, honakoek: Anboto, Asteleheneko Goienkaria, Eraz eta Ttipi-Ttapa aldizkariek. Lauron lehenengo zenbakia zortziaren bueltan dago. Azken zenbakiak, aldiz, kazetaritza-hizkerari ez dio horrenbeste erreparatu. Dena den, Eraz kenduta, gainerako hirurek puntu bat inguru bakarrik galdu dute. Gainerako sei aldizkariek unean uneko Euskaltzaindiaren arauak bete ez ezik, kazetaritza-euskara ere ondotxo zaindu dute eta Geuk, Oixek eta Txintxarrik hamar puntu lortu dituzte azken zenbakian (azken Oixe 2003koa da). ![](_page_14_Figure_2.jpeg) Maketazioak, azkenik, zenbait kasutan beherakada nabaria izan du. Hortaz, tokiko hedabideek informazioari eta euskarari azken alde honi baino arreta handiagoa eskaintzen dietela esan dezakegu. Izan ere, gorabeherarik handienak agertzen dituen atala dugu hau. Paradoxikoki, aurreko kasuetan gertatzen ez zen bezala, aurrerapen teknologikoek lan hau izugarri erraztu dute azken urteotan. ![](_page_14_Figure_4.jpeg) Adibide moduan, Eraz eta Anbotoren arteko aldea aztertuko dugu, tituluei bakarrik begiratuta. Erazek Anbotoren lan-talde erdia zuen. Aztertutako Erazeko albiste guztien tituluen % 31,94k ez du diseinuko tartea guztiz betetzen, bost karaktereren faltan gutxienez, edota bi lerroko berbak ebakitzeko gidoi bat agertzen du. Anbotok kopuru hori % 23,53ra jaitsi du, batez beste, eta % 15,625era, azken zenbakian. Horregatik, aldizkariek ez lukete gutxietsi beharko maketazioak albistearen irakurgarritasunean duen eragina (Lallana, 2000: 78-79), kazetariaren beraren lana baita. Herririk herri edo eskualderik eskualde zabaldutako hedabide horiek mugimendu zabala osatzen dute. Ondoren, aldizkariek agertzen dituzten ezaugarri orokorrak aztertuko ditugu, hasierako zenbakia eta azkena kontuan izanda13: ![](_page_15_Figure_2.jpeg) Alde batetik, hasierako zenbakiek euskara maila lehenesten dute (8,232). Bigarren, informazioaren kalitatea zaintzen dute (7,29). Azkenik, maketazio-arauak ditugu (6,96). Bestetik, 2006ko zenbakiek hurrenkera berari eusten diote: euskara maila, informazioaren kalitatea eta maketazioa. Hortaz, informazioak baino euskara mailak garrantzi handiagoa agertzen du aldizkarietan. Azken urteotan euskara gero eta arautuago dago, Euskaltzaindiak hizkuntzaren alde gehiago dituelako aztertuta eta Estilo Liburuak kazetaritza-hizkera garatu duelako. Gainera, kontzeptu berriak sortu dira eta horiek euskaratzeko ahalegina egin behar izan dute hedabideek. Beraz, inguruabarrek kontrako joera errazten bazuten ere, tokiko aldizkariek unean uneko euskararen arauei egokitzeko gaitasuna agertu dute. Izan ere, hasierako puntuazioa gainditu ere egin dute: 8,382 puntu lortu dituzte 2006an. Tokiko aldizkariek argitaratzen duten informazioak zenbait aldaketa izan du azken hogei urteotan. Lehenengo eta bat, komunikazio-kabinete profesionalek albisteak sortu eta garatu ere egiten dituzte gaur egun. Bigarrenez, zenbait aldizkarik maiztasuna areagotu dute eta horrek lan-zama handiagoa dakar. Testuinguru horretan, eskaintzen duten informazioaren kalitatean sakondu dute tokiko aldizkariek. Hortaz, hasierako zenbakien BEKI indizea ere gainditu dute: 7,41 puntu ditu 2006ko informazioaren kalitateak. <sup>13.</sup> Eraz eta Oixe azterketa honetatik kanpo utzi ditugu, lehenengoaren azken zenbakia 2001ekoa delako eta bigarrenarena, aldiz, 2003koa. Hasierako zenbakien antzera, maketazioa gutxien zaindutako aldea dugu. Gainera, aurrerapen teknologikoek lan-prozedura erraztu duten epealdian, inoiz baino puntuazio txikiagoa izan dute hedabideek: 6,23, hain zuzen. Horrela, hasierako zenbakietan hiru aldagaiek erakusten zuten zelanbaiteko oreka galdu dute aldizkariek eta hiru aldagaien arteko distantzia areagotu da. Horregatik guztiagatik, euskararen erabilera sustatzeko asmoz sortu ziren argitalpenek hizkuntza-eredua ondotxo zaintzen dute. Tokiko hedabideek sorrerako helburutik haragoko bidea ere egin dutela azpimarratu nahi izan dute Hernaniko Kronikako zuzendari Unai Agirrek eta Ttipi-Ttapako kudeatzaile Joxemanuel Irigoienek: «Irakurleek informazioari euskaraz idatzita egoteari baino garrantzia handiagoa ematen diote». Horregatik, informazioaren kalitatea oinarrizkoa suertatzen da eta, aldi berean, hizkuntza zaintzea ezinbestekoa da. ## 6. Ondorioak 1. Hasierako urteetan, sorrera-uneko orri kopuruari eutsi diote aldizkariek. Ondoren, bost urte bete aurretik gehienetan, kopuru hori igotzeari ekin diote. Maiztasuna areagotuta ere, orri kopuru altuagoa plazaratzen jarraitzen dute aldizkariek. Hortaz, orri kopurua mantentzeko edota, kasurik txarrenean, horixe jaisteko, arazo ekonomikoak izan dira. Orri kopuruarekin batera, item kopuru gehiago ere jasotzen dituzte aldizkariek. Maiztasun arineko produktuek, hau da, astekariaren formatutik egunkariaren aldizkakotasunerako jauzia eman dutenek, baina, "Iritzi" eta "Zerbitzu" atalek hilabetekarietan beste leku hartzen dute. Horrela, informazio hutsaren ikuspegitik, astekarien itemik gehienak albiste dira. Astekaritik egunkarirako formatuek, ostera, item kopuru altua mantentzen jarraitzen dute, bestelako informazioa ere lantzen dutelako, hala nola, agenda, guardiako farmaziak, garraiobideen ordutegiak, erredakziotik kanpoko iritzi-artikuluak. Aurrera begirako ikerlanek orriak gehitzean item kopurua ere ugaritu egiten dela frogatu duen alde honi erreparatzeko beharrik ez dute, logikoa izateaz gain, egiaztatuta ere geratu baita. 2. Maiztasuna areagotzean, berezko inertzian, informazio soilak genero landuak alboratzen ditu. Hortaz, aldizkariaren erabakia dugu hurrenkera horri buelta ematea. Egunkariek ere informazio landua plazara dezaketela egiaztatu dugu. Horregatik, informazioa genero landuen bitartez eskaintzeak erredakzioaren hautu kontzientea eskatzen du. Tokiko aldizkarien kasuan, maiztasuna areagotu ez duten proiektuek gero eta genero landu gehiago kaleratzeko asmoa agertu dute. Badira informazio soila baino ematen ez duten hilabetekariak, 1990eko produktu tipikoak alegia. Orain, informazio soilaren eta genero landuen arteko oreka talde multimediaren egiturak berak ere definitzen du: esaterako, telebistak edota web orriak behin informazioa zabaldu eta gero, medio idatziak albiste hori landu beharko du eta horren berri emate hutsa gainbeheran doan joera bihurtuko da, idatzizko prentsak aurrera egin nahi badu. 3. Aztertutako aldizkari bat ere ez da publizitate-mantxaren % 30era heltzen. Hortaz, berez, hedabideak ezin daitezke bideragarriak izan, herri-administrazioen diru-laguntzak izanda ere. Honako hiru aldagaiek ohiko publizitatean eragina dute: zabalkunde-eremu handiak, botaldi zabalak eta maiztasunik bideragarrienak. Beste iragarle eta publizitate mota baten bila abiatu ez ezik, formula originalak ere topatu dituzte tokiko aldizkariek. Hor dugu aldizkariaren "laguna". Kasu horretan, aldizkariarentzako sostengua eskaintzen du irakurleak eta, harpidetzarik ordaintzen ez badu ere, sarritan euskara elkartearen produktuak doan izaten ditu. Doakotasunak irakurleak erakartzen dituen neurrian uxa ditzake ordaindu beharrak, Erazen kasua dugu horren adibide. Dena den, Ttipi-Ttapa aldizkariak ere prozesu bera bizi izan zuen eta lehengo botaldiari eutsi dio, hau da, doan jasotzen zutenek aldizkariari prezioa ordaintzeko beste balio aintzatetsi diote. - 4. Komunikazio-kabineteen eragina tokiko hedabideetaraino zabaldu da. Hortaz, 2000ko hamarraldian aurrekoetan baino kazetariak bilatu ez dituen albiste gehiago kaleratzen dira. Aldizkariaren maiztasunak inertzia horretara eraman bagaitzake ere, erredakzioaren hautu kontzientea dugu honakoa ere. Hau da, aldizkariaren maiztasuna edozein izanda, kazetariak bilatutako albisteen kopuru absolutua eta horiek hartzen duten tartea handiagoa izateko apustua egin beharko luke hedabideak, gainerako komunikabideetatik bere burua bereizteko kalitatea erabakigarri izatea nahi badu. Aldizkariak ibilbide luzea eginda izateak eta, alde horretatik, zabalkunde-eremuko erreferente izateak edota berriemaile-sare zabala edukitzeak lan hori erraz dezakete. - 5. Tokiko aldizkariek komunikazio-kabineteen eragina jaso dutela egiaztatu arren, gizarte-gaiak lehenesten jarraitu dute. Hortaz, politikari buruzko albisteek jasan dute kabineteen eraginik handiena. Hots, 1990eko politika-albisteak kazetariak berak bilatutakoak baziren ere, orain komunikazio-kabineteren batek zabaldutakoak agertzen dituzte aldizkariek. Politika-gaiek ematen duten erraztasunean ez jausteko hautu kontzientea egin dute tokiko hedabideek eta, gizartegaiak ordeztekotan, kultura lehenetsi dute eta ez politika. Albait irakurlerik gehienengana heltzeko ahaleginak gizarte-gaiak lehenestera eraman ditu aldizkariok. Hortaz, gorago detektatu dugun arriskua gizarte-eremura ere zabal daiteke, hau da, gizarte-eragileek komunikazio-kabinete profesionalak sortu ahala, esparru horretako albiste "profesionalizatuak" agertuko dituzte aldizkariek, hori saihesteko beren-beregiko hautua egin ezean. 6. Gorabeherak gorabehera, Balio Erantsiaren gaineko Kazetaritza Indizea (BEKI) goranzko norabidean mantentzeko ahalegina egiten dute aldizkariek. Argitaratzen duten informazioaren kalitatea hobetzen saiatzen dira tokiko hedabideak. Hortaz, lehenengo eta behin, albisteak eragina izango duen taldearen nolakotasuna kontuan hartzen dute aldizkariok. Zenbat eta lagun gehiago ukitu izan, orduan eta garrantzi handiagoa ematen diote albiste horri. Bigarrenez, gertakizuna ondorioen argitan interpretatzeko joerak informazioaren beraren tratamendua nabarmen hobetzen du. Hortaz, albisteak publiko orokorrari azaltzeko gaitasunak aldizkarien kalitatean eragina izan du. Aldizkarion maiztasuna areagotzeak ez du informazioaren kalitatea kaltetu. - 7. Euskarazko tokiko aldizkariek hizkuntza zuzena erabiltzen dute, baina ez diete Euskaldunon Egunkariaren Estilo Liburuko arauei lehentasunik ematen. Tokiko hedabideek, hortaz, ez dute kazetaritza-hizkera irakurleengana gerturatu. Hala ere, etengabe sortzen diren berba berriak euskaratzeko gaitasuna erakutsi dute. Aldizkariek ondoen zaintzen duten aldea euskararen zuzentasuna dugu. - 8. Maketazio-arauak, ostera, gero eta gutxiago zaintzen dituzte kazetariek, albistearen irakurgarritasunean duten eragina ahaztuz. Denborak aurrera egin ahala, gainera, aurrerapen teknologikoak lan-prozedura erraztu arren, gero eta arreta txikiagoa ematen diote alde honi. Hortaz, maketazio- eta diseinu-arauak zaintzeko arreta berezia jarri beharko lukete kazetariek. - 9. Aldizkariek plazaratzen duten informazioaren kalitatea gero eta hobea izan dadin, giza baliabideetan inbertitu beharko luke hedabideak. Lehenengo eta behin, komunikazio-kabineteetatik kanpoko informazioa lortzeko eta gainerako komunikabideetatik bere burua kalitatearengatik bereizteko behar beste kazetari behar ditu aldizkariak. Berriemaileen sareak informazio ugari eman arren, egitura ahula den neurrian, ez du argitalpenaren jarraitutasuna bermatzen. Aldizkariak kazetaritzahizkeran ere trebatutako kazetariak behar ditu. Lan-baldintzak ditugu, hain zuzen, euskarazko hedabideek konpondu beharreko auzia. - 10. Aurki 800.000 hiztun izatera heldu den herri honek tokiko hedabide-sare zabala garatu du. Europako beste hizkuntza gutxituek sortu ez duten komunikazioesparru oparoa eraiki da Euskal Herrian. Hasierako urteetan, aldizkaria sortzea zuten helburu euskara elkarteek, "pizkunde-garaia" zen. Geroago, "irautea" bilatu zuten. Hemendik aurrera, errealitatea "iraultzeko" sasoia badela egiaztatu du ikerlan honek. Hizkuntza-komunitatearen informazio-premiak asetzeko helburuarekin, bertako errealitatea irudikatzen dute tokiko hedabideek. Gainera, sarritan, erdal komuitateko kideengana ere heltzen asmatu dute, aldizkarien informazio-iturri eta irakurle modura erakarriz, hain zuen. Alde horretatik, errealitate soziologikoa etengabe irauli egiten dute. Bestetik, aldizkariek aldaketen aurrean erakutsi duten irudimena azpimarratzekoa da. ## 7. Aurrera begira Tokiko hamar aldizkari aztertu ditugu lan honetan. Lagina osatu duten hedabide horiek, baina, ezin dute tokiko aldizkarien errealitatea ordezkatu. Horregatik, sektore horretan badira oraindik orain aztertu ez diren produktuak. Hasteko, herrian zabaldu eta, ondoren, eskualdera hedatu diren proiektuak ditugu. Bigarrenez, boluntarioen bitartez baino kalera ateratzen ez den aldizkaria ere aztertzea komeniko litzateke. Hirugarrenez, talde komunikatibo handia osatzeko asmoa duten Hitza proiektuak, berriak diren legez, ikertu barik daude. Azkenik, talde multimedia osatzen duten tokiko hedabideak eta euren arteko harremanak aztertzeke ditugu. Horrekin guztiarekin, euskarazko tokiko hedabideen errealitatea ezagutu ahal izango genuke. Horrela, gainera, proiektu komunikatiboa martxan jartzeko aholkuak lortuko genituzke, elkarrengandik ikasiz. Bestetik, euskarazko komunikazio-esparrua aztertzeko metodo baliagarria delakoan gaude. Horrela, hedabideok izan duten bilakaerari erreparatuta, hartzailerik gehien izateko baliagarriak izan zaizkion estrategiak ezagutu ahal izango genituzke, bai idatzizko prentsan, bai ikus-entzunezko hedabideetan ere. Hortaz, Internet bidezko hedabide berrien eragina aztertzeko aukera izango genuke. Komunikabideen egungo egoera, gainera, krisialdiarekin lotu da. Horrek oraingo zenbait ezaugarri aldatzera behartuko ditu hedabideok. Lehenengo eta behin, komunikabideen sinesgarritasunik eza dugu, batez ere, AEBko The New York Times egunkariko erredaktore Jayson Blairrek, 2002ko urritik 2003ko apirilera bitartean idatzitako 64 bat artikulutan, gezurrezko informazio-iturriak erabili zituela jakin zenetik. AEBko egunkariak irakurleen sinesgarritasuna berreskuratzeko proposatutako gomendio batzuk (Siegal, 2006: 5-15) BEKI metodoak ere aztertzen ditu, honakoak: informazio-iturrien gardentasuna; akats ortografikoak ekiditea; eta albistea eta iritzia bereiztea. Hedabideen nazioarteko krisiaren bigarren erakuslea erdarazko doako egunkarien zabalkunde itzela dugu. Horiek, hainbat kasutan, kazeta tradizionalen botaldia gainditu dute. Aldi berean, gainera, ohiko irakurleak ez ziren lagunak erakarri dituzte, hau da, irakurle berriak sortu dituzte. Euskarazko komunikazio-esparruan izango duten eragina neurtzeke dago. Ildo horretatik, euskarazko tokiko hedabideek sortutako "irakurle berriak" interpretazio berri horren argitara berrazter daitezke. Izan ere, erdaraz irakurri bai eta, euskaraz alfabetatuta egon ez arren, bigarren hizkuntza horretako argitalpenak irakurtzeko ohitura sortu dute euskarazko argitalpenek. Ikus-entzunezkoek, bestetik, alfabetizazio-prozesu horretan eduki kulturalak ere txertatzen asmatu duten neurtu beharko litzateke. Azkenik, aztertzeke dago zelan baldintzatuko duten Internet bidezko hedabideek gainerako komunikabideen informazioaren tratamendua. Horietan, esaterako, ez dago denbora-mugarik eta edozein unetan azken momentuko gertakizunen berri eman dezakete, ikus-entzunezko medioek baino baliabide gutxiagorekin gainera. Aldi berean, herritarren parte-hartzea errazten duten komunikabideak dira. Hortaz, euskarazko komunikazio-esparruaren bilakaera, alde batetik, eta euskarazko hedabideek nazioarteko panorama berri horretan jokatu behar izango duten rola eta horren eraginkortasuna, bestetik, aztertzea hizkuntza eta hedabideontzat ere lagungarria izango da. ## Bibliografia eta erabilitako dokumentazioa - Aiestaran Yarza, A. (2007an irakurtzeke): Deba Barreneko euskarako komunikazio sistema: herri aldizkarien kazetaritza genero eta gaien analisia 2000-2004 (Drogetenitturri, …eta Kitto!, Pil-Pilean, Barren, Berriketan eta Kalaputxi), doktore-tesia, EHU, Leioa. - Aranguren Larrañaga, A. (2000): Euskarazko komunikabide lokalak Euskal Herrian, doktore-tesia, EHU, Leioa. - Basabe, A. : "Euskal Kazetarien lan-baldintzak edo baldintza bako lana" in A.A.A.A. (2004): Euskarazko Kazetaritzaren 1. Kongresua, Berria, EIE, EHU, Topagunea eta UEU, Bilbo. - Camacho Markina, I. (2001): Herri aldizkarien funtzioa euskara normaltzeko prozesuan (1989-1999), doktore-tesia, EHU, Leioa. - De La Rorre, L. eta Téramo, M. T. (2004): La noticia en el espejo. Medición de la calidad periodística. La información y su público, Educa arg., Buenos Aires. - Euskaldun Egungaria (1992): Estilo Liburua, Egunkaria SA arg., Andoain. - Euskararen Aholku Batzordea (2004): Euskararen Kalitatea. Zertaz ari garen, zergatik eta zertarako, Eusko Jaurlaritza, Gasteiz. - Fanon, F. (1999): Los condenados de la tierra, Txalaparta arg., Tafalla. - Idoyaga, P. eta Ramirez de la Piscina, Tx. (2002): (In)Komunikazioaren atarian. Prentsa eta euskal gatazka, Alberdania, Irun. - Lallana, F. (2000): Tipografía y diseño, Sintesis arg., Madril. - Mendizabal Altuna, J.: "Tokian tokiko prentsa eta informazioa-ren gizartea" in A.A.A.A. (2004): Euskarazko Kazetaritzaren 1. Kongresua, Berria, EIE, EHU, Topagunea eta UEU, Bilbo. - Ramirez de la Piscina, Tx. (1993): Prentsa Bulegoen eragina komunikazio prozesuan, doktore-tesia, EHU, Leioa. - –––––––––––––, (1998): Kazetari-lana Euskal Herrian, UEU, Bilbo. - Siegal, A. M. (2006): Preserving our readers' trust, New York Times, New York (AEB). - Zabaleta Urkiola, I. (1997): Komunikazioaren ikerkuntzarako metodologia, UEU, Bilbo. #### DOKUMENTUAK - \* www.euskaltzaindia.net/arauak - \* Anbotoko irakurleei egindako inkesta (2006/02) #### SAKONEKO ELKARRIZKETAK - \* Unai Agirre (Hernaniko Kronikako zuzendaria, 2006/06/12, Hernani –Gipuzkoa–). - \* Gotzon Arzelus (Goienako Publizitate Sailburua, 2005/12/19, Arrasate –Gipuzkoa–). - \* Eneko Azkarate (Asteleheneko Goienkariako zuzendaria, 2006/06/30, Arrasate –Gipuzkoa–). - \* Aitor Azkonobieta (Txintxarriko zuzendaria, 2006/06/12, Lasarte-Oria –Gipuzkoa–). - \* Gorka Barruetabeña (DHK-ko lehendakaria eta Erazeko lehendakaria, 2006/05/11, Durango –Bizkaia–). - \* Xabier Goienetxe (Aikorreko zuzendaria, 2006/04/25, Zamudio –Bizkaia–). - \* Joxemanuel Irigoien (Ttipi-Ttapako kudeatzailea, 2006/06/19, Etxalar –Nafarroa–). - \* Garbiñe Petriati Ijurra (Guaixeko kudeatzailea, 2006/05/17, Altsasu –Nafarroa–).
aldizkariak.v1-0-579	{ "domain": "zientzia eta teknologia", "id": "ekaia_Zk.45 _2024_9", "issue": "Zk.45 _2024_", "year": "2024", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "ekaia", "edition": null }	# Disruptore endokrinoek eragiten al dute endometriosian? Berrikuspen sistematikoa Do endocrine disruptors affect endometriosis? A systematic review Ainara Lopez<sup>1</sup>, Ziortza Barroeta<sup>1,2</sup>, Sara Lopez de Calle<sup>1</sup>, Alba Jimeno-Romero<sup>1,2,3</sup>, Bárbara Paola González García<sup>4,5</sup>, Iraia García-Santisteban<sup>4,5</sup>, Amaia Irizar Loibide\1,2,3,6 <sup>1</sup> Aldez Aurreko Medikuntza eta Osasun Publikoa Saila, UPV/EHU <sup>2</sup> Basque Environmental Health Research Group (B-EHRG) ikerketa-taldea, UPV/EHU <sup>3</sup> Biogipuzkoa Osasun Ikerketa Institutua (Biogipuzkoa OII) <sup>4</sup> Genetika, Antropologia Fisikoa eta Animalien Fisiologia Saila, UPV/EHU <sup>5</sup> Biobizkaia Osasun Ikerketa Institutua (Biobizkaia OII) <sup>6</sup> CIBERESP, Instituto de Salud Carlos III LABURPENA: Endometriosia (EM) emakumeen artean ezgaitasuna eta antzutasuna sor ditzakeen gaixotasun prebalentea den arren, oraindik ez da argitu zein diren bere fisiopatologian eragiten duten faktoreak. Azken urte hauetan argitaratutako ikerketek iradokitzen dute ingurumeneko disruptore endokrinoekiko (EDC) esposizioak EMan eragin dezakeela, eta, orain arteko ebidentzia identifikatzeko, lan honen helburua berrikuspen sistematiko bat gauzatzea da. Horretarako, PRISMA metodologia erabiliz, 2012-2022 bitartean EDCekiko esposizioa eta EMari buruz egindako ikerketen bilaketa bibliografiko bat egin zen PubMed, ScienceDirect eta Scopus datu-baseetan. Guztira, inklusio-irizpideak betetzen zituzten 26 artikulu identifikatu ziren. Ikerketa gehienetan, asoziazio positiboa gertatu zen gutxienez EDC baten eta EMaren artean. BPAren kasuan, zazpi artikuluetatik bostetan asoziazio positiboa gertatu zen, bentzofenonen kasuan hirutik bitan, eta PFAS (PFOS, PFOA, PFNA, PFDA, PFBS) kasu guztietan. Parabenoak eta pestizida organofosforatuak artikulu bakarrean aztertu ziren, asoziazio positiboa erakutsiz. Aldiz, ftalatoetan eta metaletan orokorrean emaitzak kontraesankorrak izan ziren. Pb-aren kasuan, posible da maila baxuetan soilik izatea arrisku-faktorea. Emaitzek argi erakusten dute oraindik ikerketa gutxi egin direla EMan EDCekiko esposizioak duen eragina aztertzen. Egin diren ikerketa batzuek eragina badela iradokitzen duten arren, alborapen-arazoak eta beren arteko desberdintasun metodologikoak direla eta, ebidentzia sendorik ez dagoela esan daiteke. Ikerketa gehiagoren beharra dago aztertu diren EDCekiko esposizioak EMan duen eragina aztertzeko eta mekanismoak argitzeko. HITZ GAKOAK: berrikuspen sistematikoa, endometriosia, disruptore endokrinoak, ikerketa epidemiologikoak. ABSTRACT: Endometriosis (EM) is a highly prevalent disease that can cause disability and infertility among women. However, the factors influencing its pathophysiology have not yet been elucidated. In recent years, published studies suggest that exposure to environmental endocrine disruptors (EDCs) may contribute to EM, and in order to identify the current evidence, the aim of this work is to carry out a systematic review. For this purpose, using the PRISMA methodology, a bibliographic search of studies on exposure to EDCs and EM between 2012-2022 was carried out in the PubMed, ScienceDirect and Scopus databases. A total of 26 articles that met the inclusion criteria were identified. Most studies reported a positive association between at least one EDC and EM. In the case of BPA, a positive association was found in five out of seven articles, in the case of benzophenones in two out of three, and in all of the studies involving PFAS (PFOS, PFOA, PFNA, PFDA, PFBS). Parabens and organophosphate pesticides were studied in only one article and showed a positive association. On the other hand, the results for phthalates and metals in general have been contradictory. In the case of Pb, it is possible that it is a risk factor only at low levels. The results clearly show that there are still few studies investigating the effect of exposure to EDCs on EM. Although some studies suggest a relationship between certain EDCs and EM, due to bias problems and methodological differences between them, there is no strong epidemiological evidence. Further research is needed to examine the effect of exposure to the studied EDCs on EM and to elucidate the mechanisms involved. KEYWORDS: systematic review, endometriosis, endocrine disruptors, epidemiological studies. \ Harremanetan jartzeko / Corresponding author: Amaia Irizar Loibide. Medikuntza eta Erizaintza Fakultatea, Euskal Herriko Unibertsitatea UPV/EHU, Sarriena auzoa, z/g (48940 Leioa-Bizkaia). - amaia.irizar@ehu.eus - https://orcid.org/0000-0003- Nola aipatu / How to cite: Lopez, Ainara; Barroeta, Ziortza; Lopez de Calle, Sara; Jimeno-Romero, Alba; González García, Bárbara Paola; García-Santisteban, Iraia; Irizar Loibide, Amaia (2024). «Disruptore endokrinoek eraqiten al dute endometriosian? Berrikuspen sistematikoa». Ekaia, 45, 2024, 11-34. (https://doi.org/10.1387/ekaia.24799). Jasotze-data: 2023, apirilak 28; Onartze-data: 2023, urriak 4. ISSN 0214-9001 - eISSN 2444-3255 / © 2024 UPV/EHU ![](_page_0_Picture_15.jpeg) co 180 Lan hau Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin 4.0 Nazioartekoa lizentzia baten mende dago ## Kutsatzaileen laburdurak 2,4OH-BP: 2,4-dihidroxibentzofenona 2OH-4MeO-BP: 2-hidroxi-4-metoxibentzofenona 4-OH-BP: 4-hidroxibentzofenona As: artsenikoa BP1: 1-bentzofenona BP3: 3-bentzofenona BPA: bisfenol A BPF: bisfenol F BPS: bisfenol S BuP: butilparabenoa Cd: kadmioa Cr: kromoa Cu: kobrea DEHP: dietil hexil ftalatoa EtP: etilparabenoa HCH: hexakloroziklohexanoa Hg: merkurioa IMPY: 2-isopropil-4-metil-6-hidroxipirimidinoa MCMHP: mono-[(2-karboximetil) hexil] ftalatoa MCPP: mono (3-karboxipropil) ftalatoa MECPP: mono (2-ethil-5-karboxifentil) ftalatoa MEHHP: mono (2-etil-5-hidroxihexil) ftalatoa MEHP: mono (2-ethilhexil) ftalatoa MEOHP: mono (2-etil-5-oxohexil) ftalatoa MeP: metilparabenoa MnBP: mono-n-butil ftalatoa MOP: monooktil ftalatoa OCDF: oktaklorodibentzofuranoa Pb: beruna PBB: bifenilo polibromatua PBDE: polibromodifenil eterra PCB: bifenilo polikloratua PCDD: dibentzodioxina polikloratua PFBS: azido perfluorobutano sulfonikoa PFDA: azido perfluorodekanoikoa PFHpA: azido perfluoroheptanoikoa PFHxS: azido perfluoroheptanoikoa PFNA: azido perfluorononanoikoa PFOA: azido perfluorooktanoikoa PFOS: perfluorooktano sulfonatoa TCPY: 3,5,6-trikloro-2-piridinola Zn: zinka β-HCH: beta hexakloroziklohexanoa ## 1. SARRERA Endometriosia (EM) etiologia ezezaguneko faktore anitzeko gaixotasuna da, umetokitik kanpo endometrio-ehuna agertzea eta haztea eragiten duena, hanturazko erreakzio bat sorraraziz inplantazio-eremuan [1]. Ondorioz, kaltetutako emakumeek sabeleko min kronikoa dute, askotan desgaitzailea dena, eta ugalkortasun-arazo larriak izaten dituzte. EMak ugaltzeadinean dauden emakumeen % 10 ingururi eragiten diola kalkulatzen da; pelbiseko min kronikoa edo/eta ugalkortasun-arazoak dituzten emakumeetan, berriz, % 50era igotzen da portzentajea [2]. Gaixotasunaren bilakaera progresibo eta errepikakorrak ondorio larriak dakartza emakumeen osasun fisiko, sexual eta emozionalean [3], eta kostu ekonomiko izugarriak ditu. Orain dela gutxi argitaratutako berrikuspen batean, 2022. urtean pazienteko eta urteko izandako gastu medikoa 1459-20239 US\$-ekoa zela kalkulatu zen, eta zeharkako gastuak (gaixotasun-bajak, adibidez) beste 4572- 14079 US\$; gaixotasunak eragindako gastua beste gaixotasun kroniko batzuen antzerakoa zen, hala nola artritis erreumatoidearena [4]. Prebalentzia handia eta ondorio sozioekonomiko garrantzitsuak izan arren, gaixotasunaren etiopatogenia (hau da, gaixotasuna sortzeko kausak eta mekanismoak) partzialki baino ez da argitu. EMaren garapenean genetikak eragin handia duen arren, azken urteetan behatu da ingurumen-faktore desberdinek gaixotasunaren garapenean eragiten dutela, horien artean disruptore endokrinoaren garapenean [5, 6]. Disruptore endokrinoak (Endocrine Disruptor Chemicals, EDC hemendik aurrera) hormona endogenoak imitatzen edo blokeatzen dituzten konposatu sintetiko exogenoak dira, eta sistema endokrinoa oztopatzen dute. Kosmetikoetan, zainketa pertsonaleko produktuetan, eguzkitako kremetan, plastikoetan, elikagaiak biltzeko paperetan zein ehunetan, eta baita pestizidekin tratatutako elikagaietan agertzen dira konposatu horiek [7], eta horiekiko esposizioa saihestezina eta etengabea bihurtu da [8]. EDC batzuk erdi-bizitza luzea izateko diseinatuta daude; hau da, hilabete, urte edo hamarkadetan zehar egoten dira ingurumenean eta giza gorputzean, eta biomagnifikazioa jasaten dute elikadura-katean. Hori dela eta, EDC iraunkorrak bezala ezagutzen dira [9]. EDC ez-iraunkorrek, ordea, gutxi irauten dute ingurunean; gainera, giza gorputzean azkar metabolizatzen direnez eta iraitzi egiten direnez, ez dute metatzeko joerarik; baina beren erabilera hain hedatua dagoenez, etengabea da ingurumen-esposizioa (). EDCen disrupzio-efektua dela eta, konposatu horiek hormonekin erlazionatutako hainbat gaixotasunekin erlazionatu dira, hala nola bularreko edo endometrioko minbiziarekin [10], eta baita emakumeen beste baldintza batzuekin ere, hala nola obulutegi polikistikoaren sindromearekin [11] edo EMarekin [12]. Azken urte hauetan, EDCek endometriosiaren etiopatogenian duten rola ikerketa epidemiologiko eta esperimental desberdinen ardatza izan da, gaixotasuna garatzeko arrisku-faktore potentzialak izan daitezkeela edo direla agerian utziz [5, 6]. Hala ere, ikerketa horien artean heterogeneotasun handia dago diseinu, aztertutako EDC mota, diagnostiko-metodo eta aztertutako laginaren aldetik, eta horrek zaildu egiten du ondorio argiak ateratzea. Hori dela eta, lan honen helburua da EDCekiko esposizioa eta EMaren arteko erlazioaren ebidentzia zientifikoa aztertzea, dauden hutsuneak identifikatzeko asmoz. #### 2. METODOAK Berrikuspen sistematiko baten bidez, EMan EDCekiko esposizioaren efektuei buruzko informazioaren analisia egin da. Berrikuspena egiteko, PRISMA deklarazioa jarraitu da. Alborapen-arriskua gutxitzeko, bilaketa egin aurretik metodologiaren ezaugarriak ezarri ziren: inklusio- eta esklusio-irizpideak eta informazio-iturriak. #### 2.1. Bilaketa-estrategia Artikuluen bilaketa 2022ko azaroaren 23an eta 24an egin zen, PubMed, ScienceDirect eta Scopus datu-baseetan. Bilaketa zehatza egiteko, MeSH (Medical Subject Heading) terminoak erabili ziren: Pubmed-en bilaketaalgoritmoa honako hau izan zen: ((«Environmental Pollutants»[Mesh] OR «Environmental Exposure»[Mesh] OR «Environment»[Mesh] OR «Pesticides»[Mesh] OR «Endocrine Disruptors»[Mesh]) AND «EMs»[Mesh]). Ikerketa mota zehazteko, «Cohort Studies»[Mesh], «Case-Control Studies»[Mesh], «Cross-Sectional Studies»[Mesh], «Clinical trial»[Publication Type] eta «Observational Study»[Publication Type] terminoak erabili ziren. Gainera, terminoak tituluan, laburpenean edota hitz gakoetan agertzea ezarri zen. Sciencedirect webgunean, ((«Environmental Pollutants» OR «Pesticides» OR «Endocrine Disruptors») AND «EMs») algoritmoa erabili zen. Ikerketa mota zehazteko, «Research articles» determinatzailea erabili zen. Azkenik, determinatzaileetan 2012tik aurrera argitaratutako artikuluetara mugatu zen. Scopus webgunean ((«Environmental Pollutants» OR «Pesticides» OR «Endocrine Disruptors») AND «EMs») algoritmoa erabili zen, terminoak tituluan, laburpenean edota hitz gakoetan agertzea ezarriz. Ikerketa mota zehazteko, determinatzaileen hitz gakoen atalean, «cohort analysis», «controlled study», «mayor clinical study», «case-control studies», «case control studies» eta «epidemiology» terminoetara mugatu zen. Pestizida organokloratu, dioxina, PCB eta substantzia polibromatuen inguruko berrikuspen sistematiko eta meta-analisi batek erakutsi zuen horiekiko esposizioak EM izateko arriskua handitzen zuela [13]. Horren ostean, kutsatzaile horiek aztertzen dituen ikerketa bakarra argitaratu zen, eta ildo beretik doazen emaitzak behatu zituen. Esklusio-irizpideen arabera (1. taula) eta bikoiztutako artikuluak baztertu ondoren, 23 artikulu sartu ziren berrikuspenean (1. irudia). #### 1. taula. Inklusio- eta esklusio-irizpideak \| Inklusio-irizpideak \| Esklusio-irizpideak \| \|----------------------------------------------\|------------------------------------------------------------------------\| \| 2012-2022an argitaratuta \| Esposizioa haurdunaldian \| \| Ikerketa klinikoak eta behaketazko ikerketak \| Polimorfismo genetikoak pairatzea \| \| EDCak gorputzeko matrize batean neurtuak \| In vitro eta animaliekin egindako ikerketak \| \| \| Berrikuspen bibliografikoak eta meta-ana<br>lisiak \| \| \| Pestizida organokloratuak, PCB, substantzia<br>polibromatuak, dioxinak \| #### 3. EMAITZAK Berrikuspen sistematikoan 23 artikulu sartu ziren; guztiak behaketazko ikerketak ziren. EDCaren eta EMaren arteko erlazioa aztertzeko, artikuluak kimikoen arabera sailkatu ziren. Ikerketen ezaugarriak eta emaitzak 2. eta 3. taulan adierazi dira. Berrikuspenean sartutako ikerketa kopurua eta horietan EMarekin aurkitutako asoziazio mota 2. irudian laburtzen dira. Laburbilduz, bisfenolak izan dira gehien ikertutako EDC mota, eta EDC desberdinetan ikerketek emaitza kontrajarriak izan dituzten arren, asoziazio positibodun (kutsatzaileen kontzentrazio altuagoak EMaren arriskua handitzen duenekoa) ikerketen kopurua altuagoa izan da asoziazio negatiboa edo asoziazio eza erakutsi duten ikerketena baino. ![](_page_5_Figure_1.jpeg) 1. irudia. Fluxu-diagrama. Ikerketen aukeraketa eta bilaketa-estrategia. ![](_page_6_Figure_1.jpeg) 2. irudia. Berrikuspenean sartu diren artikulu kopurua kutsatzaile mota bakoitzeko, eta EMak EDCekin izandako asoziazio mota bakoitzeko (positiboa, negatiboa eta asoziazio eza) aurkitu diren artikulu kopurua. Kutsatzaile mota #### 3.1. Bizitza laburreko kutsatzaileak BPAren eta EMaren arteko erlazioa zazpi artikulutan aztertu da. Bost artikulutan gorputzeko BPA mailen eta EMaren arteko erlazio positiboa ikusi zen [14]-[18]. Ikerketa horietako batean, gainera, gorputzeko BPA mailez gain, laneko esposizioa ere aztertu zuten (lan mota, babes-ekipamendua eta lan egindako denbora), eta asoziazio positiboa aurkitu [15]. Beste bi ikerketetan, ordea, ez zen erlaziorik ikusi [19, 20]. BPAz gain BPF eta BPS mailak aztertu zirenean, ez zen asoziaziorik behatu [16]. Ftalatoei dagokienez, sei artikulutan aztertu zen EMarekiko erlazioa, eta lautan detektatu zen erlazio esangarria [20]-[23]. Ikerketa bakoitzak ftalato desberdinak aztertu zituen. MEHParen eraginari dagokionez, emaitza kontrajarriak egon ziren, asoziazio negatiboa [22] zein positiboa [20] behatu baitziren. Azken ikerketa horretan, erlazio positiboa ikusi zen beste ftalato batzuekin ere, hala nola MOP, MECPP, MCMHP, MEOHP, MEHHP, MCPP eta MBPrekin. MnBP ere positiboki erlazionaturik agertu zen gaixotasunarekin [21], eta DEHP mailak EMaren garapen-graduarekin zuzenki erlazionatuta daudela ikusi zen beste ikerketa batean [23]. Ikerketa batek ez zuen inolako asoziaziorik behatu [24]. Parabenoei buruz ikerketa bakar bat aurkitu zen [25]; soilik MeP agertu zen gaixotasunarekin asoziaturik, erlazioa positiboa izanik. Bentzofenonei dagokienez, emaitza kontrajarriak erakutsi zituzten hiru ikerketetan aztertu dira. Batek BP3aren eta gaixotasunaren arteko asoziaziorik aurkitu ez bazuen ere [14], beste batek asoziazio positiboa behatu zuen [25]. Era berean, artikulu horretan BP1 ere positiboki asoziatu zen gaixotasunarekin; 4-OH-BPk, berriz, ez zuen erlaziorik izan. Hirugarren ikerketan 2OH-4MeO-BP, 4OH-BP eta 2,4OH-BP mailak neurtu ziren, baina soilik azken hori agertu zen EMarekin asoziatuta, erlazioa positiboa izanik [26]. Pestizida organofosforatu eta piretroideen eta EMaren arteko erlazioa artikulu bakarrean aztertu zen [27]. Neurtu ziren metabolitoetatik, soilik IMPYk eta TCPYk erakutsi zuten asoziazioa gaixotasunarekin; erlazioa positiboa izan zen. Metal astunak eta oligoelementuak sei artikulutan aztertu ziren. Ikerketa horietan elementu desberdinak neurtu ziren arren, Pb eta Cd guztietan aztertu ziren. Hiru ikerketek behatu zuten Pb mailen eta EMaren arteko erlazio positiboa [28-30]. Hala ere, Pb-a gernuan beharrean odolean neurtu zenean, erlazio negatiboa ikusi zen [31]. Pb mailak altu edo baxu sailkatzean (baxua <5 ug/dl eta altua >5 ug/dl), asoziazio positiboa maila baxuekin soilik ikusi zen [28]. Cd-ari dagokionez, emaitza kontraesankorrak ikusi ziren; asoziazio positiboa [29], negatiboa [32], zein asoziazio eza behatu ziren [28]. Azken ikerketa horretan, ordea, Pb-arekin erlazio sinergikoa behatu zuten [28]. Beste bi ikerketetan, Cd maila altuagoak aurkitu zituzten EMdun emakumeetan, baina ez modu esangarrian [30, 31]. Aztertu ziren gainontzeko elementuei dagokienez, emaitza kontrajarriak erakutsi zituzten. Hg-ari erreparatuz, asoziazio positiboa [24, 29], zein negatiboa [30, 32] behatu zen. Cr-a eta Cu-a aztertzean ere, asoziazio positiboa [32] zein asoziazio eza [30] ikusi ziren. As-aren kasuan, asoziazio positiboa [29] eta erlaziorik eza behatu zen [32]. Antzera, Zn-ari dagokionez, EMarekin asoziazio negatiboa behatu zen ikerketa batean [30], baina beste ikerketa batek ez zuen erlaziorik ikusi [32]. ## 3.2. Kutsatzaile organiko iraunkorrak PFASaren eta EMaren arteko erlazioa hiru artikulutan aztertu zen. Bi ikerketetan behatu zen PFNAren, PFOAren eta PFOSen asoziazio positiboa gaixotasunarekin [33, 34]. Hala ere, horietako ikerketa batean, kirurgia jasandako emakumeetan bakarrik ikusi zen erlazioa [33]. PFBSari [35] eta PFDAri [33] dagokienez, asoziazio positiboa erakutsi zuten EMarekin, nahiz eta PFDAren kasuan kirurgia jasandako emakumeetan bakarrik izan. Hala ere, erlazio negatiboak ere behatu dira PFNAren, PFHxSaren eta PFHpAren eta EMaren artean [35]; baina, sentikortasun-analisietan, haurdunaldirik izan ez zuten emakumeetara mugatzean, ez zen asoziaziorik ikusi. 2. taula. Berrikuspen bibliografikoan aurkitutako ikerketak eta beren ezaugarriak. Bizitza laburreko kutsatzaileak \| Kutsatzaile<br>mota \| Ikerketa<br>mota \| Populazioa \| EM diagnostikoa \| Kimikoak \| Emaitzak \| Ikerketa \| \|---------------------\|------------------\|-----------------------------------------------------------\|------------------------------------------------\|-------------------\|------------------------------------------------------------\|--------------------------------------------------------------------\| \| \| Zeharkakoa \| n = 700 (53 EM,<br>107 umetoki fibroma,<br>540 osasuntsu) \| Aitortua \| BPA gernuan \| Asoziazio positiboa BPA eta<br>EM artean \| W. Lee et al. (2022) [14].<br>AEB. NHANES (2003-2004; \| \| \| \| 20-54 urte \| \| \| \| 2005-2000) \| \| \| Kasu \| n = 128 (68 kasu,<br>60 kontrol) \| Laparoskopia \| BPA gernuan eta \| Gernuko BPA maila altuagoa \| Simonelli <i>et al.</i> (2016) [15]. \| \| \| Kontrol \| 16-60 urte \| , \| peritoneo nuidoan \| EM faldean desberdintasuna \| Italia. \| \| Ķ \| Kasu \| n = 124 (35 kasu EM,<br>89 kontrol) \| Laparoskopia eta biop- \| BPA, BPF eta BPS \| Erlazio positiboa BPA eta EM<br>artean; BPF eta BPS eta EM \| Peinado <i>et al.</i> (2020) [16]. Espainia. EndEA ikerketa (2018- \| \| enola \| Kontrol \| 20-54 urte \| sia \| gernuan \| erlaziorik ez \| 2019). \| \| īsiā \| Kasu \| n = 100 (50 kasu<br>OEM, 50 kontrol) \| Laparoskopia. Kon- \| BPA gernuan \| Asoziazio positiboa BPA eta Rashidi et al. (2017) [17] \| Rashidi et al. (2017) [17]. \| \| \| KOHLTOI \| 20-54 urte \| uoi-tatdean ekografia \| \| OEM artean \| ıran. (2013-2014) \| \| \| Kasu \| n = 220 (120 kasu,<br>100 kontrol \| Laparoskopia eta biop-<br>sia. Kontrol-taldean \| BPA gernuan \| Asoziazio positiboa BPA eta \| Wen et al. (2020) [18]. Txina. \| \| \| Kontrol \| 20-50 urte \| ekografía \| 1 \| FEIM artean; ez, ordea, UEIM \| (2017-2018) \| \| \| Kasu \| n = 52 (30 kasu EM, 22 kontrol) \| Laparoskopia eta biop- \| BPA gernuan \| Asoziaziorik ez BPA eta EM \| Moreira Fernandez et al. \| \| \| Kontrol \| 18-45 urte \| sia \| , \| artean \| (2019) [19]. Brasii. \| \| Ikerketa \| Buck Louis <i>et al.</i> (2013) [20].<br>AEB. ENDO ikerketa (2007-<br>2009). \| \| Moreira Fernandez <i>et al.</i><br>(2019) [19]. Brasil. \| Buck Louis <i>et al.</i> (2013) [20].<br>AEB. ENDO ikerketa (2007-<br>2009). \| Chou <i>et al.</i> (2020) [21].<br>Taiwan. (2013-2016) \| Upson et al. (2013) [22]. AEB.<br>WREN datu-basea (1996-<br>2001) \| \|---------------------\|---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\|-------\|---------------------------------------------------------------------------------------------------\|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\|--------------------------------------------------------------------------------------------\|-------------------------------------------------------------------\| \| Emaitzak \| Asoziaziorik ez BPA eta EM<br>artean \| \| Erlaziorik ez ftalato meta-<br>bolitoen eta EMaren artean:<br>MMP; MiBP; MBP; MCHP;<br>MEHP; MiNP \| Kirurgiadun taldean, EMare-<br>kin asoziazio positiboa MOP<br>eta MEHP. Kirurgia gabekoe-<br>tan, asoziazio positiboa EMa-<br>rekin MBP, MCMHP ME-<br>CPP, MEHP, MEHHP eta<br>MEOHP \| MnBP-ak asoziazio positiboa Chou <i>et al.</i> (2020) [21]<br>EMarekin Taiwan. (2013-2016) \| MEHPak asoziazio negatiboa<br>EMarekin \| \| Kimikoak \| BPA gernuan \| \| MMP, MIBP, MBP,<br>MCHP, MINP,<br>MOP, MBzP,<br>MEHP gemuan \| MMP, MEP, MCPP,<br>MBP, MIBP,<br>MECPP, MCMHP,<br>MEHHP, MEOHP,<br>MCHP, MBZP,<br>MEHP, MOP, MNIP<br>gernuan \| MnBP, MEHP,<br>MBzP, MEOHP eta<br>MEHHP gernuan \| MEHP, MEHHP,<br>MEOHP, MECPP,<br>MBZP, MEP, MIBP \| \| EM diagnostikoa \| Kirurgia taldean lapa-<br>roskopia edo laparoto-<br>mia; kirurgia gabekoe-<br>tan RMN \| \| Laparoskopia eta biopsia \| Kirurgia-taldean lapa-<br>roskopia edo laparoto-<br>mia, kirurgia gabekoan<br>RMIN \| Laparoskopia \| Kirurgia \| \| Populazioa \| n = 600 (473 kirurgia<br>jasandakoak 127, eta<br>horien artean 190 EM;<br>kirurgia gabekoak<br>127, eta horien artean<br>14 EM) \| 21111 \| n = 52 (30 kasu EM,<br>22 kontrol)<br>18-45 urte \| n = 600 (473 kirurgia<br>jasandakoak, 127 ki-<br>rurgia gabekoak)<br>18-44 urte \| n = 205 (123 kasu III.<br>eta IV. graduko EM,<br>82 kontrol) \| n = 287 (92 kasu EM,<br>195 kontrol)<br>18-49 urte \| \| Ikerketa<br>mota \| Parekatze-<br>kohortea \| \| Kasu<br>kontrol \| Parekatze-<br>kohortea \| Kasu<br>kontrol \| Kasu<br>kontrol \| \| Kutsatzaile<br>mota \| Bisfenolak<br>(Jarraipena) \| \| \| Ftalatoak \| \| \| \| Ikerketa \| Nazir <i>et al.</i> (2018) [23]. Pakis-<br>tan / Australia \| Zhang <i>et al.</i> (2021) [24], AEB.<br>NHANES (2001-2006) \| Peinado <i>et al.</i> (2020) [25]. Espainia. EndEA ikerketa (2018-2019). \| W. Lee <i>et al.</i> (2022) [14].<br>AEB. NHANES (2003-<br>2004;2005-2006) \| Peinado <i>et al.</i> (2020) [25]. Espainia. EndEA ikerketa (2018-2019). \| Kunisue <i>et al.</i> (2012) [26]<br>AEB. ENDO ikerketa (2007-<br>2009). \| \|---------------------\|----------------------------------------------------------------------------------------\|--------------------------------------------------------------------------------------------\|--------------------------------------------------------------------------\|----------------------------------------------------------------------------\|--------------------------------------------------------------------------\|-----------------------------------------------------------------------------------\| \| Emaitzak \| DEHP maila altuagoak gradu Nazir <i>et al.</i> (2018) [23]. Pakis-<br>altuko EMarekin. \| Asoziaziorik ez ftalato eta EM<br>artean \| MeP asoziazio positiboa EMarekin \| Erlaziorik ez BP-3 eta EM ar-<br>tean \| Asoziazio positiboa EMarekin<br>BP-1 eta BP-3 \| Kirurgiadunen artean asozia-<br>zio positiboa 2,4OH-BP. \| \| Kimikoak \| DEHPen maila<br>odolean \| MBP, MEP, MEHP,<br>MBzP, MCPP,<br>MIBP gernuan \| MeP, EtP, PrP,<br>BuP gernuan \| BP 3 gernuan \| BP-1, BP-3,<br>4-OH-BP gernuan \| 20H-4MeO-BP,<br>2,4OH-BP, eta<br>4OH-BP gernuan \| \| EM diagnostikoa \| Laparoskopia eta biopsia \| Aitortua \| Laparoskopia eta biopsia \| Aitortua \| Laparoskopia eta biopsia \| Kirurgia-taldean lapa-<br>roskopia edo laparoto-<br>mia, kirurgia gabekoan<br>RMN \| \| Populazioa \| n = 100 (50 kasu EM,<br>50 kontrol)<br>20-40 urte \| n = 1204 (151 ume-<br>tokiko mioma,<br>1053 kontrol; 77 EM,<br>1127 kontrol)<br>20-54 urte \| n = 124 (35 kasu EM,<br>89 kontrol)<br>20-54 urte \| n = 700 (53 EM,<br>107 umetoki fibroma,<br>540 osasuntsu)<br>20-54 urte \| n = 124 (35 kasu EM,<br>89 kontrol)<br>20-54 urte \| n = 600 (473 kirurgia<br>jasandakoak, 127 ki-<br>rurgia gabekoak)<br>18-44 urte \| \| Ikerketa<br>mota \| Kasu<br>kontrol \| oa \| \| Zeharkakoa \| Kasu<br>kontrol \| Parekatze-<br>kohortea \| \| Kutsatzaile<br>mota \| \| \| Ъзгарепоак \| : \| 3entzofenonak \| I \| \| Ikerketa \| Li <i>et al.</i> (2020) [27]. AEB.<br>ENDO ikerketa (2007-2009). \| Kim <i>et al.</i> (2021) [28]. Korea.<br>KOSHA (2000-2005) \| Shen <i>et al.</i> (2023) [29]. Txina.<br>(2020-2021) \| Lai et al. (2017) [30]. Taiwan. (2008-2010) \| \|---------------------\|-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\|----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\|----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\|--------------------------------------------------------------------------------\| \| Ike \| Li <i>et al.</i> (2020) [27]. AEI<br>ENDO ikerketa (2007-2009). \| Kim <i>et al.</i> (2021) [28<br>KOSHA (2000-2005) \| Shen <i>et al.</i> (20<br>(2020-2021) \| Lai et al. (2017)<br>(2008-2010) \| \| Emaitzak \| Asoziazio positiboa EMarekin<br>IMPY eta TCPY \| Asoziazio positiboa EM eta Pb artean. Pb mailak alderatzean (<5 ug/dl vs >5 ug/dl), erlazioa soilik ikusi da maila baxuekin. Cd eta Pb arteko interakzioa \| As, Cd, Pb eta Hg asoziazio<br>positiboa EMarekin \| Zn mailak erlazio negatiboa<br>EMarekin. Aldiz, Pb mailak<br>erlazio positiboa \| \| Kimikoak \| IMPY, MDA, PNP,<br>TCPY, 3-PBA,<br>4F-3PBA,<br>2,4-D, 2,4,5-T,<br>trans-DCCA,<br>cis-DCCA eta<br>cis-DBCA gernuan \| Cd, Pb, Si, Pb<br>(<5 ug/dl edo<br>>5 ug/dl) odolean \| As, Cd, Pb, Hg<br>odolean eta likido<br>folikularrean \| Cd, Zn, Cu, Fe, Cr,<br>Pb, Hg, Mn odolean \| \| EM diagnostikoa \| Kirurgia-taldean lapa-<br>roskopia edo laparoto-<br>mia, kirurgia gabekoan<br>RMN \| Koreako osasun datu-<br>base nazionala \| Kirurgia edo ekografia<br>transbaginala \| Kirurgia eta biopsia \| \| Populazioa \| n = 600 (473 kirurgia<br>jasandakoak, 127 ki-<br>rurgia gabekoak)<br>18-44 urte \| Esposizioa jasan duten 26.542 langile (Konparaketa egiteko kanpoko kontrol-taldea (populazio orokorra) eta barneko kontrol-taldea (soinuesposizioa jasan duten emakumeak). \| n = 609 (217 kasu EM<br>eta 234 kontrol odol-<br>laginetan; 182 kasu eta<br>203 kontrol likido fo-<br>likular laginetan)<br>21-45 urte \| n = 190 (antzuta-<br>sunarekin): 68 EM,<br>122 osasuntsu) \| \| Ikerketa<br>mota \| Kohorte-<br>ikerketa \| Atzera<br>begirako<br>kohorte-<br>ikerketa \| Kasu<br>kontrol \| Zeharkakoa \| \| Kutsatzaile<br>mota \| Pestizida<br>organofosforatuak \| Metalak eta oligoelementuak \| \| \| \| Ikerketa \| Schiattarella et al. (2018) [31].<br>Italia. \| al. (2013) [32].<br>AEB. ENDO ikerketa (2007-<br>Pollack et<br>2009). \| Zhang et al. (2021) [24]. AEB.<br>NHANES (2001-2006) \| \|---------------------\|---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\|-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\|-----------------------------------------------------------------------------------------------------\| \| Emaitzak \| Plasman, Pb maila baxuagoak<br>M<br>kin alderatuz. Aldiz, gernuan,<br>rria dutenetan beste taldeekin<br>ez-larria eta kontrol-taldeare<br>M la<br>M larria duten taldean, E<br>maila altuagoak E<br>konparatuz<br>Pb<br>E \| teko erlazio negatiboa egon<br>Asoziaziorik ez kirurgia ga<br>Kirurgia-tal<br>M ar<br>da. Cr eta Cu erlazio positi<br>dean, odolean Cd eta E<br>beko taldean.<br>boa. \| Maren artean<br>asoziazio positiboa<br>Hg-aren eta E \| \| Kimikoak \| Cd eta Pb gernuan<br>eta plasman \| Pb. Gernuan: Hg, Pb,<br>Cd, Sb, Ba, Cs, Cr,<br>Odolean: Cd, Hg,<br>Co, Cu, Be, Mn \| Cd, Pb, Hg gernuan \| \| EM diagnostikoa \| Laparoskopia \| mia, kirurgia gabekoan<br>Kirurgia-taldean lapa-<br>roskopia edo laparoto<br>RMN \| Aitortua \| \| Populazioa \| = 126 (diagnostikatu<br>rekin) (80 kontrol, 46<br>kasu; horien artean<br>M ez larriarekin<br>gabeko antzutasuna<br>eta 24 EM larriarekin)<br>20-40 urte<br>E<br>42<br>n \| = 604 (473 kirurgia<br>jasandakoak, 131 ki<br>rurgia gabekoak)<br>18-44 urte<br>n \| mioma, 1053<br>M, 1127<br>= 1204 (151 ume<br>kontrol; 77 E<br>20-54 urte<br>kontrol)<br>tokiko<br>n \| \| Ikerketa<br>mota \| kontrol<br>Kasu \| Parekatze<br>kohortea \| Zeharkakoa \| \| Kutsatzaile<br>mota \| mentuak \| a)<br>(jarraipen<br>a oligoele<br>Metalak et \| \| AEB: Ameriketako Estatu Batuak. RMN: erresonantzia magnetiko nuklearra. 3. taula. Berrikuspen bibliografikoan aurkitutako ikerketak eta beren ezaugarriak. Kutsatzaile organiko iraunkorrak \| \| 2007- \| [34].<br>2004; \| [35]. \| \| \|---------------------\|-----------------------------------------------------------------------------------\|----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\|--------------------------------------------------------------------------------\|--\| \| Ikerketa \| Buck Louis <i>et al.</i> (2012) [33].<br>AEB. ENDO ikerketa (2007-<br>2009). \| Campbell <i>et al.</i> (2016) [34].<br>AEB. NHANES (2003-2004;<br>2005-2006) \| Wang <i>et al.</i> (2017) [35].<br>Txina. (2014-2015) \| \| \| Emaitzak \| Kirurgia-taldean, EMa positiboki asoziaturik PFOS,<br>PFOA, PFNA eta PFDArekin \| EMak erlazio positiboa dauka Campbell <i>et al.</i> (2016) [34]<br>PFOA, PFOS eta PFNA odol- AEB. NHANES (2003-2004<br>mailekin: \| PFBS positiboki asoziaturik<br>EMak eragindako antzutasu-<br>narekin \| \| \| Kimikoak \| PFOS, PFOA,<br>PFNA, PFDA,<br>PFHXS, PFHpA,<br>PFUA, PFDoA eta<br>PFOSA odolean. \| PFOA, PFOS,<br>PFHxS, EPAH,<br>MPAH, PFDA,<br>PFBS, PFHpA,<br>PFNA, PFUA eta<br>PFDoA odolean \| PFDoA, PFUA,<br>PFDA, PFNA,<br>PFOSA, PFOS,<br>PFOA, PFHpA, \| \| \| EM diagnostikoa \| Kirurgia-taldean lapa-<br>roskopia edo laparoto-<br>mia, kirurgia gabekoan<br>RMN \| Aitortua \| Kirurgia \| \| \| Populazioa \| n = 600 (473 kirurgia<br>jasandakoak, 127 ki-<br>rurgia gabekoak)<br>18-44 urte \| n = 749 (54 EM,<br>695 osasuntsu)<br>20 eta 50 urte \| n = 335 (antzutasuna<br>arazoekin) (158 kasu<br>EM, 178 kontrol)<br>20-45 urte \| \| \| Ikerketa<br>mota \| Parekatze-<br>kohortea \| Zeharkakoa \| Kasu \| \| \| Kutsatzaile<br>mota \| \| PFAS \| , \| \| AEB: Ameriketako Estatu Batuak. RMN: erresonantzia magnetiko nuklearra. ## 4. EZTABAIDA EDCak, duten efektu estrogenikoagatik, interes handikoak dira EMaren etiologian [1, 2]. Hori dela eta, ikerketa epidemiologiko desberdinak egin dira azken urteotan emakumeen esposizioaren eta gaixotasunaren arteko asoziazioa aztertzeko. Berrikuspen horretan aztertutako ikerketa gehienetan, asoziazioa behatu da gutxienez toxiko baten eta EMaren artean. Hala ere, emaitza kontraesankor anitz agertu dira, eta EMaren fisiopatologian disruptore endokrinoen paperari buruzko ikerketa gehiago behar dela islatu da. ## 4.1. Bizitza laburreko kutsatzaileak BPAri dagokionez, ikerketa gehienetan BPAren eta EMaren artean asoziazio positiboa ikusi zen [14-18]. Beraz, BPA EMaren arrisku-faktorea izan daitekeela adierazten dute. Animalietan eta in vitro egindako ikerketak bat datoz emaitza horiekin. Animalietan ikusi da BPAk miometrioa loditzen duela [36] eta guruin epitelioaren proliferazioa eragiten duela [37]. Gainera, arratoietan pubertaroa aurreratzen du [38], eta kalte oxidatiboa eta inflamazio-seinaleen aktibazioa eragiten du [39]. Hala ere, aztertutako bi artikuluetan ez zen erlaziorik ikusi [19, 20]. Emaitza kontraesankor horien zergatia ikerketen artean dauden desberdintasunak izan daitezke. Alde batetik, ikerketetako batek lagin-tamaina murriztua izateak asoziazioa detektatzeko beharrezko potentzia estatistikorik ez izatea eragin zezakeen [19]. Bestetik, bigarren ikerketa aurrera begirako kohorteikerketa zen eta, autoreek zioten bezala, baliteke esposizioaren eta diagnostikoaren arteko denbora-tartea laburregia izatea oraindik erlazio bat ikusi ahal izateko [20]. Ftalatoen kasuan, ikerketek emaitza kontraesankorrak izan zituzten, asoziazio positiboak [20, 21, 23], negatiboak [22], eta asoziazio eza behatu baitziren [19, 24]. Kontuan hartu beharra dago ikerketen arteko desberdintasunek hemen ere eragin handia izan zezaketela. Asoziaziorik aurkitu ez zen ikerketetako batean [24], metodo diagnostiko desberdina erabili zuten beste ikerketekin konparatuz (emakumeek aitortuta, laparoskopia beharrean). Gainera, asoziaziorik aurkitu ez zuten bi ikerketetako batean lagin-tamaina oso txikia izan zen [19], eta horrek potentzia estatistiko baxua izatea eragin zezakeen. Horretaz gain, zenbait artikulutan toxikoen detekzio-portzentajeak baxuak izan ziren, eta ftalatoak neurtzeko erabili zen matrize biologikoa desberdina izan zen: batzuetan gernuan neurtu ziren, eta beste batzuetan odolean. Ftalatoak azkar hidrolizatzen eta metabolizatzen dira gernu bidez kanporatu aurretik [40], eta, horregatik, ezin dira alderatu gernuan eta odolean neurtutako mailak [41]. Beraz, orain arteko ikerketen arabera, ezin esan daiteke ftalatoak EMaren arrisku-faktoreak direnik. Kosmetikoetan ager daitezkeen EDCei dagokienez, parabenoekin hasita, ikerketa bakarra egin da orain arte [25], eta asoziazio positiboa ikusi zuten MeP-arekin. In vitro egindako ikerketetan, parabenoen efektu estrogenikoa baieztatu da, eta umetokiaren loditzea eragiten duela aztertu da [42, 43]. Bentzofenonei dagokienez, BP1, BP3 eta 2,4OH-BP aztertutako hiru artikuluetatik bitan egon ziren EMarekin asoziaturik [25, 26]. Hirugarrenean, erlazio falta EMaren klasifikazio-alborapen bategatik izan liteke [14]. Izan ere, sailkapena emakumeen aitortzan oinarritu zen, eta ez proba diagnostikoetan. Bentzofenonen eta EMaren arteko erlazioa aztertzen duen animalietan egindako ikerketarik ez dagoen arren, in vitro ikerketetan ikusi da bentzofenonak xenoestrogeno indartsuak direla [44-46]. Hori dela eta, EMaren garapenean eragin dezakete, eta ikerketa epidemiologikoetan egindako emaitzekin bateragarriak izango lirateke. Bizitza laburreko pestizidei dagokienez, EMarekin erlazionatzen dituen ikerketa bakarrak asoziazio positiboa aurkitu zuen IMPY eta TCPY metabolitoen eta gaixotasunaren artean [27]. Hala eta guztiz ere, emaitza horiek kontu handiz aztertu behar dira, metabolito batzuen detekzio-portzentajea baxua izan zelako. In vitro ikerketek erakutsi dute pestizida organofosforatuak xenoestrogeno indartsuak direla eta gai direla estres oxidatzailea eragiteko [47]. Beraz, ikerketa gehiago behar dira datu horiek baieztatzeko. Metal astun eta oligoelementuen eta EMaren arteko erlazioa aztertu duten ikerketa guztiek Cd-a eta Pb-a neurtu dituzte, beste elementu batzuez gain. Izan ere, bi metal horiek gorputzean gutxinaka metatzen diren eta estres oxidatiboa eragiten duten ingurumeneko toxiko ohikoenetakoak dira. EMarekin duten erlazioaren inguruko emaitzak kontrajarriak diren arren, emaitzek iradokitzen dute Pb maila baxua endometrosiaren arrisku-faktorea dela. Izan ere, asoziazio positiboa izan duten hiru artikuluek 0,05 µg/ml baino berun-maila baxuagoak zituzten, kontuan izanik Ameriketako Estatu Batuetako batez besteko berun-mailak serumean 3,5 µg/dl direla [48]. Asoziaziorik aurkitu ez zen ikerketek 0,05 µg/ml baino Pb maila altuagoak agertu zituzten [24, 32]. Toxizitate-mekanismoari dagokionez, Pb-ak oxigenoaren espezie erreaktiboak (ROS) sor ditzake eta sistemak estres oxidatibo horren aurka egiteko dituen mekanismoak kaltetu ditzake, EMaren progresioa eraginez [49]. Aitzitik, beste ikerketa baten arabera, Pb-ak gaixotasunaren progresioa motelduko luke estrogenoen ekintza deuseztatuz [50]. Baliteke kalte oxidatzailearen eragina estrogenoen inhibizioa baino indartsuagoa izatea. Horrela, Pb maila baxuekin kalte oxidatiboa ager liteke eta, maila igotzen den heinean, estrogenoen inhibizioa agertu; horrek EMaren garapena inhibituko luke, autoreek azaldu bezala. Hala ere, hipotesi hori egiaztatzeko ikerketa gehiago behar dira. Cd-aren kasuan, aztertutako ikerketetan emaitzak oso desberdinak izan direnez, ezin da ondorio bateraturik atera. Emaitzen kontraesanak ikerketen metodologiaren desberdintasunen ondorio izan daitezke. Alde batetik, artikulu batzuetan Cd-a gernuan neurtu zen [24, 30-32] eta beste batzuetan odolean [28-32]. Biak Cd-aren biomarkatzaile fidagarriak dira, baina esanahi desberdina dute, odolak esposizio kronikoa zein epe laburrekoa erakusten baitu, eta gernuak, aldiz, epe luzekoa [51]. Bestetik, sailkapen-alborapena gerta zitekeen. Izan ere, ikerketa gehienetan EMaren diagnostikoa laparoskopia bidez egin zen, batean izan ezik, non emakumeek aitortu baitzuten diagnostikoa [24]. Gainera, gaixotasunik ez duten emakumeengan, proba diagnostiko desberdinak erabili ziren: ekografia, RMN (erresonantzia magnetiko nuklearra) eta sintomak ez edukitzea. ## 4.2. Kutsatzaile organiko iraunkorrak Substantzia per- eta poli-fluoroalkilatuei «betirako kutsatzaile» deritze, beren bizitza luzea dela eta. Berrikuspenean aztertutako hiru ikerketetan asoziazioa ikusi da EMaren eta gutxienez PFAS mota baten artean [33-35]. EMarekin asoziatutako PFAS moten arteko desberdintasunak ikerketa-populazioarengatik izan daitezke. Izan ere, PFAS bakarrarekin erlazioa aurkitu duten ikerketan, antzutasuna duten emakumeak soilik parte hartu zuten [35]. In vitro ikerketetan ikusi da PFASek hantura eragiten dutela gizakiengan [52] eta efektu estrogenikoak dituztela [53]. #### 4.3. Mugak Berrikuspen honetan aurkitu diren ikerketa gehienak kasu-kontrol ikerketak izan dira. Diseinu mota honen mugarik garrantzitsuena kausalitatea ezartzeko ahalmen eza da, zeharkako ikerketak baitira. Hala ere, baliagarriak dira EDCaren eta EMaren arteko asoziaziorik dagoen aztertzeko. Aurrera begirako kohorte-ikerketak ere egon diren arren, horietan denbora gutxi pasatu da laginak hartu direnetik diagnostikoa egin den arte. Hori dela eta, ezin da jakin erlazio eza efektuak ikusteko denbora laburregia izatearen ondorioa den. Dena den, Wingspread konferentzian [54] ezarri zen prebentziorako printzipioari jarraituz, jarduera batek gizakien osasunerako edo ingurumenerako kalte-mehatxuak sortzen dituenean, prebentzio-neurriak hartu behar dira, nahiz eta kausa-ondorio erlazio batzuk zientifikoki guztiz finkatuta ez egon. Berrikuspenean bildu diren ikerketen artean emaitza kontraesankorrak behatu izana faktore desberdinek azal dezakete. Alde batetik, diagnostikatzeko espezifikotasun eta sentikortasun desberdina duten frogak erabili dira [1]; hala nola, laparoskopia, RMN eta ekografia. Gainera, ikerketa batzuetan aintzat hartu da emakumeek aitortutako diagnostikoa, eta baliteke sailkapen-alborapena gertatu izana. Horretaz gain, ikerketa batzuetan kontrol-taldean beste gaixotasun ginekologiko batzuk dituzten emakumeak sartu dira [14, 24, 30], eta EDCek eragina eduki lezakete gaixotasun horien fisiopatologian. Bestalde, laginketak gehienetan ospitale edota ginekologiako kliniketan hartu dira; ondorioz, ezin da baztertu kontrolak populazio osasuntsu baten adierazgarriak ez izatea eta hautespen-alborapen bat gertatu izana. Horretaz gain, emaitza kontraesankorrak azaltzeko beste faktore garrantzitsua berrikuspenean sartutako emakume taldeen jatorri heterogeneoa da. Jakina da jatorriaren arabera aldatu egiten dela polimorfismo genetikoen maiztasuna [55], eta horrek EDCen metabolismoan eragina izan dezakeela. Hala nola, ikerketa batzuen arabera, UDP-glukuronosiltransferasen isoformaren arabera, BPAren detoxifikazio eta kanporaketa kinetika aldatu egiten dela behatu da [56, 57]. Hori horrela izanda, gerta liteke emakumearen jatorriaren, eta, beraz, genetikaren arabera, haren EDCen metabolismoa eta ezabatzeko gaitasuna aldatzea, eta horrek gure emaitzen aldakortasuna emendatzea [56, 57]. Kutsatzaileei dagokienez, neurtzeko erabili den matrize biologikoak ere berebiziko garrantzia izan dezake emaitzetan. Izan ere, lagin mota desberdinak erabili dira toxikoak neurtzeko: gernua, odola eta gantz-ehuna. Horrek zailtasunak eragin ditu ikerketak konparatzeko orduan, matrize bakoitzean kontzentrazio desberdinetan agertzen baitira neurtutako toxikoak, arestian ftalatoen kasuan azaldu den bezala. Bestetik, ikerketetan soilik gernu- edota odol-lagin puntual bat hartu da paziente bakoitzarengandik. Kutsatzaile eziraunkorrak normalean 24-48 h-tan metabolizatzen direnez, baliteke lagin bakarra aztertzea nahikoa ez izatea. Hala ere, bizi-ohiturak nahiko berdin mantentzen direnez, uste da esposizioa mantendu egingo litzatekeela , eta lagin baten emaitza esposizioaren adierazgarri izango litzatekeela [58]. Kutsatzaileak neurtzeko erabili den tekniken arteko desberdintasunek ere eragina izan dezakete emaitzetan, haien sentikortasuna desberdina izan baitaiteke. Hala ere, guztietan gas edo likido kromatografia (masa-espektrometriarekin batera) erabili dira. Bi metodoak eraginkorrak direla frogatu denez, metodoak ez luke emaitzetan eraginik izan behar. Teknikak konparagarriak izan arren, detekzio-mugetan (LOD, ingelesezko limit of detection-etik) desberdintasunak egoteak emaitzak ezin konparatuzko bihur ditzake [59]. Izan ere, LODaren azpitik dauden datuak balio arbitrario batez ordezkatzen dira (hala nola, LOD/2, LOD/√2...), eta horrek estimatzaile estatistikoen balioak baldintzatzen ditu. Toxiko bakoitzean detekzio-mugen balioak desberdinak izan direla ikusi da, eta, gainera, ikerketa batzuetan ez da balioa zehazten. Ezin izan da meta-analisirik egin, toxiko bakoitzeko artikulu gutxiegi daudelako. Gainera, lagin eta unitate desberdintasunek emaitzak estatistikoki elkartzea eragotzi dute. Meta-analisiek dute, kalitatearen arabera, ebidentzia zientifikoaren mailarik altuena [58]. Beraz, etorkizunean ikerketa gehiago daudenean, baliagarria litzateke meta-analisi bat egitea. Ingurumen epidemiologian, oraindik gainditu gabeko muga bat dago: toxikoen nahasketak eragiten dituzten efektuak aztertzea. Historian zehar, disruptore endokrino mota asko ekoiztu dira; haiekiko esposizioa ere etengabea izan da, eta nahasketa osoaren eragin bateratua zehaztea oso zaila da. Gaur egun, tresna estatistiko berriak sortzen eta aplikatzen ari dira muga hori gainditzeko, hala nola Kernel makina bidezko erregresio bayesiarra (Bayesian Kernel Machine Regression), zeinak konposatu desberdinak batera aztertzen baititu nahasketaren efektua aztertzeko. Hala ere, aurkitu diren artikuluetatik bakarrak erabili du analisi mota hori [24], eta etorkizuneko ikerketetan beharrezkoa izango litzateke. Aztertzeko geratu den beste alderdi bat, kutsatzaileekiko esposizioaren eta EMaren larritasun-graduaren arteko erlazioa da. Izan ere, bost ikerketetan bakarrik hartu da kontuan faktore hori, eta, orokorrean, ezezaguna da kutsatzaileen dosiak EMaren garapen edo larritasunean daukan eragina. ## 5. ONDORIOAK Orokorrean, ikerketa oso gutxi egin dira EDCekiko esposizioaren eta EMaren artean dagoen erlazioa aztertzeko, eta asko zeharkako ikerketak izan dira. Egin diren ikerketa urri horien emaitzak kontraesankorrak izan dira, ikerketek desberdintasunak izan dituztelako diseinuan, gaixotasunaren diagnostikoan, EMaren graduan, emakumeen ezaugarrietan eta matrize biologikoan. Hala ere, datuek iradokitzen dute EDC batzuk EMaren arrisku-faktore izan daitezkeela. Etorkizunean metodologia berdinak dituzten ikerketa gehiago behar dira, emaitzak konparagarriak izateko eta ebidentzia sendoagoa lortzeko. Azkenik, aurrera begirako kohorte-ikerketen beharra dago, kausalitatea aztertu ahal izateko. ## BIBLIOGRAFIA - [1] K. T. Zondervan, C. M. Becker, K. Koga, S. A. Missmer, R. N. Taylor, and P. Viganò, «Endometriosis», Nature Reviews Disease Primers, 4. lib., 1. zk. Nature Publishing Group, Dec. 01, 2018. doi: 10.1038/s41572-018- 0008-5. - [2] A. L. Shafrir et al., «Risk for and consequences of endometriosis: A critical epidemiologic review», Best Practice and Research: Clinical Obstetrics and Gynaecology, 51. lib. Bailliere Tindall Ltd, 1+15, Aug. 01, 2018. doi: 10.1016/j.bpobgyn.2018.06.001. - [3] K. E. Nnoaham et al., «Impact of endometriosis on quality of life and work productivity: A multicenter study across ten countries», Fertil Steril, 96. lib., 2. zk., 2011, doi: 10.1016/j.fertnstert.2011.05.090. - [4] S. Simoens, L. Hummelshoj, and T. D'Hooghe, «Endometriosis: Cost estimates and methodological perspective», Human Reproduction Update, 13. lib., 4. zk. 2007. doi: 10.1093/humupd/dmm010. - [5] M. M. Smarr, K. Kannan, and G. M. Buck Louis, «Endocrine disrupting chemicals and endometriosis», Fertility and Sterility, 106 lib., 4. zk. 2016. doi: 10.1016/j.fertnstert.2016.06.034. - [6] J. T. Rumph, V. R. Stephens, A. E. Archibong, K. G. Osteen, and K. L. Bruner-Tran, «Environmental Endocrine Disruptors and Endometriosis», in Advances in Anatomy Embryology and Cell Biology, 2020. doi: 10.1007/978-3-030-51856-1\_4. - [7] P. D. Darbre, «What Are Endocrine Disrupters and Where Are They Found?», in Endocrine Disruption and Human Health, 2021. doi: 10.1016/ B978-0-12-821985-0.00001-3. - [8] E. Dziewirska, W. Hanke, and J. Jurewicz, «Environmental non-persistent endocrine-disrupting chemicals exposure and reproductive hormones levels in adult men», International Journal of Occupational Medicine and Environmental Health, 31. lib., 5. zk. 2018. doi: 10.13075/ijomeh.1896.01183. - [9] W. Nelson, D. Y. Liu, Y. Yang, Z. H. Zhong, Y. X. Wang, and Y. Bin Ding, «In utero exposure to persistent and nonpersistent endocrine-disrupting chemicals and anogenital distance. A systematic review of epidemiological studies», Biology of Reproduction, 102. lib., 2. zk. 2020. doi: 10.1093/ biolre/ioz200. - [10] D. Rachoń, «Endocrine disrupting chemicals (EDCs) and female cancer: Informing the patients», Reviews in Endocrine and Metabolic Disorders, 16. lib., 4. zk. 2015. doi: 10.1007/s11154-016-9332-9. - [11] A. Jala et al., «Implications of endocrine-disrupting chemicals on polycystic ovarian syndrome: A comprehensive review», Environmental Science and Pollution Research, 29. lib., 39. zk. 2022. doi: 10.1007/s11356-022- 21612-0. - [12] S. Dutta, S. K. Banu, and J. A. Arosh, «Endocrine disruptors and endometriosis», Reproductive Toxicology, 115 lib., 56-73, Jan. 2023, doi: 10.1016/j. reprotox.2022.11.007. - [13] G. Cano-Sancho et al., «Human epidemiological evidence about the associations between exposure to organochlorine chemicals and endometriosis: Systematic review and meta-analysis», Environment International, 123. lib. 2019. doi: 10.1016/j.envint.2018.11.065. - [14] A. W. Lee and V. Eata, «Association of environmental phenols with endometriosis and uterine leiomyoma: An analysis of NHANES, 2003- 2006», Reproductive Toxicology, 113. lib., 2022, doi: 10.1016/j.reprotox.2022.08.003. - [15] A. Simonelli et al., «Environmental and occupational exposure to bisphenol A and endometriosis: urinary and peritoneal fluid concentration levels», Int Arch Occup Environ Health, 90. lib., 1. zk., 2017, doi: 10.1007/s00420-016-1171-1. - [16] F. M. Peinado et al., «Association of urinary levels of bisphenols A, F, and S with endometriosis risk: Preliminary results of the EndEA study», Int J Environ Res Public Health, 17. lib., 4. zk., 2020, doi: 10.3390/ ijerph17041194. - [17] B. H. Rashidi, M. Amanlou, T. B. Lak, M. Ghazizadeh, and B. Eslami, «A case–control study of bisphenol a and endometrioma among subgroup of Iranian women», Journal of Research in Medical Sciences, 22. lib., 1. zk., 2017, doi: 10.4103/1735-1995.199086. - [18] X. Wen et al., «Bisphenol A Exposure Enhances Endometrial Stromal Cell Invasion and Has a Positive Association with Peritoneal Endometriosis», Reproductive Sciences, 27. lib., 2. zk., 2020, doi: 10.1007/s43032-019-00076-7. - [19] M. A. Moreira Fernandez, Z. L. Cardeal, M. M. Carneiro, and L. C. André, «Study of possible association between endometriosis and phthalate and bisphenol A by biomarkers analysis», J Pharm Biomed Anal, 172. lib., 2019, doi: 10.1016/j.jpba.2019.04.048. - [20] G. M. Buck Louis et al., «Bisphenol A and phthalates and endometriosis: The Endometriosis: Natural History, Diagnosis and Outcomes Study», Fertil Steril, 100. lib., 1. zk., 2013, doi: 10.1016/j.fertnstert.2013.03.026. - [21] Y. C. Chou, Y. C. Chen, M. J. Chen, C. W. Chang, G. L. Lai, and C. R. Tzeng, «Exposure to mono-n-Butyl phthalate in women with endometriosis and its association with the biological effects on human Granulosa cells», Int J Mol Sci, 21. lib., 5. zk., 2020, doi: 10.3390/ijms21051794. - [22] K. Upson et al., «Phthalates and risk of endometriosis», Environ Res, 126. lib., 2013, doi: 10.1016/j.envres.2013.07.003. - [23] S. Nazir, Z. Usman, M. Imran, K. Lone, and G. Ahmad, «Women diagnosed with endometriosis show high serum levels of diethyl hexyl phthalate», J Hum Reprod Sci, 11. lib., 2. zk., 2018, doi: 10.4103/jhrs.JHRS\_137\_17. - [24] Y. Zhang, Y. Lu, H. Ma, Q. Xu, and X. Wu, «Combined Exposure to Multiple Endocrine Disruptors and Uterine Leiomyomata and Endometriosis in US Women», Front Endocrinol (Lausanne), 12. lib., 2021, doi: 10.3389/ fendo.2021.726876. - [25] F. M. Peinado et al., «Cosmetic and personal care product use, urinary levels of parabens and benzophenones, and risk of endometriosis: results from the EndEA study», Environ Res, 196. lib., 2021, doi: 10.1016/j.envres.2020.110342. - [26] T. Kunisue et al., «Urinary concentrations of benzophenone-type UV filters in U.S. women and their association with endometriosis», Environ Sci Technol, 46. lib., 8. zk., 2012, doi: 10.1021/es204415a. - [27] A. J. Li, Z. Chen, T. C. Lin, G. M. Buck Louis, and K. Kannan, «Association of urinary metabolites of organophosphate and pyrethroid insecticides, and phenoxy herbicides with endometriosis», Environ Int, 136. lib., 2020, doi: 10.1016/j.envint.2019.105456. - [28] M. G. Kim, Y. S. Min, and Y. S. Ahn, «Does exposure of lead and cadmium affect the endometriosis?», Int J Environ Res Public Health, 18. lib., 17. zk., 2021, doi: 10.3390/ijerph18179077. - [29] L. Shen et al., «The association between exposure to multiple toxic metals and the risk of endometriosis: Evidence from the results of blood and follicular fluid», Science of the Total Environment, 855. lib., 2023, doi: 10.1016/j.scitotenv.2022.158882. - [30] G. L. Lai et al., «Decreased zinc and increased lead blood levels are associated with endometriosis in Asian Women», Reproductive Toxicology, 74. lib., 2017, doi: 10.1016/j.reprotox.2017.09.001. - [31] A. Schiattarella et al., «Plasma and urinary levels of lead and cadmium in patients with endometriosis», Italian Journal of Gynaecology and Obstetrics, 30. lib., 1. zk., 2018, doi: 10.14660/2385-0868-84. - [32] A. Z. Pollack et al., «Trace elements and endometriosis: The ENDO Study», Reproductive Toxicology, 42. lib., 2013, doi: 10.1016/j.reprotox.2013.05.009. - [33] G. M. Buck Louis et al., «Persistent lipophilic environmental chemicals and endometriosis: The ENDO study», Environ Health Perspect, 120. lib., 6. zk., 2012, doi: 10.1289/ehp.1104432. - [34] S. Campbell, M. Raza, and A. Z. Pollack, «Perfluoroalkyl substances and endometriosis in US women in NHANES 2003-2006», Reproductive Toxicology, 65. lib., 2016, doi: 10.1016/j.reprotox.2016.08.009. - [35] B. Wang et al., «Perfluoroalkyl substances and endometriosis-related infertility in Chinese women», Environ Int, 102. lib., 2017, doi: 10.1016/j. envint.2017.03.003. - [36] E. R. Othman, D. M. M. Al-Adly, D. A. Elgamal, N. Ghandour, and S. El-Sharkawy, «Bisphenol A Concentrates Preferentially in Human Uterine Leiomyoma and Induces Proliferation in Rat Myometrium», Reproductive Sciences, 23. lib., 4. zk., 2016, doi: 10.1177/1933719115608001. - [37] A. M. Neff, S. C. Blanco, J. A. Flaws, I. C. Bagchi, and M. K. Bagchi, «Chronic Exposure of Mice to Bisphenol-A Alters Uterine Fibroblast Growth Factor Signaling and Leads to Aberrant Epithelial Proliferation», Endocrinology, 160. lib., 5. zk., 2019, doi: 10.1210/en.2018-00872. - [38] N. Quignot et al., «Characterization of endocrine-disrupting chemicals based on hormonal balance disruption in male and female adult rats», Reproductive Toxicology, 33. lib., 3. zk., 2012, doi: 10.1016/j.reprotox.2012.01.004. - [39] R. Meli, A. Monnolo, C. Annunziata, C. Pirozzi, and M. C. Ferrante, «Oxidative stress and BPA toxicity: An antioxidant approach for male and female reproductive dysfunction», Antioxidants, 9. lib., 5. zk. 2020. doi: 10.3390/antiox9050405. - [40] H. Frederiksen, N. E. Skakkebæk, and A. M. Andersson, «Metabolism of phthalates in humans», Mol Nutr Food Res, 51. lib., 7. zk., 2007, doi: 10.1002/mnfr.200600243. - [41] S. J. Genuis, S. Beesoon, R. A. Lobo, and D. Birkholz, «Human elimination of phthalate compounds: Blood, urine, and sweat (BUS) study», The Scientific World Journal, 2012. lib., 2012, doi: 10.1100/2012/615068. - [42] C. Lemini, R. Jaimez, M. E. Ávila, Y. Franco, F. Larrea, and A. E. Lemus, «In vivo and in vitro estrogen bioactivities of alkyl parabens», Toxicol Ind Health, 19. lib., 6. zk., 2003, doi: 10.1191/0748233703th177oa. - [43] L. Sun et al., «The estrogenicity of methylparaben and ethylparaben at doses close to the acceptable daily intake in immature Sprague-Dawley rats», Sci Rep, 6. lib., 1. zk., 2016, doi: 10.1038/srep25173. - [44] Y. Kawamura et al., «Estrogenic activities of UV stabilizers used in food contact plastics and benzophenone derivatives tested by the yeast two-hybrid assay», Journal of Health Science, 49. lib., 3. zk., 2003, doi: 10.1248/ jhs.49.205. - [45] T. Suzuki, S. Kitamura, R. Khota, K. Sugihara, N. Fujimoto, and S. Ohta, «Estrogenic and antiandrogenic activities of 17 benzophenone derivatives used as UV stabilizers and sunscreens», Toxicol Appl Pharmacol, 203. lib., 1. zk., 2005, doi: 10.1016/j.taap.2004.07.005. - [46] K. Morohoshi, H. Yamamoto, R. Kamata, F. Shiraishi, T. Koda, and M. Morita, «Estrogenic activity of 37 components of commercial sunscreen lotions evaluated by in vitro assays», Toxicology in Vitro, 19. lib., 4. zk., 2005, doi: 10.1016/j.tiv.2005.01.004. - [47] A. Ojha and Y. K. Gupta, «Study of commonly used organophosphate pesticides that induced oxidative stress and apoptosis in peripheral blood lymphocytes of rats», Hum Exp Toxicol, 36. lib., 11. zk., 2017, doi: 10.1177/0960327116680273. - [48] cdc, «Blood Lead Reference Value», 2022. - [49] M. S. Bloom et al., «Toxic trace metals and human oocytes during in vitro fertilization (IVF)», Reproductive Toxicology, 29. lib., 3. zk., 2010, doi: 10.1016/j.reprotox.2010.01.003. - [50] R. C. Patra, A. K. Rautray, and D. Swarup, «Oxidative stress in lead and cadmium toxicity and its amelioration», Veterinary Medicine International, 2011. lib.. 2011. doi: 10.4061/2011/457327. - [51] C. Vacchi-Suzzi, D. Kruse, J. Harrington, K. Levine, and J. R. Meliker, «Is Urinary Cadmium a Biomarker of Long-term Exposure in Humans? A Review», Current Environmental Health Reports, 3. lib., 4. zk. 2016. doi: 10.1007/s40572-016-0107-y. - [52] E. Corsini et al., «In vitro characterization of the immunotoxic potential of several perfluorinated compounds (PFCs)», Toxicol Appl Pharmacol, 258. lib., 2. zk., 2012, doi: 10.1016/j.taap.2011.11.004. - [53] N. D. Henry and P. A. Fair, «Comparison of in vitro cytotoxicity, estrogenicity and anti-estrogenicity of triclosan, perfluorooctane sulfonate and perfluorooctanoic acid», Journal of Applied Toxicology, 33. lib., 4. zk., 2013, doi: 10.1002/jat.1736. - [54] Theo. Colborn and Coralie. Clement, «Chemically-induced alterations in sexual and functional development-- the wildlife/human connection», in Advances in Modern Environmental Toxicology, 1992. - [55] L. B. Barreiro, G. Laval, H. Quach, E. Patin, and L. Quintana-Murci, «Natural selection has driven population differentiation in modern humans», Nat Genet, 40. lib., 3. zk., 2008, doi: 10.1038/ng.78. - [56] N. Hanioka, T. Naito, and S. Narimatsu, «Human UDP-glucuronosyltransferase isoforms involved in bisphenol A glucuronidation», Chemosphere, 74. lib., 1. zk., 2008, doi: 10.1016/j.chemosphere.2008.09.053. - [57] Y. Luo, Y. Nie, L. Tang, C. C. Xu, and L. Xu, «The correlation between UDP-glucuronosyltransferase polymorphisms and environmental endocrine disruptors levels in polycystic ovary syndrome patients», Medicine, 99. lib., 11. zk., 2020, doi: 10.1097/MD.0000000000019444. - [58] J. D. Meeker et al., «Temporal variability of urinary levels of nonpersistent insecticides in adult men», J Expo Anal Environ Epidemiol, 15. lib., 3. zk., 2005, doi: 10.1038/sj.jea.7500402. - [59] B. W. Whitcomb and E. F. Schisterman, «Assays with lower detection limits: Implications for epidemiological investigations», Paediatric and Perinatal Epidemiology, 22. lib., 6. zk. 2008. doi: 10.1111/j.1365- 3016.2008.00969.x.
aldizkariak.v1-7-9	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 1 _1991_4", "issue": "Zk. 1 _1991_", "year": "1991", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	# GOI-PALEOLITOAREN HASIERAKO FASEAK # Alvaro Arrizabalaga Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza Sailaren Bekarioa Goi-Paleolitoan, hasierako aldiak luzeen eta konplikatuenak dira, zalantzarik gabe. Alde batetik, bere sailkapen kronologiko-kultural eta paleoingurukoa behin-betikoz finkatzeke dago, oraindik ere. Honez gain, oso aztarnategi gutxitan aurkitzen dugu jatorrizko ereduarekin ondo identifikaturik. Atal honetan gaira hurbiltzen eta egunekotzen saiatuko gara. Euskal Herrian gaur egun ezagutzen ditugun aztarnategi garrantzitsuenak (Isturitz, Gatzarria, Amalda, Lezetxiki, Labeko Koba, Santimamiñe, etab.) deskribatuko ditugu. Guztien datuak bildu ostean mailaz maila sailkatuko ditugu, Euskal Herrirako baliozkoa izan daitekeen sistema kronologiko- -kulturala osatu nahian. Taula hau hutsunerik gabe osatua izango bada, ingurugiroari dagozkion datu guztiak sartuko ditugu bertan. Prozedura luze hau bukatu eta gero, bakarrik izango zaigu posible alboko arloetako seriazioekin (Kantauri, Akitania edota Dordogne aldeak) parekatzea. ## Sarrera Beste edozein gaitan sartu baino lehen, komenigarria iruditu zaigu zenbait argipen nagusi mahai gainean jartzea. Thomsen-en Ipartarren Aintzinateko Gidaliburua (1836), Historiaurre zientifikoaren jaiotze-data moduan onartzen badugu ere, gaur egun erabiltzen dugun sistematizazio kronologiko-kulturala ez da gauzatuko 1933 arte. Bide luze honetan, Lartet, Mortillet, Breuil eta Peyrony-k, beste batzuren artean, jo zituzten aurrerakada handienak. Data honetatik aurrera, oraindik ere, taula kronologiko hori zehazten jarraituko da, bereziki artikulo honi dagokion aldian, Goi- -Paleolitoaren hasiera. Azken urteotan, karbono 14 metodoaren bidez lorturiko datazioak nagusitu direnetik, gure inguruko Paleolito garaiko bilakaera kulturala, behin betikoz finkatuz doa. Bilakabide honetan aipatuko ditugu bi ezaugarri : alde batetik, prozesu hau irekita dagoela, indusketa berri bakoitzak datu gehiago eskaintzen bait digu; bestalde, eskema kronologikoa eta eremu geografikoaren artean dagoen lotura (orain arte, sailkapen orokorrenak Frantziako hegomendebaldean kokaturiko aztarnategiei buruz egin direlako). Batzutan, arlo honetatik oso urruti dauden kulturetarako ere egokitu ohi da sekuentzia kultural hori (adibidez, Ertekialdean), nahiz eta bertako baldintza naturalak ezberdin xamarrak izan. Zorionez, Euskal Herrian gertu gaude eredu honetatik, gutxienez geografikoki. Kulturari dagokionez, moldaketa batzu egin beharko dira, ikusiko denez. Gaur eguneko ahalegina da, alor kultural ezberdinetan, seriazio kronologiko bat osatzea. Hau lortu nahian, eremu bakoitzean (adibidez, Euskal Herrian) mota eta kronologia guztietako aztarnategiak industu beharko dira. Honez gain, indusketa hauei probetxu guztia atera ahal izateko, funtsezkoa izango da haien analisiak eta datazioak egiteko laginak aztertzea. Kronologia eta Estratigrafia berpizteko oinarrizkotzat jotzen dugu izan duten zentzu tipologikoa gainditzea, industutako aztarnategiei klima eta kronologi egituraketa bat emanez. Baldintza batzu bete beharko dira lan honetan: aztarnategi zaharretatik ateratako datuak birraztertzea; aztarnategi berrietan, behar den bezala industea (aurreko kriterioak mantenduz); arlo berean mota eta kronologia guztietako aztarnategiak izatea (taula teoriko batetan hutsuneak egon ez daitezen). Euskal Herriaren kasuan, bereziki aipagarri da J. M. Barandiaranen lana, Aranzadi eta Eguren-ekin gerra aurretik, bai eta gerra amaitu ostean beste laguntzaile batzurekin egindakoa ere. Bere saioak mende honetan euskal Arkeologian egin diren iharduerei, iraupena eman die. Berak hezi zituen azken hamarkadetan gure inguruan ekin duten ikertzaileak. Aurreko baldintzetara itzuliz gero, orokorki esan daiteke Euskal Herriko aztarnategiak ondo ikertuak daudela. Halere, hutsune pilo bat dago betetzeko. Gure herriaren historiaurrean, gutti esan dezakegu, edo ezer ez, garrantzizko garai luze batzuz (adibidez, Behe-Paleolitoaz). Gainera, hau konplikatzen da Euskal Herriko zatiketa administratiboak dakartzan betiko arazoekin: material arkeologiko, argitarapen eta arkeologoentzako dinamika ezberdinak. Hau dena dela eta, Euskal Herriaren Prehistoriari buruz behin betiko sintesia idaztea ezinezkoa litzaiguke. Askoz ere apalagoak izango gara, gai honi begirada arin bat emanez, seguruenez gauza berririk esan gabe, baina –hori bai–, geure hizkuntzaz. ## Goi-paleolitoaren bereizpenerako datuak Zientziaren arlo guztietan gertatzen den moduan, Historiaurrean ere finkatu da, "ohituraz", zenbait zatiketa nagusi. Gure lehenengo lana, beraz, zatiketa horiek erizpide kritikoekin eztabaidatzea izango da, euren benetako balioa argitzeko. "Goi-Paleolitoa" adierazpenean, bi hitz aurkitzen ditugu: Paleolitos grekoz "Aintzin-harri", landuaren aroa harri leunduarenetik bereizteko. Bestalde "Goi" horrekin (Historiaurrean, Historia Orokorrean ez bezala –adibidez Goi- edo Behe-Ertaroa–, zentzu estratigrafikoa ematen zaio, eta horrela goian dagoena, berriena da) Erdi-Paleolitotik aldentzen da kultura-multzo bat (Perigord, Aurignac, Solutre edo Magdalen aldiak). Zatiketa hau, orokorki hartuta onargarria bada ere, ñabartu beharra dugu, iraupen elementuak ere badaudelako: - a) Erizpide klasiko bat Antropologia Fisikoak eman duena izan da. Orain dela gutxi arte, Erdiko-Paleolitoa eta Homo sapiens fossilis (Neanderthal) eta Goi-Paleolitoa eta Homo sapiens sapiens (Cro-Magnon) paralelizatu dira. Bi giza tipoen artean ez zen loturarik ikusten. Azken boladan garrantzizko aldaketak egon dira eredu honetan Neanderthal bat aurkitu bait da Goi-Paleolitoko maila batetan (Saint-Césare); bestalde, badoaz azaltzen giza tipo hauen bitartekoak, eboluzio bat erakutsiz. - b) Beste erizpide bat teknikoa izan da. Garai hauetako bi tresna-mota heldu zaizkigu: litikoa eta hezurrezkoa. Goi-Paleolitoan zehar bien garapena oso jaramonekoa bada ere, lanabes gehienen sustraiak, aurreko garaietan daude. Honez gain, Goi-Paleolitoko kultura guztietan kontserbatuko dira (proportzio aldakorretan) lehendik zetozen karraskailuak edota horztunak. Aldaketa kualitatiboak, batzutan progresiboki inposatzen dira (adibidez ijelkien erabilpenaren hedakuntza) edo Goi-Paleolitoaren momentu aurreratu batetan sortzen dira (arrankazien asmaketa). Erdi-Paleolitotik Goi- -Paleolitorako igaroaldian, asmakuntza zehatz batzu baztertzen baditugu (oinalde pitzatudun azagaia edo Gravette-punta, adibidez), aldaketa kuantitatiboa da, kualitatiboa baino gehiago. Ijelki eta ijelkitxoen erabilera progresiboa kriterio ekonomikoengatik inposatzen da: lehengaiaren ekonomia eta hau dela eta, lanaren ekonomia (ez dago suharriaren bila hain maiz joan beharrik, eta lana, beraz, erraztu egiten da). Gainera, tresna berriak nahiz eta txikiagoak izan, eraginkorragoak dira. Tresneriaren ijelkitze- eta txikitze- -prozesu honek, Leptolitizazio izena hartuko du. - d) Sarritan azpimarratu da Gizateriaren Artea, Goi-Paleolitoan hasten dela. Onartu egin dezakegu ideia hau, aurreko garaietako adierazpen artistikoak hezurretan grabatutako marratxo batzu, besterik ez bait ziren. Baina Goi-Paleolitoan jaioa bada, ez da izan berarekin batera ez bait zen Goi-Perigord aldira arte azaldu. Askoz ere deigarriagoa litzateke Arte irudikorraren amaieran gertatzen dena, hau bai Goi-Paleolitoarekin batera desagertzen delako. - e) Ekonomiari dagokionez, Erdi- -Paleolitotik Goi-Paleolitora igaroaldian ez dugu aldaketa bikainik nabarituko, ehiza, arrantza eta landareen uztatik bizitzen bait da gizaki Goi-Paleolitoarra. Suposa daiteke garai luze honetan zehar hauen teknikak bilakatuko zirela. Bizileku- -motek, ardatz berberan jarraitzen dute, bai aire zabaleko kanpalekuak (horrelakoak, oso gutxi aurkitu ditugu) bai haitzulo edota harpetako ezarguneak. - f) Bestalde, hedapen geografikoari buruz, Moustier aldia (Erdi-Paleolitoa) izan zen, Historiaurrean, azken kultura "unibertsala". Moustier aldia edo antz bikaina duten kulturak, izoztetatik kanpo geratzen den Europan, Afrikako iparraldean eta ia Asia osoan ezagutzen dira. Goi-Paleolitoarekin, logikoki, teknika berriekin batera eta tresnen aldakortasuna gehituz doan neurrian, halabeharrezko konbergentzi aukerak gutxitu egingo dira, eta joera, kultura lokaletaranzkoa izango da. ## Kronologia Arkeologi mailan bi motatako kronologiak erabiltzen dira: absolutua (maila baten aintzintasuna urteetan neurtzen duena) eta erlatiboa (beste antzeko maila edo aztarnategiekin parekatuz lortzen duguna). Kronologia absolutua ezagutzeko, bide arruntena karbono 14ezko azterketa izaten da. Metodo honen posibilitateetan muga kronologikoak daude, baina normalean Goi- -Paleolitoaren barneko datak emateko gai izaten da. Kasu honetan interesatzen zaigun garaiak, Goi- -Paleolitoaren hasierak (edo Aurignac / Perigord aldiko "konplexua"k), K.a. 32.000 urtean dauka hasiera (Abri Pataud, Grotte du Renne, Les Cottés, Quina, etab.) eta amaiera, K.a. 18.000 urtean, gutti gorabehera (hainbat lekutan). Kronologia hau onartuz gero, bere egokitzapen erlatiboak, azken izoztaro barruan (Würm), Hengelo (Würm II / III) epelaldiaren amaiera eta Würm IIIren zati nagusia inguratuko lituzke. Laville-k (LAVILLE, H.,1975), bere Perigord-eko Paleolitoaren azterketa klimatiko-kronologikoan, Würm IIIren barnean hamalau aldi bereizten ditu (epelaldi nahiz hotzaldiak), bakoitza bere azpizatiketekin. Inguru horretan, lehenengo bederatzi faseak Goi-Paleolitoren hasieran bilakatzen dira. Zehazkiago, Perigord IX deitutakoa, Laugèrie- -Hauten topatutako Aurignac aldiaren V. fasekoa litzateke, eta Perigord X. jadanik, ProtoSolutre aldia. Orokorki hartuta, esan daiteke Hengelo epelaldian klima atsegingarria nagusi izan zela, eta berriz, Würm III aldian, oso hotza. Baina Laville-ren ikerketan ikusten denez, garapena oso konplikatua izan zen, eta hau zehazteko bide bakarra aztarnategi berrien jalkiak ikertu eta euren artean harremanetan ipintzea da. Zirkunstantzia honetatik bi ondorio jasoko ditugu: alde batetik, sailkapen klimatiko bat finkatzeko, inguruko aztarnategiak aztertu beharko direla, hau da, Laville-k Perigord-en egindako lana ez dela zeharo aplikagarria gure herrirako. Bestalde, egoera honek argitzen du gai honi buruzko topiko guztiak baliogabeak direla, Horrela, maiz esan da Würm izoztaroko habitatek ez zutela 400 m-ko altuera gaindituko, hotzarengatik. Bilakabide konplikatu honetan zehar, adibidez, adierazten da nola izan den posible garai "hotz" honetan Urbasan (900 metrotara) bizi izatea (seguruenez, hauetariko epelaldi motz ezberdinetan). Ikerketa sedimentologikoetan, gure inguruari dagokionean, ez dago Laville-renaren antzekorik. Baina beste bi ezaugarri klimatikoei buruz, fauna eta landaretza hain zuzen, badaude Kantauri Aldeari dagozkion ikerketa orokorrak. Faunari buruz, Altunak (ALTUNA, J. 1972) bere tesia aurkeztu zuenetik, honelako azterketak nagusitu dira, eta hau dela eta, eguneko bilduma nahiko gaurkotua dago. Lan orokor horretan, zenbait aldi klimatiko bereizten dira, Hengelotik aurrera: -Hengelo epelaldia ikusten da Lezetxikiko Vb eta Va mailetan (Moustier aldia), eta Morin-go Moustier, Behe-Perigord eta Proto Aurignac aldiko mailetan. -Lezetxikiko Va eta IVc, Otero-ko 8, Morin-go 9 (Proto Aurignac aldia eta Aurignac aldia I), Gatzarriako 3 (Aintzin Aurignac aldia) eta Isturitz- -eko S.III eta A mailek (Aurignac aldi tipikoa) hozte berbera ezagutuko dute. -Hau amaitu ostean, epelaldi bat ikusten da, baina ezin da bereiztu Frantzialdean Arcy ala Paudorf deitutakoa den. Lezetxikiko IIIa (Aurignac aldia) eta agian Isturitzeko S.II eta C (Aurignac aldia tipikoa) eta Aitzbitarte IVko V mailan aurkitutako aztarnak koka daitezke berotze nagusi honen barruan. Sar daitezke, halaber, Isturitzeko V eta A eta Otero-ko 7 eta 6 mailak. -Arcy edota Paudorf epelaldiak pasatzen direnean, Würm IIIb fasean, giroa hoztu egingo da berriz ere, sakonki eta luzaroz. Ikertzaile gehienek onartzen dute garai honetan Goi-Perigord aldia eta Aurignac aldiko azken faseak bilakatzen direla. Oso ongi ikusten da Isturitzen, IV, III eta F3 eta C mailetan. Baita Gatzarriako 5, Otero-ko 5 eta Morin-90 4 eta 5 mailako goiko partean ere. Iriartek (IRIARTE, M.J., 1986) Würm izoztaroko aztarnategietan Kantauri aldean egindako Polen analisiak bildu eta aztertu zituen. Zoritxarrez, Goi-Paleolitoaren hasierari dagozkion datuak eskas xamar dira, bakarrik El Pendo, El Otero eta Cueva Morín-en egin bait dira. Beste aztarnategi batetan, Ekainen, garai honetako mailak ez dira hartu kontuan. El Pendo-n egin zen analisia oso pobrea da, maila bakoitzean lagin bakar bat aztertu bait zen. Bestalde, El Otero-ko analisian klimaren aldaketak ez dira nabarmenak eta ondorioz ez du ematen berri handirik. Horrela, Morín-en egindako analisia geratzen zaigu bakarrik, eta honen ondorioek ez dute bat ere oinarririk bertako Sedimentologian. Leroi-Gourhan-en ustez (LEROI- -GOURHAN, Arl., 1971) 10 maila (Behe-Perigord aldia), 12 maila (Moustier aldia) eta 9 eta 8 mailak (Proto Aurignac aldia) Hengelo-Les Cottés epelaldiaren barnean bilakatuko ziren; 7 maila eta 6 mailako hasiera (Aurignac aldia I), Arcy epelaldian; 5 mailako beheko aldea (Aurignac aldia II), Arcy eta Kesselt bitarteko hotzaldian; 5 mailako goiko aldea eta 4 maila (Gravette aldia) zehaztu gabe geratu dira. Bestelako datuen faltarengatik, orain arte Frantziako aztarnategiekin konparatzeko joera izan da, Goi- -Paleolitoaren hasiera Hengelo epelaldian kokatzea onartuz. Baina arazo honi irtenbide bat bilatzeko, analisi berriak egin beharko ditugu. Halere, gauza ziurra da garapen klimatikoa uste baino konplikatuagoa izan zela. #### Bilakabide historiografikoa Arkeologoei burukomin handienak eman dizkieten Goi-Paleolitoko faseak, hasierakoak izan dira. Esan dezakegu, bildur barik, behin betiko sistematizazio kronologikoa oraindik ere finkatzeko dagoela. Honez gain, bere barruko sailkapena oso aldakorra izan da, hurrengo orrialdetan ikusiko denez. Goi-Paleolitoaren hasierako bereizpen kulturalean lehenbiziko pausoa, Lartet-ek eman zuen. Aurignac-eko aztarnategian, 1860an hasiko da industen, eta berehala, 1861ean sailkapen kronologiko bat proposatuko du, ikuspegi paleontologikoan oinarrituz. Hau izango da, Haitzuloetako Hartz Handiaren Aroan, 1867an lehenengo aldiz, Mortillet-ek Aurignac-eko Zibilizazioa deituko duena. Laister aldatuko da egoera hau, eta berak, bere hurrengo sailkapenetan ahaztu egingo du Aurignac-eko Zibilizazioaren izatea. Beste garai batzutarako gertaten den moduan, Breuil izango da 1906ko Monaco-ko Historiaurre Kongresuan eztabaida hau berpiztuko duena. "Aurignac-eko ereduko Aurresolutre aldiko aztarnategiak" izeneko komunikazio batetan, Rutot-ek asmatutako "Aurignac aldi"ko deitura sartuko du. Gainera, erizpide estratigrafiko baten bidez, Solutré, Pair-non-Pair, Ferrassie, Trilobite eta Brassempouy-ko aztarnategiak konparatuz, egiaztatuko du Aurignac aldiaren kokaera kronologiko eta nortasun teknikoa. 1912.erarteko artikuluetan zehaztu zen fase honi buruzko Breuil-en eritzia: -Aurignac aldiaren kokaera estratigrafikoa finkatzen du, inongo zalantzarik gabe, Le Moustier eta Solutre aldiaren artean ezarriz. -Behe-Aurignac aldia Châtelperron eta Abri Audi aztarnategietan ezagutzen zen. Hauetan, Le Moustier aldiko lanabesak egotea eta bizkardun punta- -mota bat ziren ezaugarri nagusiak. -Erdi-Aurignac aldian Aurignac aldiko tresna tipikoenek lortuko zuten bere kopuru altuena. Aipagarria zen adarrezko oinalde pitzatudun azagaien presentzia. -Goi-Aurignac aldian bizkar zanpatudun puntak itzuliko ziren, bereziki La Gravette itxurakoak. Nahiz eta sailkapen honekin jarraitu, Breuil-ek igarri zuen Beheeta Goi-Aurignac aldien artean jarraikortasun tekniko bat zegoela, Erdikoa sarkin antzekoa izanez. 1907an ikertzaile gazte batek lagundu zion Breuil-i bere teoriak aurrera ateratzen. Hau Peyrony zen, 1933 eta 1936 artean orduko Aurignac aldian sekulako aldakuntzak sartuko dituena. Laugérie-Haute eta La Ferrassie industu ondoren, Breuil-en sistematizazioa berrartu eta moldaketa nabargarri batzu tartekatu zituen. Orokorki, Breuil-en Aurignac aldiaren barruan bi adar bereiztuko ditu: -Ordurarteko Behe- eta Goi- -Aurignac aldiak bilakabide berri batean sartzen ditu, Perigord aldia, zazpi azpizatiketarekin. -Ordurarteko Erdi-Aurignac aldia izango da, beraz, benetako Aurignac aldia, eta bere barruan bost fase antzemango ditu. -Nagusiki esanda, Perigord aldi berriko bereizkunde teknikoak hezur landuaren urritasuna eta suharrietako bizkar zanpatudun teknika izango lirateke. Aldiz, oraingo Aurignac aldiaren nortasuna hezur landuaren ugaritasunak eta "Aurignac aldiko ukiera"k gauzatuko lukete. Zenbait urte beranduago, 1946an, Peyrony-k bere eskema berrikusiko du, aurkikuntza berriei egokitzeko. Perigord aldian, oraindik ere, bi talde bereiztuko dituzte kriterio eztabaigarriak erabiliz. Garai honetako sailkapenetan, nagusiki, tipologikeria gehiegi ikusten da. Aztarnategian maila bati kultura bat iratxekitzeko, tresna tipikoari (edo fosil gidariari) heltzen zioten. Eta erizpide tekniko- -ebolutiboen bidez kokatzen ziren hauek sailkapen kulturalean, batzutan oinarri estratigrafiko handirik gabe. Honi gehitu beharko diogu, geure aldetik, eredu geografikoari buruz esandakoa. Faktore guzti hauek elkartuz gero ikusiko dugu zertan geratuko den Peyrony-ren eskema, gure ingurura moldatua. Baina itzul gaitezen, momentuz, aurreko bidera. Teoria hauen sortzetik, bibliografian, hiru joera jarraitu dira: - Breuil-ena, Goi-Paleolitoaren hasiera osoan iraupen-elementuak denen aurretik ipintzen dituena. - Peyrony-ren ustez, garai hau, "Aurignac-Perigord aldiko konplexua" litzateke. Bi adar, beraz, bakoitzak bere bilakabide paraleloarekin. - Garrod-ek (1938tik) eta Eskola Ingelesak, oraindik ere bereiztuko dute, Perigord aldiaren barruan Behe- -Perigord aldia (edo Châtelperron aldia) eta Goi-Perigord aldia (edo Gravette aldia), benetako kulturak bezala. Breuilek, 1959an, teoria hau onartuko du, eta honez gero, nomenklatura mailan gaur egun nahiko zabalduta dago. Beste ikertzaile batzuk ekin diote gai honi, Delporte, Laplace, Sonneville-Bordes, Pradel edo Cheynier-ek besteak beste. Euren eritzi guztiak adieraztea luzeegi litzaigukeelakoan, zenbait ekarpen laburtuko dugu gai hau argitzeko. Laplace-k (LAPLACE, G.,1966) eskema berri bat planteatuko du. Elkarrekin jaioko ziren Aurignac eta Perigord aldiak, "synthetotype" delako batetan. Honen barruan emango lirateke kultura hauen berezitasun tekniko guztiak. Zenbait karakterizazio-fase pasatu ondoren bereiztuko lirateke Aurignac eta Goi-Perigord aldiko kulturak. Hasierako gorabeheretan kokatuko lituzke sistematizazio klasikoan deitutako Behe-Perigord eta Proto Aurignac aldiak. Sonneville-Bordes-ek, Laplace-k egiten duen moduan, bere teoriak analisi tipologikorako metodo berrietan oinarrituko ditu. Peyrony-ren sailkapena ñabartzen saiatuko da eta Aurignac eta Perigord aldiko mailen artean barnestratifikazioen bidez, Goi- -Paleolitoaren hasierako faseentzako garapen kronologiko bakar bat finkatzen. Indusketa berrietatik, hainbat datu estratigrafiko eta tekniko lortuko du: - Peyrony-ren Perigord aldiko II.fasea (ukiera erdimalkartsuko ijelkitxoak ezaugarri nagusi bezala zituena, bereziki Dufour motakoak) Aurignac aldiarekin erlazionatuko du, teknika aldetik. Bestalde, Aurignac aldiko I. fasearen azpitik kokatzen denez, Aurignac aldia 0 izena proposatuko du. - Peyrony-ren Perigord aldiko III. fasea, Laugérie-Haute Est-eko indusketan aurreko Perigord aldiko V. fasearen gainetik ikusiko da. Hau dela eta, Sonnevillek fase honentzat Perigord aldia VI deitura proposatuko du. Aztarnategi berberan Aurignac aldiko V. fase eta Solutre aldiaren azpitik Peyrony-k deitutako ProtoMagdalen aldiari (Protomagdalenien), Perigord aldia VII izena emango zaio. - Peyrony-ren Perigord aldiko V. fase barruan, garrantzizko aldakortasuna ikusten du "Polymorphysme" fenomeno batetan. Linea honetan, adibidez, eta bereziki ikertzaile amerikar batzuren partetik, Noailles edo Font-Yves aldi batzuz egin da berba. - Honez gain, ezaugarri teknikoekin mugatuko ditu (saiatuko da egiten behintzat) aldi guztiak, sailkapen kronologiko bat adieraziz Perigord aldia I (edo Behe-Perigord aldia) / Aurignac aldia 0-I-II-III eta IV / Perigord aldia IV-V-VI eta VII (?) / Aurignac aldia V. Delporte-ren ikerketek Aurignac aldiko barne-zatiketa berria proposatuko dute, Peyrony-ren sailkapena gainditu nahian. Bestalde, orain dela urte batzu, 60.eko hamarkadaren amaieran, Peyrony-ren 1946 urteko hariak birbaloratuko dira. Cheynier eta Pradel-ek, bereziki, onartuko dute Perigord aldiko bigarren talde bat izatea, aurreko Perigord aldiko II. fasean oinarriturik. Uko egiten diote, beraz, Sonneville-Bordes-en Aurignac aldiko 0 fase horri, eta nahiago izango dute izaera tekniko honentzat beste deitura: Corrèze aldia (Pradel) edo Aurignac-Gravette aldia (Cheynier). Atal honekin amaitzeko, esan behar da azken hamarkadetan ez dela egon aldaketa nabarmenik, sistematizazio nagusien aldetik gutxienez. Indusketa berriek erakarritako datuak erabili izan dira gai puntual batzu zehazteko. Gaur egun eta Frantziako Hegomendebalderako (eredu bezala) Goi-Paleolitoaren hasierako bilakaera kultural bat onartzen da (seguruenez, nolabaiteko zentzu kronologikoduna): - Erdi-Paleolitotik Goikorako igaroaldia, Acheul tradizioko Moustier aldiak (B motakoak) sekulako antza du Châtelperron aldiarekin (Perigord aldia I edo Behe-Perigord aldi izenaz ere ezaguna) eta euren arteko aldaketa kualitatibo baino kuantitaboagoa da. Bestalde, indusketa berriek eman dituzten datuen arabera, Châtelperron aldi honen barne, bilakaera bat adierazi nahi izan da. - Berezko Goi-Paleolitoan jadanik, Aurignac aldiko lehenengo bost fase emango dira (0,I,II,III eta IV), dirudienez, Perigord aldiko sarkinik gabe. - Gero onartzen da Goi-Perigord aldiaren garapena, IV eta V faseetan, eta ondoren Perigord VI eta VII deitutakoak (aurreko Perigord aldia III eta Proto Magdalen aldia), nahiz eta zalantza handiak izan oso arraroak bait dira azken hauek. - Guzti hau eta Solutre aldiko mailen bitartean Aurignac aldiko azken fase bat, Aurignac V edo Azken Aurignac deitutakoa kokatu da zenbait lekutan. # Goi-paleolitoaren hasiera Euskal Herrian #### Gaiari buruzko sintesi idazlanak Lurraldeetako Karta Arkeologikoak ez baditugu kontutan hartzen, lau izan dira gai honi buruzko sintesi nagusienak eta Euskal Herri guztiko aztarnategiak sartzen dituztenak. Kronologikoki, hauek izan dira: - BARANDIARAN, J. M. (1953) - BARANDIARAN, I. (1967) - BARANDIARAN, I. (1980) - BARANDIARAN, I. (1988) J. M. Barandiaran izan zen, 1953an, ordura arte zeuden datuak antolatu zituena, horiekin Euskal Herriko historiaurreari buruzko sintesi bat idazterakoan (Hegoaldean deskribaturik dauden aztarnategi gehienak, beronek industu zituen, gerra hasi aurretik). Liburu honetan Burdin Aro arteko sintesia, gaiari buruzko bibliografia egunekotua eta aztarnategietako bilduma bat sartuko ditu, azken hauen estratigrafiak batzutan soilik zundaturik. Barandiaranek argiro aipatzen du, garai honetakoak bezala datozen aztarnategietako mailak: Venta Laperra, Polvorín, Santimamine, Bolinkoba eta Atxurra Bizkaian; Aitzbitarte, Gipuzkoan; Lezia, Ilbarritz, Nabasia, Saint-Pierre d´Irube eta Anglet, Lapurdin; Isturitz, Nafarroa Beherean; Zuberoan, Etcheberriko-Karbiko irudiak. Lumentxa, Amalda edo Bouben-go adibideetan, ez du zehaztasun kronologikorik emango. Historiografiari dagokionez, J.M. Barandiaranek bere lehen sintesiko kriterioa mantenduko du (El hombre Primitivo en el País Vasco, Donostia, 1934) eta "Aurignac aldi" jeneriko batez hitzegingo du. 1967an argitaratuko du I. Barandiaranek (BARANDIARAN, I. 1967), Zaragozan, bere tesia. Hau monografikoki hezurrezko tresneriaz bazen ere, aitzaki edertzat jotzen da Euskal Herriko Paleolito eta Mesolitoko estratigrafia guztiak berraztertzeko, funtsezko datu berriak emanez kasu batzutan (adibidez, Isturitzen). Ondorengo urteetan zehar Altunak (ALTUNA, J., 1972) eta I. Barandiaranek (BARANDIARAN, I., 1973) gai puntual batzu aztertuko dituzte (aztarnategi hauetako fauna eta arte erabilkorra hain zuzen). I. Barandiaranek, berriz ere, 1980an (BARANDIARAN, I.,1980) eta Krakobia-ko "L'Aurignacien et le Gravettien" kongresuan aurkeztutako komunikazioa gazteleratu eta urte berean MUNIBE aldizkarian argitaratu zuen. "Auriñaciense y Perigordiense en el País Vasco: Estado Actual" delako artikuloan gai honi zegozkion datu berri guztiak egunekotuko dira, bereziki aztarnategien bilduma: - Bizkaian, Polvorín, Kurtzia, Lumentxa, Atxurra eta Bolinkoba. - Gipuzkoan, Lezetxiki, Usategi, Amalda eta Aitzbitarte IV. - Nafarroan, Koskobilo. - Lapurdin, Saint-Pée, Villefranche, Ahetze, Bidart, Biarritz, Le Basté eta Lezia. - Nafarroa Beherean, Bidache, Came, Labastide-Villefranche eta Isturitz. - Zuberoan, Gatzarria. Artikulu honetan Goi-Paleolitoaren hasierako sailkapen kultural bati buruz dihardu, gure aldameneko eremuetarako onartzen denarekiko moldatuz. Bere azken lanean (BARAN-DIARAN, I.,1988), aztarnategi eta garai bakoitzean sakontzen badu ere, ez ditu sartzen 1984etik aurrera industu edota argitaratu diren aztarnategiak. Horien artean kontutan izan beharko genituzke Nafarroako Urbasan egindako lanak (bereziki, Mugarduian) eta Gipuzkoako Amalda, Ekain, Aitzbitarte III eta Labeko Kobari buruz egon diren berriak. Bestalde aurrera daiteke liburu honekin betetzen dela urte askotarako Paleolitoari buruzko sintesi orokorraren beharra. Amaitu baino lehen, aipatu behar dira ikerketa batzu argitaratugabe edo bukatzekotan daudenak, eta Aurignac / Perigord aldiko konplexuaz nolabaiteko ardura dutenak: - A. Saez de Buruagaren tesia, Gatzarriako Goi-Paleolitoaren hasierako mailak ikertzen dituena. - J. Mujikaren tesia, Euskal Herriko Paleolito garaiko aztarnategietako hezurrezko tresneriari buruzkoa. - X. Esparzaren tesina, Lezetxikiko Goi-Paleolitoaren mailei buruz, eta Tx. Ibañezenak, Aitzbitarte IVko tresneriaren azterketarekin. - Amalda-ri dagokion indusketen txostena. # Oinarri estratigrafikoak. Aztarnategiak Aurrean dugun bildumaren arabera 30 bat aztarnategitan aipatzen da Euskal Herrian Aurignac edota Perigord aldiko materialen agerkundea: - Araban dauden erreferentzia guztiak zalantzagarriak dira. - Nafarroa Beherean, Isturitz, Bidache, Came eta Labastide- -Villefranche. - Bizkaian, Venta Laperra, Polvorín, Kurtzia, Santimamiñe, Lumentxa, Atxurra eta Bolinkoba. - Gipuzkoan, Lezetxiki, Usategi, Amalda, Aitzbitarte III eta IV, Ekain eta Labeko Koba. - Lapurdin, Bouen, Saint-Pée, Villefranche, Ahetze, Bidart, Chabiague, Le Basté, Lezia eta Anglet. - Nafarroan, Koskobilo eta Urbasa (bereziki, Mugarduia). - Zuberoan, Gatzarria. Ikusten denez, aztarnategien banaketa geografikoa oso aldakorra da, itsasertzeko lurraldeetan duelarik hedapen zabalena. Nahiz eta horrenbeste erreferentzia izan, kontutan hartu beharko dugu aipamen gehienak begirada kritikoarekin hartzekoak direla. Guzti hauen artean aurkituko ditugu maila aberatsak eta bereiztuak (orain interesatzen zaigun fasea aztertzeko) Isturitz, Gatzarria, Le Basté eta Labeko Koban. Santimamiñe, Bolinkoba, Lezetxiki, Amalda, Aitzbitarte III (kasu honetan, indusketa amaitu gabe dagoenez, aldaketak egon daitezke), Mugarduia eta Chabiague-n maila bakar bat aurkituko dugu, nahiz eta aberatsa izan. Beste aipamen guztiak zalantzazko elementuak dituzte, zehaztuko dugun bezala. ## A.- ISTURITZ (Saint Martin d'Arberoue, Nafarroa Beherea) Isturitz da, zalantzarik gabe, Euskal Herri osoan industu den aztarnategi garrantzitsuena, Europako inportanteenen artean lekutzen delako. Koba handi hau, 1913 eta 1923 bitartean Passemard-ek eta 1928 et 1948 bitartean Saint-Périer-ek, industu zuten. Bibliografian jarri dugu indusketa guztiei dagozkien argitarapen nagusiak. Isturitzeko indusketaren ulerkuntzarako, arazo orokorrak daude: - Bi ikertzaile ezberdinek industu zuten, biek kobako Sala bietan eta nomeklatura ezberdin bat erabiliz (San Martingo Sala eta Sala Handia). - Indusketak nahiko zaharrak ziren, eta badirudi kontserbatu diren materialak aukeratuak izan direla. - Indusketen txostenak ez dira behar bezain intentsiboak. Horrela, ondorengo egokitze azterketak egin behar izan dira. Hauen artean garrantzitsuenak I. Barandiaran (1967), H. Delporte (1974) eta R. Arambourou-renak (1976) izan dira. Orokorki hartuta onargarriagoak dira Saint-Périer-en jarraipen estratigrafikoak, Passemard-enak baino. Isturitz-eko haitzuloan estratigrafia luze bat kokatzen da, Moustier aldiko mailetatik Erromatarkuntzako batetara, bitartean Châtelperron, Aurignac, Gravette, Solutre, Magdalen eta Azil aldikoak eta zenbait aztarna eneolitoar daudelarik. Guri interesatuko zaizkigunak Châtelperron, Aurignac eta Gravette aldikoak izango dira. Ikus ditzagun hauen mailak: #### - Châtelperron aldiko mailak Saint-Périer-ek San Martingo Salako S.III mailako oinarrian bereizten du Châtelperron aldiko maila bat. Hamabost edo hogei zentimetroko lodiera du, eta bere tresnerian, hezurrezkoa oso pobrea bada ere, harrizkoa nabarmengarria da. Maila honetan ikusten dira Moustier aldiko tresna tipikoak, eta hauekin batera Goi-Paleolitoko batzu ere bai (Châtelperron punta batzuk daude). ## - Aurignac aldi "tipiko zaharra" Badirudi Saint-Périer-en S.III mailako zati handienari eta Passemard- -en A mailari dagokiela. Delporte-ren ustez Sala Handiko Saint-Périer-en V mailak Passemard-en A mailarekin lotura izango luke. Beren tresneriak, hezurrezkoak zein harrizkoak, oso aberatsak dira. Lanabesen kopuruak oso ongi egokitzen dira Aurignac aldiko hasierarako esan denarekin. - Aurignac aldi tipiko bilakatua edo bilakatua (évolué) Sala bietan ikusten da: San Martingo Salan, Saint-Périer-en S.II maila eta Passemard-en xy maila litzateke; Sala Handian, Saint-Périer- -en ustez, Sala Handiko materialak apur bat zaharragoak ziren, San Martingoak baino. Zehatz-mehatz, San Martingo Salan jaso zirenen artean batzu arruntak dira Gravette aldian (adibidez, Font-Yves puntak). #### - Gravette aldia Sala Handian bakarrik aurkitu zen. Saint-Périer-en IV edo Passemard-en FIII maila litzateke hemen. Hau da estratigrafia guztiko maila aberatsena, eta oso ondo bereizten da bere tresneria beheko mailakoetatik: zulakaitz eta marruxka proportzioak alderantzituko dira eta Aurignac aldiko mailetan marruxkak nagusi baziren, orain zulakaitzek (batez ere Noailles motakoak) osatuko dute guztiaren erdia. Gravette aldiko puntak ere arruntak dira. Bestalde, maila honetan ikusiko dira arte erabilkorraren hasierako urratsak. # - Azken Gravette aldia Bakarrik Sala Handian ikusi da, Saint-Périeren IIIc edo Passemard-en C maila izanez. Hasiera batetan Azken Aurignac aldiaren izena eman bazitzaion ere, aurrekoarekin sekulako antza du eta ezin daitezke onartu Aurignac aldiarekiko harremanak. # B.- GATZARRIA (Suhare, Zuberoa) Boucher-ek topatu zuen 1950ean aztarnategi hau. Zundaketa batzu egin zituen Gatzarrian 1956 eta 1957 bitartean Laplace-rekin. Azkenik, 1961ean, Laplace bera hasi zen bere indusketa intentsiboarekin. Oso ongi ikusi dira aztarnategi honetan Moustier aldiko amaiera eta Goi-Paleolitoaren hasierako aldi guztiak. Moustier aldiko hiru mailak gainditu ostean, orain interesatzen zaizkigun mailetara helduko gara. Hauexek dira, behetik gora: - Maila horia (cj). Honen barruan hiru azpizatiketa bereiztu dira: \cjn3. Châtelperron aldia \cjn2. Proto Aurignac aldia \cjn1. Proto Aurignac aldia - Maila marroia izotzak apurturiko harri koxkorrekin (cbci). Aurignac aldi tipiko zaharra - Maila marroia (cb). Aurignac aldi tipiko bilakatua - Maila marroia, harri koxkorrekin (cbcs). Gravette aldiko itxuradun eta Noailles zulakaitz batzuekin (nahiko pobrea da) # D.- LE BASTE (Saint-Pierre d'Irube, Lapurdi) Aztarnategia bera, XIX. mendeko amaieratik ezaguna bazen ere, 1966ra arte ez da industuko. Urte horretan, Chauchat-ek aztertu, eta Moustier alditik Magdalen aldira doazen hainbat maila lekutuko du. Hauen artean, gehienak, Goi-Paleolitoaren hasierakoak. Esan behar da pobrezia xamarra dutela maila hauen tresneriak: - Erdiko 3b maila, itxuraz Châtelperron aldikoa. - Goiko 3b maila. Châtelperron eta Aurignac aldiko materialen arteko nahasketa. - 3a maila. Aurignac aldia - 2a maila. Agian, Aurignac aldikoa. Sailkapen honen garrantzia ez dator bere aberastasunetik, bere barietatetik baizik, eman zaion ezartze kronologiko-kulturala onartzen badugu. # E.- LABEKO KOBA (Arrasate, Gipuzkoa) Ohizko miaketa batetan, 1973an, aspaldidanik ezagutzen zen haitzulo honetan aztarna paleontologikoak, eta zenbait sukarrizko tresna aurkitu ziren. Arrasateko sahiesbidea egin behar zela eta, 1987 eta 1988 bitartean premiazko indusketa batetan aztertu zen aztarnategia artikulu hau izenpetzen duenaren zuzendaritzapean. Labeko Kobako maila guztiak, Goi-Paleolitoaren hasieran kokatu behar dira: - I maila. Buztin gorria. Antzua. - II maila. Buztin horia. Antzua. - III maila. Buztin horia. Printza batzu. - IV maila. Buztin horia, ikatz asko eta harriekin. Aurignac aldi tipikoa, seguruenez bilakatua. - V maila. Buztin horia harri askorekin. Ez da IV maila bezain aberatsa. Aurignac aldia, momentuz zehaztu gabe. - VI maila. Jalkina troskak gogortuta azaltzen da. Antzua. - VII maila. Buztin gorria, hainbat harrirekin. Proto Aurignac aldia. - VIII maila. Buztin horia. Antzua. - IX maila. Aztarna paleontologikoak (ia bi metroko deposito batetan). Hemengo IXb eta IXd azpimailetan harrizko tresneria aurkitzen dugu, IXd mailakoak Châtelperron aldiko kronologia izateko itxura duelarik. # F.- LEZETXIKI (Arrasate, Gipuzkoa) - J. Jauregik topatu zuen aztarnategi hau, 1927an, eta 1956 eta 1968 bitartean industu zen koba J.M. Barandiaranen zuzendaritzapean. Bederatzi metroko lodiera duen estratigrafia honetan Erdi- eta Goi- -Paleolitoaren mailak aurkitu ziren, Brontze-Aroko material batzurekin batera. Kasu honetan aipatu behar dugu Erdi- eta Goi-Paleolito bitarteko mailen ezartze kulturala eztabaidan egon dela. Baina has gaitezen estratigrafia hau aztertzen: - IVc maila, Gipuzkoako Karta Arkeologikoaren arabera (eta honek A.Baldeonen eritzia jarraitzen du), Charentiar motako Moustier aldikoa litzateke. - IVa maila, kriterio berberarekin, baita Moustier aldi Charentiarra ere. - IIIa maila (aztarnategi honetan dagoen aberatsena). Aurignac aldikoa. Argitu behar da IV mailako tresneria nahiko pobrea dela. Laplace, Merino edo Esparzak, beste batzuren artean, sartu dituzte bi maila hauek Goi-Paleolitoaren hasierako lehen aldietan (Proto Aurignac aldia eta Aurignac aldi zaharra). Euren ustetan, eztabaida hau behin betikoz ez amaitzeko arrazoia, tresneriak duen aintzinako itxuran dago. Arkaismo hori IIIa mailan ere ikusiko litzateke. Bestalde Baldeon-en kriterioa tipologikoa da, tresneria orokorki baloratzen bait du. # G.- AMALDA (Aizarna, Gipuzkoa) 1927an aurkitu zuen J.M. Barandiaranek aztarnategi hau, eta J. Altunak industu 1979 eta bitartean. Azken txostena argitaratzekotan dago, eta seguruenez honekin argituko da bere kronologia. Hau bezalako indusketa berrientzat erabiliko dugun informazioa, ARKEOIKUSKA edo ARANZADIANA bezalako aldizkarietatik aterata dago. Gipuzkoako Karta Arkeologikoan aztarnategi honen sailkapenean aipatzen dira Brontze-Aroko, Solutre, Gravette, Châtelperron eta Moustier aldiko materialak. Dugun informazioaren arabera, garrantzi gehien duten mailak, Paleolito barruan, Gravette eta Moustier aldiko mailak dira. Gravette aldian, gutxienez bi azpimaila nagusi ikusi dira: Goi- eta Azken-Perigord aldiak. # H.- BOLINKOBA (Abadiño, Bizkaia) Beste hainbat bezala, Barandiaranek aurkitu zuen aztarnategi hau ere, 1931ean, eta beronek industu 1932 eta 1933an. Indusketa honen argitarapena irregularra izan zen, bitartean gerra gertatu zelako. Haitzuloan Gravette, Solutre eta Magdalen aldiko materialak eta berriago batzu ere jaso ziren. Gravette aldiari dagokiona, F maila da. Bere karakterizazio teknikoa Lezetxikiko IIIa mailakoa baino garbiagoa azaltzen zaigu, ikertzaile batzuk Aurignac aldiko teknikekin nahastuta dagoela esan duten arren. Beste kasu batzutan (Bizkaiko Karta Arkeologikoan), Barandiaranen nomenklatura zaharra mantentzeak (aurreko Goi- -Aurignac aldia berdin Gravette aldia) okerrak sor ditzake. Bolinkobako adibidean iruzkindu behar da E mailan gertatzen dena, Solutre aldiko material batzurekin Noailles zulakaitz batzu topatu zirelako (nahiz eta horiek Goi-Gravette aldiko lanabes tipokoak izan). # I.- SANTIMAMIÑE (Kortezubi, Bizkaia) Ustekabez topatu zituzten, 1916an gazte batzuk, Kortezubiko koba honetako marrazkiak. J.M. Barandiaran, T. de Aranzadi eta E. de Eguren-ek industu zuten 1918 eta 1926 bitartean. Barandiaranek berrartu zuen indusketaren ardura 1960 eta 1962an. Paleolitoaren barruan, Barandiaranek Aurignac, Solutre eta Magdalen aldiko mailak sartzen ditu. Guri interesatzen zaizkigunak IX eta VIII mailak dira. - IX maila (edo E), nahiko aberatsa da, baina orokorrean hitzegiten da, asko zehaztu gabe, Châtelperron, Aurignac eta Gravette aldiez. Badirudi material gehienak Aurignac aldikoak direla, baina aurkikuntza batzu Perigord aldi tipikokoak dira. - VIII maila, 1976an egindako sintesian, J.M.Barandiaranek, zalantzekin, Gravette aldikoa bezala aipatzen du. # J.- AITZBITARTE III (Errenteria, Gipuzkoa) Aitzbitarte IVrekin bezala, 1892an, Lersundiko Konteak topo egin zuen aztarnategi honekin, koba betidanik ezagutzen bazen ere. Egoitza honetako aztarnen kokaerak (sarreratik nahiko urrun) adierazten digu zergatik ez zitzaion, hasiera batetan, garrantzi handirik eman. Altuna hasi da hau industen, 1985etik, orain arte Gravette aldiko maila eder bat jasoz. Honez gain, Solutre aldiko tresna batzu ere aurkitu dira. Maila honen ezaugarri nagusia, Noaille zulakaitzak dira. # K.- HEGO MUGARDUIA (Urbasa, Nafarroa) E. Redondok Urbasan topatutako aztarnategien artean, Mugarduiako lekua aipa daiteke. I. Barandiaranek industu zuen 1981, 1982 eta 1987an eta iharduera hauen lehenbiziko albistea atera berria da, Nafarroako Trabajos de Arqueología Navarra* aldizkarian. Honek dioenez, Hego Mugarduian Goi-Paleolitoaren hasierako (agian Gravette aldiko faciesekoa) sukarri-lantoki bat legoke. Aztarnategia oso aberatsa suertatu da. ## L.- CHABIAGUE I (Biarritz, Lapurdi) Mende honetan zehar aurkikuntza isolatuak eman dira Chabiague-ko tokian, gutxienez lau aztarnategi ezberdin bereiziz. 1967an, Chaucha- -tek industu zuen egoitza hauetariko bat, Chabiague I deitutakoa, Aurignac alde bilakatuaren barruan koka daitekeena kronologikoki. #### M.- BESTE AIPAMENAK Beste hainbat lekutan aipatu da Aurignac edota Perigord aldiko maila baten presentzia. Baina, banan banan aztertu behar dira arazo zehatzak planteatzen dituztelako. Hiru ataletan sailka genitzake: \\Haitzulo batzutan baditugu datuak Goi-Paleolitoaren hasieran bizitza egon dela bertan baieztatzeko. Koskobilo (Olazti, Nafarroa) eta Lezia (Sare, Lapurdi), sekulako garrantzia bide zuten aztarnategiak galdu ziren. Heldu zaizkigun tresna batzuren azterketatik susmatu da kasu bietan Gravette aldiko mailak eta agian Aurignac aldikoak ere egon zirela. Bestalde Aitzbitarte IVko (Errenteria, Gipuzkoan) V mailako materialak aztertuz ezin da ziurtatu Aurignac aldiko kronologia dutenik. Amaitzeko Usategin (Ataun, Gipuzkoa) IV mailak ez dauka materialik gauza handirik esateko (Aurignac aldi zaharrekoa dela adierazi da) baina III mailak bai, hezurrezko tresna batek Goi-Perigord aldian lekutzen bait du. \\Beste aztarnategi batzutan, ezartze kulturala askoz ere eztabaidatsuagoa da. Venta Laperra-ko D eta Polvoringo (Karrantza, Bizkaia) C eta G bitarteko mailak eta Boubengo (Lapurdi) aurkikuntzak (Passemard-en eritziz) erreferentzia zaharregiak dira, eta oso material gutxikoak (Aurignac aldi batez hitzegin da hiruetan). Antz handiko kasu batetan, Ekaingo (Deba, Gipuzkoa) kobazuloko X eta IX mailak Châtelperron eta Aurignac aldikoak bezala baloratu dira, baina oso elementu gutxirekin (hamar bat tresna denera). Lumentxa-ko (Lekeitio, Bizkaia) F edo VII maila eztabaidan dago, material gutxi duelako eta Bolinkobako dokumentazio grafikoarekin nahaste txikiak bait daude. Azkenean, Atxurrako (Berriatua, Bizkaia) D mailan hiru Noailles zulakaitz azaldu ziren, nahiz eta beste ukiera lauko tresna batzurekin egon eta hauek Solutre aldiko tipikoak izan. \\Beste arazo ezberdin bat planteatzen da Bizkaiko Kurtzia, Lapurdiko Saint-Pée, Villefranche, Ahetze, Bidart eta Anglet eta Nafarroa Behereko Bidache, Came eta Labastide-Villefranche aztarnategiekin. Aire zabaleko ezarrera hauetan arazo handienak haien mugagaiztasun eta iluntasunetik datoz: tresna gehienak aurkikuntza isolatuak dira, testuingurugabeak. Gainera, material urriak dira eta beraz, zehazgaitzak. # Aztarnategien sakabanaketa eta motak Aurreko atalean aztarnategiak bere aberastasun edo garrantziaren arabera sailkatu baditugu, kontuan izan behar dugu bere banaketa geografikoa ez dela batere orokorra. Honela, aipamen gehienak Gipuzkoa, Bizkaia eta Lapurdi bitartean daude. Baina geografia eta aztarnategien garrantzia konbinatuz gero, ekialderantz jotzen du garai honen erdiguneak (Isturitz eta Gatzarria garrantzizkoen estratigrafiak, Nafarroa Beherean eta Zuberoan aurkitzen bait ditugu.) Erizpide biak izan behar dira kontutan, guk dakigunarekin ez zaigulako posible finkatzea ezargunearen bizidura neurtzeko zein den fidagarriena. Aurreko Moustier aldia eta ondorengo Goi-Paleolitoaren bilakaera aztertu eta gero, ondorio batzu aterako ditugu: - Azken izoztaroarekin batera, oraindik ere Moustier aldian, giza taldeek tokialdatze bat egingo dute Ebro eta Aturri ibaietako goiko harrikadiak baztertuz, itsasertzeko aire zabaleko eta koba edota harpeko ezargunetara joanez. - Honek argitzen du Gipuzkoa, Bizkaia eta Lapurdin dagoen aztarnategi-multzoa. Bestalde, Iparraldearen gainean, beste eragin bat ikusten da, Piriniotako arlo historiaurrekoan bazter aktiboa delako. - Joera honek garrantzizko ondorioak dakartza, ehiztari-talde hauentzat, inguruarekin batera fauna eta landaretza aldatzen direlako, eta beren ekonomia aldaketa horren arabera egokitu beharko dutelako. - Iparraldeko hiru estratigrafia nagusiak eta Lezetxiki eta Amaldako salbuespenak kenduz gero, aipatutako beste aztarnategiak lehenbizikoz okupatzen dira garai honetan. Honez gain, Aurignac edota Perigord aldiko mailak itxi ondoren, normalean (batez ere, zuloetan) leku hauek birrokupatuko dira Goi-Paleolitoan zehar. Bestalde, aztarnategi-zerrenda honetan bereiztu behar dira bizileku tipikoak (haitzulotan daudenak, Isturitz bezala, eta aire zabaleko batzu, Le Basté bezala), aire zabaleko etzauntzak (igaroalditan edo ekintza ekonomiko jakin bat betetzeko egoitza prestatua) eta oraindik aipatu gabe genituen labarretako artedunak (garai honetarako, Bizkaiko Venta Laperra eta Zuberoa Etcheberriko-Karbia), nagusiki bizileku bezala erabili ez direnak. # Sistematizazio kronologiko- -kulturala. Euskal Perigord eta Aurignac aldiak beren inguruan. Euskal Perigord eta Aurignac aldiko sistematizazio kronologikoa finkatzeko funtzesko argibideak Isturitz eta Gatzarrian ditugu. Estratigrafia hauek nahikoa osorik badaude ere, euren alde txarra ere badute, Euskal Herri mailan honelako argitasuna ez delako araua. Beste aztarnategietan ohizkoa da materialen kronologia finkatzeko arazo handiak izatea (batzutan, nahiz eta aberastasun dexente izan, Lezetxikiko IIIa mailarekin gertatzen den moduan). Atal honetan saiatuko gara ezagutzen ditugun datuekin Euskal Herriko aztarnategi-multzoa kanpoko sailkapenekin harremanetan ipintzen. ## A.- CHATELPERRON edo BEHE- -PERIGORD aldia Nagusi da honelako estratigrafi urritasuna Frantziako Dordognen ere. Frantzian, indusketa berri bakarra, aberastasunekin, Grotte du Renne (Arcy-sur-Cure), Roc de Combe (Lot) eta Trou de la Chèvre-koak dira, nahiz eta indusketa zaharretan ere beste batzu azaleratu (Châtelperron, Abri Audi, La Ferrassie, etab.). Iberiar Penintsulan funtsezko aipamen bakarra Cueva Moríngo X mailan dugu. Honekin batera, guregandik hurbil dauden Erdi-Piriniotako Montmaurin edo Le Portel ere aipa daitezke. Aldi honek tipologikoki antzemateko, arazo tekniko bat dugu, Châtelperron aldiko mailak oso pobreak suertatzen direlako. Horregatik, "fosil"aren kriterioan oinarrituz ematen zaio normalean izena (Châtelperron aldiko punta azaltzen denean). Positiboki ezagutu da, estratigrafian, Isturitzeko SIII mailako oinarrian eta Gatzarriako cjn3 eta Le Basté-ko Erdiko 3b mailetan. Aipa ditzagun, ziurrak ez diren arren, Ekain, Santimamiñe, Venta Laperra edo Labeko Kobako estratigrafien oinarrian daudenak; Lezetxiki edo Amaldan Erditik Goi- -Paleolitorako igaroaldian; Lapurdin lekututako aire zabaleko Villefranque edo Bidarteko aztarnategietan. ## B.- PROTO AURIGNAC aldia / AURIGNAC aldi zaharra Châtelperron aldia eta I Aurignac aldia (edo Aurignac aldi tipikoa) bitartean hainbat lekutan ikusi da Proto Aurignac aldia deitu izan dena (aurreko Peyrony-ren II Perigord aldia). Bere izaera teknikoa ukiera erdimalkartsuko ijelkitxoen eskutik dator, batez ere Dufour motakoaren eskutik, hain zuzen. Estratigrafia tipokoenak (Abri Dufour edo Bos-del-Ser) Corrèze ibaiaren bailaran aurkitu direnez, Proto Aurignac aldia izenaz gain, Corrèze aldia proposatu izan da. Kantauri aldean, Moringo 8 eta 9 Pendo-ko VIII mailetan daukagu (azken honetan Auriñaciense arcaico deitura hartuko du, eta ez du Dufour ijelkitxorik). Euskal Herrian hiru tokitan aurkitu da aldi hau, baina Le Basté-ko goiko 3b maila oso pobrea da, eta hemen Châtelperron eta Aurignac aldien bitartean dagoelako sartu da. Gatzarriako cjn2 eta cjn1 eta Labeko Kobako VII mailetan, berriz, identifikazioak zehatzak dira. Garrantzi berezia du Gatzarriako sailkapenak, aldi honen faunan bi fase ezberdin bereizten bait ditu. #### D.- AURIGNAC aldi tipikoa Bilakaera klasikoan (Dordogne-ko ereduan) Proto Aurignac eta Goi- -Perigord aldien bitartean lau aldi ezberdin ikusten badira ere, III eta IV Aurignac aldiak ezezagunak dira eremu honetatik kanpo (ia Laugèrie- -Haute, La Ferrassie eta Abri Pataud- -etik kanpo). Honela I eta II Aurignac aldiak geratzen dira, eta euren arteko ezberdintasuna hezur tresneriaren bidez atera behar denez, (eta hau ez da batere erraza) nahiago izan da multzo honi Aurignac aldi tipikoa izena ematea, honen barne bi fase, aintzinekoa eta bilakatua (évolué) alegia, bereiziz. Erizpide zabal honekin ulertuko da zergatik dagoen hain hedatua Aurignac aldi tipiko hau, bai Frantzian eta bai Kantauri aldean. Azken hauen artean, Morín, Pendo, Castillo, Otero, Hornos de la Peña edo Armero-n aurkituko ditugu. Euskal Herriari dagokionez, Isturitz, Gatzarria, Le Basté, Labeko Koba edo Santimamiñen ondo ezagutzen dira. Lezetxikiko IIIa-maila ere, zalantza handiekin, sar daiteke, beste aipamen zalantzagarriekin Aitzbitarte IVeko V, Lumentxa-ko F, Chabiague Ieko VI edo Venta Laperra-ko mailak, edo Bizkaiko, Lapurdi edo Nafarroa Behereko aire zabaleko aurkikuntza gehienak bezala. Gauza ziurrera joz gero, ikus ditzagun aipamen zehatzenak: Aurignac aldi tipiko zaharra aztertzeko, Isturitzeko SIII eta Gatzarriako cbci mailak daude, inguru hoztu batetan (faunaren ikerketarekin ikusi dena). Aurignac aldi tipiko aurreratua edo bilakatua, Isturitzeko SII eta V, Gatzarriako cb, Le Basté-ko 2c(?) eta Labeko Kobako IV eta V(?) mailak. Azken bi kasu hauetan, hezurrezko tresneriaren faltak ez digu uzten hau baieztatzen. # E.- GOI-PERIGORD edo GRAVETTE-aldia Hau ere oso arrunta da Euskal Herriko eta kanpoko aztarnategietan. Peyrony-ren IV eta V Perigord aldiei dagozkien guztia, eztabaidan dago azken hamarkadetan, oso bilakaera aldakorra bait du. Honela, batzutan ikusten da (Gatzarria edo Isturitzen gertatzen den bezala) Aurignac eta Goi-Perigord aldiaren artean jarraikortasun bat dagoela, nahiz eta ezaugarri nagusiak ondo finkaturik ez izan. Beste adibide batzutan berriz, badirudi nahasmen tipologiko bat dagoela (Lezetxikiko IIIa mailan gertatzen den moduan) eta honela berba egiten da, bereizi gabe, Aurignac, Gravette edo Aurignac- -Gravette aldi batez. Bestalde, Goi- -Perigord aldian (Peyrony-ren V Perigord aldia) gure inguruan ezagutzen den facies bakarra Noailles zulakaizduna da. Hau dela eta, ikertzaile batzuk, Mac Collough edo David hauen artean, Noailles aldiaz hitz egin dute. Noailles zulakaitzarekin batera, garai hau identifikatzeko beste "fosil"ik ez dago, zoritxarrez, Gravette aldiko punta, hezurrezko azagai bat baizik, Isturiztarra. Gravette aldi hau, Euskal Herrian ikusiko litzateke Isturitzeko IVean, Bolinkobako Fan eta agian Aitzbitarte IIIan eta Amaldan. Azken Gravette aldia, berriz, Isturitzeko III, Gatzarriako cbcs eta Le Basté-ko 2a mailetan. Beste hainbat lekutan erreferentziak zehaztu gabe ditugu, Lezia, Lezetxikiko II Usategi, Kurtzia, Atxurra, Koskobilo edo Lapurdi eta Nafarroa Behereko aire zabaleko aztarnategietan. Eredu gisa, Iberiar Penintsulako Morín, Pendo, Castillo edo Cueto de la Mina-ko aztarnategietan ikusten dena har daiteke. El Pendo-n gertatzen ez den bezala, Azken Gravette aldia amaitzen denean, ez da ikusten Euskal Herriko estratigrafietan Aurignac aldiko azken fasea. Hurrengo urratsa Solutreko fase bilakatu batetara igarotzean dago (sailkapen klasikoan Erdi-Solutre aldia izango litzatekeena), hori bai, batzutan material gutxi geratzen delarik (Bizkaiko Atxurra edo Bolinkoban gertatzen den bezala). Argi eta garbi dago egoera hau Isturitzeko Erdi-Solutreko materialen artean hainbat Noailles zulakaitz edo Gravette punta ikusten dugunean. POST SCRIPTUM: Hitzaldi hau 1989ko Uztailean irakurri zenetik aldaketa batzu egon dira, Amaldako aztarnategiaren argitalpena adibidez. ## Bibliografia - ALTUNA, J; "Fauna de mamiferos de los yacimientos Prehistóricos de Guipúzcoa", Munibe, 24, 1-464, Donostia, 1972. - ALTUNA, J. eta MERINO, J. M; El yacimiento de la cueva de Ekain (Deba, Guipúzcoa), Eusko Ikaskuntza, Donostia, 1984. - ALTUNA, J. et alii; "Carta Arqueológica de Guipúzcoa", Munibe, 34,1-242, Donostia, 1982. - ARAMBOUROU, R; "Les civilisations du Paléolithique supérieur dans le Sud- -Quest (Pyrénnées Atlantiques)", La Préhistoire Française, I, 1237-1242, Paris, 1976. - ARRIZABALAGA, A; "Auriñaciense en Guipúzcoa", Rev. de Arqueología, 96,62- 63, Madril, 1989. - ARRIZABALAGA, A; Orain dela 30.000 urte. Labeko Koba. Hace 30.000 años, Arrasateko Udala, Oñati, 1989. - BARANDIARAN, I; "El Paleomesolítico del Pirineo Occidental. Bases para una sistematización tipológica del instrumental óseo paleolítico", Monografías Arqueológicas, 3,1-433, Zaragoza, 1967. - BARANDIARAN, I; "Arte mueble del Paleolítico cantábrico", Monografías Arqueológicas, 14, 1-369, Zaragoza, 1973. - BARANDIARAN, I; "Auriñaciense y Perigordiense en el País Vasco: Estado Actual ", Munibe, 32,325-333, Donostia, 1980. - BARANDIARAN, I; "Las Primeras formas de organización del hábitat y el territorio en el País Vasco", El hábitat en la historia de Euskadi, 11-29, Bilbo, 1981. - BARANDIARAN, I; "Actividad arqueológica en Navarra.1986-1987", Trabajos de Arqueología Navarra, 7,319-325, Iruñea, 1988. - BARANDIARAN, I; Prehistoria: Paleolítico, Historia General de Euskal Herria, Auñamendi, Donostia, 1988. - BARANDIARAN, I. eta VALLESPI, E; "Prehistoria de Navarra", Trabajos de Arqueología Navarra, 2, 1-241, Iruñea, 1980. - BARANDIARAN, J.M; "Bolinkoba y otros yacimientos Paleolíticos en la Sierra de Amboto", Cuadernos de Historia Primitiva, V, 73-112, Madril, 1950. - BARANDIARAN, J.M; El Hombre Prehistórico en el País Vasco, Ekin, Buenos Aires, 1953. - BARANDIARAN, J.M; "Excavaciones en Carranza: Bortal, Venta de LaPerra, Polvorín", Vizcaya, 10, Bilbo, 1958. - BARANDIARAN, J.M; "Excavaciones en Vizcaya: Silibranka, Atxurra, Goikolau", Vizcaya,17, Bilbo, 1961. - BARANDIARAN, J.M; "Excavación de la cueva de Santimamiñe", Obras Completas IX, Bilbo, 1978. - BARANDIARAN, J.M; "Exploración de la cueva de Lezetxiki", Obras Completas, XIII, 423-480 eta XIV, 7-131 eta 327-333, Bilbo, 1978. - BARANDIARAN, J.M; "Excavaciones en Aitzbitarte IV", Obras Completas, XV, 7-195, Bilbo, 1978. - BORDES, F; "La quéstion perígordienne", La Préhistoire: Problèmes et téndences, 59-70, Paris, 1968. - CHAUCHAT, C; Les industries préhistoriques de la région de Bayonne du Périgordien ancien à l'Asturien, Tesis Dokt., Bordele, 1968. - CHAUCHAT, C; "La grotte Lezia à Sare", Bulletin du Musée Basque de Bayonne, 61,155-166, Baiona, 1973. - CHAUCHAT, C. eta THIBAULT, C; "La station de plein air du Basté à Saint- -Pierre d'Irube (Basses Pyrénnées)", Bulletin de la Société Préhistorique Française, 65, 295-318, Paris, 1968. - DELPORTE, H; "Le Mousterien d'Isturitz d'après la Collection Passemard" Zephyrus, XXV, 17-42, Salamanca, 1974. - ELKAR LANEAN; Euskal Herriaren Historiaz II. Historiaurrea, Euskal Herriko Unibertsitatea, Bilbo, 1985. - IRIARTE, M.J; Aportación de la Palinología al conocimiento del paisaje vegetal de Würm en la Cornisa Cantábrica, Tesina, Gasteiz, 1986. - LAPLACE, G; "Les Niveaux Castelperronien, Protoaurignacien et Aurignacien de la Grotte Gatzarria à Suhare en Pays Basque" Quärtar, 17,117-140, Bonn, 1966. - LAPLACE, G; Recherches sur l'origine et l'évolution des complexes léptolithiques, Mélanges d'Archeologie et d'Histoire, 4, Paris, 1966. - LAVILLE, H; Climatologie et chronologie du Paléolithique en Périgord, Etudes Quaternaires, 4, Marsella, 1975. - LEROI-GOURHAN, Art., "Análisis Polínico de Cueva Morín", in GONZALEZ ECHEGARAY, J. eta FREEMAN, L.G. 1971,359-365, Santander, 1971. - MARCOS, J.L; "Carta Arqueológica de Vizcaya. Primera parte: yacimientos en cueva", Cuadernos de Arqueología de Deusto, VII, Bilbo, 1982. - PASSEMARD, E; "Les Stations Paléolithiques du Pays Basque et leurs rélations avec les Térrasses d'Alluvions de la Nive", Baiona, 1924. - PASSEMARD, E; "La Caverne d'Isturitz en Pays Basque", Préhistoire, IX, Paris, 1944. - SAINT-PERIER, R.eta S; " La Grotte d'Isturitz III. Les Solutréens, les Aurignaciens et les Mousteriens", Institute de Paléontologie Humaine, 25, Paris, 1952. - SONNEVILLE-BORDES, D; "L'évolution des industries aurignaciennes", ERAUL, Niza, 1980.
aldizkariak.v1-2-146	{ "domain": "logika, matematika, hizkuntzalaritza, psikologia, filosofia, informatika eta adimen artifiziala", "id": "gogoa_Libk.21_ Zk. _2020_2", "issue": "Libk.21_ Zk. _2020_", "year": "2020", "license": null, "source": null, "edition": null }	# Camus eta Sartreren eragina zenbait euskal idazlerengan # The influence of Camus and Sartre on some Basque writers Pako Sudupe Elorza\* Pasaiako Udala (Euskara Saila) LABURPENA. Unamunorekin batean, A. Camusek eta J-P. Sartrek ere eragin handia izan zuten 50eko hamarkadatik aurrera gure intelligentsia ttipian, hots, frantziskotarrengan (lehenik, Bastarrikarengan) eta, halaber, Txillardegi, Juan San Martin, E. Lopez Adan eta Joxe Azurmendirengan-eta; eta eragin hori giltzarri izan zen fede katolikoan oinarrituriko euskal kultura tradizionaletik euskal kultura moderno laikoagora igarotzeko. Hasieran Camus izan zen eragile handiena, eta geroago Sartre. Lan honetan Camus eta Sartreren arteko harreman pertsonal-intelektuala arakatzetik abiatzen naiz, eta ondotik haien eraginaren nondik norako nagusiak azaltzera egiten dugu, existentzialismoa, erlijioa eta morala direla ardatz. Eta, horrekin batean, biolentziaren bidezkotasunaz Parisen II. Mundu Gerraren ondotik egindako hausnarketa jarraitzen dugu. Testuingurua, orduan, komunistek Iraultza egiteko zuten xedea zen. Errusian arrakasta izandakoak zergatik ez zuen arrakasta izan behar Frantzian? PCF alderdi komunista frantsesak 800.000 afiliatu zituen 1946an, eta eragin gaitza. Lopez Adanen iritzia jaso ondotik, axola handikoak iruditzen zaizkigun Joxe Azurmendiren ideia hauekin amaitzen dugu idatzia: gai horretan, Sartre eta Camus soluzio baten bila haztamuka ibili dira. Ez dira erlijiosoki dogmatikoak izan Ghandiren erara. Bortxarekiko behar dugun morala egiteko dago, eta egiteko egongo da beti, horrentzat ez daudelako hamar mandamenduak betiko zizelkatuak harrizko taulan: erantzuna gizarte bakoitzak eta aro bakoitzak beretzat erabaki —hautatu— beharrekoa baita. Gako-hitzak: existentzialismoa; Camus; Sartre; erlijioa; morala; biolentzia. ABSTRACT. Together with Unamuno, both A. Camus and J-P. Sartre had a lot of influence from the 50s of the last century on Basque reduced intelligentsia, that is, on the Franciscans (first, on Bastarrika) and on Txillardegi, Juan San Martín, E. López Adán and Joxe Azurmendi, among others. This influence was crucial to move from the traditional Basque culture based on the Catholic faith to a more secular Basque culture. At first, Camus was the most influential; Sartre came later. This work starts by exploring the personal and intellectual relationship between Camus and Sartre; then I present the main themes of their impact dealing with existentialism, religion and morals. And along with it, I follow the debate about the legitimacy of violence that took place in Paris after World War II. The context was communists's revolutionary goals: If it succeeded in Russia why would it not succeed in France? In 1946, PCF (the French Communist Party) had 800,000 members, and its influence was enormous. After presenting López Adán's view, the paper ends by gathering some ideas by Joxe Azurmendi on the topic of violence. Sartre and Camus were not religiously dogmatic like Gandhi. The morals needed with respect to violence needs to be built; and it will always be because there are no tablets of the ten commandments, and the answer corresponds to to each society in its own time. Keywords: existentialism; Camus; Sartre; religion; moral; violence. Nola aipatu / How to cite: Sudupe Elorza, Pako (2020). «Camus eta Sartreren eragina zenbait euskal idazlerengan», Gogoa, 21, 3-28. (https://doi.org/10.1387/gogoa.21626). Jasoa: 2020-I-7. Onartua: 2020-III-30. Aurrena online argitaratua: 2020-IV-3. ISSN 1577-9424 - eISSN 2444-3573 / © 2020 UPV/EHU ![](_page_0_Picture_15.jpeg) Lan hau Creative Commons Aitortu 4.0 Nazioartekoaren lizentziapean dago <sup>\</sup> Harremanetan jartzeko / Corresponding author:* Pako Sudupe Elorza. Etxeberri, 7, 5-C (Hernani) – pselorza@gmail.com – https://orcid.org/0000-0003-1908-3080 ### Sarrera Joxe Azurmendiren Oraingo gazte eroak (1998) liburua irakurrita jabetzen da bat oso ongi Albert Camusek eta Jean Paul Sartrek zer-nolako eragin gaitza izan zuten iragan mendeko 50eko hamarkadatik aurrera gure intelligentsia ttipian, bereziki belaunaldi zaharra(k) berri(ar)engandik bereizteko puntuan, fede katolikoan oinarrituriko euskal kultura tradizionaletik euskal kultura moderno laikoagora iragateko bilakabidean. Eta, horrenbestez, artikulu honen xedea izango da, euskal kontzientziara eta idazkuntzara 36ko gerraurrean iritsiak zirenen eta bereziki 50eko hamarkadan bildu ziren idazleen baitan, existentzialistek —Unamunok ere garrantzi itzela izan zuen Euskadi penintsularrean— eta guztiz ere Camusek eta Sartrek izandako garrantzia azaleratzea, eta egungo euskal intelligentsia beti ttipiak —herri ttipi bati dagokionez— interesgarritzat jotako memoria literario-intelektual eta politiko hori transmititzea. #### 1. Camus eta Sartre Camusen biografia (1913-1960) eta obrak lerro batzuetara ekarririk, Aljeriako familia frantses apal batean munduratu zen. Urtebeteko haurra zela, aita lehen mundu gerran hil zitzaion; eta amak, berriz, garbiketak eginez ateratzen zuen bizimodua, eta irakurtzen ez zekien. Osaba-izebek hazi zuten Aljerren, Mediterraneo ondoko hiri eguzkitsuan, Belcourteko langile-auzo behartsuan, eta frantsesa bai, baina batez ere Aljeriako frantsesa (pied noir) sentitzen zen gaztetan, eta are helduaroan ere, Parisen biziagatik. Sartrerekin alderaturik, literatoa gehiago izan zen filosofoa baino —saiakera eta nobela filosofikoen egile, halere!—, eta, nahiz berak ez zion inoiz bere buruari existentzialista iritzi, halakotzat hartua izan zen, eta erlijio eta moral tradizionalaren kritiko gisa interpretatu eta gehienbat goretsi dute edo behinik behin begirunez tratatu dute euskal idazleek. Aljerreko alderdi komunistako kide izan zen 1935etik 1937ra. Sartrerena ez bezala (Sartre existentzialismotik igaro zen marxismora, eta intelektual engaiatua izatera), Camusen existentzialismoa edo absurdoaren filosofia postmarxista zen, klase-borrokaz etsi ondokoa. Frantziaren okupazio garaian erresistentzian aritu zen 1943ko urritik aurrera, kazetari gisa —ez arma-ekintzetan—, Combat aldizkari klandestinoa ateratzen, eta, 1948an, Sartrerekin RDR (Rassemblement Démocratique Révolutionaire) alderdiaren mitin nagusian tribuna partekatu bazuen ere, alderdi baino gehiago ezkerreko mugimendu sozialista izan zen hark —PCFren estalinismoarekin kritiko eta SFIO sozialdemokratekin ere bai, AEB eta SESBekin bezala— ez zuen arrakastarik izan, eta Camus laster igaro zen antikomunismora, paristar adiskidearekin haserreturik. Aljeriako gerra luze-ankerrean, frantses eta Aljeriako herritar musulmanen arteko bizikidetzaren alde engaiatu zen; Sartre, aldiz, aljeriarren independentziaren alde, eta, hargatik, OASen errepresioa jasan zuen —bi bonba jarri zizkioten, nahiz eta ez zuten zauritu—. Bere obra zabalagoa bada ere, guri Arrotza (2017 [1942]), Sisyforen mitoa (1992 [1942]) eta Izurria (1992 [1947]) interesatzen zaizkigu bereziki. Sartrerengana etorriz, hark ere ez zuen aita ezagutu, baina zirkunstantzia komun hori gorabehera, oso haurtzaro eta gaztaro ezberdina (1905-1980) izan zuen Camusenaren aldean. Aitona-amonek eta amak hezi zuten Parisen familia burges batean; bereziki aitona alsaziarrak izan zuen eragin handia berarengan. Oso umetatik idazteari emanik, filosofia alemanaren eta zinemagintza estatubatuarraren eraginpean (Cohen-Solal 2005a), filosofia eta literatura existentzialetik marxismora eta intelektual engaiatua izatera igaro zen II. Mundu Gerratik aurrera, eta burgesiatik proletarioen aldera, ezkerraren posizioetan mugiturik aurrerantzean —gorago aipatu RDRren sozialismo ez-komunistatik abiaturik, 1952tik 1956ra komunismoarekin nahiko bat, eta Hungariako inbasiotik aurrera SESBekin kritiko baina AEBekin eta kapitalismoarekin are kritikoago, 1964an Nobel Sariari uko eginik, 1968ko matxinadarekin bat; 1971n, euskal borrokaren aldeko hitzaurre famatua idatzirik, eta sozialismo anarko airean amaiturik—. Gorago adierazi bezala, Camus begirune handiagoaz tratatu zuten gerraurreko euskal idazleek Sartre baino; bereziki filosofia eta moralagatik kritikatu eta jorratu zuten paristarra, eta politika eta moralarekin, politika eta bortxarekin erlazionatu dute gerraondoko euskal idazleek, eta bereziki Txillardegirentzat erreferente miretsia izan da. Oso zeharka Goragalea (2003 [1938]) eta L'etre et le néant (1943, Izatea eta ezereza), eta guztiz ere beraren hautu politikoak izango ditugu iruzkingai. Atzotik une baten gaurko egunetara etortzea zilegi bazait, egun ere arazo larriak baditugu, eta ez gutxi; esaterako, Europara egunero iristen diren iheslari eta migratzaileen arazoa, gerretatik eta miseriatik ihesi; aldaketa klimatikoarena ere gora doan afera global objektibo larria da egunotan; emakumeen aurkako bortxa; gutxiagoren arrangura den arlo batera etorririk, munduko hizkuntzen erdiak galtzear daude, gure elearen bizia batere bermatua ez, beste arazo larriak beste. Halere, Mendebaldean, batez ere Europan, ez gara I. eta II. Mundu Gerra ezin tragikoagoetatik atera berri, eta ez daude orduan bezain zabalduak larritasun eta larrimin existentzialak, ez gizartean eta ez intelligentsian ere. Ez dugu sinesten transzendentzian, oro har, baina ezaxola bizi gara. Camus, aldiz, konbentzitua zegoen gizakia ezin dela baliorik gabe bizi; batek bizitzea erabakitzen badu, horregatik beragatik balio bat baieztatzen du Camusen irudiko; bestela esanda, bizitzak merezi duela bizia izatea edota bizitzeko duina izan dadin lor daitekeela. Camusek L'Homme révolté (1951, Gizon matxinatua) obran zioen bezala —liburu horrexek urrundu zuen Sartregandik—, iragan mendeko bigarren hamarkadatik aurrera, aurrekari gabeko gerra batek erroetaraino astindu zuen Alemania, eta galdutako gerraren eta angustia ekonomikoaren shockpean (Versailleseko Ituna, 1929ko crasha), ez zegoen zutik balio bat bera ere, eta bi gerren artean suizidio andana jazo ziren, suizidio izurritea izan zen. Gertaera hori gogoan, hobeki ulertzen da Camusek Sisyforen mitoa (1992 [1942]) izeneko obra hasi zuen bezala hastea; zinez arazo filosofiko serio bakarra dago: suizidioa; aditzera emanik bizitzak bizitzea merezi duen epaitzea eta filosofiaren funtsezko arazoari erantzutea baliokideak direla. Bizitzak bizitzea merezi duen, bizitzaren absurdoa, ezereza... horiek ziren garaiko gaiak, existentzialistatzat ezagutzen direnak —horregatik alde friboloa baztertu gabe; areagotuz hain segur!; gauza jakina da Camus eta Sartre biak ala biak emakumezaleak zirela, eta Pariseko gauetan parrandan ibilzaleak oso! (Txillardegi 2007)—. Sartrek bezala Camusek ez zuen Jainkoan sinesten, baina, berak 1956an elkarrizketa baten agertu zuen bezala, horregatik ez zen ateoa, eta Sartre bai. Howard Mumma AEBetako eliza metodistaren artzainak Camusekin hainbat elkarrizketa izan zituen 50eko hamarkadan (Mumma 2005), eta horietako batean esan zion ezen, Sartrerekin lehenbizikoz elkartu zenean, Sartre eta biak bat etorri zirela Jainkoa eztabaidatik kanpo utzi behar zutela, nahiz eta Camusek berak beti utzi izan zion posibilitate bat irekia gizakia baino goragoko zerbaiti. Aljeriako frantsesarentzat, lañoki esanda, Jainkoaren afera zen gauza bat modu behin betikoan inoiz jakitera iristerik izango ez duguna, eta, horrenbestez, bakarrik bageunde bezala bizi beharrean gara. Ez dago erreferentzia marko gorenik, betiereko egiarik ere ez, egia absoluturik; gizon eta emakume indibidualak bakarrik, zentzurik gabeko existentzian bide bat hautatzera kondenatuak, bizitza esentzia edo esanahiz hornitzearren ahal dutena eginez. Sartrek berak azaltzen zuen bezala: subjektibitateak izan behar du benetako filosofia ororen abiapuntua, existitzen den eta itxura batean absurdoa eta zentzurik gabea den gizabanakoarentzat. Halaber, Camusek esan omen zion Mumma artzain metodistari ados zegoela Heideggerrek gizakiak existentziarekin egiten duen konfrontazioaren deskribapenarekin, eta nork bere burua existitzen den izaki gisa deskubritzearekin, hark abandonu egoera deitu zuenarekin, edota Sartrek nobela baten izenbururako erabilitako goragalearen sentimenduarekin. Herri-sinestearen kontrara, esan omen zuen Camusek hark ez ziola inoiz bere buruari existentzialista deitu, baina beti identifikatu omen zen unibertso arrotz baten bakartua eta inpotente bizitzearen sentimenduarekin. Eta, Sartre bezala, Camus moraltasuna aurkitzen saiatzen zen, desesperazio itxuraren eta Jainkorik gabeko unibertso baten perspektibaren aurrean. Behin domingotar fraide talde bati esan omen zionez, partekatzen zuen haiekin gaizkiaren alderako izu berbera, baina ez zuen haiekin partekatzen haiek zuten Jainkoaren esperantza. Eta borrokan jarraitzen zuen haurrek sufritzen duten, eta haurrak hiltzen diren, unibertso honen aurka. Sartrerekin haserreturik bazegoen ere, oraindik asko zor ziola aitortzen zuen, baina bizitzari zentzua aurkitzeko ahaleginik ez egitea leporatzen zion. Haren erantzunek ez zuten gogobetetzen. H. Mummaren iritzian, Sartrek pentsatzen zuen erantzunak aurkituak zituela eta Camusek ez, eta, menturaz, inoiz ez zituen aurkituko. Camusentzat bizitza egia aurkitzeko, beti eskapatzen den egia aurkitzeko borroka etengabea zen, baina betiere ahalegintzeari uko egin gabe. Camusek eta Sartrek elkarren ezagutza pertsonalak 1942-1943an egin zituzten, Frantzia Alemaniaren okupaziopean zenean. Baina lehenagotik espiritualki hurbilduak ziren elkarrengana. Sartrek Goragalea 1938an argitaratzean, artean kazetaritzan hasiberria zen Camusek kritika zorrotza bezain kartsua egin zion. Goretsi zituen Sartrek absurdoaz egindako deskribapenak; Antoine Roquentin protagonistaren bizitzaren ohiko egiturak kolapsatzen zihoazen eran, hari sortuz zihoakion larriminaren sentimendua eta haren ondoriozko goragalea. Camusek ez zuen bat egiten Sartreren negatibotasunean, Sartrek gizadiaren alderdi higuingarrienetan sakontzen baitzuen, gizakiaren handitasunaren zeinu batzuetan aurkitu beharrean etsitzeko arrazoiak. Eta halaber nahasirik uzten zuten Camus, artean Roquentinek esperantza aurkitzeko egindako saiakerek, baina estimatzen zituen Sartreren ideiak —hurbil sentitzen zen haren absurdoaren ideiatik— eta gozamena sortua zioten haren onestasunak eta berrikuntzarako gaitasunak (Aronson 2006). Sartrek Paretaren kontra (1980 [1939]) plazaratzean, entusiazmoz goretsi zuen idazleak bizitzaren absurdoa nolako argitasunarekin islatu zuen, eta nola deskribatu zituen askatasuna alferrikako zuten pertsonaiak. Sartrek giza kondizio absurdoa deskribatu zuen, baina uko egin zion horregatik ikarak hartua sentitzeari. Filosofia eta irudiak orain orekan zeuden, Goragalean ez bezala. Sartrek ere, bestalde, oso ongi hartu zuen Camusen Arrotza nobela. Sartreren biografo Cohen-Solalen arabera, Aljeriako frantsesaren nobela hark aukera eman zion paristarrari mugarik gabeko artikulu laudoriozkoa idazteko (Cohen-Solal 2005b). Besteak beste, adierazi zuen nobelan ez dagoela alferrikako xehetasunik, ez dagoela xehetasun bat bera ere geroago agertzen eta argumentuan enplegatzen ez denik. Eta, liburua itxitakoan, beste amaierarik ezin zuela izan ohartzen garela. Kausalitateaz gabetua izan den eta absurdo gisa aurkeztu den mundu honetan, gertaera ñimiñoenak du pisua. Ez dago gertaerarik heroia zigor kriminal handienekora bideratzen ez duenik. Arrotza obra klasikoa da Sartreren iritzian, obra metodikoa, absurdoari buruz eta absurdoaren aurka eratua. Eta Izurria nobela ez gutxiago —ezaguna denez, alegoria bat da: Frantzia okupatzen ari ziren alemanak ziren izurria, 200 milioi europar zeuden alemanek oinperaturik, eta Izurria nobela gertatzen den Aljeriako Oranen berrehun mila biztanle izurriaren menpean—. Okupazio garaian idatzi zuen nobela hori Camusek eta berarentzat konpromisoaren eskuliburua izan zen, eta, Ronald Aronsonen arabera, Sartre gai politikoetan engaia zedin ere zerikusia izan zuen. Erabateko mehatxu baten aurrean, egin behar dena egiteko erabakitasun heroikotasun gutxikoa transmititzen du. Esate baterako, Rambert kazetariak berrogeialdian zegoen Oranen gelditzea erabakitzen du, eta ikasten du izurria borrokatzea guztiei dagokiela, ekintza kolektiboa eginez bakarrik burura daitekeela, egoerak eskatzen duenera plegatzea onarturik, eta ekintzari datxezkion arriskuak ere ontzat emanik. Sartrek AEBetan 1945. urte hasieran hitzaldia eman zuenean, jada irakurria zuen Izurriaren eskuizkribua, nahiz bi urte geroago argitaratu zuen Camusek, eta amerikarrentzat laburtu zuen eta handik irakaspen garrantzizkoak atera zituen. Protagonista nagusia den Rieux doktoreak lañotasunez eta ilusiorik gabe egiten zien desafio Gaizkiari eta Unibertsoari, eta giza espirituaren agintea berresten zuen bera baino handiagoko indarren aurka. Camus eta Sartre 1943tik aurrera elkarren lagun hartuak izan ondotik, 1952an, betiko haserretu ziren Camusek L'Homme révolté (1951, Gizon matxinatua) plazaratzearekin, eta Sartre PCFra arras hurbiltzearekin. Autore batzuk enplegatu dira Camus eta Sartreren arteko adiskidetasuna eta elkarrengandiko urruntzea aztertzen, besteak beste, jada aipatua dugun Ronald Aronson estatubatuarra. Eta, gurean, euskal idazleentzat Camus eta Sartre biak ala biak izan dira garrantzizkoak, eta hein batean ildo bertsukoak, nahiz Sartre askoz gehiago kritikatua izan den bere filosofia ateoagatik, eta halaber, hautu politikoengatik ere. Sartre hil zenean, lehenik, Lopez Adan Beltzak heldu zion Camus eta Sartre haserrearazi zituen dilemari; eta, berriki, hamarkada honetan bertan Joxe Azurmendik heldu dio gaiari, artikulu honen amaieran adieraziko dugun bezala. ### 2. Jesuiten eskolakoak, fraide frantziskotarrak eta Txillardegi laikoa Frankismopean, 36ko gerraren eta II. Mundu Gerraren ondotik, alde batera, jakina denez, erlijio-debozioen goraldi bat gertatu zen; seminarioak bete ziren, eta Francoren gobernuak diruztaturik erlijioa hedatu zen Euskal Herri penintsularrean. Eta, Euskal Herri kontinentalean ere, II. Mundu Gerratik Frantzia burumakur samar ateragatik, sinesmen tradizionalak ez zuen galera handirik izan. Alabaina, Hegoaldean erlijioaren hedatze soziologiko horrekin batean, Eliza katolikoaren hierarkiak Francoren erregimena nola babesten eta bedeinkatzen zuen oharturik, kezka handiak sortu ziren hura ezin pairaturik, euskal erlijiosoen artean, eta, halaber, heziketa erlijiosoa jasorik ere, euskaldun eta ez espainol sentitzen ziren banaka batzuen artean, eta fede zalantzak. Hasiera batean ematen zuen fede-zalantzetatik, bizitzaren zentzuari buruzko eztabaidetatik kanpo geundela, gerrak gerra, fedea atxiki genuelako, baina laster hasi ziren pitzadurak azaltzen gazteak letren mundura agertzearekin. 50eko hamarkadaren lehen aroan, existentzialismoaren arbuioa eta betiko fedearen baieztapena izan ziren nagusi. Eusebio Erkiagak infernura kondenaturiko Sartrek euskaldun fededunari sortzen zion nazka agertu zuen hitz neurtuetan. Existentzialistak ardi galduak ziren, eta, haien artzain Sartre are galduagoa, akerzain azkarra. Epikuroren txerriak ziren, udan arropa gutxirekin ipurdia agerian ibiltzen zirenak. Hona amaiera: «Agur ba, ene Sartre,/akerzai azkarra,/irri-karkaraz dozu/inpernuko garra! Ja-ja, ja-ja!...» (Erkiaga 1951: 21-22). Gomendatzen zien adimenaren bazkatzat San Agustinen Aitorkizunak (Orixe 1956) hartzea, otoi egitea izarrei begira, eta olerkiaren amaieran ziotson Sartreri irri-karkaraz zuela infernuko garra. Erkiagak sentimenduz eta nardaz bezala, Zaitegik eta Orixek adimenaren indarrez heldu zioten Europan boladan zen existentzialismo filosofikoa jorratzeari. Zaitegik (1951), lehenik, nor eta Heidegger ulergaitza azaltzeari euskara garbiz ekinez. Inor desbidera ez zedin, artikuluaren sarreran argi azaldu zituen xedeak: Yaungoikorik ez da ageri Heidegger'en azalkizun berrietan: arrezkero, ez siñesterik, ez itxaropenik, ezta goi-maitasunik ere. (...) Alare, iñolako aipua iritxi dizu Heidegger'ek, oraiñaldiko gertakizuei zor, iñolaz ere. (...) Beraz, yakintza orren saietsak oro aztertu ditzagun, eta aztarrenok lerrolerro azaldu-ala, euskaldunok ikusiko dugu gixon oiek baño gizonagoak gerala gure siñestez, gure itxaropenez ta gure goimaitasunez, ta euskaldunak gizonez iñori zorrik ez diola eguzkipean. (Zaitegi 1951: 25) Esanguratsua da «orainaldiko gertakizunak» esapidea, gerren ondorio batez ere moralak iradokiz edo oroitaraziz, eta erronka bitxi hori, herri-probetako kirolarien ildokoa: inor baldin bada munduan euskaldun gizona baino gizonagorik...! Heideggeren filosofiaren arbuioa, han Jainkorik ageri ez delako, eta euskaldun gizonaren goresmena, bestetik, hark sineste, itxaropen eta goi-maitasun tradiziozkoa atxiki zezan. Kordoka zebilen seinale, noski! Orixek, berriz, Heidegger ez ezik, Sartre eta Zubiri hartu zituen aztergai. Heidegger eta Sartre biak ala biak ezin kaxkarragoak jo zituen. Hona Sartreri buruz zioena: Sartre'ren egi oiñarri ez da, berak askotan aipatzen dun au: «izatena lenago da izatea baiño», edo gertatzena lenago dala izatena baiño. (...) Izanean dan oro gertatzena baldin ba'da, edo Iainkorik ez da, edo guziok gera Iainko, Sartre, gertatu ori, bere buruaren iainkotxo diteke ta bere lege. Liburu kaxkarra du nik irakurri ori; oberik ez bide. Nolabaiteko pilosopu orrek ele-ederrera io omen du —ele itsusira esan— iñon diran ustelkeriak gertalekurako idatziz. (Orixe 1954: 64) Sartre erdipurdiko filosofoa eta ustelkeriaz jositako literaturaren egilea. Alabaina, Txillardegik plazaratu zuen Leturiaren egunkari ezkutua (1957), Koldo Mitxelena aitabitxi zuela, hark egindako sarrerarekin, eta erreakzioa bestelakoa izan zen. Batzuek gaitzetsi zuten —Villasantek partez goretsi zuen, nobela psikologiko gisa, eta partez gaitzetsi, tesi jakinik ez omen duelako eta tonu garratza uzten duelako—, baina, Arantzazun bertan, beste batzuek goretsi zuten —Salbatore Mitxelenak Unamuno ta abendats (1958) liburuan; Bitoriano Gandiagak olerki baten, Elorrin (1989: 180) hain zuzen—. Hori baino lehentxeago, Unamunorekin sortu zen polemika. Txillardegi, funtsean, Unamunoren alde, hark sortzen zuen egonezin existentzialaren alde, eta orduan Arantzazuko fraide ziren S. Berasaluze, I. Bereziartua eta I. Bastarrika aurka, bakoitza bere ñabardurekin. Baina labur-beharrez, Arantzazura mugatuz, gatozen Jakin euskarazko lehen kultur aldizkariaren sortzaile nagusi izandako Iñaki Bastarrikarengana. Txillardegirekin polemika garratza izan zuen, Leturiaren kontura. Iñaki Bastarrika ez zen Zaitegi edo Orixe; existentzialismoari kalteak ez ezik onurak ere ikusten baitzizkion: Nolako ondorenak utzi dituan izaten-aburuak? Kaltegarriak geientsuak baiño etekintsuak ere bai. Ezta egia aburu onek utzi digun guztia zabarra danik. (...) Pizkundeak (Renacimiento) sortu zigun «giza-joera», izaten-aburuak jakintz-biotzean tinkotu du berauxe. Gizona duzu izaten-aburuan giltz-arazoa. Gizon bakoitza gañera, «zu ta ni». Gogo ta ezur-aragi uts besterik ez geranok. (...) Ez dira era berdiñean jokatzen, baño auxe dute denak elburu: gizonaren illundi oiek argitu. Auxen duzu aburu onen onurarik baliotsuena, jakintz-arazo guziak gizonagan bildu, beste ainbeste aburu ta jokabideen aurka. Auxen dut xede idazlantxo ontan (...) Aburu onen alderdi onuratsua nabarmendu. (Bastarrika 1956: 40-41) Sartreren Existentzialismoa humanismo bat da (1988 [1946]) oroitarazten dute Iñaki Bastarrikaren esaldi horiek. Existentzialismoak bazituen alde txarrak, baina onak ere bai. Camusi Nobel Saria eman ziotenean, 1957an, hari buruz idatzi zuen. Erabat txalotu gabe, baina txaloak joz ere bai: Suezia'ko Izkuntzaindiakin Camus'ek egungo problematika argi ta menez dakusanik aitor ezin ba'genezake ere, ezin uka Prantzia'n den irakurrienetakoa danik. Guziek bere elerti-jardunetan somatzen duten seriotasuna, egi-griña, iatortasuna ta «gizatasun» berezi ori baitipat, nabariegi dala derizkiot nolanai ukatzeko. La Peste eleberriaren argitaraldi guziak azaldu orduko suntsitu zirala ikusi besterik eztago, bere elergintzak izan duan artu beroa baiesteko, ta duan garrantzi aundia onartzeko. (...) «Albert Camus edo zintzotasun desesperatua», onatx labur eman A. Camus'en barrugiro osoa. Moeller ospetsuarenak dituzu itz oek, Littérature du xx siècle et Christianisme liburu aipagarrian egille oni idazpurutzat ezarriak. Kidetu-edo nai lituzke A. Camus eta gizatasun edo iatorta- sun etsi oiek. Sustrai-sustraian jo dula uste dut Charles Moeller delako onek. Eta ez bakarrik gizon baten izaera-sustraian, gizaldi bateko gogoerdian baizik. (...) Iatorra benetan Camus'en elertiera. Naiz-ta aurreneko jardupenak erromantiku-kutsua eraman, egi-istaren lillurapean jarduna dugu arrezkero. La Peste delakoatik baitipat. Etzuten iñola guda-osteko esistentzialistek bere sare biguinetan atzi al izan gure egillea, beste ainbat bezela. Bolara batean bestera uste izan zan, eta ontara epaitu zuten, baiño ondo egiztatu da bere gogo-joerak oekin zerikusirik etzutela. (...) Ots aundiko gerta ziran Sartre'kin eutsi izandako eztabaidak, eta batez ere berarekin erabat ausi zuneko ura. Sartre berak aitortu du arrezkero bere pentsaerak artu-emanik eztula Camus'enarekin. (...) L'homme revolté (1951) du azkeneko eleberria. Gutxitan idatzi izan da ain gogor sasiideologi askoren aurka, ta ameskerizko Paradisu baten Izenean gizadia ondamendira daramatenen aurka baitipat. Orrialde gogoangarriak ditu batzu. Gure aldi oetan oi ez bezelako iatortasun sendo ta gardena dagerki. (...) Gizonaren zoriaren atergabeko aztertze onek ez ote du eskolatuko gure Camus, gizonari osertz zabalagoak aurkeztearren? Albert Camus Kristautasunera urbildu? Estu-estu. Zailla dirudi era ontako pentsalari bat balore absolutu batzuei zindo itsastea. Eztitu Camus'ek bere pentsaera-oinarriak sakonetik ikertu. Pentsa-aurretik eginik baidauka bere aukerapena. Ez digu Albert Camus'ek oraindik bere azken itza eman. (...) Itxaron dezagun siñeskor Jainkoaren grazi alguztidunean...Itxaropen aundiagorik ezin piztu bere burutapen-oiñarri lelo au duan gizon batek baiño. «Gizonarengan askoz gauza gehiago daude mirestekoak gutxiestekoak baino».<sup>1</sup> (Bastarrika 1957a: 51-60) Gure hitzez esanda, ezin du edo ez du erabat goretsi nahi Camus, egungo problematika argi eta autoritatez zekusanik ezin baitzen baieztatu, baina oso irakurria zen, Charles Moeller famatuak goretsia; ez zen Sartre eta existentzialistak bezalakoa, harekin haserretu zenez gero, eta kristautasunera hurbiltzea zaila bazen ere, esperantzarako zioak bazeuden, benetako federa itzul zitekeela pentsatzeko. Bada, garai berean, Camusi Nobel Saria eman ondotik argitaratu zuen Txillardegik «Taupadak» izenburuko artikulua (1957). Camus Sartre baino gehiago Gide iruditzen zitzaion, limuria, lizuna, eta ez Sartre bezala lohia eta tristea. Hala ere, jendeak arriskutsutzat zeukala zioen. Ez zen sinestuna Aljeriako frantsesa: «Jakiña, Camus'ek ez du Jainkoa'gan siñisten: ez du aipatu ere egin beñere. Alde ontan Gide baño urrutiago dabil Jainkoa'gandik. Baña Sartre'gandik ere urruti dabil» (Txillardegi 1957b: 67). <sup>1</sup> Bastarrikaren aipuan frantsesez emanak zeuden barne-aipuak neronek itzuli ditut. Hemen jatorrizkoak: <sup>«</sup>Albert Camus ou l'honnêteté désespérée.» <sup>«</sup>Il y a plus de choses dans l'homme à admirer que de choses a mépriser.» Jende asko Frantzian eta beste lekutan Camusi Nobel Saria ematearen aurka zegoen, moralaren urratzailetzat zeukatelako. Txillardegik ukatzaile zekusan Aljeriako frantsesa. Sisifo da gizona, zioen, absurdua, bizitzaren bidegabekeria biribila. Haatik, bizitza bidegabea delako, hargatik beragatik izan behar dugu zoriontsu. Beltzegia jotzen zuen Camusen mundua. Eta konklusio moduan: Guziarekin ere, esistentzialista geienai gertatu zaien bezela, gaitz ikusten da, noizpait bedere Camus'ek elburu abstratu bati irmo elduta, baiezte-mallara pasatzea. Bere pentsakera-oñarriak ezagututa zail xamarra dirudi. Oraingoz, ba, abia-bide garbi bat arkitu nai duenak, ez beza irakur. Gaurko giroaren lekuko eta astintzalle da Camus; ez gidari. Gure Unamuno bezela, eragille. (Idem: 68) Iñaki Bastarrika fedetik mintzo zen, baina Moelleren ildotik, gauza onak aurkitzen zizkion Camusi; Txillardegik, berriz, abiabide garbi bat nahi zuenak Camus bazter zezala zioen —abiabide, hots, Txillardegik berak ere fede garbia aintzakotzat zuen seinale, nire iritzian; bestalde, ez al zuen, ba, Nemesio Etxaniz apaizak ezkondu, 1957ko urte hartan bertan!—. Baina, ñabardura horiek gorabehera, urrun ere ez zeuden elkarrengandik Iñaki Bastarrika eta Txillardegi Camus epaitzean. Nolatan?, zer zela bide izan zuten polemika garratz hura? Bastarrikak adierazi zuen Txillardegiren existentzialista kutsuko nobela irakurtzeko eta iritzia emateko eskatu ziotela lagunek —Arantzazun, fraidekideek batik bat, uste izatekoa denez—. Irakurri zuen eta honela gelditu zen: Zer eritzi jakin ez-ta geratu nindukan. Beste oei alako goraipamenak entzunda [Salbatore Mitxelenaz eta Bitoriano Gandiagaz ari ote zen, haiek bakoitzak bere erara txalotu zutenez gero?] oker nengokelakoan geratu nindukan. Dana dala egiari zor gatzaizkiok eta itz-bitan adieraziko dikat nere irizpidea. Egia esan, naste-borraste bat-edo otu zitzaidakekan. Aria ondo eramana. Baiño arrunta xamarra...nere gardiz. (...) Gaiñera, nere ustez behintzat, gai oiek ekarrizkoak baiño areago izan bear ditek etorrizkoak (...) Nortasun egin baten pentsaera umotua baiño esistenzialista joerako nobelari asko irakurritako baten saioak iruditu zaizkidak ire bururapenak. Ez dikat onekin liburu au ire seme ez denik idaroki nai, filosofo-elergille oen kutsapena igan nabarmen somatzen dala baizik, «eragilleena» baitipat. (Bastarrika 1957b: 99-100) #### Eta Txillardegiren ihardespena kritika horri: ... ziñez esan dezaket au, nik ez diot iñori zorrik. «Eragilleen» kutsu ori, ezta besteen kutsua, ezta kopiarik, besteakiko topo eta egokiera utsa baizik. Gaurko geran guziok bazter eta paisaje berberak ikusten ditugu-ta. Erdipurdi edo zearo gaizki atera zaidala saioa? Besterik da au. Eta egia baldin bada ere, ezta arritzekoa. Baña sinistuta egon: kopiatu bear izan banu, EZ NUKEAN LUMA ARTUKO. Kopiatzalle geiegi izan ditugu euskal literaturan, gaur ni ere alakoai jarrai natzaien. (Txillardegi 1958: 86-87) Diferentzia zertan zegoen, bada? Ez da erraza argitzen. Bastarrika ez zen fraide kontserbadore itxi bat, baizik eta fraide jakin-minak jotakoa, Frantzian modan zeuden existentzialistak irakurria, Charles Moelleren uberan, haien alde onuragarriak bilatzen saiatua, eta, bai, haiek kristau-fedetik zenbat urruntzen edo zenbat hurbiltzen ziren araberako laudorioak edo gaitzespenak jaurtitzen zituena ere. Eta Txillardegi?, beraren kezka existentzial propioak nobelan isuri zituena, bai, baina aldi berean ez al zen era berean erreparoak eta erreserbak agertzen zituena Camusen negatibotasuna eta transzendentziaren ukapena zela medio, eta Sartreren lohikeriaren aurrean? Bien arteko eztabaidan, beste puntu garrantzizko bat Euskal Herriko gaien kontuarena zen —idazteko hizkuntza-ereduarena zen beste puntu axola handiko bat orduan, baina hemen ez dugu aztertuko, gaurtik begiratuta axola gutxiago duelakoan—: nobelista euskaldun kostunbrista-folklorista versus nobelista euskaldun unibertsala. Txillardegiren hitzetan: ... au diozu: «Ba-zegok gure errian bertan ikutu-gabeko naiko eleberrigai ederrik asko. Nork bilduko eta eleberrituko zizkiguk?» (...) Zure ustez, oker ez banago, ezpaitzera zu leenengo xinplekeri oietan, euskeraz idazteko «emengo» zerbaitez egin bear da. Zertara joko «kanpora»? (...) Euskaldunok, nere Leturia bezela, gizon gera guziz, baiña euskaldun erara. Gaurko gaztediaren katramillez mintzatzen da nere Leturia, baiñan euskeraz. Presuna unibertsala da Leturia; bere mintzaira, guziarekin ere, gure izkuntza. (...) Egiazko bizian sartu bear dugu euskal literatura. Gure bizimoduari dagokionez, bai; bana presunari ditxezkon auziak azaldu bear ditugu ere. (...) Auxe pentsatu nuen nik nere «Leturia» sortzean. Bestalde, nere liburu au euskeraz izkiriatu ez banu ere, erderaz egingo nukean; eta berdin diot irakurtzen ari zeran gutun onetzaz. Esan BEARRAK eragiten bai nau. (Idem: 87-88) Txillardegiren geroko bilakaeraren berri izanda, deigarri gertatzen da hizkuntzari, euskaraz idazteari bigarren mailako garrantzia aitortze hori; axolazkoena nobela engaiatuak idaztea zen, gaurkotasun handikoak eta idazleak bere baitan sentitutako gaiez mamituak, Camusen eta Sartreren lorratzean. Bastarrika eta Txillardegiren arteko polemika garratz haren azpian ez ote zebilen, muinera etorrita, euskal kultura tradizional erlijiosoaren eta euskal kultura moderno laiko edo laikoagoaren arteko liskarra, bi idazle horiengan haragitua? Praktikan, Iñaki Bastarrika atzerrira joan, eta batez ere Joseba Intxaustik Jakinen zuzendaritza hartzean, Txillardegi erreferentzia bihurtu zen Jakinen ere. # 3. Txillardegi: Camusengandik Sartregana Hil zen auto-istripuz Camus 1960ko urtarrilaren 4an, eta laster plazaratu zuen Txillardegik «Lekuko bikain bat hil da» izenburuko artikulua Eganen (1960). Errepaso ederra emanez haren obrari eta haren eragin zabalari munduan eta gurean ere, bere aitortza eta ezagutza eskaini zizkion, izenburuak berak argi eta klarki adierazten duenez. Hori bai, alde kaltegarria ukatu gabe: «Camus'en alde kaltegarria, alere, iñork eztu ukatu. Eta nik ere ez. Politikarengatik itxaron ba zitezkean iritzi gogorrak, erlijioaren aldetik gogorragoak» (Txillardegi 1960: 52). Aurrerago aditzera emango dugun bezala, politika aldetik Sartre izan zen Txillardegiren erreferentzia, paristarra PCFtik aldendu zenetik batez ere. Camusen obraren errepasoa egiteari ekinik, Arrotza nobelatik Izurriara zegoen aldea azpimarratzen zuen, maisuki nire iritzian: «Izurritea»n urruti gaude «Atzerritarra»tik. Bigarren au irakurrita (...), kutsu arrigarri bat gelditzen zaigu biotzean. Meursault ura, batez ere kondenatua izan arte, eztugu ondo ulertzen: utsean dardaratzen da: gaurko gizon asko bezela, egia da, baiñan alere bere jokaera arrigarri zaigula. Meursault'ek eztu sentitzen, eztu pentsatzen, eztirudi egiazko gizon bat. Bere amodioetan, bere amaren eortzetan, arabitar bat iltzen duenean, ametsetan bezela ari da, ezta ezertaz konturatzen. Geroenean bakarrik, eriotza ondoan ikusi duenean, gizonaren egiazko egoeraz oartzen da; baiñan, orduan ere, leenagoko aroez tristuraz betea oroitzen da. Berak, barne-muiñetan, sasi-biziera ura naiago zuen, sasi-pake ura, sasikeria beraz, egia garratza baiño. «Izurritea»n, berriz, ots, bost urte igarota, Camus ezta leengoa. Eztu Jaungoikoarengan siñisten, jakiña; baiña gizona maite du. Gizonaren patu tristeak sakon unkitzen du eta, biziak salbatu nairik, gogoz lanegiten du izurrite betean. Meursault'engandik Rieux'engana tarte aundia dago, zalantzarik gabe. (...) Camus'en Moralak eztu oiñarria Jainkoa'rengan. Seneka'k eta estoikoak bezela, Moral bat eraiki nai du Camus'ek Jaungoikua gabe. Eta ezta txantxetan ari. «Bizi naizen munduak nazka ematen dit; baiña bertan sufritzen dutenen laguna eta kidea naiz.» Camus'en bizieran zear, biotz onekoa zala nabarmentzen da. Camus egiatia zan, etzan itxura egiteen aldekoa. Bere adiskide guziak ao batez aitortzen dute. Biotzez maite zuen, ba, Camus'ek gizona; zorigaiztokoa aurkitzen zuen. Aurrak, batez ere, bere obra guzietan oiñazearen menpean ikusten dituenean, biotza erdibituta ixuritzen zaio bere errukia. Oran'en, esate baterako, izurritea dagoela jakin danean, mutiko eder bat topatzen du Rieux medikuak. Une labur batez kiñurik egin gabe begiratzen diote alkarri; eta, bapatean, irribarre zabal bat egin dio mutikoak. Orduan, garbi adierazten ausartu ezpadira ere, Cottard'i eta Rieux'i idea berbera gogoratu zaie: «aur zoragarri eta errugabe au, bearbada, izurrite gaisto ontan ilko da. Zergatik bera?»...Errugabeak zigortzen dituen gaitzak beti asaldatzen du Camus, Dostoievsky bezela. (Idem: 54-55) Aitortu izan du Txillardegik Leturia interpretatzeko giltza nagusia Camus dela, eta bere garaian ez zela nobelaren sinbolismoa ulertu: Nire nahian bederen, denak dauka bere funtsa (Camus-en La Peste-k izan bide zuen honetan eragin nagusia): «uda» garaian Leturiak ezer ez idazteak, argi arrazionalaren bila Parisera egindako bidaiak, denak. Ustez, bederen, denari datxekio bigarren mailako irakurketa. Irakurlerik gehienek ez zuten sinbolismoaren gakoa somatu, eta honek dexente sufriarazi ninduen. Autore guztion ezinak, nik uste. (Txillardegi 1994: 143) Moralaren aldetik, Camus kristau bihurtu zen pixkanaka. Eta moralaren kezka hori gero eta biziagoa zuelako katoliko askok bere alde hitz egiten zuten; eta, bestetik, Jainkoa ukatzen zuelako, aurka beste batzuek, bere filosofia kondenaturik. Batzuen eta besteen iritzi kontrajarriak gorabehera, honako bi ezaugarri hauek zituen alde: egiazkotasuna eta jatortasuna. Eta konklusio modura: Camus'engan, nik beintzat, gizon aparta bat aurkitu uste dut leenik. Gizon bat: ezagutu nauen gizon bat, gure aldiko lekukorik bikainenetako bat. Ez, gaiñera, Fontán'ek eta bestek diotenez, geure aroko lekuko bat. Nik eztut ori uste. Gizonaren heiña, larrimiña eta gogoa, orren errotik ezagu-erazi dituen idazle bat, illezkorra da, eta ezta sekula guzian aaztuko. Beraz, bijoakio Camus gizonari nere errespetu-itzal guzia. Danok zor diogula uste dut. Eta, Unamuno'k bezela, soluzioa emateko Camus'ek balio ezpadu, bizierak bear duen sentiduaren egarria pizteko, leengo mallakoa dala deritzat. (Txillardegi 1958: 58) Gizon aparta. Unamunoren pare, bizitzaren zentzuaren egarria pizteko lehenengo mailakoa! Eta, Sartre? Lehenbiziko aldiz, oker ez banago, Zeruko Argian idatzi zuen (1964an), hark Nobel Sariari uko egitean. Hura hiltzean idatzi zuen Punto y hora de Euskal Herrian (1980); berriz, 1987an kazeta berean, eta Euskal Herria helburu (1994) eta Horretaz (2007) liburuetan. Azken honetan, Camus eta Sartrez, honela zioen: Camusekiko harremanak (4) aztertzeko asmoa banuen. Baina urrutira eramango ninduke, eta saiakera bilduma honetan lekurik ez. Agian beste batean! Oso zelebrea da egoera funtsean. Camus aljeriarra, «Aljeriako frantsesa»2 esan ohi zuen harro, uzkur agertzen da herri kolonizatuen arazoaz. Beti prest kolonizatuen jokabidea kritikatzeko, eta Frantziarena nola-hala onesteko. Sartre paristarra, aldiz, prestago dago beti kolonizatzailea gaitzetsi eta kolonizatua konprenitzeko. Eskuin/ezker joera sakona suma daiteke aise dikotomia horretan. (Txillardegi 2007: 21) <sup>2</sup> Frantsesez zegoen barne-aipua neronek itzuli dut. Hauxe jatorrizkoa: «français d'Algérie». Hor ikusten da politikoki Sartre ezkertiarra gehiago estimatu izan zuela Camus baino. Horretan duda izpirik ez dago, baina era berean gogoratu beharra dago Camus 1960an hil zela, eta Sartre 1980an, eta bereziki Sartrek Aljeriako gerrakoan, eta Vietnamekoan (Russell auzitegia), eta 1968tik aurrera ETAren eta Espainiako gobernuaren artekoan, Burgoseko auzia zela medio Gisele Halimiren liburuarentzat idatzitako hitzaurre famatuak-eta zerikusia izan zutela Sartreren eragina eta miresmena hazteko Txillardegiren baitan, eta Camus ahaztura bidean, edo atzerago paratzeko. Sartrek Nobel Sariari uko egitean idatzitako artikuluan, literatura eta filosofia aldetik ere aldezten zuen: Sartre'k ez du Jainkoagan siñisten. Ez du Jainkoa aipatu ere egiten (eta huntan ez da biziki bitxia, ez pentsa). Eta, bestetik, filosofiaren aldetik, etsistentzialismoaren ezagugarriak ditu: ikusi gabe behar du gizonak hautatu; gizonaren sentidua ezin dezake adimenduak ezertan argi; Ezerezak inguratzen gaitu alde guzietatik; heriotzarat ari gera; eta abar. Beltza da Sartre, ukatzaille da, Kierkegaard bezela, Unamuno, Heidegger, eta gaiñerako etsistentzialista guziak bezela. Hutsean dardaratzen baldin bada gizona, Sartre'ren Literatura-norki edo pertsonajeak ez dira bere filosofiaren nahi-ta-nahiezko ondorea baizik. Sartre'ren etsistentzialismoa da, horrela, Sartre'ren kakoa (...) Bai, irakurle. Etsistentzialismo-motak oro, funtsean harturik, (ez beraz Sartre'ren erakoa bakarrik) gizonaren kezka nagusiaren ume dira; eta ezin ditezke huskeriatzat edo modañotzat har. Sartre, alde huntatik, munta haundiko filosofo bat iruditzen zait; eta literaturako bere lana, filosofia horren erakusle eta argitzaille dan aldetik hain zuzen, oso inportantea ere. (Txillardegi 1985 [1964]: 89-90) #### Eta, politikoki, zer esanik ez. ... politikaren maillako bere jokabideek azal dezateke, ongienik nik uste, Sartre'ren kontrako gorroto amorratua: Sartre ezkertarra baita politikaz. Ez komunista. Komunista izateko marxista izan behar da; eta marxistaz gain, leninista; eta leninistaz gain, stalinista, krutxefista, brexnefista, eta abar, aldikal. Bistan da, ordea, «L'Etre et le Néant» eta «Le Capital» bi mundu dirala. Sartre ez da nehundik ere komunista. Baiña sozialismoaren aldeko da, eta kapitalismoaren etsai: hau bai. Nobel-Sariari uko egitean, ez du bere ezkertar joera hori izkutatu: «Nire sinpatiak, ezbairik gabe, sozialismorantz doaz, eta Ekialdeko bloke deritzogunera».<sup>3</sup> Bere iritzia hori da; eta iritziak libro dira. Bestetik, bere ideia horien arabera jokatuz, «intelektual» izena merezi izan du berriz. Ezen ideien arabera jokatzeak merezi baitu txalo; eta are gehiago merezi, hogei ta zazpi <sup>3</sup> Txillardegiren aipuan frantsesez emana zegoen barne-aipu hau neronek itzuli dut. Hemen jatorrizkoa: <sup>«</sup>Mes sympathies vont indéniablemente au socialisme, et à ce qu'on appelle le bloc de l'Est.» milloi liberaren galera dakarrenean. Ez dut ikusten, beraz, bere ukoan, ezer ere arbuiagarririk. Ukoa ohore zaiola uste dut. Sartre beti jokatu da aitziñakoi edo progresista guzien alde, eta kolonialismoaren kontra. Bertrand Russell ere berdin. Ez dut hortan akatsik ikusten. (Idem: 90) Hitz horiek oso ongi laburbiltzen dute Sartrek Txillardegirengan izan zuen eragina, hots, nolako erreferentzia izan zen berarentzat —Bertrand Russellekin batera—. Artikuluaren amaieran zioen ezkertiarren eta eskuindarren marra nondik igarotzen zen garbi utzi zuela afera hark. Hil zenean idatzitako artikuluan, «Sartre: lekuko eta gidaria» deritzanean (1980), 30 urtez gidari aparta izana zela aitorturik —Hungariako sobietarren inbasioan, Tito eta Castroren politiketan, Aljeriako gerran, Israel eta Palestinaren artekoan, eta 1968ko Burgoseko prozesuarenean—, honela zioen: Totalitarismo mota guztien salatzaile, nazio zapaldu guztien defendatzaile gartsu eta etengabea, zordun zaizkio Sartreri zapaldutako guztiak: bai klaseak, bai herriak. Eta ez da harritzekoa, horretara Memmi-k eta Sartre-k, azkeneko asteetan egin dituzten deklarazioetan, ia-ia hitz berberez mintzatzea zapaldutako eta baztertutako giza-taldeei buruz. Klase-anaitasunaren gainetik, Sartreren ustez, herrikidetasunak ematen duen anaitasuna dago («fraternité» dio Sartrek). Hona zer zioen hitzez hitz; «Gizonen harreman sakonena ez da ekoizpen harremana... lehen harremana senidetasunarena da. Harreman hori ez da mito bat: senidetasuna espezieak bere kideen artean duen harremana da. Duela milaka urte, lehen zatiketa soziala klanarena zen, bere totemak ezaugarritua. Horretxek biltzen zuen klan guztia, eta klaneko kide guztiei errealitate sakon bat ematen zien... eta harreman hori senidetasunarena zen». Horra hor «clan» eta oinarrizko anaitasun horren aldeko hitzak hil baino lehenago. Berriak al dira, egia esan, Sartre-rengan? Ez, nik uste: «euskal herri bat badago eta bretoi herria ere, baina jakobinismoak eta industrializazioak hil dute gure populua: ez dago, gaur egun, masa frantsesa besterik» (Le Procés de Burgos, Sartre, 1971). Galtzaira handia, beraz, Sartre-rena. Denontzat hori. Baina galtzaira handia batez ere euskal ezkertar abertzaletasunaren ereintzan eta moldakuntzan ari garenontzat. Baldinba ugalduko dira Sartre-ren euskal irakurleak! Agian bai, mila aldiz!<sup>4</sup> (Txillardegi 1980: 18-20) <sup>4</sup> Txillardegiren aipuan frantsesez emanak zeuden barne-aipuak neronek itzuli ditut. Hemen jatorrizkoak: <sup>«</sup>Le rapport le plus profond des hommes n'est pas le rapport de production... le premier raport est le rapport de fraternité. Il ne s'agit pas d'un mythe: la fraternité c'est le rapport de l'espèce entre ses membres. Il y a des milliers d'années, la primière division sociale c'était le clan, caracterisé par son totem. C'etait quelque chose qui enveloppait tout le clan, et qui donnait a tous les membres du clan une réalité profonde... et ce rapport là c'était un rapport de fraternité.» <sup>«</sup>il y a un peuple basque et un peuple breton, mais le jacobinisme et l'industrialisation ont liquidé notre peuple: il n'y a plus, aujourd'hui, que des masses françaises.» Sartre jaio zela ehun urte betetzean (2005ean), berriz heldu zion bere bizitzan erreferentzia izan zuenari, eta, orduan idatzitakotik, idazle konprometituari eskainitako atala da adierazgarriena, zeren Txillardegi idazle engaiatua izatera batik bat Sartrek bultzatu zuen: Alegia: besterentzat idatzi behar dugula aldarrikatzen zuen Sartrek; inguruan eragiteko tresna zela luma. Eta honek bizkortu egin ninduen neure xedeetan. «Abiatu aurretik hautua egin behar du idazleak: ea pinpilinpausez idatziko duen, ala juduen patuaz» (Sartre-ren jarrera ulertzeko, nazien genozidioa gertatu berria zela hartu behar da kontuan, eta Israel jaio gabe zegoela). (...) «Idazlea bere garaikideei mintzo zaie, bere aberkideei, bere arrazakide edo klasekideei». Ideia horiek entzutean, jarraitzaileek galdera hau egiten zioten Sartreri: «Zein mugimendutan edo taldetan egin behar du lan idazle konprometituak?». Erantzuna eufemismorik gabe eman ohi zuen filosofoak: «Gaur egun galdera hori egiten baldin bazait, populuaganaino («les masses» zioen berak) iristeko bere zerbitzuak Alderdi Komunistari eskaini behar ote dizkion, nik ezetz erantzuten dut: komunismo estalindarra, batetik, eta literaturagintza prestuki moldatzea, bestetik, ezkondu ezinezkoak dira». (...) Zalantzarik gabe, iraultza sozialistarako bidea PCaren ezkerretik bilatzen zutenek interes handiz irakurtzen zituzten izkribu hauek. Nik ere bai. Deplauki aitor dizuet. (Txillardegi 2007: 23-26) Gaur egun ez daude boladan idazle konprometituak; halere, gutxi izanagatik, beti dute eragina. Eta horixe da Txillardegiren aholkua: izan zaitez idazle engaiatua, Sartre eta Txillardegi bera ere izan ziren bezala! # 4. Emilio Lopez Adan Beltza Euskal idazleen artean, oker ez banago, Emilio Lopez Adan Beltza izan da aurrena Sartre eta Camus gisa horretan, paristarra iraultzarekin lotuz eta Camus erreboltarekin, bata bestearen aurka paratu dituena. Txillardegik ere hein batean jarri zituen elkarren aurka, esaterako, Aljeriako gerrakoan, Sartreren alde eginez, baina ez Lopez Adanen gisa berean. Artikulua 1980koa da, eta, jakina, data jakitea axola handikoa da. Urte hartan jazo ziren politikaren ondoriozko hilketa gehien Euskal Herrian: 94 (ETA militarrak egindakoak 79, Komando Autonomoek 10, eta ETA pm-k 5). Honela laburtzen du Lopez Adanek Camusen teoria: Zapaldurik bizi den pertsona, menperatzen duen sistemaren kontra altxa daiteke eta, beste pertsonekiko elkartasunak higiturik, besteekin bilduz, ororen mogimendua errebolta bihur daiteke; halere, ideologia batek, historia osoa esplikatu eta nagusitu nahi duen ideologia batek, erreboltarien eginkizuna dominatzen eta zuzentzen duenean, menperatzaile bilakatuko da errebolta bera, bere kontra dauden ororen gainean laztura eta heriotza erabiltzen dituelarik. (Lopez Adan 2012: 23) Bere teoria frogatzeko adibide historikoak erabiltzen zituen eta horietan nagusia Errusiako Iraultzarena zen. Han bidegabekeriaren aurka hasitako errebolta jatorra marxismoak hondarazi zuen eta, Camusen iritzian, estalinismoa zen ideologia absolutu haren ondorengo zilegia. Marx eta Lenin ziren Stalinen aintzindariak, eta injustiziaren kontrako errebolta Estatuaren terrorismo huts bihurtu zenean ez zen halabeharrez izan, baizik eta marxismoaren barne-logikagatik. #### Camusek zioenez: Hemen hil zen, betirako, askatasuna. Masen erresumatik, iraultza proletarioaren noziotik, profesionalek egindako eta zuzendutako iraultza baten ideiara pasatzen da. Estatuari buruz lehen egiten zen gupidagabeko kritika adosten da, gero, proletalgoaren diktadurarekin, hau da, diktadura beharrezkoa baina, noski, probisionala, zuzendarien pertsonetan gihartua. Eta, azkenean, probisional honen bukaera inork ez daki noiz izango den, eta inork ez du bukaera izango denik agindu nahi. Horrela, dena logikoa da: Sovieten autonomia pikutara, Makhno salduta, Kronstadt-eko marinelak garbituak (G.E., 285-286 or.). (Lopez Adan 2012: 24) Francis Jeansonek, lehenik, eta Sartrek, haren ondotik, Camusen planteamenduari egindako kritikak jaso eta haiek nolabait uztartzeko eta adosteko aterabide hau aurkitzen zuen Lopez Adanek: Errebolta eta iraultza bi esparru ezberdinetan kokatzen dira. Errebolta portaera da, iraultza gertakizun historikoa. Erreboltak sistemaren aurka ihardutea exijitzen du; iraultza bilakabidea da, bere aintzina eta bere geroarekin. Iraultzaren bilakabidean, etengabeki ari da errebolta, eta erreboltariek egiten dute iraultza. Semantika honetan, praktika honetan ere bai, erreboltari kontrajar dakiokeena konformismoa dugu, edozein garaitako konformismoa, nahiz iraultzaren aintzineko sistema onartzen duena, nahiz iraultzaren bilakabidean urrats partzialak definitibotzat jotzen dituena. Horrela, erreboltari izan gaberik ezin egin daiteke iraultzarik. Baina edozein erreboltak ezin lezake iraultza egin. Duda gaberik, pertsonari bere duintasuna ematen dion sendimendua erreboltarena da: edozein injustiziaren aurkako higuina, sistema menperatzailea hausteko nahikaria, hona hemen errebolta honen osagaiak. Baina sendimendu honek ezin ihardun dezake soilki baloreen mundu abstraktuan: historiko bihurtu behar du, egikorra izan dadin. Ingurune historikoa ulertuz konpreni daiteke nondik jo behar duen gure haserreak mundua aldatzeko; eta gaurregun klase borroka eta Estatuaren eginkizuna kontutan hartu gaberik ez dago ulerkera onik. Halere, ezagutza ideologia bihur daiteke. Ideologiak, noski, prozesu historikoaren ikuspegi orokorra ematen du, baina ideologia sortu duen taldearen ikusmoldea ematen du eta azken funtsean talde honen egoera eta pribilegio estatikoak defendatzen ditu. Eta iraultza proletarioan ideologiak ez dira faltatzen: burokratena, iraultzaile profesionalena dugu bat. Leninismoak dio proletalgoa ez dela berez iraultza egiteko gauza; talde profesional batek eman behar dio iraultza egiteko gaitasuna. (...) Alderdi hauek boterea hartu duten lekuetan, herriaren gaineko diktadura, Estatuaren terrorismoa, gauza ezagunak dira. Ez da erraza, teoria hutsean bederen, minoriaren diktadura justifikatzen duen ideologia hau «egiazko marxismoaren» parte bat dela esatea, edo, alderantziz, marxismoaren sasikume bat; baina alderdiaren kontrola hartzen duen burokraten ideologia dela nabaria da, eta marxismoari hobena ez badiogu leporatu nahi, onartu beharko genuke, halere, boterearen irrikak, gurariak, indar aski duela marxismoa bera endekarazteko. (Lopez Adan 2012: 25) Camusen funtsezko hautua 1980ko egoerari egokiturik, honela azaltzen zuen Lopez Adanek: Bi biolentzi mota bereiz genitzake. Lehena, bitartegabeko erantzunari dagokio: zapaldurik, umildurik, gogaiturik dagoenak bere aintzinean ikusten du etsaia, aurrez aurre, zigorra eskuetan eta berriz jotzeko prest, eta etsaia garbitzen du; edota anaia zitalki hil duen borreroaren bila abiatzen duenarena, gauez, mendekuaren su itzalezinak eramanarena... Bitartegabeko biolentziak ez du justifikazio iraultzailerik behar: horrela gertatzen da, horrela da. Menperatzaile zuzen eta ezagunen aurka egiten da, eta erreboltaren atala dugu. Baina beste biolentzia bat dago: hozki erabakitzen dena, estrategia baten barnean sartzen dena, alegia; etsaiak nortzu diren erabaki eta gero, ingurune historikoaren baldintzak eta barne indarrak arakatu eta gero, egiten dena. Batzuek, sistemaren morroiak banan banan garbitzea erabaki dezakete, sistema hori, agian, ahultzeko; besteek, berriz, iraultzaren etsai objetiboak beren partiduaren estrategiaren aurka daudenak direla lasaiki erabakitzen dute, eta salaketak, gezurrak edo erdiegiak erabiltzen dituzte, sistemak berak, edo uste publikoak, edo inkontrolatuek, «etsai objetibo» horiek zigor eta deusezta ditzaten. Eta hemen datorkigu zalantza: gure ideologiaz, gure estrategiaz, gure alderdiaz, honenbeste fida al gaitezke besteen heriotza justifikatzeko? Iraultzaren historian, edo gure herriko historia xumean, estrategiaz ez al da behin baino gehiagotan aldatu, estrategia bati ezin eman dakiokeela balore absoluturik garbi ikus dezagun? Haustearen alde zirenak ez al dira gaur paktuaren alde, atzoko iraultzaileak terroristak bezala salatzen dituztelarik eta atzoko indar errepresiboak gaur langile zintzo bezala onartuz? Eta errepresioarekin zer ikusirik ez duten pertsonak hiltzen dituztenean (geltoki batetan edo taberna batetan), gure talde armatuek ez al dute doako hilketa egiten, autokritika batek edo herriari azalpen batek ezin konpon dezakeen hoben gaitza? Horrela egitekotan, errepresioaren eta zanpaketaren erresponsable zuzenak ez direnen heriotzak erabakitzerakoan edo arinki onartzerakoan, sentimendu iraultzailea ez al da formula huts bihurtzen, erailketa justifikatzen duen formula madarikatua? Zapaltzaileen sistema hausteko eraginkortasuna eta erreboltaren etika uztartzerik balego, hori bitartegabeko biolentziaren kasuan izango litzateke posible. (Lopez Adan 2012: 27-28) Halere, intelektualki Camus eraberrituari jarraiki arazoari soluziobide teorikoa aurkitu uste arren, praktikan hori gauzatzea ezinezko epaitzen zuen 1980an: Halere, non dago bi biolentzien artego muga? Biolentziaren eginkizun historikoan sinesten dutenak, beren bizitza propioaren sakrifizioaz indarturik daudenak, onar al dezakete ideologiaren jopu eta jostailu itsu izan litezkeela? Ez, ez dute zalantza onartuko: eta horrela iraultzaren historiak bere barne tragediaren historia lazgarria izaten jarraituko du. (Lopez Adan 2012: 29) ### 5. Joxe Azurmendi 1998an argitaraturiko Oraingo gazte eroak liburuan —Lizarra-Garazi garaian argitaratua, pixka bat lehenago idatzia—, Camusi gorazarre egin zion zegamarrak —Sartreri ere bai, baina bereziki Camusi—, aditzera emanez guztien maisu handi bat izan zela 50eko hamarkadan. Liburu horren oinarrian, Nemesio Etxaniz eta Andima Ibinagabeitiaren gutunak daude; eta horietan, besteak beste, Etxanizen eta Ibinagabitiaren itolarria eta larrimina sumatzen da, bereziki Etxanizena: 1936ko gerran Elizaren hierarkiak harturiko bidea ezin onetsi, morala frankista izatea ezin eraman inola ere, eta bizitzan apaizgoa hautaturik hautu desegokia egin izanaren kontzientzia ezin kendurik gainetik. Beraientzat, 50eko hamarkadan idazkuntzari ekin ziotenentzat, desenkantu horretatik ateratzeko Camus zein garrantzizkoa eta zein eskergarri gertatu zen azaltzen du Azurmendik, 50eko urte hits haietan «liberazioa» izateraino. Garai hartako izpirituaren espresio bat hartzekotan, bada —hezi eta eratu gaituena, guretzat «liberazio» bat signifikatuz—, Camus hori hauta liteke. (Sartre edo beste asko ezertan gutxietsi gabe-Unamuno bera ere!). Camus ez omen da benetan filosofoa. Berdin da. Filosofoa historiarentzat edo akademientzat zer den utzita, filosofoa guretzat ez da gauzak pentsatu dizkiguna, pentsarazten dizkiguna baizik. Planteatzera obligatzen gaituena. Eta Camus, «solidaritasunaren lekukoa», bere nobelekin eta teatroarekin, saioekin, bere aureolarekin (Nobel Sari gaztea, Erresistentziako kazetaria, Algeriako gerran kritikoa, kritikoa beti Estatuarekin eta Elizarekin, etab.), bere pentsamendu egiati moralarekin, «libertinoa» nolabait aldi berean, azkenean bere heriotza tragikoarekin ere istripu «absurdu» batean (1960ko urtarrilean), kontzientzia maisu miretsi eta maitatu bat izan zen gerraondoko gazteriarentzat. (...) gizatasun paregabea goratuz, ideologien eta Alderdien gainetik beti «gizonaren eskubideen alde» (Arestik berea egin eta gogotik erabiliko duen espresioa zen hau; eta ez da esamolde batere marxista). ( ) Camusen obran, etxean eztabaidatzerik ez zegoen ideia guztiak aurkitzen ziren, misterio gabe lasai-lasai azaldu eta jorratuta: frankismoaren kritikarekin, komunismoaren kritikarekin, demokraziaren kritikarekin, dena libertate freskoenez. (...) Demokrazia, iraultza, bortxa: gaintxuriturik gabe eta santukeria gabe erabiltzen ziren problema guztiak, eta ez zen ematen eskolako soluzio bat, arazo bakoitzaren errezeta modura, baina izpiritu bat irakasten zen orohar eta bizitzaren filosofia bat —«inolako metafisikarik gabe, inolako sineskerarik» nahasteke: doktrinarismoaren arrastorik ez!— arlo guztietan bakoitzak nola ibili jakiteko. Soluzioa ez dakigu. Dakigun bakarra da, zein izpiriturekin beti jokatu. (Azurmendi 1998: 35) Bere belaunaldiaz mintzo, dio ahalegin handia egin behar izan zutela egiazko historia —ezkutatua, ukatua—, Euskal Herriaren historia bizia —hots, hizkuntza, literatura, zuzenbidea eta tradizio politikoak, kultura guztia— deskubritu eta ikasteko, eta aldi berean hori dena transmiti ziezaiekeen kultura (esanahi txarrenean) «tradizionalista» gainditzeko: Orixe («Euskaldunak»), Txomin Agirre («Garoa»), etab., politikoki ez dira izan abertzaleak, kulturalki tradizionalistak bai. Horregatik abertzaletasun tradizionalak problemarik gabe baitaratu ahal izan ditu. San Martinek edo Txillardegik, ostera, anakronikoak eta kasik beren euskal kontzientzia berriaren iraingarritzat sentitu dituzte. (Uste dut, halere, birresatea ez dela sobera egongo, etena, belaunaldi berriak, berak egin baino areago, nozitu egin duela. Euskal historiatik apenas ezagutzen genuen, ezta gerra zibilekoa ere: iraganik gabekoak jaio ginen!). Gazteok beste era batera ikusten zuten iraganaren arazoa; gure iragana, Europan guztien iragan bera zela, sumatzen zuten: Voltaire eta Marx, Unamuno, Kierkegaard... (Aizpuru 2016: 127-128) Eta kultura zahar tradizionalista horretatik ihesi, europar kulturaren bila, existentzialismoak —Espainian debekatua zenez, erakargarriago izateko arrazoi bat gehiago!— mintzaira bat eskaintzen zien, paradigma bat, erlijioarekin eta politikarekin hausteko eta jauzi baten mundu berri baten paratzeko. Horretarako, Sartreren adreilu filosofiko ulergaitzak baino testu egokiagoa El existencialismo es un humanismo (1984 [1946]) laburra gertatu bide zitzaien: «Gizakia, existentzialistak bururatzen duen bezala, ezin defini badaiteke da deus ez izatetik hasten delako. Bakarrik gero izango da, eta bere burua egin duen bezala izango da. Hala, bada, ez dago giza izaerarik, ez baitago Jainkorik hura burura dezakeenik. Gizakia da bakarra berak bere burua bururatzen duen bezalakoa dena ez ezik, berak bere burua izan dadin nahi duen bezalakoa dena, existentziarako bulkada horren ondotik bere burua izan nahi duen bezalakoa; gizakia berak bere burua egiten duena baino ez da. (...) Jainkorik ez bada, gure aurrean ez ditugu balioak, zuribideak edo aitzakiak aurkitzen. (...) Bakarrik gaude, aitzakiarik gabe. (...) Pentsatzen du, bada, gizakia, inolako sostengu eta sorospenik gabe, kondenatua dagoela une oro gizakia asmatzera». Itsasoan galdurik gabiltza hortaz eta zeruan ez da gida gaitzakeen izarrik: guztientzat eta beti baliozko moralik inon ez dago jada. «Ezein moral orokorrek ezin digu esan zer egin behar dugun; ez dago zeinurik munduan. Katolikoek esango dute: bai, zeinuak badaude. Onar dezagun: neu naiz haiek zein zentzu duten aukeratzen duena».<sup>5</sup> (Eta, orain, galderetan galdera: biolentzia «bidezkoa» da?). (Izagirre 2000: 131-133) Galdera horri beste artikulu baten bidez erantzun dio, hain zuzen bortxaren bidezkotasunaz Parisen II. Mundu Gerraren ondotik egindako hausnarketa mugarria berreraikirik. Testuingurua, orduko hartan, komunistek Iraultza egiteko zuten asmoarena zen. Errusian arrakasta izandakoak, zergatik ez zuen arrakasta izan behar Frantzian? PCF alderdi komunista frantsesak 800.000 afiliatu zituen 1946an. Sobietarrek naziak menderatu berri zituzten, eta komunismoaren indarra eta prestigioa gaur egun baino mila aldiz handiagoak ziren. Horrenbestez, zilegi zen bortxa (atentatuak, eta abar) erabiltzea Iraultza egiteko? Nazien aurka zilegi baziren makisa, atentatuak, hilketa indibidualak, trena errailetik irteteak, zergatik ez sistema kapitalistaren egiturazko bortxaren aurka ere? Merleau-Pontyk sutu zuen polemika Humanisme et terreur (1947, Humanismoa eta izua) saio-bildumarekin. Segidan etorri ziren Simone de Beauvoirren Pour une morale de l'ambiguïté (1947, Anbiguotasunaren moral bategatik), Sartreren Les mains sales (1948, Eskuak zikin) eta Le Diable et le Bon Dieu (1951, Deabrua eta Jainko Ona), eta Camusen Les justes (1949, Justuak), eta L'Homme révolté (1951, Gizon matxinatua). Eta, 1952an, Sartre eta Camusen arteko polemika garratza, ordura arte adiskideak izandakoak betiko banatu zituena. Merleau-Pontyk moral burgesaren terrorearen eta humanismoaren arteko oposizio sinplista ukatu du: aitzitik, terrorea ei da humanismo egiazkorako bidea; kapitalaren bortxaren petik askabide bakarra. Erabakigarria zera da: bortxaren zilegitasunaren arazoa Merleau-Pontyk ikusmolde moral eta biografiko indibidualetik historikora eraman dizula. Eta historia bortxaren espazioa da: «Historia terrorea da». Kontua ez da bor- <sup>5</sup> Izagirreren aipuan gaztelaniaz emanak zeuden barne-aipuak neronek itzuli ditut. Hemen jatorrizkoak: <sup>«</sup>El hombre, tal como lo concibe el existencialista, si no es definible, es porque empieza por no ser nada. Sólo será después, y será tal como se haya hecho. Así, pues, no hay naturaleza humana, porque no hay Dios para concebirla. El hombre es el único que no sólo es tal como él se concibe, sino tal como él se quiere, y como se concibe después de la existencia, como se quiere después de este impulso hacia la existencia; el hombre no es otra cosa que lo que él se hace. (...) Si Dios no existe, no encontramos frente a nosotros valores, justificaciones o excusas. Estamos solos, sin excusas. (...) Piensa, pues, que el hombre, sin ningún apoyo ni socorro, está condenado a cada instante a inventar al hombre.» <sup>«</sup>Ninguna moral general puede indicar lo que hay que hacer; no hay signos en el mundo. Los católicos dirán: sí, hay signos. Admitámoslo: soy yo mismo el que elige el sentido que tienen.» txarik onetsi nahi dugun ala ez, zein bortxa hobetsi nahi dugun baizik. «Ez dugu aukerarik purutasunaren eta biolentziaren artean, biolentzia mota desberdinen artean baizik». Pentsa genezake, moralaren izeneanedo, guk bortxari uko egin diezaiokegula. Baina bortxak berean jarraituko du munduan.<sup>6</sup> (Azurmendi 2011: 95-96) Sartreri inpaktu handia eragin zion Merleau-Pontyren testu horrek, berak adierazi zuenez. Baina historiaren interpretazio marxista beraren existentzialismoarekin osatu beharra zegoela pentsatu zuen: Sartrerentzat bezala Camusentzat ere historia bortxa da, eta bortxa drama. Baina Camusek bortxaren esplikazioan elementu ideologiko edo historiaren filosofia oro baztertu eta subjektuaren drama bakarrik uzten du. Camusen planteamendua etiko-estetikoa da. Historian ez, baina gizakian zentratzen da bera. (...) Camusentzat, berriro humanizatzeko, pentsamendu historizistari uko egin behar diogu. Gizaki garaikidearen gaitz esentziala —gaitz alemana deritzo berak horri!— historizismoa da, eta, bereziki, gizakiaren hybris edo mozkorra historia dominatzeko eta horren nagusi bera jartzeko. Gizaki moderno ipartarrak Jainkoa uzkaili eta gizakia dibinizatu du, bitartekorik bortxazkoenak justifikatuz bera munduaren jainkotzeko. (...) Historia dominatu nahita masakrerik handienak egiten dira, eta justifikatu egiten da hori. Camusentzat, aldiz, edozein hilketa eskandalu intelektual eta moral bat da. (...) Bortxa saihestezina da eta zuriezina da. Sisifok orain egin dezakeen guztia da bere patua onartu eta madarikatu; ez heroizatu eta sublimatu. (Azurmendi 2011: 97) Les Temps Moderneseko taldean denak ados ziren Camus gogor kritikatzean. Camus mindu egin zen, eta Jeansonen artikuluaren atzean Sartre zegoela pentsatuz, Sartreri kritika zakarra egin zion aditzera emanez, besteak beste, komunisten aldeko ezkertiarrak 1940ko nazien aldeko kolaboratzaileen berdinak zirela politikoki eta moralki. Azurmendirentzat, Sartrek Camusi egindako kritika garrantzizko bat honako hau izan zen: ... moralaren izenean hasi eta inmoralitatean bukatzen duela; moraltasun indibiduala salbatu nahiz inmoralitate soziala onartzen da. «Zure morala lehenik moralismo bilakatu zen, egun literatura baino ez da, eta bihar menturaz moraltasunik eza izango da».<sup>7</sup> Betiko kuestioa: zapal- <sup>6</sup> Azurmendiren aipuan frantsesez emanak zeuden barne-aipuak neronek itzuli ditut. Hemen jatorrizkoak: <sup>«</sup>L'Histoire est terreur.» <sup>«</sup>Nous n'avons pas le choix entre la pureté et la violence, mais entre différentes sortes de violences.» <sup>7</sup> «Votre morale s'est d'abord changée en moralisme, aujourd'hui n'est plus que littérature, demain elle sera peut-être immoralité». kuntza egoera batean, bortxa ala bortxaeza da inmorala? Zer balio moral dauka protesta baino ez den bortxak; edo bortxari a priori edozein helburu positibo ukatzean zer moraltasun datza? Ala moralitatea goraipatzea inmoralitatea ezkutatzeko da (erantzukizunik asumitu nahi ez izatea)? (...) Kritika honi Camusen inkoherentziarena gehitzen zaio: moral tradizionalaren kritika bezala hasi, eta, itzulinguruka, berriro moral hartaraxe itzultzen dela, beste erretorika batekin. Hots, egiten dituen absolutu ororen (erlijiosoak, historizistak) kritika indartsuak, inola kuestionatu gabeko balio transhistoriko absolutuen baiespenetik egiten dituela (Egia, Justizia, Solidaritatea, Askatasuna); transzendenteak eta absolutuak metafisika platonikoan eta judu-kristauan direnak hain zuzen. Camusentzat Jainkoa ez da hil. Camus ez da ateista —ironizatzen du Jeansonek—; antiteista pasiboa da. (Azurmendi 2011: 99-100) Bortxaren bidezkotasunaz idatzitako artikuluari, Sartre eta Camus berariaz aipaturik, konklusio honekin ematen dio buru: Gerra osteko gizartean bortxaren (Erresistentziaren!) legitimazioaren arazoa, ez dut esango behar adina eta bezala gogoetatu denik, baina bai beti kezka izan dela. Beharbada kontsolagarria, Sartre bezainbat Camus, biak ala biak, hemen eman zaien tratamendu laburretik haratago, soluzio baten bila haztamuka ikustea da euren eboluzioan, ez soluzioaren jabe seguru. Ez dira erlijiosoki dogmatikoak à la Gandhi. Egon ere, bortxarekiko behar dugun morala, egiteko dago, eta egiteko egongo da beti, horrentzat ez dagoelako hamar agindu eternalik harrizko taulan: erantzuna gizarte bakoitzak eta aro bakoitzak beretzat erabaki —hautatu beharrekoa delako. (Azurmendi 2011: 101-102) ### 6. Ideia nagusien laburbilduma Filosofia existentzialaren eraginaren bitartez, euskal idazle erreferentzial batzuek hausnartu zuten euskal ikuspegi erlijioso tradizionala zalantzan jartzea, eta, II. Mundu Gerraren ondotik, iraultza komunista aurrera eramateko biolentzia erabiltzearen zilegitasunari buruzko polemikatik —nazismoaren aurka zilegi bazen, kapitalismoaren aurka zergatik ez?—, Francoren erregimen faxista, eta gero haren erreforma, borroka armatuaren bidez zalantzan jartzea bidezkoa ote zen. Camusek eta Sartrek filosofia existentzialistaren gorabeherekin, 36ko gerraurreko eta gerraondoko euskal idazle adierazgarri batzuengan izandako eragina eman dugu aditzera labur-zurrean; nola bi autore frantses horien ideiek bitan edo hainbat zatitan partitu zuten euskal intelligentsia erlijiosoa —gehiengoa zena alde handiz— eta laikoa, baina era bertsuan hezkuntza erlijiosokoa, eta pentsamendu modernoaren ernamuin gertatu ziren gurean. Orixek eta Erkiagak eta Zaitegik-eta jarraitu zuten sinesmen sendoarekin, eta mespretxuz ere hartu zuten hasiera batean existentzialismoa, 50eko hamarkadako lehen urteetan, baina Txillardegik, Leturia argitaratzean, lurrikara ideologikoa edo posizioak birpentsatzea eragin zuen, Arantzazuko frantziskotarren artean. Iñaki Bastarrika eta Aita Villasante, funtsean, gogoeta existentzialisten aurka posizionatu ziren, nahiz Txillardegiren nobelagintzari alde onak ere aurkitu zizkioten —materialismoa eta ekonomizismoa gailen ziren gizartean kezka espiritualak eragitea—; Salbatore Mitxelena eta Bitoriano Gandiaga etorkorrago agertu ziren, batez ere sentimendu aldetik, filosofiarenetik baino. Euskal mundu-ikuskera tradizionalean lehen artesi sakonak; politikan, ibili-ibili eginda, ETAren sorrera ahalbidetuko zutenak. Camus, 1960an hilik, Sartre bilakatu zen erreferente nagusia, bereziki Txillardegirentzat, Bertrand Russelekin batera. Politikoki hark Aljeriako gerrakoan hartutako jarrera, bere aberkide kolonizatzaile frantsesen aurka eta kolonizatu aljeriar musulmanen alde —Camus ez bezala—; Vietnamengo gerran AEBen aurka hartutakoa (Russel tribunala), eta, azkenik, garrantzitsuena, ETAren alde erakutsitakoa 1970ean, Burgosko prozesuarekikoan, erabakigarriak izan ziren. Artikuluaren mugak kontuan, garatuko ez badugu ere, denok dakigu Txillardegik lehen urteetako ETAn paper garrantzizkoa jokatu zuela, eta, bestalde, eragin zuela Jakineko J. Intxausti eta J. Azurmendirengan-eta —eta alderantziz, jakina—, eta orduko euskal intelligentsian. 1980an, Sartre hiltzean, Euskal Herri penintsularreko erakunde armatuak aldirik aktiboenean zirela, E. Lopez Adan Beltzak berrartu zuen Camusek, L'Homme révolté (1951, Gizon matxinatua) plazaratzean, Sartrerekin biolentzia politiko iraultzailearen legitimotasunaz izandako polemika famatua, 1980ko Euskal Herriko egoera politiko-militarraz hausnartzeko. Camusen ildotik, Lopez Adanek zapaltzaile zuzenen aurka altxatzeari, haiek zapalkuntza obratzen ari direnean, onargarri zeritzon —esklaboa, eskuan zigorra duela, zigorkatzen diharduen jabearen aurka—, baina, ideologia historiko-ideologiko arrazional baten arabera, zapalkuntzaren erantzule zuzenak ez direnen aurka atentatuak hotzean prestatzea, eta hotzean egitea, ez zitzaion onargarria iruditzen, edo erreparo asko sortzen zizkion behinik behin, galdera moduan planteatuak. Ideala honela planteatzen zuen: «Zapaltzaileen sistema hausteko eraginkortasuna eta erreboltaren etika uztartzerik balego, hori bitartegabeko biolentziaren kasuan izango litzateke posible» (Lopez Adan 2012: 28). Baina esperantzarik ez zuen egiten; iruditzen zitzaion biolentziaren eginkizun historikoan sinestun zirenek eta norberaren bizia galtzeko arriskua bere gain hartua zutenek ez zutela onartuko ideologiaren esklabo edota jostailu izan zitezkeenik, eta iraultzaren historiak bere barne-tragediaren historia lazgarria izaten jarraituko zuela. Lopez Adanengandik Joxe Azurmendirengana etorririk, lehenbizi, honela planteatzen du betiko dilema. Zapalkuntza egoera batean, bortxa ala bortxarik eza da immorala? Biolentzia beti immorala dela esaten bada, hori ez al da immoralitatea estaltzea?, edo behintzat ez al da asmo horrekin egiten? Gaineratzen du kritika horri Camusen inkoherentzia erantsi behar zaiola: moral tradizionalaren kritikarekin hasi eta atzera berriz haraxe itzultzen dela, hots, «absolutu ororen (erlijiosoak, historizistak) kritika indartsuak, inola kuestionatu gabeko balio transhistoriko absolutuen baiespenetik egiten dituela (Egia, Justizia, Solidaritatea, Askatasuna)» (Azurmendi 2011: 99-100). Bestela esanda, Camusentzat Jainkoa ez zela hil. Polemika katramilatsu bezain hunkigarri eta dorpe hartatik kontsolagarriena iruditzen zaio Azurmendiri Sartre eta Camus biak ere haztamuka ikustea euren bilakabidean, aterabide ziurrik gabe. Biolentziarekiko moralik ez dago egina, ez daude idatziak hamar manamendu eternalak harrizko taulan per secula seculorum, beti egiteko dago, eta gizarte eta aro historiko bakoitzak erabaki behar du egin ala ez. ## Erreferentziak Aizpuru, Alaitz. 2016. Joxe Azurmendi 60ko poesiaren eraberritzean. Ea: HEA. Gabriel Arestiren Etxea. Aronson, Ronald. 2006. Camus y Sartre. Valentzia: PUV. Azurmendi, Joxe. 1998. Oraingo gazte eroak. Irun: Luma. Azurmendi, Joxe. 2011. Euskal Herria: Errealitatea eta utopia. Donostia: Elkar. Bastarrika, Iñaki. 1956. «Gizona izaten - Aburuaren oinarria». Yakin 1: 39-47. Bastarrika, Iñaki. 1957a. «Albert Camus edo gizatasun etsia». Yakin 5: 51-60. Bastarrika, Iñaki. 1957b. «Txillardegi jaunari». Yakin 5: 99-102. Camus, Albert. 1942. L'Étranger. Paris: Éditions Gallimard. Euskarazko itzulpenak: Xabier Galarreta. 2000. Alegia: Hiria eta Josu Zabaleta. 2017. Donostia: Erein. Camus, Albert. 1942. Le mythe de Sisyphe. Paris: Éditions Gallimard. Euskarazko itzulpena: Xabier Kintana. 1992. Bilbo: Klasikoak. Camus, Albert. 1947. La peste. Paris: Editions Gallimard. Euskarazko itzulpena: Imanol Tapia. 1992. Euba: Ibaizabal. Camus, Albert. 1949. Les justes. Paris: Éditions Gallimard. Camus, Albert. 1951. L'Homme révolté. Paris: Éditions Gallimard. Camus, Albert. 1996. Obras 3. Madril: Alianza. Literatur editorea: José María Guelbenzu. Cohen-Solal, Annie. 2005a. Jean-Paul Sartre. Bartzelona: Anagrama. Cohen-Solal, Annie. 2005b. Jean-Paul Sartre: A life. New York: The New Press. de Beauvoir, Simone. 1947. Pour une morale de l'ambiguïté. Paris: Éditions Gallimard. Erkiaga, Eusebio. 1951. «Jean Paul Sartre-ren ardi galduak». Egan 2: 21-22. Gandiaga, Bitoriano. 1989. Elorri. Oñati: Arantzazu Frantziskotar Argitaletxea. Izagirre, Koldo. 2000. Joxe Azurmendi, poesia kaierak. Zarautz: Susa. Lopez Adan, Emilio. 2012. ETAren estrategia armatuaren historiaz. Baiona: Maiatz. Merleau-Ponty, Maurice. 1947. Humanisme et terreur. Paris: Éditions Gallimard. Mitxelena, Salbatore. 1958. Unamuno ta abendats. Baiona: Darracq. Mumma, Howard. 2005. El existencialista hastiado. Conversaciones con Albert Camus. Madril: Vozdepapel. Orixe.,1954. «Izatena ta gertatzena: Sartre, Heidegger, Zubiri». Euzko-Gogoa 3-4: 63-66. Orixe. 1956. Augustin Gurenaren Aitorkizunak. Zarautz: Itxaropena. Sartre, Jean-Paul. 1938. La nausée. Paris: Éditions Gallimard. Euskarazko itzulpena: Monika Etxebarria. 2003. Irun: Alberdania; Donostia: Elkar. Sartre, Jean-Paul. 1939. Le Mur. Paris: Éditions Gallimard. Euskarazko itzulpena: Mikel Lasa. 1980. Donostia: Kriselu. Sartre, Jean-Paul. 1943. L'etre et le néant. Paris: Éditions Gallimard. Sartre, Jean-Paul. 1946. L'existentialisme est un humanisme. Euskarazko itzulpena: Juana Atxabal. 1988. Donostia: Kriselu. Gaztelaniazko itzulpena: José María Ortega Ortiz eta Victoria Prati de Fernández. 1984. Bartzelona: Orbis. Sartre, Jean-Paul. 1948. Les mains sales. Paris: Les Temps Modernes. Sartre, Jean-Paul. 1951. Le diable et le bon dieu. Paris: Éditions Gallimard. Txillardegi.,1957a. Leturiaren egunkari ezkutua. Bilbo: Euskaltzaindia. Txillardegi.,1957b. «Taupadak». Euzko-Gogoa, uztaila-abuztua: 63-68. Hemen ere eskuragarri: [https://www.jakin.eus/digitalizazioa/txillardeg](https://www.jakin.eus/digitalizazioa/txillardegi)i. Txillardegi.,1958. «Iñaki Bastarrika'ko jaunari erantzuna». Yakin 6: 85-93. Hemen ere eskuragarri: [https://www.jakin.eus/digitalizazioa/txillardeg](https://www.jakin.eus/digitalizazioa/txillardegi)i. Txillardegi.,1960. «Lekuko bikain bat hil da». Egan 1-2: 52-58. Hemen ere eskuragarri: [https://www.jakin.eus/digitalizazioa/txillardeg](https://www.jakin.eus/digitalizazioa/txillardegi)i. Txillardegi.,1964. «Sartre'ren ukoaz». Zeruko Argia, 1964-XI-18. Berrargitaratua in Luis Haranburu Altuna. 1985. Gertakarien lekuko, 88-92. Txillardegi.,1980. «Sartre: Lekuko eta gidaria». In Jean Paul Sartre, Paretaren kontra. Donostia: Kriselu, 7-20. Hemen ere eskuragarri: [https://www.jakin.eus/](https://www.jakin.eus/digitalizazioa/txillardegi) [digitalizazioa/txillardeg](https://www.jakin.eus/digitalizazioa/txillardegi)i Txillardegi.,1994. Euskal Herria helburu. Tafalla: Txalaparta. Hemen ere eskuragarri: [https://www.jakin.eus/digitalizazioa/txillardeg](https://www.jakin.eus/digitalizazioa/txillardegi)i. Txillardegi.,2007. Horretaz. Donostia: Elkar. Hemen ere eskuragarri: [https://www.](https://www.jakin.eus/digitalizazioa/txillardegi) [jakin.eus/digitalizazioa/txillardeg](https://www.jakin.eus/digitalizazioa/txillardegi)i Zaitegi, Jokin. 1951. «Heidegger'en azalkizunak». Euzko-Gogoa 1-2: 25-28. Hemen ere eskuragarri: [https://andima.armiarma.eus/eugo/eugo08/eugo0819.ht](https://andima.armiarma.eus/eugo/eugo08/eugo0819.htm)m
aldizkariak.v1-0-197	{ "domain": "zientzia eta teknologia", "id": "ekaia_Zk.24 _2011_7", "issue": "Zk.24 _2011_", "year": "2011", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "ekaia", "edition": null }	# J. Aurrekoetxearen alarguntsaren «Nola serbitu bear dan Peruco chori-ongarria eta dagoquion usaera lur landu bacoitzetan» (1878?), eta zientzi dibulgazioaren historia pixkatxo bat Kepa Altonaga Zoologia eta Animalia Zelulen Dinamika Saila Zientzia eta Teknologia Fakultatea - UPV/EHU 644 P.K.- Bilbo, E-48080 kepa.altonaga@ehu.es Laburpena: Idazlan honetan berrargiratu egin da Donostian 1878an-edo plazaratu zen esku-orri bat txori-ongarriaren erabilerari buruzkoa, eta Juana Teresa Oheine proposatu da haren egile probabletzat. Emakume idazleak hain urri direlarik euskarazko literaturaren historian, azpimarragarria da oso, andrazko bat agertzea euskal dibulgazio zientifikoaren lehen aintzindarien artean. Abstract: In this paper we present a leaflet on the use of guano in agriculture published in San Sebastian, probably in 1878, and we propose that Oheine Juana Teresa was the probable author. It is quite remarkable that a woman appears among the first pioneers of scientific popularization in the Basque language, given the lack of women writers in the history of Basque literature. ## 1. SARRERA Ekaia aldizkariaren irakurleak badaki honezkero, exhumazio-lanetan aritu izan garena azken zenbakietan, eta izatez ahanzturaren hauts artetik erreskatatu ditugu gure prosa zientifikoaren hainbat aurrendari, hala nola Albert Constantin [1], Arnaut Abadia [2, 3], Pierre Buruzain [4], Jean Etxepare [5-7], Jean Baptiste Althabe [8], Atharratzeko taldea [9], Albert Goienetxe [10, 11], edota Daniel Lizarralde [12-14]. Zerrendaturiko idazle horien artean jaun mediku eta jaun erretoreak ditugu, baina gehienbat laborantzari buruzkoak izan dira hemen aurkezturiko idazlanak, eta, oroz gain, ongarrien gaineko argibideetan luzatu direnek eduki dute presentzia nabarmena. Hain zuzen, ongarri arrotzek nekazal ekoizpenaren gorakada sinestezina ekarri zuten XIX. mendeko bigarren zatian Europako mendebaldean, eta horrenbestez, ongarri horien erabileraren zabalkundea zeharo interesgarri bilakatu zen eskualde aurreratu guztietan. Alegia, ongarriztapen-metodo berriak estrategiko bihurtu ziren, eta hedatu egin behar izan ziren nezakazari jende artean. Errentagarritasun horrek azalduko luke ondoen, ongarrien arrakasta sasoi horretako idazlan dibulgaziozkoetan, gaia are eta euskararen mundutxoraino ere iritsi zelarik. Testuinguru horretan ulertzen dira kasurako, Senpereko Larregi erretoreak itzulitako Mono-Phospho-Guanoaz argia Angeles Compania The Biphosphated Guano Londresen Europa guzico saltze escua duena [15], 1874koa, edota Arnaut Abadiak Eskualduna astekarian 1892-1908 tartean «Laborarier» sailean astero-astero plazaraturiko kolaborazioak: ziur aski, Arnaut Abadia (1843-1916) jaun kalonjea izan da euskaraz ongarrien gainean orrialde gehien bete dituen idazlea. Mota horretako euskarazko testuak gutxi bilatu dira, alorra ez da nahikorik ikertu, eta, aurreko idazlan batean esan bezala [8: 92-93], nire ustez hortik letorke duten urritasuna —seguruenez itxurazkoa—; izatez nahiko ugariak izango ziren bai egunkarietan eta almanaketan, eta bai esku-orri gisa ere jende artean zabaltzeko. Ildo horretatik, oraingo honetan han-hemenka plazaratutako esku-orri horietariko bat ezagutzera eman nahi dut: Nola serbitu bear dan Peruco chori-ongarria eta dagoquion usaera lur landu bacoitzetan, San Sebastian: Viuda de J. Aurrecoechea (Juan Osesen moldizteguian), 1 or. (alde bietatik). Esan bezala, idatzia honela izenpetuta dator: Viuda de J. Aurrecoechea. Nor da, bada, egilea? Nor ote J. Aurrekoetxearen alarguntsa? Erantzun guran, behin-behineko urrasño bi eman ditut. Hasteko, «Viuda de J. Aurrecoechea» googleratu dut, eta bizpahiru saioren ostean Diario de San Sebastián egunkari zaharraren bildumaraino bidali naute, hain zuzen Donostiako Liburutegi digitalean [16]. Bertako aleak kuxkuxeatuz jakin ahal izan dut J. Aurrekoetxearen alarguntsa armadorea zela. Horixe diosku, esaterako, 1878ko urriaren 15eko Diario de San Sebastián egunkariaren azaleko iragarki batek (ikus 1. irudia), edota 1878ko abenduaren 20ko beste batek (ikus 2. irudia). Antzeko iragarkiak ikus daitezke oso sarritan. Ildo beretik, googleko ahalegin horien ondorioz aurkitu dugu J. Aurrekoetxearen alarguntsak bitrina eder bat atondu zuela, Gipuzkoako Ordezkaritza barruan Bartzelonako Mundu Erakusketan, 1888an, bere berun-zuriko fabrikaren produktuak aurkeztuz [17]. Berba bitan laburtzeko, J. Aurrekoetxearen alarguntsa, enpresari txit kementsua zen itxura batean behintzat. Alabaina, izen bakoa zela dirudi: J. Aurrekoetxearen alarguntsa zen, eta kito. Bigarren urrats batean, J. Aurrekoetxearen alarguntsaren izen propioaren xerka, J. Aurrekoetxea bilatu dut Donostiako Elizbarrutiko Ar- 1. irudia. Diario de San Sebastián egunkariaren azaleko iragarki bat, 1878ko urriaren 15ekoa (ikus: http://liburutegidigitala.donostiakultura.com/ Liburutegiak/catalogo\_archivo\_ficha.php?dp\_id=80&fecha=1878-10-15&y= 1878&m=10&y=1878&m=10) 2. irudia. Diario de San Sebastián egunkariaren azaleko iragarki bat, 1878ko abenduaren 20koa (ikus: http://liburutegidigitala.donostiakultura.com/Liburutegiak/ catalogo\_archivo\_ficha.php?dp\_id=80&fecha=1878-12-20&y=1878&m=12) txibo Historikoaren web orrian [18], eta bertan aurkitu dut «Joaquin Aurrecoechea» delako bat, jaiotza-agiririk gabekoa eta 1864-09-18ko heriotza-agiria duena, Donostian. Delako Joakin Aurrekoetxea ezkondu, Donostian ezkondu zen 1838-06-17an, eta agiriaren arabera, «Juana Teresa Oheine» izan zuen emazte. Agiriok zuzen baldin badaude, beraz, 1864- tik aurrera Juana Teresa Oheine hori Joakin Aurrekoetxearen alarguntsa izango da izatez: horixe al da aurreko pasarteko gure idazle ezezaguna, «Viuda de J. Aurrecoechea»? Eman dezagun baietz, lan-hipotesi gisara. Agiritegi digital berean ikusi dut, halaber, hiru ume eduki zituztela: «Joaquin Francisco Leoncio Aurrecoechea Oheine » 1838-09-13an, «Emilio José Felipe Aurrecoechea Oine» 1840-05-27an eta «Maria Fermina Aurrecoechea Ohyene» 1856-07-07an. Orobat, badaude «Nemesio Aurrecoechea O'Heyne» delako baten ezkontza-agiria 1874-01-08koa, eta bai heriotzakoa ere, 1891-01-10ekoa: itxura osoz senar-emazteon semea da. Azken hau, Donostiako alkatea izango zen 1881-1885 tartean, eta oso gazte hil zen, berrogeita lau urte zituela [19]. Ez dut Juana Teresa Oheine anderearen jaiotza-agiririk aurkitu, baina bai heriotzakoa, 1894-09-02koa, Donostian eta «Teresa O'Heyne Boman» grafiarekin izendatuta dakarrena. Agiririk agiri aldatuta ikusi dugu Juana Teresaren lehen deitura, hala nola, Oheine, Oine, Ohyene, O'Heyne eta O'Heine, eta bai bigarrena ere: Boman, Boumann, Roman. Senarraren bigarren deitura ere nahiko aldrebestuta agertzen da agiriotan, batean Astorquiza, eta hurrengoan Artoriguise, eta ponte-izena ere, behin, «Lorenzo Joaquin» ikusi dugu. Kontuak kontu, Juana Teresa Oheine Boman anderea al da, Nola serbitu bear dan Peruco chori-ongarria eta dagoquion usaera lur landu bacoitzetan sinatu zuen J. Aurrekoetxearen alarguntsa? Beharbada ez, baina kontrako daturik agertu bitartean, badugu pirutxo bat bertatik tira egiteko argibide berrien peskizan! Handia litzateke gure prosa zientifikoaren aitzindarien artean, eta lehenengoetarikoa, andrazko bat edukitzea, hain zuzen andrazkorik batere ukan ez duen literatura batean. Nolanahi ere, hemen berrargitaratuko dugun dokumentua Pariseko Biblioteka Nazionalean dago, «Basque et Celtique» atalean. Omont & Knorr katalogoan 167 zenbakia du1. Ia-ia ziur, 1878koa da: ez da ondo irakurtzen dokumentuan eskuz idatzita agertzen den data, baina dosierreko aurreko eta atzeko paperek urte hori iradokitzen digute. Hauxe da nik eskuratu dudana: Euskaltzaindia, Azkue Biblioteka, ABA, EHU-16-1 (euskal eskuizkribuen bilduma). EHUko bilduma hori G. Bilbaok eta J. Lakarrak (Letren Fakultatea, Gasteiz) mikrofilmatutako euskal dokumentuen bilduma bat da, Euskaltzaindiak digitalizatua eta une honetan katalogatzen ari dena. Eskerrik beroenak Pruden Gartziari, dokumentuaren existentziaz adeitasun osoz ohartarazteagatik. <sup>1 «167.</sup> Opuscules divers et notes, en basque ou sur le Pays Basque. Manuscrits et imprimés. XIXe siècle», in KNÖRR, H. «De re bibliographica: le répertoire de mss. sur la langue et la litterature basques de la Bibliothèque Nationale de Paris», ASJU, 20-3 (1986), 811-816. ## 2. ZIENTZI DIBULGAZIOAREN HISTORIA PIXKATXO BAT Arestian aipatu bezala, anonimoa da, kasik, Peruko txori-ongarriaren erabilerari buruzko esku-orri hau, eta hori dela-eta, oraingo honetan ezin gara murgildu —ohikoa dugunez— egilearen inguruko argibide biografikoetan. Horren ordez, abaguneaz baliatuko gara zientziaren dibulgazioaz mintzatzeko hurrengo hiruzpalau orrialdeetan, izan ere, aspalditik kokatu nahi izan baititut euskarazko prosa zientifikoaren aitzindariak testuinguru orokor baten barruan. Ikusi gura izan dut gure zientzi idazleak noraino egokitzen diren dibulgazioaren historiako eskema estandarretan, edota berorietatik guztiz kanpoko suertatzen diren. Ez dut lehenago garbi esan baina, argi dago, euskarazko prosa zientifikoaren hasi-masiak ez ziren etorri benetako zientzialarien ekimenetik nola-halako dibulgatzaileen jardunetik baino; alde horretatik, geurean gauza bera dira prosa zientifikoaren historia eta dibulgazioarena, behintzat hasiera batean. Zientzi dibulgazioa, erraz esateko, transmisio prozesu bat da zeinean publiko zabal eta ezaditu bati jakitera emango baitzaizkio zientzialarien lanaz erdietsiriko ezagupenak. Badago aipatu beharreko lehen kontu bat: ez zait batere erraza gertatu zientziaren dibulgazioaren historia jorratu duten idazlanak aurkitzea. Horren arrazoia neurri handi batean izan daiteke nire formaziotik at dagoen arloan itsu-mutsu aritu naizela. Baina, bestalde, oso gutxi ikertu den gaia da —dirudienez— dibulgazio zientifikoaren historia, eta halaxe aipatzen du Sergi Cortiñasek bere tesian [20: 15], geroago Història de la divulgació científica liburuan moldatu zuena [21]. Hutsune bera nabarmendu dute Pardo Tomásek [22: 30] eta Massaranik eta Moreirak [23: 75], edo, kontrara, azterketa-falta hori inplizituki gelditzen da bizpahiru zertzelada orokorren bidez kontu osoa garbitzen denean, esaterako Nelkinen liburu klasikoan [24: 79]. Aipatu Sergi Cortiñasek [20, 25] lau eskola bereizten ditu zientziaren dibulgazioan: eskola italiar-ernazentista [20: 31-48], eskola frantziarra [20: 49-107], eskola germaniar-prusiarra [20: 108-155] eta eskola ingeles-amerikarra [20: 156-289]. Dibulgazio zientifikoaren historia, Cortiñasen arabera [20: 33], eskola italiar-ernazentistak urratu zuen. Hain zuzen, hor kokatu ohi da abiapuntua, zeren orduantxe abandonatu baitzen latina jakintzaren komunikazio-tresna gisa, eta hizkuntza arruntak erabiltzen hasi baitziren haren ordez. Galileo Galilei (1564-1642) aipatu ohi da tradizio italiar-errenazentistaren ordezkari nagusi modura. Galileok latinez ere idatzi zuen, kasurako 1610ean plazaratu zen Sidereus nuncius, oraintsu Ibon Plazaolak euskarara ekarri duena (Izarretako albistaria [26]), baina, gehienbat italieraz argitaratu zituen bere lanak, zeren Galileok nahi baitzuen zientzialariek ez eze gainerako herritarrek ere ulertzea. Ildo horretan, Galileoren Solasaldia munduko bi sistema handienei buruz (1632) da iturri bibliografiko guztietan muga- rri gisa nabarmentzen dena, eta, bestalde, Leonardo da Vinci (1452-1519), Tartaglia (1499-1557) edota Gerolamo Cardano (1501-1576) dira eskola horretako kiderik ezagunenak. Nolanahi, latina lagata italieraz argitaratzeak irakurle kopurua ikaragarriro hazi zuen, eta arrakasta editorialak ohiko bihurtu ziren handik aurrera. Adibidez, Alessio Piemonteseren De secreti del R.D. Alessio Piemontese 1555eko liburuak sekulako ospea lortu zuen: eduki zituen, bai, 24 edizio italieraz, 28 frantsesez, 15 alemanez, 14 ingelesez, 10 latinez, 7 flamenkoz, 3 gaztelaniaz, 2 polonieraz eta 1 danieraz [22: 33]. Eskola frantsesaren jatorria XVIII. mendean kokatzen da eta Ilustrazioarekin lotuta dago, izan ere, ilustratuek erakutsi jakintza unibertsalizatzeko —eta era horretara gizartea transformatzeko— borondatea izan zen dibulgazioaren motorea [20: 50; 25: 59]. Alabaina, ilustratuek ereindakoaren mozkinak XIX. mendean bildu ziren, hain justu dibulgazio frantsesaren urre-aroan. Mende horretan gaien dibertsifikazio ikaragarria gertatu zen, eta, bestalde, dibulgazioak hedabide berri bat irabazi zuen, prentsa idatzia alegia, aldizkari eta egunkariak. Jakina, zientzia-dibulgazioaren gorakada nabari horrek zerikusi zuzena du orduko hezkuntza maila igoerarekin: populazioaren irakurtzeko eta idazteko gaitasunak gora egin zuen Europako herrialde ia guztietan, eta bereziki Ingalaterra eta Alemanian, non analfabetismoa erradikatu baitzen [27]. Cortiñasen arabera [20: 54], beste askoren artean Fontenelle, Buffon eta Diderot izango lirateke tradizio frantsesaren egile garrantzitsuenak XVIII. mendean. Bernard Le Bovier de Fontenellek (1657-1757) ez zeukan prestakuntza zientifikorik, baina, Entretiens sur la pluralité des mondes argitaratu zuen 1686an. Astronomiazko liburu horrek alimaleko arrakasta bildu zuen, 33 edizio plazaratu zirelarik 1686-1757 urteen tartean [20: 61]. Bestalde, Georges-Louis Leclercek, hots, Buffon kondeak (1707-1788) Histoire naturelle, générale et particulière delakoa idatzi zuen, 36 liburukitan 1749-1788 urte-tartean plazaratua. Mayr-ek dioskunez [28: 330] bestalde, «estilo distirant batean idatzirik, pertsona ikasi orok irakurria izan zen idazlan hori, bai Frantzian eta bai Europan, makina bat itzulpenetan», izan ere, Buffon kondeari zor zaio Europa osoan zabaldu zen natur historiarenganako interes inobrea. Azkenik, Denis Diderot (1713-1784) ohorezko tokian agertzen da dibulgazio zientifikoaren historietan Encyclopédie famatuaren aitapontekoa izan baitzen. Jadanik XIX. mendera iritsita, Nicolas Camille Flammarion (1842- 1925) idazle prolifikoa jo ohi da zientzi dibulgazioaren eskola frantseseko tontortzat-edo. Argitaratu zituen berrogeita hamar tituluen artean, Astronomie populaire (1879) izan zen arrakastatsuena: liburu horren lehen edizioak 100.000 ale saldu zituen bi sosetan; hainbat berrargitalpen plazaratu ziren, eta hizkuntza askotara itzuli zen, milioi bat irakurletik gora eduki zituela- rik [27]. Flammarionen ospea Europa osotik zabaldu zen, eta bereziki Katalunian, non jarraitzaile-andana ederra lortu baitzuen, tartean Josep Comas i Solà (1867-1937), inoizko zientzi dibulgatzaile katalanik handienetarikoa [20: 89-90]. Hirugarren lekuan Europa erdialdeko tradizio prusiar-germaniarra dugu, XIX. mendeko azken hamarkadetan eta II. Mundu Gerlara arte loratu zena [20: 108-155]. Sergi Cortiñasen arabera, Albert Einstein (1879- 1955) da eskola horretako dibulgatzaile nagusia, eta Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832) eta Alexander von Humboldt (1769-1859) izan ziren aitzindari ospetsuak XVIII. mendeko bigarren zatian. Eskola prusiar-germaniarrean zientzialaria bera izaten zen bere obraren dibulgazioaz arduratzen zena, eta hori dela-eta, eskola horretako tradizioa unibertsitate eta ikerketa-guneetan kontzentratu zen batez ere. Esan bezala, Einstein ikonikoa azpimarratzen digu Cortiñasek goi erpin modura, eta haren eskola horretako liburu enblematikotzat jotzen du Über die spezielle und die allgemeine Relativitätstheorie (1916) [29], zeinak 14 edizio eduki baitzituen 1923 baino lehenago [25: 62]. Aipagarria iruditzen zait Einsteinen ideiak euskaraz zabaldu zituela Agustin Anabitartek 1923an Euzkadi egunkarian [30]. Halaber, Albert Einsteinez gainera, Cortiñasek punta-puntako beste zenbait idazle dibulgatzaile aurkezten ditu: Werner Heisenberg (1901-1976), Erwin Schrödinger (1887-1961), Max Planck (1858-1947) eta Niels Bohr (1885 -1962), guzti-guztiok fisikari atomiko eta Nobel sariak. Guztiz harrigarria suertatu zait, eskola prusiar-germaniarraren ordezkari ugariren artean ez aurkitzea nor-eta Ernst Haeckel (1834-1919) biologo bikaina. Darwinen lehen orduko defendatzaile adoretsua, Haeckel-ek makina bat idazlan plazaratu zituen, eboluzioaren balio argigarria zehatz eta suharki azalduz, eskuin-ezker [31]. Izan ere, Gerla Nagusiaren aurretik eboluzioaren teoria jende gehiagok ikasi zuen Haeckelen liburu marduletatik, beste edozein idazkitatik baino: zalantzarik gabe Haeckel izan zen darwinismoari buruzko orduko iturri nagusia. Haren Natürliche Schöpfungsgeschichte (= Kreazioaren natur historia, 1868; [32]) potolotuz joan zen alemanezko 12 edizioetan zehar (1868-1920), Europako hizkuntza nagusietara itzuli zelarik. Izatez, urte haietako zientzia-libururik arrakastatsuena izan zen [33: 502]. Era berean, badugu Die Welträthsel (= The Riddle of the Universe, 1899; [34]), zeinak testuinguru sozial eta filosofiko zabalago batean kokatu baitzituen eboluzioaren inguruko ideiak, ezinago arrakastatsu suertatu zen: 40.000 ale saldu zituen lehen urtean, eta beste 400.000 Gerla Nagusiaren aurretik, eta hori alemanezko edizioetan bakarrik [33: 398]. Konparaziorako, 1859 eta 1890 arteko hiru hamarkadetan, Darwinen Espezieen jatorriaz [35] ospetsuak 39.000 ale soilik saldu zituen, ingelesezko sei edizioetan. Areago, 1912rako Die Welträthsel 24 hizkuntzatara zegoen itzulita, tartean armeniera, txinera, hebraiera, sanskrito eta esperanto zeudelarik; di- rudienez, Mahatma Gandhi gazteak berak baimena eskatu zuen, liburua gujaraterara aldatzeko [31: 622]. Dena dela, Haeckelen garrantziaz ohartzeko ez dugu zertan hain urruti joan: geurean bertan Ernst Haeckelen idazlanak irakurriz bilakatu zitzaizkigun eboluzionista, hala Pio Baroja, nola Jean Etxepare, Aldudeko medikua [5: 74]. Horiek horrela bada, harritu egin nau Haeckelen aipurik ez aurkitzeak. Maila askoz apalago batean bada ere, nik neuk Herbert Wendt (1914- 1979) zoologoa aipatuko nuke, badakit-eta haren Ich Suchte Adam (1955) [36] biologiaren historia gustagarriak hainbat irakurle eduki zituena nire promozioko ikaskideen artean. Azkenik, laugarren tradizioa, hots, eskola anglosaxoia, XIX. mendean heldu zen betegintzarrera, Charles Darwinen eskutik. Hasi, zientzi dibulgazioaren eskola anglosaxoia XVIII. mendean hasi zen, Newton-en (1642 -1727) teoriek eragindako boom galantaren inguruan. Hala ere, nahiz eta Newtonek berak izatez, latinez idatzi zuen gehienbat, mintzaldi bidez zabaldu ziren haren ideiak [20: 175], eta kontsolidatu egin zen XIX.ean; gero, XX. mendeak eskola anglosaxoiaren eredu estatubatuarraren hegemonia ekarriko zuen, halatan non, mundu osoraino hedatu baita, eta lurralde ingelesdunetatik kanpo ere irrikaz irakurtzen dira, kasurako, Carl Sagan edota Stephen Jay Goulden liburuak, argitaratu eta atoan itzuliak hizkuntza nagusietara. Beharbada, hizlaria izan zen XVIII. mendeko dibulgazio-eragile nagusia mundu britainiarrean, baina, XIX. mendean biztu zen eskola anglosaxoiaren izar handienetariko biren distira. Batetik, Michael Faraday (1791-1867) fisikari edota kimikari ezagunak, elektrokimika eta elektromagnetismoaren fundatzaileetarikoa izan zenak, benetako zientzia entretenimendu bihurtzen zuen bere hitzaldietan, eta izan ere, bere sei hitzaldirik onenak bildu zituen The Chemical History of a Candle 1861ean [37]; kandelaren historia kimiko hori best-seller galanta izatekoa zen, hainbat hizkuntzatara itzuli zelarik luzaro gabe. Bestalde, Charles Darwinek (1809-1882) estuki lotuta erakutsiko ditu eboluzioa eta hautespen naturala Espezieen jatorriaz (1859) liburu beti-lorean [35]. Espezieen jatorriaz mugarria da alde askotatik, eta bai dibulgazioaren historian ere, zeren-eta Espezieen jatorriaz izan baitzen azken idazlan zientifiko handia, ezagumendu espezializaturik gabeko edozein pertsonak irakur zezakeena: Darwinek aise menperatzen zuen erretorika, eta bere idaztankera azalpen pazientziatsu, progresibo eta astitsuetan oinarritzen zelarik [20: 196], publiko zabal batentzat ulergarria zen. Horrekin lotuta, ezin dugu ahaztu XIX. mendean zehar sakonduz joan zela jende arruntaren eta gero eta espezializatuagoa zen zientziaren arteko osina. Mende horretan hasi zen egituratzen «komunitate zientifikoa» deritzoguna, eta bai arloka trinkotzen hasi ere, ondorioz hizkera gero eta konplexuago eta kriptikoagoak agertu ziren, zein soilik erabiltzen baitzituz- ten adituek, adituentzako egin argitalpenetan. Beraz, hari horretan baloratu behar dugu Darwinen idazkien ulergarritasun unibertsalaren meritua. Baina, bestetik, horrexek berak azaltzen digu une batetik aurrera zein neurritaraino derrigorrezko bihurtu den zientzi dibulgatzailea [22: 36]. Alegia, une batetik aurrera, eta salbuespenak salbuespen, zientzia ez zen liburuen bitartez iristen herritarrenganaino, ezpada era eta maila askotako aldizkarien orrialde bidez. Kasurako, nahiz eta Espezieen jatorriaz liburuaren lehen edizio mitikoaren 1250 aleak salgai jarri eta berehalakoan agortu, prentsa idatziari esker gertatu zen Darwinen ideien zabalkundea Britainia Handian, makina bat kazetari dibulgatzaile ilunen jardunari esker [20: 202]. Ingalaterrako gizartea, ordurako, nahiko alfabetatuta dago [20: 161], irakurle eta aldizkari asko daude [20: 201] —eta bai hizlariak, jakina—, eta zientzi dibulgazioak iraultza industrialaren prozesuan lagunduko du, Ingalaterra utilitarista topikoan dibulgazio zientifikoa ere oso utilitarista eta aplikatua izan baitzen [20: 176]. Gainera, orduko gizartean zientzia erakargarria zen, zientziak berriaren eta ezezagunaren akuilua zuen, progreso mugagabearen entusiasmoarekin batera —elektrizitatearen inguruan, kasu—, eta aldi berean, zientziak eduki bazuen sarri askotan kontu debekatuen karga subertsiboa, esaterako, eboluzioaren inguruko kontrobertsia ezinago bizian [27]. Eskola anglosaxoiaren XIX. mendeko kazetari dibulgatzaile bat bakarrik aipatzearren, Robert Chambers (1802-1871) eskoziarra ekarriko dugu hona. Chambersek ez zuen unibertsitate-ikasketarik, baina, ezagumendu zientifikoak zabaltzen zituen Chambers's Edinburgh Journal izeneko bere astekarian, 84.000 aleko argitalpena erdietsi zuelarik [38]. Areago, Robert Chambers izan zen Vestiges of the Natural History of Creation (1844) liburu protoeboluzionistaren egile anonimoa, hainbesteko eztabaida sortu zuena, eta Darwini hein batean bide malkarra zelaitu ziona, Espezieen jatorriaz irensgarriago bihurtuz. Dirudienez, Vestiges horrek 23.000 ale saldu zituen 16 urtean, 11 argitaralditan [20: 213]. Nolanahi, tradizio anglosaxoiak aldaketa sakona jasan zuen XX. mendean, beherakada britainiarrarekin batera, epizentroa Estatu Batuetan kokatu zenean. Sergi Cortiñasek [20: 167] George Gamow astrofisikari jatorriz ukrainarrari esleitu dio eskola amerikarraren aitatasuna, eta biziki azpimarratu du haren One Two Three... Infinity: Facts and Speculations of Science (1947). Alabaina, zientzi dibulgazio estatubatuarraren eztanda, Cortiñasen arabera [20: 231], Gerla Nagusiarekin lotuta doa. Izatez, I. Mundu Gerlak ezinago argi utzi zuen, zientzia eta teknologia ezinbesteko giltzarri direla gerlaren garapenerako. Hori begietaratzeko, nik neuk adibide kuttuna dut Wright anaien hegazkin trauskil astuna, 1993an doi-doi aireratu zena eta jadanik 1917rako Baroi Gorriaren triplano akrobatiko beldurgarri bilakatu zena. Horrela, bada, 1916an National Research Council delakoa eratu zen, gerlarekin zerikusia zuen ikerketa antolatu, koordinatu eta zentralizatzeko xedeaz, eta ildo horretatik arlo desberdinetako zientzialariak batu ziren, gerla irabazten laguntzeko ataza kolektiboarekin. Geroago, 1918an National Research Council hori agentzia permanente bilakatu zen. Hau da, zientzia gizarte- eta politika-bizitzaren muinera iritsi zen lehen aldiz. Areago, zientzia nazional estatubatuarraren ideologia gauzatu zen nolabait, eta horrek, jakina, besteak beste dibulgazioa lagunduko zuen. Testuinguru horretan, zientziaren hedapenerako elkarteen lana munta handikoa izan zen, eta, esate baterako, American Association for the Advancement of Science delakoa, komunitate zientifiko estatubatuarraren eraketan eta trinkotzean lagundu zuen; 1900. urtean 1925 bat kide izatetik 8.000tik gora edukitzera igaro zen 1914rako [20: 232]. Bestalde, zientzi dibulgazioa antidoto egokia izan zen pseudozientzien aurka, batez ere I. Mundu Gerlako izugarrikeriek sortarazi zuten zientzialarien deskredituaren giroan. Edozelan ere, zientzialariek bazeuzkaten euren arrazoi propioak zientzia dibulgatzen gogotsu aritzeko, zeren-eta dibulgatzean ikusgai jartzen baitzuten euren burua, esan nahi baita, gizarte aurrean nabarmendu egiten ziren eta prestigiatu, eta, dibulgazioari esker, azken batean, justifikatu egiten zituzten jasotako subentzio eta diru-laguntzak. Kontuak kontu, dibulgazio estatubatuarrak hazkunde mardula bizi izan zuen aipaturiko humus horretan, eta II. Mundu Gerlan iritsi zuen gailurra, gaur arte ahitu ez dena. ## 3. J. AURREKOETXEAREN ALARGUNTSAREN IZKRIBUA Izar distirantez jositako zeru zabal horren panoramikan, zein baino zein ederragoak diren galaxia horien aurrean, geure zientzi dibulgaziora jaisteak iduri luke asteroide ilun batzuen xerka aritzea, edo hobeto, meteoroide bila, zeren, gure dibulgazioaren sistemako gorputzak ez baitira inolaz ere konparagarri aurreko pasarteetako astroekin. Baina, duguntxoa dugu, eta horixe ezagutarazi nahi dugu. Halandaze, J. Aurrekoetxearen alarguntsaren esku-orria da ezagutzera eman gura duguna. Lehen begiratu batean, badirudi Guano-inportatzaile eta -saltzaile batek erosleei banatutako jarraibide-orri bat dela, gaur egun ia edozein tresna erostean hainbat hizkuntzatan datozen prospektu horien gisakoa, edota botika baten kutxatxoan egon ohi den argibide-orriaren parekoa. Ziurrenez, gainera, itzulitakoa izango zen, zabalkunde handiagoko beste hizkuntzaren batetik abiatuta, frantsesetik beharbada. Beste kontu bat litzateke izkribua ea nork idatzia edota euskaratua den, J. Aurrekoetxearen alarguntsak berak, ala, enpresako agindupekoren batek. Edozelan ere, idazkia nahikoa zabar eta desorraztua begitandu zait irakurtzean, ez du ematen zaindua izatearen inpresioa, nahiz eta idazleak Larramendiren hiztegira jo zuen, kasurako, betaroqui (= hirusta), betarraga (= beterraba, erremolatxa) eta icoe (= ildo) berbetarako. Utzikeria-edo dirudi, batean bear da idaztea, eta hurrengoan, bearda, edota bear dute eta beardu. Horrelako makina bat aurkituko dituzu idazkian zehar: ez zayo, beartzayo, servitzendira, itaitzendaneco, naidanen; nastu, naztu, nastutu, naztutzenda; pizcachobat, piscachobat; austu, autz... Egungo begietarako inpresio bera sortzen dute parra-parra aurkitzen diren hainbat maileguk, gehienetan oso gordin eta merkeak: empleatu, usatu, servitu, variatu, conveni, preparatu, erregatu, boleoan, errepartitzalle... edo gatic horren erabilera esangura kausalik gabekoa. Halaber, jatorrizko dokumentuan hainbat berba azentuarekin agertzen dira han-hemenka (chori-ongarría, garía, aciarí, arruá, ontzá...), baina ez beti edota era zelan edo halan arautu batean; gure transkripzioan ez dugu azentuaren tilderik erabili, mikrofilmean sarri askotan ez baita ondo bereizten badagoen ala ez. Jakina, horien guztien artean irakurleak eskuin-ezker topatuko ditu izkribu zaharretan beti agertzen diren harribitxiak, testuari aspaldi joandako denbora baten sunda itsatsiko diotenak: ece, Peruco chori-ongarri, coipe edo sustantziac, dirade, otzacquin, autsacquin, acaballa... Ez dira falta era berean,bizimoduaren aldaketa dela-eta fosilizazio bidean dauden hainbat termino: escubaretu, cimaurtu, goroztu, itaitu, bostortza, golde, arrua, uztaldi... Nire irakurketan ezin izan ditut argitu testuko berba batzuk, eta ez dira kontsultatutako hiztegietan agertu; beharbada, beste hitz ezagun batzuen aldakiak dira besterik gabe: ashigatu, nobetande, ciquiro, cutzuan. Esan gabe doa, norberak irakurtzea da onena, eta horrenbestez, aurkezpena gehiago luzatu barik, ondoan duzu J. Aurrekoetxearen alarguntsaren izkribua, 1878koa-edo: ## NOLA SERBITU BEAR DAN PERUCO CHORI-ONGARRIA ETA DAGOQUION USAERA LUR LANDU BACOITZETAN Esango diotegu aurren aurrenetic lurlantzalleai ece, nai badituzte gorde Peruco Chori-ongarriac dituen coipe edo sustantziac ereite batetic urrengoraño, eduqui bear dutela lecu leorpe agor batean, igueltzu gordiñaren autsarequin gañetic estalia. Ez zayo beñere lurrari eman bear Chori-ongarria Apirilla pasa ta guero. Empleatzen danian lurren bat cimaurtutzeco, naztu bear da ongarriarequin, escubaretuaz edo lantuaz lurra. Garia goiz, udazquenean, erein danian, asqui da lurra goroztu edo cimaurtutzeco Peruco Chori-ongarri pizcachobat; bada gueyeguiarequin garia irtengo litzaque lenegui, eta galdu liteque otzacquin. Chori-ongarria, edo guanoa, usatu bear da ala nolaco uzta bildu naidanen doiquiran, urrengoetacoetan pentzatu gabe; bada uzta bacoitzac artu beardu dagoquion cimaurra. Chori-ongarria da chit indartsua, eta premiazcoa da acien cutzuan eta uquituric dembora lucian ez lajatzea, bada ateraco liozcaque aciari dituen doayac. Ongarri au usatu baño len, naztu bearda egur-icatz erreac utzitzen dituen autsacquin, artuaz pisuan ongarriaren parte bateraco bost edo sei autsenac; igual izanaz icatz-arriarenac, zotalenac, edo ondarra eta lur ariñac. Ez da beñere naztuco Chori-ongarria carearequin. Naztu baño len, austu bear da Chori-cimaurra autz fiñ bat eguiñ arte, lurrean obeto banatu derien; lan erraza isatez ere, bada sustantzi au austua saltzen dan. Conveni da oraindic, nastutu ta guero, galbai batetic pasatzia. Agorregui irtengo balitz modu ontan preparatutaco Ongarria, bota beartzayo ur piscachobat, lurrari eman baño lenago. Lurrac egon bear dute escu aurretic prestatuac, ambat gueyago lur ondartsuac eta ariñac badira. Chori-ongarria ereiten danian boleoan edo airetuaz, bota bearda euria erori bañon lenago edo gueroago; ta posible bada egun estali eta sosegatu batean. Lan mueta bacoitzean cembat aña ongarri conveni dan. ## Cerealac Empleatu bear da Chori-ongarria cerealetan udazquenean gueyenean, zabalduaz ala boleoan edo errepartitzallearequin; baña arretatu bear da, ez ashigatzea landaria cimaur gueyeguiarequin, uztac erori ez ditecen. Udaberrian bota bearda Ongarria boleoan, cembat eta gueyago nola guchiago bota dan udazquenean. Gariac, lur ariñetan, ez du bear bi gorotz abetan 5 1/2tic 7raño arrua, uztaldi edo golde bacoitza gatic. Garia badago zabaltzeco edo etsiñteco, naztutzenda gatzarequin, parte erdibana, obeto baliatzeco. Ciquiroarentzaco beardana da lurrac nolacodiaren eran, 5 1/2tic 7 arruara golde bacoitza gatic; Garragarentzaco: 4 arruatic 5tera; Oloarentzaco 3 arrua terdi; golde bacoitzagatic esan degun bezala. ## Soroac Soroac ondo prestatuac ez badaude aurretic, escubaratzen dira, eta guero, eguraldi busticho batean, Epaillaren acaballan edo Jorraillaren asieran, zabaltzen dira 5 1/2tic 7 arruara Chori-ongarri lur belartsuarekin nastutua, golde bacoitza gatic. Ocasioac badira ere, lur be bustincorretan gueyenean, nun conveni dan Soroac Udazquenean goroztea, cergatic orduan belarra jayotzen dan indarraquin. Hirusta eta Betaroquiarentzaco bear dira 6 1/2tic 9 arrua Chori-ongarri golde bacoitza gatic, Apirilla edo Jorraillaren asieran, euri demboralean. Cimaurtuaz arincho soroa, belarra itaitu ondoren, bi aldiz obea izango da bigarren chandan itaitzendaneco balioa. ## Betarragac Egüerriac baña lenago, lur sendoetan, lan on batequin bota badira 160tic 220ra quintal cimaur, zabalduco dira 9tic 11-ra arrua Chori-ongarri; bañan empleatu ez bada cimaurraric neguan, goratu bear da Chori-ongarria 17 arruaraño, 11-ren lecuan. Au eguin liteque Udazquenean edo Udaberrian, contuan egonaz ondo lurperatzea cimaurra. Bigarrengo lanac etortzen diranean zabaldu bearda nobetande berri bat lerro tarteetan. ## Arbiac Inglaterran, arbiaren lantzeac artu ditu proporcio gaiñ gañecoac, ateriaz ondoreco bicañenac Chori-ongarriarequin. Servitzendira gorotz ontatic 5 1/2tic 7 arruara. Ala isanez ere allegatu dira, lur fuerteetan prochu andiarequin 17 arrua usatzera. Banatzen da airetuaz iru zatitic bi, ereiteco dembora baña lenago, contu artuaz ondo nastutua egon derien Chori-ongarria errautsaquin eta lurrarequin, nastutuaz lurra lerarequin, utziaz beste irugarren zatia edo partea ico edo errolletan jartzeco, ereiteco dembora allegatzendanian. Contu artu bearda guelditu deriela aciaren azpian, eta lau biatzeco lurra bear duela tartean, bestela Chori-ongarriac itocoluque acia. Ascoc usatzen dute banatzea atzeneco porcioa icoetarteetan landaria jayo ta guero, eta modu onec ematen ditu, lur ariñetan ondoreco chit onac. ## Patatac Chori-ongarriac, edo guanoac, ematen ditu landare abetan ere ondoreco chit onac, usatzen danean estalpeco cimaurrarequin batean. Ontaraco prestatzen da lurra oitura dan becela, jartzenda cimaurra icoen be bean, acia gañean, eta estalitzenda guztia; gueroago, zortenac lurretic atera bañon len, jartzenda Chori-ongarria icoen gañetan, estalitzenda berriro bostortzarequin eta pasatzen da errobilloa. Chori-ongarri bear dana variatzen da 9tic 17 arruara hectarea bacoitzagatic. Lantzen ez diranean patatac linean edo lerroan, banatzen da Chori-ongarria airetuaz iru edo lau astez landatu baña lenago. Chori-ongarriaren serbicioac guchiratzen ditu patatac izaten dituen miñac eta gaizqueriac. ## Lecaciac edo egoscariac Chori-ongarriac ematen ditu ondoreco on onenac. Asa, baberrun ta zainhorietan etc. etc. jarri beardira 6 1/2tic 9 arruara golde bacoitza gatic, airetuaz bi arrua, aleac edo garauac lurperatu ta guero. Cimaurtu liteque ere aguertuaz lurra zortenaren inguruan, beregana allegatu gabe, eta an Chori-ongarri pizcabat jarriaz, guero lurrarequin estaliric. Cimaurtu liteque ere erregatuaz Chori-ongarriaren urarequin. ## Artoa Lurrean jartzeco demboraric onena da landareac arra bat edo arraterdi irteten danian, escuaquin banatuaz landare tartean, lerarequin nastuaz eta seguiran erregatuaz. Usatzen bada loretzen edo frutoa aletzen abiatzen danian aimbat obeago izango da. Lur anega bacoitza gatic empleatzen dira 4tic 6 quintaleraño Choriongarri. Sagastiac eta beste frutuaduten arbolac Zuhaitz edo arbol eriac eta sasoi charrecoac dembora guchi barrun, berrirotu eta indartu dirade, frutua ugar emanaz Chori-ongarriarequin. Usatzen da ontaraco troncoaren inguruan 3 1/2tic 4 1/2co distantzian jartzia, baita ere boleoan edo airetuaz banatzia beardan cantidadea, ala nola diran arbolac, eta beren numeroa eta aunditasuna, eta nolacoa dan alorra edo campoa beren sustrayac mantentzeco bear dutena. ## Acilecuac eta minteguiac Ala nola diraden landareen indarrac eta izan moduac ala serbitu bearda Chori-ongarria, bada arret eta beguiramen guciac ez dira diña. Usatzen da banatuaz beren tartean, baña erregatuaz bear dan contuarequin. Usatzen da ere Chori-ongarria urtan, landare gazte eta delicaduetan, contuan egonaz ez gañetic ura botatzea landareac erre ez ditecen. ## Mastiac Serbitzenda Chori-ongarria lurtuaz 6 edo 8 ontza Marchoco illean, mastiaren oñ bacoitzaren inguruan, arra edo arra terdi ondoratuaz, ala nola diraden sustrayac. Convenico da nastutzea Chori-ongarria su autzarequin edo lur belartsuaquin. Viuda de J. Aurrecoechea. SAN SEBASTIAN. Juan Osesen moldizteguian. # NOLA SERBITU BEAR ## PERUCO CHORI-ONGARRIA DAGOQUION USAERA LUR LANDU BACOITZETAN. Esango diotegu aurren aurrenetic lurlantzalleai ece, nai badituzte gorde Peruco Chori-ongarriac dituen coipe edo sustantziac ercite batetic urrengorano, eduqui bear dujela lecu leorpe agoi batean, igueltzu gordinaren au- edo sustantziac ereite baletic urrengoraño, eduqui bear dalela lecu leorpe agor batean, igueltzu gordiñaren autsarequin gañetic estalia. Ez zayo beñere lurrari eman bear Chori-ongarría Apirilla pasa ta guero. Empleatzen danian lurren bat cimaurtutzeco, naztu bear da ongarriarequin, escubaretuaz edo lantuaz lurra Garía goiz, udazquenean, ercin danian, asqui da lurra goroztu edo cimaurtutzeco Peruco Chori-ongarri pizca-chobat; bada gueyeguiarequin garia irtengo litzaque lenegui, eta galdu liteque otzacquin. Chori-ongarría, edo guanoa, usatu bear da ala nolaco uzta hildu naidanen doiquiran, urrengoetacoetan pentatu gabe; bada uzta bacoitzac artu beardu dagoquion cimaurra. Chori-ongarría da chit indartsua, eta premiazcoa da acien cutzuan eta uquiturio dembora lucian ez lajatzea, bada ateraco liozcaque aciari dituen doayac. Ongarrí au usatu baño len, naztu bearda egur-icatz erreac utzitzen dituen autsacquin, artuaz pisuan ougarriaren parte bateraco bost edo sei autsenac; igual izanaz icatz-arriarenac, zotalenac, edo ondarra eta lur ariñac. Ez da beñere naztuco Chori-ongarría carearequin: Ez da beñere naztuco Chori-ongarría carearequin. Naztu baño len, austu bear da Chori-cimaurra autz fin bat egulü arte, lurreza obeto banatu derien; lan erraza isatez ere, bada sustantzi au austua saltzen dan Conveni da oraindic, nastutu ta guero, galbai batetic pasatzia Agorregui irtengo balitz modu ontan preparatutaco Ongarría, hota beartzayo ur piscachobat, lurrar/eman baño lenago. Lurrac egon bear dute escu aurretic prestatuac, ambat gueyago lur ondartsuac età ariñac badira. Cheri-ongarría ereiten danian boleoan edo airetuaz, bota hearda euria erori bañon lenago edo gueroago; ta posible bada egun estali eta sosegatu batean ## Lan mueta bacoitzean cembat aña ongarri conveni dan. ### CEREALAC. Empleatu bear da Chori-ongarría cerealelan udazquenean gueyenean, zabalduaz ala boleoan edo errepartitza-llearequin; baña arretatu bear da, ez ashigatzea landaria cimaur gueyeguiarequin, uztac erori ez ditecen. Udaberrian bota bearda Ongarría boleoan, cembat eta gueyago nola guchiago bota dan udazquenean: Gariac, lur ariñetan, ez du bear bi gorotz abetan 5 1/2 tic 7 raño arruá, uztaldí edo golde bacoitza gatic. Garía badago zahaltzeco edo etsiñteco, naztutzenda gatzarequin, parte erdibana, obeto baliatzeco. Ciquiroarentzaco beardana da lurrac nolacodiaren eran, 5 1/2 tic 7 arruara golde bacoitza gatic: Garragarentzaco: 4 arruatic 5 tera: Ocarentzaco 3 arrua terdi; golde bacoitzagatic esan degun bezala. ### SOROAC. Soroac ondo prestatuac ez badaude aurretic, escubaratzen dira, eta guero, eguraldi busticho batean, Epaillaren acaballan edo Jorraillaren asieran, zabaltzen dira 5 112 tic 7 arruara Chori-ongarri lur belartsuarequin nastutua, golde bacoitza gatic Ocasioac badira ere, lui be bustincorretan gueyenean, nun conveni dan Soroac Udazquenean gizioztea, cergatic orduan belarra jayotzen dan indarraquin. Hirusta eta Betaroquiarentzaco bear dira 6 1/2 tic 9 arrua Chori-ongarri golde bacoitza gatic, Apirilla edo Jorraillaren asieran, curi demboralean Cimaurtuaz arincho soroa, belarra it. itu ondoren, bi aldiz obea izangoda bigarren chandan itaitzendaneco balioa. ## BETARRAGAC. Eguerriac baña lenago, lur sendoetan, lau on batequin bota badira 160 tic 220 ra quintal cimaur, zabalduco dira 9 tic 11-ra arrua Chori-ongarri; bañan empleatu ez bada cimaurraric neguan, goratu bear da Chori-ongarria 17 arruaraño, 11-ren lecuan. Au eguin liteque Udazquenean edo Udaberrian, contuan egonaz ondo Jurperatzea cimaurra. Bigarrengo Janac etortzen diranean zabaldu bearda nobetande berri bat lerro tarteetan. ## ARBIAC. Inglaterran, arbiaren lantzeac artu ditu proporcio gaiñ gañecoac, ateriaz ondoreco bicañense Chorl-ongarria- Servitzendira gorotz ontatic 5 1/2 tic 7 arruara. Ala Isanez ere allegata dira, lur fuerteetan prochu aundiare- General de al constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constant de la constan garríac itocoluque acia. Ascoc usatzen dute banatzea atzenece porcioa icoetarteetan landaria jayo ta guero, eta modu enec ematen ditu, lur ariñetan ondoreco chit onac- ### PATATAC. Chori-ongarríac, edo guanoac, ematen ditu landare abetan ere ondoreco chit onac, usatzen danean estalpeco cimaurrarequin batean. Ontaraco prestatzen da lurra oitura dan becela, jartzenda cimaurra icoen be bean, acia gañean, eta estalitzenda guztia: gueroago, zortenac lurretic atera bañon len, jartzenda Chori-ongarría icoen gañetan, estalitzenda berriro bostortzarequin eta pasatzen da errobilloa. Chori-ongarrí Lear dana variatzen da 9 tic 17 arruara hectarea bacoitzagatic. Lantzen ez diranean patatac linean edo lerroan, banatzen da Chori-ongarría airetuaz iru edo lau astez landata baña lenago. Chori-ongarríaren serbicioac guchiratzen ditu patatac izaten dituen miñac eta gaizqueriac. ## LECACIAC EDO EGOSCARIAC. Chori-ongarríac ematen ditu ondoreco on onenac. Asa, baberrun ta zainhorietan etc. etc. jarri beardira 6 12 tic 9 arruara golde bacoitza gatic, airetuaz bi arrua, aleac edo garauac lurperatu ta guero. Cimaurtu liteque ere aguertuaz lurra zortenaren inguruan, beregana allegatu gabe, eta an Chori-ongarri piz- cahat jarriaz, guero lurrarequin estaliric. Cimaurtu liteque ere erregatuaz Chori-ongarríaren urarequin. ### ARTOA. Lurrean jartzeco demborario onena da landareac arra bat edo arraterdi irteten danian, escuaquin banatuaz landare tartean, lerarequin nastuaz eta seguiran erregatuaz. Usatzen bada loretzen edo frutoa aletzen abiatzen danian aimbat obeago izango da. Lur anega bacoitza gatic empleatzen dira 4 tic 6 quintaleraño Chori-ongarri. ## SAGASTIAC ETA BESTE FRUTUADUTEN ARBOLAC. Zuhaitz edo arbol eriac eta [sasoi charrecoac dembora guchi harrun, berrirotu eta indartu dirade, frutua ugar emanaz Chori-ongarriarequin. Usatzen da ontaraco troncoaren inguruan 3 1<sub>1</sub>2 tic 4 1<sub>1</sub>2 co distantzian jartzia, baita ere boleoan edo airetuaz banatzia beardan cantidadea, ala nola diran arbolac, eta beren numeroa eta aunditasuna, eta nolacoa dan alorra edo campoa beren sustrayac mantentzeco bear dutena. ## ACILECUACIETA MINTEGUIÁC. Ala nola diraden landareen indarrac eta izan moduac ala serbitu bearda Chori-ongarría, bada arret eta beguiramen guciac ez dira diña. Usatzen da banatuaz beren tartean, baña erregatuaz bear dan contuarequin. Usatzen da ere Chori-ongarría urtan, landare gazte eta delicaduetan, contuan egonaz ez gañetic ura botatzea landareac erre ez ditecen... ### MASTIAC. Serbitzenda Chori-ongarría lurtuaz 6 edo 8 ontzá Marchoco illean, mastiaren on bacoitzaren inguruan, arra edo arra terdi ondoratuaz, ala nola diraden sustrayac. Convenico da nastutzea Chori-ongarría su autzarequin edo lur belartsuaquin. \| AQUI <b>∤</b> \| DE \| J. \| AURRECOECHEA. \| \|---------------\|----\|----\|---------------\| \|---------------\|----\|----\|---------------\| JUAN OSESEN MOI DIZTEQUIAN. ## ERREFERENTZIAK - [1] ALTONAGA, K. (2003). «Gure prosa zientifikoaren lehen urratsak: Albert Constantin jaun medikuaren Zuhainen eritarzunaz eta haien arraberrikatziaz». Ekaia, 17: 121-137. Ikus: http://www.ehu.es/euskara-orria/euskara/ publica/ekaia/ekaia17.pdf - [2] ALTONAGA, K. (2004). «Arnaud Abadia jaun kalonjearen Sathorra (1892)». Ekaia, 18: 123-145. Ikus: http://www.ehu.es/euskara-orria/euskara/publica/ ekaia/ekaia18.pdf - [3] ALTONAGA, K. (2010). Arnaut Abadia (1843-1916): gure zientzia-prosaren aurrendari ahaztu bat. Ugarteburu Terminologia-Jardunaldiak. Ikus: http://www.ei.ehu.es/p289-content/eu/contenidos/informacion/euskara\_inst\_ jardunaldiak2010/eu\_jar2010/adjuntos/LIBURUAehuei10-10.pdf - [4] ALTONAGA, K. (2004). «Pierre Buruzain jaun mediku hazpandarraren Pasteur jaun zena (1896)». Ekaia, 18: 147-169. Ikus: http://www.ehu.es/euskaraorria/euskara/publica/ekaia/ekaia18.pdf - [5] ALTONAGA, K. (2006). Etxepare, Aldudeko medikua. Euskaltzaindia eta UPV/EHU. 333 orr. - [6] ALTONAGA, K. (2010). «Jean Etxepare Bilbon». 121-139 in: Bilbon mundua ikusi. E. Barrutia koor. Mendebalde Kultura Alkartea. 166 or. Ikus: http:// www.mendebalde.com/modulos/usuariosFtp/conexion/archi461A.pdf - [7] ALTONAGA, K. (2010). «Buruxkak: ehun urte bakardadean». Erlea, 3: 90-93. - [8] ALTONAGA, K. (2006). «Jean Baptiste Althabe jaun erretorearen Hounkailu berrien enthelegia Ciberouko laborarier (1895, 1896, 1904)». Ekaia, 20: 87 -116. (2008). Ikus: http://www.ehu.es/ojs/index.php/ekaia/article/view/889 /675 - [9] ALTONAGA, K. (2007). «Atharratzeko biltzarrak eta Atharratzeko taldea 14ko gerla-atarian». 159-229, in: Mendebaldeak badu Ekialdea. Zuberoa: hizkuntza, literatura eta etorkizuna. K. Altonaga koor. Mendebalde Kultura Alkartea. 271 or. Ikus: http://www.mendebalde.com/modulos/usuariosFtp/ conexion/archi315A.pdf - [10] ALTONAGA, K. (2008). «Albert Goienetxe jaun medikuaren Laborarier: Zonbeit kontseilu berechi ongarri erremedio berriez (1892)». Ekaia, 21: 191 -216. Ikus: http://www.ehu.es/ojs/index.php/ekaia/article/view/778/642 - [11] H, K. (2008). «Albert Goienetxe (1847-1900) politikari euskaltzale ia ezezagunaren berri laburra». Uztaro, 66: 43-73. Ikus: www.uztaro.com/uztaro\_ fitxategiak/975\_6.Altonaga.pdf - [12] ALTONAGA, K. (2009). «Daniel Lizarralde medikuaren Moskorrak (1899) eta Florentzio Basalduaren Argentinako Euskal Herri berria». Ekaia, 22: 199 -234. Ikus: http://www.ehu.es/ojs/index.php/ekaia/article/view/629/551 - [13] ALTONAGA, K. (2009). «Euskal Herri berri bat Argentinan. Daniel Lizarralde eta Florentzio Basaldua». Euslak Herria Mugaz Gaindi VI. Ikus: http:// www.euskosare.org/komunitateak/ikertzaileak/ehmg/6/ponentziak/mintegi\_ birtuala/altonaga\_kepa\_virtual?set\_language=fr&cl=fr - [14] ALTONAGA, K. (2009). «Daniel Lizarralde medikuaren Moskorrak (1899) eta Florentzio Basalduaren Argentinako Euskal Herri berria», Euskolingua, 15: http://www.mendebalde.com/modulos/usuariosFtp/conexion/archi438A.pdf - [15] LARREGUY, 1874. «Mono-Phospho-Guanoaz argia Angeles Compania The Biphosphated Guano Londresen Europa guzico saltze escua duena». Bayonne; Bordelen: F. de Fondclair, Laran eta Cia (Imp. P. Cazals). 10 orr. - [16] DONOSTIAKO LIBURUTEGI NAGUSIA. Ikus: http://liburutegidigitala.donostia kultura.com/Liburutegiak/catalogo.php - [17] BUSTINDUY VERGARA, N. (1888). Guipúzcoa en la Exposición Universal de Barcelona de 1888: reseña de la misma. Imprenta de la Provincia, San Sebastián. KOLDO MITXELENA Kulturuneko Liburutegiaren liburuxka digitalizatuen bilduma. Ikus: http://atzoatzokoa.gipuzkoakultura.net/c253f3/ index.php - [18] DONOSTIAKO ELIZBARRUTIKO ARTXIBO HISTORIKOA. Ikus: http://mendezmende. org/eu/ - [19] LAFFITTE, A. 1891. «Apuntes necrológicos, D. Nemesio Aurrecoechea O'Heine». Euskal-Erria: revista bascongada, t. 24 (1.º sem. 1891), pp. 19 -21. (KM) 178876. «Koldo Mitxelena Kulturuneko liburutegiaren jatorrizkoa (Gipuzkoako Foru Aldundia)». Ikus: http://oaiprod1.gipuzkoa.net:8080/ handle/10690/65900 - [20] CORTIÑAS, S. (2006). Les estratègies redaccionals de la periodística de Javier Sampedro i la seva relació amb les principals tradicions de divulgació científica. Tesi doctoral. Director: Josep Maria Casasús. Departament de Periodisme i de Comunicació Audiovisual. Universitat Pompeu Fabra, Barcelona. 542 pp. Ikus: http://www.tesisenred.net/bitstream/handle/10803/7522/ tscr.pdf?sequence=1 - [21] CORTIÑAS, S. (2009). Història de la divulgació científica. Eumo Editorial. 210 pp. - [22] PARDO TOMÁS, J. (2005-6). «De los libros secretos a los manuales de la salud: cuatro siglos de popularización de la ciencia». Quark, 37-38: 30-38. Ikus: http://quark.prbb.org/37-38/037030.pdf - [23] MASSARANI, L. and MOREIRA, I.C. (2004). «Popularisation of Science: Historical Perspectives and Permanent Dilemmas». Quark, 32: 75-79. Ikus: http://quark.prbb.org/32/032075.pdf - [24] NELKIN, D. (1987). Selling Science: How the Press Covers Science and Technology. New York: W.H. Freeman and Company. 224 pp. - [25] CORTIÑAS, S. (2005-6). «Un recorrido por la historia del libro de divulgación científica». Quark, 37-38: 58-64. Ikus: http://quark.prbb.org/37-38/037058. pdf - [26] GALILEI, G. (1610). Izarretako albistaria. Ibon Plazaolaren itz. Zientzia eta Teknologia Museo Nazionala (MUNCYT). Liburu elektronikoa (PDF). 98 or. (2010). Ikus: http://www.kulturklik.euskadi.net/wp-content/uploads/2011/06/ izarretako-albistaria.pdf - [27] PANZA, M. & PRESAS, A. (2002). «La divulgación de la ciencia en el siglo XIX: la obra de Flammarion». Quark, 26. Ikus: http://quark.prbb.org/26/ default.htm - [28] MAYR, E. 1982. The Growth of Biological Thought. Cambridge (Mass.): The Belknap Press of Harvard University Press. 974 pp. Ikus: http://books. google.com/books/about/The\_growth\_of\_biological\_thought.html?id= pHThtE2R0UQC - [29] EINSTEIN, A. (1916). Erlatibitatearen teoria. Jose Ramon Etxebarria itz. Klasikoak bilduma (2008). 340 or. - [30] PLAZAOLA, F. (2005). «Agustin Anabitarteren Einstein'en ustariak (1923)». Ekaia, 19: 115-125. - [31] RICHARDS, R.J. (2009). «Haeckel, Ernst (1834-1919)». 622-627 in: Evolution: the first four billion years. Michael Ruse, Joseph Travis and Edward O. Wilson ed. Belknap Press of Harvard University Press. 1008 or. Ikus: http://home.uchicago.edu/~rjr6/articles/Harvard%20Guide--Haeckel.pdf - [32] HAECKEL, E. 1868. The History of Creation (1876; 6th ed.: New York, D. Appleton and Co., 1914, 2 volumes). Ikus: http://www. geology.19thcenturyscience.org/books/1876-Haeckel-HistCrea/Vol-I/htm/ doc.html - [33] RICHARDS, R.J. (2008). The Tragic Sense of Life: Ernst Haeckel and the Struggle over Evolutionary Thought. University of Chicago Press, 551 pp. - [34] HAECKEL, E. (1899). The Riddle of the Universe. (1901; Prometheus Books, Buffalo, NY, 1992, reprint edition, paperback, 405 pp.). Ikus: http://open library.org/books/OL7123966M/The\_riddle\_of\_the\_universe - [35] DARWIN, C. (1859). Espezieen jatorriaz. Klasikoak. Alberto Gabikagojeaskoa itzultzailea, 1994. 493 or. Ikus: http://ehu.es/ehg/klasikoak/?f=30 - [36] WENDT, H. (1955). Tras las huellas de Adán. Ed. Zeta Bolsillo. Barcelona. 832 pp. (2009). - [37] FARADAY, M. (1861). The Chemical History of a Candle. Ikus: http://www. gutenberg.org/ebooks/14474 - [38] WIKIPEDIA (2011-07-05). Chambers's Edinburgh Journal. Ikus: http:// en.wikipedia.org/wiki/Chambers%27s\_Edinburgh\_Journal
aldizkariak.v1-5-285	{ "domain": "osasun zientzia", "id": "osagaiz__2018_2", "issue": "_2018_", "year": "2018", "license": null, "source": "osagaiz", "edition": null }	# Osagaiz Osasun-zientzien aldizkaria ![](_page_0_Picture_2.jpeg) ALE BEREZIA - UEU - EIBAR (Markeskoa) ![](_page_0_Picture_4.jpeg) OSASUN-ZIENTZIETAKO IKERTZAILEEN III. TOPAKETAK 2018 ![](_page_0_Picture_6.jpeg) ![](_page_0_Picture_7.jpeg) # Batzorde Antolatzailea Oier Ateka Izaskun Elezgarai Nora Fernandez Koldo Callado Angel Bidaurrazaga UEUko Osasun Saileko kideak ![](_page_3_Picture_1.jpeg) # AURKIBIDEA \| Hitzaurrea<br>5 \| \| \|--------------------------------------------------------------------------\|--\| \| Oier Ateka Barrutia \| \| \| Egitaraua7 \| \| \| Sarrera hitzaldia<br>11 \| \| \| OSAGAIZ osasun-zientzien aldizkaria profesional sanitarioen eskura \| \| \| Jose Ramon Furundarena Salsamendi \| \| \| Ahozko komunikazioak: biomedikuntza13 \| \| \| Ahozko komunikazioak: neurozientziak<br>23 \| \| \| Ahozko komunikazioak:<br>osasuna<br>31 \| \| \| Itxiera hitzaldia41 \| \| \| Nola probatzen dira tratamenduak: pentsamendu kritikoa sustatzeko tresna \| \| \| Marimar Ubeda<br>Carrillo eta Eukene Ansuategi Zengotitabengoa \| \| \| Posterrak<br>43 \| \| ![](_page_4_Picture_1.jpeg) ### OSASUN ZIENTZIETAKO IKERTZAILEEN III. TOPAKETAK # Eibar, 2018.eko urriak 25 9:00 – Izen ematea eta dokumentazioa 9:15 – Harrera ## 9:30 - SARRERA HITZALDIA OSAGAIZ Osasun zientzietako aldizkaria. Jose Ramon Furundarena, aldizkariaren zuzendaria 10:00 – 11:30 1go BLOKEA: BIOMEDIKUNTZA. Moderatzaileak: Nora Fernandez-Jimenez eta Koldo Callado. 10:00 – 10:10 (1.1) Fosfolipasa D2 entzimaren garrantzia Melanomaren sorreran eta garapenean A. Perez-Valle, M.D. Boyano, A. Asumendi . 10:10 – 10:20 (1.2) Melanoma: non gaude eta norantz goaz A. Apraiz, C. Penas, A. Pérez-Valle, A. Agüera, C. Morales, S. Lage, P. Ezkurra, G. Pérez-Yarza, A. Asumendi, M.D. Boyano. 10:20 – 10:30 (1.3) XPO1-en 5'UTR-an dagoen eritasun zeliakoari asoziaturiko SNP batek mRNA-ren m6A maila aldatzen du, eta hala, proteina kopurua erregulatu A. Olazagoitia-Garmendia, J.A. Rodriguez, M. Legarda, C. Tutau, I. Irastorza, J.R. Bilbao, A. Castellanos-Rubio. 10:30 – 10:40 (1.4) Buru eta lepoko minbizien Screening programa OSI-Bilbao Basurtuko Ospitalean. M. Mendizabal Pocero, F.J. Martín Arregi, J.Cueva Diaz, M. Roche Matheus, J. Sagazola Odriozola, A.J. Zabala López de Maturana. 10:40 – 10:50 (1.5) Analisi fosfoproteomiko eta funtzionalak, giza espermatozoideen GPCR hartzaileek induzitutako seinaliztapen bidezidor intrazelularren azterketarako I. Urizar-Arenaza, N. Osinalde, I. Muñoa-Hoyos, M. Gianzo, N. Subiran, I. Kratchmarova 10:50 – 11:00 (1.6) THC fitokannabinoidearen inplikazioa sagu oozitoen heltze-prozesuan eta ernalketan L. Totorikaguena, E. Olabarrieta, E. Agirregoitia, N. Agirregoitia, F. Lolicato. 11:00 – 11:10 (1.7) Morfinak saguen zelula ametan sortzen duen memoria epigenetikoaren azterketa, RNA-seq teknikaren bidez I. Muñoa-Hoyos, M. Araolaza, I. Urizar-Arenaza, M. Gianzo, N. Subirán. 11:10 – 11:20 (1.8) NAA25ak eta tropomiosinak gibelaren zonazio metabolikoa, hepatozitoaren polaritatea eta ploidia erregulatzen dute L. Neri, V. Dominguez, J. Elurbide, M. Lasa, M. Ariz, A. Perez-Iturralde, B. Carte, L. Nicolas, E. Vicente, C.O. de Solorzano, A. Muñoz-Barrutia, B. Pintado, R. Aldabe. 11:20 – 11:30 (1.9) 1 motako diabetesarekin asoziatutako lnc13-ren eragina pankreako β-zelulen inflamazioan I. González-Moro, A. Olazagoitia-Garmendia, A. Castellanos-Rubio, I. Santin. Osagaiz - 2016 – 1. alea 11:30 – 12:00 ETENALDIA (KAFEA eta POSTER ERAKUSKETA) #### Aurkibidea 12:00 – 13:20 2. BLOKEA: Neurozientziak. Moderatzaileak: Oier Ateka eta Jose Ramon Bilbao. #### 12:00 – 12:10 (2.1) #### Depresioaren teoria noradrenergikoa I. Muneta-Arrate, I. Horrillo, J.E. Ortega, J.J. Meana. #### 12:10 – 12:20 (2.2) #### Angelman sindromearen mekanismo molekularrak ulertzen N. Elu, J. Ramirez, B. Lectez, N. Osinalde, U. Mayor. #### 12:20 – 12:30 (2.3) #### Botiloiaren epe luzeko ondorioak eta ingurune aberastuaren eraginkortasuna terapia gisa I. Rico-Barrio, S. Peñasco, I Buceta, N. Puente, L. Lekunberri, J. Rojas, A. Olea, L. Reguero, A. Ramos, I. Gerrikagoitia, I. Elezgarai, P. Grandes. #### 12:30 – 12:40 (2.4) #### Immunitate sistemaren karakterizazioa Wilson gaixotasun animalia eredu batean M. Barberia Urteaga, I. Cenzano Armendariz, E. Rodríguez García, D. Moreno Luqui, C. Olagüe Micheltorena, O. Murillo Sauca, M. Hommel, G. González-Aseguinolaza. #### 12:40 – 12:50 (2.5) # Erabilpen terapeutikorako Kannabis olioaren enkapsulazio-metodoaren garapena eta azterketa I. Delgado, A. Villate, A. Usobiaga, N. Etxebarria. #### 12:50 – 13:00 (2.6) #### Sistema endokannabinoidearen parte hartzea epilepsia gaixotasunaren sagu eredu batean J. Egaña-Huguet, I. Bonilla-Del Río, J.L. Mendizabal-Zubiaga, N. Puente, I. Elezgarai, P. Grandes. #### 13:00 – 13:10 (2.7) #### Zelulaz kanpoko matrizeko HEVIN proteina, giza garunean A. Nuñez, L.F. Callado, J.J. Meana, V. Vialou, A.M. Erdozain # 13:30 – 15:00 MOKADUA eta POSTER ERAKUSKETA 15:00 – 16:30 3. BLOKEA: Osasuna. Moderatzaileak: Angel Bidaurrazaga eta Izaskun Elezgarai. #### 15:00 – 15:10 (3.1) Pertsonarengan Oinarritutako Preskripzio eredu baten eragina bizitzaren amaieran ospitalizatuta dauden gaixo geriatrikoetan. A. Ferro, I. Beobide. #### 15:10 – 15:20 (3.2) Hizkuntza patologien azterketa euskaraz eta eleanitzengan: ikerketa lerroak, diziplinarteko onurak M. Pourquié. #### 15:20 – 15:30 (3.3) CRISPR/Cas sistemaren bitarteko glikolato oxidasaren inhibizioa tratamendu efikaz eta segurua da hiperoxaluria primario gaixotasunarentzako N. Zabaleta, M. Barbería, C. Martín-Higueras, N. Zapata, I. Betancor, S. Rodriguez, R. Martinez-Turrillas, L. Torella, A. Vales, C. Olagüe, A. Vilas-Zornoza, L. Castro, D. Lara-Astiaso, F. Prosper, E. Salido, G. Gonzalez-Aseguinolaza, J.R. Rodriguez-Madoz. #### 15:30 – 15:40 (3.4) #### CRM1/XPO1 esportazio-hartzailea, minbiziaren aurkako itu berria M. Sendino, M.J. Omaetxebarria, J.A. Rodríguez. #### 15:40 – 15:50 (3.5) Giza hortz muineko zelula amen itsaspen, integrazio eta osteogenesia inplante bio-mimetikoen gainazalaren gainean hazkuntza faktoreetan aberatsa den plasma (PRGF) eta plaketetan aberatsa den fibrinarekin (PRF) konbinatua. I. Irastorza, J. Luzuriaga, R. Martinez-Conde, G. Ibarretxe, F. Unda. #### 15:50 – 16:00 (3.6) Eritasun zeliakoaren diagnostikorako metodo ez inbaditzaile baten garapena M. Sebastian-de la Cruz, A. Olazagoitia-Garmendia, N. Fernandez-Jimenez, M. Legarda, C. Tutau, I. Irastorza, A. Huerta, J.R. Bilbao, A. Castellanos Rubio. #### 16:00 – 16:10 (3.7) FDG-PET eta gandor iliakoaren hezur muin biopsiak jokatzen duten papera Zelula Handien B motako Linfoma Hedatsuaren estadiajean. A. Lizartza, I. Zeberio. #### 16:10 – 16:20 (3.8) Eritasun zeliakoaren Aleatorizazio Mendeliarra tresna diagnostikoen bilaketari aplikatua N. Fernandez-Jimenez, A. Castellanos-Rubio, A. Olazagoitia-Garmendia, C. Tutau, M. Legarda, I. Irastorza, J.R. Bilbao. #### 16:20 – 16:50 ITXIERA HITZALDIA Nola probatzen dira tratamenduak: pentsamendu kritikoa sustatzeko tresna. Marimar Ubeda Carrillo eta Eukene Ansuategi Zengotitabengoa. Donostiako Unibertsitate Ospitaleko Liburutegia. ESI Donostialde. #### 16:50 – 17:00 AMAIERA EKITALDIA --------------------------------------------------------------------------------------------------------- ## POSTERRAK 1- α2A- eta α2C-adrenohartzaileen adierazpen diferentziala mintz presinaptiko eta postsinaptikoetan giza garun postmortem-eko kortex prefrontalean A.M. Gabilondo, A.M. Erdozain, I. Brocos-Mosquera, J.J. Meana, L.F. Callado. 2- Eskizofreniaren sintoma kognitiboak aztertzen: "Double hit" animalia-eredua. N. Corderoa, C. Muguruzaa, J.J.Meana, J.E. Ortega. 3- Ingurune aberastuak nerabezaroko gehiegizko alkohol kontsumoak sortutako kalteak berreskuratzen ditu C57BL/6 sagu helduetan L. Lekunberri, I. Buceta, A. Olea, I. Terradillos, S. Achicallende, J. Egaña-Huguet, I. Bonilla, N. Puente, I. Elezgarai, I. Gerrikagoitia, P. Grandes , I. Rico-Barrio. 4- Transkriptoma kodetzailea eta ez-kodetzailearen azterketa aluminiodun txertoen eraginpean. M. Bilbao-Arribas, E. Varela-Martínez, N. Abendaño, B.M. Jugo. 5- Linboko zelula amen iturri izan daitezkeen korneen karakterizazioa biltegiratze metodo eta denbora desberdinetan M. Rodriguez Astigarraga,, P. Romano, J. Etxebarria, N. Andollo. 6- Pseudohipoparatiroidismorako terapia genikoa: CRISPR/Cas9 eta bektore ez-biraletan oinarritutako garapen esperimentala Y. Vado Ranedo, J. Zarate Sesma, G. Pérez de Nanclares Leal. 7- CB1 kannabinoideen hartzaile gabeziaren eragina garuntxoko zuntz paraleloetan I. Buceta, I. Rico-Barrio, N. Puente, I. Elezgarai, P. Grandes. ## 8- Astrozitoen markaketa subzelular egokienaren bila: GLAST vs GFAP S. Achicallende, I. Bonilla-Del Río, J. Egaña-Huguet, I. Terradillos, I. Buceta, N. Royo, I. Rico-Barrio, N. Puente, I. Elezgarai, I. Gerrikagoitia, P. Grandes. ![](_page_8_Picture_1.jpeg) # Hitzaurrea Oier Ateka Barrutia<sup>1</sup> <sup>1</sup> UEUko Osasun Saileko Sailburua 2010ean eta 2014an egin bezala, aurten ere osasun-zientzietako euskal ikertzaileen topaketa egingo da UEUren egoitza akademikoa den Markeskoan, Eibarren urriaren 25ean. Bertan ikerketa-talde bakoitzak bere ikerketa-lerroak eta lanak aurkeztu eta osasun-arloko ikertzaile euskaldunek elkar ezagutzeko parada izango da. Lehenengo topaketatik hona, helburua izan da osasun-ikerkuntza euskaraz egiten dela azaleratzea eta euskal ikertzaileen arteko harremanak sendotzea, eta horrela jarraitzen du gaur egun ere. [Osasun Zientzietako Ikertzaileen III. Topaketa](http://www.ueu.eus/ikasi/jardunaldi-ikastaroa/1245/Osasun-zientzietako%2BIkertzaileen%2BIII.%2BTopaketak) honetan, osasun-zientzietan diharduten ikertzaile euskaldunen sarea ehuntzen jarraitzeko helburu berberarekin, oinarrizko ikerketaz gain ikerketa klinikoari ere tokia egin nahi diogu, alor horretan egiten den lana zabaldu eta trinkotzeko asmoarekin. Topaketa hauek sinergia eta ideia berrietarako gunea izatea espero dugu. Eskerrak eman nahi dizkiegu beren lana aurkeztu duten ikertzaile guztiei. Azkenean, 24 ahozko komunikazio eta 8 poster onartu dira, kalitate zientifiko altukoak denak. Jardunaldia 3 zatitan banatua izan da ikerketa-arloaren arabera: biomedikuntza, neurozientziak eta osasuna. Aurkeztutako lanez gain, gonbidatutako bi ponentzia izango dira. Batetik, Jose Ramon Furundarenak, Osagaiz aldizkariaren zuzendariak, aldizkariaren orain arteko ibilbideaz eta etorkizunerako ideiez hitz egingo digu, eta, bestetik, Marimar Ubeda Carrillok eta Eukene Ansuategi Zengotitabengoak zuzendutako pentsamendu kritikoa sustatzeko tresnei buruzko gainbegiratzea aurkeztuko digute. Esker berezi bat eman nahi diogu ere Osagaiz aldizkariari eskainitako laguntzagatik eta onartutako komunikazioak zenbaki berezi honetan argitaratzeagatik. Aldizkari horrek izugarrizko aurrerapausoa ekarri du ikertzaile euskaldun guztiontzat. ![](_page_9_Picture_1.jpeg) # OSAGAIZ osasun-zientzien aldizkaria profesional sanitarioen eskura Jose Ramon Furundarena<sup>1</sup> <sup>1</sup>Donostia Unibertsitate Ospitaleko Hematologiako Zerbitzua, UPV/EHUko irakasle-ikertzailea eta Osagaiz aldizkariaren zuzendaria joseramon.furundarenasalsamendi@osakidetza.eus 1990ean sortu zenetik Osasungoa Euskalduntzeko Erakundeak (OEE) urtero osasun-biltzarra antolatzen du, gai ezberdinak aukeratu eta sakon aztertzeko aukerak eskainiz. Orain arte antolatu dituen hogeita zortzi biltzarretako ponentziak, komunikazioak, posterrak eta tailerrak beste hainbeste liburutan jasota daude eta azken urteetakoak Interneten daude denon eskura. Biltzar hauei esker medikuek, erizainek eta bestelako profesional sanitarioek elkar ezagutu dute eta terminologia medikoan trebatzeko aukera izan dute. Hegoaldeko lau probintzietan txandaka antolatzeak ere profesional askoren parte-hartzea eta elkar ezagutzea ahalbidetu du. OEEren hasierako helburuen artean beti egon da osasunari buruz euskaraz idatzitako aldizkari eta argitalpenen sorrera sustatzea. Bestalde Udako Euskal Unibertsitatea (UEU) 1973an sortu zen unibertsitate-mailako euskal komunitate zientifiko-intelektuala biltzeko. Ikastaro ugari antolatzen dihardu, unibertsitategaiak sortzen eta edukiak liburutan eta formatu elektronikoan biltzen. Azpiegitura egokiak ditu arlo informatikoan eta komunikazioarenean. UEUk antolatzen du euskal komunitate zientifikoaren ikerketen IkerGazte kongresua. Ez da ahaztu behar Euskal Herriko Unibertsitatean (EHU) ere arlo sanitarioari dagozkion graduetan euskarak aurrerapauso handiak eman dituela. Gero eta ikasgai gehiago euskaraz eskaintzen dira eta pixkanaka bada ere zenbait liburu mediko eta hiztegiak argitaratu dira. Euskaraz landu eta aurkezten diren osasun-munduko gradu-amaierako lanak ere goraka doaz. OEE eta UEU erakundeen elkarlanari esker 2017ko ekainean jaio zen OSAGAIZ osasunzientzien aldizkaria. Aurrerapen teknologikoei esker, PDF formatuan argitaratzen da eta munduko edozein lekutan kontsultatu daiteke ordainketarik gabe www.osagaiz.eus web orrian. Urtean bi ale argitaratzeko asmoa dago eta orain arte helburuak lortzen ari gara. Gure nahia da espezialitate ezberdinetako lan originalak jasotzea, gai klinikoei buruzko berrikuspenak, beste artikuluei buruzko ebaluazio kritikoak, farmaziako lanak eta erizaintzako lanak. Oraingoan osasun-zientzietako ikertzaileen III. topaketa hauetan osasun-arloan euskaraz landu diren ikerketak azpimarratu nahi nituzke, aldizkaria plataforma egokia da lan horiek argitaratzeko. Aldizkaria erredakzio-batzorde batek kudeatzen du. Artikulu bat jasotzen denean, espezialitate bereko bi ebaluatzaileren esku jartzen da, hauek txosten bat idazten dute eta # Sarrerak egileari bidaltzen zaio aldaketak egin ditzan. Adostutako bertsioa onartzen da eta euskararen aldetik zuzenketak egin ondoren hurrengo alerako editatzen da. Argitaratutakoak egileeskubideak izaten ditu eta artikulu bakoitzak mundu osoan bereiziko duen DOI zenbakia darama. Aldizkariaren zenbaki arruntez aparte zenbaki bereziak ere argitaratzen dira, adibidez OEEk antolatzen dituen biltzarretako materialarekin, gaurkoa bezalako topaketetan aurkezten den materialarekin edo bestelako zenbait ikastarotan bildutako lanekin. Aldizkariak aukera handiak sortu ditu osasun-zientzia ezberdinetan beren lan zientifikoak euskaraz argitaratu nahi dituzten profesionalentzat. Guztiok saiatu behar dugu gure inguruan ezagutarazten. Denon parte-hartzearekin indartu dezakegu OSAGAIZ aldizkaria, ikertzaileon lanak ere ongi etorriak izango dira. Gako-hitzak: Osagaiz, aldizkari medikoa # Erreferentziak - 1. J.R. Furundarena. «Euskarazko komunikabideak osasungintzan: Osagaiz, osasunzientzien aldizkari berria». Osagaiz, 2018, 1. zk.berezia, 27-30. - 2. J.R. Furundarena. Osasungintzako profesional euskaldunen sarea, Osagaiz aldizkaria eredu.«Osasuna eta hizkuntza: erronkak eta aukerak» udako ikastaroa. Bilbo. ![](_page_11_Picture_1.jpeg) # Fosfolipasa D2 entzimaren garrantzia melanomaren sorreran eta garapenean Arantza Perez-Valle, María Dolores Boyano, Aintzane Asumendi Zelulen Biologia eta Histologia Saila, Medikuntza eta Erizaintza Fakultatea, Euskal Herriko Unibertsitatea, Leioa. # arantza.perezv@ehu.eus Melanoma azalean dauden melanozitoak gaiztotzearen ondorioz sortzen den minbizia da, eta larruazaleko minbizi guztien %4 izan arren, horiek eragindako heriotzen %80aren erantzule da. Minbizi mota oso agresiboa da, metastasiak sortzeko erraztasun handia baitu. Gainera, gaur egun ez da ezagutzen hura tratatzeko terapia eraginkorrik, horregatik ezinbestekoa da biomarkatzaile berriak aurkitzea diagnostiko goiztiarra hobetu eta terapia berriak garatzeko. Zentzu horretan, fosfolipasa entzimen eta minbiziaren arteko lotura zabalki ikasi da. Proteina horiek funtsezko papera betetzen dute zeluletan. Izan ere, fosfolipidoak hidrolizatzen dituzte gantz azido askeak eta bigarren mezulari lipidikoak askatuz. Azken horiek ezinbestekoak dira zelulen hainbat funtzio garrantzitsutan, esaterako, seinaleen transdukzioan, zelulen hazkuntzan eta apoptosian. Prozesu horiek guztiak minbiziarekin estuki lotuta daude. Horregatik, entzima-familia horren eta minbiziaren arteko zerikusia sakonean aztertu da, batez ere bularreko eta koloneko minbizian. Aldiz, ez da ezagutzen proteina horiek melanoman duten garrantzia. Beraz, lan honen helburu nagusia entzima horiek melanomaren sorreran eta garapenean zer-nolako betekizuna duten aztertzea da. Autore batzuek D2 isoforma konkretuki minbizi-sorrera eta metastasiarekin erlazionatu dute, horregatik lan honen ardatza entzima horrek melanomaren garapenean eta hedapenean duen eragina aztertzea izan da. Lan hau zelula-lerro ezberdinetan burutu da; larruazal normaleko melanozito-lerroak, melanoma primarioak eta metastasikoak erabili dira. Horietan, fosfolipasa D1 eta D2 entzimen proteina-adierazpen maila aztertu da Western Blot eta immunofluoreszentzia teknikak erabiliz. Hemen, melanoma-lerroek melanozitoek baino fosfolipasa D2 (PLD2) proteina-maila handiagoa dutela ikusi da, hau da, zelulak gaiztotzean entzima horren adierazpena handitzen dela frogatu da. Bestalde, PLD2ak gaixotasunaren fase ezberdinetan duen garrantzia ikasteko, hiru melanoma zelula-lerrotan PLD2 proteina gainadierazi edo isilarazi da. Alde batetik, zelulen hazkuntza aztertu da. Horrela, proteina gainadieraztean melanoma-zelulak gehiago hazten direla ikusi da, eta, aldiz, isildutako lerroetan gutxitu. Beste alde batetik, zelulen inbasio-ahalmena ikertu da, eta kasu horretan, PLD2 proteina galtzeak zelulen matrize zelularra zeharkatzeko ahalmena gutxitzen duela frogatu da. Emaitza guztiak batera aztertuta, egiaztatu da PLD2 entzima beharrezkoa dela melanomaren sorreran eta garapenean. Emaitzen garrantzia ikusita, proteina hori melanomaren biomarkatzaile gisa erabili daitekeela proposatzen da. Gako-hitzak: melanoma, fosfolipasa, entzima, biomarkatzailea, minbizia, metastasia Biomedikuntza # Melanoma: non gaude eta norantz goaz Aintzane Apraiz<sup>1</sup> , Cristina Penas<sup>1</sup> , Arantza Pérez-Valle<sup>1</sup> , Andrea Agüera<sup>1</sup> , Celia Morales<sup>1</sup> , Sergio Lage<sup>1</sup> , Pilar Ezkurra<sup>1</sup> , Gorka Pérez-Yarza<sup>1</sup> , Aintzane Asumendi<sup>1</sup> , M. Dolores Boyano<sup>1</sup> . Zelulen Biologia eta Histologia Saila, UPV/EHU. aintzane.apraiz@ehu.eus Melanoma melanozitoak deritzen zelulak gaiztotzearen ondorioz sortutako minbizi mota dugu. Eguzki-izpien kalte posibletik babesten gaituzte melanina pigmentuaren ekoizpenaren bidez baina, era berean, izpi ultramoreekiko esposizio jarraituak melanozitoetan mutazioak agerrarazi eta gaiztotzea errazten du. Melanoma goiztiar gehienek (batez ere azalean kokatuta badaude) detektatu zein ebakuntzaz eliminatzeko errazak diruditen arren, badaude gaixotasunaren garapenean negatiboki eragiten duten hainbat aspektu: batetik, melanomaz gain, badaude gehienetan onberak izaten diren melanozitoen bestelako asaldurak, nevus deritzenak esaterako; bata eta bestea ondo ezberdintzeak berebiziko garrantzia dauka, askotan itxuraz antzekoak izan baitaitezke. Horrez gain, melanoma zelulek azkar agertu ohi dute bestelako organoetara bidaiatu eta haietan kokatzeko ahalmena (metastasirako ahalmena) eta, askotan, detektatzen direnerako, espero baino beranduago izaten da. Migraziorako zein inbasiorako ahalmenaren garapen bizkorrak minbizi mota bereziki arriskutsua bilakatzen du melanoma eta urte askotan zehar benetan urriak izan dira melanoma metastasikodun gaixoen biziraupenak (9 hilabeteko batez bestekoa). Egun, BRAF proteina mutatuaren zein MEK kinasen inhibitzaile eta immunoterapiari esker biziraupenean aurrerakada egin den arren, jarraitzen da iraupen luzeko gaixoak kontsideratzen 2 urte baino gehiago dirautenak. Minbizi oldarkor honen munduko intzidentzia 160.000 pertsonakoa da eta heriotza-tasa, berriz, 41.000koa. Aurrekari guztiak kontuan hartuta, berebiziko garrantzia dauka gaixoak fase goiztiarrean ondo diagnostikatzeko tresnen garapenak, metastasirako arriskudun eta arrisku gabeko gaixoak sailkatzeko biomarkatzaileen identifikazioak eta aukerako tratamendu baten aurrean erantzule eta ez-erantzuleen artean ezberdintzeko markatzaile molekularren deskribapenak. Gure lantaldeak helburu horretan dihardu bai lerro zelular zein gaixo-kohorte zabal bati esker (429 parte-hartzaile) lortutako biopsia solido (e.g. ehunak) zein likidoekin (e.g. odola, seruma) lanean. Lerro zelularretan oinarritutako lanetan aurkitutako hainbat markatzaile proteiko (e.g. Pirin-a) egun baieztapen-fasean daude fase goiztiarreko gaixoen melanoma-biopsietan aztertuz; modu berean, serumean identifikatutako zenbait markatzaileren (e.g. DCD) aurreikuspen-ahalmena baieztatzen ari gara, gaixo-kohorte berrian testatuz. Horrez gain, hainbat dira biomarkatzaileen bilaketan eta melanomaren garapena ulertu nahian garatzen dauden lerroak, hala nola gaixoen profil immunologikoaren azterketa, lesio onberak (e.g. nevus) gaiztoetatik (melanoma) ezberdintzeko profil lipidikoaren identifikazioa eta zelulaz kanpoko besikulen (ZKB) azterketa. Gaixotasunaren ikuspegi orokorraren garapenean, diziplina ugaritako mediku eta ikertzaileen kolaborazioa ezinbestekoa dugu, zeina zalantzarik gabe den edozein erronkari aurre egiteko modua. Gako-hitzak: melanoma, biomarkatzaileak ![](_page_13_Picture_1.jpeg) # XPO1en 5'UTRan dagoen eritasun zeliakoari elkarturiko SNP batek mRNAren m6A maila aldatzen du eta, hala, proteina kopurua erregulatu Ane Olazagoitia-Garmendia, Jose Antonio Rodriguez, Maria Legarda, Carlos Tutau, Iñaki Irastorza, Jose Ramón Bilbao eta Ainara Castellanos-Rubio Euskal Herriko Unibesrtsitatea (UPV/EHU), Biocruces–Bizkaia Osasun Ikerketa Institutua, CIBERDEM ane.olazagoitia@ehu.eus Sarrera: Eritasun zeliakoa (EZ) glutenak genetikoki sentikorrak diren pertsonetan eragindako gaixotasun autoimmune bat da. Genome-wide association studies (GWAS) eta RNA sequencing (RNAseq) teknologiei esker EZarekin lotutako gene eta mekanismo ugari aurkitu badira ere, EZarekin elkartutako aldaera (Single Nucleotide Polymorphism edo SNP) gehienak erregio ez-kodetzaileetan kokatzen direla ikusi da, zeinak gehienetan ez dauden funtzionalki deskribatuak. Gainera, RNAren m6A metilazioa bezalako aldaera posttranskripzionalek zailtasunak gehitzen dizkio EZarekin lotutako mekanismoen deskribapenari. Hala, lan honen helburua da EZarekin loturiko rs3087898 SNParen ikerketa funtzionala egitea eta gaixotasunean izan dezakeen eragina deskribatzea. Hipotesia: rs3087898 SNPaXPO1 genearen 5'UTRan (5'untranslated region) aurkitzen da, hainbat m6A metilazio-markatatik hurbil. Horregatik, gure hipotesia da EZarekin elkarturiko SNP horrek XPO1en mRNAren metilazio-markak modula ditzakeela, haren funtzioan eraginez eta gaixotasunaren garapenean parte hartuz. Emaitzak: EZaren gaixo eta kontrolen heste-biopsietan XPO1en adierazpen-mailak kuantifikatzean gaixoek XPO1 maila altuagoak dituztela ikusi zen. M6A immunoprezipitazioa eginez, heste zeluletan XPO1en mRNAren 5'UTRan metilazioa dagoela baieztatu zen; gainera, EZari elkarturiko aleloa metilatuago dagoela ikusiz. Zelulak zikloleuzinarekin (m6A inhibitzaile bat) tratatuz gero, XPO1enmRNA eta proteina-mailak jaisten direla ikusi zen. Bestalde, luziferasa-ikerketek erakutsi zuten EZarekin elkarturiko aleloak itzulpenaren handitzea dakarrela. Ondorioak: Datu hauen arabera, rs3087898 SNPak XPO1en mRNAaren metilazio-mailan eragiten du, XPO1 proteinaren itzulpena erregulatuz, eta horrek EZarekin erlazionatutako proteinen (STAT3 edota IKBα) garraio nuklearra alteratzea ekar lezake. Gako-hitzak: eritasun zeliakoa, SNP, erregio ez-kodetzaileak, XPO1, m6A Biomedikuntza # Buru eta lepoko minbizien Screening programa OSI-Bilbao Basurtuko Ospitalean Markel Mendizabal Pocero<sup>1</sup> , Francisco Javier Martín Arregi<sup>1</sup> , Jennifer Cueva Diaz<sup>1</sup> , Mariana Roche Matheus<sup>1</sup> , Jon Sagazola Odriozola<sup>1</sup> , Javier Aitor Zabala López de Maturana<sup>2</sup> <sup>1</sup>Otorrinolaringologia Zerbitzua, Basurtuko Unibertsitate Ospitalea, Bilbao-Basurtu ESI. <sup>2</sup>Otorrinolaringologiako zerbitzu burua, Basurtuko Unibertsitate Ospitalea, Bilbao-Basurtu ESI. # markelpm@hotmail.com Sarrera: Buru eta lepoko minbiziak munduko seigarren minbizi ohikoenak dira, azken 30 urteetan Europan intzidentzia %265 igo delarik. %75ek baino gehiagok tabako eta alkoholaren kontsumoarekin lotura dute. Kasuen %60, III edo IV estadioetan diagnostikatzen dira, aurretik asintomatikoak baitira. Minbizi Screening programek diagnostiko goiztiar bat egitea dute helburu, eta horrela, pazienteen biziraupena handitu. Material eta metodoak: Lan honetarako 2015. urteko apirilaren 13tik 2017ko otsailaren 20ra artatuak izan ziren 327 pazienteren analisia egin zen, gaur egun mantentzen da Screening programa martxan. Horretarako, Bilbao-Basurtu ESI osatzen duten Lehen Mailako Arreta Zentroetan, sartze-irizpideak betetzen zituzten pazienteei ikerkuntzan parte-hartzea eskaintzen zitzaien eta azterketa fisiko otorrinolaringologiko orokor bat egiten zitzaien Otorrinolaringologiako Zerbitzuan. Emaitzak: Aztertuak izan ziren 327 pazienteen artean %99,08k tabakoa kontsumitzen zuten edo erretzaile ohiak ziren, %26,91 alkohol-kontsumitzaileak ziren, eta %29,05ek biak kontsumitzen zituzten. 120 pazientetan (%36,69) minbizi aurreko lesioak edota minbiziak aurkitu ziren (ahots-kordetako zelula ezkatatsuen kartzinoma mikroinfiltrante bat eta hipofaringeko ezaugarri sarkomatoideak zituen kartzinoma ezkatatsu bat). Ondorioak: Buru eta lepoko minbiziek arrisku-faktore jakinekin lotura estua dute, batez ere, alkoholarekin eta tabakoarekin. Gainera, berandu diagnostikatzen dira, pazienteen biziraupena eta bizi-kalitatea murriztuz. Badirudi, buru eta lepoko Screening programa batek minbizi hauen diagnostiko goiztiarragoa eman dezakeela, tratamendu goiztiarragoa eskainiz, eta, ondorioz, bizi-kalitate hobea lortuz; gainera biziraupena hobetuz. Nahiz eta azterketa gehiago egin behar den, Euskal Autonomia Erkidegoan egiten diren beste Screening programekin konparatzen badugu gure lana, ikusi daiteke minbizi gehiago aurkitu direla (0.36-0.47 vs 1.22) 100 pazienteekiko. Gako-hitzak: buru eta lepoko minbizia, Screening programa, tabakoa, minbizia ![](_page_15_Picture_1.jpeg) # Analisi fosfoproteomiko eta funtzionalak, giza espermatozoideen GPCR hartzaileek induzitutako seinaleztapen-bidezidor intrazelularren azterketarako Itziar Urizar-Arenaza1\* eta Nerea Osinalde2\, Iraia Muñoa-Hoyos<sup>1</sup> , Marta Gianzo<sup>1</sup> , Nerea Subiran<sup>1</sup> eta Irina Kratchmarova<sup>3</sup> 1 Fisiologia Saila. Medikuntza eta Erizaintza Fakultatea. Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU). Leioa, Bizkaiko Campusa. 2 Biokimika eta Biologia Zelularra Saila. Farmazia Fakultatea. Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU).Gasteiz, Arabako Campusa. <sup>3</sup>Department of Biochemistry and Molecular Biology. University of Southern Denmark. Odense, Danimarka. \ Autore hauek lanari egindako ekarpena berdina izan da. # itziar.urizara@ehu.eus GPCR hartzaileak (ingelesezko G-protein coupled receptors) mintzarteko zazpi domeinu dituen superfamiliaren barruan kokatzen dira. Horiek zelularen gainazalean adierazten dira eta kanpoko estimulu bat jasotzean, G-proteina desberdinen bidezko transdukzio-bidezidor askotarikoak induzitzen dituzte, erantzun zelular espezifikoetan bukatuz. Ezaguna denez, zelula somatikoetan GPCR hartzaileek hainbat funtzio fisiologikoren erregulazioan parte hartzen dute. Gameto arrari dagokionez, ordea, hartzaile mota hauen rola guztiz ezaguna ez bada ere, uste da espermatozoidearen ugalkortasun-ahalmenaren erregulazioan aktiboki parte hartu lezaketela. Gaur egun, badirudi espermatozoide helduek ezaugarri bakar eta bereziak izan ditzaketela GPCR hartzaileen azpitik dauden seinaleztapen-bidezidor intrazelularretan. Izan ere, zelula mota horietan espermatozoide espezifikoak diren proteina unikoen presentzia deskribatu izan da. Seinaleztapen-bidezidor horien berezitasunak aztertzeko, ikerketa-eredu gisa, giza espermatozoideen Kappa-opioide hartzailea (KOR) aztertu zen eta fosfoproteomikako analisiak zein azterketa funtzionalak burutu ziren hartzailearen agonista espezifikoa erabiliz. Emaitzek erakusten dutenez, giza espermatozoideek GPCR hartzaileen bidez seinaleztapen-bidezidor intrazelular bakarrak induzitzen dituzte, zeintzuen bidez gameto arraren fisiologia erregulatzen duten. Ikerketa hau baliagarria litzateke lagunduriko ugalketan zein gizonezkoen antisorgailuen garapenerako. Gako-hitzak: giza espermatozoideak, KOR, fosfoproteomika # THC fitokannabinoidearen inplikazioa sagu oozitoen heltze-prozesuan eta ernalketan Lide Totorikaguena<sup>1</sup> ; Esti Olabarrieta<sup>1</sup> ; Ekaitz Agirregoitia<sup>1</sup> ; Naiara Agirregoitia<sup>1</sup> ; Francesca Lolicato<sup>2</sup> 1.Fisiologia Saila, Medikuntza eta Erizaintza Fakultatea, Euskal Herriko Unibertsitatea, Leioa-Bizkaia. 2.Follicle Biology Laboratory,Vrije Universiteit Brussel, Brussels, Belgium. lide.totorikaguena@.ehu.eus Ugaztun emeen oozitoen heltze-prozesua ugalkortasunean garrantzia handia duen prozesu bat da, obulua ernaldua izateko beharrezkoa delako. Oozitoak obulutegiko folikuluetan sortzen dira eta lehenengo meiosiaren profasean daude geldituta, obulutegietan. Hala ere, oraindik ez dira ondo ezagutzen zeintzuk diren meiosiaren berraktibazioa eragiten duten seinaleak, baina horiei esker abiatuko da obulazioa, non, emakumeen kasuan, hilero oozito bakarra obulutegitik irtengo den. Esan bezala, oraindik ezezagunak dira oozitoen heltzeprozesua pizten duten seinaleak, baina gero eta ebidentzia gehiago dago seinale horietako asko G proteinei loturiko hartzaileen (GPCR) menpe daudela (ElJouni eta lankideak, 2007) eta GPCR hartzaile horien aktibazioak edo inaktibazioak oozitoen heltze-prozesua modulatzen duten seinalizazio ur-jauziak pizten dituztela (Schindler, 2011). Beraz, gakoa da aurkitzea zeintzuk diren berpizkunde meiotikoa eragiten eta erregulatzen duten kanpo-seinaleak, seinale horiek farmakoen bidez kontrolatuz gero, heltze-prozesua ere kontrolatu genezakeelako. Horrela, ikusi da kannabinoideek eragiten duten seinaleztapena eta oozitoen heltze-prozesua hasteko gertatu behar dena berdina dela, beraz, prozesuan lagungarriak izan litezkeen ligando interesgarriak ditugu. Horregatik, gure ikerketa-taldeak sistema kannabinoidearen funtzioa aztertu du sagu oozitoen heltze-prozesuan, ernalketan eta enbrioiaren garapenean, eta haren parte-hartzea baieztatzeaz gain, THC fitokannabinoideak sagu oozitoen heltze-prozesua modulatzen duela ikusi du. Gainera, etorkizunerako kannabinoideen erabilera terapeutikoa aztertzen jarraitzea interesgarria litzateke, besteak beste, IVM medioetan osagai gisa erabilita. Nabarmendu behar da oozitoen invitro heltzea askoz alternatiba onuragarriagoa, erosoagoa eta arrisku gutxiagokoa izango litzatekeela ugalkortasun-klinika batera joan behar duen edozein pazienterentzat, obarioen estimulaziorako beharrezkoak diren farmakoak hartzea ekidingo litzatekeelako edo behintzat dosia murriztuko litzatekeelako. Are gehiago, hormonen estimulazioa kontraindikatua dagoen emakumeentzat haurdunaldia lortzeko aukera bakarra izan ahalko litzateke. Gako-hitzak: Ugalkortasuna, oozitoen heltzea, IVM, sistema kannabinoidea, THC fitokannabinoidea ![](_page_17_Picture_1.jpeg) # Morfinak saguen zelula ametan sortzen duen memoria epigenetikoaren azterketa, RNA-seq teknikaren bidez Iraia Muñoa-Hoyos, Manu Araolaza-Lasa, Itziar Urizar-Arenaza, Marta Gianzo Citores, Nerea Subirán Ciudad. Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU) iraia.munoa@ehu.eus Kanpoko faktore edo estimuluek banakoan duten eragina epigenetikaren bitartez aztertzen da. Aldaketa epigenetikoak ez dira DNAren sekuentzian ematen diren mutazioak, DNAri itsasten zaizkion molekula kimiko batzuk baizik, geneen adierazpenaren erregulazioan eragina izan dezaketenak. Kanpo-faktoreek banako helduan aldaketa fisiologiko ugari sortzen dituztela erakutsi dute zenbait ikerketak. Baina nola eragingo lukete fetuan eta haren garapen-prozesuan? Honen guztiaren oinarriak aztertzeko, lanaren helburu garrantzitsuenak honako hauek dira: alde batetik, kanpo-estimulua den morfinak saguaren zelula ametan sortzen dituen geneen adierazpen-aldaketak aztertzea. Eta bestetik, behin estimulua presente ez dagoenean, denboran zehar mantentzen diren aldaketak identifikatzea. Horren bidez, aldaketa epigenetikoen eramaile potentzialak izan daitezkeen geneak izendatuko dira eta, horrela, zelulen arteko memoria epigenetikoaren garapenaren funtsa deskribatuko ahal izango da. Gako-hitzak: saguen zelula amak, geneen adierazpena, memoria epigenetikoa, RNA-seq # NAA25ak eta tropomiosinak gibelaren zonazio metabolikoa, hepatozitoaren polaritatea eta ploidia erregulatzen dute Leire Neri<sup>1</sup> , Veronica Dominguez<sup>2</sup> , Jasmin Elurbide<sup>1</sup> , Marta Lasa<sup>3</sup> , Mikel Ariz<sup>4</sup> , Andrea Perez-Iturralde<sup>1</sup> , Beatriz Carte<sup>1</sup> , Laura Nicolas<sup>5</sup> , Eva Vicente<sup>1</sup> , Carlos Ortiz de Solorzano<sup>4</sup> , Arrate Muñoz-Barrutia<sup>5</sup> , Belen Pintado<sup>2</sup> , Rafael Aldabe<sup>1</sup> . 1 CIMA, Terapia Genikoa eta Gene-Adierazpen Erregulazio Programa, Iruñea 2 CNB-CSIC, Transgenesia Unitatea, Madrid, Spain 3 CIMA, Onkohematologia, Iruñea 4 CIMA, Irudi-tratamendu Plataforma, Iruñea 5 Instituto de Investigación Sanitaria Gregorio Marañón, Ingeniaritza Biomedikoa Dibisioa, Madrid. # [raldabe@unav.es](mailto:raldabe@unav.es) NatB entzimaren bidez zelularen proteinen %15 azetilatzen dira lehenengo aminoazidoan. Konplexu entzimatiko hori bi azpiunitatek osatzen dute, NAA20 azpiunitate katalitikoak eta NAA25 azpiunitate osagarriak. Giza eta saguen gibeleko minbizi-laginetan bi azpiunitateak gainadierazita daude, eta NatB azpiunitateen adierazpena jaisten baldin bada, minbiziko zelulen mugikortasuna eta bikoizketa murrizten da. Hori dela-eta, entzima hori minbiziari aurre egiteko itu bezala garatzen ari gara. Horren ondorioz, NatB azpiunitate osagarria genetikoki desaktibatu dugu (mNAA25Δhep/Δhep) aztertzeko ea entzima horrek erregulatzen dituen funtzio biologikoak gibel osasuntsu batean eta horrela identifikatzeko toxikotasun potentzialak. mNAA25Δhep/ Δhep saguak bideragarriak dira eta 18 hilabete baino gehiago bizi dira gibelean akats makroskopikorik agertu gabe. Hala eta guztiz ere, 10-12 asteko saguetan odoleko amonioa, ALPa, bilirrubina eta behazun-gatzen kontzentrazioa areagotzen dira. Alde berean, urearen kontzentrazioa murrizten da eta beste parametro biokimiko batzuk ez dira aldatzen, hala nola ALTa, AST kolesterola, triglizeridoak, laktatoa eta glukosa. Gibeleko sekzioak aztertu eta gero, mNAA25Δhep/Δhep saguetan hepatozitoak handituta agertzen dira, nukleoekin zabalduta, eta, ondorioz, zelula binukleatuen kopurua murrizten da eta hepatocito poliploideen proportzioa hazten da. Bestalde mNAA25Δhep/Δhep hepatozitoetan βkatenina aktibatzen da gibeleko zonazio metabolikoan aldaketak sustatuz. Ondorioz, arginasa-1 hepatozito positiboak gutxitzen dira eta GS hepatozito positiboen igoera proportzionala ohartzen da, saguen odolean ikusten den amoniaren igoera azaltzen. Gainera, mNAA25Δhep/Δhep saguetan behatzen den kolestasia behazun-tubuluetan akatsekin eta behazun-tubuluetara mintz-proteinen garraio-defektuekin lotzen da. NatB adierazpena inhibitzen denean aktinazko zitoeskeletoa nahasten da tropomiosinaren funtzioa murrizten delako NatBak azetilatzen ez duenean. Tropomiosina gainadierazten denean, mNAA25Δhep/Δhep hepatozitoetan saguetan ikusitako akats fenotipiko batzuk normalizatzen dira: hepatozitoen ploidia eta odoleko amoniaren kontzentrazioa. Konklusioa: NAA25 eta tropomiosina beharrezkoak dira gibeleko homestasiari eusteko βkateninaren aktibitatea erregulatzen eta hepatozitoen polaritatea mantentzen. Gako-hitzak: metabolismoa, gibela, itu terapeutikoa, antitumorala ![](_page_19_Picture_1.jpeg) # 1 motako diabetesarekin elkartutako lnc13aren eragina pankreako β-zelulen inflamazioan Itziar González-Moro<sup>1</sup> , Ane Olazagoitia-Garmendia<sup>2</sup> , Ainara Castellanos-Rubio2\* eta Izortze Santin1\* # itziarbilbo14@gmail.com 1 motako diabetesa (DM1) gaixotasun kroniko autoimmune bat da, zeinean zelula immuneek pankreako irlak infiltratu eta intsulina ekoizten duten zelulen (β-zelulen) suntsipena eragiten duten. Diabetesaren garapenean faktore genetikoek zein ingurune-faktoreek parte hartzen dute. Azken urteetan, gaixotasun autoimmuneekin loturiko polimorfismoen %10 inguru RNA luze ez kodifikatzaileetan (lncRNA; longnon-coding RNA) kokatzen direla ikusi da. Faktore genetikoez gain, infekzio biralek gaixotasunaren hasierako etapetan eragin dezaketela ikusi da. Testuinguru honetan, ikerketa honen helburua da DM1arekin elkartu den lnc13 lncRNAren karakterizazio funtzionala egitea, birusek eragindako pankreako β-zelulen inflamazioan eta suntsipenean duen eragina aztertzeko. Gure emaitzen arabera, pankreako giza β-zeluletan infekzio biralek lnc13aren adierazpena emendatzen dute. Gainadierazpen-bektore bat erabilita, lnc13a gainadierazten dugunean, bidezidor pro-inflamatorioetan parte hartzen duten STAT1 eta STAT2 transkripzio-faktoreen adierazpena eta aktibazioa emendatzen dela ikusi dugu. Gainera, gaixotasunarekin elkartuta dagoen aleloa (C) daraman lnc13a gainadierazten dugunean, STAT1/STAT2aren aktibazioa askoz handiagoa da gaixotasunarekin elkartuta ez dagoen aleloa (T) daraman lnc13a gainadierazten dugunean baino. Halaber, lnc13ak eragindako bidezidor pro-inflamatorio horren aktibazioak kimiozina ezberdinen (CXCL10, CXCL9 eta CCL5) adierazpena emendatzen duela ikusi dugu. RNAren immunoprezipitazio-teknikaren bidez, lnc13aren eta PCBP2 proteinaren arteko interakzioa dagoela baieztatu dugu, PCBP2ak STAT1 eta STAT2 mRNAk egonkortzen dituelarik. Gure lanak baieztatzen du diabetesarekin elkartutako lnc13 lncRNAk pankreako beta zelulen inflamazioan parte hartzen duela. Lnc13aren eragin funtzionalean parte hartzen duten mekanismo molekularrak deskribatu ditugu, eragina alelo-espezifikoa dela baieztatuz. Gako-hitzak: 1 motako diabetesa, lnc13,β-zelula, inflamazioa, birusa <sup>1</sup> Diabetes eta Endokrinologiako Ikerkuntza Taldea, Biokimika eta Biologia Molekularreko Saila, UPV-EHU, Leioa eta Biocruces Ikerkuntza Institutua, Barakaldo. <sup>2</sup> Immunogenetika Ikerkuntza Laborategia, Genetika, Antropologia eta Animalia Fisiologia Saila, UPV-EHU, Leioa eta Biocruces Ikerkuntza Institutua, Barakaldo. <sup>\</sup> Autore hauek lanari egindako ekarpena berdina izan da. Biomedikuntza ![](_page_21_Picture_1.jpeg) # Depresioaren teoria noradrenergikoa* Itziar Muneta-Arrate, Igor Horrillo, Jorge E. Ortega, J. Javier Meana Farmakologia Saila, Medikuntza eta Erizaintza Fakultatea, Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU). itziar.muneta@ehu.eus Depresioa emozioen erregulazioan eragiten duen nerbio-sistema zentraleko (NSZ) gaixotasun kroniko eta errepikaria da. Gaur egun asaldura mental ohikoena da, 300 milioi pertsonari eragiten diena. Etorkizunean, depresioa ezgaitasun eta morbilitatearen kausa nagusia izango omen da Munduko Osasun Erakundearen arabera. Aipatzekoa da emakumezkoetan maiztasun bikoitza duela eta suizidioa ekar dezakeela kasu larrienetan. Asaldura mentalaren sintomatologia konplexua eta heterogeneoa da, diagnostikoa zailago bihurtuz. Nahiz eta etiopatogenia ezezaguna izan, teoria eta faktore desberdinak proposatu dira azken urteetan zehar. Teoria onartuen artean monoaminergikoa aipatzekoa da. Teoria horren arabera NSZko tarte sinaptikoan eskuragarri dagoen noradrenalina (NA) eta serotonina (5-HT) mailak gutxituta daude bi sistemen funtzioa kaltetuz. Hala ere, hipotesi monoaminergikoarekin ezin da depresioaren etiopatogenia guztia azaldu. Alde batetik, farmakoen eragin kliniko berantiarra ez dator bat teoriarekin. Izan ere, antidepresibo guztiek 2-3 aste behar dituzte eragin terapeutiko nabarmena izateko. Bestalde, farmako antidepresiboak pazienteen %60an bakarrik dira eraginkorrak. Gaixotasunaren garrantzia kontuan hartuta, tratamendu farmakologikoaren eraginkortasuna ezinbestekoa da eta gaur egun arazo larriena antidepresiboen eraginaren hasiera berantiarra litzateke. Gainera, denbora hori igarota, neurona noradrenergikoak kontrolatzen dituzten alfa2 adrenohartzaileak, hau da autohartzaileak, desentsibilizatu egiten direla frogatu da, monoaminen mailak modulatuz. Horrekin lotuta, depresioa pairatzen duten pazienteetan postmortem garun zatietan zein plaketetan adrenohartzailearen espresioaren handipena ematen dela frogatu da. Egun ikertzeke dago neurona serotoninergikoetan espresatzen diren alfa2-adrenohartzaileen, hau da heterohartzaileen, desentsibilizazioa ematen den ala ez. Etorkizunean berehalako eragina duten farmako antidepresiboak garatzea garrantzitsua izan daiteke egoera larrietan eragin klinikoa aurreratzeko. Horretarako ezinbestekoa da gaixotasunaren oinarri neurobiologikoak ulertzea itu terapeutiko berrien edo egungo terapeutika hobetzen duten farmakoen aurkikuntza sustatzeko. Ikerketa-talde honek urteak daramatza ikerketa-lerro honetan lan egiten in vivo zein in vitro laborategiko teknikak erabiliz. Farmakoen eragin akutua edo kronikoa ebaluatzeko esna eta aske dauden arratoien garunean egindako in vivo mikrodialisiaren teknika erabili daiteke. Teknika horren bitartez posible da garunean zundak ezartzen diren garunaren arabera neurotransmisore estrazelularraren modulazioa eta kuantifikazioa burutzea. Hau guztia kontuan hartuta tratamendu antidepresibo baten ostean alfa2-heterohartzaileen desentsibilizazioa ematen den ala ez, in vivo mikrodialisi teknikaren bitartez aztertu da. Gako-hitzak: depresioa, monoaminak, alfa2-adrenohartzailea # Angelman sindromearen mekanismo molekularrak ulertzen Nagore Elu<sup>1</sup> , Juanma Ramirez<sup>1</sup> , Benoit Lectez<sup>1</sup> , Nerea Osinalde<sup>2</sup> eta Ugo Mayor1,3 <sup>1</sup>Biokimika eta Biologia Molekularreko Departamentua, UPV/EHU, Leioa. <sup>2</sup>Biokimika eta Biologia Molekularreko Departamentua, UPV/EHU, Gasteiz. 3 Ikerbasque-Basque Foundation for Science. # nagoelu@gmail.com Angelman Sindromea (AS) gaixotasun arraroen taldean sailkatuta dagoen adimen urriko ezgaitasun kroniko bat da. Ezaugarrien artean ditu: garapenaren atzerapena, mugimendu eta orekaren asaldura eta hitz egiteko zailtasunak. Gaixoek epe luzeko zaintza behar izaten dute eta momentuz gaitz honek ez dauka sendabiderik eta sintomak arintzeko tratamenduak murritzak dira. Gaixotasun hau E3 ubikitina ligasa baten (UBE3A) genearen funtzio-galerak sortzen du, zeina 15q kromosoman kokatzen den. Gene horrek garunean arrasto aitatiarrari jarraitzen dio, hortaz, amaren aleloa falta denean ez dago UBE3A aktiborik garunean (Kishino, 1997; Matsuura, 1997). UBE3Aren funtzioa proteinei ubikitina deritzon pisu molekular txikiko proteina bat gehitzea da. Ondorioz, proteinen hainbat aspektu erregulatzen dira (aktibitatea, degradazioa…). Alabaina, genearen galerak garunaren funtzioan eta neuronak kontrolatzen dituzten mekanismo molekularretan duen eragina ez da ezagutzen. UBE3Aren funtzionamendu okerraren kaltetu zuzenak bere substratuak izan daitezkeela pentsatzen dugu. UBE3Ak funtzioa ongi bete ezin badu, bere substratuen ubikitinazio-maila normalean baino baxuagoa izango dela pentsatu daiteke. Horrez gain, zelulako deubikitinasak—ubikitinak kentzeaz arduratzen diren proteinak— substratuen ubikitinaziomaila hori are eta baxuagoa egingo dute. Hortaz, UBE3Aren substratuak eta bakoitzari dagozkion deubikitinasak zeintzuk diren identifikatu nahi da, etorkizunean deubikitinasa hauek farmakoen bidez inhibitzeko eta pazienteek izan dezaketen substratu ubikitinatuaren maila baxu hori gutxienez mantentzeko. Modu horretan gaixotasunaren sintomak hobetu litezkeelakoan gaude. Ildo horretatik, Drosophila melanogaster eulian egindako ikerketa batean UBE3Aren substratu potentzialak identifikatu ditugu laborategian garatutako bioUb sistemaren bidez. Beste alde batetik, GFP pulldown deritzon estrategia eta masa-espektrometria uztartuz substratu horietako bat karakterizatu dugu gizakien zelula-lerro batean. Modu horretan substratua non ubikitinatzen den eta zein ubikitina-kate mota sortzen diren argitu da. Informazio horrek UBE3Aren bidezko ubikitinazioak zelulan zein rol duen argitu dezake. Are gehiago, giza deubikitinasen artean intereseko substratua deubikitinatzeaz arduratzen den proteina ere identifikatu dugu. Aurrez aipatu bezala, deubikitinasa honen funtzioa inhibitzeko asmoz farmako bat testatu da eta UBE3Aren substratuaren ubikitinazio-maila altuagoa dela ikusi da gizakien zelula-lerro batean. Etorkizunean farmako honek gaixotasunaren sintomak arintzeko ahalmena duen ikertu behar da. Azken ikerketetan farmako hori eulietan testatzen aritu gara. Jakina da UBE3A genean delezioa duten euliek tuboetan gora egiteko ahalmena galtzen dutela. Farmakoaren bidez ahalmen hori berreskuratzeko gai diren edo ez ikusi nahi da. Bestalde, etorkizunean Angelman Sindromearen modelo diren saguen burmuineko xerratan farmako honek ![](_page_23_Picture_1.jpeg) proteasomaren aktibitatean duen eragina ere aztertu nahi da, eta azkenik, sagu horiek dituzten gaixotasunaren ezaugarri karakteristikoak hobetzeko ahalmena ere testatu nahi da. Gako-hitzak: ubikitina, Angelman Sindromea, gaixotasuna # Botiloiaren epe luzeko ondorioak eta ingurune aberastuaren eraginkortasuna terapia gisa 1,2 Irantzu Rico-Barrio,1,2 Sara Peñasco, 1,2 Ianire Buceta, 1,2 Nagore Puente, 1,2 Leire Lekunberri, 3 Janire Rojas, 1,2 Ane Olea 1,2 Leire Reguero, 1,2 Almudena Ramos, 1,2 Inmaculada Gerrikagoitia, 1,2 Izaskun Elezgarai eta 1,2 Pedro Grandes <sup>1</sup>Neurozientziak Saila, Medikuntza eta Erizaintza Fakultatea, UPV/EHU, Leioa. 2 Achucarro Basque Center forNeuroscience zentroa, UPV/EHU, Leioa. 3 Terapia Klinikoak - Errehabilitazioa Saila, International Snoezelen Association professional e,V- ISNA Erakundea, Alemania. # irantzu.rico@ehu.eus Alkohola egungo nerabeek gehien kontsumitzen duten substantzia psikoaktibo ohikoena da; substantzia psikoaktibo guztietatik modu goiztiarrenean kontsumitzen hasten dena, hain zuzen ere. Gizartean eskuratzen ari den intzidentzia, nagusitasuna eta prebalentzia-tasa altua dela-eta, botiloia edo betekadetan oinarritutako alkohol-kontsumoa, batez ere nerabezaroan, osasun-arazo larria bilakatzen ari da. Alkohol-kontsumo honen epe laburreko edo hur-hurreko ondorioak ezagunak diren arren, epe luzera, bai helduaro goiztiarrean (p74) bai helduaroan (p105), ohitura honek C57BL/6 ar saguetan ekar ditzakeen ondorioak ikertzeke daude. Alkohol-kontsumoaren erregulazioan, endokannabinoide-sistemak (ES) funtsezko eginkizun bat betetzen du, eta azken urteotako ikerketek agerian utzi dute etanolak eta ESak elkar eragiten dutela, azken horren funtzioa esanguratsuki eraldatuz. Ingurune aberastuak (IA) aldaketa molekular, anatomiko zein funtzionalak eragiten ditu garunaren garapen-prozesuan eta garun-lesio ezberdinen berreskurapenean ezinbesteko parte-hartzea betetzen duela egiaztatu da. Hortaz, ikerketa-lerro hau bi adarretan banatu zen. Alde batetik, nerabezaroko gehiegizko alkohol-kontsumoak sorrarazten dituen asaldura kognitiboak, portaera-aldaketak, ESarekin erlazionatutako arrasto edo inpaktu anatomikoak, fisiologikoak, biokimikoak eta molekularrak aztertu egin ziren, bai helduaro goiztiarrean bai helduaroan. Bestalde, IAren paradigmak helduaroko bi aldi horietan ekar zitzakeen onurak ikertu ziren, non, ingurune aberastua terapia eraginkor bezala iragarri daitekeen, botiloiak eragiten dituen asaldurak eta kalteak helduaroan nabarmenki hobetuz eta arinduz. Testuinguru honetan, gaur-gaurkoz, IAren isla Snoezelen terapia daukagu osasun-sisteman. Snoezelen-en erabilera hainbat gaixotasunen sintoma fisiologikoak eta portaera-aldaketak arintzeko zazpi funtsezko zentzumenen estimulazioan edo erlaxazioan oinarritzen den hautabide eraginkor gisa bistaratu da azken hamarkadan. Haatik, gaur den egunean ez dago IAen eta Snoezelen terapiaren arteko harreman zuzenik. Hortaz, eta etorkizunari begira, proiektu honen inguruko bide berri bat zabaltzen ari gara, oinarrizko ikerkuntzaren eta klinikaren arteko komunikazioa sendotu dezakeena eta aurrerapauso garrantzitsu bat bilakatu daitekeena zentzumen anitzeko terapiaren inguruan. Gako-hitzak: alkohol-kontsumoa, ingurune aberastua, Snoezelen ![](_page_25_Picture_1.jpeg) # Immunitate-sistemaren karakterizazioa Wilson-en gaixotasuna duen animalia-eredu batean Miren Barberia Urteaga<sup>1,2\</sup>, Itziar Cenzano Armendariz<sup>1,2</sup>, Estefania Rodríguez García<sup>1,2</sup>, Daniel Moreno Luqui<sup>1,2</sup>, Cristina Olagüe Micheltorena<sup>1,2</sup>, Oihana Murillo Sauca<sup>1,2</sup>, Mirja Hommel<sup>1,2</sup>. Gloria González-Aseguinolaza<sup>1,2\</sup> <sup>1</sup> Terapia genikoa eta geneen erregulazio-programa, CIMA. Ikerketa Biomediko Aplikaturako Zentroa. Nafarroako Unibertsitatea. Iruñea. Nafarroa. <sup>2</sup>IDISNA, Nafarroako Osasun Ikerketarako Institutua. #### mbarberiau@unav.es Wilson-en gaixotasuna (WD) kobrearen metabolismoan eragiten duen eta herentzia autosomiko errezesiboa duen afekzio genetikoa da. Gaixotasuna ATP7B genean azaltzen diren mutazioen ondorioa da, kobrea modu ezohiko batean gibelean eta garunean metatzen da eta arazo hepatiko eta neuropsikiatrikoak azaltzen dira<sup>1,2</sup>. Gibeleko asaldurak eta sintoma neurologikoak ongi karakterizatuta egon arren, ikerketa gutxi burutu da WDa pairatzen duten indibiduoen immunitate-sisteman<sup>3</sup>. Kobre-eskasiak edo metaketak immunitateerantzuna murrizten du<sup>4,5</sup>, hori dela-eta. WDa pairatzen dutenek immunitate-sisteman anomaliak edukitzea probablea izan daiteke. Immunitate-sistema aztertzeko helburuarekin, Atp7b<sup>-/-</sup> saguen (Wilson-en gaixotasuna duen animalia-eredua) immunitate-sistemaren konposizio zelularra aztertu zen. 30 asteko Atp7b<sup>-/-</sup> saguen eta 30 asteko sagu osasuntsuen arteko konparaketa burutu zen, zirkulazio periferikoa eta gibelean azaltzen den immunitatesistema aztertuz. Atp7b<sup>-/-</sup> saguek sortzetiko zelula immuneetan kopuru-gehikuntza azaldu zuten, Natural Killer zelulak (NK) eta makrofagoak (F4/80) batik bat. Immunitate hartutakoari erreparatuz, Atp7b<sup>-/-</sup> saguek ezberdintasunak azaldu zituzten sexuari dagokionez. Atp7b<sup>-/-</sup> sagu arrek T linfozito CD4<sup>+</sup> kopuruan handipen bat azaldu zuten bitartean, emeek murriztapen bat azaldu zuten T linfozito CD4<sup>+</sup>, CD8<sup>+</sup> eta B zeluletan. Gainera, Atp7b<sup>-/-</sup> saguek antigorputz totaletan handipen bat azaldu zuten sagu osasuntsuekin konparatuz. WDa zuten saguen gibela analizatuta, leukozito CD45<sup>+</sup> kopuruan igoera bat ikusi zen. Emaitza horiekin erlazionatuta, WDa zuten saguek TNFα, IL-10, IFNγ eta IL-1β zitokina proinflamatorioen adierazpen handiagoa izan zuten sagu osasuntsuekin konparatuz gero. Datu hauek guztiak kontuan hartuta, WDa duten saguek immunitate-sisteman aldaketak pairatzen dituzte eta aldaketa horiek ezberdinak dira sagu arren eta emeen artean. Hala ere, ikerketa gehiago behar dira aldaketa/anormaltasun hauen mekanismoa(k) azaltzeko. Gako-hitzak: Wilson-en gaixotasuna; ATP7B; Immunitate-sistema; Kobrea #### Erreferentziak - 1. Patil, M., Sheth, K. A., Krishnamurthy, A. C. & Devarbhavi, H. A Review and Current Perspective on WilsonDisease. J. Clin. Exp. Hepatol. 3, 321-336 (2013). - 2. Roberts, E. A. &Schilsky, M. L. A practice guideline on Wilson disease. Hepatol. Baltim. Md37, 1475-1492 (2003). - 3. Pocino, M., Baute, L. &Malavé, I. Influence of the eoral administration of excess copper on the immune response. Fundam. Appl. Toxicol.16, 249-256 (1991). - 4. Członkowska, A. &Milewski, B. Immunological observations on patients with Wilson's disease. J. Neurol. Sci. 29, 411-421 (1976). - 5. Minatel, L. & Carfagnini, J. C. Copper deficiency and immune response in ruminants. Nutr. Res. 20, 1519-1529 (2000). # Erabilera terapeutikorako kannabis-olioaren enkapsulazio-metodoaren garapena eta azterketa Izaga Delgado, Aitor Villate, Aresatz Usobiaga<sup>1</sup> , Nestor Etxebarria<sup>1</sup> 1 Kimika Analitikoa Saila (Zientzia eta Teknologia Fakultatea, UPV/EHU) aresatz.usobiaga@ehu.es XIX. mendean, kannabinolaren (CBN), kannabidiolaren (CBD) eta Δ9-tetrahidrokannabinolaren (THC) egitura ezagutzea eta konposatu horiek isolatzea lortu zenez geroztik, kannabisaren erabilera terapeutikoaren eta haren kimikaren ikerketak aurrera egin du. Bestalde, kannabinoideen inguruko ikerketa kopurua ere handitzen hasi zen 1990eko hamarkadaz geroztik, errezeptore endokannabinoideoak aurkitu eta klonatu zirenetik (1,2). Kannabisetik abiatuta erabilera terapeutikorako egin daitezkeen produktu sorta oso zabala da eta hainbat bidetatik kontsumitzeko aukera ematen dute. Produktuaren eta kontsumobidearen arabera kannabinoideek jasaten duten farmakozinetika desberdina da, eta ondorioz efektuen intentsitatea eta iraupena bestelakoa da ere (3). Kontsumo-bideetako bat ahoratzea da eta horretan oso erabilgarria suerta daiteke kannabis-olioa edo erauzia enkapsulatzea. Enkapsulazioa bideratzeko posibilitate bat baino gehiago dauden arren, alginatotan mikroenkapsulatzea (4) aukera erraz eta merkea da eta lantaldean erabili izan da enkapsulazio-bide hori beste konposatu batzuekin (5). Lan honetan, fosfolipidoekin nahastu eta alginatotan disolbatu ondoren, kannabis-olioaren enkapsulaziorako baldintza optimoak ezarri dira, hala nola lortutako mikrokapsulak lehortzeko metodorik egokiena ere aztertu da. Behin kapsulak eratuta, kannabinoideen egonkortasuna aztertu da konposatuen analisia HPLC-DAD bitartez egin ondoren. Amaitzeko, giza liseriketaren (urdailaren eta hesteen liseriketan) kapsulen portaera simulatu da (6). Lortutako produktuak, solidoa izateaz gain, jatorrizko olioarekiko konparatuz manipulazio errazagoa eskaintzen du, eta emaitzei erreparatuz, guztiz erabakigarriak ez badira ere, kapsulek konposatu aktiboak babesteko nahikoa bermea eskaintzen dutela eta liseriketako aprobetxamendua onargarria dela ondoriozta daiteke. Gako-hitzak: kannabinoideak, terapia, enkapsulazioa - (1) V. DiMarzo, L. De Petrocellis, Plant, Synthetic and Endogenous Cannabinoids in Medicine, Annu.Rev.Med, 2006, 57, 553-574. - (2) G. Appendino, O. Taglialatela-Scafati, Cannabinoids: Chemistry and Medicine. Natural Products, Ed. K.G. Ramawat, Ed. J.M. Mérillon, Berlin, 2013, pp3415-3435. - (3) M. A. Huestis, Pharmacokinetics and Metabolism of the Plant Cannabinoids, Δ9- Tetrahydrocannabinol, Cannabidiol and Cannabinol, HEP, 2005, 168, 657-690. - (4) O. Aizpurua-Olaizola, P. Navarro, A. Vallejo, M. Olivares, N. Etxebarria, A. Usobiaga, Microencapsulation and Storage Stability of Pholyphenols from Vitis Vinifera Grape Wastes, Food Chemistry, 2016, 190, 614-621. - (5) R. Winnicki, Full Spectrum Laboraties Limited (Dublin), Cannabinoid Formulations. United States Patent, US 8,808,734 B2, August 19, 2014. - (6) P. Navarro, G. Arana, N. Etxebarria, J. R. Dean, Evaluation of the Physiologically Based Extraction Test as an Indicator of Metal Toxicity in Mussel Tissue, Analytica Chimica Acta, 2008, 622, 126-132. ![](_page_27_Picture_1.jpeg) # Sistema endokannabinoidearen parte-hartzea epilepsia gaixotasunaren sagu-eredu batean Jon Egaña-Huguet1,2, Itziar Bonilla-Del Río1,2 , Juan Luis Mendizabal-Zubiaga1,2, Nagore Puente1,2, Izaskun Elezgarai1,2 , Pedro Grandes1,2,3 <sup>1</sup>Neurozientziak Saila, Medikuntza eta Erizaintza Fakultatea, EHU/UPV, Leioa. 2 Achucarro Basque Center forNeuroscience, EHUko Zientzia Parkea, Leioa. 3 Zientzia Medikoen Saila, University of Victoria, Victoria, BK, Kanada. # jon.egana@ehu.eus Epilepsia gaixotasuna burmuinaren gehiegizko aktibitate kitzikatzailearen ondorioz sortzen da. Garunak badauzka exzitotoxikotasun horri aurka egiteko sistema modulatzaileak, horien artean, endokannabinoide sistema. Sistema horrek neuronen aktibitatea erregulatzen du neurotransmisoreen jariapena modulatuz, horrela burmuinean gehiegizko kitzikapena gertatzen denean sistema hori martxan jartzen da eta gehiegizko aktibitate hori eteten du, horregatik esan daiteke sistema horrek funtzio neurobabeslea duela. Sistema horren barnean aipagarriena CB1 hartzailea da; izan ere, hartzaile horren aktibazioak sinapsi kitzikatzaileetan glutamatoaren askapena erregulatzen du. Jakina da animalia-ereduetan azido kainikoaren bitartez eragindako krisi epileptikoetan anandamida endokannabinoidearen produkzioa areagotzen dela hipokanpoan, ondorioz CB1 hartzailearen aktibazioa eraginez eta gehiegizko aktibazioaren aurka babestuz. Bestalde, epilepsia kronikoa pairatzen duten pazienteengan ikusi da TRPV1 hartzailearen espresioa handitu egiten dela. Vanilloide motako hartzaile hori seinale elektrikoaren hedapenean inplikaturik dago eta endokannabinoideek haiengan eragiten dutela ikusi da. Ikerketa-proiektu honetan epilepsia gaixotasunaren sagu-eredu bat erabili dugu, kainatoa konposatu epileptogeno gisa aplikatuz. Eredu horretan TRPV1 hartzailearen gabezia duten saguek (TRPV1-KO) jasaten duten status epilepticus-a sagu normalek jasaten dutena baino arinagoa dela ikusi dugu, bai jasandako larritasun-mailan baita iraupenean ere. Teknika biokimiko, immunohistokimiko eta elektrofisiologikoak erabili ditugu TRPV1 hartzailearen gabeziak epilepsia gaixotasunaren aurrean aurkezten dituen abantailak aztertzeko eta horrek gainontzeko kannabinoide-sistemaren moldaketekin izan ditzakeen erlazioak ezagutzeko asmoz. Oro har, proiektu honek konbultsioen kontrol egokiago bat bermatzeko estrategian eta itu terapeutiko posible berrien bilaketa eta ezagutzan sakondu nahi du. Gako-hitzak: epilepsia, endokannabinoideak, hipokanpoa, Trpv1 Ikerketa hau honako laguntzei esker burutu da: Eusko Jaurlaritza BCG IT764-13 eta MINECO/FEDER SAF2015-65034-R. JE-k Euskal Herriko Unibertsitatearen PhD kontratu bat dauka (PIF 15/255). # Zelulaz kanpoko matrizeko hevin proteina, giza garunean Amaia Nuñez<sup>1</sup> , Luis F. Callado1,2, J. Javier Meana1<sup>2</sup> , Vincent Vialou<sup>3</sup> , Amaia M. Erdozain1,2 . 1 Farmakologia Saila, Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU) . 2 Centro de Investigación Biomédica en Red de Salud Mental (CIBERSAM) <sup>3</sup>Neurosciences Paris Seine - Institut de Biologie Paris Seine (NPS-IBPS) # amaianm13@gmail.com Orain gutxi arte sinapsi neuronaletan hiru egitura oso berezik parte hartzen zutela jakina zen: neurona pre-sinaptikoa, neurona post-sinaptikoa eta glia zelulak. Azken urteotan egindako askotariko ikerketek konexio neuronaletan laugarren egitura batek eragin zuzenak dituela frogatu dute: zelulaz kanpoko matrizea (ZKM). ZKMa ehun eta organo guztien osagaia da, zelulen kanpoaldean kokatzen diren eta funtzio ezberdinak dituzten molekula ezberdinez osatutakoa. ZKMko proteina gehienak garunaren garapena gertatzen den bitartean espresatzen dira, eta garun helduan haien espresioaren murrizpena jasaten dute. Baina hevin proteinak maila altuetan espresatzen jarraitzen du garun helduan, non plastikotasun neuronalean parte hartzen duen mintz pre- eta post-sinaptikoetan dauden bi proteina lotuz. Horretaz gain, hevinen espresioaren aldaketak neurogarapeneko gaixotasunekin eta gaitz neuropsikiatrikoekin erlazionatu dira: depresioarekin, eskizofreniarekin, autismoarekin eta Alzheimerren gaixotasunarekin, besteak beste. Orain arte hevini buruz dagoen informazio guztia karraskarietan egindako ikerkuntzetatik dator. Beraz, ikerketa-proiektu honen helburua da giza garun postmortem-ean hevin ikertzea. Horretarako lehenengo pausoa hevinen espresioaren karakterizazio bat egitea zen, garun-atal eta ehun-prestakuntza ezberdinetan. Horretarako, Western Blot eta FISH (in situ egindako hibridazio fluoreszentea) teknikak erabili ditugu. Ikerlan honek ezagutarazi du hevin patologiarik gabeko subjektu helduen garunetan espresatzen dela. Horrek iradokitzen du hevinek helduen nerbio-sistema zentralean funtzio fisiologikoak betetzen dituela. Bestetik, garun-kontroletan burututako karakterizazio hau oso erabilgarria izango da etorkizunean gaixo psikiatrikoen garun-ehunean egingo ditugun ikerkuntzetarako erreferentzia-informazio bezala. Orohar, ikerketa-lerro honek hevin proteinak konexio neuronalean, garunaren funtzionamenduan eta gaixotasun psikiatrikoetan duen betebeharrari buruzko informazioa handitzea du helburu. Gako-hitzak: sinapsia, zelulaz kanpoko matrizea, astrozitoak, hevin, Western Blot, in situ egindako hibridazio fluoreszentea ![](_page_29_Picture_1.jpeg) # Pertsonarengan oinarritutako preskripzio-eredu baten eragina bizitzaren amaieran ospitalizatuta dauden gaixo geriatrikoetan Alex Ferro, Idoia Beobide Ricardo Bermingham Ospitalea (Matia Fundazioa). Farmazia Zerbitzua. alex.ferro@matiafundazioa.eus Sarrera: Eriondo unitate geriatriko (EUG) bateko gaixoen profila oso heterogeneoa eta adinekoa izaten da, amaierako organo-gutxiegitasuna edota hauskortasun aurreratua izaten dute, eta hainbatetan, ez da bizitzaren amaieraren fasea identifikatzen. Baita ere, askok mendekotasun-maila handia eta narriadura kognitiboa izaten dute. Gaixo hauek, sarri, proba diagnostiko anitz eta erantzun terapeutiko eskasa duten interbentzioak jasaten dituzte, kontuan hartu gabe gaixotasunaren fase honetan sintomen kontrolak eta zaintzaren egokitzapenek duten garrantziaz. Osasun-profesionalengan sinesmen komuna da zainketa aringarriak egoera terminal baten sinonimo direla, ziurrenik etapa berantiarretan eskaintzen direlako gehienetan. Hala ere, gaur egun bizitzaren amaiera kontzeptuak aurreikuspen zabalagoei egiten die erreferentzia, urtebete inguruko denboraldi bati hain zuzen. Horrela, zaintza aringarrien detekzio goiztiar batek eta praktika honen jorratzeak gaixo zein senideen arretaren eta zerbitzuen hobekuntzak ekarriko ditu. Adineko pertsonen medikamentuen erabilerak arazo asko planteatzen ditu zahartzeprozesuan gertatzen diren aldaketa fisiologikoengatik eta haiei lotuta agertzen diren gaixotasun kronikoengatik. Polifarmazia oso ohikoa izaten da eta medikamentuen erabilera desegokiaren tasa altua, hortaz, eragin desiragaitzak izateko arriskupean izaten dira gehientsuenak. Pertsonarengan oinarritutako preskripzio-eredua (POP) gaixotasun kroniko eta konplexutasun kliniko anitz duten pertsonak zaintzeko beharraz sortutako kontzeptua da, protokolo eta praktika klinikoko gidalerroetan oinarritutako planen kaltetan. Eredu berritzaile honek balorazio geriatrikoaren dimentsio aniztunen printzipioei jarraitzen die, preskripzioa egokitzeko erremintekin batera. Eredu hau farmazialari eta mediku geriatrek osatutako diziplinarteko talde baten inguruan garatzen da, non plan terapeutikoa diseinatu, inplementatu eta monitorizatuko den gaixoekiko emaitza espezifikoen bila. Helburua: Bizitzaren amaieran ospitalizatuta dauden gaixo geriatrikoen identifikazio goiztiarrak eta POP eredu baten aplikazioak alta ondoreneko larrialdietarako bisita eta ospitaleratzeetan duen eragina aztertuko da. Metodoa: Interbentzio-ikerketa prospektiboa, ausazko esleipen gabeko kontrol-taldepean. Ikerketa hau egonaldi erdiko ospitale bateko EUG batean egiten ari da. Lehenik, NECPAL CCOMS-ICO erremintaren bidez, zaintza aringarrien identifikazio goiztiar bat egingo da, non 65 urtetik gorako eta gaitza kroniko aurreratu ez-onkologikoak dituzten gaixo ospitaleratuak aztertuko diren. Alta ondoreneko larrialdietarako bisitak eta ospitaleratzeak ikertuko dira 1, 3, 6 eta 12. hilabeteetan, POP ereduaren efektua neurtzeko asmoz. Aldi berean ospitalera sartzean eta irtetean preskripzio-medikuen analisia egingo da eta bertan polimedikazioa, # Osasuna MAI indizea (Medication Appropriateness Index), STOPP Frail irizpideak, DBI (Drug Burden Index) eta ARS (Anticholinergic Risk Scale) indizeak neurtuko dira, besteak beste, interbentzio- eta kontrol-taldeen arteko diferentziak neurtuz. Espero diren emaitzak: Bizitzaren amaiera era goiztiarrean identifikatu eta POP eredua aplikatzeak medikamentuen erabilera egokitu eta alta ondorenean gaixo hauen ospitaleratzeak eta larrialdietarako bisitak murriztu ditzake, gaixoen ongizatea eta erabilitako baliabideen eraginkortasuna hobetuz. Gako-hitzak: bizitzaren amaiera, zaintza aringarriak, pertsonarengan oinarritutako preskripzioa, medikamentu desegokiak ![](_page_31_Picture_1.jpeg) # Hizkuntza-patologien azterketa euskaraz eta eleaniztunengan: ikerketa-lerroak, diziplinarteko onurak Marie Pourquié1,2 1 IKER UMR 5478 – CNRS. <sup>2</sup> ELEBILAB, EHU/UPV mariepourquieweb@gmail.com Hizkuntzaren ezohiko prozesamenduaren eta garapenaren euskarazko manifestaldiez zer dakigu? Zein dira euskaraz hizkuntza-patologiak aztertzeko eta datuak biltzeko erabiltzen ditugun tresnak? Zertarako da beharrezkoa hizkuntza-aniztasuna kontuan hartzea hizkuntzapatologien azterketan? Lan honen helburua da hizkuntza-patologien azterketa euskaraz garatzen ari dela erakustea eta horren onurak diziplinartekoak direla azpimarratzea (hizkuntzalaritzari, neurozientziei, logopediari, hezkuntzari begira, besteak beste). Hala ere, euskaraz arlo hau hastapenetan dela eta oraindik urrats asko egitekoak direla erakutsiko da. Hizkuntza ezberdinetan (euskara, frantsesa, gaztelania) eta sindrome ezberdinetan (afasia agramatikoa; AHAE: Adierazpen Hizkuntzaren Arazo Espezifikoa) prozesamendu lexikala eta flexiboa aztertzeko helburuarekin garatu zen fLEX testa, sindrome bateko sintomak hizkuntzaz hizkuntza errepikatzen diren ala disoziazioak azaleratzen diren hautemateko. AHAE diagnostikoa izan zuten zazpi haur euskara-gaztelania elebidun (adin-tartea: 5-16) eta hamar haur euskara-gaztelania elebidun neurotipiko (adin-tartea: 5-10) aztertu ziren fLEX tresnaren oinarrian, euskaraz eta gaztelaniaz. Emaitzek erakutsi zuten esaldi-ekoizpeneko arazoak agertzen zirela bi taldeetan. Haur neurotipikoen kasuan, bakarrik hizkuntza ahulenean agertzen ziren, gehienetan euskaraz, hau da, bi hizkuntzen arteko asimetria ikusten zen. AHAEdun haur batek, berriz, arazoak erakutsi zituen bi hizkuntzetan eta ekoizpenean zein ulermenean. Asimetriarik ez zen ikusten bi hizkuntzen artean, ez eta ekoizpen eta ulermenaren artean ere. Beste sei AHAEdun haurren emaitzetan, talde neurotipikoan bezala, bi hizkuntzen arteko asimetria ikusten zen. Bi taldeek esaldiekoizpenean arazoak erakutsi zituztenez, ezinbestekoa da haurren elebitasun-maila kontuan hartzea hizkuntza-arazoak diagnostikatzeko. Oso garrantzizkoa da ikerketa psikolinguistiko gehiago egitea ingurumen eleaniztun batean bizi diren haurren garapen atipikoaren markatzaileak definitu ahal izateko. Gainera, euskal gramatikan oinarritzen diren tresna estandarizatuen garapena premiazkoa da, euskaraz hizkuntza-patologiak aztertu ahal izateko. Neurozientzia kognitiboen ikuspegitik, euskaraz hizkuntza-patologien aztertzeak aukera paregabea eskaintzen du hizkuntza ezberdinek inplikatzen dituzten mekanismoei buruzko eta eleaniztunen hizkuntza-prozesamenduari buruzko ikerketak aurrera eramateko. Ikerketa-lan honen mugak oinarritzat hartuz, etorkizunerako ikerketa-lerro berriak aipatuko dira. Gako-hitzak: hizkuntzalaritza klinikoa, eleaniztasuna # CRISPR/Cas sistemaren bitarteko glikolato oxidasaren inhibizioa tratamendu efikaz eta segurua da hiperoxaluria primario gaixotasunerako Nerea Zabaleta<sup>1</sup> , Miren Barbería<sup>1</sup> , Cristina Martín-Higueras<sup>2</sup> , Natalia Zapata<sup>3</sup> , Isabel Betancor<sup>2</sup> , Saray Rodriguez<sup>3</sup> , Rebeca MArtinez-Turrillas<sup>3</sup> , Laura Torella<sup>1</sup> , Africa Vales<sup>1</sup> , Cristina Olagüe<sup>1</sup> , Amaia Vilas-Zornoza<sup>4</sup> , Laura Castro<sup>4</sup> , David Lara-Astiaso<sup>4</sup> , Felipe Prosper3,4 , Eduardo Salido<sup>2</sup> , Gloria Gonzalez-Aseguinolaza<sup>1</sup> eta Juan R. Rodriguez-Madoz<sup>3</sup> 1 Terapia geniko eta espresio genikoaren erregulazio-programa, CIMA, Nafarroako Unibertsitatea, IdiSNA Iruñea. <sup>2</sup>Hospital Universitario de Canarias, Universidad La Laguna, Tenerife. Centro de Investigación Médica en Red de Enfermedades Raras (CIBERER). 3 Terapia zelularraren programa, CIMA, Nafarroako Unibertsitatea, IdiSNA Iruñea. <sup>4</sup>Genomika Laborategia, Oncohematologia Programa, CIMA, Nafarroako Unibertsitatea, IdiSNA Iruñea. # nzabaleta@alumni.unav.es Lehen motako hiperoxaluria primarioa (PH1 ingelesezko siglak) gibeleko gaixotasun genetiko bat da, zeinak glioxilatoaren detoxifikazioaren bide metabolikoan eragina duen. Konkretuki AGXT genea mutatua dago, eta, ondorioz, alanina-glioxilato aminotransferasa (AGT) entzima ez da funtzionala. Gibelean oxalato metabolitoaren sintesia areagotzen da, zeina oxalato kaltziko (CaOx) kristal modura pilatzen den giltzurrunetan, harriak sortuz eta giltzurrunak minduz giltzurruneko gutxiegitasuna garatu arte. Tratamendu sendagarri bakarra gibel eta giltzurrun transplante bikoitza egitea da, beraz ezinbestekoa da terapia alternatiboak deskribatzea. Horietako bat substratu gutxitze terapia (SRT ingelesezko siglak) da, glioxilatoaren (oxalatoaren substratua) sintesian parte hartzen duen beste entzima baten inhibizioan oinarritzen dena: glikolato oxidasa (GO). Terapia horren efektibotasuna egiaztatu zen PH1 saguak GOaren aurkatu interferantzi-ARN batekin tratatu ziren lan batean. Estrategia horren arazo nagusiazera da, haren efektua galkorra da. Lan honetan, orain berriro deskribatutako CRISPR/Cas9 sistema erabili dugu Hao1 (GOa kodifikatzen duen genea) iraunkorki inhibitzeko. Metodologiari dagokionez, adeno-asoziatu bektoreak (AAV) erabili ditugu Staphylococcus aureus Cas9 proteina eta Hao1aren aurkako RNA gidariak adierazteko PH1 saguen gibeletan. Tratatutako animaliek Hao1 locus-aren edizio efizientea erakutsi zuten, txertaketa eta delezioak («indel» ingelesezko laburpena) detektatu ziren DNAn, eta aldaketa horien ondorioz, Hao1 RNA eta GO proteina ia guztiz murriztu ziren gibeletan. Horrez gain, aurreko lanetan frogatu bezala, GO proteinaren inhibizioak oxalatoa murriztu zuen gernuan eta animaliak babestuta zeuden CaOx kristalen metaketaren aurrean. Azpimarragarria da efektu terapeutikoa denboran mantentzen zela, AAVa administratu eta lau hilabete geroago saguek babestuta jarraitzen baitzuten. «Next generation sequencing» (NGS) bidez indel-ak sekuentziatu eta karakterizatu zirenean Hao1 genean indel frekuentzia handia zen (% 50-60 inguru) eta ez zen indel ez-espezifikorik aurkitu antzeko sekuentzia duten beste DNA zonalde batzuetan. Beraz, ondoriozta dezakegu CRISPR/Cas9 in vivo erabiliz SRT efiziente eta seguru bat garatu dugula PH1a tratatzeko. ![](_page_33_Picture_1.jpeg) # CRM1/XPO1 esportazio-hartzailea, minbiziaren aurkako itu berria Maria Sendino<sup>1</sup>, Miren Josu Omaetxebarria<sup>2</sup>, José Antonio Rodríguez<sup>1</sup> <sup>1</sup>Genetika, Antropologia Fisikoa eta Animalia Fisiologia Saila, Zientzia eta Teknologia Fakultatea, UPV/EHU, Leioa, Bizkaia. <sup>2</sup>Biokimika eta Biologia Molekularra Saila, Zientzia eta Teknologia Fakultatea, UPV/EHU, Leioa, Bizkaia. #### sendino13@gmail.com Zelula eukariotoen funtzionamendu egokirako zitoplasmaren eta nukleoaren arteko komunikazioa ezinbestekoa da. Izan ere, garraio nukleozitoplasmatiko akasdunaren ondorio den onkoproteinen edota tumore-supresore proteinen kokapen ezegokia minbiziaren garapenarekin erlazionatu izan da. Proteina gehienen garraio nukleozitoplasmatikoa mintz nuklearrean barreiatuta dauden nukleoko poroetako konplexuetan (nuclear pore complex, NPC) zehar ematen da karioferina familiako hartzaileek lagunduta. Giza genomak 20 bat karioferina kodetzen ditu, horietako batzuek nukleotik zitoplasmarako zein zitoplasmatik nukleorako garraioan hartzen dute parte, karioferina gehienak, aldiz, noranzko bakarrean aritzen dira; zitoplasmatik nukleorako noranzkoan jarduten duten hartzaileei inportina deritze, nukleotik zitoplasmarako noranzkoan dihardutenei, aldiz, esportina. Karioferinek garraio-funtzio hori bete ahal izateko garraiatu beharreko proteinetan dauden peptido-sekuentzia jakinak ezagutzen dituzte. Inportinek NLS (nuclear localization signals) seinaleak ezagutzen dituzte; esportinek, aldiz, NES (nuclear export signals) seinaleak. Esportazio-hartzaile ikertuena CRM1 (Chromosome region maintenance 1, edo XPO1, exportin 1) da. CRM1 proteinak 300 proteina (kargo) baino gehiago garraiatzen ditu, zenbait tumore-supresore proteina, p53 edo Foxo3a kasu, eta onkoproteina, BCR-ABL adibide, barne. Zenbait minbizi-kasutan CRM1a mutaturik edo gainadierazirik aurkitzen da, ondorioz, CRM1aren kargoak lekualdaturik agertzen dira. Horrek zelulan eragiten duen oreka galera dela-eta, CRM1 hartzailea minbiziaren aurkako itu terapeutiko bezala proposatu da, eta dagoeneko badaude lehen edo bigarren mailako entsegu klinikoetan emaitza positiboekin erabili izan diren CRM1 proteinaren zenbait inhibitzaile, esaterako Selinexor (KPT-330) izeneko farmakoa. Gure ikerketa-taldean CRM1ak zelularen homeostasian duen papera eta haren inhibizioak duen garrantzia aztertzen dugu. Alde batetik, CRM1aren E571 aminoazidoaren mutazioa zenbait minbizi-kasutan ikusi izan da. Horren harira mutazioak tumore-garapenean duen eragina aztertzen dugu, mutazio honek kargoak ezagutzeko ahalmena aztoratzen duen hipotesitik abiatuta. Bestalde, Selinexor eta berriki garatu den Eltanexor (KPT-8602) farmakoek proteina eta funtzio zelularren mailan duten eragina aztertzen dugu. Analisi honen bidez, tratamenduarekiko sentikortasun edo erresistentziaren biomarkatzaile berriak aurki daitezkeela aurreikusten dugu. Biomarkatzaile horiek CRM1 inhibitzaileen erabilera pertsonalizatu eta eraginkorra ahalbidetuko lukete. Gako-hitzak: CRM1, XPO1, garraio nukleozitoplasmatikoa, minbizia, itu terapeutikoa Osasuna Giza hortz-muineko zelula amen itsaspen, integrazio eta osteogenesia inplante biomimetikoen gainazalaren gainean hazkuntza-faktoreetan aberatsa den plasmarekin (PRGF) eta plaketetan aberatsa den fibrinarekin (PRF) konbinatua Igor Irastorza<sup>1</sup> , Jon Luzuriaga<sup>1</sup> , Rafael Martinez-Conde<sup>2</sup> , Gaskon Ibarretxe<sup>1</sup> , Fernando Unda<sup>1</sup> 1 Biologia Zelular eta Histologia Departamentua, Medikuntza eta Erizaintza Fakultatea, Euskal Herriko Unibertsitatea, UPV/EHU, Leioa, Bizkaia. # iirastorza004@gmail.com Hortz-inplanteak ohiko terapiak dira kliniketan galdutako hortz naturalak ordezkatzeko garaian. Azken hamarkadetan aurrerapen handiak egon dira titaniozko inplanteen diseinu eta manufakturan, batez ere horien azaleraren konposaketa eta topografian osteo integrazioa hobetzearren. Honako lan honen helburua da giza hortz-muineko zelula amen (hDPSC) hezur-sortze gaitasunaren efizientzia balioztatzea eta hobetzea, titaniozko hortzinplante biomimetikoen gainean. Bestalde, konposatu plasmatiko autologoen konbinazioen eraginak ere aztertu dira, bai hazkuntza-faktoreetan aberatsa den plasma (PRGF) bai plaketetan aberatsa den fibrina (PRF) erabiliz. Testuinguru honetan, hDPSCen estimulazioa ikertu da PRGF eta PRFaren efektu pean titanio estandar Ti6A14V eta titanio biomimetikoen BAS™ (Avinent Implant System) gainean hazirik. Azalera ezberdinek giza zelula mesenkimalen osteo-desberdintzapen prozesuan eduki ditzaketen efektu gehigarriak aztertu eta inplanteen azaleran jariaturiko hezur-matrizea ikertu dugu lan honetan. In vitro lorturiko emaitzek iradokitzen dute hDPSC zelulek PRF koaguluaren presentzian desberdintzapen-gaitasun handiagoa dutela PRGFarekin alderatuta. Antza denez, PRGFak zelula horien ugaltze-tasa handitzen du, baina egoera ez desberdinduan egotera bultzatzen ditu. PRFak, aldiz, ugaltze-tasa pixka bat handitu arren, erabateko desberdintzapena gertatzea laguntzen du. Emaitza hauen erantzunetako bat plasma-faktore hauen egoera fisikoan egon daiteke, zeren PRGFa egoera likidoan egonik hazkuntza medio-aldaketa bakoitzean jarri behar zen. PRFa, berriz, koagulua izanik, denboran zehar mantendu zen medioan, hazkuntza-faktoreen askapena mantsotuz. Horrez gain, titaniozko azalera biomimetikoak (BAS) emaitza hobeak eman ditu hezursorrerari dagokionez, titanio estandarrarekin alderatuta. Azaleraren topografia porotsua nahikoa dela erakutsi du, zelula hauek desberdintzapen-prozesua hasteko. Beraz, faktore hauen konbinazioa gako izan daitekeela uste dugu etorkizuneko inplante autologoen terapientzat, hezur lokalaren sorrera bultzatzeko ate berriak irekiz. Gako-hitzak: hortz-muineko zelula ama, titaniozko inplanteak, desberdintzapen osteogenikoa, odoleko plasma-faktoreak, hazkuntza-faktoreetan aberatsa den plasma, PRGF, plaketetan aberatsa den fibrina, PRF, azalera biomimetiko aurreratua, BAS <sup>2</sup> Estomatologia II Departamentua, Medikuntza eta Erizaintza Fakultatea UPV/EHU, Leioa. ![](_page_35_Picture_1.jpeg) # Eritasun zeliakoaren diagnostikorako metodo ez inbaditzaile baten garapena Maialen Sebastian-de la Cruz<sup>1</sup> , Ane Olazagoitia-Garmendia1,2, Nora Fernandez-Jimenez1,2 , Maria Legarda<sup>3</sup> , Carlos Tutau<sup>3</sup> , Iñaki Irastorza<sup>3</sup> , Alain Huerta<sup>4</sup> , JoséRamón Bilbao1,2 eta Ainara Castellanos Rubio1,2 # maialensebastian@gmail.com Eritasun zeliakoa (EZ) genetikoki baldintzatutako pertsonetan glutenaren aurkako erantzun desorekatuak eragiten duen gaixotasun immunitario kronikoa da. Gure taldeak, eritasunari elkartuta dagoen rs917997 SNPa barne hartzen duen RNA ez kodetzaile luze, edo inglesetik lncRNA, berri bat deskribatu du, lnc13 deiturikoa. Horrek hantura-gene batzuen adierazpenmailaren erregulazioan parte hartzen du. Horrez gain, lnc13aren adierazpena murriztuta ageri da gaixo zeliakoen hesteetako mukosan, ondorioz hantura-geneen adierazpen-maila emendatuz. Gaur egun, listuan detektagarriak diren lncRNAk diagnostikorako biomarkatzaile posibletzat proposatu dira zenbait gaixotasunetan. Hori kontuan izanik, gure hipotesia honako hau da: listuko lnc13aren eta hari elkarturiko hantura-geneen adierazpen-mailak hesteetako mukosaren egoeraren isla izan daitezke eta, hortaz, EZaren diagnostikorako metodo ez inbaditzaile gisa erabili ahal dira. Listuko RNA erauzketaren optimizazio-prozeduran, lnc13a eta elkarturiko zenbait hanturagene, hala nola MYD88 eta NFKB1, listuan detektagarriak direla konfirmatu da. Gainera, lncRNA horren eta NFKB1 genearen adierazpen-mailak korrelazionatuta daude, listua hesteetako mukosako egoeraren isla izan daitekeela aditzera emanez. Ikerketa honetan analizatuko diren geneen aukeraketarako lnc13aren eta 92 hantura-generen adierazpenmailak aztertu dira sei gaixoren listu eta hesteetako biopsietan. Aztertutako geneetatik 13 listu eta biopsietan adierazten dira nolabaiteko korrelazioa aurkeztuz bi ehunen artean eta lnc13aren adierazpen-mailarekiko. Gene horiek listuan duten adierazpena ebaluatuko da gaixo eta kontroletan EZaren diagnostikorako metodo ez inbaditzaile gisa balio duten aztertuz. Gako-hitzak: eritasun zeliakoa (EZ), listua, diagnostikorako metodo ez inbaditzailea, lncRNA, lnc13, hantura <sup>1</sup> Genetikako Departamentua, Immunogenetikako laborategia, Euskal Herriko Unibertsitatea. 2 BioCruces Institutua. <sup>3</sup>Gastroenterologia Pediatrikoko Atala, Gurutzetako Ospitalea. <sup>4</sup>Gastroenterologiako Atala, Galdakaoko Ospitalea. Osasuna # FDG-PETak eta gandor iliakoaren hezur-muineko biopsiak jokatzen duten papera zelula handien B motako linfoma hedatsuaren (ZHBLH) estadiajean Arantzazu Lizartza<sup>1</sup> eta Izaskun Zeberio<sup>2</sup> <sup>1</sup>Medikuntzako Gradua, EHU, Donostiako Irakasgunea. <sup>2</sup>Hematologia eta Hemoterapia Zerbitzua, Donostia Unibertsitate Ospitalea. # aran.lizartza@gmail.com Zelula handien B motako linfoma hedatsua (ZHBLH) ez-Hodgkin linfomaren (EHL) mota ohikoena da. Estadiajerako erabiltzen den sistema AnnArbor eskala da; non hezur-muinaren infiltrazioak eragin zuzena duen, IV. estadioan sailkatzen baitu pazientea. Hori dela-eta, hezur-muinaren infiltrazioak inpaktu pronostiko eta terapeutikoa du. Orain arte, hezur-muineko biopsia izan da hezur-muinaren infiltrazioa identifikatzeko oinarrizko teknika; baina sedazioaren premiaz gain, albo-ondorio ugari ditu: antsietatea eta hemorragia-arriskua, besteak beste. Azken urteotan, irudi-tekniken garapenarekin batera, 18F-fluoro-2deoxy-D-glucose positrón emission tomography (FDG-PET) teknika linfomen estadiajerako baliabide bihurtu da. Irudi-teknika horrek paper garrantzitsua jokatzen duen eta gorputz osoko irudi bat eskaintzen duen arren, eztabaidan dago hezur-muina ebaluatzeko eta HMBa ordezkatzeko duen balioa. Gauzak horrela, ikerketa honen helburua HMBak PETarekiko oinarrizko informazio gehigarririk ematen duen ikuskatzea izan da; horrela, Donostia Unibertsitate Ospitaleko (DUO) Hematologia Zerbitzurako estadiaje-algoritmo bat ezartzeko. Horretarako, DUOn ZHBLHaz diagnostikatuak izan diren eta bi proba osagarriak (HMB eta FDG-PET) dituzten 136 kasurekin ikerketa erretrospektibo behatzaile bat egin da. 136 kasuetatik 21 kasuk erakutsi dute hezur-muinaren infiltrazioa (HMI): 12 FDG-PET bidez antzeman dira; HMB bidez, berriz, 13, eta 8 kasuk aurkeztu dituzte bi teknikak positibo. PET-FDG bidez identifikatutako HMI guztiek irudi-patroi fokala aurkeztu dute; HMB positiboa dutenetatik, 8 kasuk histologia konkordantea izan dute, eta gainerako 5ek, ostera, diskordantea. HMB positiboa dutenetatik 5 kasuk dute FDG-PET negatiboa, eta estadioa aldatu den arren, ez da jarrera terapeutikorik aldatu. Aldiz, FDG-PET positiboa izan dutenetatik HMB positiboa 8k izan dute, histologia konkordantea aurkeztuz; eta, HMB negatiboa izan dutenen 4 kasuren artean, ez da pazienterik estadioz aldatu. Ondorioz, FDG-PETan hartze fokala adierazten bada, edo aurretik pazientea III-IV. estadioan aurkitzen bada, HMBaren premiarik ez dagoela ikusi da. Aldiz, FDG-PET negatiboa den edo hartze-patroi difusoa aurkezten den kasuan, HMBak informazio gehigarria eman dezakeela behatu da. Gako-hitzak: FDG-PET, hezur-muineko biopsia, estadiajea, zelula handien B motako linfoma hedatsua ![](_page_37_Picture_1.jpeg) # Eritasun zeliakoaren Aleatorizazio Mendeliarra tresna diagnostikoen bilaketari aplikatua Nora Fernandez-Jimenez, Ainara Castellanos-Rubio, Ane Olazagoitia-Garmendia, Carlos Tutau, María Legarda, Iñaki Irastorza, Jose Ramon Bilbao Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU), Biocruces – Bizkaia Osasun Ikerketa Institutua, CIBERDEM. # nora.fernandez@ehu.eus Sarrera: Azken hamarkadan, genoma osoko asoziazio-ikerketek edo GWASek (ingelesetik, Genome-Wide Association Study) gaixotasunei elkarturiko nukleotido bakarreko aldaera edo SNP (ingelesetik, Single Nucleotide Polimorphism) ugari identifikatu dute. Hala ere, aurkikuntza horien inpaktu klinikoa oso mugatua izan da. Bestetik, eritasun zeliakoa (EZ) genetika konplexua duen hesteko gaixotasun autoimmunea da. Gaur egun, tratamendu bakarra biziarteko glutenik gabeko dieta da. Gainera, diagnosia egiteko ezinbestekoa da duodenoko biopsia egitea, pazienteak glutena dietatik kendu baino lehen, betiere. Metodoak: Aleatorizazio Mendeliarra (AM) eritasun edo ezaugarri fenotipiko konplexu jakin bati elkarturiko SNPak lehenesten laguntzen duen metodo matematikoa da. Laburbilduz, SNPen genotipoen eta intereseko gaixotasunen arteko gene bitartekari potentzialak identifikatzen ditu eta elementu ezberdinen arteko asoziazioaren araberako esangarritasuna esleitzen die. Gure taldeak AMa aplikatu dio EZan orain arte egin den GWASik handienari. Gainera, lehenetsitako geneak glutenik gabeko dietan dauden zeliakoen odol periferikoko zelula mononuklearretan gauzaturiko genoma osoko adierazpen-azterketa independente batean galdekatu ditu. Emaitzak: EZari elkarturiko aldaera guztien artean, gene jakin baten adierazpena erregulatzen duen SNP bat identifikatu dugu. Gure emaitzek iradokitzen dute SNPak bere efektua genearen promotorean kokaturiko bi CpG dinukleotidoren metilazio-mailaren bidez gauzatzen duela. Horretaz gain, identifikaturiko genearen isoformen arteko odoleko adierazpen erlatiboak glutenik kontsumitzen ez duten zeliakoak kontrol ez-zeliakoetatik desberdindu ditzake, %100eko espezifikotasun eta sentikortasunez. Ondorioak: AMa bezalako analisiak diagnosirako tresnen aurkikuntzara bideratzea aplikazio berritzailea da. Dakigula, lan hau da EZan gauzatu den lehen saiakera. Bestalde, autodiagnostikatutako glutenarekiko sentikortasuna eta norberak bere buruari ezarritako glutenik gabeko dieta fenomeno gero eta arruntagoak dira. Horrela, glutenik kontsumitzen ez duten zeliakoen diagnosia ahalbidetuko duen odoleko markatzaile bat aurkitzea aurrerapauso kliniko handia litzateke. Momentu honetan, gure azterketa balioztatze-fasean dago. Gako-hitzak: eritasun zeliakoa, giza genetika, diagnosia Osasuna ![](_page_39_Picture_1.jpeg) # Nola probatzen dira tratamenduak: pentsamendu kritikoa sustatzeko tresna Marimar Ubeda Carrillo eta Eukene Ansuategi Zengotitabengoa. Donostiako Unibertsitate Ospitaleko Liburutegia. ESI Donostialde. Nola probatzen diren tratamenduak, 2015eko abenduaren 3an, Donostia Unibertsitate Ospitalean aurkeztutako liburuaren azalpena. Testing treatments. Better research for better healhcare liburuan du jatorria eta dagoeneko 16 hizkuntzatara itzuli da. Donostialdea ESIko Liburutegia eta Epidemiologia Klinikoko Unitateak koordinatuta, liburu honen egitasmoak «Joannes Etxeberri» saria jaso zuen 2014an, probatan oinarritutako medikuntzan euskaraz aritzeari bultzada emateko helburuarekin. Liburua, batetik, paziente eta irakurle orokorrei zuzendua dago; bestetik, osasun-arloko profesionalei, honako helburu hauek lortu nahian: Tratamenduen ondorioei dagokienez, kritikoagoa den ebaluazio publiko bat bultzatzea. - Medikuaren eta pazientearen artean informazio hobeagoa ematen duen elkarrizketa bat mantentzen laguntzea. - Publikoaren ezaguera eta tratamenduen probetan parte-hartzearen kopurua handitzea. Egitasmo honek webgune batean du jarraipena [<http://eu.testingtreatments.org/>](http://eu.testingtreatments.org/). Ekimen honen bilakaera gertaera gogoangarria izan da euskarazko praktika medikoan. Plataforma hori medikuntza-arloan euskaraz egin nahi duen guztiarentzat irekita dago, eta bertan tratamenduak probatzeko moduari buruzko ikuspegi kritikoa eman nahi da. ![](_page_41_Picture_1.jpeg) # α2A- eta α2C-adrenohartzaileen adierazpen diferentziala mintz presinaptiko eta postsinaptikoetan giza garun postmortem-eko kortex prefrontalean Ane M. Gabilondo1,2, Amaia M. Erdozain1,2, Iria Brocos-Mosquera<sup>1</sup> , J. Javier Meana1,2, Luis F. Callado1,2 > 1 Farmakologia Saila, Euskal Herriko Unibertsitatea UPV/EHU eta Centro deInvestigaciónBiomédicaenRed de Salud Mental (CIBERSAM) . 2 Biocruces Bizkaia Osasun Ikerketa Institutua. # ane.gabilondo@ehu.eus Noradrenalinak funtsezko zeregina dauka asaldura neuropsikiatrikoetan, hala nola depresio nagusian edo eskizofrenian, eta garuneko kortex prefrontala (PFC) funtzio kognitibo eta emozioen kontrolean inplikatuta dago. PFCan noradrenalinaren α2 adrenohartzaile inhibitzailearen (α2-AR) bi azpimota adierazten dira: α2A eta α2C, α2A-AR azpimota ugariagoa delarik (% 87). Oro har, α2-AR presinaptikoek neurotransmisoreen askapena inhibitzen duten bitartean, α2-AR postsinaptikoek neurona piramidalen aktibitatea modulatzen dute. Hala ere, farmako selektiboen falta dela-eta, α2-AR azpimota bakoitzaren garrantzi fisiologiko eta/edo patologikoa oraindik ez da ondo ezagutzen. Lan honen helburua PFCko α2A-AR eta α2C-AR adierazpen proteikopre- eta postsinaptikoa karakterizatzea izan da giza garun postmortem-ean. Horretarako, 24 giza PFC (Broadmann 9 area) laginetako frakzionamendu azpizelularra egin da (sakarosako dentsitate-gradientez eta Triton X-100 erauzketetan oinarritutako metodoa erabiliz) eta α2A-AR zein α2C-ARen immunoerreaktibitatea neurtu da mintz presinaptiko eta dentsitate postsinaptikoko (PSD) frakzioetan Western Blot teknikaren bidez. Lortutako emaitzen arabera, α2A- eta α2C-AR azpimotak oso proportzio desberdinetan adierazten dira giza garuneko PFCan: α2A-ARen gehiengo handia postsinaptikoa den bitartean (%95), α2C-ARak banaketa antzekoa dauka sinapsietako bi aldeetan (%40 postvs%60 pre-). Horrek esan nahi du giza PFCkoα2-AR populazio totalaren gutxi gorabeherako banaketa hau izan litekeela: presinaptikoak (α2A%4 eta α2C%8) eta postsinaptikoak (α2A%83 eta α2C%5). Bestalde, atzerapen postmortem-ak (PMD:4-48h) eragin esanguratsua erakutsi du α2A-ARen immunoerreaktibitatean (% 3 galera orduko), aztertutako beste aldagaiek (adinak [30-60 urte], generoak [16 gizon, 8 emakume] eta laginen gorde-denborak [4-22 urte]) eragin esanguratsurik izan gabe. Emaitza honek laginen parekatze egokiaren garrantzia erakusten du talde desberdinak konparatu nahi direnean. Giza garuneko PFCkoα2A-AR eta α2C-AR adierazpen diferentzialak lagun dezake α2-AR agonistentzat eta antagonistentzat deskribatu diren eragin kontrajarriak ulertzen eta asaldura neuropsikiatrikoen tratamendu farmakologikorako azpimota selektiboetara zuzendutako farmakoen potentzial terapeutikoa argitzen. Osagaiz - 2016 – 1. alea Gako-hitzak: giza garuna, α2A-adrenohartzaileak, α2C-adrenohartzaileak, presinaptikoa, postsinaptikoa # Eskizofreniaren sintoma kognitiboak aztertzen: «doublehit» animalia-eredua Natalia Cordero<sup>a</sup> , Carolina Muguruza1,2, J. Javier Meana1,2,3, Jorge E. Ortega1,2,3 1 Farmakologia Saila, Medikuntza eta Erizaintza Fakultatea, Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU).<sup>2</sup> Centro de Investigación Biomédica en Red de Salud Mental (CIBERSAM), Espania.<sup>3</sup> Biocruces Osasun Ikerketa Institutua. # ncordero001@ikasle.ehu.eus Eskizofrenia gaixotasun kroniko eta larria da. Diagnostiko goiztiarra eta %1eko prebalentzia dauka. Eskizofreniak sintoma positibo (haluzinazioak, delirioak…), negatibo (anhedonia, hizkuntza-arazoak…) eta kognitiboak (arreta jartzeko zailtasuna, oroimen-arazoak…) biltzen ditu. Gaixotasun honen etiopatogeniari buruzko ikerketen arabera, jaio aurreko gertakariek ahultasuna gauzatu dezakete, eta ondoren, pubertaroan izandako prozesu estresagarriek ahultasun hori bizitu. Horri «doublehit» fenomenoa deritzogu. Nahiz eta psikosia eskizofreniaren sintomarik ezagunena izan, sintoma kognitiboek agerpen goiztiarra dute eta gaixotasunaren eboluzioa mugatzen dute. Gainera, tratamendu antipsikotikoarekiko erresistenteak dira. Antipsikotiko tipikoek (edo lehen belaunaldikoak) eskizofreniaren sintoma positiboak tratatzen dituzte eta antipsikotiko atipikoek (edo bigarren belaunaldikoak) sintoma positibo eta negatiboak. Baina, egun, sintoma kognitiboak sendatzen dituen antipsikotikorik ez da aurkitu. Beraz, oso interesgarria izango litzateke eskizofreniaren sintoma kognitiboak aztertzea, mekanismo neurobiologikoak ulertzeko eta sendagai egokia lortu ahal izateko. Neuropsikofarmakologia Ikerketa Taldeko kideok sintoma kognitiboekin lotuta dauden aldaketa neurobiologikoak aztertzen ditugu. Horretarako, eskizofrenikoen garun-laginak eta animalia-ereduak erabiltzen ditugu. Zehazki, gure ikerkuntzaren xedea, «doublehit» hipotesian oinarrituta dagoen animalia-eredu translazionala garatzea da. «Doublehit» animalia-eredua, sagu eme eta arretan garatzen dugu. Lehenengo eta behin, ama haurdunen aktibazio immunologikoa (hit-1) eragiten dugu, poly(I:C)-ren injekzioaren bidez. Gero, ondorengoak pubertarora heltzean, isolamendua (hit-2) gauzatzen dugu. Azkenean, 4 esperimentu talde lortzen ditugu: hit 1, hit 2, «doublehit» eta kontrolak. Isolamendua (hit 2) amaitu eta gero, portaera-probak egiten dira. Sintoma kognitiboak neurtzeko portaera-probarik garrantzitsuenetako bat NORT (Novel Object Recogntion Test) da. NORTaren bidez, animaliaren arreta eta lan-oroimen bisuala ikertzen dira. «Doublehit» animaliekin, gabezia kognitiboa ikusi genuen, zehazki, hit 1 taldeko sagu emeetan. Beraz, etorkizunean, gure animalia-eredua garatzen jarraitu beharko genuke, eskizofreniaren oinarri neurobiologikoak ikertzeko tresna egokia dela ematen duelako. Gako-hitzak: eskizofrenia, sintoma kognitiboak, animalia-eredua, aktibazio immunologikoa, isolamendua, sexu-desberdintasunak ![](_page_43_Picture_1.jpeg) # Ingurune aberastuak nerabezaroko gehiegizko alkohol-kontsumoak sortutako kalteak berreskuratzen ditu C57BL/6 sagu helduetan 1,2 Leire Lekunberri, 1,2IanireBuceta, 1,2 Ane Olea, 1,2 Itziar Terradillos, 1,2 SveinAchicallende, 1,2 Jon Egaña-Huguet, 1,2 Itziar Bonilla, 1,2 Nagore Puente, 1,2 Izaskun Elezgarai, 1,2 Inmaculada Gerrikagoitia, 1,2 Pedro Grandes eta 1,2 Irantzu Rico-Barrio <sup>1</sup>Neurozientziak Saila, Medikuntza eta Erizaintza Fakultatea, Euskal Herriko Unibertsitatea (EHU), Leioa. <sup>2</sup> Achucarro Basque Center forNeuroscience zentroa, Euskal Herriko Unibertsitatea, E-48940 Leioa. # leirelei31@gmail.com Alkohol-kontsumoa, batez ere nerabezaroan, egungo gizartea kezkatzen duen arazo larrienetako bat da. Aldi kritiko horretan, alkoholak nabarmenki kaltetzen ditu nerabeen garunaren garapen-prozesu ezberdinak; helduaroan mantendu daitezkeen ondorio kaltegarriak eraginez. Hori dela-eta, bai osasun-sisteman bai hiritargoan, prebentzioegitasmoak edo tratamendu berrien ikerketak burutzeko eskakizunak jorratzen ari dira. Horren harira, ingurune aberastuak (IA) aldaketa molekular, anatomiko zein funtzionalak eragiten ditu garunaren garapen-prozesuan. Hori dela-eta, paradigma horrek garun-lesioen berreskurapenean duen parte-hartze garrantzitsua zein onuragarria azpimarratu beharra dago. Ikerketa honen helburuak dira nerabezaroko gehiegizko alkohol-kontsumoak helduaroan sor ditzakeen kalteak aztertzea eta ingurune aberastua, terapia gisa, alkoholak sortutako asaldura horiek berreskuratzeko gai den ikertzea. Azterlan honen helburua gauzatzeko, 4 astetan zehar, nerabezaro garaiko C57BL/6 ar saguei ilunpean alkohola edateko protokolo bat ezarri zitzaien. Zehazki, asteko lehenengo hiru egunetan, animaliak bi orduz segidan egon zitezkeen alkohola (%20) era aske batean edaten. Laugarren egunean, berriz, edateko denbora-tartea 4 ordutara luzatu zen eta asteko gainontzeko 3 egunak atseden gisa hartu ziren. Ondorengo bi asteko abstinentzia-aldiaz baliatuz, animaliak IAko kaioletan barruratu ziren. Ezagutze-oroimena, oroimen espaziala, oreka eta antsietate-maila portaera-proba ezberdinen bitartez aztertu ziren. Nerabezaroan alkoholarekin tratatutako animaliek galera esanguratsua erakutsi zuten ezagutze-oroimenean, oroimen espazialean eta orekan, urarekin tratatutako animaliekin alderatuta. Halere, saguek IAko kaioletan barneratzean hiru parametro horien berreskurapen adierazgarria erakutsi zuten. Bestalde, antsietate-mailari dagokionez, ez da aldaketarik behatu aztertutako taldeen artean. Ondorioz, ikerketa honek aditzera ematen du IAk etanol-kontsumoagatik sorturiko efektu kaltegarriak berreskuratzeko gaitasuna daukala. Horrek aukera berriak ireki ditzake osasungintzan, non, aberastutako inguruneak terapia bezala proposatu daitezkeen alkoholmendekotasunaren tratamenduan. Gako-hitzak: alkohol-kontsumoa, ingurune aberastua, oroimena, terapia # Transkriptoma kodetzailearen eta ez-kodetzailearen azterketa aluminiodun txertoen eraginpean Martin Bilbao-Arribas, Endika Varela-Martínez, Naiara Abendaño, Begoña M. Jugo Genetika, Antropologia Fisikoa eta Animalien Fisiologia Saila, Zientzia eta Teknologia Fakultatea, Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU), Leioa, Bizkaia. # begonamarina.jugo@ehu.eus Aluminio hidroxidoa animalien eta giza txertoetan osagai laguntzaile ohikoa izan arren, txertaketa ondoko erantzun immunean duen efektua aztertzeko ikerketa-lan gutxi egin dira orain arte. Gure taldearen ikerketa-lerro honetan, aluminio gatz honek ardiaren ehun desberdinetan transkriptoma nola aldatzen duen aztertu nahi da. Horretarako, RNA-seq teknologia erabiliz, gene kodetzaileen eta RNA ez kodetzaileen transkriptomak (batez ere mikroRNAena eta RNA luze ez-kodetzaileena) aztertu dira. Epe luzeko esperimentu bat diseinatu zen ardietan, ardi batzuei aluminioa osagai gisa zuten txerto komertzialak inokulatuz eta beste batzuei aluminio gatzak. Esperimentuaren bukaerako transkriptoma esperimentua hasi baino lehenagokoarekin konparatu zen, eta beharrezko analisi bioinformatikoak egin ziren. Orain arte bi ehun aztertu izan dira. PBMC zeluletan, hots, odol-zelula mononuklearrean, 2473, 2980 eta 429 diferentzialki adierazitako gene identifikatu dira, txertatutako animalietan, laguntzailearekin txertatutako animalietan eta bi taldeen arteko konparazioetan hurrenez hurren. Txerto osoa edo aluminioa soilik jasotako taldean NF- κB bidezidorrean inplikaturiko geneek ezohiko adierazpena erakutsi zuten. Esperimentua bukatu ondoren beste zenbait ehun bildu ziren animalia-kontroletan, txerto komertzialak eta aluminio gatzak soilik jaso zituzten taldeetan. Emaitzak bi taldeak kontrolarekiko eta bi taldeen artean konparatu ziren. Burmuinaren kasuan, 33, 6 eta 45 gene kodetzailek soilik erakutsi zituzten desberdintasunak adierazpenean, funtzionalki mitokondrioen funtzionamenduarekin erlazionatuta. Burmuinaren RNA ez-kodetzaileei dagokienez, 38, 2 eta 7 miRNA daude diferentzialki adierazita, eta 32, 8 eta 32 lncRNA aipatutako erkaketetan. Horien artean neuronen desberdintzapenerako garrantzitsuak diren TUNA eta RMST lncRNAk identifikatu ahal izan dira, ebolutiboki oso kontserbatuta daudelako. Animalia ez-eredu baten lan egiteak analisi hauek zaildu egiten ditu eta anotatzeko ahaleginak beharrezkoak dira. Aluminio gatzen efektuaren ikuspegi oso bat izateko, bestelako ehun batzuk aztertuko dira geroan. Emaitzen arabera, aluminiodun laguntzaileak antigenoen garraiorako konposatu soilak baino gehiago dira, sistema immunean arrisku-seinaleak piztu baititzakete. Honelako lanak beharrezkoak dira txerto efektiboak eta ziurragoak egin ahal izateko. Gako-hitzak: txertoak, osagai laguntzailea, aluminioa, RNAseq, mRNA, miRNA, lncRNA ![](_page_45_Picture_1.jpeg) # Linboko zelula amen iturri izan daitezkeen korneen karakterizazioa biltegiratze-metodo eta -denbora desberdinetan Maddalen Rodriguez-Astigarraga1,2, Paula Romano<sup>1</sup> , Jaime Etxebarria2,3, Noelia Andollo1,2 1 Zelulen Biologia eta Histologia Saila. Medikuntza eta Erizaintza Fakultatea. Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU), Leioa.<sup>2</sup>Biocruces Ikerkuntza Sanitarioko Institutua. BEGIKER Ikerketa Taldea, Barakaldo.<sup>3</sup>Gurutzetako Unibertsitate Ospitalea, Oftalmologia Saila. m.rodriguezastigarraga@gmail.com Helburua: Kornearen kontserbazio-denbora eta -metodologiak (2 eta 9 egun bitarteko biltegiratze hipotermikoa edo kultiboan mantentzea) linbo esklerokornealeko zelula ama epitelialen biziraupenean izan dezakeen eragina aztertzea. Metodologia: Izoztutako kornea-eraztunetan immunofluoreszentzia bidezko azterketa, linboko zelula ama (K15, ΔNp63α, ABCG2, Bimentina), proliferazio (Ki67), desberdintzapen (K3, K12) eta epitelio-estroma adhesio (kolagenoVII) markatzaileen proteina-espresioa ikusteko. Emaitzak: Epitelio kornealaren antolakuntza aldatu egiten da epe luzez biltegiratze hipotermikoan edo kultiboan mantenduz gero. Horrez gain, zelula ama izaera markatzen duten markatzaile guztiak linbo-eremuan ageri dira, baita epitelio konjuntibalaren mintz basalean ere, edozein biltegiratze-metodo eta -denboratan. Kontserbazio-denboran aurrera joanda, epitelio linbarrean ageri diren zelula bimentina positiboak desagertu egiten dira. Kornea guztiek Ki67 proliferazio-markatzailea adierazten duten zelulak dituzte. Ondorioak: Zelula ama izaera duten zelulak ageri dira linbo esklerokornealean biltegiratzedenbora eta -metodologia desberdinak erabili arren. Hala ere, haien sakabanaketa aldatu egiten da, epe motzean mantendutako korneekin alderatuz gero. Gako-hitzak: kornea, immunohistokimika, zelula amak, markatzaileak. # Pseudohipoparatiroidismorako terapia genikoa: CRISPR/Cas9 eta bektore ezbiraletan oinarritutako garapen esperimentala Yerai Vado Ranedo1,2, Jon Zarate Sesma<sup>1</sup> , Guiomar Pérez de Nanclares Leal<sup>2</sup> <sup>1</sup>NanoBioCel Ikerketa Taldea, Farmazia Fakultatea, UPV/EHU, Vitoria-Gasteiz. <sup>2</sup> (Epi) Genetika Molekularreko Laborategia, BioAraba Osasun Institutu Nazionala, Arabako Unibertsitate Ospitalea - Txagorritxu, Vitoria-Gasteiz. # yerai.vado@ehu.eus Albright eta kideek pseudohipoparatiroidismoa (PHP) deritzan erresistentzia hormonalaren ondoriozko lehenengo sindromea deskribatu zuten 1942an. PHParen ezaugarriak hauek dira: hipokaltzemia, hiperfosfatemia eta odoleko PHTaren igoera (nahiz eta haren funtzioa normala izan). Gainera, PHPa duten gaixoek Albrighten ondoretasunezko osteodistrofia (AHO, Albright Hereditary Osteodystrophy) moduan ezagutzen den fenotipo zehatza aurkez dezakete, honako ezaugarri hauek erakutsiz: altuera baxua, loditasun zentrala, aurpegi biribila, lepo motza eta brakidaktilia. PHPaGs proteinaren alfa azpiunitatearen (Gsα) funtzio ezegokiarekin lotzen da. Aztertzen diren pazienteen %80an PHP bezala diagnostikatzeko aldaketak aurkitzen dira. Nahiz eta PHP sindromearen mota desberdinak egon, orain arteko lanen arabera, diagnostikatutako pazienteen %50ari 1A motako pseudohipoparatiroidismoa (PHP1A;OMIM: 103580) dagokio. Horien artean, GNAS genean p.Asp190Metfs\14 (c.568\_561delGACT) aldaera hotspot* bezala deskribatua izan da (http://databases.lovd.nl/shared/variants/GNAS/unique). PHP1A aldaera duten gaixoek, batetik, AHOa izaten dute eta, bestetik, PTHari eta tiroidearen hormona estimulatzaileari (TSH) erresistentzia erakusten dute. Azaldutako mutazioa atzera bueltatzeko asmoz, terapia genikoaegin nahi da. Horretarako, gaixoen gernutik zelula ama mesenkimalak isolatu nahi dira eta horietan CRISPR/Cas9 egin nahi da, beharrezko elementuak bektore ez-biralen bidez transfektatuz. Nahiz eta bektore biralen diseinuan eta optimizazioan aurrerapen handiak egin diren, bektore ez-biralekin konparatzen baditugu zenbait segurtasun-muga egon daitezke erabilera klinikoan. Gainera, bektore biralen ekoizpena garestiagoa da eta garraiatu dezaketen material genetikoaren karga txikiagoa. Hori dela-eta, bektore ez-biralak gero eta gehiago ikertu dira, eraginkorra den alternatiba seguruagoa eta merkeagoa lortu nahian. Azkenik, editatua izan den genea funtzionala den ala ez aztertu behar da. Gsα proteinak adenilato ziklasa aktibatzen duenez, pazientearen proteina mutatua zuzendu den jakiteko, AMP ziklikoaren ekoizpena neurtuko da. Laburbilduz, proiektu honen helburu nagusia PHP1A eragiten duen GNAS genean ezaguna den mutazioa zuzentzeko ex vivo terapia genikorako CRISPR/Cas9 protokoloa diseinatu eta balioztatzea da. Gako-hitzak: terapia genikoa, CRISPR/Cas9, pseudohipoparatiroidismoa, bektore ez-biralak ![](_page_47_Picture_1.jpeg) # CB<sub>1</sub> kannabinoideen hartzailearen gabeziaren eragina garuntxoko zuntz paraleloetan Ianire Buceta<sup>1,2</sup>, Irantzu Rico-Barrio<sup>1,2</sup>, Nagore Puente<sup>1,2</sup>, Izaskun Elezgarai<sup>1,2</sup> eta Pedro Grandes<sup>1,2</sup> <sup>1</sup> Neurozientziak Saila, Medikuntza eta Erizaintza Fakultatea, Euskal Herriko Unibertsitatea (EHU), Leioa, Bizkaia, Euskal Herria. <sup>2</sup>Achucarro Basque Center for Neuroscience zentroa, Euskal Herriko Unibertsitatea, E-48940 Leioa, Bizkaia, Euskal Herria. ## ianire.buceta@ehu.eus Endokannabinoide-sistemak (EKS), burmuinaren garapenaren fasearen arabera, funtzio desberdinetan hartzen du parte. Izan ere, haren funtzio ezagunena neurotransmisoreen doikuntzan datzan arren, in vivo eta in vitro garatutako ikerketek adierazi dute CB<sub>1</sub>kannabinoideen hartzaileak burmuinaren garapeneko prozesuetan parte hartzen duela. Zenbait ikerketak adierazi dute CB<sub>1</sub> hartzailearen gabezia duten saguek (CB<sub>1</sub>-KO) fenotipo normala erakusten dutela; beste batzuek, aldiz, koordinazio edo ikasketa motorrean eta horren mekanismoetan urritasun txikiak dituztela berretsi dute. Garuntxoan, ikasketa motorrarekin erlazionatuta dagoen egituran, EKSaren adierazpen handia dago enbrioi-fase goiztiarrean, baita jaio osteko garapenean eta helduaroan ere. Horregatik, ikerlan honetan hipotesitzat izan dugu $CB_1$ -KO animalietan jatorrizko saguetan ( $CB_1$ -WT) $CB_1$ hartzailea adierazten duten garuntxo-kortexeko zuntz paraleloen bukaera sinaptikoek (ZPBS) aldaketak jasan dituztela. Horri erantzuna emateko, ikerketa honetan, $CB_1$ -KO sagu helduen zuntz paraleloen ultraegitura-mailako ezaugarriak aztertu genituen mikroskopio elektronikoaren bidez, garuntxoaren 5. eta 10. lobuluetan. Garuntxoaren 5. lobuluan $CB_1$ -KO saguek, $CB_1$ -WT saguekin alderatuz, zuntz paraleloen eta Purkinje zelulen arantza dendritikoen arteko kontaktu sinaptiko gutxiago erakutsi zituzten. Osatzen zituzten sinapsiak, berriz, luzeagoak ziren. 10. lobuluan, aldiz, ez zen ezberdintasunik aurkitu. ZPBSen ezaugarriei dagokienez, 10. lobuluko $CB_1$ -KO saguen ZPBSak handiagoak ziren (%25) 5. lobulukoenekin alderatuta. Gainera, $CB_1$ -KO saguetan, bai 5. eta bai 10. lobuluetako ZPBSek ere besikula sinaptiko kopuru txikiagoa zuten eremu aktiboaren hurbiltasunean $CB_1$ -WTekoenekin alderatuta. Horrez gain, $CB_1$ -KO saguen ZPBSetan sinapsiko besikulak 5. lobuluan 10. lobuluan baino sakabanatuago zeuden. Ikerketa honetan lortutako emaitzek adierazten dute CB<sub>1</sub> hartzailearen gabeziak ZPBSen ultraegitura-mailako zenbait ezaugarriren asaldura eragiten duela. Bukaera sinaptikoen azalera handitzeak eta sinapsiaren hurbiltasunean kokatzen diren besikulen dentsitatearen gutxiagotzeak CB<sub>1</sub> hartzailearen gabezia hori konpentsatzen duten mekanismoak daudela iradokitzen dute, bereziki 5. lobuluan. CB<sub>1</sub>-KO animalien ZPBSetan gertatzen diren aldaketa morfologikoek garuntxoaren zirkuituek funtzionaltasuna ahalik eta eraginkorrena mantentze aldera egokitzeko duten gaitasuna adierazten egon daitezke. Gako-hitzak: endokannabinoide-sistema, garuntxoa, CB<sub>1</sub> knockout, zuntz paraleloak, mikroskopio elektronikoa Posterrak Esker onak: Euskal Herriko Unibertsitateko doktoratu aurreko diru-laguntza (UPV/EHU) (PIF09/2009/PIF09228); Eusko Jaurlaritza (BCG IT764-13); MINECO/FEDER, UE diru-laguntza (SAF2015-65034-R). ![](_page_49_Picture_1.jpeg) # Astrozitoen markaketa azpizelular egokienaren bila: GLAST vs GFAP Svein Achicallende<sup>1,2</sup>, Itziar Bonilla-Del Río<sup>1,2</sup>, Jon Egaña-Huguet<sup>1,2</sup>, Itziar Terradillos<sup>1,2</sup>, Ianire Buceta<sup>1,2</sup>, Naiara Royo<sup>1,2</sup>, Irantzu Rico-Barrio<sup>1,2</sup>, Nagore Puente<sup>1,2</sup>, Izaskun Elezgarai<sup>1,2</sup>, Inmaculada Gerrikagoitia<sup>1,2</sup>, Pedro Grandes<sup>1,2,3</sup> <sup>1</sup>Medikuntza eta Erizaintza Fakultatea, Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU), Leioa. <sup>2</sup>Achucarro Neurozientzien Euskal Zentroa, UPV/EHUko Zientzia Parkea, Leioa. <sup>3</sup>Division ofMedicalSciences, Universityof Victoria, Viktoria, BC, Kanada. #### svein.achicallende@ehu.eus Astrozitoak, neuronak euskarri estrukturalez hornitzen dituzten zelula pasibo izatetik urrun, garuneko ezinbesteko elementuak dira, zeinek garun osasuntsu bateko hainbat oinarrizko prozesu fisiologikotan parte hartzen duten. Gaur egun, zelula glial hauek zirkuitu zerebraleko funtsezko elementu aktibo eta dinamikotzat hartzen dira: hartzaileen garraioan, ioi eta metabolito energetikoen homeostasiaren kontrolean eta neurotransmisoreen garbiketan parte hartzen dute. Gainera, funtzio sinaptikoan eginkizun garrantzitsua duten zelula bezala nabarmentzen ari dira, «Sinapsi Tripartita»ko partaide aktiboak direlarik. Astrozitoek sinapsi eta neurona, beste zelula glial eta garuneko egitura baskularrekin kontaktu fisiko estua dute, eta inguruko aktibitate neuronala antzematea ahalbidetzen dieten hainbat hartzaile funtzional adierazten dituzte. Hartzaile horien aktibazioak aktibitate sinaptikoa, odol-fluxua edo metabolismoa eraldatu ditzake gliotransmisioaren bidez. Hainbat patologiatan ikusi denez, garunean kalte bat izanez gero, hartzaile hauen adierazpena aldatzen da, eta gaixotasun edo infekzioen presentzian oso zelula aktiboak bihurtzen dira astrozitoak. Proteina harikara azidiko gliala (glial fibrillary acidic protein, GFAP) astrozitoetako zitoeskeletoko bitarteko proteina harikara nagusia da, eta, ondorioz, markatzaile astrozitiko ohikoena eta erabiliena izan da. Hala ere, GFAP markaketa astrozitoen gorputz eta adarkadura nagusietara mugatzen da, astrozitoen morfologiaren irudi murriztu bat emanez. Bestalde, glutamato aspartato garraiatzailea (glutamate aspartate transporter, GLAST), astrozitoek era espezifikoan adierazten duten aminoazido kitzikatzaileen garraiatzaile bat da, astrozito osoan zehar adierazten dena. Lan honen helburu nagusia izan da saguen hipokanpoko CA1 gunean astrozitoen markatzaile egokiena identifikatzea. Xede horretarako, $\alpha$ -GFAP (#G3893, sagua, Sigma-Aldrich, St. Louis, MO, USA, RRID: AB\_477010) eta $\alpha$ -GLAST (Anti-A522, untxia, Ab#314; Niels Christian Danbolt-ek eskuzabaltasunez emana) antigorputzak erabili ziren, mikroskopio elektronikorako murgildu aurreko immunoperoxidasa metodoarekin bateratuz. GFAParen adierazpena oso urria izan zen CA1eko astrozitoetan, GLASTekin konparatuz. Izan ere, $\alpha$ -GLAST antigorputzak $\alpha$ -GFAP antigorputzak baino lau aldiz prozesu astrozitiko gehiago markatu zituen (GLAST: 0,962 $\mu$ m mintz astrozitiko/ $\mu$ m²; GFAP: 0,212 $\mu$ m mintz astrozitiko/ $\mu$ m²). Emaitza hauek zera ematen dute aditzera: GLASTa markatzaile astrozitiko egokiagoa dela mikroskopio elektronikoko prestakinetarako, eta garun osasuntsu eta patologiko baten hartzaile astrozitikoen adierazpena aztertzeko tresna erabilgarri gisa proposatzen da. # Posterrak Lan hau honako laguntza hauei esker burutu da: Eusko Jaurlaritza BCG IT764-13 eta MINECO/FEDER SAF2015-65034-R. SAk Euskal Herriko Unibertsitatearen PhD kontratu bat dauka (PIF 16/251). Gako-hitzak: neurozientziak, astrozitoak, GFAP, GLAST, mikroskopio elektronikoa, mikroskopio fokukidea.
aldizkariak.v1-5-66	{ "domain": "osasun zientzia", "id": "osagaiz_Libk. 3 Zk. 1 _2019_7", "issue": "Libk. 3 Zk. 1 _2019_", "year": "2019", "license": null, "source": "osagaiz", "edition": null }	## IkerGazte, osasungoa euskalduntzeko bidelaguna IkerGazte, the Basque speaking healthcare system's companion Miren Josu Omaetxebarria Ibarra IkerGazteren Batzorde Zientifikoko koordinatzailea, UEU kidea eta UPV/EHUren Biokimika eta Biologia Saileko irakasle-ikertzailea mirenjosu.omaetxebarria@ehu.eus ## Laburpena IkerGazteren 3. edizioa egin dugu Baionan eta guztira jaso ditugun 104 artikuluetatik 23 osasun arlokoak izan dira. Osasungoa euskalduntzeko ahaleginean dihardutenen artean ditugu osasun arloko ikertzaileak. Osagaizek ere hartu du parte IkerGazten: osasun arloan saria jaso dutenek euren lana berton argitaratuko dute. ## Abstract IkerGazte's 3rd edition was recently held in Baiona and 23 articles out of the 104 that were accepted were related to health sciences. Researchers in this area are among those who contribute to the normalization of Basque in the healthcare system. Osagaiz too joined IkerGazte: those who were awarded in the health sciences will get their work published in the journal. ## 1. Azalpena 2019ko ekainean gauden honetan maiatzean izan berri den hitzordu garrantzitsua oraindik ere bueltaka dabilkigu buruan: IkerGazteren 3. edizioa izan dugu aurten (http://www.ueu.eus/ikergazte/), eta non, eta Baionan bildu gara! Urteak dira ikertzaile euskaldunentzako bilgunea osatzeko ideia buruan zebilkigula UEUn eta 2015ean ideia hori gauzatu eta 1. IkerGazte kongresua izan genuen Durangon. Erronka handia izan zen lehen kongresu hari forma ematea eta buruan zebilzkigun asmo horiek guztiak gauzatzea. Orain, oso urruti irudikatzen dugu 2015eko IkerGazte hura eta ordutik pauso erraldoiak eman ditugula iruditzen zaigu. IkerGazte aipatzeak ez dakar honezkero "Zer?" "Iker zer?" "Gazteak?" tankerako galderarik. Ibilbide erlatiboki labur eta oparo honen uzta da IkerGazte ikergazteentzako erreferentzia izatea; bi urterik behin, abendu aldera, ikergazteek buruan daukate euren ikerlanak testuinguru dibulgatzaile batera doitu behar dutela, eta, beraz, euren lanak ahalegin handiz prestatzeari ekiten diote sasoi horretan. 2019 eta IkerGazteren 3. edizioa Baionan, eta 1. ediziotik emandako aurrerapausoak handiak izan diren arren, IkerGaztek hasieratik zituen helburu berberak izan ditugu itu aurtengoan ere. (i) Ikertzaile gazteak Euskal Herriko gizartearentzat ikusgarri izan daitezela nahi dugu: zer ikertzen duten, nola egiten duten lan, nortzuk diren ikerketa-lan horien atzean dauden gazteak, zer ikertzen den Euskal Herrian… hori guztia jakinarazi nahi diogu euskal gizarteari. (ii) Ikertzaile horien arteko sareak ehuntzen bidelagun izan nahi dugu: Euskal Herriaren txikitasun fisiko horrek baditu abantailak eta kongresu berean, aterki beraren pean, diziplina anitzetan ikerketan diharduten gazteei Baionan biltzeko aukera ematen die IkerGaztek. Hori baita IkerGazteren berezitasunetariko bat, arlo desberdinetan, gizarte-zientziak, giza zientziak, natura-zientziak, zientzia zehatzak, arkitektura, ingeniaritza edota osasuna izan ikergai, gazte horien guztien arteko elkarrekintzak, lagun berriak egiteko baliagarria izateaz gain, proiektu, ideia berriak martxan jartzeko parada ere eman dezakeela. (iii) Eta nola ez, ikergazteek egindako ahaleginari, euren ikerketa espezializatu hori modu dibulgatzailean azaltzeko egiten duten ahalegin horri, merezi duen balioa eman nahi diogu; euskarazko ekoizpena handituko dutelako, ikerketa euskaraz azaldu daitekeela erakutsiko dutelako, gai jakinetan ikergazteek euskarazko terminologia berria lantzen, normalizatzen, erabilerara ekartzen egiten duten lana aintzakotzat hartu behar dugulako, horregatik guztiagatik asko zor diegu ikergazteei. Zor hori kitatzeko, modu xumean bada ere, ikergazteen artikulu guztiak ISBNdun argitalpen batean jaso ditugu. Horretaz gain sariak ere banatu ditugu eta alorrez alorreko ahozko aurkezpenik onenak zein posterrik onenak saria izan dute. Saridunek, besteak beste, euren artikulua alorrekoa den aldizkari espezializaturen batean (Aldiri, Bat aldizkaria, Ekaia, Elhuyar, Osagaiz, Senez eta Uztaro) argitaratzeko aukera izango dute eta aldizkarirako urtebeteko harpidetza ere jasoko dute. Aurten guztira 104 artikulu jaso ditugu eta kopuru horrek beste behin ere erakusten digu IkerGazte kongresua beharrezkoa dela. Ikerketa-esparru anitzetako 104 ekarpen. Horien artean 23 osasunarlokoak izan dira. Osasungintza euskalduntzeko ahaleginean dihardutenen artean kokatu behar ditugu ezinbestean osasun-arloko ikertzaileak ere eta ahalegin horretan mugarri da sortu berri den Osagaiz izeneko honako aldizkaria. UEU eta OEEren (Osasungoa Euskalduntzeko Erakundea) eskutik jaio zen 2017an osasuneko profesionalei zuzendutako aldizkari hau. Bertan, osasun-zientziei buruzko artikulu zientifikoak argitaratzeaz gain, ikerketa-taldeen lanak ezagutzera emango dira. Osagaiz presente egon da IkerGazten: osasun-arloan saria jaso dutenek hemen bertan, Osagaizen, euren artikulua argitaratzeko aukera izango dute. Aukera polita eta ekarpen handia osasun-arloko profesionalek hemen, Euskal Herrian, osasun-arloan egiten den ikerketa ezagut dezaten, eta euskaraz! Osasungoa euskalduntzeko IkerGazte bidelagun! IkerGazte 2021era arte bada!
aldizkariak.v1-6-155	{ "domain": "hezkuntza", "id": "tantak_Libk.32_ Zk.1 _2020_5", "issue": "Libk.32_ Zk.1 _2020_", "year": "2020", "license": "cc-by-nc-sa 4.0", "source": "tantak", "edition": null }	# Irakasleen pertsonarteko harremanak eskola testuinguruan. Irakasletzari begiratzeko ikuspegi berriak Personal relationships among teachers in the school environment. New perspectives towards teaching. Esti Amenabarro Iraola\, Nerea Navarro Rodríguez Hezkuntza, Filosofia eta Antropologia Fakultatea, Donostia, Gipuzkoa Laburpena:* Gaur egungo gizarte errealitateari begirada azkar bat ematen badiogu, ziurgabetasunari eta etengabeko aldaketari erreparatzea ezinbestekoa da. Irakasleek beren jarduera testuinguru horretan garatu behar dutenez, eskola eremuan sortzen dituzten harremanen analisiak garrantzia dauka. Hurrengo artikuluan, irakasle talde bateko kideek beren arteko harremanen inguruan duten iritzia/ikuspegia jasotzea izan dugu helburu. Horretarako, arreta berezia eskaini diegu irakasleen arteko harremanei, haien definizioari, eskolako giroari, espazioari eta denborari, bai eta irakasleen arteko zaintza ikuspegiei ere. Gai horiei buruzko datuak eskuratzeko, metodologia kualitatiboa erabili dugu: elkarrizketa erdi-egituratuak egin zaizkie hiru irakasleri; ondoren, 13 irakaslerekin mintegi bat egin da. Mintegian, focus groups dinamikaren egiturari jarraituz argazkien erregistroa eta haien inguruko narratibak sortu dira. Ondoren, ikerketarekin lotura duten hainbat kontzepturen deskribapena egin da eta, amaitzeko, irakasleen artean ardazturiko eztabaida. Emaitzek erakutsi dute, irakasleen arteko harremanek garrantzia duten arren, gaiaren inguruko formakuntza handitzea ezinbestekoa dela. Izan ere, harremanen dinamikek zeharo baldintzatu dezakete eskolako giroa eta bertako irakasleen ongizatea. Gako hitzak: Lehen Hezkuntza, irakasleak, pertsonarteko harremanak, espazioa, denbora, zaintza. Abstract: When analyzing the society we live in today, it is unavoidable to perceive instability and constant modifications caused by it. In such a context, it is of great importance to study the relations among teachers amidst the educational environment. With this article we show the opinions of various teachers on the relationships that arise between them. For this, we put the focus of attention on the interpersonal relationships between teachers, their definition, the school climate, space, time and care among teachers. In order to obtain information on these aspects, we use the qualitative methodology. We carried out 3 semi-structured interviews with teachers and later, a seminar with the structure of the dynamic focus groups with 13 teachers. In the seminar, we used photographic recording techniques and their respective narratives, description of concepts and focused debate. The results show that despite the importance of relationships between teachers, it is important to increase training in the subject, since the dynamics of relationships can have a great influence on the school climate and the wellbeing of teachers. Keywords: Primary education, teacher, relations, space, time, care. \ Harremanetan jartzeko / Corresponding author:* Esti Amenabarro Iraola. Euskal Herriko Unibertsitatea. Didaktika eta Eskola Antolakuntza Saila. Hezkuntza, Filosofia eta Antropologia Fakultatea. Oñati Plaza, 3. 20018 Donostia. Gipuzkoa – [estibaliz.amenabarro@ehu.eus](mailto:estibaliz.amenabarro@ehu.eus) – http://orcid.org/0000-0003-1748-4155 Nola aipatu / How to cite: Amenabarro Iraola, Esti; Navarro Rodríguez, Nerea. (2020). «Irakasleen pertsonarteko harremanak eskola testuinguruan. Irakasletzari begiratzeko ikuspegi berriak». Tantak, 32(1), 137-163. (https://doi.org/10.1387/ tantak.21444). Jasotze-data: 2020/02/03; Onartze-data: 2020/05/07. ISSN 0214-9753 - eISSN 2444-3581 / © 2020 UPV/EHU ![](_page_0_Picture_13.jpeg) Obra hau Creative Commons Atribución 4.0 Internacional-en lizentziapean dago ## 1. Sarrera Lan honetan, irakasleek beren artean eskolan (erakundea) eraikitzen dituzten pertsonarteko harremanak aztertuko ditugu. Gaur egungo gizarte errealitateari erreparatzen badiogu, esan dezakegu gizarte eremuan eraikitzen diren lotura sozialak hauskorrak eta ziurgabetasun handikoak direla (Bauman, 2003). Gure ustetan, harreman horiek eskola testuinguruan aztertzea garrantzitsua da, irakaskuntza-ikaskuntza prozesu ororen muina baitira harremana eta interakzioa. Analisi hau beharrezkoa da, hezkuntza errealitatea ikuspegi berritzaileagoetatik aztertzeko. Irakaslearen lanbidea asko aldatu da. Historikoki, irakaslea irakatsiikasi prozesuaren erdigunean kokatu izan da, bera izan baita jakintza, hots, ezagutzaren erreferentzia eskolan, gizaldiz gizaldi bere zaintzapean izan dituen ikasleei ezagutzak transmititu dizkie eta irakasleak irakatsi egin du eta ikasleak ikasi, jaso; horrek irakaslea eta ikaslearen arteko harreman oso zehatza eraiki du (Imbernon, 2017; Calderon eta Verde, 2018). Gaur, ordea, paradigma oso baten aldaketaren aurrean gaudela esan dezakegu. Horrela, ikaslea erdigunean kokatzen duen antolamendu berri baten aurrean gaude, gizarte errealitatearen beharrak asetzeko ezinbestekotzat jotzen dena. Aldaketa horiek irakaslea, bere lanbide-garapenari dagokionez, egoera eta errealitate berrien aurrean kokatu dute; horrek eragin zuzena du eskolan eraikitzen dituen harremanekin. Euskal Herria ere aldaketa horien guztien lekuko da. Lan honetan, irakaslearen errealitatera hurbildu nahi izan dugu. Bertan, irakasle talde batek eskola batean beren artean eraikitzen dituzten pertsonarteko harremanen inguruan dituzten iritzi eta ikuspegiak jaso ditugu. Haien eguneroko bizipenetatik abiatuta, harremanen inguruan sakondu dugu. Lan honen helburu nagusia irakasleek eskolan eraikitzen dituzten pertsonarteko harremanen inguruan duten pertzepzioaren analisia egitea da. Beste hainbat azpihelburu zehaztu ditugu: lehenik, irakasleen artean sortzen diren harremanak ezagutzea eta ulertzea, eskola bateko Lehen Hezkuntzako irakasle talde baten bizipenak oinarri hartuta. Bigarrenik, harreman egoki edo (eta) desegokiek sortzen dituzten ondorioen inguruan hausnartzea. Hirugarrenik, harreman egokiek sortzen dituzten aukeren analisia egitea. Eta, azkenik, irakasleen ongizatearen inguruko dimentsio berriei buruz gogoeta egitea, zaintzaren inguruan sakonduz. Aurkezten dugun lana hainbat ataletan antolatu dugu. Batetik, irakasleen arteko harremanaren dimentsio teorikoa eta kontzeptuala zehaztu dugu. Gero, atal enpirikoan, lan hau osatzeko, irakasleekin egindako lan metodologikoaren inguruko xehetasunak jaso ditugu. Segidan, gure ikerketaren bidez lortu diren emaitzak deskribatu eta, azkenik, gure lanaren ondorioak aurkezten ditugu. ## 2. Marko teoriko kontzeptuala # 2.1. Harremanak: hartu eta eman eremu zabal batean Euskaltzaindiaren (2020) Orotariko Euskal Hiztegiaren arabera, harremana pertsona desberdinen artean eraikitzen den hartu-emana dela ikus dezakegu. Hartu eta eman hori ni eta bestearen artean eraikitzen da gutxienik, gero norbanako gehiago batu daitezke. Harremanak askotarikoak eta oso poliedrikoak dira, gertatzen diren testuinguruaren arabera. Benito Martin-en (2006) ustetan, eskolaren eremuan eraikitzen diren pertsonen arteko harremanen nolakotasunak eragin zuzena du eskola horretako irakasleek beren lanarekin duten asebetetzearekin: > Del tipo de relaciones interpersonales que mantengan los miembros de la organización, del sistema de comunicación que establezcan, de la cohesión que se genere entre ellos va a depender, en parte, su nivel de satisfacción en el trabajo. (Benito-Martin, 2006: 5) Ildo beretik, Yañez, Arenas eta Ripoll-ek (2010) ere harremanen garrantzia azpimarratzen dute. Haien esanetan, asebetetzea egoera emozional positiboa da, zeinak pertsona baten lan ibilbide osoa baldintza dezakeen. Egoera emozional positibo hori oso lotua dago norbanakoek eraikitzen dituzten harremanekin. Modu berean, inportantea da erakunde batean, kasu honetan eskolan, elkarrekin bizi diren pertsonen artean sortzen diren interakzioak ulertzeko, norbanako horiek erakundean dituzten jokabideak eta zereginak aztertzea. Hori hainbat ikuspegitatik egin da: osasun mentalaren aldetik (Faragher, Cass eta Cooper, 2005), lan errotazioaren ikuspegitik (Coomber eta Barriball, 2007) edota lan uzteen kasuetatik (Seo, Ko eta Price, 2004). Lanean eraikitzen ditugun harremanetan pertsonen arteko konfiantza elementu gakoa da (Tan eta Lim, 2009). Konfiantzak harremanak sortzen laguntzen eta errazten du, baita lan egiteko giro eraginkorrak sustatzen ere (Ferres, Connell eta Travaglione, 2004). Konfiantzak lotura zuzena du fidagarritasunarekin; hots, beste pertsonak aurkezten dituen ezaugarri pertsonal oso zehatzekin. Bestea fidagarria izatea hainbat elementuren baitan ulertu behar da: hark dituen gaitasunen, onginahiaren eta integritatearen baitan (Tan eta Lim, 2009). Asebetetzea eta haren eragina erakundeetan eztabaidagai izan da erakundeen psikologiaren eremuan (Sachau, 2007). Yañez et al.-ek F. Herzberg aipatzen dute, aldebiko faktoreen teoria 60ko hamarkadan mahai gaineratu zuela adierazteko, hurrengo ideiarekin: langileen eta arduradunen arteko konfiantza-giroa egonda ere, ez da asebetetzea justifikatzeko nahikoa argudio. Gaur, ordea, horren gaineko literaturaren errebisioa egiten badugu (Sachau, 2007; Sledge, Miles eta Coppage, 2008; Edwards eta Cable, 2009), esan genezake harreman positiboa konfiantza-oinarri sendoen gainean eraikitzen dela eta eragin positiboa duela asebetetzean. Horrela, lan esparruan pertsonek eraikitzen dituzten harremanak asebetetzean oinarritzen badira, eta positiboak izanik, lan esparruan giro egokiagoa izaten laguntzen dute. Alderantziz, kontrakoa gertatuko litzateke. Pozo et al.-ek (2005) Walster eta Berscheid (1978) aipatzen dituzte harreman horien nolakotasunaren ezaugarriak zehazteko: > Las relaciones interpersonales están gobernadas por los principios de reciprocidad y equidad, de forma que la ausencia de reciprocidad puede generar sentimientos negativos, tanto si se da más de lo que se recibe. (Pozo et al., 2005: 251) Horri esker, ikasleen ikaskuntza-irakaskuntza prozesuak positiboagoak izaten laguntzen du (Antunez, 1999). Modu berean, babes emozional handiagoa sentitzen dutenean, kolaborazio esparru zabalak osatzen dituzte, eta horrek eskola egitasmoarekiko atxikimendua eta konpromisoa nabarmen hobetzen du (Daniels, 2007). Azken hori elementu gakoa da eskola bateko eraldaketa eta berrikuntza metodologikoa sustatzeko (Fullan, 1994). Erakunde bateko giroa erakunde hori osatzen duten pertsonekin lotua dago, erabat. Ildo horretan, Bris et al. (2003) aipatzen ditu Benito Martin-ek (2006), hauxe adierazteko: > El clima constituye un modelo de interacción, incluso de relaciones, que contribuye directamente a definir los grupos y la propia actividad, de tal manera que los resultados de toda índole que se producen en los centros educativos, se ven influidos por el clima en que se haya trabajado. (Benito-Martin, 2006: 17) ![](_page_3_Figure_6.jpeg) Giroan eragiten duten dimentsioak. Geuk egina, Benito-ren proposamenetik abiatuta (Benito, 2006: 4) Eskolako giroa aztertzeko unean, hainbat dimentsio kontuan hartu behar ditugu. Batetik, eskola garapen sozialeko eremua izanik, izaera sozialeko elementuei erreparatu behar diegu, eta bertan biltzen diren pertsonen ezaugarri psikologikoei ere bai. Azkenik, eskola hezkuntza-helburuak betetzea helburu duen erakunde bat izanik, espazio hezitzailea den neurrian, irakatsi-ikasteko prozesuak kontuan hartu behar dira (Pedrero, 2011). Eskolako giro onak irakasleen ongizatean eragin zuzena du (Esteve, 1987; Lacunza eta Contini, 2016; Imbernon, 2017). Ongizatea esaten dugunean, bi eremuri egiten diegu erreferentzia: ongizate emozional mentalari eta fisikoari. Ongizatea sustatzen duen erakunde batek bere kideen asebetetzean eragiten du, ongizatea sustatu eta lanerako aukera eta konpromiso berriak hartzeko moduan kokatzen du irakaslea. Hori ezinbestekoa da eskola etengabe aldatzen ari den errealitatera egokitzeko. ## 2.2. Irakasleen arteko harremanak eskolan. Parte-hartzea eta konpromisoa Tejada-ren (2009) esanetan, irakasletza zeregin konplexua da. Konplexutasun hori, batetik, irakasleen aniztasunean aurki genezake; Jiménez-en (1996) hitzak jasotzen ditu hori egoki azaltzeko: > Comprende un grupo heterogéneo de personas, con profesiones muy distintas, difícil de discernir, de conceptualizar, de establecer responsabilidades y de asignación de funciones. La distinta procedencia, su formación inicial, su concepción teórica y práctica de la vida y del trabajo, la diversidad de situaciones en las que tienen que operar, los niveles y modalidades de formación, las especialidades, los materiales que deben emplear o diseñar, la diversidad de los grupos destinatarios, no hacen sino añadir complejidad a una «profesión» nueva y no perfilada en la mayor parte de sus competencias. (Jimenez, 1996:14-15) Edozein hezkuntza-sistemaren nahia, berriz, bere baitan gertatzen diren hezkuntza prozesu oro kalitatekoak izatea eta haiek arrakastarako berme nahikoa eskaintzea da. Devine eta Cohen-en (2007) ustetan, pertsonen arteko harremanak aztertzeak lotura du hezkuntza-kalitatearekin. Harreman sanoak eta onak eraikitzen badira irakasle komunitatean, haiek eskolarekin izango duten atxikimendua handiagoa izango da eta, horrenbestez, eskola-egitasmoan parte-hartzea sendoagoa izango da. Parte-hartzeak lotura zuzena du irakasleen engaiamendu eta konpromisoarekin. Irakasleak egiten duen lanak dimentsio pedagogikoa du. Eskola testuinguruan garatzen dituen harremanek, aldiz, izaera pedagogikoa dute (Torres, 2001; Heargreaves eta Fullan, 2014). Dimentsio hori nabarmen ezaugarritzen duen elementuetako bat haren intentzionalitatea eta eragin zehatza da (Steinberg, 2014); horrek ikasleengan, beste irakasleengan eta oro har eskola komunitate osoaren baitan du inpaktua eta, aldi berean, oinarrian harremanak daude. Harremanen dimentsio pedagogikoaz Freire-k (2004) ere gogoeta interesgarriak eskaini ditu, eta horietatik bat nabarmendu behar dugu: irakasle gogoetatsuaren ideia, hain justu. Beste hainbat autorek ere ideia horretan sakondu dute gero hura osatzeko (Stenhouse, 1984; Zeichner eta Liston, 1987; Schon, 1989; Elliot, 1990). Horrela, hauek dira, besteak beste, azpimarratu ditzakegun ezaugarriak: norbanako kontzientea, irakaskuntza-ikaskuntza prozesuan posizio kritikoa hartuko duena, eskolako testuinguruan eragin eta hezkuntza gizarte-eraldaketarako tresna bezala ulertuko duena; eta bere burua etengabe prestatu eta praktika berritzaileak sustatuko dituena. Harremanak zaintzea praktika berritzaileak sustatzeko laguntza egokia da. Freire-k (2004) ez du zalantzarik: erakunde sozial batean, egiten den praktika orok testu soiletan idatzita dagoena irakasteaz harago joan behar du eta gertuko errealitatea hauteman eta interpretatzen jakin behar du. Batzuetan, hura kolokan jarriz; bestetan, kritikoak izanez. Harremanak nire eta bestearen artean eraikitzen diren neurrian, bestearengana gerturatzeko moduak, ikuspegiak eta kontzepzioak eragin zuzena du harreman horren eraikuntzan. Freire-k (2004) ezin egokiago jasotzen du ideia hori: «a veces no aprendemos con quien es igual, pero con el que es diferente, siempre aprendemos. A veces aprendemos, incluso, con el antagonista» (Freire, 2004: 60). Horrela, harremanek ere nortasun pedagogikoa daukate, ezinbestean bestearekiko komunikazioa eta elkarrekintza posizio zehatzetatik eraikitzen diren neurrian. Ildo berean, Kincheloe eta McLaren-en (2008) esanetan, irakaslearen lana ezin da ulertu eskola testuinguru osoa kontuan hartu gabe; eskola komunitatea osatzen duten gainerako eragileekin eraikitzen dituen harremanek hainbat oinarri dituzte: > Es imposible separar lo que hacemos en el aula de las condiciones políticas y económicas que determinan nuestro trabajo y eso significa que la pedagogía debe ser entendida como una forma de trabajo académico en la que las cuestiones de tiempo, autonomía, libertad y poder son tan importantes para la clase como lo que se está enseñando. (Kincheloe eta McLaren, 2008: 20) Irakaslea eskolan ukaezinezko erreferentzia da, ordea. Haren funtzioak eta egoteko moduak aldatuz joan badira ere, gaur, erreferentziazko figura izaten jarraitzen du ikasle, familia eta eskola komunitatearentzat eta bere berdinekin eraikitzen dituen harremanen nolakotasunek eragina daukate ikasleen ikaskuntza prozesuan (Noodings, 1996), baita eskola horretako beste hainbat prozesurekin ere. Nazioarteari erreparatzen badiogu, UNESCOk berak halaxe adierazten du irakasleen garrantziaz gogoeta egiten duenean: > Los docentes representan una de las fuerzas más sólidas e influyentes con miras a garantizar la equidad, el acceso y la calidad de la educación. Ellos son la clave del desarrollo mundial sostenible. No obstante, su formación, contratación, permanencia, estatus y condiciones de trabajo son temas que siguen siendo preocupantes. (UNESCO, 2016: 6-8) Heargreaves-ek (1996) irakasleen ahotsa aldarrikatzen du. Haren esanetan, irakasleen inguruan asko hitz egin da baina irakasleak kontuan hartu gabe; haien pentsamenduak eta kezkak kontuan hartu gabe. Horrek hezkuntzaren eremuan hartu diren hainbat eta hainbat erabaki erabat baldintzatu ditu. Woods-ek (1987) esana da hezkuntzaren eremuan egin den ikerketa asko ez dela irakasleekin egin. ### 2.3. Eskola: espazioa eta denbora gurutzatzen direnean Gimeno Sacristán-en (2008) arabera, eskola bateko harremanak ulertzeko unean, espazioa eta denbora eskolaren osagai garrantzitsuak dira. Biak konplexuak dira eta zenbaitetan nahasmena eragiten dute; baina, norbanakoei buruz ari garenean, denok bizipen desberdinak baditugu ere, denbora eta espazioa gure bizitza osoa zeharkatzen duten elementuak dira. Gure harreman guztiak denbora batean eta espazio zehatz batean gertatzen dira. Baita eskolan ere. Moliner, Traver, Ruiz eta Segarra-k (2016), Longo (2008) aipatuz, eskola, beste edozein erakunde sozial bezala, bi elementurengatik nabarmentzen dela adierazten dute. Batetik, eremu formalari dagokiona, hau da, antolakuntza egitura, eta, bestetik, eremu ez formalari dagokiona, eskola eta geletako bizitza: > Es el conjunto de elementos formales (estructura, procesos) e informales (ideología, cultura) los que caracterizan a una organización como ecosistema y a las relaciones que ésta mantiene con su entorno. (Moliner et al. 2016: 118) Eskolako harremanak espazio ugaritan gertatzen dira. Ball-en (1989) ustetan, harremanei dagokienez espazio batzuk egokiagoak dira beste batzuk baino. Harremanen izaera ere desberdina da kasu bakoitzean. Trilla-k (1985) bi espazio zehaztu zituen, bata formala dena eta bestea ez-formala. Horrela, batetik, espazio formalak izango ditugu, edozein erakundetan erabakiak, burokrazia eta antolakuntza-zereginak egin ahal izateko beharrezkoak diren espazio normatiboak. Bestalde, ez hain modu zentralizatuan, eskolako paisaian dauden beste espazio edota interakzioguneak ditugu (korridoreak, komunak, kafe-makina). Bertan gertatzen diren akzio eta interakzioen baitan, espazio horiek oso forma desberdinak har ditzakete. Ball-entzat (1989), espazio ez-formal horietan sortuko diren harreman ez-formalak garrantzitsuak dira. Irakasleek askatasun gehiagorekin jarduteko modua dute bertan, erakunde batek berekin dituen jarduera formalek askotan ez dutelako aukerarik eskaintzen haien kezkak, usteak, pentsamendu edota ideologiak agertzeko; aldiz, espazio ez hain normatiboetan irakasleek askoz ere aukera gehiago dute diren bezala agertzeko: > Las decisiones o problemas particulares ponen de relieve el hecho de que, al igual que otros actores de otras organizaciones sociales, los profesores están dedicados a promover sus intereses creados personales y de grupo tanto como, o en relación con sus adhesiones ideológicas. (Ball, 1989: 12) Denbora, berriz, irakaslearen zeregina goitik behera baldintzatzen duen beste dimentsioa da. Gimeno Sacristán-ekin (2008) ados gaude, denbora kontzeptu nahikoa konplexua dela adierazten duenean. Denok bizi dugu denbora fisikoa. Denborak egiten dugun guztia zeharkatzen du. Baina denborak badu beste alde bat ere, sinbolikoa dena. Denborak eskaintzen dituen aukera horiek bizipenen eremukoak direnean, positiboak badira, emozioak eta bestelako asebetetze-elementu positiboekin identifikagarriagoak izan daitezke (Bisquerra, 2011). # 2.4. Zaintza oinarri duen etika, eskolako harremanak hobetzeko Harreman sano eta osasuntsuak sortzeko, birsortzeko eta horiek etengabe elikatzeko baldintzak eraiki behar dira (Noodings, 2003; Bisquerra, 2011). Horrek eskola egitasmoaren zehar lerroa izan behar du. Zaintza esaten dugunean, eskolan elkartzen diren pertsonek, aniztasuna oinarri, pertsonarteko harremanei eta haiek zaintzeari arreta eskaintzea esan nahi dugu; zaintzea ez da soilik besteenaz kezkatze hutsa, askoz inplikazio gehiago eta sakonagoak ditu. Harremanak zaintzea, ikuspegi etiko eta moral batetik, abilezia sozial eta emozional zehatzekin lotuko dugu, baita pentsamendu zehatz batekin ere (Gilligan, 2013). Horrela, errespetua bestearen tokian jartzeko ariketa egitea, entzutea eta jarrera eraikitzaileak izatearekin lotuko dugu. Hori egokien jasotzen duen ideia zaintzan oinarritutako etikaren esparruan bilatuko dugu. Noodings-en (1996) esanetan, irakasleen lanbide garapena eduki eta curriculum hertsien baitan antolatu izan da, eta irakaskuntzaren ikuspegi murriztailea eskaini du. Horrela, eskolak atea itxi die sarri emozio eta afektuei. Noodings-entzat (1996), egungo gizartearen beharrak aintzat hartuta, eskolak adimen emozionalari arreta eskaintzea ezinbestekoa da. Horri guztiari zaintza izena ematen dio: > The tendency to distrust —even deplore— emotion has been aggravated by the rise of professions with their insistence on detachment, distance, cool appraisal and systematic procedures. At a time when teaching is struggling to be recognized as a full profession, there is a temptation to regard emotion and affect as signs of unprofessional demeanor—things to be rooted out as part of the campaign to achieve professional status. (Noodings, 1996: 435) Alvarado-k (2004) zaintzaren inguruan egindako definizioan, harremanetan zaintzaren etikaren garrantzia azpimarratzen du: «Cuidar es encargarse de la protección, el bienestar o mantenimiento de algo o de alguien (...) El cuidado ético involucra la interacción y el contacto moral entre dos personas, en el que media una solicitud, en el que hay unión entre las personas, como parte de la relación humana» (Alvarado, 2004: 31). Eskolak, espazio soziala den neurrian, bertan biltzen diren pertsonen beharrak kontuan hartuta, haiek zaindu behar ditu. Zaintzaren etika bestelako harreman eredu bat proposatzera dator. Vázquez-Verdera-k (2010) Noddings-en hitzak hartzen ditu pertsonen arteko harremanen garrantzia azpimarratzeko: «sentimos que somos libres para decidir; mientras que, por otro lado, estamos irrevocablemente vinculados a los demás ya que nuestra propia individualidad está definida dentro de un conjunto de relaciones» (Vázquez-Verdera, 2010:184). ## 3. Metodologia ### 3.1. Metodologia kualitatiboa: irakasleen ahotsak Artikulu honen analisia egiteko, metodologia kualitatiboa erabili dugu. Izan ere, irakasleen arteko harremanak ulertzeko ezinbestekoa da pertsona, kasu honetan irakaslea, ikerketaren erdigunean kokatzen duen metodologia baliatzea, bere ahots propioz eta askatasunez aritzeko (Hargreaves eta Fink, 2006). Esan genezake metodologia kualitatiboak gizarte zientzien eremuan hain beharrezkoa den posizio batean kokatzen gaituela, ikertzailearen eta ikertuaren artean dagoen aldea gutxituz eta ikerketa-prozesua etengabe eraiki eta berreraikitzen den egoeran, hain justu, formakuntza alde asko dituen prozesu baten gisara planteatuz. Ildo beretik, metodologia kualitatiboak «aktore»en beren hausnarketak, motibazioak eta interpretazioak ulertu nahi dituela dio Pérez Serrano-k (2004), metodologia horrekin, zuzenki inplikatuta daudenenganako hurbilketa eta mundua haien ikuspuntuaren arabera ikustea lortzen baita, eta, hori da, hain zuzen ere, erakargarri egiten duena. # 3.2. Erabilitako teknika kualitatiboak ### 3.2.1. Elkarrizketa erdi egituratuak Elkarrizketa erdi egituratua metodologia kualitatiboren baitan gehien erabiltzen den teknika da (Flick, 2004). Horietan bi pertsonen arteko hizketaldia gertatzen da, aurrez prestatu eta landu diren galderetatik abiatuz. Gure kasuan, elkarrizketak egiteko unea zaindu da, horretarako, giro eta une egokia zein goxoa izaten saiatuz. Guztira, lan hau egiteko hiru elkarrizketa egin dira. ### 3.2.2. Focus Groups Kitzinger-en (1994) arabera, teknika honek aukera ematen du, gai edota ataza zehatz baten inguruan, talde txikietan, eztabaida egiteko, zer eta ataza horren inguruan, pertsona anitzek dituzten uste, iritzi eta sinesmenak agertzeko. Gibbs-entzat (1997), berriz, gai bat abiapuntu izanik, talde baten partaideen elkarrizketa sortzea da: «es hacer que surjan actitudes, sentimientos, creencias, experiencias y reacciones en los participantes; esto no sería fácil de lograr con otros métodos» (Gibbs, 1997: 1). Beraz, irakasleak elkartzeko teknika baliagarria da haien arteko harremanak aztertzeko eta horien inguruko hausnarketa bat egiteko momentuan. ### 3.2.3. Argazkien analisia eta narratiba Ikus-entzuneko antropologiaren esparruan, eskolako etnografiak garatzeko baliabide egokia da (Pink, 2007). Bautista, Rayon eta De las Heras-en (2012) iritziz, argazki edo irudien erregistroa egitea eta horretatik abiatuz egoera komunikatiboak sortzea, hezkuntza eremuan narratibak sortzea alegia, baliabide oso egokia da. Bautista eta Velasco-ren (2011) arabera, berriz, gela edota eskola batean interakzio zehatz batzuk irudien bidez jasotzen ditugunean, horrek irakasleei gogoeta egiteko aukera ematen die aurrez ateratako argazkiei esker. Horrekin, haiek dituzten dilema profesionalak edota irakaskuntza-ikaskuntza egoera zehatzak azaldu daitezke. Kontuan izanda harremanak espazio ez formaletan sortzen direla gehienbat, espazio horien inguruko irakasleen iritziak eta esperientziak ezagutzeko ezinbesteko teknika da. Bautista eta Velasco-ren (2011) esanetan, garrantzia eskaintzen die egoera horiei: Recogen diversidad de experiencias que tuvieron los sujetos que se integraron en las instituciones y la multitud de recuerdos de ellas, que quedan inhibidos como imágenes fijas de representación aunque estén vivos en las mentes y sean revividos de cuando en cuando. (Bautista eta Velasco, 2011:20) Ardevol eta Muntañola-ren (2004) irudiko, begiratzen jakitean dago gakoa. Begiratzen ikasi egiten da eta ikusteko modu oso desberdinak daude. Begirada bizi ditugun praktika sozialen baitan eraikia da eta, horrenbestez, praktika horiek askotarikoak, konplexuak eta zehatzak diren neurrian, gure begirada ere halakoa da. Haien ustetan, lortu nahi dugun helburuak eta gure ikaskuntzak baldintzatu dezakete begiratzeko modua. Izan ere, begiratzen dugunean: «miramos una forma de mirar y nuestra relación con la mirada» (Ardevol eta Muntañola, 2004: 18). Appadurai-ren (1988) esanetan, argazkiek bizitza soziala daukate, ibilbide bat aurkezten dute, beraien erabilerari dagokionez, aldaketa posibleak agerian utz ditzakete eta modu pertsonalizatuan errealitatea hautemateko tresnak dira. ### 3.2.4. Ikerketaren diseinua eta garapena. Datuak biltzeko estrategiak eta parte-hartzaileak Irakasleek beren prestakuntza gogoeta kritikoan oinarrituta egitearen inguruko literatura oso zabala da (Gimeno, 1988; Schon, 1989; Elliot, 2000). Eremu kualitatiboan, irakasleen prestakuntzan eta formakuntzan, praktikaren eta errealitatearen hausnarketatik eratortzen diren jakintza multzoak sortzea oso balioetsia da. Horren inguruko literatura zientifikoaren errebisioa eginda, ikerketa ekintzaren parametroetan kokatzen gara (Imbernon, 1994; Schon, 1998; Perrenoud, 2012). Horregatik, ikerketa prozesu honen bizi-lerroa hiru fasetan antolatu da. Prozesu dinamikoa izan da eta parte-hartzaileen inplikazio eta konpromisoak eraiki duela esan genezake gainera: - —1. fasea: irakasleekiko formakuntza-saioa egin aurretik, ikerketa egitasmoaren diseinua eta haren inguruko erreferentziazko errebisio literario zientifikoa egin da. Modu berean, ikerketan parte hartuko duten irakasleen lagina osatu da, horretarako aurrez eskolako zuzendaritzarekin dagozkion baimen eta aitorpenak zehaztuta. Ondoren, elkarrizketa erdi egituratuak egin dira. Elkarrizketa horiek ikerketa objektuaren analisi unitate nagusiak aintzat hartuta osatu dira eta, horretarako, honako kategoriak finkatu dira: harremanak, eskolako giroa, harreman osasuntsuak eta zaintza. - —2. fasea: irakasleekiko formakuntza-saioan lehendabizi irakasleei ikerketaren inguruko informazioa eskaini diegu eta haien ekarpena balioan jarri dugu. Argazkien analisia eta narratiba-teknika egin da: ordenagailuan, aurrez hautatutako 11 espazioren argazkiak proiektatu eta irudi horietan oinarritutako narratibak eraiki. Gero, harremanekin lotura daukaten hainbat kontzepturen analisia egin dute irakasleek taldeetan. Hauek izan dira kontzeptuak: pertsonarteko harremanak, harreman osasuntsua, zaintza, ongizatea, engaiatzea, erreta egotea, laguna, eskolako giroa, kooperazioa, komunitatea, irakasleen pentsamendua, espazioa, denbora eta eskola. Azkenik, Focus Group teknika erabili da eta bi galdera gidari egon dira eztabaidari hasiera emateko: 1. xxi. mendeko hezkuntzak zer nolako arreta eskaini behar die irakasleen arteko harremanei? 2. Zein baliabide behar dira harreman osasuntsuak eraikitzeko? —3. fasea: irakasleekiko formakuntza-saioaren ondoren, elkarrizketak eta formazio saioaren inguruko datu guztiak bildu, antolatu eta interpretatu dira ondorioak eta etorkizunari begirako ildo berriak identifikatzeko. Parte-hartzaileei dagokienez, lan hau osatzeko lagina 16 irakaslek osatzen dute. Ikerketa hau egiteko, Goierriko (Gipuzkoa) eskola bat hartu da kontuan. Itunpekoa da eta 700 familiak, 928 ikaslek eta 60 langilek osatzen dute eskola komunitate osoa. Lan hau Lehen Hezkuntzako irakasleekin osatu dugu. Horrela, egin diren hiru elkarrizketak egiteko hiru profil hautatu ditugu lan esperientzia kontuan hartuz (eskolan zein eskolatik kanpo). Horrela, hiru profil hauek osatzen dute lagina: ingeleseko irakaslea 5 urteko esperientziarekin, seigarren mailako tutorea 23 urteko esperientziarekin eta aholkularia eta heziketa bereziko irakaslea (PT) 42 urteko esperientziarekin. Irakasleen mintegian, hamahiru tutorek parte hartu dute; generoari dagokionez % 75 emakumeak eta % 25 gizonak izan dira eta batez besteko adina 37 urtekoa izan da. Haien lan esperientziari dagokionez, berriz, batezbestekoa 17koa da (kontuan izan behar dugu, aipatu eskolan, 40 urteko lan esperientzia duten irakasleak daudela, baina baita 3 urteko esperientzia dutenak ere). # 4. Emaitzak Datuen analisia egiteko eta ondoren emaitzak aurkezteko, sistema kategoriala erabili dugu (Flick, 2002). Irakasleen arteko harremanen analisiak duen garrantzia kontuan hartuta, ikerketa honen oinarri-oinarrian dauden kategoria batzuk identifikatu ditugu: irakasleen arteko harremanen kontzeptua, espazioa eta denbora, eskolako giroa, harreman osasuntsuak eta zaintzaren etika. Emaitzen azterketa eta haien aurkezpena bi zatitan antolatu dugu. Lehenik, aurrez aurre egindako hiru elkarrizketa erdi-egituratuak audioz grabatu eta haien transkribaketak egin ditugu. Gero, analisiari ekin diogu, kategoria bakoitzari dagozkion erantzunak aztertu, kodifikatu eta interpretatu ditugu. Bigarren atalean, irakasleekin izandako mintegian erabilitako teknika kualitatiboen emaitzak azalduko dira. ## 4.1. Elkarrizketa erdi-egituratuak: emaitzen analisia ### 4.1.1. Irakasleen arteko harreman kontzeptuaren inguruan Irakasleen arteko harremanak zer diren galdetzean, erantzunak nahiko antzekoak izan dira. Batetik, A2 irakasleak harreman horien garrantzia azpimarratzen du definizioa ematean: «egunero topatzen dituzun pertsonen arteko elkarrekintza edo komunikazioa dela uste dut, eta oso garrantzitsuak direla iruditzen zait» (A2, 2019). Bestalde, A1 eta A3 irakasleek harreman mota anitzak daudela azpimarratu dute, beren definizioetan sailkapen bat eginez, alegia. Hori dela eta, guztiek sailkapen bat egiten dute irakasleen harremanetan: «batetik, badaude zure lankideak direnak eta gero lankideen artean zure lagun bihurtzen direnak» (A1, 2019) eta «batzuk dira laneko harremanak eta beste batzuk daude pertsonalak» (A3, 2019). Hortaz, irakasleen harremanen blokean «lagun» kontzeptuak garrantzi handia dauka eta irakasle bakoitzak ikastolan lagunak dituela azpimarratu du, esate baterako: «baditut bi oso-oso gertukoak direnak» (...) «harreman pertsonalak dira eta oporretan joan gara eta gauza asko egiten ditugu elkarrekin» (A1, 2019). ### 4.1.2. Espazioa eta denbora Harremanen definizioak egin ondoren, harreman horiek non eta noiz gertatzen diren galdetu diegu irakasleei. Ikastolako hainbat gune bereizten dituzte harremanak sortzeko: irakasleen bulegoa, gelak, patioa, korridoreak eta kafe-makina. Kafe-makinak berezitasun bat dauka harremanen eremuan, eta bi irakaslek leku horren deskribapena egin dute: «kafe-makina da harremanak sortzeko lekurik egokiena, jendea lasai dago eta erretzaileen arteko zigarroak ere ohikoak izaten dira harremanak sendotzeko» (A1, 2019) eta «kafemakina izan daiteke ohikoa den beste gune bat» (A2, 2019). Espazio horiez gain, irakasleek momentuak bilatzen dituzte beste irakasle batzuekin elkartzeko, ikastolan edo ikastolatik kanpo: «lana bukatzen denean kafe bat hartzea, afaria egitea, oporretan elkarrekin joatea... Lankide batzuekin kanpoko harremana sortu dut: parrandak egin...» (A1, 2019); «bazkariak egiten ditugu eta momentu horietan ere aukera daukagu jendea ezagutzeko» (A2, 2019); «bikotearekin, senarrarekin edo emaztearekin eta nire lankideekin, baina beste batzuekin hainbestera ez, eta zerbait hartzeko gelditzen gara» (A3, 2019). ### 4.1.3. Eskolako giroa Harremanek eskolako giroan, ongizatean eta irakasleen bizitza pertsonaletan zer eragin duten galdetu dugu. Adostasun nahikoa agertuz, giroa lasaia eta konfiantzazkoa edo gertukoa bada, lasai sentitzen direla eta beren pentsamenduak azaltzeko edo beste pertsonekin elkartzeko aukera handiagoak dituztela ere adierazi dute. Hortaz, gustura sentitzen da gaur egun ikastolan lanean: «edozein eremutara joaten naiz eta etxean bezala sentitzen naiz: hemen, eskolaurrean, zuzendaritzan, sukaldean...» (A1, 2019), urteetan zehar esperientzia negatiboren bat bizi izan badute ere. Izan ere, gatazkak, gaizki ulertuak eta abar egon daitezke nahiz eta konfiantza eta giro positiboa egon. Hortaz, gatazka horiek harremanetan eragin dezaketela adierazi dute irakasleek. Honela azaldu dute: «batzuetan, gaizkiulertuak edo desadostasunak daudenean, pertsona batzuek ez daukate entzuteko gaitasunik eta hitz eginez ez dute konpondu nahi, nahiago dute ume txikiek bezala «pataleta» bat izan eta horren ondorioz astebetean haserrea demostratuz egon, isilik» (A1, 2019). # 4.1.4. Harreman osasuntsuak Nahiz eta bakoitzak modu batean definitu, guztiek bat egiten dute harreman osasuntsuek konfiantza oinarri dutela esatean. Horrela bada, pertsona bakoitzak nahi duena askatasun osoz adieraz dezake eta norbera den bezala izaten lasai sentitzen da: «ondo sentitzen zarenean beste pertsona batekin, errespetuan oinarritutako harremana izan behar da» (A2, 2019) eta «konfiantzazko harreman bat, biak lasai, zurekin esertzea, hitz egitea... Sentimenduetan edo pentsamenduan biok bat egin ez arren, biok "hain lagun" gelditzea eta niretzat hori da garrantzitsuena» (A3, 2019). ### 4.1.5. Zaintzaren etika Pertsonen arteko zaintzaren inguruan erantzunak anitzak izan dira: «entzutea eta ulertzen saiatzea» (A1, 2019); «maitatzea, den bezalakoa errespetatzea, laguntzea, bere gaitasun guztiak ateratzea eta pertsona horri ondo sentiaraztea» (A2, 2019); «aldamenean bizi den pertsona bat zaintzea bizikidetza da» (A3, 2019). Hala ere, zaintza etika bat bezala ulertuz, «zaintzaren etika» hain zuzen, zalantzak sortu dira: «zeri deitzen diozu zaintzaren etika?» (A3, 2019). Guztiek elkar zaintzeak garrantzia duela aipatu dute: «pertsona arteko harremanetan ezinbestekoa den zerbait da, ondoan dagoen pertsonarekin kezkatzea ezinbestekoa da» (A1, 2019); «guk pertsona guztiak zaindu behar ditugu; irakasleak, profesionalak, umeak eta abar, denak errespetuz zaindu hain zuzen» (A2, 2019); «koadrilan, familian eta bizitzan... Zaintza garrantzitsua da» (A3, 2019). Beraz, irakasleek zaintzaren garrantzia azpimarratzen dute eta eskolan ezinbestekoa dela onartzen dute. Zainduak sentitzen dira eta besteak zaintzen dituzte; edozein harremanetan zaintzaren garrantzia azpimarratzen dute, errespetuarekin batera. Azken gogoeta bat ekarriko dugu lerrootara: «lanean eta bizitza pertsonalean harremanak sendoagoak bihurtzen diren heinean, harreman horien baitan gerta daitezkeen gai guztiek eragin handia izan dezakete gure ongizatean. Hori dela eta, elkar zaintzen saiatu behar gara eta, horrela, pertsonak ezagutzeko gogoak areagotuko dira eta baita gauza berriak ikasteko gogoak ere. Modu honetan, ikastolaren ongizatea eta gure ongizate pertsonala bermatzeko aukera izango dugu» (A2, 2019). ### 4.2. Irakasleekiko formakuntza saioa ### 4.2.1. Irudien elizitazioa Lan hau bere osotasunean 11 argazkirekin egin bada ere, artikulu honetara haietako lau ekarriko ditugu. Argazki horiekin batera, hiru irakaslek idatzitako narratibak aurkeztuko ditugu. Horrela irakasleek argazki horien aurrean beren ideia, uste eta pentsamenduak aurrez aurre jarri eta harremanen inguruan dituzten usteak aurkezten dituzte. 1. Ikastolako balkoia. A4: «arau-haustea, estresa uxatzeko unea, beste lankideekin gauza pertsonalak partekatzeko unea». A5: «deskonexioa, lasaitasuna, adiskidetasuna, bizitza pertsonalari buruz hitz egiteko momentua». A6: «lasaitasuna, naturaz eta haizeaz disfrutatzeko unea». ![](_page_14_Picture_8.jpeg) 2. irudia Ikastolako balkoia, geuk ateratakoa 2. Kafe-makina. A4: «topagunea LH/DBH/Zuzendaria… Elkartu, solasaldia, lasaitasuna, elkarrizketa, barreak, bata bestearen berri edukitzeko uneak». A5: «irakasleen atsedeneko bilgunea: konfiantza eraikiz, irakasle berriak ezagutu, barreak eta elkarrizketak egotea ohikoa da». A6: «gelditzeko eta deskantsatzeko unea. Indarrak hartzeko gunea eta irakasleen harremanak sustatzeko gunea». ![](_page_15_Picture_4.jpeg) 3. irudia Kafe-makina, geuk ateratakoa 3. Irakasleen bulegoa. A4: «kaosa, pot-pourri, elkarrizketak (zentzugabekoak, sakonak, serioak, goxoak…), txutxu-mutxuak, bilerak, lana, ospakizunak, "gazi-gozo", ordena-desordena…». A5: «gune komuna, LH guztiaren espazioa: ideiak partekatu, ezagutzak zabaldu, lanak aurreratu… Ohiko elkar-trukea» A6: «erabakiak hartzeko unea, bazkaltzeko gunea. Lan egiteko uneez gain, par batzuk ere bota ditut nik han. Irakasleen arteko harremanak sustatzen dira». ![](_page_16_Picture_1.jpeg) 4. irudia Irakasleen bulegoa, geuk ateratakoa 4. Patioko eserlekua. A4: «zaintza eginez beste irakasleekin egoteko aukera, hotza-beroa, arazoak konpondu, ikasleekin solastu». A5: «harremanak estutzen dira irakasle taldearen artean: atsedena, planak, bizitza pertsonala, gatazken konponketei buruzko hizketaldiak…». A6: «zaintza, irakasleen arteko harremanak ematen dira bertan. Lasai egoteko unea nahiz eta beti horrela ez izan». ![](_page_16_Picture_4.jpeg) 5. irudia Patioko eserlekua, geuk ateratakoa ## 4.2.2. Etorkizuneko gakoak, kontzeptuak argitzen Atal honetan, emaitzen analisia taula batekin aurkeztuko dugu. Irakasleek aurretiaz aipatutako 14 kontzeptuen definizioa eman dute hiru taldeetan. Hortaz, taula honetan talde bakoitzak kontzeptu bakoitzari buruz emandako hitzez hitzezko definizioak aurkeztuko ditugu, haien esanak errespetatuz. Kontzeptu horiek aurkezteko, zenbakien bidezko kodifikazio sistema baliatuko dugu. Hauek dira kontzeptuak eta bakoitzari dagokion kodea: 1: pertsonarteko harremanak, 2: harreman osasuntsuak, 3: zaintza, 4: ongizatea, 5: engaiatzea, 6: erreta egotea, 7: laguna, 8: eskolako giroa, 9: kooperazioa, 10: komunitatea, 11: irakasleen pentsamendua, 12: espazioa, 13: denbora eta 14: eskola. 1. taula Kontzeptuen deskribapena, geuk egina \| Taldea \| Kontzeptuaren zenbakia eta definizioa \| \|--------\|----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------\| \| 1 \| 1: Ezinbestekoak. 2: Errespetua. 3: Ardura. 4: Poza. 5: Motibazioa,<br>obsesioa. 6: Stop! Aldaketa. 7: Konfiantza. 8: Itomena, elkartasuna.<br>9:<br>Talde lana, bide bera jarraituz. 10: Aniztasuna. 11: Anitza. 12: Kax<br>karra. 13: Falta. 14: Hezkuntza, bizitzako eremu bat. \| \| 2 \| 1: Elkarbizitza egokirako zaindu beharrekoa. 2: Errespetua, enpa<br>tia. 3:<br>Gure zaintza, non dago? Beharrezkoa. 4: Lasaitasuna, Ziurta<br>suna. 5:<br>Guk behar duguna ikasleengana iristeko eta feedback-a jaso<br>tzeko. 6:<br>Saihestu beharrekoa. 7: Babesa eta konfiantza. 8: Ondo zaindu<br>beharrekoa. 9: Konfiantza, aurrera egiteko indarra. 10: Puri-purian da<br>goen hitza, praktikara eramatea kostatzen dena. 11: Anitza, errespetatu<br>beharrekoa. 12: Berrantolatu beharrekoa, eskasa. 13: Falta, ezin iritsi.<br>14:<br>Ordu asko pasatzen dugun tokia, buruhausteak, gogorra. \| \| 3 \| 1: Zailak, aberasgarriak, aldakorrak, landu beharrekoak. 2: Errespetua,<br>komunikazioa, gardentasuna. 3: Enpatia, zeure buruaz eta ondokoen<br>ongizateaz arduratzea. 4: Bizitzako arlo guztietan eroso, seguru eta la<br>sai sentitzea. 5: Beharrezkoa, asetzen duena. 6: Saturazioa, desmotiba<br>zioa, ongizate falta. 7: Erosoa lanerako, babesa, gertukoa, gardentasuna,<br>benetan elkar lagundu. 8: Anitza, zaindu beharrekoa. 9: Ezinbestekoa,<br>eraginkorra. 10: Indartsua, norabide berean joanda zerbaiten atzetik,<br>konpromisoa. 11: Desberdina; guztientzat onuragarria den filosofia edo<br>metodologia batean murgilduta egon arren, bakoitzaren ikuspegia ere<br>errespetatu behar da. 12: Sardina-lata. 13: Gutxi, eraginkortasun falta.<br>14: Beti hobetzen, utopia, gorabeherak, poza. \| ## 4.2.3. Saioari itxiera, eztabaidarako galderak Azkenik, elkarrizketetan ikusi dugun moduan, irakasleek eskolaren testuinguruan beren arteko harremanen inguruan hitz egitean nabarmen adierazten dute bereizketa bat: lagunak eta lankideak dituztela eskolan, hain zuzen. Horrekin, pertsonarteko harremanek bi dimentsio agertzen dituzte. Halaxe adierazten du irakasle batek: «ezin dituzu 60 lagun izan, ez da egia. Lagun artean koadrilan ere hori gertatzen da. Irakasle guztion artean errespetuz aritzea da gakoa eta, desadostasunak egon arren, horiek konpondu eta lan egiteko gai izatea» (A7, 2019). Irakasleentzat, haien arteko harremanak osasuntsuak eta positiboak izatea ezinbestekoa da harreman horiek haien bizitza pertsonalak zein lan eremukoak hein handi batean baldintzatzen baitituzte. Hala ere, haiek harremanei garrantzia ematen dieten arren, hezkuntzak arreta gehiago eskaini beharko lukeela uste dute. Gainera, harremanak kudeatzeko unean formakuntza falta adierazi dute, batez ere, gatazkak sortu eta kudeatzeko orduan. Halaxe adierazten du: > Gizartea gero eta konplexuagoa da eta horrekin batera harremanak ere. Emozioak eta gatazkak ez dira kontuan hartzen eta beharrezkoak dira, minimo batzuk bete behar dira. Norberaren izaeran gatazka baten konponbidea egon daiteke, baina oso zaila izango litzateke lanera etortzea eta beste pertsonekin ez hitz egitea. Zer erakutsi behar diegu bestela ikasleei? Talde lana egin behar da eta normala den moduan, pertsona batzuekin besteekin baino hobe moldatuko gara. Hala ere, oinarrizko minimoetan denekin lan egiten ikasi behar da. Giroa negatiboa bada, lana ezin da ondo egin. Beraz, sekula izan ez dugun heziketa eta formakuntza behar da. (A8, 2019) Bestetik, adimen emozionalaren garrantzia azpimarratu da. Irakasleen esanetan, irakaslea pertsona da eta, alde guztiak kontuan hartu behar dira. Behar, emozio, nahi, desira, sentimendu… anitzak dituzten pertsonak elkarrekin lan egiten dabiltza. Hori dela eta, adimen emozionalaren jakintza eskuragarri izatea ezinbestekoa da haien emozioak kudeatu ahal izateko: «irakasle batek baja hartzen du ia beti adimen emozionalari lotutako arrazoi batengatik. Ikaslea zoriontsua etorri behar da eskolara, baina irakaslea ere» (A9, 2019). Amaitzeko, irakaslearen ahalduntzearen ideia aipatu da eta, honekin batera, formakuntzaren proposamen eta aukera berrien beharra ere. Izan ere, aipatutako zaintza, emozioen kudeaketa eta gatazken ebazpena ikasleekin landu ahal izateko, lehenik eta behin irakasleek formakuntza horiek jasotzearen beharra argi azpimarratu dute. Horrela, formakuntza horiekin beren arteko harremanak sendotzeko estrategiak ere jaso ditzakete. ## 5. Ondorioak eta eztabaida Emaitzak aurkezteko jarraitu dugun irizpideari segika, gure ikerketaren analisi unitateak aintzat hartuta aurkeztuko ditugu ikerketa honen eztabaida eta ondorioak. Amaitzeko, ikerketa honetan hauteman ditugun mugak eta aurrera begirako ildoak zehaztuko ditugu. ### 5.1. Ikerketaren analisi unitateak: eztabaida eta ondorioak ### 5.1.1. Irakasleen arteko harremanak kontzeptuaren inguruan Harremanak ni-aren eta bestearen artean sortzen den dialektika bezala ulertu behar ditugu. Harremanak ulertzeko eta interpretatzeko ikuspegiak desberdinak dira, bizipenen eremukoak diren neurrian; baina, badago adostasun nahikoa esateko harreman sano eta positiboek eragin onuragarria dakartela eskolara bai eta izaera soziala duen edozein erakundetara ere. Ongizatea sustatzen dutelako. Interakzioak sanoak badira, irakasleen ongizatea ahalbidetzen dute. Lan esparruan, asebetetzeak lan dinamika positiboak ahalbidetzen ditu (Sachau, 2007). Irakasleen arteko harremanak asebetetzean oinarritzen badira, irakasleen konpromisoa areagotzeko aukerak handituko dira. Horrek eskolan dauden dinamika orokorragoetan laguntzen du (kudeaketan eta antolakuntzan, esate batera). Horrela, esan dezakegu eragin-esparru desberdinak dituela eta eskola komunitatea osatzen duten kide guztiei eragiten diela modu positiboan, ikasleen ikaskuntza-prozesuak errazten dituzte eta familien eta ikasleen gertuko pertsonek eskola gertuago senti dezakete. Emozio positiboek maila bereko emozioak indartzen dituzte horiek arnasten diren espazioetan. Beraz, harreman horiek zenbat eta sanoagoak eta sakonagoak izan, kantitatez eta kalitatez, aukera gehiago sortuko dira eskolan (Fullan, 1994). Irakasleen arteko harremanak onak, sanoak eta positiboak izatea onurak dakartzan prozesu bat bezala ikusi behar dugu. Gainera, prozesu bat da, eskolako giroan eta irakasleen ongizatean eragin zuzena duelako. Bi elementu horiek interesgarriak dira eskola aldaketaren ikuspegitik, praktika metodologiko berritzaileak eta eraldaketa pedagogikoak sustatzeko unean, aukera egokiagoen aurrean kokatzen gaituztelako. Horrek zuzenean eragiten du irakasleek eskolako testuinguruan, hura aldatzeko eta praktika metodologiko berritzaileagoak garatzeko (Freire, 2004). ### 5.1.2. Espazioa eta denbora Eskolako espazioei dagokienez, espazio ez formalek aukera handiagoak ematen dituzte harremanak sortzeko (Ball, 1989). Gure ikerketaren emaitzek ere ondorio berbera erakusten dute, irakasleek beren berdinekin harremanak sortzeko unean, espazio informalek edota forma ez dutenek aukera askoz handiagoak dituzte, errazagoa delako haien kontu pertsonalenez aritzea. Espazio formaletan, aldiz, eskolako gaiei buruz hitz egiten da, batez ere ikasleei buruz, eta horrek irakasleen arteko eztabaida eragin dezake (desadostasunak daudenean gai bati buruz). Beraz, espazio ez-formaletan irakasleak diren bezalakoak ager daitezke, eta hauek dira irakasleek harremanak sortzeko nabarmentzen dituzten espazio ez-formalak: kafe makina, patioko eserlekua, balkoia, korridorea eta jangela. Hori horrela, espazio formalek batzuetan ezinegona edo estresa eragiten diete irakasleei hainbat arrazoirengatik: burokratizazioarengatik, erabaki garrantzitsuak hartzen dituztelako bertan, beste irakasleekin eztabaidak sortzen direlako edo batzuetan itota sentitzen direlako. Ezin esan gabe utzi, harremanak eraikitzeko unean, irakasleek beste irakasleekin elkartzeko unean, bizitza pertsonalari atxikitzen zaizkien ezaugarri edota afinitateak (mendizaletasuna, aisialdiko jarduerak, familiako kontuak, ideologia…) elementu garrantzitsuak direla. Horrek irakasleen artean ere taldekatzeak dakartza berarekin. Hori dela eta, irakasle batzuek beste irakasleak lankide soil bezala hautematen dituzte eta beste batzuk aldiz, lagun. Denborari dagokionez, ondorio nabarmenena denbora falta izugarria dagoela izan da. Gaur egungo burokratizazioaren eta ordutegi estuen eraginez, irakasleak itota sentitzen dira eta haien zereginak guztiz baldintzatuta gera daitezke denbora faltarengatik. Bisquerra-k (2011) dioen moduan, denborak egiten dugun guztia zeharkatzen du eta, horri esker ditugun aukerak bizipenen eremukoak direnean, emozioekin eta asebetetzearekin identifika daitezke. Irakasleen kasuan, denbora faltak haien ezinegona eta desmotibazioa (Esteve, 1989; Torres, 2006) eragiten du. Gainera, denbora ezak harremanak nabarmen mugatzeaz gain, irakasleei ahalegin gehiago egitea eragiten die beste irakasle batzuekin elkartzeko, sarri nekea pilatuegi dagoenean. Horrek, ahalegin hori eskolaz kanpo egitera behartzen ditu irakasleak. ### 5.1.3. Eskolako giroa Eskolako giroan irakasleen arteko harremanek eragin zuzena dute arlo pertsonalean zein profesionalean. Bertan lan egiten duten pertsonen artean sortzen diren harremanen nolakotasunek eskolako giroan eragiten dute (Benito Martin, 2006). Giroak ere eskolako funtzionamendu eta antolamendu orokorrarekin lotura estua du. Gainera, eskolaren funtzionamendua bermatzeko, bertako pertsonen ongizatea ezinbestekoa da. Izan ere, badakigu eskolako giro onak bertako langileen ongizatean eragin zuzena duela (Esteve, 1987; Imbernon, 2017, Lacunza eta Contini, 2016). Harreman egokiek giro positiboa sortzen dute, eta alderantziz. Ikerketa honetan parte hartu duten irakasleek gaur egun eskolako giroa lasaia eta konfiantzazkoa dela ondorioztatu dute. Hori horrela izateko, haien arteko harremanak positiboak direla azpimarratu dute eta, alderantziz gertatuko balitz, hau da, eskolako giroa negatiboa izango balitz, bertako langileen arteko harremanak eta dinamikak negatiboak izango liratekeela uste dute. Horregatik, irakasleek eskolako giroa zaindu behar dela defendatzen dute. ## 5.1.4. Harreman osasuntsuak Harreman osasuntsuek emozio positiboak, asebetea eta zoriona izan behar dituzte oinarrian. Eskola testuinguruan harremanak osasuntsuak direnean giro positiboagoa egongo da lana gauzatzeko. Harreman osasuntsuak izateko, bizitza pertsonala eta lan esperientziak elkarren osagarri izatea garrantzitsua da. Harreman osasuntsua nabarmen ezaugarritzen duen adierazlea konfiantza da. Hartu eta eman, nire eta bestearen dialektika horretan eraikitzen den komunikazio sistemak bi ezaugarri behar ditu gutxienik: konfiantza eta fidagarritasuna (Tan eta Lim, 2009). ## 5.1.5. Zaintzaren etika Zaintza harreman egokiak sortzeko elementu gakoa da. Zaintzeak besteenaz kezkatzea baino askoz gehiago esan nahi du. Egoera enpatikoak bilatzetik harago doa. Harremanak zaintzea ikuspegi etiko eta moral batetik abilezia sozial eta emozional zehatzekin lotzen dugu, baita pentsamendu zehatz batekin ere (Gilligan, 2013). Zaintzak lotura du parte hartzearekin, lotura du eskolan irakaslearen ahotsa entzutearekin, irakasleen lan-baldintzekin, asebetetzearekin, irakasleen arteko sareekin, laguntza-mekanismoekin, gertutasunarekin, begiradarekin, ahots tonuarekin eta jarrerekin; eta horiek estilo eta lidergo zehatzekin lotu behar dira. Lan honen bitartez ikasi dugu irakasleentzat zaintza ezinbestekoa dela edozein harremanetan: familia artean, ikasle-irakasle harremanetan eta irakasleen arteko harremanetan. Irakasleentzat zaintzaren kontzeptua ezaguna den arren, haren benetako esanahiaren inguruan ezjakintasuna nabarmendu da, batez ere, jarrera eta estilo zehatz bat zehazteko unean eta eskola eremura eramateko orduan. Zaintzaren etikak pertsonen arteko bestelako harreman eredu bat proposatzen du (Vázquez-Verdera, 2010), eta eskoletan horren inguruko ezjakintasunak harremanak mugatzen ditu. Eskolak, batzuetan, bertako kideen emozioak ez ditu kontuan hartzen. Hala ere, gaur egungo gizartearen beharrak kontuan hartzen baditugu, eskolak horiei arreta eskaini die (Noodings, 1996). Ikerketa honetan parte hartu duten irakasleak zainduak sentitzen dira gaur egun eskolan, eta horren garrantzia azpimarratzen dute; zaintza hori konfiantza, komunikazioa eta kolaborazioa dagoenean gertatzen da. Modu berean, ikasleekin hori lantzearen garrantzia azpimarratu behar da. ## 5.2. Ikerketaren mugak eta aurrera begirakoak Egindako ikerketaren mugarik handiena parte hartzaileen lagina dateke. Izan ere, gure gaiak komunitate zabala barne hartzen du, eta gure lagina mugatua dateke (eskola bateko irakasleak soilik). Gainera, lagina osatzeko borondatezko izen-emate sistema erabili dugu eta honek mugak ditu. Borondatezko sistemaren bidez ezin da ziurtatu lortutako lagina hezkuntza komunitate guztiaren ordezkoa dela. Dena den, ikuspegi kualitatiboak eskaintzen du baliabide nahikoa (etnografiaren eremuan, esate batera) muga horiei aurre egiteko eta esan dezakegu irakasleen iritzi, uste eta emozioekin lanean ari garenez, pertsonen pentsamenduak diren neurrian, badutela beren garrantzia, pertsonak erdigunean jarri ditugulako haien errealitatea aztertu eta hura interpretatzeko. Etorkizunari begira, garapen handia izan dezakeen ikerketa ildoa dela pentsatzen dugu, batez ere euskal komunitate zientifikoaren esparruan. Ikasle eta irakasleen arteko harremanen inguruan asko sakondu da, baina ez hainbeste irakasleek beren artean eraikitzen dituztenen inguruan. Zentzu horretan, harremanak irakaskuntza-ikaskuntza prozesuaren erdigunean daudela jakinda ikerketarako gai garrantzitsua dela uste dugu. Beraz, etorkizunari begira gai honek aztertua izan behar du. Modu horretan, irakasleen formakuntzan (hasierakoan eta etengabekoan) behar duen tokia izatea lortuko da. Irakasleek irakasteaz harago beste abilezia emozionalak behar dituztelako hezkuntza garai berrietara egokitzeko. # 6. Erreferentziak - Alvarado, A. (2004). La ética del cuidado. Aquichan, 4(1), 30-39. http://www. scielo.org.co/scielo.php?pid=S165759972004000100005&script=sci\_ arttext&tlng=en 2019ko irailaren 28an eskuratua. - Antúnez, S. (1999). El trabajo en equipo de los profesores y profesoras: factor de calidad, necesidad y problema. El papel de los directivos escolares. Educar, 24, 89-110. doi: http://hdl.handle.net/2445/22305. - Appadurai, A. (zuz.) (1988).The social life of things: Commodities in cultural perspective. Cambridge: Cambridge University Press. - Ardévol, E; Muntañola, N. (coords.) (2004). Representación y cultura audiovisual en la sociedad contemporánea. Bartzelona: Editorial UOC. Humanidades. - Ball, S. J. (1989). La micropolítica de la escuela: hacia una teoría de la organización escolar. Bartzelona: Paidós. - Bauman, Z. (2003). Modernidad líquida. México DF: Fondo de Cultura Económica. - Bautista, A. B., Rayón, L. R., eta De las Heras, A. (2012). Valor de los registros audiovisuales en educación intercultural. Comunicar Revista Científica de Educomunicación, 39(XX), 169-176. DOI: 10.3916/C39-2012-03-07. - Bautsita, A. B., Rayon, L. R., eta De las Heras, A. M. (2018). Imágenes experienciales y foto-elicitación en la formación del profesorado. Educatio Siglo XXI, 36 (2 Uztaila), 135-162. DOI: 10.6018/j/333001. - Bautista Garcia-Vera, A., eta Velasco Maillo, H. M. (2011). Antropología Audiovisual, medios e investigación en Educación. Madril: Trotta. - Benito-Martín, B. (2006). Las relaciones interpersonales de los profesores en los centros educativos como fuente de satisfacción. Conferencia de la Sociología de la Educación, 1-20. https://dialnet.unirioja.es/servlet/ articulo?codigo=2377185 2019ko abenduaren 1ean kontsultatua. - Bisquerra, R. (2004). Metodología de la investigación educativa. Madril: La Muralla. - Bisquerra, R. (2011). Educación emocional.Propuestas para educadores y familias. Bilbo: Desclée de Brower. - Calderón Almendros, I. eta Verde Francisco, P. (2018). Reconocer la diversidad. Textos breves e imágenes para transformar miradas. Bartzelona: Octaedro. - Coomber, B., eta Barriball, K. L. (2007). Impact of job satisfaction components on intent to leave and turnover for hospital-based nurses: a review of the research literature.International journal of nursing studies, 44(2), 297-314. - Daniels, H. (2007). La formación de equipos interagenciales: un estudio de aprendizaje innovador. Cultura y Educación, 19(3), 295-309. - Devine, J. F., eta Cohen, J. (2007). Making your school safe: Strategies to protect children and promote learning. New York: Teachers College Pr, Columbia University. - Edwards, J. eta Cable, D. (2009). The value of value congruence. Journal of Applied Psychology, 94(3), 654-677. - Elliot, J. (1990). La investigación-acción en educación. Madril:Morata. - Elliot, J. (2000). La investigación-acción en educación, 4.ª ed. Madril: Morata. - Esteve, J. M. (1987). El malestar docente. Bartzelona: Laia. - Faragher, E., Cass, M. eta Cooper, C. (2005). The relationship between job satisfaction and health: a meta-analysis. Occupational and Environmental Medicine, 62, 105-112. - Ferres, N., Connell, J. eta Travaglione, A. (2004). Co-worker trust as a social catalyst for constructive employee attitudes. Journal of Managerial Psychology, 19(6), 608-622. - Flick, U. (2002). Qualitative research-state of the art.Social science information, 41(1), 5-24. - Flick, V. (2004). Introducción a la Investigación Cualitativa. Madril: Morata. - Freire, P. (2004). La Educación como Práctica de Libertad. Madril: Siglo XXI. - Fullan, M. (1994). La gestión basada en el centro: el olvido de lo fundamental. Revista de educación, 304, 147-161. - Gibbs, A. (1997). Focus groups. Social research update, 19(8), 1-8. - Gilligan, C. (2013). La ética del cuidado. Bar[tzelona: Cuadernos de la Fundación](https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2377185) [Víctor Grifols y Lucas. He](https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2377185)mendik hartua: http://www.secpal.com/%5CDocum entos%5CBlog%5Ccuaderno30.pdf - Gimeno Sacristán, J. (1988). El currículum: una reflexión sobre la práctica Madril: Morata. - Gimeno Sacristán, J. (2008). El valor del tiempo en educación. Madril: Morata. - Hargreaves, A. (1984). Experience counts, theory doesn't: How teachers talk about their work. Sociology of education, 57(4), 244-254. - Hargreaves, A. (1996). Profesorado, cultura y postmodernidad: cambian los tiempos, cambia el profesorado. Madril: Morata. - Hargreaves, A., eta Fink, D. (2006). Estrategias de cambio y mejora en educación caracterizadas por su relevancia, difusión y continuidad en el tiempo. Revista de Educación, 339(84), 43-58. - Hargreaves, A., eta Fullan, M. (2014).Capital profesional. Madril: Morata. - Imbernón, F. (1994). La formación y el desarrollo profesional del profesorado: hacia una nueva cultura profesional. Bartzelona: Graó. - Imbernón, F. (2017). Ser docente en una sociedad compleja. La difícil tarea de enseñar. Bartzelona: Graó. - Jiménez, B. J. (1996). Los formadores. Educar, 20, 13-27. - Kincheloe, J., eta Steinberg, S. (1998). Students as researchers: Creating classrooms that matter. London: Routledge. - Kincheloe, J. L., eta McLaren, P. (2008).Pedagogía crítica: de qué hablamos, dónde estamos. Bartzelona: Grao. - Kitzinger, J. (1994). The methodology of focus groups: the importance of interaction between research participants.Sociology of health & illness, 16(1), 103- 121. - Lacunza, A. B., eta Contini, E. N. (2016). Relaciones interpersonales positivas: los adolescentes como protagonistas. Psicodebate. Psicología, Cultura y Sociedad, 16(2), 73-94. https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=5763101 2019ko azaroaren 2an kontsultatua. - Longo Martínez, F. (2008). Liderazgo distribuido, un elemento crítico para promover la innovación. Capital humano, 226, 84-89. - Moliner García, O., Traver Martí, J. A., Ruiz Bernardo, M. P., eta Segarra Arnau, T. (2016). Estrategias que inciden en los procesos de democratización de la escuela. Una aproximación teórica. Revis[ta electrónica de investigación edu](http://www.secpal.com/%5CDocumentos%5CBlog%5Ccuaderno30.pdf)cativa, 18(2), 116-129. - No[ddings, N. $1996$. Stories and affect i](http://www.secpal.com/%5CDocumentos%5CBlog%5Ccuaderno30.pdf)n teacher education. Cambridge Journal of Education, 26(3), 435-447. doi: https://doi.org/10.1080/0305764960260311. - Noddings, N. (2003) Happiness and Education, New York: Cambridge University Press. - Noddings, N. (2005). Identifying and responding to needs in education. Cambridge Journal of Education, 35(2), 147-159. DOI: 10.1080/03057640500146757. - Pedrero, E. (2011). La situación de la convivencia escolar en España: análisis del estudio estatal sobre convivencia escolar en la Educación Secundaria Obligatoria. En J. J. Leiva y R. Borrero (eds.) Interculturalidad y escuela, 13-39. - Perez Serrano, G. (2004). Investigación cualitativa. Retos e Interrogantes. Madril: La Muralla. - Perrenoud, P. (2012). Cuando la escuela pretende prepara para la vida. ¿Desarrollar competencias o enseñar otros saberes? Bartzelona: Graó. - Pink, S. (zuz.). (2007).Visual interventions: Applied visual anthropology. Vol. 4. New York: Berghahn Books. - Pozo C., Alonso E., Hernández S., eta Martos Méndez, M. (2005). Determinantes de la satisfacción laboral en trabajadores de la administración pública: el valor de las relaciones. Capital Humano. ISSN 1134-7937, 11(2-3), 247-264. - Sachau, D. (2007). Resurrecting the motivation hygiene theory: Herzberg and the positive psychology movement. Human Resource Development Review, 6(4), 377-393. doi: https://doi.org/10.1177/1534484307307546. - Schon, D. (1989). La formación de profesionales reflexivos. Bartzelona: Paidos-MEC. - Schon, D. A. (1998). El profesional reflexivo, cómo piensan los profesionales cuando actúan. Barcelona: Paidós. - Seo, Y., Ko, J., eta Pric[e, J. L. $2004$. The determinants of job satisfaction among](https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=5763101) hospital nurses: a model estimation in Korea. International Journal of Nursing Studies, 41(4), 437-446. - Sledge, S., Miles, A. eta Coppage, S. (2008). What role does culture play? A look at motivation and job satisfaction among hotel workers in Brazil. The International Journal of Human Resource Management, 19(9), 1667-1682. - Steinberg, S. R. (Zuz.). (2014). Critical youth studies reader. New York: Peter Lang. - Stenhouse, L. (1984). Investigación y desarrollo del currículum. Madril: Morata. - Tan, H. & Lim, A. (2009). Trust in [coworkers and trust in organizations.](https://doi.org/10.1080/0305764960260311) The Journal of Psychology, 143(1), 45-66. https://doi.org/10.3200/JRLP.143.1.45-66. - Tejada Fernandez, J. (2009). Profesionalización docente en el escenario de la Europa de 2010. Una mirada desde la formación Teacher professionalisation in the European 2010 scenario. A training point of view. Revista de Educación, 349, 463-477. - Torres, J. (2001). Educación en tiempos neoliberalismo. Madril: Morata. - Torres, T. S. (2006). La desmotivación del profesorado. Madril: Morata. - Trilla, J. (1985). Ensayos sobre la escuela: el espacio social y material en la escuela. Bartzelona: Laertes. - Trilla, J., Gros, B., Lopéz, F., García, M., eta Jesús, M. (1998). La educación fuera de la escuela: ámbitos no formales y educación social. Cuestiones pedagógicas, Universidad de Sevilla 10-11. - UNESCO (2016). Educacion 2030. Declaracion de Incheon. Hacia una educación inclusiva, equitativa y de calidad y un aprendizaje a lo largo de la vida para todos. París: UNESCO:. Hemendik hartua: https://unesdoc.unesco.org/ ark:/48223/pf0000245656\_spa - Vázquez-Verdera, V. (2010). La perspectiva de la ética del cuidado: una forma diferente de hacer educación. Educación XXI, 13(1), 177-197. Eskuratuta http:// revistas.uned.es/in[dex.php/educacionXX1/article/view/282/238](https://doi.org/10.1177%2F1534484307307546). - Walster, E., Walster, G. W., eta Berscheid, E. (1978). Equity: Theory and research. Boston: Allyn and Bacon. - Woods, P. (1987). La escuela por dentro: la etnografía en la investigación educativa. Bartzelona: Paidós. - Yañez Gallardo, R., Arenas Carmona, M., eta Ripoll Novales, M. (2010). El impacto de las relaciones interpersonales en la satisfacción laboral general. Liberabit, 16(2), 193-202. - Zeichner, K., eta Liston, D. (1987). Teaching student teachers to reflect. Harvard educational review, 57(1), 23-49.
aldizkariak.v1-7-625	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 78 _2011_6", "issue": "Zk. 78 _2011_", "year": "2011", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	## EL MUNDO DE LA RENOVACION CATOLICA, 1540-1770 R. Po-Chia Hsia Akal, [The World of Catholic Renewal, 1540-1770, 2005] Madril, 2010 Erreforma protestanteak historiografia zabala eragin izan du aspaldiaspalditik eta adostasun unibertsala dago prozesu luze eta konplexu hura izendatzeko erabiltzen den termino konbentzionalari buruz; ezin beste horrenbeste esan, aldiz, Eliza Katolikoaren magalean gelditzea aukeratu zutenek segitu zuten ibilbidea deskribatzeko, liburu honen hitzaurrean azaltzen den bezala. Azalpide horren arabera, batetik, historiografia laburragoa eta berankorragoa izan da eta, bestetik, oraingoz ez du lortu prozesu osoa termino arrunki onartu batez izendatzea: Kontrarreforma izan da erabiliena, baina horren aurka altxatu ziren aspaldi historialari katoliko zenbait, Erreforma katolikoa erreibindikatuz. Berriki beste termino batzuk ere proposatu omen dira, hala nola Konfesionalismoaren garaia («konfessionalles Zeiltater», 20. or.), protestantismoa eta katolizismoa prozesu bakar baten barruan integratu nahirik, baina proposamenak ez omen du ahobateko adostasunik eragin. Liburu honen egileak, beraz, lehenengo eta behin bere ikergaia mugatzeko ahalegin argigarri eta eskergarri bati ekiten dio, termino horien atzean ezkutatzen diren eztabaida historiografikoak azalduz eta, ondorioz, bere irtenbidea proposatuz: Eraberritze katolikoa («Catholic Renewal»). Bi arrazoi dira hautu horretara bultzatu dutenak: adostasun historiografiko eza eta, bereziki, garai honetan katolizismoak Europaz kanpo izan zuen hedapena aztertzeari ematen dion garrantzia, erabakigarria bere hautuan. Garbi dago, nire ustetan, egilearen jatorriak zerikusi handia jokatu duela: karrera profesional osoa Estatu Batuetan egin arren, txinatarra jaiotzez eta ikastetxe katoliko batean hezia izan zen, Hong Kong-en, handik Erresuma Batura eta gero Amerikara jo zuen arte. Normala da, beraz, Asiari eta Amerikari espazio esanguratsua ematea bere analisietan. ![](_page_0_Picture_5.jpeg) 1. irudia. El mundo de la renovación católica argitalpenaren azala. Gaiak, alegia, Eliza Katolikoaren historiak 1540-1770 bitartean, munta berezia du euskaldunentzat. Ildo horretako aipamen ezagunena Koldo Mitxelenaren hura da, zeinaren arabera Trentoko Kontzilioak biziki sakonki markatu zuen euskaldunen asturua; liburu hau irakurrita baieztapen horri ñabardura garrantzitsu bat gehitu beharrean gaudela iruditzen zait; izan ere, Hsiaren arabera jesuitak dira prozesu osoa markatzen duen ordena erlijiosoa (garaiaren mugaketa kronologikoa bera ordenaren sorrera eta lehen desegiteari dagokio), eta nekez exajera daiteke jesuiten garrantzia euskal kulturaren alorrean; hortaz gain, frantziskotarrak (kaputxinoak, zehazki) dira, Hsiaren arabera, jesuiten atzetik Eraberritze katolikoaren bigarren indar nagusia. Berriztatze katolikoaz hitz egitea, beraz, neurri handi batean jesuitei eta frantziskotarrei buruz hitz egitea omen da, eta begi-bistakoa da guztiontzat bi ordena horiek Euskal Herrian izan duten garrantzi itzela XVI. mendetik gaur egunera arte. Izan ere, eta baiztapen hau osoki nire kolkotik atera da, Trentok inon arrakastarik lortu bazuen munduan, Euskal Herrian lortu zuen, bereziki jesuiten eta frantziskotarren eskutik ziur aski. Trento zer izan zen aztertzea, beraz, garrantzitsua da Euskal Herriaren historian interesatuta dagoen edonorentzat. Horra liburu hau irakurtzeko arrazoi nagusia. Eta Trentoko kontzilioari dedikatzen zaio liburuaren lehen kapitulua, argia eta argigarria. Esango nuke liburuaren giltzarria dela: hor ikusten da hasierahasieratik Kontzilioak garaitu behar izan zituen mota guztietako zailtasunak, harrigarri xamarrak gure herrian izan zuen nagusitasunean heziak izan garenontzat. Bai, kontzilioa bera penaz eta nekez bildu zen, penaz eta nekez lortu zuen Erromako Aita Santuaren onespena (beti erlatiboa, beldur baitzen kontzilio bati, edonolakoari, gehiegizko boterea aitortzeaz) eta penaz eta nekez, eta atzerapen ikaragarriz, lortu zuen erresuma katolikoetan bere erabakiak onartuak izateaz gain, gauzatuak izatea; azken puntu horretarako, adibidez, mendeak behar izan ziren batzuetan, beste batzuetan inoiz ere ez ziren aplikatu, eta kitto. Ariketa zaila da, beraz, Trento ondo haztatzea, itxura batera ematen duena baino askoz ere zailagoa. Eta Trentoren ondorioak haztatzeari ekiten dio egileak ondoko kapitulu guztietan. Lehengo eta behin, eraberritzearen indar nagusiak, ordena erlijioso berriak edo berriztatuak (2. kap.), jesuitak ororen buru, lehenago esan dugunez, eta gero kaputxinoak. Interesgarria da aipatzea bi ordena horien artean dagoen osagarritasuna: jesuitak goi-klaseen artean jardun bazuten ere (bereziki beren eskolen bitartez), kaputxinoak pobreen jesuitak izan ziren eta, beraz, bereziki asistentzia sozialean nabarmendu ziren. Dena den, kapituluaren atal intesgarriena nire begietan ordena erlijioso femeninoen azterketa da, hots, mojen mundua: nolako papera jokatu zuten haien liderrek eraberritzearen lehen urte heroikoetan, hierarkiaren kezkak emakumezkoen gehiegizko protagonismo eta lidergoagatik, haien sumisio progresiboa eta komentuaren erreforma, kupidagabea, klabe patriarkalean kontatua. Emakumearen historian interesatuak ustekabeko altxor handia aurkituko du orrialde hauetan (53-63 or.): patriarkalismoa, klase soziala, familia, interes ekonomikoak, erlijioa, emakumearen heziketa eta autonomia... Baina ezin gara kapitulu bakoitzean luzatu, ezta hain interesgarria den honetan ere. Hurrengo hiru kapituluetan Europa aztertzen da, lurraldez lurralde eraberritze katolikoaren ezaugarriak eta katramilak kontatuz. Hiru eremu handi bereizen dira: Eliza garailea (3. kap.), Eliza militantea (4. kap.) eta martirien Eliza (5. kap.). Euskal Herria, jakina, ez da berariaz aipatzen, baina merezi du azpimarratzea Espainiaz hitz egitean (Eliza garailearen kapituluan) Inkisizioari ematen zaion erabateko protagonismoa; beste hitz batzuetan esanda, Espainian Eraberritze katolikoa Inkisizioaren sinonimoa da, hein handi batean, eta hala ez denean, espainiar mistikoena (Teresa Avilakoa ororen buru). Ez da hori gaur egungo espainol gehienek maite duten irudia, baina garbi dago, honezkero, ikertzaile inpartzial batentzat ez dagoela hiru elementu horiek (Trento, Inkisizioa, mistizismoa) bestela azaltzerik, eta horrek esplikatzen duela, besteak beste, Espainiaren elkortasun intelektuala XVI. mendetik aurrera: eraberritze katolikoa errege katolikoaren eta haren polizia politikoa zen Inkisizioaren eskutik joan zen lurraldean ezin zen loratze kulturalik espero, mistikoen artean ez bada. Tesi klasiko hori (klasikoa espainiar liberalen artean ere) gaur egungo Espainian boladan ez egoteak ez dakar, ikusten dugu, kanpotarren artean berdin izatea. Dena dela, gure lana litzateke horien ondorioak Euskal Herrian neurtzea, adibidez, Hegoaldeko euskal literaturaren ausentzia ia erabatekoa Larramendiganaino: nire uste apalean berriz ere zantzuak ditugu esateko espainiar ideologia inperialak eta Inkisizioak garrantzi zuzena izan zutela gure hizkuntzaren historian. Ikerketari zabalik egon beharko lukeen bidea da, eta konstatazio xinple honetatik abia daitekeena: kulturaren garapenari dagokionez, Espainia eta Frantzia konparatzea Hegoaldea eta Iparraldea konparatzea bezalakoa da hein handi batean: Pirinioez iparraldeko pluralismoa eta, ondorioz, Eliza Katolikoaren militantismoa, askoz ere emankorragoa zen Pirinioez hegoaldeko triunfalismo katolikoa baino (Inkisizioak zaindua, ez ahantz), bai gaztelaniaz, zein frantsesez edo euskaraz. Baina berriz ere diogu ezin garela hemen azalpen luzeetan luzatu. Falta diren gainetiko bederatzi kapituluetan gai zehatzak tratatzen dira, beti argi eta zoli. Nire arreta gehien erakarri dutenak aipatzekotan, Aita Santuaren paperaren analisia (6. kap.), ñabardura oso baliagarriak dakarzkiona eskema orokorrari; edo berriz ere emakumearen papera («Santas, beatas, endemoniadas», 9. kap.) gorago marraztu ditugun arazoetan sakontzen duena maisuki; edo liburugintzari dedikatua (11. kap.), zeinetan berriz ere azalarazten den lurralde katolikoetan protestanteetan baino produkzio txikiagoa egon zela, jesuiten ahalegin itzelak gorabehera (berriz ere azpimarratzen da jesuiten buruzagitza alor honetan), nahiz eta aldea, Alemania bezalako lurralde batean, ez den berez Espainia eta Frantziaren artean egon daitekeena bezalakoa, baina bada ñabardura kurioso bat: katolikoak latinari askoz ere lotuago agertu ziren, aldi luzeago batean gainera, protestanteen artean mota guztietako liburuak (baita goimailako liburu teologikoak edo zientifikoak) herriko hizkuntzan idaztea normalagoa zen bitartean. Baina kapitulurik harrigarrienak, dudarik gabe, Amerikari (12. kap.) eta Asiari (13. kap.) dedikatuak dira; euskaldunok izan dugun mixiolari tradizioa kontuan harturik, arreta bereziz irakurri beharrekoak, baina ez gure tradizioagatik bakarrik, baizik eta baita ere hor aztertzen delako xeheki hizkuntzaren eta propagazio erlijiosoaren artean dagoen lotura dialektikoa. Izan ere, fedea zabaltzeko ezinbestekoa ote da hizkuntza (gaztelania edo portugesa), janzkera, ohiturak... zabaltzea, ala katolikotasuna bertako indiginen hizkuntzan eta kulturan ere formula ote daiteke? Aztergai dugun garaian debate latzak eragin zituen dilema duzue hori, neurri batean gaur egun arte luzatu direnak; biziki interesgarria deritzot Txina edo Japoniako katolizismoen azterketak irakurtzeari, Amerikakoa gutxietsi barik, haatik. Kasu guztietako hizkuntza, erlijioa, politika, ideologia, ekonomia... guztiz elkarloturik azaltzen dizkigu Hsiak, kuadro biziki koleretsu eta aberatsak marraztuz. Ez dago lekurik sinplekerietarako. Eta hain juxtu ere hori da, ziur aski, liburu aberats honetatik atera behar dugun ondorio nagusia: erlijioaren azterketa, erlijio katolikoarena barne, fenomeno sozial biziki indartsua eta konplexua da, topiko errazei (klerikalak zein antiklerikalak) ihes egiten diena. Aski da liburu hau irakurtzea horretaz konturatzeko. Pruden Gartzia Isasti
aldizkariak.v1-7-1045	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 120 _2022_12", "issue": "Zk. 120 _2022_", "year": "2022", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	## GORPUTZ-IRUDIA ETA ALDERDI EMOZIONALAK GAINPISUAN ETA OBESITATEAN AURRENERABEZAROAN Tesiaren egilea: Eva Pereda Pereda Unibertsitatea: Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV-EHU) Saila: Psikologia Klinikoa eta Osasunaren Psikologia eta Ikerketa Metodologia Tesi-zuzendaria: Karmele Salaberria Irizar eta Enrique Echeburúa Odriozola Tesiaren laburpena: Ikerketa honen helburu nagusia 8 eta 12 urte bitarteko haurrengan gainpisuaren eta obesitatearen arteko erlazioa aztertzea izan zen, zenbait aldagai soziodemografiko, psikologiko eta emozional kontuan izanik. Lagina Debagoieneko Lehen Hezkuntzako hirugarren eta seigarren mailetako 1.937 aurrenerabek osatu zuten. Prebalentziari erreparatuz, laginaren % 34,8k gehiegizko pisua (gainpisua eta obesitatea) zuen. Mutilen ehuneko handiagoak zuen obesitatea, nesken ehunekoaren aldean, baina ez zen alderik aurkitu gainpisua zuten adingabeen artean. Oro har, obesitatea zuten aurrenerabeek beren gorputz-tamaina gutxietsi egin zuten (% 99,5) eta gorputz-asegabetasun handia adierazi zuten (% 78,1). Era berean, puntuazio handiagoak aurkitu ziren antsietate-sintomatologian, depresiosintomatologian eta elikadura-asaldurak izateko arriskuan, eta puntuazio baxuagoak autoestimuan. Gainpisua zuten aurrenerebeei dagokienez, hauek ere nork bere gorputz-tamaina gutxietsi zuten (% 95,9) eta gorputz-asegabetasun handia adierazi zuten (% 64,9). Era berean, aldagai psikologiko eta emozionaletan, gainpisua zuten aurrenerabeek, oro har, obesitatea zuten ikaskideek baino puntuazio baxuagoak lortu zituzten, baina pisu normala zuten ikaskideek baino puntuazio handiagoak. Pisu normala zuten aurrenerabeei dagokienez, gehienek ez zuten gorputzdistortsiorik adierazi, hots, gutxiespena % 6,2koa izan zen, eta gorputz-asegabetasunaren ehunekoa txikiagoa izan zen, % 32koa izan arren. Ebaluatutako gainerako aldagaien puntuazioak ere nabarmen txikiagoak izan ziren, batez ere depresiosintomatologian, autoestimuan eta elikadura-asaldurak izateko arriskuan. Azkenik, azpimarratu behar da, lagin komunitarioa izanik, azterketa honetako adingabeek ez zutela nahasmendurik pairatu. Halere, arrisku-faktore batzuk adierazi zituzten, ebaluatutako alderdi emozionalen aurrean zaurgarritasun handiagoa ekar lezaketenak, eta, bereziki, arrisku hori handiagoa izan zen gainpisua eta obesitatea zuten adingabeengan. Honenbestez, tesi honetan lortutako emaitzen arabera, funtsezkoa izan daiteke gorputz-irudiaren eta aldagai emozionalen gainean eskuhartzea, 10 urte bete baino lehen.
aldizkariak.v1-7-1096	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 125 _2023_1", "issue": "Zk. 125 _2023_", "year": "2023", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	## CEVI EUSKADI: BIZI-GERTAEREN ZEREGINA MEMORIA AUTOBIOGRAFIKOAN ETA KOLEKTIBOAN, ETA ONGIZATEAREKIN DUTEN LOTURA Tesiaren egilea: Lander Méndez Casas Unibertsitatea: Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV/EHU) Saila/Institutua: Gizarte Psikologia Saila Doktorego-programa: Psikologia Jakintza-arloa: Gizarte Psikologia Tesi-zuzendaria: Darío Páez Rovira eta Saioa Telletxea Artzamendi Tesiaren laburpena: Tesi honetan, gizabanakoen bizitza-ibilbideetan sakontzen da ikuspegi sozial batetik, eta esperientzia subjektiboaren bidez iraganeko oroitzapenak orainaldiaren ongizatearekin nola lotzen diren aztertzen da. Doktorego-tesia, CEVI -Changements et événements au cours de la vie Nazioarteko Sarearen esparruan garatu da (ikus http://www2.supsi.ch/cms/cevi/), eta lau atalez osatuta dago. - 1. kapituluak eskaintzen du CEVI Sareak tesiko ikerketa enpirikoak garatzeko erabili diren ikuspegia eta prozeduren esparru kontzeptuala. - 2. kapituluan, Gaza eta EAE arteko konparazio transkulturalean egiaztatu da bizitzan zehar arau-aldaketa eta aldaketa positiboko gertaerak gehiago bizi izaten direla, bi kulturetan antzeko eredu ebolutiboa erakutsiz, bai eta memoria autobiografikoaren izaera positiboa ere. Oro har, asimetria bat gertatzen da, eta horrek erakusten du ongizatearekin gogoratutako gertaera pertsonal positiboen lotura handiagoa. - 3. kapituluak EAEko memoria kolektiboaren edukia eta ongizatearekin duen lotura aztertzen ditu. Bertan, gertaera sozioekonomiko eta politiko-militarren konbinazio batez osatutako memoria kolektiboa ikusten da, balentzia positiboko eta negatiboko gertaerak batera aurkeztuz, batez ere iragan politikoari lotuta daudenak. Tokiko taldeari lotutako gertaeren nagusitasuna nabarmentzen da (soziozentrismoa), eta irabazitzat jotako gertaera soziohistorikoek ongizate pertsonalarekin eta haren alderdiekin lotura handiagoa erakusten dute. - 4. kapituluak, alde batetik, gertakari soziohistorikoen belaunaldi-memoriaren azterketa gehitzen du. Bestetik, 3. kapituluko ikerketa-lanaren erreplika Palestinan. Orokorki, gertakari politikoen eta indarkeria kolektiboaren oroitzapenaren nagusitasuna berresten du, nahiz eta balentzia negatiboko gertaerak ez diren nagusi. Soziozentrismoa nabarmenagoa da Latinoamerikako herrialdeetan; Europan, berriz, nazioarteko eta Mendebaldeko gertakarien presentzia handiagoa da funtsean. CEVI ikerketa-lanetan belaunaldi-efektua ikus daiteke (gertaeren % 24); aldiz, gehien aipatutako hamar gertaera historikoen erdiek aldi-efektua ikusarazi zuten. Palestinan memoria kolektiboaren eduki politiko-militarra nabari daiteke, batez ere negatiboa eta indarkeria-gatazka politikoari lotua. Euskadin aurkitutako soziozentrismoa errepikatzen da, baina, Palestinaren kasuan, alderdi negatiboak eragiten du ongizatean gehienbat. Oro har, memoria autobiografikoak eta memoria kolektiboak gizabanakoen eta gizarte-taldeen jarraitutasuna ahalbidetzen duten egokitze-mekanismo gisa uler daitezke. Bizi-ibilbidearen ikuspegitik, tesi honek memoriaren arloko ezagutzari laguntzen dio, testuinguru desberdinetan gordetzen diren oroitzapen motei eta horiek biztanleria orokorraren ongizatearekin duten loturari buruzko informazioa emanez. Doktoregotesi hau Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailaren doktoratu aurreko dirulaguntzarekin finantzatu da [PRE\_2017\_1\_0405].
aldizkariak.v1-7-316	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 38 _2001_1", "issue": "Zk. 38 _2001_", "year": "2001", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	# Euskal preso politikoen informazioa Nafarroako egunkarietan (Diario de Navarra eta Diario de Noticias) Koldo Castañeda Vallejo Ikertzailea Nafarroako, Diario de Navarra eta Diario de Noticias egunkariek euskal presoen inguruan 1998 eta 1999. urteetan agerturiko albisteak aztertu dira ikerlan honetan. Bi egunkari hauetan gai honi ez diote garrantzi handirik eman eta presoen eskubideen aldeko erakundeak edo bere senideak ez dira aintzakotzat hartu informazio iturri bezala. Urruntasunez jorratu dituzte gai honi dagozkion informazioak. Askotan irakurleari informazio zehatza eman beharrean, iritzia sortzeko ahaleginetan aritu da Diario de Navarra, bereziki. Hala ere, albisteak jorratzeko garaian kutsu positiboa ere antzematen da bi egunkarietan; agian, une horretan zegoen egoera politikoa zela medio. This report analyses the news about Basque prisoners appeared in the papers Diario de Navarra and Diario de Noticias, both from Navarre, in 1998 and 1999. This topic has not been thoroughly treated and the organisations that work in favour of the rights of prisoners and their relatives are not considered as information sources. The news about this subject have been treated distantly. Diario de Navarra often tries to create an opinion in spite of giving exact information. However, there is also a positive treatment in both newspapers, maybe due to the political situation in that moment. #### 1. Sarrera Kartzeletako mundua oso ezezaguna da gizarte zati handi batentzat1. Mundu horretan gertatzen dena jakin ahal izateko hedabideez baliatzen gara, gehienbat. Hala ere, euskal presoen inguruan hedabideek islatzen dutena testuinguru handiagoan kokatu behar dugu. Izan ere, kazetariek ez dute gertakarien aipamen soila egiten; errealitatearen irudia ere ematen digute. Errealitatearen eredua eskaintzen digute (Rodrigo, 1991: 19). Errealitatearen eraikitze prozesu honetan Euskal Herriak pairatzen duen egoera gatazkatsuaren aurrean hedabide guztiek jarrera eta iritzi zehatzak dituzte eta zentzu horretan azterketa hau egitean definizio arazoak ikus ditzakegu. Izan ere, Euskal Herrian dagoen gatazka politikoaren ondorioz kartzeletan dauden gizabanakoen arazoak, ideiak eta abar Nafarroako bi egunkarietan nola islatzen diren ikertu da. Pertsona hauek batzuen ustez preso politikoak dira eta beste batzuek, berriz, izaera politikoa ukatzen diete. Egia esanda, terrorismo hitza da gehien erabiltzen dena indarkeria definitzeko, baina hau esatean motz geldi gaitezke. Indarkeria-ekintza guztiak ez baitira terrorismotzat hartzen; esate baterako, emakumeen kontrako indarkeria. Ikerlan batzuetan terrorismo hitzaren erabilpena desegokitzat jo da. Erakunde batzuk terroristatzat hartzetik talde armatua izatera egun gutxiko kontua izan da. Hor dugu IRAren kasua edo ETArena Aljeriako elkarrizketen garaia. Terrorismo hitza maiz erabili izan da benetako egoera politikoa, soziala eta ekonomikoa estaltzeko. Hitz horren azpian estatusaren kontrako mugimenduak eta gizabanakoak kriminalizatzeko saiakerak egin dira. Estatus horren kontra aritzeko dauden arrazoiak eta ideiak ezkutatzen dira Michel Collon-ek dioen bezala (1995: 322): «La etiqueta "terrorismo" tiene como función impedir cualquier tipo de información sobre las posiciones reales del adversario político, sobre el análisis que hace de las contradiciones sociales de un país y sobre los intereses que defiende». Aldi berean, ideia horien ordez bestelako diskurtso komunikatiboak sortzen dira M. Rodrigo-k bere liburuan azaltzen duen bezala. Ez da kasualitatea talde armatuaz aritzerakoan terrorismo hitz peioratiboa erabiltzea eta, aldi berean, talde hauei izaera politikoa ukatzea. Hala ere, kontraesana dago horrelako dikotomia bultzatzen denean. Alde batetik, terrorismoak ez du zerikusirik politikarekin, baina, beste aldetik, alderdi politikoek, agente sozialek eta hedabideek bortxa ekintza hauetaz egiten dituzten irakurketak erabat politikoak izaten dira; Espainian kasu hauetarako legeria berezia dago, bai eta ezohiko auzitegiak ere. Guk geuk, EHUKI taldeak egiten duen hautaketarekin bat egin dugu (1997: 50): «Horregatik, gerra ekintzak izan gabe baina helburu politikoez egiten diren ekintza armatuei, bortizkeria politikoa esaten die berak». <sup>1.</sup> Autoreak, kartzelan zegoela egin zuen ikerlan hau, Iñaki Zabaleta Urkiolaren zuzendaritzapean, azken honen doktore-ikastaroaren barnean. Egun 500 gizabanako baino gehiago dago Espainiako zein Frantziako kartzeletan indarkeria politikoarekin zerikusia dutelako akusaziopean. Arestian esan den bezala, burutu dugun ikerlan honetan Nafarroako hedabideek preso hauen egoerari ematen dioten garrantzia, nolako iturriak erabiltzen dituzten, zer nolako gaiak jorratzen dituzten eta diskurtsoaren estiloa aztertu ditugu. Kartzelaren mundua ezezaguna dela esan dezakegu, orokorrean. Hormen beste aldean zer gertatzen den, zein den hor bizi den egoera, bertan giltzapean daudenen iritziak eta jarduerak arras ezezagunak dira. Euskal presoek pairatzen duten egoera ezagutu ahal izateko beren familiarrek eta lagunek sortutako erakundeen lana itzela izanda ere, hedabideetara jo behar dute gizarteak ezagut dezan kartzeletako mundu arrotz horretako errealitatea. Baina, erakunde hauek ezin dute berria eraiki, eginkizun honetaz kazetariak arduratzen baitira. Beraz, komunikabideek, kasu honetan ere, paper garrantzitsua betetzen dute gai honi garrantzia emanez edo kenduz, gai honen inguruko iritziak emanez, eztabaida sozialaren agendatik presoen gaia ezabatuz eta abar. Nolabait, kartzeletan bizi den errealitatea birsortzen dute eta horixe da ikertu nahi izan duguna, hain zuzen ere. # 2. Ikergalderak eta hipotesiak # 2.1. Lehenengo arloa: ezaugarri periodistikoak - 1. Informazio kopurua: Bi egunkarien artean desberdintasunik al dago espazio aldetik? - 2. Informazioaren kokapena: Zein ataletan agertzen dira euskal presoen albisteak? - 3. Informazioaren egileak: Zein neurritan dira kazetariak edo berri-agentziak informazioaren egile? - 4. Informazioa eta iritzia: Zein ehunekotan agertzen da albiste edo iritzi modura? #### 2.2. Bigarren arloa: protagonistaren ezaugarriak - 1. Protagonistak identifikatzea: Zeintzuk dira informazioaren protagonistak? Erakundeak, alderdiak, lider politikoak, presoak, eta abar? Zein alderdi politiko agertzen dira gehien presoen gaietan? Zein neurritan dira presoak berak albisteko protagonistak? - 2. Kolektibotasunaren presentzia: zenbat albiste dagokie presoei era kolektiboan hartuta, talde modura ("los presos")? eta zenbat preso bakoitzari, era indibidualean? #### 2.3. Hirugarren arloa: informazioaren gaia eta balorazioa - 1. Gaia: Zein gairekin agertzen dira lotuta euskal presoen berriak? "Euskal Herriratzea", "erreinsertzioa", eta abar? - 2. Balorazioa: Euskal presoen ikuspuntutik, zenbat informazio da positiboa, negatiboa, edo indeterminatua? #### 2.4. Laugarren arloa: diskurtsoaren estiloa 1. Presoen deiturak: Zein deitura diskurtsibo erabiltzen da informazioetan, euskal presoak izendatzeko? #### 3. Metodologia # 3.1. Unibertsoak Ikerketa honetan erabilitako unibertsoa hau izan da: Nafarroan editatzen diren egunkariak. Diario de Navarra eta Diario de Noticias dira Nafarroan argitaratzen diren egunkari bakarrak eta horregatik definitzen dute bi horiek ikerketa honen unibertsoa. Bien ideologia desberdina bada ere, Diario de Navarra aspalditik —1903. urtean atera zuen bere lehenbiziko alea— argitaratzen da eta beti egon da lotuta lurralde honen eskuinekoen interesekin. Salmenta kopuruari dagokionez, egunkari honen garrantzia ezin da ukatu; izan ere, 1999. urteko lehenengo hiruhilekoan 64.681 ale saldu baitzuen2. Bestalde, Diario de Navarra egunkariak La Información S.A. deituriko komunikazio enpresa taldean parte hartzen du herrialde honetan garatuko den komunikazio berrien sarea prestatuz. Diario de Noticias egunkaria, berriz, berrixeagoa da, nahiz eta lehenago Navarra Hoy izenarekin ezagutu. Salmenta kopurua ere desberdina da eta ez da ailegatzen Diario de Navarra egunkariak dituen salmentetara. Ideologia aldetik oso aldakorra izan dela esan daiteke; hau da, hasiera batean, PSNren inguruan sortua omen zen, beranduxeago CDN alderdiaren inguruan zebiltzan enpresa buruek erosi zuten eta azken garaietan EAJ-PNVko alderdi kide batzuk omen dira nagusiak. Ikerketaren denborazko unibertsoa 1998. urteko ekainean hasten da eta 1999. urteko apirilean bukatzen. Kontuan izan behar da ikertutako garaiaren denboraldi batean ETAk su-etena aldarrikatu zuela, hots, 1999ko irailean. Ikerketa honen denborazko unibertsoa bukatzen denean aipatu su-eten horrek berean jarraitzen zuen. Ikerketaren edukien unibertsoa euskal preso politikoen inguruko informazioek eta iritziek osatzen dute. #### 3.2. Laginak Arestian esan den moduan, ikerketa honetako egunkariak Diario de Navarra eta Diario de Noticias dira. Ikerketa honetako laginak hautatzeko "aste konposatua" izeneko era erabili da, zientifikoki ongi frogatua. Horretarako, 1998. urteko egun bat, berez, aukeratu dugu eta hurrengo egunak lortzeko 50 egun gehitu dira. Ikerketan ahalik eta fidagarritasun handiena lortzeko asmoz, bi aste konposatu erabili dira. Erabilitako asteak 1998ko maiatzaren 7an hasi eta 1999ko apirilaren 6an bukatzen dira. <sup>2.</sup> OJDren datuen arabera. Egunkari hauetan aztertu ez diren atalak hauexek dira: nazioartea, ekonomia, kirola eta telebista. Hala ere, bi egunkari hauek dituzten atalak desberdinak dira, nahiz eta edukiak antzekoak izan3. # 3.3. Analisi eta neurketa unitateak Analisi-unitatea dela eta, esan behar da albistearen atal guztiak aztertu direla, alegia, titulua, azpititulua, aurretitulua, sarrera eta testua. Neurketa-unitatea, berriz, orrialdean informazioak duen espazioaren araberakoa da. Zentzu honetan, orrialde osoko informazioari 1 tamaina egokituko zaio; orrialdearen 3/4ak dituen informazioari 0'75 eta horrela informazio guztiek euren balorea izanen dute. # 3.4. Kategoria sistema Kategoria sistemak ikertutako arlo desberdinei dagozkie, hots, informazio kopurua, informazioaren protagonistaren ezaugarriak, informazioaren gaia eta diskurtsoaren estiloa. # 3.4.1. Lehenengo arloa: ezaugarri periodistikoak # 3.4.1.1. Informazio kopurua Atal honetan bi egunkari hauek ikertutako gaiari eskaintzen dioten espazio kopurua aztertu da. Halaber, eskainitako espazioa kontuan hartuta, bien arteko konparazioa egin da ea desberdintasun nabaririk ote dagoen ikustearren. # 3.4.1.2. Informazioaren kokapena Aztertutako bi egunkari hauek sailen banaketa modu desberdinean egiten badute ere, ikerketa honetan beste kategoria batzuetan batu ditugu. Hurrengo kategoria hauek erabiliko ditugu: - 1. Estatua: Espainiako albiste politikoak kokatzen dira. - 2. Nafarroa: Nafarroako albisteak jorratzen diren saila da. - 3. Eskualdea: Nafarroako eskualdeetako albisteak lantzen dira. Politikaz gain, bestelako albisteak ere azaltzen dira; esaterako, gizarte sailean lantzen ohi diren gaiak. - 4. Iritzia: kazetariek eta zutabegileek beren ideiak zabaltzeko erabiltzen dute. - 5. Gutunak: irakurleek beren ideiak azaltzeko duten gunea. - 6. Beste: kasu honetan gai berezi honi eskainitako orrialde bereziak izan ohi dira. #### 3.4.1.3. Informazioaren egileak Hurrengo kategoria hauek erabiliko ditugu: <sup>3.</sup> Diario de Navarra egunkarian «Nacional» atala Diario de Noticias egunkariaren «España» atalaren baliokidea da. - 1. Agentziak: hauek albistea landu ondoren, mezubideetara helarazten dute. - 2. Erredakzio-kazetariak: medioen kazetariak dira eta hauek albisteak lantzen dituzte. Normalean haien sinadura azaltzen da albistearekin batera. - 3. Sinatu gabeak: albiste hauen egileak ez dira identifikatzen. Ez da inoren sinadura azaltzen. # 3.4.1.4. Informazioa eta iritzia Kategoria hauek erabiliko ditugu: - 1. Informazioa: kategoria honetan ohiko bost W-en formula, iraulitako piramidea erabiltzen duten berriak kokatu ditugu. Hau da, zer, non, nor, nola eta zergatik egitura erabiltzen dutenak. Kazetariaren helburua informatzea da. - 2. Iritzia: kazetaritza mota honen helburua hartzailearen erreakzioa eragitea da; kazetariak hartzailea konbentzitu nahi du eta horretarako informazio albisteetan erabiltzen ez den beste egitura bat erabiltzen du (Ramírez de la Pisicina, 1998: 31). # 3.4.2. Bigarren arloa: protagonistaren ezaugarriak Arlo honetan albisteen protagonistak aztertu nahi izan ditugu. Zentzu honetan, beste hiru atal erabili dira, hots, protagonistak identifikatzeko, protagonista horiek alderdiak direnean alderdi horiek identifikatzeko eta euskal presoak multzoka edo banaka azaltzen diren aztertzeko. Lehenengoari dagokionez, esan behar da euskal presoen gaia aztertutako albiste guztietan azaltzen bada ere, beti ez direla albiste horien protagonista nagusiak izaten. Beste pertsona edo erakunde batzuk azaltzen zaizkigu gai honi buruz hitz egiten. Bigarrenari dagokionez, berriz, alderdi politikoak protagonista nagusiak izanda, alderdi bakoitzaren presentzia aztertu da. Bukatzeko, hirugarren atalean euskal presoak multzo modura edo modu indibidualean agertzen diren aztertu da. #### 3.4.2.1. Protagonistak identifikatzea Atal honetan erabiliko ditugun kategoriak hauexek dira: - 1. Alderdiak: alderdi politikoak dira albisteen protagonista nagusiak. Kategoria honetan sartutako alderdiak hauek izan dira: HB, IU, EAJ, EA eta PSOE. - 2. Gobernua: kategoria honetan Espainiako zein Nafarroako Gobernuaren ordezkariak izan dira albistearen protagonistak, bai eta UPN eta PP alderdiak ere. - 3. Presoak: kasu honetan protagonista nagusiak euskal presoak dira edo hauen senideen zein haien aldeko erakundeak. - 4. Besteak: gainontzeko kategorietan sartzen ez diren bestelako erakunde edo pertsonak. #### 3.4.2.2. Alderdiak presoen informazioan Arestian esan den bezala, alderdiek duten presentzia neurtu da atal honetan. Kontuan izan behar da UPN eta PP alderdi politikoak aurreko atalean Gobernua kategorian kokatu ditugula. Kategoria hauek erabiliko ditugu: - 1. Herri Batasuna - 2. Ezker Batua - 3. EAJ - 4. PSOE - 5. UPN eta PP #### 3.4.2.3. Kolektibotasunaren presentzia Hurrengo kategoria hauek erabiliko ditugu: - 1. Kolektiboa: kategoria honetan euskal presoak multzo moduan hartzen dituzten albisteak kokatuko ditugu. - 2. Indibiduala: euskal presoen inguruko informazioa preso jakin bati dagokionean kokatuko da hemen albistea. # 3.4.3. Hirugarren arloa: informazioaren gaia eta balorazioa Bi atal desberdin aztertuko ditugu. Euskal presoen berriak jorratzen direnean, beste gai batzuk ere lantzen dira; lehenengo atal honetan gai horiek aztertuko ditugu, hain zuzen ere. Bigarrenean, berriz, albiste hauek nolako kutsua duten aztertuko dugu. Hau da, albisteek itsatsita dituzten nolakotasun kategoriak izanen dira ikergai. #### 3.4.3.1. Gaia Kategoria hauek erabiliko ditugu: - 1. Espetxe politika: euskal presoei ezarri zaien espetxe politikaren inguruko albisteak izaten dira. Esaterako, Euskal Herriratze edo hurbilpen gaiak. - 2. Sartu eta irteerak: euskal presoak askatu edo euskal hiritarren bat kartzelan sartzearen berri ematen duten albisteak dira. - 3. Erreintsertzioa: euskal presoen afera amaitzeko, batzuen proposamena erreintsertzioa da. Politika hau ETA pm-ren kide ohiekin hasi zen. - 4. Kartzelako egoera: euskal presoek kartzeletan bizi duten egoera lantzen duten albisteak izaten dira. - 5. Besteak: aurreko gaiak jorratzen ez dituzten albisteak. #### 3.4.3.2. Balorazioa Esan den moduan, atal honetan albisteek euskal presoen bizi baldintzekiko duten balorazio kutsua ikertuko dugu. Hurrengo kategoria hauek erabiliko ditugu: - 1. Positiboa: kutsu positiboa duten albisteak kokatuko ditugu kategoria honetan. - 2. Negatiboa: kutsu negatiboko albisteak izaten dira. - 3. Indeterminatua: ez kutsu positiborik ezta negatiborik ere ez duten albisteak. #### 3.4.4. Laugarren arloa: diskurtsoaren estiloa #### 3.4.4.1. Presoen deiturak Euskal presoen gaia jorratzean, mezubideek deitura diskurtsibo desberdinak erabili ohi dituzte, eta deitura hauek aztertzea izanen da atal honetako ikergaia. Kategoria hauek erabiliko ditugu: - 1. ETA: kategoria honetan euskal presoak ETAko preso edo terroristatzat hartzen dituzten albisteak sartuko dira. - 2. Euskal Presoak: preso politikotzat edo euskal presotzat hartzen dituzten albisteak. - 3. Pertsona izena: albiste hauetan euskal presoak beren izen-abizenekin identifikatzen dira. - 4. Presoak: inolako adjektiborik gabeko deitura erabiltzen da kasu honetan. #### 4. Emaitzen aurkezpena #### 4.1. Lehenengo arloa: ezaugarri periodistikoak #### 4.1.1. Informazio kopurua Hasteko, bi egunkari nafar hauek beren orrialdeetan euskal presoen gaiari eskaini dioten espazioa jakin nahi genuen eta beste aldetik bien arteko diferentziarik ote zegoen aztertu. #### 1. Taula. Presoen inguruko informazioa espazioan \| \| Guztira \| \|--------------------\|---------\| \| Diario de Navarra \| %30,4 \| \| Diario de Noticias \| %69,6 \| \| Guztira \| %100,0 \| N= 15,45 orrialdeko espazioa Lehenengo eta behin, esan behar da ikerturiko bi egunkarietan euskal presoen gaiari eskainitako espazioa %15,45ekoa dela. Bi egunkarien arteko aldea nabaria dela azpimarratu behar da; izan ere, gai honi buruz argitaratu denaren %69,6a Diario de Noticiasek atera du. Gai honen presentzia handiagoa da egunkari honetan bestean baino. Hala ere, eta eskainitako orrialdeko espazioa %15,45a baino ez dela kontuan hartzen badugu, bi egunkari hauetan gai honek duen presentzia murritza dela esan daiteke. #### 4.1.2. Informazioaren kokapena Euskal presoen inguruko albisteak atal desberdinetan azaltzen direnez, bi egunkari hauetan zein ataletan kokatzen dituzten aztertu dugu. Izan ere, egin nahi izan dugun ikerketarako ez da gauza bera politika gaiak jorratzen diren atalean kokatzea edo gertakariak aztertzen diren sailean kokatzea, esate baterako. 2. Taula. Euskal presoen informazioa egunkarien ataletan \| \| Estatua \| Nafarroa \| Iritzia \| Gutunak \| Eskualdea \| Beste \| Guztira \| \|--------------------\|---------\|----------\|---------\|---------\|-----------\|-------\|---------\| \| Diario de Navarra \| %52,9 \| %23,5 \| %23,5 \| %0,0 \| %0,0 \| %0,0 \| %100,0 \| \| Diario de Noticias \| %50,0 \| %19,2 \| %0,0 \| %3,8 \| %11,5 \| %15,4 \| %100,0 \| \| Guztira \| %51,2 \| %29,9 \| %9,3 \| %2,3 \| %7,0 \| %9,3 \| %100,0 \| N= 43 item. Albiste gehienak Estatua atalean argitaratu dituzte biek. Atal honetan gai politikoak jorratu ohi dituzte, batez ere. Nafarroa atalean ere bi egunkari hauek gai honen albisteak kokatu dituzte ehuneko handian; Diario de Navarraren kasuan %23,5 eta Diario de Noticias egunkariak %19,2. Baina, Diario de Navarrak Iritzia atala ere askotan erabili du gaia jorratzeko (%23,5). Datu hau azpimarratu behar dela uste dugu, sail honen helburua informatzea barik iritzia sortzea baita. Diario de Noticias egunkariak ez du ezta behin ere Iritzi saila erabili. Dena den, azken egunkari honek Gutunak eta Eskualdea sailak noizbehinka erabili ditu. Egunkari honek euskal presoen gaia orrialde berezietan (%15,4) ere landu du. #### 4.1.3. Informazioaren egileak Albistea nork egin duen azaltzen da. Horregatik, hiru multzotan sailkaturik daude, hots, agentziek egindakoak, erredakzioko kazetariek eginikoak eta sinatu gabe argitaratu direnak. 3. Taula. Informazioaren egilea \| \| Agentziak \| Erredakzio kazetariak \| Sinatu gabe \| Guztira \| \|--------------------\|-----------\|-----------------------\|-------------\|---------\| \| Diario de Navarra \| %52,94 \| %35,29 \| %11,76 \| %100,00 \| \| Diario de Noticias \| %57,69 \| %38,46 \| %3,85 \| %100,00 \| \| Guztira \| %55,81 \| %37,21 \| %6,98 \| %100,00 \| N= 43 orriko espazioa. Bietan agentziek landutako albisteak erabiltzen dira, batez ere. Argitaratutakoaren erdia baino gehiago agentziek bidalitakoa da eta erredakzioan dauden kazetariek eginikoa nabarmen baxuagoa da. Sinatu gabeko albisteak ez dira maiz azaltzen, Diario de Navarran (%11,76) bestean baino gehiago diren arren. Gizartean dagoen horrelako gai batek, informazio agentzietara jotzeko beharrik izan gabe, bertako kazetariei arazoan sakontzeko aukera ematen diela pentsa daiteke. Hala ere, biek jotzen dute agentzietara. #### 4.1.4. Informazio eta iritzi portzentaia Kategoria sistemak azaltzerakoan informazioaren eta iritziaren arteko desberdintasuna azaldu dugu. Orain Nafarroako bi egunkarietan argitaraturiko albisteak zein ehunekotan diren informazioa edo iritzia aztertuko da. \| 4. Taula. Informazio eta iritzien ehunekoak \| \| \|---------------------------------------------\|--\| \|---------------------------------------------\|--\| \| \| Informazioa \| Iritzia \| Guztira \| \|--------------------\|-------------\|---------\|---------\| \| Diario de Navarra \| %70,6 \| %29,4 \| %100,0 \| \| Diario de Noticias \| %88,5 \| %11,5 \| %100,0 \| \| Guztira \| %81,4 \| %18,6 \| %100,0 \| N= 43 item. Datuen arabera, biek euskal presoen gaia bereziki Informazio moduan lantzen badute ere, Diario de Navarra egunkariak Iritzia modu nabarmenean ere askotan (%29,4) erabiltzen du. Egunkari honek gai honi eskainitako espazioaren datua kontuan izaten badugu, Iritzi moduan lantzeak duen garrantzia argi ikus daiteke. # 4.2. Bigarren arloa: protagonistaren ezaugarriak #### 4.2.1. Protagonistak identifikatzea Aztertutako lehenbiziko mailako protagonistak aztertzeko bi atal sortu ditugu. Lehenengo honetan lau multzo sortu ditugu. Izan ere, alderdiak atalean alderdi politikoak protagonistak direnean kokatu dira; Gobernua atalean, berriz, Espainia zein Frantziako Gobernuak eta beren menpe dauden administrazioak kokatu ditugu; Presoak atalean, hauek zein euren inguruko giza erakundeak azaltzen dira; Besteak atala gainontzeko ataletan sartzen ez direnek osatzen dute. Dena den, alderdiak atalean ez dira UPN eta PP alderdiak kontuan hartu, Gobernua atalean kokatu baititugu. Izan ere, bi alderdi hauek Espainiako zein Nafarroako gobernuak beren esku dituzte eta, beraz, bien iritziak zein gobernuenak berdinak dira. Euskal presoak zein neurritaraino diren beren inguruko informazioen protagonistak ere aztertu nahi izan dugu eta beste erakunde eta alderdi politikoen protagonismoarekin konparatu da. 5. Taula: Informazioaren protagonistak \| \| Alderdiak \| Gobernua \| Presoak \| Besteak \| Guztira \| \|--------------------\|-----------\|----------\|---------\|---------\|---------\| \| Diario de Navarra \| %41,18 \| %35,29 \| %5,88 \| %17,65 \| %100,00 \| \| Diario de Noticias \| %46,15 \| %26,92 \| %23,08 \| %3,85 \| %100,00 \| \| Guztira \| %44,19 \| %30,23 \| %16,28 \| %9,30 \| %100,00 \| N= 43 orriko espazioa. Bi egunkarietan alderdiak eta gobernuak dira protagonista nagusiak, bien artean albiste hauen protagonismoaren ehuneko handi bat hartzen dute, hots, %75 baino gehiago. Diario de Navarran euskal presoak edo beren eskubideen aldeko erakundeak oso gutxitan azaltzen dira protagonista moduan: %6ra ez da ailegatzen. Diario de Noticias egunkarian, berriz, gobernuen eta alderdien atzetik bada ere, euskal presoak %23 azaltzen dira. # 4.2.2. Alderdiak euskal presoen informazioan Ikusita gobernuak eta alderdi politikoak direla gehienbat informazioaren protagonista nagusiak, oraingo honetan euskal presoen inguruko gaietan zein alderdi politiko agertzen diren gehien ikertu dugu. Horretarako, lehen Gobernua atalean PP-UPN eta gainontzeko alderdi politikoak kontuan izan ditugu. \| \| \| \| 6. Taula: Alderdiak albisteetan \| \|--\|--\|--\|---------------------------------\| \|--\|--\|--\|---------------------------------\| \| \| UPN-PP \| PSOE \| PNV \| HB \| IU \| Guztira \| \|--------------------\|--------\|-------\|-------\|------\|------\|---------\| \| Diario de Navarra \| %46,2 \| %38,5 \| %7,7 \| %7,7 \| %0,0 \| %100,0 \| \| Diario de Noticias \| %38,9 \| %44,4 \| %11,1 \| %0,0 \| %5,6 \| %100,0 \| \| Guztira \| %41,9 \| %41,9 \| %9,7 \| %3,2 \| %3,2 \| %100,0 \| N= 29 item. UPN-PP eta PSOE alderdi politikoak dira euskal presoen gaiaren inguruko protagonista nagusiak, zalantzarik gabe; bien artean ia %83 betetzen dute. Diario de Navarra egunkariari dagokionez, UPN-PP alderdiaren presentzia handia den neurrian (%46,2koa), Diario de Noticiasen PSOEren ehunekoa UPN-PP alderdiena baino handiagoa da (%44,4koa). Egungo espetxe politika diseinatu eta sostengatzen duten alderdi hauek erabateko nagusitasuna dute bi egunkarietako euskal presoen informazioa lantzeko garaian. Gainontzeko alderdien datuak aztertuta, PNVri ematen zaion garrantzia ez dator bat alderdi honek Nafarroan duen boto kopuruarekin eta indar sozialekin; hala ere, Diario de Noticiasen bestean baino gehiago azaltzen da. Berriz, HBren kasuan Diario de Noticias egunkarian ez dira bere iritziak azaltzen eta Diario de Navarran portzentaia txikian (%7,7). IU Diario de Navarran ez da agertzen eta Diario de Noticiasen, ordea, oso gutxitan (%5,6). #### 4.2.3. Kolektibotasunaren presentzia Euskal presoen gaia jorratzen denean, zenbat albiste dagokie presoei era kolektiboan hartuta, talde modura ("los presos")? eta zenbat era indibidualean? Gure ustez inportantea da jakitea euskal preso bakoitzaren inguruko informazioa ematen den edo modu orokorrean. Dena den, argitu behar da hemen aztertu dena ez dela Euskal Preso Politikoen Kolektiboa. Oraingo aztergaia multzoari eta banakoen azterketari dagokio. 7. Taula. Presoak kategoria multzo modura edo indibiduala \| \| Multzoa \| Indibiduala \| Guztira \| \|--------------------\|---------\|-------------\|---------\| \| Diario de Navarra \| %88,2 \| %11,8 \| %100,0 \| \| Diario de Noticias \| %84,6 \| %15,4 \| %100,0 \| \| Guztira \| %86,0 \| %14,0 \| %100,0 \| N= 43 item Bi egunkari nafar hauek nabarmen euskal presoen gaia jorratzeko garaian, multzo moduan hartzen dituzte eta ez modu indibidualean. Honen arabera, euskal presoen identitatea ezkutatzen dute eta honen bidez urruntasun itxura lor daiteke. Euskal presoen identitate zehatza ez dute azaltzen; horrela, ez da bakoitzaren arazoaz, bizimoduaz edo salaketaz hitz egiten. #### 4.3. Hirugarren arloa: informazioaren gaia eta balorazioa #### 4.3.1. Gaia Euskal presoei buruzko albisteak normalean gai bati lotuta azaltzen dira eta, zentzu honetan, atal honetan gai horiek zeintzuk diren eta bi egunkari hauen artean desberdintasunik dagoen aztertu da. 8. Taula. Gaia. \| \| Espetxe-<br>-politika \| Sartu-<br>irteera \| Erreinser-<br>tzioa \| Gartzelako<br>egoera \| Besteak \| Guztira \| \|--------------------\|-----------------------\|-------------------\|---------------------\|----------------------\|---------\|---------\| \| Diario de Navarra \| %52,9 \| %11,8 \| %11,8 \| %0,0 \| %23,5 \| %100,0 \| \| Diario de Noticias \| %57,7 \| %15,4 \| %3,8 \| %7,7 \| %15,4 \| %100,0 \| \| Guztira \| %55,8 \| %14,0 \| %7,0 \| %4,7 \| %18,6 \| %100,0 \| N= 43 orriko espazioa. Espetxe-politika da gehien jorratzen den gaia. Bi egunkarietan euskal presoen albisteen erdia baino zertxobait gehiago agertzen da gai honi lotuta. Euskal Herriratzearen edo hurbilpenaren aukera, egungo sakabanaketa-politikaren aurrean azaltzen da gai honen barruan, gehienbat. Alde handiaz, euskal hiritarrak kartzelaratzen dituztenean edo kartzelatik ateratzen direnean, egunkari hauetan gertaera horiek azaltzen badira ere, espetxe politikak duen garrantzirik ez dute. Kartzeletan euskal presoek bizi duten egoerak Diario de Navarran ez du inolako islarik eta Diario de Noticiasen, berriz, oso txikia du. Diario de Navarran Besteak atalean ehuneko handia azaltzen da; batez ere, garai horretan ETAren su-etena zegoen eta askotan balizko bake iraunkor batean euskal presoekin zer egin zitekeen aztertzen zen. #### 4.3.2. Balorazioa Euskal presoen bizi baldintzen ikuspuntutik egunkari hauek argitaraturiko albisteek zer-nolako kutsua duten aztertu nahi izan dugu. Zentzu horretan, eta ikuspuntu horretatik bakarrik, zenbat informazio den positiboa, negatiboa, edo indeterminatua aztertu da. \| \| \| \| 9. Taula: albisteen balorazioa. \| \|--\|--\|--\|---------------------------------\| \|--\|--\|--\|---------------------------------\| \| \| Positiboa \| Negatiboa \| Indeterminatua \| Guztira \| \|--------------------\|-----------\|-----------\|----------------\|---------\| \| Diario de Navarra \| %52,9 \| %29,4 \| %17,6 \| %100,0 \| \| Diario de Noticias \| %65,4 \| %23,1 \| %11,5 \| %100,0 \| \| Guztira \| %60,5 \| %25,6 \| %14,0 \| %100,0 \| N= 43 item. Albisteen erdia baino gehiago kutsu positiboan egina dagoela esan daiteke. Bi egunkarien arteko desberdintasuna ez da oso handia. Kutsu negatiboa duten albisteak Diario de Navarran ematen dira, baina, ez dira %30era ailegatzen. Positibo izate honen arrazoia ETAk eginiko su-etenaren garaian irekitako prozesu politikoan oinarritzen dela esan daiteke. # 4.4. Laugarren arloa: diskurtsoaren estiloa # 4.4.1. Presoen deiturak Euskal presoak izendatzeko bi egunkari hauek informazioetan zein deitura diskurtsibo erabiltzen dituzten izan dugu aztergai atal honetan. ETA atalean terroristatzat hartu edo etarra hitza erabili denean. Euskal presoak atalean modu honetan edo preso politikotzat hartu dituzten albisteak kokatu ditugu. Presoak atalean, berriz, inolako adjektiborik gabe azaltzen dira. Atal hau inportantea da euskal preso politikoen inguruan erabiltzen diren izen-deiturak ikusteko eta bi medio hauetan zer-nolako aukeraketa egiten den ere ezagutu ahal izateko. 10. Taula: presoen deiturak \| \| ETA \| Presoak \| Pertsona-izena \| Euskal presoak \| Guztira \| \|--------------------\|-------\|---------\|----------------\|----------------\|---------\| \| Diario de Navarra \| %53,3 \| %26,7 \| %13,3 \| %6,7 \| %100,0 \| \| Diario de Noticias \| %43,5 \| %34,8 \| %17,4 \| %4,3 \| %100,0 \| \| Guztira \| %47,4 \| %31,6 \| %15,8 \| %5,3 \| %100,0 \| N= 43 item. Bi egunkariek euskal presoak terroristatzat edo ETAren kidetzat hartzen dituzte gehienbat. Diario de Navarraren kasuan albisteen %53an horrelako deiturak erabiltzen dira. Askotan, euskal presoen izaera politikoa ez onartzeko asmoz, preso hitza erabiltzen dute; hau da, ez dute inolako adjektiborik erabiltzen objetibotasun faltsuan ezkutatuz. Euskal presoak direla edota preso politikoak direla albiste oso gutxitan azaltzen da: Diario de Noticiasen %4,3n eta Diario de Navarran %6,7n baino ez. ## 5. Ondorioak - 1. Azterturiko bi egunkariek euskal presoen gaiari eskaini dioten espazioa aztertuz gero, espazioaren %15,45 baino ez diotela eman ikus dezakegu. Datu honen arabera, gai honi garrantzi gutxi eman diotela frogatzen da. Hala ere, bi egunkarien artean alde nabaria dago, Diario de Navarrak espazio horren erdia baino gutxiago eskaini diolako. Diario de Noticiasek espazio bikoitza erabili du euskal presoen gaia lantzeko. - 2. Bai Diario de Navarrak, bai Diario de Noticiasek Espainiako informazioa lantzen duten sailean jorratu dute euskal presoen gai hau, batez ere. Bigarren mailan Nafarroako informazioa lantzen den saila agertzen zaigu; baina Espainia atalaren kopuruetatik nahiko urrun. Diario de Navarrak iritzi sailean jorratu izan du euskal preso politikoen gaia. Nafarroako eskualdeetako berriak lantzen diren orriak Diario de Noticiasek erabili baditu ere, Diario de Navarrak ez ditu inoiz erabili. Beraz, gai honi urruntasun kutsua eman nahi diotela dirudi; izan ere, gai hau irakurleen espazio hurbiletik atera nahi duten irudia antzeman daiteke. - 3. Albiste hauek zein sailetan jorratzen dituzten aztertuta beste ondorio bat atera dezakegu: albiste hauek normalean politika gaiak lantzen diren sail berberetan jorratzen direla. - 4. Diario de Navarran euskal presoen gaia Iritzi sailean kokatzeko maiztasuna ere azpimarratu behar da. Gaiari garrantzi gutxi emateaz gain, iritzia sortzeko ahaleginetan aritu da eta ez dio orrialde berezirik eskaini gaiari. - 5. Bi egunkari hauek euskal presoen inguruko informazioa lantzeko garaian albiste agentziek igorritako informazioa erabiltzen dute, bereziki. Bertako kazetarien lanak ez dira %40ra ailegatzen. Hau ere bi egunkari hauek gai honi ematen dioten garrantzi eskasaren adierazlea da; euskal presoen inguruko informazioan sakontzeko erredakzioko kazetariek aukera errazagoa izango lukete senideen bidez edo. Hala ere, agentziek igorritako lanari ematen diote lehentasuna. - 6. Euskal presoen gaia jorratzean bi egunkari nafarrek informazio moduan egiten dute, gehienbat. Hala ere, informazio moduan azaltzen diren albiste asko agente sozial desberdinen iritzietan oinarritzen dira. Beraz, besteek euskal preso politikoen gaiaz zer pentsatzen duten edo zer proposatzen duten islatzen dute. Euskal presoei edo inguruko agenteei ez zaie tarterik eskaintzen, alde bateko informazioa ematen da eta. - 7. Informazioaren protagonistak zeintzuk diren aztertu ondoren, Espainiako zein Frantziako Gobernuak eta alderdi politikoak dira protagonista nagusiak. Presoak eta beraien aldeko erakundeak oso gutxitan izaten dira lehenbiziko mailako protagonistak; esaterako, Diario de Navarran %6ra ez dira horrelako albisteak ailegatzen. Normalean, informazioaren protagonista pasiboak dira eta beraietaz mintzatzen den bitartean, berek ez dute eztabaidan parte hartzen. Beraz, iturri batzuk erabiltzen diren bitartean, beste batzuk, ordea, bazterturik daude. Iturri ofizialak baino gehiago alderdiak hartzen dira iturritzat. Diario de Navarrak presoen iturriak %5,88 baino ez ditu erabiltzen. Bi egunkari hauek jarduera honen bidez, ahots batzuei garrantzi handiagoa ematen dietenean, beste batzuk isilarazten dituzte eta lehenbizikoek errealitate honetaz egiten duten irakurketa legitimatzen dute. Hauen iritziari sinesgarritasun handiagoa ematen diote. Gainera egungo espetxe-politika mantentzearen aldeko jarrera dutenak azaltzen dira bereziki. - 8. Alderdien artean PSOE, UPN eta PP alderdiak dira gehien azaltzen direnak: albisteen %82,7 baino gehiago. Beraz, egun dagoen espetxe politika diseinatu eta aplikatzen dutenak dira bi egunkari hauetan gehien agertzen direnak beren ideiak azaltzen. Arestian aipatu den bezala, bi hedabide hauek desoreka handia sortzen dute eta errealitate hau pairatzen dutenen ahotsa ez dute agerian uzten laguntzen. Gainontzeko alderdi politikoen iritzia zerbait anekdotikotzat hartzen dute eta Diario de Navarran Izquierda Unidako iritzia behin ere ez da azaldu guk eginiko ikerketa honetan, eta gauza bera gertatzen da Diario de Noticiasen Herri Batasunarekin. - 9. Aurreko puntuan esandakoaren ondorioz, bi egunkari hauek euskal preso politikoez aritzen direnean, ez dute euren egoeraz idazten, edo oso gutxi. Diario de Navarrak ez du inoiz horretaz idatzi eta Diario de Noticias egunkariak berrien %7,7an baino ez du egin. Gainontzeko gaien artean nagusia dena hauxe da: espetxe-politika. Honen barnean ikerketa hau egin zen garaian euskal presoak Euskal Herriratzearen edo hurbiltzearen aldeko jarrera oso zabalduta zegoen euskal gizartean. - 10. Ikerketa honen beste atal batean bi egunkari hauek argitaraturiko albisteek euskal presoen bizi baldintzekiko zer-nolako jarrera zuten aztertu da. Ikuspegi horretatik aztertuta, bi egunkariek jarrera positiboa islatu dute (%50 baino gehiago bietan). Dena den, egungo egoera politikoak ziur eragina izan duela eta gai honen inguruan egungo egoerarekin beste ikerketa bat egitea komenigarria litzateke hemen azaldutakoa mantentzen den ala ez ikusteko. - 11. Euskal preso politikoak definitzeko bi egunkari hauek bi termino erabiltzen dituzte bereziki. Alde batetik, etarra hitza edo etakidea dira gehien erabiltzen dituztenak (%47,4). Beste aldetik, preso hitza erabiltzen dute politika arlotik alde egiteko asmoz. Orokorrean, preso politikoa edo euskal presoa dela ukatu egiten dute eta erabiltzen duten hizkuntzan oso gutxitan agertzen da (Diario de Noticias egunkarian % 4,3 baino ez eta Diario de Navarran %6,7). # Bibliografia Batista, A. (1997): Terror i negligència. Hipercor i la construcció periodística d`ETA, Edicions de la Magrana, Bartzelona. Chomsky, N. eta Herman, E. (1988): Los guardianes de la libertad, Editorial Crítica, Bartzelona. Collon, M. (1995): ¡Ojo con los media!, Hiru, Hondarribia. Durandin, G. (1995): La información, la desinformación y la realidad, Paidos Comunicación, Bartzelona. EHUKI taldea (1997): Ajuria Eneko Ituna mezubideetan: Bakerako bidean ala aztoramen iturria?, Arabera, Gasteiz. Herman, E. (1998): "El modelo de propaganda revisitado", Voces y Culturas, 11-26, Bartzelona. Ramírez de La Piscina Martínez, Tx. (1998): Kazetari-l@na Euskal Herrian, UEU, Bilbo. Ramonet, I. (1998): La tiranía de la comunicación, Editorial Debate, Madril. Rodrigo, M. (1991): Los medios de comunicación ante el terrorismo, Icaria, Bartzelona. Zabaleta, I. (1997): Komunikazioaren ikerkuntzarako metodologia, UEU, Bilbo.
aldizkariak.v1-7-46	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 5 _1992_4", "issue": "Zk. 5 _1992_", "year": "1992", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	# FAXISMOA FRANTZIAN: 1918 - 1939 # Pruden Garzia Artikulu honen mamia gai oso eztabaidatu bati heltzea da: faxismoaren garrantzia Frantziako historian. Jarrera klasikoa (edo klasikotzat jo ahal duguna) haren garrantzi eza azpimarratzea izan da; horrela, fenomeno marginaltzat jo izan da, kanpotik ekarria eta sustrairik gabea Frantziako gizartean. Beste zenbait ikerlariren arabera, berriz, faxismoa gizarte frantsesean, ongi eta sakonki erroturiko fenomenoa da, funts handiko fenomenoa, alegia. Azken urte hauetan egindako ikerketen arabera, badirudi bigarren jarrera hau dela indarra hartzen ari dena. Hala ere, eztabaida inoiz baino biziagoa da, azken urteotako gertakari politikoen harira (joera neofaxisten berragerpen indartsua). Artikulu honetan errepaso orokor bat egiten zaio bai eztabaida historiografikoari, bai Frantziako faxismoaren historiari berari ere, azken honetarako irizpide deskribatzaile bat erabiliz. Ondorioz, egilea bigarren jarreraren aldekotzat agertzen da, nahiz eta iturritzat erabili dituen historialariei zenbait kritika eta ñabardura egin. Inor gutxik espero zuenean, faxismoarekiko interesa berpiztu egin da ez bakarrik historialari edo ikertzaileen artean, baita gure bizitza arruntean horrenbesteko garrantzia duten masa-komunikabideetan ere. Era guztietako joera faxisten berrindartzea gero eta fenomeno nabariagoa da gure Europako gizartean, eta honek, noski, badu zerikusirik momentu honetan historialarien artean gaiak duen arrakastarekin. Frantzian bereziki, partidu neofaxista baten lotsabako gorakada, hautestontzitan behin eta berriro baietsia, ikerketa eta eztabaida ugarien katalizatzaile bihurtzen ari da. Koordenatu hauetan kokatu nahiko nuke artikulu honen helburua, hots, Frantzian pil-pilean dagoen fenomeno horren sustrai historikoei buruz informazio xume bat eskaintzea. Ildo honi segituz, bi puntu aztertuko ditut bereziki: batetik, faxismo frantsesean zehar ibilbide ia exahustiboa egin nahi dut, izan diren talde faxista edo faxistantzeko guztien berri laburra emanez; bestetik, gaiak sortu duen eztabaida historiografikoaren berri emango dut, bai iraganean (2. atalean), bai gaur egun ere (4. atalean). Bukaeran kritika pertsonal bat erantsiko dut. Muga kronologikoei buruz, azpimarra dezadan aukeraketa nahikoa arbitrarioa izan dela, paradojikoa bada ere, konkrezio eta barne- -koherentziaren mesederako. Era berean, dezadan ez naizela faxismoaren izaerari buruzko eztabaidatan murgilduko, aldiz, zeuden talde politikoen deskripzioan sakonduko dudala, haien izaera faxistari buruzko kalifikazioa parentesi artean utziz. Bibliografiari buruz, guztiz oinarrizkoak diren liburuak jasoko ditut soilik. Era berean, autore bat aipatzean uler bedi bibliografian jasotzen den bere liburutik hartutako informazioa dela. Bibliografia espezifikoagoa, liburu horietako edozeinetan aurki daiteke, eta era berean, ikuspegi orokorragoak, Frantziako historiako edozein esku- -liburutan. ### Eztabaida historiografiko klasikoaren berri laburra Milzà-ri jarraiki, esan genezake sasoiko eztabaida historiografiko/politikoak alboratuz, historialarien artean bi ildo interpretatzaile nagusi izan direla eta, neurri batean, gaur egun ere, segitzen dutela: - 1) "Frantziako eskola" bezala ezagutzen dena; oinarrian, Renè Remon-ek 1954ean argitaratutako liburuan (La Droite en France) agertzen diren tesiei jarraitzen diena; tesi hauek zenbait ñabardura eta aldaketa jaso dute egileak berak egindako 4. argitalpenean (Las Droites en France, 1982), baina hasierako funtsari eutsiz. - 2) Batez ere ikerlari atzerritarrez (ez- -frantsesez) osatutako taldea, aurreko taldearen tesiak kritikatzen dituena, nahiz eta beraien artean diferentzia handiak egon. Talde honen barruan sartzen dira "zaharren" artean Polantzas edo Nolte, eta gazteagoen artean Sternhell, Soucy edo Milzà. René Remond-en tesiak, funtsean, puntu hauetan laburbil daitezke: - a) Frantziazko faxismoak ia ez dauka funtsik; bakar-bakarrik Doriot-en PPF-k eduki zuen ganorazko oinarri herritar bat (baina ez gehiegizkoa ere). - b) Action Francaise edo "liga patriotikoak" ez dira faxistak: faxismoaren parafernaliaren imitatzaile hutsak baino ez ziren izan. - c) Mussolini edo Hitler imitatzeko saioak guztiz minoritarioak izan ziren. - d) Frantzian ez zen sekulan "arrisku faxista"-rik egon. - e) Vichy-koa ez zen erregimen faxista izan. - f) Faktore-multzo zabal batek ezinezko bihurtzen du faxismoaren garaipena Frantzian: - -Lehenengo Mundu-Gerran garaileen artean egon zen. - -krisialdi ekonomikoaren eragina erlatiboki moderatua izan zen. - -ahulezia demografikoa guztiz sustraitua zegoen. - -bazegoen ezkerreko partidu demokratiko indartsurik. - -eskuina iragaziezina zen faxismoarentzat: Frantziako eskuinak ez zuen Duce bat aldarrikatzen; gehienez Clemanceau edo Poincarè bat. g) Benetan zegoena "sasoiko izpiritua" zen, izpiritu edo elite honek sasoi hartako zenbait partidu eta mugimendu parafernalia faxistaz kutsatu zuelarik. Puntu guzti hauek laburbil daitezke esanaz ez direla eskuina eta faxismoa nahastu behar; faxismoa bera, Frantzian, fenomeno marginala da, atzerriko jatorria daukana eta, edonola ere, ezkerreko partiduen artean sortzen dena; Frantzia osoak, eskuineko partiduak barne, tradizio errepublikar eta parlamentariari segitu zion eta talde guztiz marginal batzuk kenduta, ez zen tentaldi faxistan erori. Jarrera honen aurrez-aurre, ikerlari atzerritarren saioak tesi guzti hauen aurka paratzen dira, berauen punturik garrantzitsuenak ukatuz; funtsean diotena ondorengoa da: - a) Faxismoaren sustrai ideologikoak Frantzian daude (beraz, ez da kanpotik ekarritako ideologia), eta jite kontserbadore eta eskuindar nabarmena dauka (beraz, ez da berez ezkerrari dagokion zerbait). - b) Faxismo frantsesa funts handikoa da (beraz, ez da marginala), Frantzian bertan ditu bere sustraiak (beraz, ez da Italiakoaren edo Alemaniakoaren kopia) eta gutxienez, alderdi kontserbadoreekin kidetasun handiak dauzka (beraz, faxismoaren eta eskuinaren muga ez da hain garbia). Bi puntu hauek irmoki finkatuta daude eta historialari askoren artean erabat onartuta (eta ez bakarrik "atzerritarren taldea" bezala sailkatu dugunen artean). Hala ere, badira oraindik ere oso diferentzia handiak euren artean, eta azken bi tesi hauek onartuta ere, eztabaida-puntuak oso sakonak dira. Momentu honetan bereziki (azken laupabost urteez ari naiz) eztabaida historiografiko garrantzitsua dago Frantziako faxismoaren jite, ezaugarri eta izaerari buruz. Artikulu honetan, eztabaida honen berri eman asmoz, hiru historialariren jarrerak hartuko ditut oinarritzat: Robert Soudy, Zeev Sternhell eta Pierre Milzà (ikus bibliografia). Baina bakoitzaren jarreraren azalpen kritiko bat egiteak urrunegi eramango gintuzke, beharbada, oinarrizko zenbait puntu argitzeke utzirik. Hori dela eta, nahiago izan dut Frantziako faxismoaren ikuspegi orokor bat ematea, eztabaida historiografikoarekin jarraitzea azken atalerako utzirik. Ikuspegi orokor honi ekiteko, erizpide orokor bezala faxistatzat edo faxistantzekotzat har daitezkeen talde guztiak sartzea erabaki dut, jakina, bere izaera faxista askotan eztabaidagarria (eta eztabaidatua) delarik. Beraz, kontutan har bedi agertuko diren zenbait talderen izaera faxista/ez-faxista dela eztabaida ugarien iturria hain zuzen ere. Deskribapen honetarako, batez ere Milzà eta Soucy-ren lanak segituko ditut. # Frantziako faxismoaren ikuspegi orokorra Nahiz eta esan daitekeen faxismoa Frantzian eten erabatekorik gabeko fenomeno historiko jarraia dela, aztertuko dugun aldia bi olatu nagusitan sailka dezakegu, bata hogeigarreneko hamarkadan eta bigarrena hogeitamargarreneko hamarkadan. Bi olatuetan bada abagadune bereziki gatazkatsua (1924- -25) eta 1932-34) zeintzuetan faxismoak sekulako indarra erakutsi bati zuen, zenbaiten ustez (Soucy) boterea eskuratzeko posibilitate erreala izan zuelarik. Jakina, faxistak, ez lehenengoan, ez bigarrenean, ez zuten boterea eskuratu, gerraraino itxaron egin behar izan zutelarik gobernuan sartzeko, baina hau gure artikulutik kanpo gelditzen da. Hauxe da erabiliko dugun oinarrizko kronologia: - 1928-1924: Gerraren bukaera ostean, krisialdi ekonomikoak eta gatazka sozialak gora egiten dute etengabe, 1924-3an "Cartel de Gaucehs" delakoa (sozialdemokratak gehi erradikalak) boterera iristen delarik. - 1924-26: Gatazka gogorren sasoia, faxistak indar handia hartu eta boterea eskuratzera abiatzen direlarik (Soucy). - 1926: Poincaré gobernuburu, moneta-krisi estabilizatzea lortzen duelarik; partidu faxistak moteldu egiten dira. - 1928: Eskuinaren garaipena hauteskundeetan, eta berarekin batera faxisten ezabapen ia erabatekoa. - 1932: Krisialdi ekonomikoak sortutako giro gatazkatsuaren ondorioz, "Cartel de Gauches"-en garaipen berria hauteskundeetan. - 1932-34: Mugimendu faxisten berrantolaketa eta gorakada. - 1934: Otsailaren 6-ko "journèe"-a: eskuindar eta faxisten manifestazioa Parlamentu aurrean, indarrez hartzen saiatzen direlarik. Soucy-rentzat, benetako estatu- -kolpe huts egina. - 1936: "arrisku faxista"-k eraginda, Fronte Popularraren garaipena hauteskundeetan eta partidu eta "liga" faxistaren eta faxistaberen ilegalizazioa. - 1939: Bigarren Mundu-Gerra hasten da. Kronologia honen arabera, mugimendu faxista, faxistantzeko edo faxistabera guztiak deskribitzen saiatuko naiz, beti ere azpimarratuz euren balizko izaera faxistak eztabaida biziak sortzen dituela kasu gehienetan. ## 1.- Lehenengo olatua: hogeigarreneko hamarkada Atal honetan batez ere Soucy-ren tesiak segituko ditut. Hamarkada honetako Frantzian argi eta garbi faxista diren hiru mugimendu ditugu (Soucy): Action Francaise, Jeneusses Patriotes eta Le Faisceau. Hauez gain, partido politiko ez diren baina sekulako oinarri sozial zabala daukaten beste mugimendu batzuk daude. Berez faxistak izan gabe, ezaugarri faxista ugari erakusten dituzte, eta beraietatik sortzen eta elikatzen dira garbiki mugimendu faxistak. Zerrenda exhaustibo bat egin gabe, aipa dezadan: Ligue des patriotes delakoa, 1882an fundatua eta Paul Deroudèle-k gidatua, Ligue antisemite delakoa, Ligue de defense catholique delakoa, Federation national catholique delakoa (azken biak Edouard Castelnau jeneralaren lehendakaritzapean, 1.800.000 bazkide izatera iritsi zirelarik) eta Ligue National Republicane delakoa, Millerand Frantziako lehendakari ohiak gidatua, errepublikarra eta eskuindarra. "Liga" guzti hauek eskuindarrak dira, eta beraietatik sortzen dira talde faxistak. Beraz, faxista "hutsak" gehiago ala gutxiago izanda ere, garbi dago "liga" faxistabera hauek oinarri herritar zabal eta sendoa zutela. Baina (Soucy-ri jarraiki) bakarrik argi eta garbi faxistak diren mugimenduetan sakonduko dugu: #### Action Francaise 1989an fundatua, laster Charles Maurras-en partidu bilakatu zen. Errealista (hau da, erregezalea eta Frantziako erregearen aldekoa), antisemita eta katolikoa, bere erregezaletasunak luzera Frantziako eskuinaren zatiketa gaindiezina ekarri zuen, eta bere katolikotasunak, berehalako arrakasta ziurtatu bazion ere, luzera zabalkunde handia izatea galerazi zion Frantzia laikoan. Hauteskunde-mailan ez zuen sekula arrakasta handirik lortu (beti % 5aren azpitik ibili zen) eta militante-kopuru eskasa izan zuen (gehienez 30.000 1924ean). Baina bere garrantzia moralki eta intelektualki askoz ere handiagoa da. Frantziako eskuinaren erreferentzia etengabea izan zen hamarkada luzetan, Europa mailan ere bere garrantzia maila ideologikoan izugarrizkoa delarik, bereziki Espainian. Batere zalantzarik gabe esan daiteke Maurras dela XX. mendeko eskuinaren ideologo garrantzitsuenetako bat, bai Frantzian baita munduan ere. Bere ezaugarri nagusien artean honakoak daude: tradizionalismoa, antiparlamentarismoa, antiliberalismoa eta pesimismo antropologikoa; nazionalista muturreraino, armadaren defendatzaile amorratu eta itsua zen. Bortxaren erabilera (hitzez eta egitez) ontzat jotzen zuen (baita erabili ere) eta "ordua iristean" estatu-kolpe baten beharra aldarrikatzen zuen. Sozialki, burges txikiek osatua zen (dendari, errentero, lurjabe txiki zein handi...) nobleziaren partaidetza nabarmena zelarik. Ugazaba eta langileen arteko harremanetan paternalismoa defenditzen zuen, eta harreman baketsuen beharra azpimarratu. Bereziki garrantzitsua zen haren gazte-erakundea, "camelots du roi" izena zeukana eta bere metodo bortxatiengatik aski ezaguna; Parisko Quartier Latin zen bere feudoa; ikasle unibertsitariz osatua, makila zein pistola erabiltzeko gertu zegoen jendea zen. 1924 arte Frantziako eskuin- -muturreko partidu nagusia izan zen, urte horretan talde berriak sortzen hasi zirelarik. Milzà-rentzat ez da partidu faxista, bere mezuaren muina iraganera itzultzea bait da; talde faxisten sorburu bezala jokatu zuen etengabe, nahiz eta, berriro diot, Milzà-ri jarraiki, partidu faxista ez den. Neure aldetik erantsi nahi nuke Espainia eta Hego Euskal Herriko egoera abiapuntutzat hartuta, beharbada irakurle askorentzat lagungarri izan daitekeela esatea puntu askotan falangistekin baino, karlistekin erakusten duela antz handia, eta ondorioz, bere izaera faxista sakonki zehaztu beharrekoa litzatekeela; hau da, ez dago faxismotik urrun, baina ez da faxismo klasiko eta tipikoa. #### Les Jeneusses Patriotes 1924ean izan zen fundatua, Pierre Taittinger-en eskutik, "Cartel des Gauches"-en garaipena hauteskundeetan sortutako giroa aprobetxatuz. Hasiera batean Ligue Des Patriotesen barruan fundatu zen, beronen erakunde paramilitar gisa, "camelots du roi"-ak imitatuz. Bere hasierako funtzioa iraultza komunista bati aurre egiteko erakunde armatu defentsiboa izatea zen, baina denboraz gero faxistago bihurtuz joan zen, Ligue Des Patriotes-etik independizatuz. Uniformez jantzita ibiltzen ziren (alkandora urdina eta euskal txapela), antolaketa militarra zeukaten, erakusketa militarrak, desfileak, tiro- -ariketak, erromatarren agurra etabar ohizkoak zituztelarik. Goi-burgesiak finantziatua, 100.000 militante izatera iritsi zen (Soucy). 1926an Ligue Des Patriotes-etik bereizten da, bere erradikalismoak ilegalizatzeko arriskuan jartzen bait zuen "liga" bera ere. 1925 eta 1926 bitartean sarri asko aldarrikatu zuen Errepublika botatzea zuela helburu, parlamentuaren ordez diktadura bat ezarriz. Soucy-rentzat, argi eta garbi faxistak ziren, baina Milzà-rentzat ez ziren faxistak izatera iritsi. Bere ideologiari buruz esan dezadan ororen buru antikomunistak zirela, nahiz eta ñabardura ezkertiar batzuk gehitzen saiatu (Soucy-rentzat, demagogia hutsa). 1926tik aurrera oso makaldu ziren, beren diru-iturri nagusia ziren bankari eta industrial handiek abandonatu bait zituzten, nahiz eta formalki desegin ez. #### Le Faisceau 1925ean fundatua Georges Valoisen eskutik, Action Francaise-ren baitatik sortu zen, partidu honen pasibitatea eta aktibismo-falta kritikatuz. AF-ren militante gogorrenak erakartzen saiatu zen, hau da, Maurras-en hitzezko programa bortxatia praktikan jartzeko gertu zegoen jendea. Bere izena italieraren "fascio"-ren frantsesezko itzulpena da, beraz, euskaraz "azao" izango litzateke (eta gaztelaniaz "haz"). Bere antolaketa, helburu eta ekitaldiei buruz JPrentzat esandakoak balio digu (hau da, antolaketa militarra bere parafernalia guztiarekin, oinarrizko antikomunismoa, etab...), baina kontutan hartuz hauek aktibista gogorragoak izan zirela eta faxismoaren aldarrikapen garbiak egiten zituztela, hauek faxista hutsak ziren, eta horrela aitortzen zuten. Bere programa JPena baino ezkertiarragoa zen, hau da "iraultzaileagoa" zentzu faxistean, eta orohar faxismoaren aktibismo tipikoa aurrera ateratzen saiatu ziren, nahiz eta arrakasta nahikoa txikia izan. Langileen artean arrakasta lortu nahiak gero eta ezkerreragotu zituen, bere iturri ekonomikoetatik apartatuz (hau da, industrialak eta bankariak ziren mantentzen zituztenak, eta hauek bere "iraultzaletasunaz" mesfidatzen hasi ziren), langileen artean arrakastarik izatea lortu gabe. Hemen ere faxismoaren demagogia ezkertiarra aipatu behar da, azpimarratuz Le Faisceauren kasuan bereziki garrantzitsua izan zela. Poincarè-ren gobernua iristean, JPekin bezala, bere finantz iturriak agortu egin ziren, eta 1927rako praktikan desegina zegoen. Laburpen gisa, Soucy-ri jarraiki, esan daiteke oso azpimarratzekoa dela hiru partidu hauen eite garbiki eskuindarra, nahiz eta faxismoaren demagogia ezkertiar tipikoa erruz erabili, eta honekin batera gobernua botatzeko eta diktadura bat ezartzeko erakusten zuten borondatea. Soucy- -rentzat hirurak faxista garbiak dira, eta arrakasta handia lortu zuten, nahiz eta oso abagadune konkretu batean bakarrik (1924-26). Milzà-k berriz, bere makaldadea eta arrakasta eza azpimarratzen ditu, eta lehenengo bien kasuan ukatu egiten du faxistak izatea. Edonola ere, AFren kasua aparte utzita, 1928rako beste bi taldeak praktikan deseginda zeuden, eta eskuin errepublikarra gobernuan. ## 2.- Bigarren olatua: hogeitamargarreneko hamarkada Aurreko atalean batez ere Soucy- -ren tesiei segituko badiegu ere, atal honetan Milzà-ren tesiei segituko diegu, hamarkada honetan Frantzian zeuden talde faxista, faxistantzeko edo faxistabera guztien errepasoa eginez. Berriro ere azpimarra dezadan sailkapena Milzà-rena dela eta, beraz, eztabaidagarria eta eztabaidatua. Baina ikerlari honi segituz, bada "nebulosa" zabal bat, zeinetan kokatzen diren era askotako taldeak, kasu gehienetan faxistak baino, faxistantzekoak. Ikustagun. ## Talde faxistantzekoak baina ez faxistak Sail honen barruan Milzà-k hiru talde sartzen ditu, partidu politiko ez direnak, baizik eta aurreko atalean agertu diren ligen tankerakoak: - 1) Federation de contribuants delakoa: 1928an fundatua Marcel Large-en eskutik, 700.000 bazkide izatera iritsi zen; bere agiri eta aldarrikapenak guztiz antiparlamentarioak eta "apolitikoak" dira; halaber, 1934eko otsailaren 6ko manifestazioan parte hartu zuen. - 2)"Dorgerismoa" edo "alkondara berdedunak": 1928an Dorgères-ek fundatua (hortik eta erabiltzen zuten alkandora berdetik datorkie izena), batez ere Frantziako Mendebaldeko baserri-tarren artean garatu zen. Bere bazkideak batez ere nekazari txiki antirrepublikarrak eta tradizionalistak ziren, katolikotasunaren baloreen alde eta errepublika laikoaren aurka mobilizatuak. 1937an 150.000 bazkide izatera iritsi zen. "Eskuadrismoa" (hau da, makilaz edo fusilez armaturiko gizontaldeak "ekintza" bat egitea) sarri asko erabili ohi zuten, baina guzti hau ez da nahikoa (Milzà) faxistak zirela esateko. # 3) Union Nationale de Combatants delakoa: Lehenengo Mundu- -Gerrako gudari ohiez osatua, 900.000 bat bazkide zituen. Oinarriko bazkideak eskuindarrak ziren, baina errepublikaren aldekoak; hala ere, zuzendaritza guztiz faxista zen. 1934eko otsailaren 6ko manifestazioan parte hartu zuen, baina Duce bat baino, Clemanceau bat eskatzen zuten, hau da, errepublika gogor bat, "redressement" bat, baina ez diktadura bat. Beraz, berriro ere ikusten dugu bazegoela faxismoarentzat oinarri herritar sendo bat, nahiz eta Milzà- -rentzat oinarri hori, eskuindarra izan arren, ez zen faxista. ### Lex croix-de-Feu Frantziako eskuineko talderik antolatuena eta sendoena, honekin maila bat igotzen dugu erradikalizazio politikoan, baina oraindik ere ezin dugu faxismoaz hitz egin. 1927an fundatu zen gudari ohien elkarte bezala. 1931an hasten da bere gorakada, La Roeque koronela lehendakaritzara iristean. 1934ean 150.000 bazkide zituen eta 1936an 700.000. Urte honetan disolbatua izan zen, baina partidu politiko bihurtu zen, Partie Social Francais izenarekin, eta ziur aski 1939an milioi bat partaide izango zituen. Milzà-rentzat, Frantziako eskuinaren lehen partidu modernoa. Goitik behera antolakera paramilitarra zeukan, faxismoarekin antz izugarria duelarik antolaketan, tankera orokorrean, buruzagiarekiko mirespenean eta, batez ere, gauez antolatu ohi zuten zuzi-desfile ikusgarrietan. Hala ere, Milzà-rentzat, eskaut katolikoen antz haundiagoa daukate eskuadra faxistena baino. Ideologiari buruz, oinarrian, frantses guztien batasun mistikoa predikatzen zuten, komunismoaren aurka, klase-borrokaren aurka, parlamentu ustelaren aurka eta politikariaren aurka, baina ez zuten benetako programa politiko gorpuzturik. Azpimarragarriena bere eite tradizional eta kristaua da, honek hurbiltzen duelarik Action Francaisera eta Dollfus-en Austriara (Milzà) edo Gil Robles-en CEDAra (P.G.I.), faxismotik bereiztuz. Bere partaidegoa oso-osorik burgeseria eta erdiko klaseak dira; azken orduan bakarrik hasi zen nekazari eta langileak integratzen. Bere izaera faxista Milzà-k ukatu egiten du; berarentzat La Rocque-k behin eta berriro uko egin zion mugimendua faxistatzeko egin zioten proposamenei eta boterea hauteskundeen bitartez eskuratzeko estrategiatik ez zen aldendu. Horren froga gisa esaten du otsailaren 6ko manifestazioan parte hartu zutela, bai, baina bloke diferente batean, ibaiaz bestaldean (hau da, Parisko parlamentuaren ondoan pasatzen den Sena ibaiaz bestaldean, zubia pasatu gabe) Parlamentuaren aurkako erasoan parte hartu nahi izan gabe. Milzà-ren hitzetan, ez zuten Rubicon hori pasatu nahi izan. Laburbilduz, nire ustez, Espainiako CEDAren antz handia dauka kristaua eta tradizionalista, ezkerretik faxistatzat salatua eta eskuinmuturretik moderatuegi eta koldartzat, bere estrategia politikoa hauteskundeen bidetik pasatzen zelarik, boterea eskuratu arte behintzat; 1939ko gerraren hasierak, hauteskundeak atzeratzean, parentesi artean utzi zuen estrategia honen arrakasta. #### Garbiki faxistak ziren taldeak - 1) Solidarité Francaise delakoa: 1933an fundatua Francois Coty-ren eskutik. Sekula ez zen iritsi 10.000 militante izatera. Coty industrial aberatsa zen, eta urte luzetan era guztietako talde faxista edo faxistantzekoak diruz hornitu zituen, bere talde propioa fundatzea erabaki zuen arte, batez ere gaizkile eta marginatu sozialak ("lumpen"- -ak) erabiliz. Milzà-rentzat, faxismo demagogiko eta operetakoa, pailazokeria hutsa ia-ia, eraginik gabea. - 2) Partie Franciste delakoa: 1933an fundatua Bucard-en eskutik. Bucard gudari ohia zen, ia-ia gerra-heroia, gero urte luzetan eskuin-muturrean aritu zena. Neska aberats batekin ezkondu eta gero, bere partidu propioa fundatu zuen, Coty-k bezala bere militanteak batez ere marginatu eta erdi-gaizkileen artean jasoz. Hala ere, badirudi Coty-ren taldea baino zerbait serioagoa zela, Espainiako Falange-arekin batera italiarrek diruz hornitutako partidua bait zen. Milzà-ren esanetan, Italiako FASCIO-ren kopia barregarri xamarra zen, eta Bucard, Duce-ren imitatzaile pailazo xamarra. 1939tik aurrera alemaniarrekin kolaboratu zuten. - 3) Comite Secret d'Action Revolutionaire delakoa, La Cagoule izenez ezagunagoa: AFtik zetorren zenbait lagunez osatua, talde klandestino eta terrorista zen. Bere helburua Errepublika desestabilizatzea zen atentatu terroristen bitartez (komunistei egozten zitzaizkienak). Hau da, probokadore-talde bat, zenbait hilketa burutu zuena bere kide gehienak atxilotuak izan ziren arte. - 4) Partie Populaire Francais delakoa: honekin iristen gara Frantzian egon den masa-faxismo bakarrera (Milzà), eta beraz, leku handiagoa emango diogu. Jacques Doriot-ek fundatu zuen 1936an. Bere momenturik onenean 50.000 partaide izatera iritsi zen. Bere buruzagia, Doriot, lider komunista ohia zen, Saint Denis-eko alkatea izana. 1936an PCF-etik bota zuten eta PPF fundatu zuen ohizko diru- -laguntzak zirela medio (zenbait bankari eta industrialenak). Bere militanteak batez ere gazteak ziren (gudari ohi gutxi), komunismotik etorriak eta langileak portzentaia oso altuan. Bere ideologia nagusiki antikomunismoaz eta antiparlamentarismoaz osatua zen, baina bakarrik 1940tik aurrera aldarrikatuko dute faxistak direla. Programa ekonomikoa teknokratikoa da, langile eta ugazaba artean elkarlaguntza sustatuz, baina hierarkia errespetatu beharra azpimarratuz. Baina batez ere tradizionalismoa eta nazionalismo barresianoa dira elementu aipagarrienak. 1938tik aurrera arrazismorantz eta katolikotasunerantz jotzen du. Bere kontraesanik gogorrena izango da alde batetik totalitario eta ultranazionalista bezala agertu nahi izatea, eta bestetik Alemania eta Italiarekiko Frantziaren morrontza onartzea, edo beraiekiko bakezaletasuna aldarrikatzea. Bestalde, antikomunismoaren esparrua La Rocque-k betetzen zuen. Gauzak horrela, gero eta tradizionalista, kontserbadore eta katolikoago bihurtuz joan zen (Doriot Lourdes-era peregrinazioa egitera iritsi zen), bere hasierako oinarri langiletik bereiztuz erdiko klasea bereganatzea lortu gabe. 1939rako pott eginda zegoen guztiz. ## Beste zenbait talde Oraindik ere badira beste zenbait talde faxista, faxistantzeko edo faxistabera, garrantzitsuena Dèat-ek fundatutakoa delarik, eta sozialismoaren esparrutik zetorrena, baina aipamen hutsa eginda nahikoa da, oso garrantzi gutxi izan bait zuten. Berriz, bada beste gai bat guztiz garrantzitsua, nahiz eta apenas ez diogun lekurik dedikatuko, eta intelektual faxista edo faxistaberei buruzkoa da. Intelektual faxistabera ugari aurki daitezke 30.etako Frantzian, nahiz eta, beti bezala, bere izaera faxista oso eztabaidatua izan. Adibidez, Sternhell-ek "faxismo izpiritualista" barruan kokatzen dituen intelektual pila bat, Milzà-rentzat "inkonformista" izatetik ez ziren pasatu. Hala ere, guztiak batzen dituena 30.eko hamarkadan demokraziari egiten dioten kritika latz eta errukigabea da; hortik aurrera argi eta garbi faxistak izatera ez ziren guztiak pasatu, batzuk bai ordea, adibidez Drieu La Rochelle edo Brasillach. Puntu honi buruz Sternhell-en liburuak irakurtzea gomendatuko nuke. Atal hau bukatzeko, sintesi gisa, Milzà-ren tesi nagusia azaltzea litzateke egokiena: faxismoa baino, Frantzian dagoena da izpiritu "vivhyssois" edo faxistabera baten kutsapena, herritarren sektore oso zabaletan. Izpiritu faxistabera hau ez zen benetako partidu faxista indartsu batean gorpuztu, eta ondorioz Frantzian faxismoa ez zen boterera iritsi gerra eta okupazioa iritsi arte. Izpiritu faxistabera sendo eta zabal hau ez gorpuztea, hurrengo atalean tratatuko dugun kausa historiko sorta bati zor zaio. Neure aldetik gehituko nuke Frantziako faxismoaren historia "rendez-vous" huts egin baten historia izan zela, eta horretan datzala Espainiako faxismoarekiko desberdintasun nagusia. Finean, Espainian nolabaiteko faxismoak boterera iristea lortu zuen (erregimen frankista faxismoaren barruan sartu behar dugun ala ez eztabaidatzen hasi gabe, gutxienez garbi dago osagai faxista sendo bat zeukala, hasiera batean batez ere), baina Frantzian okupazioari esker bakarrik lortu zuen faxismoak boterera iristea, nahiko denbora mugatuan eta baldintza oso berezietan gainera. #### 3.- Porrotaren arrazoiak Bai Soucy, bai Milzà, bat datoz porrotaren arrazoiak azaltzeko orduan, eta neurri batean bat datoz honetan Remond-en tesiekin. Arrazoi nagusiak hiru lirateke: - 1) Frantzian ez zegoen benetako arrisku iraultzailea, burgeseria argi eta garbi faxismoaren alde apostu egitera bultza zezakeena, diru- -laguntza batzuk gorabehera. - 2) Krisialdi ekonomikoa sekula ez zen iritsi Alemania edo Italiako mailara. - 3) Gizartearen tradizio errepublikazale eta demokratikoa gogorregia zen era honetako mugimenduak onartzeko. #### Badira beste zenbait arrazoi ere: - 1) Polizia eta Armada beti Gobernuaren alde egon ziren. - 2) Faxismoaren programa ez zen oso diferentea zentruko beste zenbait partiduk burges txikiei eskaintzen zietenaren aldean: jabetza pribatuaren defentsa, zerga txikiak, komunismo edo sozialismoaren aurkako jarrera, klase-borrokaren aurka ere bai, nor bere indarrez bizitzan aurrera egiteko etika, eta abar. - 3) Partidu faxisten makaldadea: batek ere ez zuen sekulan lortu indartsu eta boteretsu bezala agertzea iritzi publikoaren aurrean; oso sintomatikoa da ikustea nola, behin baino gehiagotan, kontzentrazio faxistetan poliziari deitu behar izan zioten komunisten erasoetatik babesteko (hau pentsaezina da Alemanian edo Italian). Aldi berean, ez zegoen buruzagi bakar eta karismatiko bat, eta bai zatiketa etengabeak. Gainera, Alemania eta Italiaganako mirespena ez zen oso onuragarria Frantziako iritzi publikoaren aurrean, aldi berean ultranazionalistatzat agertu nahi zenean. - 4) Frantzia laikoan, faxista gehienak katolikoak ziren. - 5) Iritzi publikoa militarismo autoritarioaren aurka eta Errepublikaren alde agertu zen. - 6) Ondorio orokor bezala, faxismoaren zutaberik sendoenak, hots, burges txikiek, Frantzian ez zuten sekulan faxismoa sostengatu. # Egungo eztabaida historiografikoari buruzko zenbait ohar Atal honetan egingo ditudan komentario laburrek irakurleari orientazio xume bat eskaintzea dute helburu, eta era berean gai honetaz dudan ikuspegia isladatuko dute. Remond-en tesiak gainditutzat eman beharra badago ere bere puntu garrantzitsuenetan, gaur egungo eztabaidak oso antzeko norabidea darama, protagonista diferenteekin baina antzerako problemei buruz, oinarri desberdinen gainean hala ere. Gidari nagusitzat hartu ditugun hiru historialarien (Milzà, Soucy, Sternhell) jarrerak behatzen baditugu, esan beharra dago hirurak azpimarratzen dutela faxismoak Frantzian garrantzi handia izan zuela, Remon-ek ematen diona baino askoz ere handiagoa, baina ez dira bat etortzen garrantzi hori neurtzeko orduan. Konkretuki, Milzà-k Sternhell eta Soucy-ri aurpegiratzen die, nor bere alorrean (hau da, lehenengoa Pentsamenduaren Historian eta bigarrena Historia Politikoan) exageratu egiten dutela, faxismoa eta faxistak ikusiz "tradizionalismoa" edo "eskuin gihartsu"-aren agerpena baino ez dagoen lekuan. Ene ikusmiran, arazoa bi mailatan aztertu behar da: alde batetik bada fenomeno faxistaren kontzeptualizazio diferente bat, eta bestetik arazo hau zenbait talderi (Croix-de-Feu edo Action Francaiseri adibidez) faxista adjektiboa erantsi behar zaien ala ez eztabaidatzean konkretatzen da. Noski, argi gera bedi arazoa sinplifikatzen ari naizela eztabaidagai nagusiak nabarmendu asmoz. Sternhell-engandik abiatuz, bere tesi nagusia faxismoa orotariko pentsamendu-sistema bat bezala aurkeztea da, kapitalismoaren edo sozialismoaren maila berean, nahiz eta ez zen iritsi hauen mailako formulatzaile sistematikoak izatera. Hori dela eta, bere liburuetan saiatu egiten da faxismoaren pentsamendu- -sistemaren deskribapen osoa egiten, baina, eta hau garrantzitsua da, "modu platonikoan", hau da, ideia hutsen analisia eginez, tokian tokiko eta egunean eguneko praktika politikoak eragindako aldaketak edo konponketak albo batera utziz. Bakar-bakarrik ideien sorrera eta bilakaerari buruz egiten dio kasu. Eta bere ikerkuntzatik ondorioztatzen du faxismoa, ideologia gisa, Frantzian jaio zela, ideologo frantsesen eskutik, eta hortik pasatu zela Italia, Alemaniara etab.era. Gainera, 1914erako, faxismoa, ideologia gisa, guztiz eta osorik garatua zegoen. Hortik aurrera, esaten digu, ideologia hori zenbait partidu politikotan gorpuztean, noski, praktika politikoaren eraginez izugarrizko aldaketak eta desbideraketak pairatu zituen, baina ez beste edozein ideologiak baino gehiago, kasurako, sozialismoak. Horregatik, segitzen du esaten Sternhell-ek, ez da batere arraroa faxismoaren agerpenak oso partidu diferentetan aurkitzea, sozialismoarekin gertatzen den bezala. Bere analisia izugarri disdiratia da, baina nere ustez, apur bat arin eta sustraigabea. Milzà-k egiten dion kritika nagusia hauxe da: ideologia bat bere egoera puruan isolatu nahi izatea okerbide nabarmena da, historiatik kanpo gelditzen bait da eta, beraz, ez da lagungarria; beste hitz batzuekin esan da, historian zehar inork ez du sekulan ere faxismoa "modu platonikoan" formulatu, hau da, bere testuinguru sozio-politikotik at, eta beraz, Sternhell-ek egiten duena, Milzà- -rentzat, eraikuntza intelektual arbitrarioa baino ez da. Gainera, beti ere Milzà-ren ustez, Frantziako kasuan eraikuntza horrek alde guztietan faxistak ikustera eramaten gaitu, demokraziaren kritikoak, inkonformistak edo tradizionalistak baino ez dagoen lekuetan. Irreala eta sinpletzailea den sistema honen ordez, Milzà-k errealitate historikoaren analisi zuzen eta zehatza proposatzen du, kasu historiko bakoitza urratsez urrats eta ñabardura betean jarraituz. Hemendik ateratzen zaiona sekulako analisi-eredu sofistikatua da (izpiritu "vichyssois" delakoa, gogora), Frantziako kasu historiko guztietan aplika daitekeena, baina beti ere kasu bakoitza bere testuinguru historiko konkretuan, eta bere egoera zehatzean aztertzen ahaleginduz. Nere ustez, sofistikatuegia izatea da eredu honi leporatu ahal zaion akatsik handiena. Eta ziur aski, iritzi berekoa izango da Soucy, zeren eta bere analisiaz aipa daitekeen punturik nabarmenena bere argitasuna da; Milzà-ren zehaztapen eta ñabardura guztien gainetik, "faxismo-kutsapena", "sasoiko izpiritua" edo "izpiritu vichyssois" bezalako kategorien gainetik pasatuz, badirudi Soucy-rentzat argi daudela zenbait gauza: faxismoa eskuinaren barruan kokatu behar dugu, goi- -burgeseriak finantziatua balizko iraultza baten kontrako tresna bezala; bere ustezko iraultzaletasuna edo jatorri ezkertiarra interes gabeko txatxukeriak dira, arazoa alferrik nahasteko baino balio ez dutenak; faxismoaren diskurtso soziala demagogia hutsa da, eta indarkeria lotsarik gabe erabiliz edo predikatuz, boterea eskuratzeko ahaleginetan porrot egin zuen, baina hortik ezin da ondorioztatu ez zirela benetako faxistak, ahal zuten guztia egin bait zuten lortzeko. Nahiz eta analisi erakargarria izan, beharbada, Milzà- -rena sofistikatuegia zen bezala, hau sinpletzailegia da. Nere ustez, garbi dago Milzà-ren ikuskera dela osoena, alde batetik kasu bakoitza arretaz aztertzea ahalbideratzen bait digu eta bestetik eredu orokor bat eskaintzen bait du; argi dago bilakaera intelektual luze eta sakon baten emaitza dela. Baina baditu bere hutsak eta hutsuneak. Lehen hutsa, esana dago, sofistikatuegia izatea da, zehaztu nahiaren poderioz, finean nahiko eredu zehazgabea dela: partidu edo mugimendu bat faxistatzat jotzeko baldintza gehiegi bete behar dira, eta horren ondorioz, finean, beren buruak faxistaberak dira), eta horiek ere, mila zehaztapen eta ñabarduren ondorioz (zehaztu-nahia amaigabea da Milzà-rengan). Milzà-rekin, badirudi batzuetan zuhaitzek ez digutela basoa ikusten uzten. Eta horretan saiatu da Sternhell: zuhaitz bakoitza arretaz eta artez deskribatzea baino, faxismoaren basoa analizatzea da bere helburua. Horretan datza bere meriturik handiena. Eta hori egiteko, Milzà-ren hutsune handienaz baliatu da: ideologia. Nere ustez, prozesu historiko errealean sakondu nahiaren poderioz, Milzà-k gutxietsi egiten du ideologiaren garrantzia; ahaztu egiten zaio, adibidez pentsamendu faxistaren sorrerak Europako Historia Intelektualean suposatu zuen berritasuna, edo ahaztu egiten zaio baita ere pertsona bati faxista izateko nahikoa zaiola printzipio ideologiko batzuk atxekitzea (komunista edo liberala izateko printzipio ideologiko batzuk atxekitzea nahikoa den modu berean). Hortik aurrera ere asko zehaztu beharra dagoela nabaria da, baina batak ez luke bestea kendu beharko. Sternhell-ek aurrera atera nahi duen lana horixe da hain zuzen ere, faxismoaren zutabe ideologikoak identifikatzea eta zehaztea. Eta ahalegin horretan formulatu du nire ustez oso garrantzitsua den tesi bat: faxismoaren jatorri ideologikoa Frantzian dagoela. Beharbada gero, kasu historiko bakoitza aztertzean, Milzà-k nahi duen bezala, erlatibizatu egin beharko dugu ideologiaren garrantzia, eta arretaz baloratu ideologia eta praxiaren arteko harremana, eta beste faktore batzuk ere kontutan hartu (oinarri soziala, testuinguru ekonomikoa, gorabehera politikoak...), baina inolaz ere ezin dugu ideologia guztiz baztertu eta ahaztu. Eta bukatzeko, lehen esan dugun bezala, Milzà-ren antipodetan Soucy aurkitzen dugu; honen analisien arabera, nahikoa da jakitea mugimendu baten diru-iturriak (goi-burgeseria), helburu politiko benetakoa (iraultzaurkako diktadura) eta eguneroko praxia (eskuadrismoa), faxisten aurrean gaudela esateko, ñabardura guztien gainetik. Egia esan, ahalegin argigarria da berea, baina apur bat xinplea. Hala ere, oraindik ez du libururik argitaratu hogeitamargarreneko hamarkadari buruz, eta beraz, momentuz ezin da jakin bere iritzia zenbait partiduri buruz. Ondorio garbiren bat ateratzekotan, hauxe proposatuko nuke nik: faxismoa funts handiko fenomenoa izan zen Frantzian, eta ez kasualitatez baizik eta gizarte frantsesean sakon sustraituta zeuden zenbait joerari esker; hala ere, garbi dago oso faxismo diferentea dela Alemania edo Italiakoaren aldean, agian faxismoaz baino "izpiritu vichyssois"-i buruz hitz egin beharko genukeelarik, Milzà-k proposatzen duen bezala; edonola ere, ez da fenomeno koiunturala Frantzian. Horra hor Le Pen-en arrakastaren arrazoietako bat. #### Bibliografia BERNSTEIN, S.; Le 6 fèvrier 1934 Paris: Callimard, 1975. BURRIN, P.; "La France dans le champ magnètique des fascismes" Le debat aldizkaria, 32 zbkia., 1984eko azaroa. MILZA, P.; Fascisme français: passè et present Paris: Flammarion, 1984. NOLTE, E.; Le fascisme dans son èpoque Paris: Juillard, 1970. (ikus t.I. "L`Action Francaisc") REMOND, R.; Les Droites en France Paris: Aubier, 1982. SOUCY, R.; Le fascisme français, 1924-1933 Paris: PUF,1988. STERNHELL, Z.; Ni droite ni gauche: l`ideologie fasciste en France Paris: Seuil, 1983. La naissance de l'ideologie fasciste Paris: Fayard, 1989. TOUCHARD, J.; "L'esprit des annès 30. Une tentative de renouvelleimant de la pensèe politique française" in Tendances politiques dans la via francaise depuis 1789 Paris: 1960. WEBER, E.; L'Action Française Paris: Stock, 1964.
aldizkariak.v1-5-265	{ "domain": "osasun zientzia", "id": "osagaiz_Zk. 1 _2023_1", "issue": "Zk. 1 _2023_", "year": "2023", "license": null, "source": "osagaiz", "edition": null }	# Hirugarren mahai-ingurua: Desberdintasun-ardatzak # LGTBI+ errealitateak eta osasun-sistema: giza eskubideentzako aukera bat LGTBI+ realities and the health system: an opportunity for human rights Zaira García Dafonte LGTBI+ eta feminismoetan aholkularia [lgtbi.ikerketa@gmail.com](mailto:lgtbi.ikerketa@gmail.com) ### 1. Sarrera Artikulu honetan, lehenik eta behin, sexu-genero sistemaren eremu kontzeptuala aurkezten da; bigarrenik, LGTBI+ pertsonen egoera eta aldarrikapenak aztertzen dira. Horretarako, EAEko eta Espainiako Estatuko azterlanak eta LGTBI+ subjektuekin egindako azterlanak aztertzen dira, baita biztanleriak LGTBI+ kolektiboaren osasun-eskubideen inguruan duen pertzepzioa ere. Azkenik, lanildoak zehazten dira. # 2. Sexu-genero sistemarekiko hurbilpen kontzeptuala Mendebaldeko gizarteen egungo sexu-genero sistema hegemonikoa dimentsio hauetan oinarritzen da: sexua, generoa (identitatea eta adierazpena) eta desioa. Jarraian erakusten den moduan, eraikuntza soziala da errealitate batzuk arauaren barruan egotea edo kanpoan geratzea eragiten duena: 1. Irudia. Sexu-genero sistemaren dimentsioak. 2023. Norbere sorkuntza. ![](_page_0_Figure_14.jpeg) Osagaiz – 2023 – 7. bolumena – 1. ale berezia - 44 ![](_page_1_Picture_1.jpeg) Horrela, bada, zakilarekin jaio diren gizonek, maskulinotzat hartzen diren rolak eta alderdiak erreproduzitzen dituztenek, hau da, zis gizonek, eta gainera heterosexualak direnek, gizartearen onarpenaz eta pribilegioez gozatzen dute. Gauza bera gertatzen da aluarekin jaio diren emakumeekin, femeninotzat hartzen diren rolak eta alderdiak erreproduzitzen dituztenean, hau da, emakume zisekin, eta gainera heterosexualak baldin badira. Hala ere, nabarmendu behar da faktore patriarkalak gizon/emakume rolak bereizten dituela, eta emakumeak gizonen mende jartzen dituela. Era berean, arauz kanpoko aukera guztiek pairatzen dute desberdinkeria. Beraz, arauaren baitako aukerak bitarrak dira, eta bat datoz zisexualitatearekin, heterosexualitatearekin eta gizon/emakume rolekin. Sistema soziala zisheteronormatiboa eta patriarkala da. Horregatik, araua erreproduzitzen ez duten pertsonek erasoak, diskriminazioak eta/edo bazterketak jasateko arriskua dute, baita instituzio nagusien arreta-moduetan ordezkatuta ez egotekoa ere: osasun-, hezkuntza-, justizia- eta administrazio-instituzioetan, etab. Horrela azaltzen da sexu- eta genero-disidenteek baztertuta egon daitezkeen eta dauden osasunpremiak izatea. Sexu- eta genero-disidentziei buruz hitz egiteko, hemendik aurrera LGTBI+ erabiliko da. Sigla bakoitzaren errealitatea askotarikoa izanik, egoera ugari biltzen dituen fikzioa izanik, kategoria analitiko gisa balio digu. Hala eta guztiz ere, sigla bakoitza nola ulertzen eta erabiltzen den aipatzea beharrezkoa da: - Lesbiana: beste emakume batzuekiko desira sexual edo/eta erromantikoa sentitzen duen emakumea. - Gay-a: beste gizon batzuekiko desira sexual edo/eta erromantikoa sentitzen duen gizona. - Trans\-a: Pertsona bat zeinaren identitateak edo/eta genero-adierazpenak tradizioz jaiotakoan ezarritako sexuarekin lotzen diren arau eta gizarteespektatibekin bat egiten ez duten. \ sinboloa terminoak biltzen dituen errealitate anitzak ikustarazteko estrategia gisa erabiltzen da, hau da, honakoei erreferentzia egiteko erabiltzen da: transexualak, transgeneroak, ez-bitarra, genero jariakorra... - Bisexuala: gizon eta emakumeekiko desira sexual edo/eta erromantikoa sentitzen duen pertsona (zis edo trans\* izanda ere). - Intersexuala: zientifikoki maskulinotzat eta femeninotzat katalogatutako lehen edo/eta bigarren mailako ezaugarri biologikoak konbinatuta jaiotzen den pertsona. Hau da, "ezaugarri maskulinoen" edo "ezaugarri femeninoen" arau sozialei jarraitzen ez dieten gorputzekin jaiotzen diren pertsonak. Lau alderdik bat egiten dute: ezaugarri kromosomikoek, hormonalek eta barneko zein kanpoko genitalek. - +: gainerako genero-identitate guztiak ikusarazteko estrategia gisa erabiltzen da, sistema bitar zisheteropatriarkalaren arau hegemonikoak irauliko dituzten adierazpenak, orientazioak eta/edo gorputzak hain zuzen ere: asexualitatea, pansexualitatea, queer. Era berean, errealitatea intersekzionala dela aintzat hartzea garrantzitsua da. Ondorioz, LGTBI+ pertsonak zapalkuntza arrazoi izan daitezkeen bestelako ezaugarriengandik zeharkatuta egon daitezke, hala nola: jatorria, kultura, adina, aniztasun funtzionala, gizarte- bazterketaren arriskua, etab. # 3. Egoera: historikoki eta gaur egun Sexu- eta genero-disidentziek osasunaren arloan izan duten borroka nagusia despatologizazioa izan da. Homosexualitateak 1990eko maiatzaren 17an lortu zuen, OMEk gaixotasun mentalen zerrendatik kentzea erabaki zuenean. Hala ere, trans\* pertsonek 2018ra arte itxaron behar izan dute. #### Zaira García Dafonte Gaur egun, EAEn, Osakidetza Euskal Osasun Zerbitzuak LGTBI+ pertsonekiko duen espezifikotasun bakarra Gurutzetako Unibertsitate Ospitaleko Genero Identitatearen Unitatea da. a) Kolektiboaren testigantza eta aldarrikapenak osasun eremuan #### Orokorrean 1. grafikoa. Osasun eremuan LGTBI+ pertsonek identifikatutako diskriminazio-motak. 2018, hemen ikusia: García & Expósito. Bizikidetza aniztasunean. LGTBI+ populazioaren errealitateen diagnostikoa Gipuzkoan. ![](_page_2_Figure_6.jpeg) LGTBI+ populazioaren errealitateen diagnostikoa Gipuzkoan (2018) lanaren arabera, inkestatuak izandako LGTBI+ pertsonen % 24k osasungintza-eremuan diskriminazioak pairatu izana adierazi zuen. Guztira, 93 diskriminazio-egoera azaldu ziren. Horietatik, % 20 diskriminazio pasibo moduan katalogatu dira, % 10 bide teknologikoei lotuta egon dira eta % 9 kasuak izan dira. Profilei dagokienez, lesbianak dira, bai zis-ak bai trans\-ak, eraso pasibo eta gaitzespen gehien salatzen dituztenak. Trans\ pertsonen kasuan, % 71k adierazi dute halakoak pairatu dituztela. Osasun-sistemak, oro har, araudi, prozesu eta inprimaki heteroarautzaileak dituela salatzen da: gaizerrenda eta bibliografia LGTBI+fobikoa Osakidetzako oposizio-prozesuetan, genero-identitatean aukera bitarrak soilik dituzten dokumentuak, edota ondoren azalduko diren bikote homosexualen adibide zehatzak. Hala ere, nabarmendu behar da, oro har, LGTBI+ pertsonak seguru sentitzen direla osasun-eremuan, batez besteko 3,6ko balioa nabarmentzen da (5etik) eta baliorik ohikoena 4koa da. Errealitate bisexual eta homosexualak: lesbianak eta gayak Lesbianek, gayek eta bisexualek aurkitzen duten oztopo nagusia heterosexualitatearen ustea da (García & Expósito, 2018). Lesbianen kasuan, kezkagarria da sexu-praktiken eta sexu-transmisiozko infekzioen (STI) transmisioa prebenitzeko metodoen ezagutza eza (FELGTBI+, 2023). Gayen kasuan, beste oztopo bat gizonen homosexualitatea STI-ekin eta giza immunoeskasiaren birusarekin (GIB) lotzen duten aurreiritziak dira (Coll-Planas & Missé, 2009). Era berean, errealitate horietako batzuk ![](_page_3_Picture_1.jpeg) emakume eta gizon bisexualek ere pairatzen dituzte, pertsona promiskuo gisa etiketatzearen berezitasunarekin. Horrek guztiak arriskuak eragiten ditu LGB pertsonen osasunean. Era berean, prozedurak ikuspegi zisheterosexual batetik eraikita daude, adibide gisa 2017ko kasu bat: lesbiana zis bikote batek familia bat sortu eta osatu nahi zuen, eta, beraz, horietako batek laguntza bidezko ugalketako zerbitzu publikoan izena eman zuen. Itxaron-zerrendan denbora bat eman ondoren, prozesua hasteko zitazioa jaso zutenean, haurdun gelditzekoa zen pertsonaren lan-egoera zaildu egin zen, eta, beraz, bikotea haurdun geratzea erabaki zuten. Osakidetzak ukatu egin zien aukera hori, horrelako egoerak ez direlako protokoloetan jasotzen. Beraz, horrelako egoerek gorputz, desira eta familia desberdinekiko diskriminazioa eragiten dute. *Trans\ errealitateak** Trans\* pertsonen eta osasun sistemarekiko haien harremanaren inguruko FELGTBI+ren ikerketak (2019) erakusten du trans\* pertsonen % 21,7k eta % 5,8k jotzen dutela medikuarengana noizbait edo inoiz ez, hurrenez hurren. Hona hemen % 27,5ek adierazten dituzten arrazoiak: "osasun-txartela hautatutako izenarekin ez edukitzea", "deadname delakoagatik deitzea", edo "osasun-langileek probak egin beharrean 'dena' hormonei leporatzea" (7. or.). 2. grafikoa. Osasun-langileen partetik izandako diskriminazio-tratuaren pertzepzioa. 2019 hemen ikusia: FELGTB. Las personas trans y su relación con el sistema sanitario. ![](_page_3_Figure_7.jpeg) Diskriminazio-tratuari dagokionez, % 52,2k adierazten du inoiz ez sentitu izana. Ia beste erdiak, ordea, baietz nabarmentzen du. Gipuzkoako LGTBI+ errealitateen diagnostikoan egoera LGTBI+fobikoak ere jasotzen dira, baita GIUko profesionalen aldetik ere. Adibide gisa, mutil trans\* batek bizi izandakoa azaltzen da: "espezialista endokrinora joan eta bi hilabetera, berriz ere hitzordua nuen psikiatrarekin, sei hilabetera. Orduan iritsi nintzen, zoriontsu, eta esan nion: Ez nauzu ederrago ikusten?, eta erantzun zidan: Ez naiz marikoia, horrez gain, zuk zer nahi zenuen? Mutila, ezta? Zuri geratu nintzen. (...) Ez nuen nire burua kontrolatzen jakin eta lehertu egin nintzen. Orduan esan zidan: Jakizu horrela jokatzeagatik medikazioa kenduko dizudala!" (96. or.). Osasun-langileek genero-identitateari dagokionez ematen duten tratamenduaren kasuan, trans\* pertsonen % 73,9k adierazi du beti edo ia beti nahi duen generoarekin tratatzen dutela. Inoiz edo ia inoiz ez dutela tratu egokirik jasotzen erantzun zutenak % 33,3 dira (FELGTB, 2019). Trans\* errealitateei buruzko osasun-ezagutzari dagokionez, FELGTBren galdetegia erantzun zuten pertsonen % 39,1ek uste du osasun-langileek oso ezagutza txikia dutela, % 36,2k ezagutza txikia eta % 18,8k ezagutza handia. #### Zaira García Dafonte 3. grafikoa. Osasun langileen ezagutza-mailarekiko pertzepzioa. 2019 hemen ikusia: FELGTB. Las personas trans y su relación con el sistema sanitario. ![](_page_4_Figure_3.jpeg) Homosexualitatearekin edo bisexualitatearekin gertatzen den bezala, transexualitatearen\* kasuan ere agerian geratzen da horri buruzko ezagutzarik eza, trans\* pertsonen osasuna arriskuan jartzen duten egoerak eraginez. Amaitzeko, trans\pertsonek eskertzen dute unitate espezializatu bat egotea haiek artatzeko; hala ere, tratamenduak modu anbulatorioan jasotzea eskatzen dute, Gurutzetako Unibertsitate Ospitalera joan beharrik gabe. #### Intersex errealitateak* 2. irudia. Intersex edo DSD pertsonek eta haien familiek adierazten dituzten arazoen laburpena. 2016an, Bartzelonan DSD duten edo sexuarteko biztanleriaren errealitateen, posizionamenduen eta eskaeren diagnostikoa. ![](_page_4_Figure_8.jpeg) ![](_page_5_Picture_1.jpeg) Intersex kolektiboaren borroka-esfortzu handienak intersexualen mutilazio genitala desagerraraztera bideratu dira. Horrez gain, beste salaketa eta erreklamazioen artean, honako hauek daude: gaian esperientzia duten profesionaletara iristeko zailtasuna, diagnostiko eta tratamendu egokiak lortzeko oztopoak, bigarren iritzi profesionala lortzeko edo beste autonomia-erkidego bateko beste ospitale batera bideratzeko eragozpenak. Hori guztia intersex errealitateak gertatzen diren maiztasun baxuarekin lotzen da. Izan ere, eskasia horrek, diagnostikoaren eta tratamenduaren ziurgabetasuna eragiten du eta familientzako babesgabetasun-testuinguruak sortzen dira (Canals, 2002 hemen ikusia Gregori Flor, 2016). b) Populazioaren pertzepzioak, oro har. I ESTIGMA I Ikuspegik egindako Neurtu 2021. EAEko aniztasunari buruzko barometroa: sexu- eta genero-aniztasunarekiko pertzepzioak eta jarrerak azterlanaren arabera, herritarren % 99,1ek uste du LGTBI+ pertsonek osasun-eskubide unibertsala bermatuta izan behar dutela. Hala ere, osasun-sistema publikoaren bidez, lagundutako ugalketa heterosexualen baldintza berberetan eta sexua berresleitzeko eskubideari heltzean, onarpen-maila % 92,7ra eta % 86,8ra jaisten da, hurrenez hurren. 1. taula. LGTBI kolektiboarekin lotutako hainbat egoeraren onarpen-maila osasunaren eremuan ( %). 2022an, Ikuspegian. Neurtu 2021. EAEko aniztasunari buruzko barometroa: sexu- eta generoaniztasunarekiko pertzepzioak eta jarrerak. ![](_page_5_Figure_6.jpeg) Amaitzeko, onarpen-maila handiagoa da lesbianen, gayen edo bisexualen kasuan, eta behera egiten du transexualitate- eta intersexualitate-egoeran daudenen kasuan. Era berean, onarpen handiagoa dago LGTBI+ kolektiboaren eskubide esklusiboak bermatzeari dagokionez, proposamen holistikoagoak egiten direnean baino, osasun-sistemaren edo -zerbitzuaren funtzionamendu orokorrari eragin diezaioketenak, adibidez, hirugarren lauki bat sartzea genero-identitatearen aukeran (Ikuspegi, 2020, 93. or.). #### 4. Lan-ildo posibleak Lehenik eta behin, LGTBI+ kolektiboarekiko tratua hobetzeko, sentsibilizazio-planak proposatzen dira, eta, batez ere, osasun-arloko profesionalak prestatzea. Bigarrenik, osasun-sisteman aniztasunaren ikuspegia txertatzeko moduari dagokionez, hausnarketa- eta partaidetza-prozesu bat gauzatzea planteatzen da, benetan loteslea, askotariko subjektuekin eta adituekin. Ildo horretan, garrantzitsua litzateke inprimakiak eta prozedurak berraztertzea, aukera guztiak kontuan har ditzaten. Hirugarrenik, LGTBI+ pertsonen osasun-premiei buruzko ezagutzarik ezari aurre egiteko, errealitate bakoitzaren osasunari buruzko ikerketa espezifikoak egitea iradokitzen da: lesbianak, gayak, transak\, bisexualak, intersexualak/DSDak, bai eta osasunaren eremua sozialarekin lotzen duten azterlanak ere. Era berean, transexualitate-egoeran dauden pertsonei arreta integrala emateko gida eta ekainaren 28ko 14/2012 LEGEA III. kapituluan kontuan hartzea gomendatzen da. #### 5. Hausnarketa* Trans pertsonen benetako berdintasun eraginkorrerako eta LGTBI pertsonen eskubideak bermatzeko lege-proiektu polemikoak (Trans Legea) genero-autodeterminazioaren alderdi patologizatzailea desagerrarazi badu ere., ez da pentsatu behar osasunaren eremuan dena irabazita dagoenik. Garrantzitsua da ohartzea hainbat alderdi politikok jada adierazi dutela kontrol medikoak eta psikiatrikoak trantsizio-prozesura itzultzen saiatuko direla. Horrenbestez, azken urteotako aurrerapen sozial, legegile eta baita medikoak ere txalotzen badira ere, ezinbestekoa da aniztasunaren eta berdintasunaren aldeko ikuspegia garatzen jarraitzea. Alde batetik, osasunlangileen aurreiritziekin amaitzeko, eta bestetik, egoeraren araberako tratamendu egokia jasotzeko, zein sexu-osasunari buruzko kalitatezko informazioa eta prebentzio-neurriak jasotzeko eskubidea bermatzeko. Laburbilduz, giza eskubideekiko konpromisoa hartzeko. ## 6. Bibliografia - Coll-Planas, Gerard eta Missé, Miquel (2009). Diagnòstico de las realidades de la población LGTB de Barcelona. Ajuntament de Barcelona. [https://docplayer.es/5562208-Diagnostico-de-las-realidades-de-la-poblacion-lgtb-de](https://docplayer.es/5562208-Diagnostico-de-las-realidades-de-la-poblacion-lgtb-de-)barcelona.html - FELGTBI+ (2019). Las personas trans y su relación con el sistema sanitario. <https://felgtb.org/wp-content/uploads/2020/03/PersonaTransSistemaSanitario> informe2019.pdf - FELGTBI+ (13 de febrero de 2023). FELGTBI+ denuncia una falta "preocupante" de atención especializada en salud sexual para mujeres LTB. [https://felgtb.org/blog/2023/02/13/felgtbi-denuncia-una-falta-preocupante-de-atencion](https://felgtb.org/blog/2023/02/13/felgtbi-denuncia-una-falta-preocupante-de-atencion-)especializada-en-salud-sexual-para-mujeres-ltb/ - García Dafonte, Zaira eta Expósito Alberdi, Jone (2018). Bizikidetza aniztasunean. LGTBI+ populazioaren errealitateen diagnostikoa Gipuzkoan 2018. Gipuzkoako Foru Aldundia eta Gehitu Elkartea. - <https://drive.google.com/file/d/1V5XEYyjy2lRbIsG9L-FcMAxrOY9DkF-6/view> - Gregori Flor, Núria (2016). Diagnóstico de las diferentes realidades, posicionamientos y demandas de la población intersexual o con DSD (diferencias del desarrollo sexual) en Barcelona. Ajuntament de Barcelona. ![](_page_7_Picture_0.jpeg) ![](_page_7_Picture_1.jpeg) [https://bcnroc.a¡](https://bcnroc.a/)untament.barcelona.cat/¡spui/bitstream/11703/106231/1/diagnostic interesex es%202.pdf Ikuspegi (2022). Neurtu 2021. EAEko aniztasunari buruzko barometroa: sexu- eta generoaniztasunarekiko pertzepzioak eta jarrerak. <https://www.ikuspegi.eus/documentos/neurtu/2021/neurtu2021eus.pdf>
aldizkariak.v1-3-216	{ "domain": "zientzia zehatzak eta natur zientziak", "id": "ikergazte_ii_zientzia-zehatzak-eta-natur-zientziak_19", "issue": null, "year": "2017", "license": "cc-by-sa 3.0", "source": "ikergazte", "edition": "ii" }	# Eugiko Munizio Fabrika Errealeko bi burdinazko balen karakterizazioa Zalakain Iñaki(1,2), Berlanga Carlos(1,2), Álvarez Lucas(1,3), Asa Luis Enrique(3), Labé Paco(4) , Rivero Pedro José(1,2), eta Rodríguez Rafael(1,2) - (1) Nafarroako Unibertsitate Publikoa (NUP), Mekanika, Energia eta Materialen Ingeniaritza, Arrosadia Kanpusa z/g, 31006, Nafarroa. - (2) Institute for Advanced Materials (InaMat), Nafarroako Unibertsitate Publikoa (NUP), Arrosadia Kanpusa z/g, 31006, Nafarroa. - (3) Fagor Ederlan Group, Ctra. Zaragoza, z/g, 31300, Tafalla. - (4) Arkeologo teknikaria Kontakturako e-posta: [inaki.zalakain@unavarra.es](mailto:inaki.zalakain@unavarra.es) #### Laburpena Lan honetan, Eugiko Munizio Fabrika Errealean aurkituriko bi burdinazko balen analisi konparatiboa egin zen. Bala hauek, fabrikaren azken produkzio garaikoak dira (1766-1850). Hainbat teknika erabili ziren bi balen manufaktura metodoa identifikatzeko asmoz. Mikroegituraren analisiak fase ezberdinak erakutsi zituen. Analisi kimikoak moldekatze prozesuaren zehar giro oxidatzaile baten pean labearen tenperaturan ezberdintasunak zeudela iradokitu zuen. Mikrogogortasunaren analisiak diametroaren zehar ezberdintasunak erakutsi zituen. Ezaugarri fisikoetan eta lortutako emaitzetan oinarrituz, baletako bat metralla moduan eta bestea ribadolkinetan jaurtikitzeko bala moduko erabilerak zituztela pentsa daiteke. Hitz gakoak: Arkeometalurgia; burdinurtua; ledeburita; fosforoa; proiektilak; esteadita. ### Abstract A comparative analysis of two iron bullets found in The Royal Ammunition Factory of Eugi in Navarra was performed, belonging to the last years of the factory production (1766-1850). Several techniques were used in order to identify the manufacturing process of the two bullets. The analyses of the microstructures showed different phases. The variation found in the chemical analysis could suggest that the foundry temperature under oxidizing environment varied during the casting. The microhardness analyses carried out revealed hardness differences along the diameter. Based on the physical characteristics of the bullets and on the obtained results, it can be concluded that one of the bullets could have been used as a grapeshot projectile and the other one as a bullet for ribauldequins. Keywords: Archaeometallurgy; Cast iron; Ledeburite; Phosphorous; Projectiles; Steadite #### 1. Sarrera eta motibazioa 16. mendearen zehar, Espainia, munduko potentzia bezala, itsas bideen segurtasuna bermatu behar zuen bere nagusitasuna mantentzeko. Artilleriak garrantzi handia izan zuen itsas gerretan, eta horren ondorioz, kalitate oneko artilleria piezak lortze arren Espainiak inbertsio handiak egin behar izan zituen [1]. Burdinurtuzko munizio ekoizpena Espainiar monarkiarentzat garrantzi estrategikoa eduki arren, bere produkzioa urria zen. 16. mende erdialdean artilleria errealarentzat burdinazko kanoi bolen produkziorako galdategiak, beste leku batzuren artean, Ezkurra eta Eugin (Nafarroa) eraiki zituzten. Hala ere, galdategi hauek ez zituzten labe garaiak erabiltzen eta ondorioz, ez zituzten monarkiaren eskaerak asetzen. 18. mendean Borboien industria politika zela eta, produktuen kalitatea eta kantitatea sustatzeko asmoz estatuko lantegi errealak sortu zituzten. Borboien akzio eremuetako bat lantegi militarrak izan ziren eta lantegi militar sare bat sortu zuten. Hori dela eta Estatuak kanoi eta munizioen manufaktura handitu zuen. Burdinurtuzko kanoi eta munizio lantegi pribatu garrantzitsuenak pribatizatu zituzten, Lierganes eta Cavada (Kantabria) 1769. urtean eta Eugi 1766. urtean esate baterako. 18. eta 19. mendeko jaurtigaien ezagutza handitu nahiean, munizio lantegi bateko bi bala aztertu ziren lan honetan. Bi balak lantegiko tailerrean aurkitu ziren, ikatza eta eroritako paretetako harriz lurperaturik. Balen tamaina txikiak eta bibliografian aurkitutako informazioak [1], balak metralla moduan edo ribaldokin izeneko arma batean erabiltzeko eginak zirela iradokitzen dute. ## 2. Ikerketaren helburuak Eugiko Munizio Fabrika Errealeko bi bala karakterizatzea da helburu nagusia. Mikroskopio optikoa, ekorketa mikroskopio elektronikoa (SEM) eta X izpien dispertsio energiaren espektroskopia (EDX) erabili dira balen mikroegitura, inklusioak eta konposizio kimikoa aztertzeko. Diametroarekiko homogeneitatea grafito kantitatea eta gogortasuna neurtuz aztertu da. #### 3. Emaitzak eta eztabaida E1 balak 40 mm-ko diametroa eta 379 g pisua erakutsi zuen eta E2 balak 30 mm eta 190 g zituen. 1. irudian ikus daitekeen bezala bi balek itxura esferikoa zuten. Moldearen bateratzearen ondorioz elkartze lerroan ageritako metalaren presentziak, balak hondar bidezko moldaketaz egin zirela adierazi zuen. Lotura zirkularraren presentziak, balak erabili aurretik mekanizatu beharra zeudela adierazi zuen. ![](_page_1_Picture_6.jpeg) 1. irudia. E1 eta E2 balen irudiak, hurrenez hurren. Lorturiko mikroegiturekin erlazionatzeko asmoz, bi balen analisi kimikoa egin zen. Lorturiko emaitzak hurrengo taulan (1. taula) erakusten dira: 1. taula. E1 eta E2 balen konposizio kimikoa. \| Konposizio kimikoa (% pisuan) \| \| \| \| \| \| \| \| \| \| \| \|-------------------------------\|------\|------\|------\|------\|------\|------\|------\|------\|------\|-------\| \| \| C \| Si \| Mn \| P \| S \| V \| Ti \| Ni \| As \| Fe \| \| E1 BALA \| 3.59 \| - \| 0.18 \| 1.53 \| 0.03 \| 0.08 \| 0.01 \| 0.01 \| 0.02 \| 94.54 \| \| E2 BALA \| 3.53 \| 1.63 \| 0.58 \| 0.11 \| 0.66 \| 0.06 \| 0.01 \| 0.01 \| 0.02 \| 93.38 \| Karbono kopurua pisuan %3,59 eta %3,53 izan zen E1 eta E2 baletan, hurrenez hurren. Eduki hauek kontutan izanik bi balak burdinurtu hipoeutektiko bezala sailka daitezke. Beste elementu kimikoak kontutan hartuz, bi balek ezberdintasun nabarmenak aurkeztu zituzten, batez ere silizio eta fosforoari dagokionez. E2 balak pisuan %0,113 eta %1,63-ko edukia erakutsi zuen fosforo eta silizioari dagokionez. Beraz, burdinurtu grisatzat har daiteke. Aldiz, E1 balak ezohiko fosforo kantitate bat erakutsi zuen, pisuan %1,526, eta ez zuen siliziorik erakutsi. Beste elementu kimikoei batzuei dagokienez, bi baletan Mn, Ti eta V aurkitu ziren kantitate txikitan. E1 eta E2 balen mikroskopio optiko bidezko miaketak grafito orritsuaren presentzia erakutsi zuen, erroseta eran banatuta (2. irudia). Burdinurtuaren azken mikroegituran bi faktore nagusik eragiten dute, grafitizatze elementuen presentziak eta solidotze prozesuko hozte abiadurak [2- 3]. E1 balaren kasuan, bere konposizioan siliziorik egon ez arren, fosforo kantitatea dezente handia zen grafito eraketan eragina eduki ahal izateko. E2 balak antzeko egitura bat erakutsi zuen baina grafito orritsu kopuru altuagoarekin. Kasu honetan, grafitoaren eraketa errazagoa litzake bere konposizio kimikoak erakutsitako silizio eduki altuaren ondorioz. Silizioak grafitizatze ahalmen handiagoa dauka fosforoak baino [4]. ![](_page_2_Picture_3.jpeg) 2. irudia. E1 eta E2-ren gainazaleko mikroskopio optikoko irudia grafito banaketa erakutsiz. Handitzea 100x. Beste alderdi garrantzitsu bat laginek aztertutako zonaldearen arabera grafito eduki ezberdina erakutsi zutela zen. Laginen kanpo zonaldean grafito eduki txikiagoa zen barne zonaldetan baino. Mikroskopio bidezko grafito kuantifikazioak emaitza hauek baieztatu zituen (2. taula). Joera hau galdaketan solidotze prozesuan emandako hozte abiadurari egokitu daiteke. Normalean hondar bidezko moldaketan, moldeak metal likidoari hozte abiadura gradiente bat sortarazten dio, hau da, tenperatura ez da uniformea pieza osoan. Hozte abiaduraren ezberdintasun honek metal likidoaren deskonposizioan eragin zuzena du, karbonoa zementitan edo grafitoan bilakatzen delarik. Hozte abiadura mantsoek grafitoaren formazioa eragiten dute. Balaren kasuan, barnealdea denbora luzeagoz berotan mantentzen zenez kanpoaldea baino, barnealdean grafito eraketa induzitzen zen [3, 5]. \| \| 2. taula. Zonalde ezberdinetan aurkitutako grafito kopuru E1 eta E2 balentzat. \| \| \| \| \| \|--\|--------------------------------------------------------------------------------\|--\|--\|--\|--\| \| \| \| \| \| \| \| \| \| Zonaldearekiko % grafito gainazala \| \| \| \| \| \|---------\|------------------------------------\|-----------\|------------\|--\|--\| \| \| Kanpoaldea \| Erdialdea \| Barnealdea \| \| \| \| E1 bala \| 0,8 \| 2,5 \| 3,9 \| \| \| \| E2 bala \| 6,0 \| 7,6 \| 7,8 \| \| \| Azido bidezko erasoaren ondoren, E1 balaren azterketa metalografikoak mikroegitura anitzez sorturiko burdinurtu txuria erakutsi zuen (3. irudia). Azterketa zonalde ezberdinetan burutu da emaitzen errepikortasuna ziurtatzeko. E1 bala (3a eta 3b irudia) ledeburitaz osturiko matrize eutektiko bat, zementita eta grafito horri meheak, eta esteadita kopuru altua azaldu zuen. Esteadita honen presentziak eragin handia du bukaerako propietateetan, burdinurtua hauskorragoa bilakatzen baitu [4, 6-7]. ![](_page_3_Picture_2.jpeg) 3. irudia. E1 balarentzat azido erasoaren ondoren mikroskopio optikoz lorturiko irudiak bi zonalde ezberdinetan. Handitzea 50x. SEM eta EDX teknikak matrizea eta inklusioen natura kimikoa identifikatzeko erabili ziren (4. irudia). E1 balarentzat, EDX espektroak Fe, Mn eta P osaturiko matrizea erakutsi zuen. SEM mikrografiek (4a irudia) burdin fosfato eduki altuko matrize ledeburitikoaren presentzia baieztatu zuen, esteaditaren presentzia baieztatuz. Bestalde, inklusio poligonalaren EDX bidezko azterketak Mn, P eta S presentzia erakutsi zuen (4c irudia). Honek hauspeakinak manganeso sulfitoz osaturikoak zirela iradokitu zuen [8-10]. ![](_page_3_Picture_5.jpeg) 4. irudia. E1 balaren matrizearen SEM mikrografia (a) eta EDX espektroa (b), eta inklusioen EDX espektroa (c). E2 balaren irudi metalografikoek egitura ezberdin bat erakutsi zuten. Azterketa zonalde ezberdinetan burutu da emaitzen errepikortasuna ziurtatzeko. Mikroskopio optikoaren irudiek burdinurtu grisa erakutsi zuten, matrize perlitikoz, esteaditaz osaturiko zonalde txuriak eta grafito laminazko inklusioz osaturikoa (5a eta 5b irudiak). E2 balak E1 balak baino perlita eta grafito fase kopuru altuagoa eta esteadita kopuru txikiagoa erakutsi zuen. ![](_page_4_Picture_1.jpeg) 5. irudia. E2 balarentzat azido erasoaren ondoren mikroskopio optikoz lorturiko irudiak zonalde ezberdinetan. Handitzea 50x. E2 gainazala SEM eta EDX bitartez aztertu zen ere inklusioak eta zonalde txuriak identifikatzeko (6. irudia). Inkluso esferikoen analisiak manganeso eta sufrean presentzia (6b eta 6c irudiak) baieztatu zuen, inklusio hauek MnS partikulez osaturik zeudela adieraziz. Zonalde txuriak fosforo kantitate nabarmena erakutsi zuten, E1 balaren kasuan gertatu zen bezala, esteaditaren presentzia baieztatuz. ![](_page_4_Figure_4.jpeg) 6. irudia. E2 balaren matrizearen SEM mikrografia (a) eta EDX espektroa (b), eta inklusioen EDX espektroa (c). E2 balak geometria ezberdineko beste motatako inklusio batzuk erakutsi zituen (7. irudia). Inklusio hauek laginaren kanpoaldean aurkitu ziren. EDX espektroak adierazten zuenez, inklusio hauek titanio eta banadioz osaturik zeuden. Elementu hauek nitrogenoarekin erreakzio dezakete titanio edo banadio karbinitruroak emanez. ![](_page_5_Figure_1.jpeg) 7. irudia. E2 balaren aurkituriko inklusio mota berrien SEM mikrografia (a) eta EDX espektroa (b). Aztertutako mikroegiturek proiektilaren efizientzian bere beteko garrantzia dauka. Burdinurtu bat matrize perlitiko edo ferritiko-perlitiko, eta grafito-fasea (orokorrean burdinurtu grisak) aurkezteak, bala mota hauen zailtasuna hobetzen du, leherketa garaian hauskortasuna murriztuz. Aldiz, bala batek matrize ledeburitikoa eta zementita (orokorrean burdinurtu txuria) erakusten badu, gogorra eta hauskorra da. Honen ondorioz, E1 balaren mikroegitura kontutan izanik, seguraski bala hau metralla moduan erabiltzeko prestatu zen. Aldiz, E2 balak esteadita kopuru txikia erakutsi zuenez, honen zailtasuna altuagoa izango zen, bala hauek ribaldokin izeneko armetarako munizio bezala erabiliz. Aurretik esan bezala, silizioak eta fosforoak garrantzi handi dute balen azken propietateetan. Bi balen artean ikusiriko silizio eduki ezberdintasun handiak, moldekatze baldintza ezberdinetan lortu zirela adieraz dezake. Giro oxidatzaile baten pean, labe garaia piztutzerakoan, tenperatura ez da egokiena. Baldintza hauetan, silizioa normalean oxidatu egiten da eta zepan harrapatuta gelditzen da. Ondorioz, kasu honetan burdinurtuaren silizio edukia baxua litzake [11]. Izan liteke E1 bala baldintza hauetan lortua egona. Aldiz, E2 balaren silizio eduki altuak, labe garaiaren tenperatura E1 kasuan baino altuagoa zela iradokitzen du. Hortaz, bi balak moldekatze denbora momentu ezberdinetan lortu zirela pentsa daiteke. Mikrogogortasunaren testa bi baleei egin zitzaien diametroaren zehar homogeneitatea aztertzeko. Testa kanpoaldetik barnealdera gauzatu zen. Lorturiko mikrogogortasunaren emaitzak 3. taulan erakusten dira. \| \| Gogortasuna (HV) \| \| \| \| \| \|---------\|------------------\|-------------\|--\|--\|--\| \| \| Barnealdeak \| Kanpoaldeak \| \| \| \| \| E1 bala \| 529 ± 23 \| 498 ± 10 \| \| \| \| \| E2 bala \| 370 ± 18 \| 330 ± 15 \| \| \| \| 3. taula. Sakoneraren araberako mikrogogortasunaren emaitzak. Lorturiko emaitzak bat datoz mikroegituretan lorturiko emaitzekin. E1 balak E2 balak baino gogortasun altuago erakutsi zuen, 500 Hv inguru. Literaturan ikusi da fosfuro eutektikoaren batezbesteko gogortasuna 482 HV-koa dela eta 252 HV perlitarena [12]. Hortaz, E1 balaren gogortasuna esteadita duen burdinurtuari egokitu daiteke. E2 balak matrize perlitiko bat, esteadita eta grafitoarekin erakutsi zuen. Lorturiko gogortasunaren balioa, 350 HV inguru, esteaditak eta grafitoak matrize perlitikoari eragindako gogortze efektuaren ondorioa litzake. ## 4. Ondorioak Azterturiko bi balak hondar bidezko moldaketaz lortu ziren burdinurtua erabiliz. E1 balak matrize perlitiko bat, esteadita eta grafitoa erakutsi zuen bitartean, E2 balak, matrize perlitikoa, grafitoa eta esteadita fase kopuru txikian erakutsi zuen. Bi kasutan, grafito kopurua kanpoaldean barnealdean baino baxuagoa zela ikusi zen, balen manufakturaren zehar hozte abiadura uniformea ez zela adieraziz. Lorturiko konposizio kimikoak eta mikroegituren emaitzek, bi balak moldekatze garai ezberdinetan lortu zirela iradokitzen dute. Silizio eta fosforo edukian ezberdintasunak moldekatze garaian baldintzak ezberdinak zirela adieraz dezakete. Bai balen ezaugarri fisikoek bai mikroegitura, konposizioak eta gogortasunak, bi balen azken erabilera ezberdina zela adieraz dezakete. ## 6. Erreferentziak - [1] Reales fábricas de municiones de Eugui y Orbaiceta en Navarra. A. Rabanal. Colección Marte. Madrid: Servicio de publicaciones del estado mayor del ejército (1990) 30-33. - [2] Characterization of a 12-pdr wrought-iron cannonball from the Akko 1 shipwreck. D. Cvikel, D. Ashkenazi, A. Stern, Y. Kahanov, Mat. Charact. 83 (2013) 198-211. - [3] Casting techniques of cannonballs form the Akko 1 shipwreck: archaeometallurg ical investigation. D. Cvikel, E.D. Mentovich, D. Ashkenazi, Y. Kahanov, J. Min. Metall. Sect. B-Metall. 49 (1) B (2013) 107- 119. - [4] Characterization of a historical cannonball from the fortress of San Juan de Ulúa exposed to a marine environment. M. Hernández, M. Hernandez-Escampa, C. Abreu, J. Uruchurtu, M. Bethencourt, Archaeometry DOI: 10.1111/arcm.12194. - [5] What ship? Who fired the cannonballs at wall in Akko? An archaeometallurgical and historical study. Y. Kahanov, E. Stern, A. Stern, R. Ronen, D. Cvikel, D. Ashkenazi, Hist. Metall. 46(2) (2012) 98-110. - [6] Microstructure evolution and mechanical properties of drop-tube processed, rapidly solidified grey cast iron. O. Oloyede, T.D. Bigg, R.F. Cochrane, A.M. Mullis, Mater. Sci. Eng. A 654 (2016) 143–150. - [7] The physical metallurgy of cast iron I. Minkoff, Wiley, Chichester (1983). - [8] The influence of sulfur on the machinability of gray cast iron FC25. A.A. Pereira, L. Boehs, W.L. Guesser, J. Mater. Process. Technol. 179 (2006) 165-171. - [9] Failure analysis of a crankshaft made from ductile cast iron. O. Asi, Eng. Fail. Anal. 13 (2006) 1260– 1267. - [10] Effect of oxidation temperature on the oxidation process of silicon-containing steel. B. He, G. Xu, M. Zhou, Q. Yuan. Metals 6 (137) (2016) 1-9.
aldizkariak.v1-3-61	{ "domain": "osasun zientziak", "id": "ikergazte_iii_osasun-zientziak_17", "issue": null, "year": "2019", "license": "cc-by-sa 3.0", "source": "ikergazte", "edition": "iii" }	# E2F7 proteinaren karakterizazioa DNAren konponketa eta ezegonkortasun genomikoaren modulatzaile gisa <u>Vallejo-Rodríguez, Jon</u><sup>1</sup>; Mitxelena, Jone<sup>1</sup>; Apraiz, Aintzane<sup>2</sup>; García-Santisteban, Iraia<sup>1</sup>; Fullaondo, Asier<sup>1</sup>; Álvarez-Fernández, Monica<sup>3</sup>; Malumbres, Marcos<sup>3</sup> eta Zubiaga Ana<sup>1</sup> <sup>1</sup>Genetika, Antropologia Fisikoa eta Animalien Fisiologia saila, UPV/EHU <sup>2</sup>Biologia zelularra eta Histologia saila, UPV/EHU <sup>3</sup> Zatiketa zelularra eta Minbizi taldea, Centro Nacional de Investigaciones Oncológicas (CNIO). jon.vallejo@ehu.eus ### Laburpena E2F7 proteinaren ekarpena tumoreen garapenean ez da oraindik guztiz zehaztua izan. Lan honetan E2F7k egonkortasun genomikoaren mantentzean parte hartzen duen gene multzo baten adierazpena erreprimitzen duela erakusten dugu erreplikazio urkilaren aurrerapena oztopatzen duten DNAren kalteen aurrean. E2F7ren isilarazpenak 53BP1 fokoen eta aberrazio kromosomikoen murriztapena eragiten du interstrand cross-link (ICL) lesioen eragileak diren tratamenduen ostean. Azkenik, errekonbinazio-akastun zeluletan, E2F7ren azpiadierazpenak kimioterapiarekiko erresistentzia ematen duela iradokitzen duten frogak aurkezten ditugu. Hau guztia kontutan hartuz, gure datuek integritate genomikoaren mantenuan eta DNAren koponketaren erregulazioan laguntzen duen E2F7ren menpeko programa transkripzional bat dagoela erakusten dute. Hitz gakoak: E2F7, DNAren konponketa, egonkortasun genomikoa. #### Abstract The contribution of the atypical E2F7 to tumor development is still poorly defined. Here we show that E2F7 represses the expression of a set of genes involved in the maintenance of genomic stability, upon induction of DNA lesions that interfere with replication fork progression. Acute depletion of E2F7 leads to a reduction in 53BP1 and to fewer chromosomal aberrations following treatment with agents that cause interstrand cross-link (ICL) lesions but not upon ionizing radiation. Finally, we present evidence that downregulation of E2F7 confers an increased resistance to chemotherapy in recombination-deficient cells. Taken together, our results reveal an E2F7-dependent transcriptional program that contributes to the regulation of DNA repair and genomic integrity. Keywords: E2F7, DNA damage repair and genomic integrity. #### 1. Sarrera eta motibazioa Gaur egun herrialde garatuetan, minbizia da gaixotasunek sortutako heriotzen artean bigarren kausa. Minbizia oso erlazionatuta dago populazioak jasaten duen zahartze prozesuarekin eta urtero kasu gehiago diagnostikatzen dira. Minbizi ezberdinen ezaugarriei buruz gero eta gehiago dakigun arren, banakoen artean dauden ezberdintasunek zaila egiten dute gaixotasun honetarako tratamendu orokor bat garatzea. Horregatik, tratamendu egokiago bat lortzeko, funtsezkoa da tumorearen garapen eta mantentzean parte hartzen duten erregulatzaile berrien identifikazioa. Ehun normal edo zelula talde normal batetik tumore kaltegarri bat garatzeko prozesu molekular ugari eman behar dira. Tumoreak oso heterogeneoak direla esan dugun arren, badira bere garapenean zehar lortzen dituzten ezaugarri komunak. Horiek Hanahan eta Weinberg-ek deskribatu zituzten 2000. urtean "Minbiziaren markak" bezala ("Hallmarks of Cancer") definituz. 2011. urtean marka hauek berrikusiak izan ziren honako hauek definituz: mugagabeki erreplikatu, proliferazio seinaleak sustatu, inhibizio seinaletatik ihes egin, heriotza zelularretik ihes egin, ehunen inbasioa eta metastasia, angiogenesia induzitu, metabolismo energetikoa birprogramatu, immunitate sistemaren suntsipena ekidin, ezegonkortasun genomikoa eta mutazioak eta hantura sustatu. Marka hauen erregulazioaren ikerketa garrantzi handikoa izan da azken urteotan minbiziaren kontrako tratamenduak hobetzeko. ## 2. Arloko egoera eta ikerketaren helburuak Jakina da E2F transkripzio faktoreen familia minbiziaren zenbait ezaugarriren erregulatzailea dela. E2F familiako proteinak bi taldetan banatzen dira: ohiko (E2F1, 2, 3a, 3b, 4, 5 eta 6) eta ezohiko E2Fak (E2F7 eta 8) (Morgunova et al., 2015) eta transkripzio faktore bezala, euren funtzio nagusia geneen erregulazio transkripzionala burutzean datza. Ohiko E2Fak sakonki aztertuak izan dira minbiziaren garapenarekin erlazionatuta. Adibidez, E2F1, 2 eta 3 proteinen gainadierazpenak ziklo zelularraren azelerazioa dakar, tumorearen garapena bultzatuz (Johnson eta Schneider-Broussard, 1998). Gainera, E2F1ren gainadierazpena metastasi arrisku handiago batekin korrelazionatu da melanoma kasuetan (Alla et al., 2010). Bestalde E2F1en adierazpena heriotza zelularraren erregulazioarekin erlazionatu da baita ere (Ginsberg, 2002). Bestalde, ezohiko E2F proteinen papera tumoreen garapenean ez da hain sakonki aztertua izan. Minbiziaren garapenean ezohiko E2F proteinen funtzioa aztertzeko gure taldeak E2F7 proteina hautatu zuen osteosarkoma modelo batean. E2F7ren adierazpena isilarazita duten eta isilarazi gabeko U2OS zelula populazioetan estrategia transkriptomiko bat jarraitu zen bi baldintza hauen arteko geneen adierazpenean dauden desberdintasunak neurtzeko. Honela, E2F7k, transkripzio faktore bezala, erregulatutako geneen identifikazioa lortu zen bere funtzioa hobeto karakterizatuz. 1. irudia. E2F7 isilarazita eta E2F7 isilarazigabeko zelulen konparaketa transkriptomikoa. Gene ezberdinen taldekatze funtzionala DAVID tresna bioinformatikoarekin burutu zen. ![](_page_1_Figure_4.jpeg) Esperimentuaren datuak analizatuz, E2F7k erregulatutako zenbait bidezidor identifikatu ziren. Lehenik eta behin E2F/RB bidezidorra identifikatu zen. Deskribatutakoaren arabera, E2Fak beraien artean erregulatzen dira, eta beraz emaitza hau esperimentuaren balidazio gisa hartu genuen. E2F7k erregulatutako beste bidezidorren artean DNAren konponketarekin zerikusia duten hiru identifikatu ziren: BARD1 bidezidorra, ATR bidezidorra eta Fanconi Anemiaren bidezidorra. Hauetatik Fanconi Anemiaren bidezidorra aukeratu genuen azterketa sakonago bat burutzeko tumoreen garapenean duen garrantzia dela eta. Bidezidor honek tratamendu kimioterapikoak sortzen dituzten aduktuen (ICL edo Insterstrand crosslink deiturikoak) konponketa gauzatzen du errekonbinazio homologoaren bitartez (Wang eta Gautier, 2010). ## 2.1. Helburua Lan honek E2F7k tumoreen garapenean duen funtzioan sakontzea dauka helburu nagusitzat. Bereziki E2F7k DNAren konponketan izan ahal duen funtzioan tratamendu kimioterapikoen ostean Fanconi Anemia bidezidorra erregulatuz. #### 3. Ikerketaren muina #### 3.1. E2F7ren erregulazioa tratamendu kimioterapikoen ostean Tratamendu kimioterapikoen ostean E2F7ren funtzioa aztertzeko, lehenengo eta behin E2F7ren adierazpena aztertu genuen Mitomycin C (MMC) eta Cisplatin (CSP) konposatuekin trataturiko U2OS zeluletan. E2F7ren adierazpena areagotuta zegoen bai MMC, bai CSP tratamenduen ostean (2. irudia). Emaitza honek E2F7ren funtzio ezezagun bat iradoki zuen tratamendu hauek DNAn eragindako kaltearen aurrean. 2. irudia. E2F7ren gainadierazpena tratamendu kimioterapikoen aurrean. U2OS asinkronoak 250 Nm MMC eta 8 μM CSPrekin tratatuak izan ziren 24 orduz. Azkenik, E2F7ren adierazpena RT-qPCRren bidez neurtu zen EIF2C2 genea kontrol bezala erabiliz. \: p<0.05. ![](_page_2_Figure_5.jpeg) E2F7ren funtzio hau hobeto deskribatzeko, analisi transkriptomikoan identifikatutako geneen adierazpena aztertu genuen CSP tratamenduarekin. Gene hauek DNAren konponketan parte hartzen duten proteinak kodetzen dituzte. Bereziki Fanconi anemiaren bidezidorraren geneak aztertu genituen (FANCE, FANCI eta BRIP1) baina baita beste konponketa geneak ere (RAD51, BARD1 eta CTIP). Gene multzo hauen adierazpena gutxituta zegoen tratamenduaren ostean siNT UT zelulak (tratatu eta isilarazi gabeak) eta siNT CSP zelulak (isilarazi gabeak baina tratatuak) konparatuz (3. irudia). Berriz, E2F7 isilaraztean tratatutako zeluletan (siE2F7 CSP), aztertutako gene guztien adierazpena areagotzen zen E2F7ren falta zela eta (3. irudia). Beraz, ondorioztatu genuen tratamendu kimioterapikoak E2F7ren igoera bat eragiten zuela eta igoera honek DNAren konponketan garrantzitsuak diren geneen adierazpena gutxitzen zuela, E2F7 gene hauen adierazpenaren errepresioegilea bezala identifikatuz. 3. irudia. E2F7k DNA konponketa geneen errepresioa burutzen du tratamendu kimioterapikoen aurrean. U2OS asinkronoak siNT eta siE2F7rekin transfektatuta izan ziren. Gero, 8 μM CSPrekin tratatuak izan ziren 24 orduz. Azkenik, aztertutako geneen adierazpena RT-qPCRren bidez neurtu zen EIF2C2 genea kontrol bezala erabiliz. UT: tratatu gabeko zelulak. \: p<0.05. ![](_page_2_Figure_8.jpeg) ### 3.2. E2F7ren funtzioa DNAren konponketan tratamendu kimioterapikoen ostean Ikusi dugu E2F7k DNAren konponketa geneen adierazpena erregulatzen duela. Jarraian, E2F7k DNAren konponketa prozesua bera erregulatzen duen ala ez jakin nahi izan genuen. Galdera hau erantzuteko, DNAren konponketaren bi markatzaile analizatu genituen. Alde batetik 53BP1 proteinaren fokuak aztertu genituen. 53BP1 proteina DNAren konponketa prozesuan konponketa lekuetan lokalizatzen den proteina gako bat da. Ikusi genuen MMC eta CSP tratamenduan ostean, 53BP1 fokuen kopurua areagotu egiten zela (4A. irudia). Berriz, E2F7ren isilarazpenak foku hauen kopurua txikitzen zuen MMC eta CSPrekin tratatutako zeluletan (4A. irudia), konponketa handiago bat iradokiz. Bestalde, aberrazio kromosomikoak aztertu genituen; bai apurketa kromosomikoak, bai kromosoma erradialak (4B. irudia). Aberrazio kromosomiko hauek ohikoak dira ICL edo aduktuak sortzen dituzten tratamenduen ostean. Ikus dezakegu MMC tratamenduaren ostean zelulen %40ak mota bateko edo besteko aberrazio kromosomikoren bat aurkezten zutela (4B. irudia). Berriz, E2F7ren isilarazpenak, ehuneko hau erdira gutxitu egiten zuen (4B. irudia). #### 4. irudia. E2F7ren isilarazpenak foku kopurua eta aberrazio kromosomikoak murriztapen ditu.(A) E2F7ren adierazpena isilarazita duten (siE2F7) eta isilarazi gabeko (siNT) U2OS zelulak CSP eta MMCrekin tratatu ziren. 24 ordu eta gero, 53BP1en aurkako antigorputz espezifiko batekin tindatu ziren eta foku kopurua zenbatu zen. (B) E2F7ren adierazpena isilarazita duten eta isilarazi gabeko U2OS zelulak MMCrekin tratatu ziren. 24 ordu eta gero "metaphase spread" protokoloa jarraitu zen aberrazio kromosomikoak mikroskopiaz aztertzeko. \: p<0.05, \\\:p<0.01 ![](_page_3_Figure_5.jpeg) Bi emaitza hauek iradoki zuten E2F7ren isilarazpenak zelulen DNAren konponketa gaitasuna areagotzen duela, beraz E2F7k konponketa hau erreprimitzen du. Gure hurrengo galdera E2F7k konponketa prozesuaren ze pausoan daukan efektu hau izan zen. Sarreran esan dugun bezala, ICL edo aduktu hauen konponketarako Fanconi Anemiaren bidezidorra erabiltzen da, eta bidezidor honen azken pausua, eta garrantzitsuenetarikoa, errekonbinazio homologoa (EH) burutzea da. Beraz, E2F7k errekonbinazio homologoan izan dezakeen efektua aztertzeko esperimentu bat proposatu genuen. Errekonbinazio homologoa aztertzeko fluoreszentzian oinarritutako sistema bat erabili genuen, DR-GFP sistema. Sistema honekin, errekonbinazio homologoa zuzen burutu duen zelula bat, zelula fluoreszente bat bezala detekta dezakegu. DR-GFP sistema erabilita ikusi genuen E2F7ren gainadierazpenak errekonbinazio homologoaren efizientzia jaisten zuela (5. Irudia). Berriz, E2F7ren isilarazpenak, prozesu honen efizientzia areagotzen zuen. Emaitza hauekin ondoriozta dezakegu E2F7k errekonbinazio homologoa erreprimitzen duela. 5. irudia. E2F7k errekonbinazio homologoa erreprimitzen du. DR-GFP sistema duten U2OS zelulak bektore hutsa eta E2F7ren gainadierazpenaren bektorearekin transkektatu ziren. Bestalde, beste zelula batzuk isilarazpen kontrolarekin eta E2F7ren isilarazpenarekin transfektatu ziren. GFP positiboak ziren zelulen kopurua fluxu zitometriaz neurtu ziren errekonbinazio homologoaren efizientzia neurtuz. \: p<0.05. ![](_page_4_Figure_2.jpeg) #### 3.3. E2F7ren funtzioa egonkortasun genomikoan Jakina da errekonbinazio homologoaren prozesuko akatsek ezegonkortasun genomikoa eragiten dutela, azken hau tumoreen garapenerako beharrezkoa den markatzaileetariko bat izanik. Egoera hau ohikoa da bularreko minbizi kasuen BRCA2 genearen mutazioak direla eta. Kasu hauetan, BRCA2 aktibo ez dagoenez, DNAren kaltea PARP1 bidezidorraren bitartez konpontzen da. Beraz, BRCA2-defizienteak diren zelula hauek PARP1en inhibitzaileekiko oso sentikorrak dira (Lord & Ashworth, 2017). E2F7k errekonbinazio homologoan eragiten duen errepresioa ikusita, BRCA2rako defizienteak diren zeluletan E2F7 isilaraziz gero, zelula hauek PARP1en inhibitzaileen aurrean erresistenteagoak diren jakin nahi izan genuen. Capan-1 zelulak erabili genituen BRCA2ren defizientzia daramaten zelula modelo gisa (McCabe et al., 2005) eta ikusi genuen entsegu klonogeniko bat erabiliz, zelula hauek sentikorrak direla Olaparib (PARP1en inhibitzailea) kontzentrazio gorakorretara (6. irudia. Etenik gabeko marra). Berriz, E2F7ren isilarazpenak sentikortasun hau gutxitzen zuen kolonia tratamenduaren ostean kopurua areagotuz (6. irudia). Beraz, esan dezakegu, E2F7ren isilarazpenak zelula hauei PARP1en inhibizioaren aurrean erresistentzia ematen diela. 6. irudia. E2F7ren isilarazpenak egonkortasun genomikoa bermatzen du BRCA2-defizienteak diren zeluletan.* Entsegu klonogenikoak burutu ziren siNT eta siE2F7rekin transkeftatutako Capan-1 zeluletan. Zelula hauek 10 μM eta 30μM Olaparibaz tratatu ziren. \: p<0.05. ![](_page_5_Figure_1.jpeg) #### 4. Ondorioak E2F7k, DNAren kaltearen ondoren, konponketa geneak erreprimitzen dituela ikusi dugu eta beraz, E2F7k DNAren konponketa prozesua erreprimitzen duela ondoriozta dezakegu, zehazki, errekonbinazio homologoa. Gainera, E2F7ren ausentziak, errekonbinazio homologo ezegokia burutzen duten zeluletan, egonkortasun genomikoa ziurtatuko luke, kimioterapiaren aurreko erresistentzia areagotuz. ## 5. Etorkizunerako planteatzen den norabidea Lan honek E2F7ren funtzio berri bat erakusten du DNAren konponketaren erregulatzaile bezala tratamendu kimioterapikoen aurrean. Aurkikuntza berri honek zenbait erronka berri planteatzen ditu. Alde batetik oso interesgarria izango litzateke, tratamendu hauen aurrean, E2F7ren lokalizazioa aztertzea. DNAren konponketarako oso garrantzitsua da proteinen kokapen espaziala, beraz aztertzeke dago ea E2F7k konponketa proteina hauekin kolokalizatzen duen ala ez. Beste aldetik oso interesgarria izango litzateke deskribatutako efektu hau ziklo zelularrean aztertzea. ## 6. Erreferentziak* - Alla, V., Engelmann, D., Niemetz, A., Pahnke, J., Schmidt, A., Kunz, M., … Pützer, B. M. (2010). E2F1 in Melanoma Progression and Metastasis. JNCI: Journal of the National Cancer Institute, 102(2), 127–133. - Ginsberg, D. (2002). E2F1 pathways to apoptosis. FEBS Letters, 529(1), 122–5. - Johnson, D. G., & Schneider-Broussard, R. (1998). Role of E2F in cell cycle control and cancer. Frontiers in Bioscience : A Journal and Virtual Library, 3, d447-8. - Lord, C. J., & Ashworth, A. (2017). PARP inhibitors: Synthetic lethality in the clinic. Science, 355(6330), 1152–1158. - McCabe, N., Lord, C. J., Tutt, A. N. J., Martin, N. M. B., Smith, G. C. M., & Ashworth, A. (2005). BRCA2-deficient CAPAN-1 cells are extremely sensitive to the inhibition of Poly (ADP-Ribose) polymerase: an issue of potency. Cancer Biology & Therapy, 4(9), 934–6. - Morgunova, E., Yin, Y., Jolma, A., Dave, K., Schmierer, B., Popov, A., … Taipale, J. (2015). Structural insights into the DNA-binding specificity of E2F family transcription factors. Nature Communications, 6(1), 10050. - Wang, L. C., & Gautier, J. (2010). The Fanconi anemia pathway and ICL repair: implications for cancer therapy. Critical Reviews in Biochemistry and Molecular Biology, 45(5), 424–39. ## 7. Eskerrak eta oharrak Ikerketa honen emaitzak Jon Vallejo-Rodríguezen tesi doktoralaren ondorio dira. Jon Vallejo-Rodríguezek UPV/EHU-ko diru laguntza predoktorala jaso du (PIF 2014). Ana María Zubiagak Espainiako Jaurlaritzako (Ministerio de Ciencia e Innovación SAF2012-33551 and SAF2015- 67562-R) eta UPV/EHU-ko (UFI11/20) diru laguntzak jaso ditu.
aldizkariak.v1-7-1039	{ "domain": "gizarte-zientzia", "id": "uztaro_Zk. 120 _2022_6", "issue": "Zk. 120 _2022_", "year": "2022", "license": "cc-by-nc 4.0", "source": "uztaro", "edition": null }	## EKONOMIA SOZIAL ETA SOLIDARIOAN OINARRITUTAKO TOKIKO GARAPENA: EUSKAL AUTONOMIA ERKIDEGOAREN KASU AZTERKETA Tesiaren egilea: Pablo Arrillaga Márquez Unibertsitatea: Euskal Herriko Unibertsitatea (UPV-EHU) Saila: Gizarte Ekonomia eta Zuzenbide Kooperatiboaren Institutua (GEZKI) Tesi-zuzendaria: Enekoitz Etxezarreta Etxarri eta Aitor Bengoetxea Alkorta Tesiaren laburpena: Tesi honek tokiko garapenaren eta Ekonomia Sozial eta Solidarioaren (ESS) arteko harremanetan sakondu nahi du, ondoren EAEko egoerari begiratzeko. Izan ere, bi mundu horien artean harreman argiak suma daitezkeen arren, praktikan ezin da erraz antzeman elkarlan jarraitu eta egonkorrik. Tokiko garapenak XX. mendeko azken herenetik lurraldeetatik abiatutako garapen ekonomikorako estrategia ezberdinak biltzen ditu, biztanleriaren bizikalitatea hobetzeko asmoz lurraldean egiturazko aldaketa bat aurrera eramatera bideratuta daudenak. ESSak, bere aldetik, beharrizan ezberdinen gainean (lana, kontsumoa, etxebizitza, finantzaketa, hezkuntza, ingurumena, kultura, etab.) eragiteko, autogestioan eta demokrazia ekonomikoan oinarritutako hainbat antolakunde kolektibo biltzen ditu. Tokiko garapenak eta ESSak, beraz, hainbat elementu partekatzen dituzte. Besteren artean, beharrak asetzera edo tokiko biztanleriaren bizi-kalitatea hobetzera bideratutako esperientzia kolektiboak izatea, behetik, hots, lurraldeetatik abiatzea eta egunerokotasunean eragitea. Hala ere, noraino heltzen dira harreman horiek? Ikuspegi bakarra dago? ESSak birpentsa dezake tokiko garapena? Praktikan ikus daiteke teorikoki hain antzemangarria den gerturatze hori? Zertan ari dira, zentzu honetan, EAEko tokiko garapenerako zein ESSko eragileak? Tesi honen bitartez galdera horiei erantzuten saiatu gara. Gure ikerketatik ondoriozta dezakegu ESSak birpentsa dezakeela orain arte aurrera eraman izan ohi den tokiko garapena. Kapitalaren metaketarako baldintza egokienak lurraldeetan sortu dituzten eta lehiakortasun globalaren markoan nazioarteko merkatuetan lurraldeen integrazioa bilatu izan duten tokiko garapenerako ereduen aurrean, pertsonak garapen-ereduaren erdigunean jartzen dituen eredu propio, endogeno, integral, plural eta autozentratua sortzen lagundu baitezake, gaur egungo egiturazko krisiaren testuinguruak ezartzen dituen muga eta erronka ekologiko, sozial, politiko eta ekonomikoei aurre egiten lagunduz. Izan ere, ESSan oinarritutako tokiko garapenak pertsona guztientzako bizitza bizigarriak eraikitzen lagundu dezake lurralde bizigarriagoetan. Hau da, kapitalaren erreprodukziorako lurralde onuragarriak sortzea helburu izatetik, lurralde bizigarriak sortzen lagundu dezake tokiko garapenak, ESSan oinarritzen bada. ESSak, bere izaeragatik, biztanleriaren beharrizan materialak asetzeko sortuak izateaz gain, ekoizpen-, kontsumo-, etxebizitza-, finantza-… -harreman kapitalistak eraldatzeko gaitasuna erakusten du, antolakundeen jabegoa, kontrola eta helburua langileek edo bazkideek —eta ez kapitalak— zehazten dituzten heinean. Hots, ESSan oinarritutako ehun kooperatibo-komunitario batean, komunitatea (langileak, erabiltzaileak…) da ekoizpen, kontsumo, finantza, etxebizitza eta halako baliabideen jabea. Eta, beraz, garapena pertsonen inguruan eraikitzea ahalbidetzen du; eta pertsonak lurraldean dauden heinean, garapena ere lurraldean errotzen da. Horrenbestez, ikuspegi eraldatzailea duen garapen-eredu honek bestelako eredu sozioekonomiko bat proposatzen du lurraldeetarako: - lehiakortasun globalean oinarritutako lurraldeen arteko norgehiagoka sustatu ordez, lurraldeen arteko harreman harmonikoagoak eta lurraldeburujabetza(k) sustatuz, - espekulazioa erreproduzitzen ez duen eta ekonomia errealean oinarritzen den eredu bat sustatuz, - planifikazio ekonomikoa herritarren beharretara egokituz, eta ez kapitalaren metaketarako baldintzen arabera, - eta klase-desparekotasunak ezabatzen dituen eredu bat aurrera eramanez, non ekoizpen-baliabideen sozializazioaz gain, lana, baliagarritasun soziala duten ondasun eta zerbitzuetara bideratzen den, mozkin-asmoaren gainetik. Alabaina, EAEn, gaur-gaurkoz, salbuespen konkretu eta txiki batzuk kenduta, ez dago ESSa oinarritzat hartzen duen tokiko garapen-eredurik. Bi mundu hauetako eragileak pixkanaka ezagutzen ari diren arren eta etorkizunean pixkanaka pausoak ematen jarraituko dela pentsa dezakegun arren, oraindik ere ESSak hesi asko gainditu behar ditu tokiko garapenerako agentzien egitasmoetan indarrez barneratzeko.

Subsets and Splits

No community queries yet

The top public SQL queries from the community will appear here once available.