text
stringlengths 419
164k
|
|---|
[Wikipedia:cy] Hafan
Croeso i Wicipedia
y gwyddoniadur rhydd ac agored,
gyda Arbennig:Statistics| o erthyglau Cymraeg
A wyddoch chi? Yn ogystal â darllen y gwyddoniadur, gallwch ein cynorthwyo i'w ddatblygu a'i wella! Gall unrhyw un olygu unrhyw erthygl drwy glicio ar y gair "Golygu" ar ei brig. Os nad ydyw'n bodoli eto, gallwch greu un newydd!
Pigion
Rhagor o bigion
Cymraeg
Ar y dydd hwn
Rhagor o ‘Ar y dydd hwn’ – Rhestr dyddiau'r flwyddyn – Materion cyfoes
Erthyglau diweddar
Newidiadau diweddar
Marwolaethau diweddar
Cymorth a Chymuned
Chwaer brosiectau Wicipedia
Ieithoedd Wicipedia
Categori:Nodiadau gweinyddol
__NOTOC____NOEDITSECTION__
|
[Wikipedia:cy] Cymraeg
bawd|Map o Gymru yn 1891, gan ddangos dosbarthiad y Gymraeg yn ôl ardal mewn pum categori (o dan 10% i dros 80%)
Atlas Ieithoedd y Byd (2010)]]Iaith Geltaidd a ddaeth o'r Frythoneg sy'n frodorol i'r Cymry yw Cymraeg ( neu gyda'r fannod). Siaredir y Gymraeg fel iaith frodorol yng Nghymru gan tua 18% o'r boblogaeth, gan rai yn Lloegr, ac yn (y wladfa Gymreig yn Nhalaith Chubut, yr Ariannin).
Rhoddodd Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011 statws swyddogol i'r iaith Gymraeg yng Nghymru. Mae'r Gymraeg a'r Saesneg ill dau yn ieithoedd swyddogol de jure y Senedd.
Yn ôl cyfrifiad 2021, roedd 538,300 o breswylwyr arferol yng Nghymru oedd yn dair oed neu'n hŷn yn gallu siarad Cymraeg (17.8% o'r boblogaeth), tra bod ychydig dros chwarter (25.1%) yn nodi bod ganddynt rywfaint o sgiliau iaith Gymraeg.
Cafwyd ffigurau uwch gan arolygon eraill: canfu arolwg yn 2022–2023 fod 34% o bobl 16 oed neu hŷn yn gallu siarad Cymraeg (dywedodd 18 y cant ohonynt eu bod yn gallu siarad Cymraeg, a dywedodd 16 y cant fod ganddynt rywfaint o allu i siarad Cymraeg). Ym mis Mawrth 2025, dangosodd data arolwg arall fod oddeutu 828,600 o bobl (26.9%) tair oed neu hŷn yng Nghymru yn gallu siarad Cymraeg.
Mae bron i hanner yr holl siaradwyr Cymraeg yn ystyried eu hunain yn rhugl, tra bod 20% yn gallu siarad cryn dipyn. Mae 56% o siaradwyr Cymraeg yn siarad yr iaith bob dydd, ac mae 19% yn siarad yr iaith yn wythnosol.
Flwyddyn ar ôl blwyddyn ers 1951, mae nifer y siaradwyr Cymraeg yng Nghymru wedi cynyddu, er bod canran y siaradwyr hynny o fewn poblogaeth Cymru wedi gostwng bob degawd ar wahân i'r niferoedd a adroddwyd trwy Gyfrifiadau'r Deyrnas Unedig yn 1991 a 2001.
Mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu cynyddu nifer y siaradwyr Cymraeg i filiwn, a dyblu'r defnydd dyddiol o'r iaith, erbyn 2050. Ers 1980, mae nifer y plant sy'n mynychu ysgolion Cymraeg wedi cynyddu, tra bod y nifer sy'n mynd i ysgolion dwyieithog a chyfrwng deuol Cymraeg wedi gostwng. Ystyrir y Gymraeg fel yr iaith Geltaidd sydd leiaf mewn perygl gan UNESCO.Mae'r Gymraeg yn un o'r 55 o ieithoedd i gael eu cynnwys fel cyfarchiad ar Record Aur y Voyager er mwyn cynrychioli'r Ddaear yn rhaglen Voyager NASA a lansiwyd ym 1977. Mae pob cyfarchiad yn unigryw i'r iaith, a dywed y Gymraeg "Iechyd da i chwi yn awr ac yn oesoedd".
Hanes
Tarddodd y Gymraeg o'r Frythoneg yn y 6g, hynafiad cyffredin y Gymraeg, Llydaweg, Cernyweg, a'r iaith farw, Cymbreg.
Fel y mwyafrif o ieithoedd, mae cyfnodau canfyddadwy o fewn hanes y Gymraeg, ond mae'r ffiniau rhwng y rheiny yn aneglur fel arfer.
Tarddodd yr enw Saesneg ar yr iaith, sef Welsh, o'r enw a roddwyd i'w siaradwyr gan yr Eingl-Sacsoniaid, sy'n golygu "iaith estron" (gweler Walha). Yr enw brodorol ar yr iaith yw Cymraeg, a'r enw brodorol ar y wlad yw Cymru wrth gwrs.
Niferoedd
bawd|Graff o ganran y boblogaeth a oedd yn gallu siarad Cymraeg, 1911–2001.
Gellir disgrifio’r tueddiadau o 1891 hyd at 1971 yn weddol syml: gydag ychydig o eithriadau, gostyngodd y ganran oedd yn siarad Cymraeg ymhob grŵp oedran o’r naill gyfrifiad i’r llall. Cynyddodd y nifer absoliwt o siaradwyr o 1891 i gyrraedd bron i filiwn (977,366) yn 1911.
Dosraniad o siaradwyr Cymraeg
bawd|chwith|200px|Marciau ffyrdd dwyieithog ar bwys Maes Awyr Rhyngwladol Caerdydd, [[Bro Morgannwg.]]
Ceir dadansoddiad cynhwysfawr o sefyllfa'r Gymraeg yng Nghymru yn adroddiad 5-mlynedd Comisiynydd y Gymraeg, sy'n defnyddio arolwg ynghyd â ffynonellau eraill. Yn ôl Cyfrifiad 2011 roedd 19.0% yn gallu siarad Cymraeg, gostyngiad o 1.8% ers Cyfrifiad 2001, ond yn uwch na'r 18.7% ym 1991. Dangosodd cyfrifiad 2011 y ganwyd tua 25% o breswylwyr Cymru y tu allan i Gymru. Nid oes ystadegau ar faint o bobl sy'n siarad Cymraeg yng ngweddill Prydain ond adroddodd Cyfrifiad 2011 fod 8,248 o bobl (3 oed a throsodd) yn Lloegr yn ystyried y Gymraeg yn brif iaith iddynt. Ym 1993, cyhoeddodd S4C ganlyniadau arolwg ar faint o bobl a allai siarad neu ddeall Cymraeg. Darganfu'r arolwg yma fod tua 133,000 o siaradwyr Cymraeg yn byw yn Lloegr, gyda thua 50,000 ohonynt yn byw yn Llundain Fawr. Amcangyfrifodd Bwrdd yr Iaith Gymraeg fod 110,000 o bobl yn 2001 a oedd yn gallu siarad Cymraeg ar ddyddiad cynharach yn byw yn Lloegr.
Yn sgil mudo a thwf yn nylanwad y Saesneg ar fröydd Cymraeg, cafwyd lleihad yn y niferoedd sy'n siaradwyr uniaith Cymraeg. Bellach nid oes siaradwyr uniaith y Gymraeg i gael. Ar y cyfan, mae siaradwyr Cymraeg hefyd yn siarad y Saesneg (yn Nhalaith Chubut, yr Ariannin, Sbaeneg yw iaith y mwyafrif — gweler Y Wladfa). Serch hynny, mae llawer o siaradwyr Cymraeg iaith gyntaf yn fwy cyffyrddus yn mynegi eu hunain drwy gyfrwng y Gymraeg na'r Saesneg. Gall yr iaith y mae siaradwyr yn ei dewis amrywio yn ôl yr angen, pwnc, cyd-destun cymdeithasol, ac o fewn mynegiant (a elwir yn ieithyddiaeth yn cyfnewid côd).
Caiff y Gymraeg ei siarad yn iaith gyntaf yng Ngogledd a Gorllewin Cymru yn bennaf, yng Ngwynedd, Conwy, Sir Ddinbych, Ynys Môn, Sir Gâr, gogledd Sir Benfro, Ceredigion, ardaloedd ym Morgannwg, a gogledd-ddwyrain a de-ddwyrain eithafol Powys, ond canfyddir siaradwyr iaith gyntaf a siaradwyr rhugl ar draws Cymru gyfan.
Ymgyrchu dros y Gymraeg
Cefndir
Bu agweddau negyddol tuag at y Gymraeg yn y 19g a disgrifodd olygydd y 'Times' y Gymraeg fel "the curse of Wales" yn 1866. Er gwaethaf hyn, siaradodd y prif weinidog Gladstone yn Eisteddfod yr Wyddgrug gan sôn am yr heniaith ac yn 1877, dan ddylanwad Matthew Arnold sefydlwyd Llywydd Astudiaethau Celtaidd. Yn 1888 galwodd Gladstone am adnabyddiaeth yr Eglwys o'r Gymraeg a fyddai'n awgrymu adnabyddiaeth y Llywodraeth yn ei dro.
Ymgyrchu
Trefnodd Cymdeithas y Cymmrodorion sesiynau yng Nghapel Penlan yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1925 i drafod "Cadwraeth yr Iaith". Roedd y Parchedig Ddr. G Hartwell Jones, Elfed a Phedrog yn pwysleisio creu ewyllys da tuag at y Gymraeg tra roedd Thomas Gwynn Jones a J.H. Jones, golygydd Y Brython, yn mynnu nad oedd gobaith ei chynnal heb wleidyddiaeth ymosodol o'i phlaid.
Roedd Syr John Morris-Jones yn cyfiawnhau darlithio i'w fyfyrwyr yn Saesneg am ei fod am weld y Cymry yn genedl ddwyieithog ac nad oedd ar y Gymraeg angen termau ar gyfer trafod y byd cyfoes. Mynnai Prosser Rhys, Edward Morgan Humphreys a'r Parch D. Tecwyn Evans y dylid hyrwyddo'r Gymraeg mewn storïau poblogaidd i'r ifanc, mewn drama a ffilm a rhaglenni radio.
Statws swyddogol
Er mai iaith leiafrifol ydyw'r Gymraeg, cynyddodd y gefnogaeth iddi yn ystod ail hanner y 20g, ynghyd â chynnydd mewn sefydliadau megis y blaid wleidyddol genedlaethol, Plaid Cymru ers 1925, a Chymdeithas yr Iaith Gymraeg ers 1962.
Yn ôl Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 a Deddf Llywodraeth Cymru 1998, roedd yn rhaid i'r sector gyhoeddus drin y Gymraeg a'r Saesneg yn gyfartal, cyn belled ag oedd hynny'n rhesymol ac ymarferol. Roedd yn rhaid i gyrff cyhoeddus ysgrifennu Cynllun yr Iaith Gymraeg, oedd yn rhaid ei gymeradwyo ymlaen llaw, oedd yn nodi ymrwymiad i drin y Gymraeg yn gyfartal. Anfonwyd y drafft hwn am ymgynghoriad cyhoeddus am gyfnod o dri mis, lle gellid cynnwys sylwadau awgrymedig yn y fersiwn derfynol. Wedyn, roedd angen ar Fwrdd yr Iaith ei gymeradwyo cyn iddo gael ei dderbyn yn derfynol gan y cwmni dan sylw. Ar ôl hynny, roedd yn rhaid i'r corff cyhoeddus weithredu ei rwymedigaethau yn unol â'i Gynllun.
Ar 7 Rhagfyr 2010, cymeradwyodd y Cynulliad yn unfrydol set o fesurau i'w defnyddio er mwyn datblygu defnydd y Gymraeg yng Nghymru. Ar 9 Chwefror 2011, derbyniodd y mesur hwn Gydsyniad Brenhinol a chafodd ei gymeradwyo, a chan hynny yn gwneud y Gymraeg yn iaith a gydnabyddir yn swyddogol yng Nghymru.
Mae Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011 yn:
* cadarnhau statws swyddogol y Gymraeg;
* creu system newydd i roi dyletswydd ar gyrff i ddarparu gwasanaethau trwy’r Gymraeg;
* creu comisiynydd yr Iaith Gymraeg newydd a chanddo bwerau cryf i orfodi cydymffurfiaeth, er mwyn diogelu hawliau siaradwyr Cymraeg i dderbyn gwasanaethau trwy’r Gymraeg;
* sefydlu Tribiwnlys Iaith Gymraeg newydd;
* rhoi’r hawl i unigolion a chyrff i apelio yn erbyn penderfyniadau sy’n ymwneud â darparu gwasanaethau trwy’r Gymraeg;
* creu cyngor Partneriaeth Iaith Gymraeg newydd i gynghori’r Llywodraeth ar effeithiau ei pholisïau ar y Gymraeg;
* caniatáu i Gomisiynydd y Gymraeg ymchwilio’n swyddogol i achosion lle gwelir ymgais i amharu ar ryddid unigolion i siarad Cymraeg gyda’i gilydd.
O ganlyniad i gymeradwyo'r mesur hwn, y mae'n rhaid i gyrff cyhoeddus a rhai cwmnïau preifat ddarparu gwasanaethau Cymraeg, ond ni wyddys eto'r pa gwmnïau a fydd yn gorfod cydymffurfio. Meddai’r Gweinidog Treftadaeth, Alun Ffred Jones, "Mae’r Gymraeg yn destun balchder i bobl Cymru, p’un a ydynt yn ei siarad neu beidio ac rwy’ wrth fy modd felly bod y Cynulliad Cenedlaethol wedi cymeradwyo’r Mesur. Rwy’n falch fy mod wedi cael llywio’r ddeddfwriaeth trwy’r Cynulliad sy’n cadarnhau statws swyddogol yr iaith; sy’n creu eiriolydd cryf dros siaradwyr y Gymraeg ac a fydd yn cynyddu’n sylweddol nifer y gwasanaethau fydd ar gael trwy gyfrwng y Gymraeg. Rwy’n credu dylai pawb sydd eisiau derbyn gwasanaethau drwy gyfrwng y Gymraeg, gael y cyfle i wneud hynny, a dyna beth mae’r llywodraeth yma wedi bod yn gweithio tuag ato. Mae’r ddeddfwriaeth hon yn gam pwysig a hanesyddol ymlaen i’r iaith, eu siaradwyr ac i’r genedl".
Ni dderbyniwyd y mesur gan bawb; ysgogodd Bethan Williams, cadeirydd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, ymateb cymysg, gan ddweud, "Through this measure we have won official status for the language and that has been warmly welcomed. But there was a core principle missing in the law passed by the Assembly before Christmas. It doesn't give language rights to the people of Wales in every aspect of their lives. Despite that, an amendment to that effect was supported by 18 Assembly Members from three different parties, and that was a significant step forward".
Ar 5 Hydref 2011, penodwyd Meri Huws, Cadeirydd Bwrdd yr Iaith Gymraeg, yn Gomisiynydd newydd dros y Gymraeg. Mewn datganiad a ryddhawyd ganddi, dywedodd ei bod "wrth ei bodd" i gael ei phenodi i'r "rôl bwysig bwysig," hon, gan ychwanegu, "Bydda i'n adeiladu ar y gwaith da sydd eisoes wedi'i wneud gan Fwrdd yr Iaith Gymraeg ac eraill er mwyn cryfhau'r Gymraeg a sicrhau ei bod yn parhau i ffynnu." Dywedodd Carwyn Jones, Prif Weinidog Cymru, y byddai Meri yn "eiriolwr ardderchog dros y Gymraeg," ond roedd pryderon gan ambell i berson; dywedodd Bethan Jenkins o Blaid Cymru, "I have concerns about the transition from Meri Huws's role from the Welsh Language Board to the language commissioner, and I will be asking the Welsh government how this will be successfully managed. We must be sure that there is no conflict of interest, and that the Welsh Language Commissioner can demonstrate how she will offer the required fresh approach to this new role." Cychwynnodd Meri ei gwaith fel Comisiynydd Iaith ar 1 Ebrill 2012.
Defnyddia cynghorau lleol a Chynulliad Cenedlaethol Cymru y Gymraeg yn iaith lled-swyddogol, gan ddosbarthu deunydd llenyddol a hyrwyddol yn y Gymraeg yn ogystal â'r Saesneg (e.e., llythyron at rieni o'r ysgol, gwybodaeth llyfrgelloedd, gwybodaeth cynghorau ac ati) ac mae'r mwyafrif o arwyddion ffyrdd yng Nghymru yn y Gymraeg a'r Saesneg, gan gynnwys enwau lleoedd. Serch hynny, defnyddir yr enw Saesneg yn unig am leoedd mewn rhai mannau yn Lloegr er bod enwau Cymraeg arnynt ers llawer dydd (e.e. London: Llundain; The [English] Midlands: Canolbarth Lloegr).
Ers 2000, mae hi'n orfodol i addysgu'r Gymraeg fel ail iaith mewn ysgolion hyd at 16 oed, ac mae hyn wedi cyfrannu at sefydlogi ac i ryw raddau at wrthdroi dirywiad yr iaith mewn rhai mannau.
Er bod arwyddion ffyrdd dwyieithog yng Nghymru, mae'r geiriad ar arian o hyd yn uniaith Saesneg. Yr unig eithriad i hyn fu'r arysgrif ar bunnoedd Cymru yn 1985, 1990, a 1995, a ddywedai, Pleidiol wyf i'm gwlad o anthem genedlaethol Cymru, Hen Wlad fy Nhadau. Nid yw'r Gymraeg ar y ceiniogau Prydeinig newydd (2008 ymlaen), er iddynt gael eu dylunio gan Ogleddwr a'u bathu yn y Bathdy Brenhinol yn Llantrisant, yn ne Cymru. Er bod llawer o siopau yn arddangos arwyddion dwyieithog, prin ydy'r defnydd o'r Gymraeg ar ddeunydd pacio a chyfarwyddiadau.
Geirfa
Mae geirfa'r Gymraeg yn tarddu o eiriau'r Frythoneg yn bennaf (megis wy a carreg), gydag ambell i air benthyg o'r Lladin (megis ffenestr
File:Map o ieithoedd Cymru (A map of the languages of Wales) - 1750.svg|1750
File:Map o ieithoedd Cymru (A map of the languages of Wales) - 1800.svg|1800
File:Map o ieithoedd Cymru (A map of the languages of Wales) - 1850.svg|1850
File:Map o ieithoedd Cymru (A map of the languages of Wales) - 1900.svg|1900
Y Wladfa
bawd|Arwydd dwyieithog yn y Gymraeg a'r Saesneg yn Trelew|Nhrelew, yr Ariannin.
Mae cymuned fechan o ddisgynyddion i Gymry Cymraeg wedi goroesi yn y Wladfa, ym Mhatagonia, yr Ariannin. Siaredir Cymraeg ym Mhatagonia er 1865 pan aeth grŵp o ymsefydlwyr o Gymru yno i fyw, i chwilio am fywyd gwell ac i gael byw eu bywydau drwy gyfrwng y Gymraeg, yn rhydd o orthrwm.
Diwylliant Cymraeg
Adeg twf Anghydffurfiaeth yn ystod y 19g, daeth y capeli yng Nghymru yn ganolbwynt bywyd Cymraeg. Ymysg y llu o weithgareddau cymdeithasol a drefnwyd gan y capeli ceid eisteddfodau, corau a theithiau gwib. Ond erbyn diwedd y 19eg ganrif yn yr ardaloedd diwydiannol roedd gan y boblogaeth arian yn eu pocedi a'r gallu i dalu am adloniant y tu allan i furiau'r capel. Roedd difyrrwch ar gael yn y theatr, yn y trefi gwyliau, ac yn ddiweddarach mewn ffilm, ar y radio ac ar y teledu. Tanseiliwyd lle'r capeli Cymraeg, a fu'n ganolbwynt cymdeithas, gan yr adloniant newydd hudolus. Erbyn dechrau'r 20g, cyrhaeddai'r diwylliant Eingl-Americanaidd y byd a'r betws drwy ffilm, radio a theledu gan gystadlu ag adloniant a diwylliant traddodiadol y cartref a'r gymuned leol.
Sefydlwyd rhai mudiadau cenedlaethol Cymraeg eu cyfrwng yn ystod yr 20g, sydd i raddau yn llenwi'r bwlch a adawyd wrth i weithgaredd cymdeithasol y capeli ddihoeni. Mudiad yr Urdd a ffurfiwyd ym 1922 yw'r pwysicaf o'r rhain. Mae Merched y Wawr a'r Ffermwyr Ifainc hefyd yn fudiadau o bwys yn cynnal gweithgareddau trwy gyfrwng y Gymraeg. Ceir nifer o fudiadau cenedlaethol eraill Cymraeg eu hiaith megis Undeb Cenedlaethol y Cymdeithasau Cymraeg, Cymdeithas Edward Llwyd, a'r Gymdeithas Wyddonol. Sefydlwyd Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion ym 1751 gan Forrisiaid Môn yn gymdeithas lenyddol i amddiffyn y Gymraeg.
Eisteddfodau
Mae gan eisteddfodau le canolog yn niwylliant Cymru a'r Gymraeg. Wedi nychdod yr hen gyfundrefn eisteddfodol yn y canrifoedd wedi'r Deddfau Uno adnewyddwyd yr eisteddfod gyda chyfarfodydd taleithiol yn ystod y 19eg ganrif. Sefydlwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y 1860au ond defnyddiwyd mwy a mwy o Saesneg yn yr Eisteddfod Genedlaethol gyda threigl y blynyddoedd. Erbyn 1931 Saesneg oedd prif iaith y llwyfan, y beirniadaethau a seremonïau gorsedd y Beirdd, sefyllfa annerbyniol i lawer. Gwnaethpwyd y Gymraeg yn iaith swyddogol yr Eisteddfod ym 1937 ond parhau wnaeth y defnydd o'r Saesneg ar lwyfan yr eisteddfod tan 1952 pan gyflwynwyd y Rheol Gymraeg. O hyn ymlaen, y Gymraeg yn unig a glywid ar lwyfan yr Eisteddfod (heblaw am rai anerchiadau gan westeion gwadd). Mae'r Rheol Gymraeg hithau'n bwnc llosg sydd wedi peri i rai awdurdodau lleol atal eu cyfraniad ariannol tuag at yr Eisteddfod Genedlaethol. Beirniedir yr Eisteddfod Genedlaethol gan rai am safon anwastad y llenyddiaeth a wobrwyir. Ar y llaw arall, clodforir yr Eisteddfod am ei bod yn ŵyl ddiwylliannol i'r werin, am roi llwyfan cenedlaethol i artistiaid Cymru, am feithrin barddoni, ac am hybu dysgu Cymraeg.
Trefnir eisteddfodau gan gymdeithasau megis yr Urdd, Mudiad y Ffermwyr Ifainc, ac Undeb Cenedlaethol y Glowyr. Cynhelir rhai eisteddfodau taleithiol o hyd, megis eisteddfod Pontrhydfendigaid ac ambell eisteddfod drefol neu bentrefol, ond nid oes cymaint o fri ar y rhain ag a fu ac nid yw'r capeli'n trefnu eisteddfodau fel ag y buont ychwaith.
Llenyddiaeth Gymraeg
Llyfrau argraffedig Cymraeg
bawd|chwith|160px|Dyfyniadau Ynglŷn â'r Iaith Gymraeg
Argraffwyd llyfrau Cymraeg yn gynnar o gymharu â llawer o ieithoedd eraill Ewrop nad oeddent yn ieithoedd gwladwriaeth. Nifer fechan o lyfrau a gyhoeddwyd, cyfanswm o 116 rhwng 1546 a 1670. Crefydd oedd pwnc mwyafrif y llyfrau hyn. Yna cynyddodd nifer y llyfrau a gyhoeddwyd i gyfartaledd o 4 y flwyddyn rhwng 1670 a 1700 a 14 y flwyddyn rhwng 1700 a 1730, yn rhannol drwy nawdd y Welsh Trust a'r SPCK. Erbyn y 18g, roedd pris llyfr wedi disgyn yn sylweddol, ac o fewn cyrraedd y werin. Ymhlith y llyfrau a gyhoeddwyd yr oedd rhai o glasuron y Dadeni Dysg a llenyddiaeth grefyddol Cymru: Cannwyll y Cymry gan y Ficer Prichard (1681) a Gweledigaetheu y Bardd Cwsc gan Ellis Wynne (1703). Esgorodd cynnydd aruthrol llythrennedd yn ystod y 18g yn esgor ar alw am lyfrau o bob math, yng Nghymru fel ag yn Lloegr. Sefydlwyd nifer o argraffdai yng Nghymru i gyflenwi'r farchnad newydd â llyfrau. Cyhoeddwyd dros 2,500 o lyfrau Cymraeg yn ystod y 18g.
Heddiw, cyhoeddir 500-600 llyfr Cymraeg yn flynyddol, llawer ohonynt yn lyfrau i blant. Ymysg y cyhoeddwyr pennaf mae Gwasg Gomer, Gwasg Prifysgol Cymru a'r Lolfa (rhestr gyflawn o gyhoeddwyr llyfrau Cymraeg). Ariennir y gwaith o gyhoeddi llawer o lyfrau Cymraeg a Chymreig gan y Llywodraeth drwy Gyngor Llyfrau Cymru a sefydlwyd fel y Cyngor Llyfrau Cymraeg ym 1961. Mae Cyngor Llyfrau Cymru hefyd yn dosbarthu llyfrau Cymreig yn Saesneg.
Ceir casgliad helaeth o lawysgrifau, cyfnodolion a llyfrau Cymraeg yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Un o swyddogaethau Llyfrgell Genedlaethol Cymru yw rhoi ar gadw copi o bob llyfr gaiff ei gyhoeddi ym Mhrydain. Yn ogystal â deunydd ar bapur cesglir yno ddeunydd ar gyfryngau sain a llun.
Llenyddiaeth am y Gymraeg
Mae'r Gymraeg wedi bod yn elfen flaenllaw yn yr ymwybyddiaeth o'r hunaniaeth Gymreig. Mae'r ymwybyddiaeth hon yn treiddio i waith llenorion Cymru, yn Gymraeg ac yn Saesneg. Efallai mai'r man lle mae'r Gymraeg yn fwyaf amlwg yw'r anthem genedlaethol "Hen Wlad fy Nhadau": "a bydded i'r heniaith barhau". Mae'r Gymraeg, Cymreictod a cholli iaith yn themâu i nifer o weithiau llenyddol. Ymhlith y mwyaf amlwg o'r rhain yw nofel Islwyn Ffowc Elis Wythnos yng Nghymru Fydd, a cherddi Gerallt Lloyd Owen gan gynnwys "Etifeddiaeth", cerdd Gwyneth Lewis Y Llofrudd Iaith, cerddi Jac Glan-y-gors "Dic Siôn Dafydd", a cherddi Waldo Williams "Yr Heniaith" a "Cymru a Chymraeg". Dylid hefyd grybwyll cerdd arall gan Waldo Williams, "Cofio", sy'n alarnad i ieithoedd a phobloedd golledig y ddaear gyfan.
Yn ogystal â cherddi sy'n moli'r Gymraeg neu weithiau yn galaru amdani neu'n ymgyrchu trosti, ceir hefyd weithiau sy'n mynegi'r profiad o fod yn Gymro Cymraeg. Mae'r profiad hwn yn annatod glwm wrth ddylanwad cenedligrwydd, cenedlaetholdeb, galar, cymhleth israddoldeb, rhamant y gorffennol, gwawd y Sais, ymgecru ymysg y Cymry, perthyn i draddodiad hir a gwerthfawr, a pherthyn i fro.
Ceir ymateb cymhleth i'r Gymraeg a'r ymwybyddiaeth o Gymreictod hefyd yng ngweithiau rhai llenorion Cymreig yn ysgrifennu yn Saesneg yn enwedig o'r 1930au ymlaen. Yn eu plith mae gweithiau Caradoc Evans, Cymro Cymraeg, megis My People, gweithiau R. S. Thomas a ddysgodd Gymraeg (megis "Reservoirs" yn ei Collected Poems 1945-1990), a Gwyn Thomas, yn Gymro di-Gymraeg o'r union genhedlaeth na fagwyd yn Gymry Cymraeg. Rhoddwyd mynegiant am y tro cyntaf i ymdeimlad o Gymreictod di-Gymraeg gan rai o'r llenorion hyn. Ffenomenon yn perthyn i Gymru'r 20g yw'r diwylliant Cymreig di-Gymraeg a dyfodd yn sgil y mewnlifiad mawr i'r cymoedd diwydiannol yn ystod y ddau ddegawd cyntaf o'r ganrif. Diddorol sylwi bod T. Llew Jones, a hanai o'r un ardal â Caradoc Evans, wedi galw ei hunangofiant o fwriad yn Fy Mhobol i; ynddo mae'n trafod ymateb Caradoc Evans i'r Gymraeg.
Er mai digon gelyniaethus oedd rhai o'r llenorion Cymraeg a Saesneg tuag at ei gilydd ar ddechrau'r 20g, ond erbyn diwedd y ganrif roeddynt yn tueddi i gymodi yn lle ymgecru. Llwyddwyd i gyhoeddi casgliad o farddoniaeth yn The Oxford Book of Welsh Verse in English ym 1977 a gynhwysai gerddi Saesneg a cherddi a gyfieithwyd o'r Gymraeg mewn un gyfrol. Ym 1986 cyhoeddwyd Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru ar y cyd â The Oxford Companion to the Literature of Wales. Erbyn hyn, ceir nifer o gyfrolau a gyhoeddir yn Saesneg a Chymraeg ar y cyd, megis llyfrau yn adrodd hanes bro neu'n dathlu digwyddiad hanesyddol.
Celfyddydau eraill
Cymraeg a'r cyfryngau
Yn gyffredinol mae datblygiadau technolegol yn y cyfryngau cyfathrebu wedi hyrwyddo'r Saesneg yng Nghymru, fel ag yn y byd yn gyffredinol. Galluogai'r dechnoleg newydd, yn bapur newydd ac yna'n radio, teledu a'r rhyngrwyd, i'r Saesneg dreiddio i aelwydydd Cymraeg, lle na chlywsid erioed Saesneg gynt. Dylanwadai'r radio a'r teledu, a gyrhaeddai aelwydydd Prydain gyfan, ar agweddau ac arferion gwrandawyr a gwylwyr.
Ym mhob un o'r cyfryngau newydd fe geisiai rhai sicrhau bod y Gymraeg yn ennill ei phlwyf yn wyneb y gystadleuaeth Saesneg, weithiau'n llwyddiannus ac weithiau'n aflwyddiannus.
Papurau newydd
Yn ystod y 19g tyfodd diwydiant papur newydd ffyniannus yng Nghymru. Erbyn 20au a 30au'r 20g, fodd bynnag, roedd y farchnad papurau newydd drwy Brydain yn mynd yn fwy-fwy canolog dan bwysau'r farchnad a bu cwymp yn nifer y papurau newydd a gyhoeddid. Peidiodd Y Darian ym 1934, traflyncwyd Y Genedl Gymreig gan gwmni'r Herald ym 1932, a pheidiodd Y Faner ym 1992.
Heddiw, mae nifer o bapurau a chylchgronau Cymraeg wythnosol neu fisol ar gael megis Golwg, Y Cymro a Barn ond does dim un papur dyddiol. Cafwyd ymdrech i lansio papur wythnosol o'r enw 'Y Byd', ond yn 2007 rhoddwyd y gorau i'r syniad oherwydd diffyg nawdd cyhoeddus. Noddir nifer o gylchgronau arbenigol gan Gyngor Llyfrau Cymru. Erbyn heddiw, mae'r galw am newyddion lleol trwy gyfrwng y Gymraeg yn cael ei ddiwallu gan y papurau bro. Mae'r papurau bro yn aelodau o'r Gymdeithas Papurau Bro, ac yn derbyn nawdd o'r llywodraeth i ariannu'r papurau hyn. Mae dau gylchgrawn ar gyfer dysgwyr ar gael — Lingo (Golwg) ac Acen ar gyfer dysgwyr ar y lefelau isaf.
Radio
Teledu
bawd|100px|logo S4C
Darlledwr sy'n darparu gwasanaethau teledu yn y Gymraeg yw Sianel Pedwar Cymru neu S4C. Dechreuodd ddarlledu ar y 1af Tachwedd 1982.
Ei gyfrifoldeb yw darparu gwasanaeth yn yr iaith Gymraeg. Cyn sefydlu S4C roedd Cymry Cymraeg yn ddibynnol ar raglenni achlysurol ar BBC Cymru a HTV Cymru, yn aml yn hwyr yn y nos neu ar adegau amhoblogaidd eraill. Roedd hyn yn annerbyniol i'r Cymry Cymraeg ac i'r di-Gymraeg hefyd am fod rhaglenni Saesneg o weddill Prydain yn cael eu disodli neu'n cael ei darlledu ar amseroedd gwahanol.
Datblygiadau Technoleg yn yr Iaith Gymraeg
Cymraeg ar y rhyngrwyd
Yn ôl ymchwil diweddar, postiwyd y neges gyntaf ag unrhyw destun Cymraeg ynddi ar Usenet ar 15 Awst 1989 Ar 13 Tachwedd 1992, agorwyd y rhestr e-bost WELSH-L, sef y Welsh Language Bulletin Board. Hwn oedd y man trafod cyntaf penodedig ar gyfer yr iaith Gymraeg. Ers hynny, gwelwyd defnydd o'r Gymraeg mewn nifer fawr o feysydd ar y rhyngrwyd, ac yn arbennig felly ar y we.
Yn sgil goblygiadau Deddf Iaith 1993, mae'r sector gyhoeddus yng Nghymru yn cynhyrchu gwefannau dwyieithog. Mae rhai busnesau a chymdeithasau, yn enwedig y rhai mawrion a'r rhai sy'n ymwneud yn uniongyrchol â'r Gymraeg hefyd yn cynhyrchu gwefannau dwyieithog, yn ôl eu polisi iaith unigol eu hunain.
O ran y cyfryngau cymdeithasol Cymraeg, mae dros 300 o flogiau Cymraeg erbyn 2015, a thros 4,500 o gyfrifon yn defnyddio Cymraeg ar Twitter. Nid yw'n glir beth yn union yw'r defnydd o Facebook, ond adnabu ymchwil a gynhaliwyd yn 2008 bod 238 grŵp Facebook lle roedd defnydd o'r Gymraeg.
Mae llenyddiaeth Gymraeg wedi hawlio ei le ar y we hefyd. Yn 1996 rhoddwyd holl farddoniaeth y Prifardd Robin Llwyd ab Owain ar y we fyd eang dan yr enw Rebel ar y We; dyma oedd y gyfrol gyntaf yn y Gymraeg ar y rhyngrwyd. Bu Gwasg y Lolfa, Cymdeithas yr Iaith Gymraeg a'r Llyfrgell Genedlaethol hefyd yn flaenllaw iawn yn y dyddiau cynnar hyn.
Gweler hefyd
*Yr wyddor Gymraeg
*Enwau'r Cymry
*Rhestr gramadegau ac adnoddau ieithyddol Cymraeg
*Rhestr gramadegau Cymraeg (hyd 1900)
*Rhestr geiriaduron Cymraeg
Llyfryddiaeth
Cyffredinol
*H Pedersen, Vergleichende Grammatik dêr keltischen Sprachen, 1909-1913, (yn Almaeneg)
*Henry Lewis & Holger Pedersen, A Concise Comparitive Celtic Grammar (1937)
*Canu Heledd – testun a nodiadau Canu Llywarch Hen, Gol. Ifor Williams (1935)
*Ifor Williams, Y Gododdin: testun a thrafodaeth ragarweiniol Canu Aneirin, (1938)
*Glyn Jones, The Dragon Has Two Tongues (1968) sy'n trafod gwaith a hanes yr awduron Eingl-*Gymreig yn hanner cyntaf yr 20g.
*Llyfryddiaeth yr Iaith Gymraeg, JE Caerwyn Williams (gol), (Gwasg Prifysgol Cymru, 1988)
Gwefannau
* Gwybodaeth am y Gymraeg ar wefan Bwrdd yr Iaith
* Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a leolir yn Aberystwyth
* Tudalen ar y Gymraeg ar wefan Undeb Ewrop (yn Saesneg)
*Cyfrifiad 2001: Adroddiad y Swyddfa Ystadegol Gwladol ar y Gymraeg
*Say Something in Welsh
Dysgu Cymraeg
*Rhan o wefan ELWA yn rhoi gwybodaeth am ddysgu Cymraeg
*Acen - yn cynnig defnyddiau amlgyfrwng ar gyfer dysgwyr a dolen i wefan S4C i ddysgwyr ar www.learnons4c.co.uk
*Y Gwybodiadur – casgliad o adnoddau Cymraeg a dysgu Cymraeg
*Mwydro Ynfyd Dedwydd - Mudiad y Dysgwyr - Cyfarfodydd sgwrs a gweithgareddau trwy gyfrwng y Gymraeg
*Clwb Malu Cachu - gwefan adnoddau i ddysgwyr
*http://www.logosquotes.org/pls/vvolant/welcome?lang=en - dyfyniadau wedi eu cyfieithu i'r Gymraeg
*http://www.logosdictionary.org/pls/dictionary/new_dictionary.index_p - geiriadur amlieithog yn cynnwys y Gymraeg
Cyfeiriadau
Dolenni allanol
* The Evolution of Welsh in 22 Words fideo ieithyddol yn dangos esblygiad 22 gair Cymraeg cyfoes o'r Frythoneg (2024)
Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011
* Ar gael yn y Gymraeg a'r Saesneg.
Categori:Ieithoedd Celtaidd
|
[Wikipedia:cy] Dydd Gŵyl Dewi
bawd|Merch yn ei gwisg Gymreig yn dathlu Dydd Gŵyl Dewi yn [[Abermaw. Ffotograff gan Geoff Charles (1960).|206x206px]]
Dydd Gŵyl Dewi Sant ar 1 Mawrth yw'r diwrnod y dethlir Dewi Sant, nawddsant Cymru. Bydd nifer o blant yn gwisgo'r wisg Gymreig ac yn cystadlu mewn eisteddfodau ysgol—yn arbennig trwy ganu ac adrodd. Bydd llawer o bobl o bob oed yn gwisgo cenhinen bedr (a welir fel arwyddlun Cymreig) neu genhinen (arwyddlun Dewi Sant) ar y diwrnod. Cynhelir nifer o Nosweithiau Llawen a chyngerddau. Hefyd y mae nifer o gymdeithasau yn cael noson gawl a gŵr gwadd i'w hannerch.
bawd|chwith|120px|Adeilad Empire State gyda lliwiau [[baner Cymru (gwyn, coch a gwyrdd) ar Ddydd Gŵyl Dewi 2006.]]
Mae'r cyntaf o Fawrth wedi bod yn ŵyl genedlaethol ers canrifoedd; yn ôl y traddodiad bu farw Dewi Sant ar y cyntaf o Fawrth 589 OC. Gwnaed y dyddiad yn ddydd cenedlaethol (answyddogol) Cymru yn y 18g.
Cynhelir gorymdaith flynyddol yng Nghaerdydd i ddathlu'r ŵyl. Yn 2006 yn yr Unol Daleithiau cafodd Dydd Gŵyl Dewi ei gydnabod yn swyddogol fel diwrnod cenedlaethol y Cymry, ac ar y cyntaf o Fawrth cafodd Adeilad Empire State ei oleuo yn lliwiau baner Cymru. Mae cymdeithasau Cymreig drwy'r byd yn dathlu drwy gynnal ciniawau, partion a chyngerddau.
Cododd problem yn 2006 o ran agwedd grefyddol yr ŵyl, gan fod y cyntaf o Fawrth yn disgyn ar Ddydd Mercher Lludw, sy'n cael ei ystyried yn ddiwrnod anaddas i ddathlu. O ganlyniad, dathlwyd y diwrnod ar 28 Chwefror gan y Catholigion ac ar 2 Mawrth gan yr Eglwys yng Nghymru.
Ymgyrch am ŵyl banc
bawd|231x231px|Dathliadau Dydd Gŵyl Dewi ym Mae Caerdydd, 2008
Mae ymgyrch ar droed i gael Dydd Gŵyl Dewi yn ddydd gŵyl banc swyddogol yng Nghymru. Yn ôl arolwg a gynhaliwyd ar Ddydd Gŵyl Dewi 2006 yr oedd 87% o bobl Cymru yn cefnogi hyn, gyda 65% yn barod i aberthu gŵyl banc arall yn ei le. Denodd deiseb sy'n cefnogi'r ymgyrch dros 13,000 o lofnodion yn 2022. Rhoddwyd diwrnod o wyliau i staff Cyngor Gwynedd a Pharc Cenedlaethol Eryri ar Ddydd Gŵyl Dewi 2022. Mae Cyngor Sir Ceredigion, Cyngor Caerdydd, a Chyngor Castell-nedd Port Talbot yn ystyried gwneud yr un peth yn 2023.
Gorymdeithiau Gŵyl Ddewi
bawd|321x321px|Poster o Orymdaith Wrecsam i ddathlu Dydd Gŵyl Dewi.
Yn y 2010au cynyddodd y nifer o orymdeithiau; mae'n ymddangos mai Caerdydd, Aberystwyth a Wrecsam oedd y cyntaf gyda'r ardaloedd canlynol yn dilyn:
;Y Sadwrn cyn yr Ŵyl
*Pwllheli (ers 2014)
*Tremadog (ers 2017)
*Caerfyrddin
;1af o Fawrth
*Bae Colwyn 10.00 yb
*Caerdydd
*Wrecsam
*Caergybi (ers 2017)
*Y Fflint 10.00 yb
*Llangefni; bore
;Y Sadwrn wedi'r Ŵyl
*Aberystwyth, cynhaliwyd y cyntaf yn 2013 gan gerdded o Gloc y Dref i sgwâr Llys y Brenin. Yn ôl y trefnydd, Siôn Jobbins, cynhelir y digwyddiad i "ddathlu Dewi, y Gymraeg a'n traddodiadau unigryw". Ysbrydolwyd y Parêd gan orymdaith Caerdydd.
*Abertawe tua 15.00 yp
*Bangor (ers 2016) 12.45 yp
;Sul wedi'r Ŵyl
*Bethesda (Dyffryn Ogwen)
;Wythnos
*Llandeilo, cynhelir wythnos o weithgareddau yn yr ardal i ddathlu'r ŵyl (2017), ond nid oedd gorymdaith.
Gweler hefyd
* Parêd Gŵyl Dewi Aberystwyth
Cyfeiriadau
Dolenni allanol
*Gorymdaith Dewi Sant, Caerdydd
*Wythnos Gŵyl Ddewi, Abertawe
*Parêd Gŵyl Dewi Aberystwyth
*Kathryn Hurlock: Sut mai’r Cymry tu allan i Gymru a gadwai Ŵyl Dewi Sant yn fyw ar parallel.cymru
Categori:Dewi Sant
Dewi
Dewi
Categori:Mawrth (mis)
Categori:Symbolau cenedlaethol Cymru
|
[Wikipedia:cy] Lloegr
Gwlad ar Ynys Prydain yng ngogledd orllewin Ewrop yw Lloegr (Saesneg: England). Yn ddaearyddol, ac o ran poblogaeth, hi yw'r wlad fwyaf o fewn y Deyrnas Unedig. Mae'n ffinio â Chymru i'r gorllewin a'r Alban i'r gogledd.
Yn y 6ed a'r 7g cyrhaeddodd llwythau Tiwtonaidd (a gynhwysai yn ôl traddodiad yr Eingl, Sacsoniaid, a Jutiaid) Brydain o dir mawr Ewrop a gwladychu de a dwyrain yr ynys gan yrru'r brodorion o Geltiaid tua'r gorllewin ac i'r ardaloedd llai ffrwythlon; arhosodd eraill ac fe'u hymgorfforwyd o fewn cymdeithas y goresgynnwyr.
Ymledodd rheolaeth y Saeson cynnar o dipyn i beth tua'r gorllewin a'r gogledd gan greu nifer o deyrnasoedd fel Wessex, Mersia, Essex, Sussex, a Northumbria. Colli eu hiaith a'u harferion bu hanes y Brythoniaid a oroesodd yn yr ardaloedd hynny. Ond Wessex oedd yr unig un i gadw ei hannibyniaeth ar ôl goresgyniadau'r Llychlyniaid yn yr 8fed a'r 9g, a theyrnas Wessex fu sail teyrnas Lloegr a'r Deyrnas Unedig wedyn.
Nawddsant Lloegr: Sant Siôr - 23 Ebrill.
Rhanbarthau Lloegr
Mae naw rhanbarth yn Lloegr:
* Llundain Fwyaf
* De-ddwyrain Lloegr
* De-orllewin Lloegr
* Gorllewin Canolbarth Lloegr
* Gogledd-orllewin Lloegr
* Gogledd-ddwyrain Lloegr
* Swydd Efrog a Humber
* Dwyrain Canolbarth Lloegr
* Dwyrain Lloegr
bawd|dim|Y 'Rhaniad Gogledd-De', gyda Canolbarth Lloegr|Chanolbarth Lloegr, mewn gwyrdd, yn eu gwahanu.
Gweler hefyd
* Hanes Lloegr
* Saeson
Categori:Gwledydd Ewrop
Categori:Y Deyrnas Unedig
|
[Wikipedia:cy] Patagonia
de|bawd|220px|Patagonia (mewn oren)
de|bawd|220px|Llyn Espejo, ym Mhatagonia
Rhanbarth daearyddol yn Ne America yw Patagonia sy'n ymestyn o Tsile ar draws yr Andes i'r Ariannin. Ar ochr Tsile o'r Andes fe ymestyn Patagonia i'r de o ledred 42°D, gan gynnwys rhan ddeheuol rhanbarth politicaidd Los Lagos a rhanbarthau Aysén a Magallanes (heblaw am y rhan o Antártica a hawlir gan Tsile).
Ar ochr yr Ariannin o'r Andes fe ymestyn Patagonia i'r de o afonydd Neuquén a Río Colorado, gan gynnwys y taleithiau Neuquén, Río Negro, Chubut, Santa Cruz, Tierra del Fuego, a rhan ddeheuol Talaith Buenos Aires. Deillia'r enw Patagonia o Batagones, sef enw'r bobl gyntaf i gyrraedd yr ardal rhyw 10,000 o flynyddoedd yn ôl.
Yn yr Ariannin, mae Patagonia wedi ei rhannu yn bedair talaith:
# Neuquén: 94,078 km², rhwng yr afonydd Nequen a Limay, yn ymestyn tua'r de hyd at lan gogleddol Llyn Nahuel-Huapi, a thua'r gogledd hyd at y Rio Colorado.
# Río Negro: 203,013 km², rhwng Môr yr Iwerydd a'r Andes, rhwng Nequen a lledred 42° De.
# Chubut: 224,686 km², rhwng 42° a 46° De.
# Santa Cruz: 243,943 km², rhwng Chubut a'r ffin â Tsile.
Daw'r enw o'r gair patagón sef cewir mewn mytholeg a chredwyd eu bod ddwywaith maint dyn - 12 i 15 troedfedd (3.7 i 4.6 m).
Gwladfa Gymreig
Yng nghanol y 19g, rhwng 1865 a 1912, cyrhaeddodd minteioedd o Gymry er mwyn sefydlu gwladfa ym Mhatagonia yr Ariannin. Y Wladfa oedd enw'r Cymry hynny ar yr ardal honno.
Erys rhai siaradwyr Cymraeg yn nhalaith Chubut hyd heddiw ac mae Cymraeg y Wladfa yn cynnwys dylanwadau Sbaeneg. Er mwyn cynnal y Gymraeg yn Chubut mae Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn anfon athrawon o Gymru at yr ysgolion Cymraeg yno.
File:Base del Cerro Catedral en Bariloche. (Patagonia Argentina) 01.JPG|San Carlos de Bariloche
File:Ballenas en Península Valdès.jpg|Península Valdés
File:Ushuaia6a (js).jpg|Ushuaia
File:Glaciar Perito Moreno (Argentina).jpg|
Cyfeiriadau
Categori:Rhanbarthau'r Ariannin
Categori:Daearyddiaeth Tsile
Categori:Rhanbarthau De America
|
[Wikipedia:cy] Saesneg
bawd|150px|upright|William Shakespeare, un o ysgrifenyddion enwocaf yr iaith Saesneg
Iaith Germanaidd sy'n frodorol i Loegr yw'r Saesneg (English). Mae'n un o ddwy iaith swyddogol yng Nghymru (ynghyd â'r Gymraeg) yn ogystal, ac yn un o ieithoedd mwya'r byd. Mae'n llawer iau na'r Gymraeg a'r ieithoedd Celtaidd eraill.
Datblygodd y Saesneg o iaith llwythau Germanaidd ag ymsefydlodd ym Mhrydain rhwng y bumed a'r 7g gan ddisodli iaith a diwylliant y Brythoniaid brodorol o rannau o dde-ddwyrain Prydain a chreu'r teyrnasoedd Eingl-Sacsonaidd. Erbyn 10g roedd y teyrnasoedd hyn wedi uno i greu teyrnas Lloegr. Lledodd y Saesneg drwy'r byd yn sgîl trachwant imperialaidd y Saeson a arweiniodd at greu gwladfeydd Seisnig mewn sawl rhan o'r byd.
Oherwydd ei lle fel iaith mwyafrif yr Unol Daleithiau, mae'r Saesneg wedi dod yn brif iaith y byd ar gyfer cyfathrebu rhyngwladol. Dysgir Saesneg fel ail iaith yn fwy nag unrhyw iaith arall, ond y ffurf Americanaidd ar yr iaith a ddysgir yn amlach na'r ffurf Seisnig.
Mae llenyddiaeth Saesneg yn un o'r llenyddiaethau mwyaf yn y byd, a'i gwreiddiau'n gorwedd yn y cyfnod Eingl-Sacsonaidd. Mewn canlyniad i'r dirywiad yn nifer y siaradwyr Cymraeg a'r Seisnigeiddio yn y wlad, mae gan Gymru ei llenyddiaeth Saesneg hefyd: ysgrifennodd Dylan Thomas ei storïau a'i gerddi yn Saesneg, er enghraifft.
Ymadroddion
* Saesneg: English
* Pa hwyl: Hello
* Bore da: Good morning
* Hwyl Fawr: Goodbye
* Os gwelwch yn dda: please
* Diolch: thank you
* Cymraeg: Welsh
* Sut mae?: All right?
* Sut ydych chi?: How are you?
* Rydw i'n: I am
* Ble mae'r ysgol?: Where's the school?
* Ble mae'r ysbyty?: Where's the hospital?
Cyffredinol
Mae gramadeg yr iaith Saesneg yn weddol debyg i'r Gymraeg i'w chymharu â'r Tsieinëeg er enghraifft, gan fod y ddwy iaith yn dod o'r teulu Indo-Ewropeaidd. Serch hyn mae gramadeg yr ieithoedd Romawns a'r Almaeneg llawer yn fwy tebyg i Saesneg nag ydyw i'r Gymraeg.
Daw'r enw Saesneg ar yr iaith (English) ar ôl yr Angles, un o'r hen bobloedd Germanaidd a ymfudodd o Anglia, penrhyn ar y Môr Baltig (na ddylid ei gymysgu ag East Anglia yn Lloegr), i ardal Ynysoedd Prydain a enwyd hefyd ar ol y llwyth, sef England (o "Angles land"). Mae perthnasau byw agosaf yr iaith Saesneg yn cynnwys y Sgoteg, ac yna'r ieithoedd Sacsoneg Isel a Ffriseg. Tra bod y Saesneg yn tarddu o'r Gorllewin Germania, mae ei geirfa hefyd yn cael ei dylanwadu'n arbennig gan yr Hen Ffrangeg Normanaidd a Lladin, yn ogystal â'r Hen Norseg (iaith Gogledd Germania). Gelwir siaradwyr Saesneg yn Anglophones.
Daeth y ffurfiau cynharaf o'r Saesneg o grŵp o dafodieithoedd Gorllewin Germanaidd (sef Ingvaeonic) a ddygwyd i ynysoedd Prydain gan ymsefydlwyr Eingl-Sacsonaidd yn y 5g ac a dreiglodd ymhellach ar dafodau ymsefydlwyr Llychlynnaidd eu hiaith gan ddechrau yn yr 8fed a'r 9g, ac a elwir gyda'i gilydd yn Hen Saesneg. Dechreuodd Saesneg Canol ar ddiwedd yr 11g yn dilyn concwest Normaniaid Ffrainc ar Loegr, ac o'r herwydd, ymgorfforwyd cryn dipyn o eirfa Ffrangeg (yn enwedig Hen Normaneg) a Lladin i'r Saesneg dros gyfnod o ryw dri chan mlynedd. Dechreuodd Saesneg Modern Cynnar ar ddiwedd y 15g tua'r un adeg a dyfodiad y wasg argraffu i Lundain, argraffu Beibl y Brenin Iago a dechrau'r Great Vowel Shift.
Mae Saesneg modern wedi lledaenu o gwmpas y byd ers 17g o ganlyniad i ddylanwad byd-eang yr Ymerodraeth Brydeinig ac Unol Daleithiau America. Trwy bob math o gyfryngau print ac electronig y gwledydd hyn, mae Saesneg wedi dod yn brif iaith trafodaethau rhyngwladol a'r lingua franca mewn llawer o ranbarthau a chyd-destunau proffesiynol megis gwyddoniaeth, mordwyo a'r gyfraith. Mae gramadeg Saesneg modern yn ganlyniad o newid graddol o batrwm Indo-Ewropeaidd nodweddiadol, gyda morffoleg ffurfdroadol gyfoethog a threfn geiriau gymharol rydd, i batrwm dadansoddol yn bennaf heb fawr o ffurfdro, a phwnc gweddol sefydlog — berf — trefn geiriau gwrthrych. Mae Saesneg modern yn dibynnu mwy ar ferfau ategol a threfn geiriau ar gyfer mynegiant amserau cymhleth, agwedd a naws, yn ogystal â chystrawennau goddefol, holiadau a pheth negyddu.
Saesneg yw'r drydedd iaith frodorol a siaredir fwyaf yn y byd, ar ôl Tsieinëeg Safonol a Sbaeneg. Hi yw'r ail iaith a ddysgir fwyaf ac mae naill ai'n iaith swyddogol neu'n un o'r ieithoedd swyddogol mewn 59 o daleithiau sofran gan gynnwys Nigeria. Saesneg yw iaith fwyafrifol y Deyrnas Unedig, yr Unol Daleithiau, Canada, Awstralia a Seland Newydd, ac fe'i siaredir yn eang mewn rhai ardaloedd o'r Caribî, Affrica, De Asia, De-ddwyrain Asia ac Ynysoedd y De: gwledydd lle'r aeth Lloegr ati i'w gwladychu. Mae'n un o ieithoedd gyd-swyddogol y Cenhedloedd Unedig, yr Undeb Ewropeaidd a llawer o sefydliadau rhyngwladol a byd-eang eraill. Hon yw'r iaith Germanig a siaredir fwyaf, gan gyfrif am o leiaf 70% o siaradwyr y gangen Indo-Ewropeaidd hon. Mae hefyd yn iaith sy'n dileu ieithoedd eraill, llai.
Mae llawer o amrywiaeth ymhlith yr acenion a thafodieithoedd niferus Saesneg a ddefnyddir mewn gwahanol wledydd a rhanbarthau o ran seineg a ffonoleg, ac weithiau hefyd geirfa, idiomau, gramadeg, a sillafu, ond nid yw fel arfer yn atal dealltwriaeth siaradwyr o dafodieithoedd a thafodieithoedd eraill.
Dosbarthiad
Fel y nodwyd yn barod, mae Saesneg yn iaith Indo-Ewropeaidd ac yn perthyn i'r grŵp gorllewinol Almaeneg o'r ieithoedd Germanaidd. Tarddodd yr Hen Saesneg o gontinwwm llwythol Germanig a chontinwwm ieithyddol ar hyd arfordir Môr y Gogledd Ffrisia, y datblygodd ei hieithoedd yn raddol i'r ieithoedd Anglig yn Ynysoedd Prydain, ac i'r ieithoedd Ffriseg ac Isel Almaeneg / Sacsoneg Isel ar y cyfandir. Yr ieithoedd Ffriseg, sydd ynghyd â'r ieithoedd Anglig yn ffurfio'r ieithoedd Eingl-Ffrisia, yw perthnasau byw agosaf y Saesneg. Mae Isel Almaeneg/Sacsoneg Isel hefyd yn perthyn yn agos, ac weithiau mae Saesneg, yr ieithoedd Ffriseg, ac Isel Almaeneg yn cael eu grwpio gyda'i gilydd fel yr ieithoedd Ingvaeoneg (Germaneg Môr y Gogledd), er bod dadl yn parhau ynglŷn â'r grŵp hwn. Esblygodd Hen Saesneg yn Saesneg Canol, a esblygodd yn ei dro yn Saesneg Modern. Datblygodd tafodieithoedd arbennig Hen Saesneg a Chanol Saesneg hefyd yn nifer o ieithoedd Anglig eraill, gan gynnwys Sgoteg.
Fel yr Islandeg yng Ngwlad yr Iâ a'r Ffaröeg, roedd datblygiad y Saesneg yn Lloegr yn ei hynysu oddi wrth ieithoedd a dylanwadau Germanaidd cyfandirol, ac oherwydd hynny, mae wedi ymwahanu'n sylweddol. Nid yw Saesneg yn ddealladwy i'r ddwy ochr ag unrhyw iaith Germanaidd gyfandirol, sy'n amrywio o ran geirfa, cystrawen, a ffonoleg, er bod rhai o'r rhain, megis Iseldireg neu Ffriseg, yn dangos cysylltiad cryf â'r Saesneg, yn enwedig yn ei chyfnodau cynharach. Ond mae llawer iawn o'r Sgoteg yn ddealladwy i berson sydd yn siarad Saesneg yn unig.
Yn wahanol i Islandeg a Ffaröeg, a oedd yn ynysig, dylanwadwyd ar ddatblygiad y Saesneg gan gyfres hir o oresgyniadau ar Ynysoedd Prydain gan bobloedd ac ieithoedd eraill, yn enwedig Hen Norseg a Ffrangeg Normanaidd. Gadawodd y rhain ôl dwfn ar yr iaith, fel bod Saesneg yn dangos rhai tebygrwydd mewn geirfa a gramadeg gyda llawer o ieithoedd y tu allan i'w ffiniau ieithyddol — ond nid yw'n ddealladwy i'r ddwy ochr ag unrhyw un o'r ieithoedd hynny ychwaith. Mae rhai ysgolheigion wedi dadlau y gellir ystyried Saesneg yn iaith gymysg, iaith fastardaidd neu'n creole. Er bod dylanwad mawr yr ieithoedd hyn ar eirfa a gramadeg Saesneg Modern yn cael ei gydnabod yn eang, nid yw'r rhan fwyaf o arbenigwyr mewn cyswllt iaith yn ystyried y Saesneg yn iaith gymysg wirioneddol.
Mae Saesneg yn cael ei dosbarthu fel iaith Germanaidd oherwydd ei bod mor agos at ieithoedd Germanaidd eraill megis Iseldireg, Almaeneg, a Swedeg. Mae'r arloesiadau cyffredin hyn yn dangos bod yr ieithoedd wedi disgyn o un hynafiad cyffredin o'r enw Proto-Germaneg. Mae rhai o nodweddion cyffredin ieithoedd Germanaidd yn cynnwys rhannu berfau yn ddosbarthiadau cryf a gwan, y defnydd o ferfau moddol, a'r newidiadau sain sy'n effeithio ar gytseiniaid Proto-Indo-Ewropeaidd, a elwir yn ddeddfau Grimm a Verner. Dosberthir y Saesneg fel iaith Eingl-Ffrisia oherwydd bod Ffriseg a Saesneg yn rhannu nodweddion eraill, megis palataleiddio cytseiniaid a oedd yn gytseiniaid felar yn y Proto-Germane.
Hanes
Proto-Germanaidd i Hen Saesneg
bawd| Yr agoriad i'r gerdd epig Hen Saesneg Beowulf, mewn llawysgrifen hanner-uncial:
Hƿæt ƿē Gārde/na ingēar dagum þēod cyninga / þrym ge frunon. "Gwrandewch! Yr ydym ni o'r Spaear-Daneaid er ys oesoedd wedi clywed am ogoniant brenhinoedd y werin. . ."
Sylwer nad oes un gair yn ddealladwy i berson sydd a Saesneg modern yn unig. Mor wahanol, felly, i'r Gymraeg, lle mae llawer o Gymraeg Cynnar yn ddealladwy heddiw.
Yr enw ar y ffurf gynharaf o'r Saesneg yw Hen Saesneg neu Eingl-Sacsoneg (c. blwyddyn 550–1066). Datblygodd yr hen Saesneg o set o dafodieithoedd Gorllewin Germanaidd, a oedd yn aml wedi'u grwpio fel Eingl-Ffriseg neu Germanaidd Môr y Gogledd, ac a siaredid yn wreiddiol ar hyd arfordiroedd Ffrisia, Sacsoni Isaf (Niedersachsen) a de Jylland gan bobloedd Germanaidd a adwaenid i'r cofnod hanesyddol fel yr Angles, y Sacsoniaid, a'r Jiwtiaid. O'r 5g, sefydlodd yr Eingl-Sacsoniaid yn Ynysoedd Prydain wrth i'r economi a'r weinyddiaeth Rufeinig chwalu. Erbyn y 7g, daeth iaith Germanaidd yr Eingl-Sacsoniaid yn iaith fwyafrif mewn rhanau o Loegr, gan ddisodli ieithoedd Prydain Rufeinig (43–409): y Frithoneg, y Gelteg, a Lladin, a ddygwyd i Brydain gan y goresgyniad Rhufeinig.
Rhannwyd yr hen Saesneg yn bedair tafodiaith:
# tafodieithoedd Anglia, sef Mersia a Northumbria a
# thafodieithoedd Sacsonaidd,
# Caint a'r
# Gorllewin Sacsonaidd (neu Sacsoneg Gorllewinol).
Trwy ddiwygiadau addysgol y Brenin Alfred o Loegr yn y 9g a dylanwad teyrnas Wessex, daeth tafodiaith y Gorllewin Sacsonaidd yn amrywiaeth ysgrifenedig safonol. Mae'r gerdd epig Beowulf wedi'i hysgrifennu mewn Sacsoneg Gorllewinol, ac mae'r gerdd Saesneg gynharaf, Cædmon's Hymn, wedi'i hysgrifennu yn Northumbria. Datblygodd Saesneg modern yn bennaf o'r Merseg (o'r gair Mersia), ond datblygodd yr iaith Sgoteg o Northumbria. Ysgrifennwyd ychydig o arysgrifau byr o gyfnod cynnar yr Hen Saesneg gan ddefnyddio sgript runicg yr Anglo Sacsoniaid. Erbyn y 6g, mabwysiadwyd yr wyddor Ladin, wedi'i hysgrifennu â llythrennau hanner-uncial. Roedd yn cynnwys y llythrennau runig wynn ⟨a thorne , a'r llythrennau Lladin addasedig eth , ac ash .
Iaith wahanol?
Mae Hen Saesneg yn ei hanfod yn iaith ar wahân i Saesneg Modern ac mae bron yn amhosibl i siaradwyr Saesneg heb eu hastudio yn yr 21ain ganrif ei deall.
Yr oedd ei gramadeg yn debyg i ramadeg Almaeneg modern, a'i pherthynas agosaf yw'r Hen Ffriseg. Roedd gan enwau, ansoddeiriau, rhagenwau, a berfau lawer mwy o derfyniadau a ffurfiau ffurfiannol, ac roedd trefn geiriau yn llawer mwy rhydd na sydd yn y Saesneg Modern. Mae gan Saesneg modern ffurfiau achos mewn rhagenwau (ef, ef, ei) ac mae ganddi ychydig o ffurfdroadau berfol (siarad, siarad, siarad, siarad), ond roedd gan Hen Saesneg derfyniadau achos mewn enwau hefyd, ac roedd gan ferfau fwy o derfyniadau person a rhif.
Saesneg Canol
O'r 8fed i'r 9g, trawsnewidiodd Hen Saesneg yn raddol trwy gyswllt iaith i Saesneg Canol. Mae Saesneg Canol yn aml yn cael ei ddiffinio'n fympwyol fel un sy'n dechrau gyda choncwest Lloegr gan William the Conqueror yn 1066, ond datblygodd llawer iawn mwy yn y cyfnod rhwng 1200 a 1450.
Yn gyntaf, rhoddodd ymosodiadau gan y Llychlynwyr ar rannau gogleddol Ynysoedd Prydain yn yr 8fed a'r 9g gysylltiad agos iawn rhwng yr Hen Saesneg â'r Hen Norwyeg, iaith ogleddol Germanaidd. Roedd dylanwad Llychlynnaidd ar ei gryfaf yn yr amrywiaethau gogledd-ddwyreiniol o Hen Saesneg a siaredir yn ardal Danelaw o amgylch Efrog, a oedd yn ganolbwynt i wladychu Llychlynnaidd; heddiw mae'r nodweddion hyn yn arbennig o bresennol yn y Sgoteg a Saesneg y Gogledd. Fodd bynnag, ymddengys fod canol y Saesneg Llychlynaidd wedi bod yng nghanolbarth Lloegr o amgylch Brenhiniaeth Lindsey, ac ar ôl 920 pan ail-ymgorfforwyd Lindsey i'r llywodraeth Eingl-Sacsonaidd, lledaenodd nodweddion Llychlynnaidd oddi yno i dafodieithoedd Seisnig nad oeddent wedi bod mewn cysylltiad uniongyrchol â siaradwyr y Norseg. Elfen o ddylanwad Llychlynnaidd sy'n parhau ym mhob math o Saesneg heddiw yw'r grŵp o ragenwau sy'n dechrau gyda th- (they, them, their) a ddisodlodd y rhagenwau Eingl-Sacsonaidd ().
Gyda choncwest y Normaniaid yn Lloegr yn 1066, daeth yr Hen Saesneg (gyda dylanwad mawr o'r Norseg arni) yn agos iawn at yr Hen Ffrangeg, yn enwedig â thafodiaith yr Hen Normaneg. Yn y pen draw datblygodd y Ffrangeg Normanaidd yn Lloegr yn Eingl-Normaneg. Gan fod Normaneg yn cael ei siarad yn bennaf gan yr elites a'r uchelwyr, tra bod y dosbarthiadau is yn parhau i siarad Eingl-Sacsonaidd (Saesneg), prif ddylanwad y Normaniaid oedd cyflwyno ystod eang o eiriau benthyg yn ymwneud â gwleidyddiaeth, deddfwriaeth a pheuoedd cymdeithasol mawreddog. Roedd Saesneg Canol hefyd yn symleiddio'r system ffurfdroadol yn fawr, mae'n debyg er mwyn cysoni Hen Norwyeg a Hen Saesneg, a oedd yn ffurfiannol wahanol ond yn forffolegol debyg. Collwyd y gwahaniaeth rhwng y cyflyrau enwol a gwrthrychol ac eithrio mewn rhagenwau personol, gollyngwyd yr cyflwr offerynnol, a chyfyngwyd y defnydd o'r cyflwr genidol i ddynodi meddiant.
Ym Beibl Wycliffe y 1380au, ysgrifennwyd yr adnod Mathew 8:20: . Yma mae'r ôl-ddodiad lluosog ar y ferf wedi ei gadw o hyd, ond nid oes yr un o'r terfyniadau cyflwr ar yr enwau yn bresennol. Erbyn y 12g roedd Saesneg Canol wedi'i datblygu'n llawn, gan integreiddio nodweddion Norseg a Ffrangeg; parhaodd i gael ei siarad tan y newid i Saesneg Modern cynnar tua 1500.
Mae llenyddiaeth Saesneg canol yn cynnwys The Canterbury Tales gan Geoffrey Chaucer, a Le Morte d'Arthur gan Malory. Yn y cyfnod Saesneg Canol, mynychodd y defnydd o dafodieithoedd rhanbarthol wrth ysgrifennu, a defnyddiwyd nodweddion tafodieithol hyd yn oed i greu effaith gan awduron fel Chaucer. Nid oedd y Saesneg wedi'i safoni yn y cyfnod hwn.
Saesneg Modern Cynnar
de|bawd| Cynrychioliad graffig o’r :en:Great_Vowel_Shift|Great Vowel Shift, yn dangos sut y symudodd ynganiad y llafariaid hir yn raddol, gyda’r llafariaid uchel i: ac u: yn torri’n ddeuseiniaid a’r llafariaid isaf bob un yn symud eu hynganiad i fyny un lefel
Y cyfnod nesaf yn hanes y Saesneg oedd Saesneg Modern Cynnar (1500–1700). Nodweddid Saesneg Modern Cynnar gan y Great Vowel Shift (Symudiad Mawr y Llafariaid; 1350–1700), symleiddio ffurfiannol, a safoni ieithyddol.
Yn y Symudiad Mawr y Llafariaid symudodd y pwyslais ar lafariaid Saesneg Canol. Roedd yn bwyslais cyfresol, sy'n golygu bod pob symudiad wedi sbarduno newid dilynol yn y system llafariaid. Codwyd y llafariaid canol ac agored, a thorrwyd y llafariaid caeedig yn ddeuseiniaid. Er enghraifft, ynganwyd y gair Saesneg bite (hy brathiad) yn wreiddiol fel y gair beet (hy brathiad) heddiw, ac ynganwyd yr ail lafariad yn y gair about (hy am) fel y gair boot (hy esgid) heddiw. Mae Symudiad Mawr y Llafariaid yn esbonio llawer o anghysondebau mewn sillafu gan fod Saesneg yn cadw llawer o sillafiadau'r Saesneg Canol, ac mae hefyd yn esbonio pam mae ynganiadau llafariaid Saesneg yn wahanol iawn i'r un llythrennau mewn ieithoedd eraill.
Dechreuodd Saeson symud o'r cytiau moch, i'r llysoedd yn ystod teyrnasiad Harri V. Tua 1430, dechreuodd Llys y Siawnsri yn San Steffan ddefnyddio'r Saesneg yn ei ddogfennau swyddogol, a datblygodd ffurf safonol newydd ar Saesneg Canol, a elwid yn Chancery Standard, o dafodieithoedd Llundain a Dwyrain Canolbarth Lloegr. Ym 1476, cyflwynodd William Caxton y wasg argraffu i Loegr a dechreuodd gyhoeddi'r llyfrau printiedig cyntaf yn Llundain, gan ehangu dylanwad y ffurf hon ar y Saesneg. Mae llenyddiaeth o'r cyfnod Modern Cynnar yn cynnwys gweithiau William Shakespeare a chyfieithiad o'r Beibl a gomisiynwyd gan y Brenin Iago I. Hyd yn oed ar ôl y Symudiad Mawr y Llafariaid roedd yr iaith yn dal i swnio'n wahanol i Saesneg Modern: er enghraifft, roedd y clystyrau cytseiniaid /kn ɡn sw/ yn knight, gnat, a sword yn dal i gael eu ynganu. Mae llawer o'r nodweddion gramadegol y gallai darllenydd modern o Shakespeare eu canfod yn hynod neu hynafol yn cynrychioli nodweddion unigryw Saesneg Modern Cynnar.
Lledaeniad Saesneg Modern
Erbyn diwedd y 18g, roedd yr Ymerodraeth Brydeinig wedi lledaenu Saesneg trwy ei threfedigaethau a'i goruchafiaeth daear-wleidyddol. Cyfrannodd masnach, gwyddoniaeth a thechnoleg, diplomyddiaeth, celf, ac addysg ffurfiol oll at y Saesneg fel yr iaith wirioneddol fyd-eang gyntaf. Roedd Saesneg hefyd yn hwyluso cyfathrebu rhyngwladol byd-eang. Parhaodd Lloegr i ffurfio trefedigaethau newydd, ac yn ddiweddarach datblygodd y rhain eu normau eu hunain ar gyfer lleferydd ac ysgrifennu. Mabwysiadwyd Saesneg mewn rhannau o Ogledd America, rhannau o Affrica, Awstralasia, a llawer o ranbarthau eraill. Pan gawsant annibyniaeth wleidyddol, dewisodd rhai o’r cenhedloedd newydd annibynnol a chanddynt ieithoedd brodorol lluosog barhau i ddefnyddio’r Saesneg fel yr iaith swyddogol er mwyn osgoi’r anawsterau gwleidyddol ac eraill sy’n gynhenid i hyrwyddo unrhyw un iaith frodorol uwchlaw’r lleill. Yn yr 20g mae dylanwad economaidd a diwylliannol cynyddol yr Unol Daleithiau a'i statws fel archbwer yn dilyn yr Ail Ryfel Byd wedi, ynghyd â darlledu byd-eang yn Saesneg gan y BBC a darlledwyr eraill, wedi achosi i'r iaith ymledu ledled y blaned yn gynt o lawer. Erbyn yr 21g, roedd y Saesneg yn cael ei siarad a'i hysgrifennu'n ehangach drwy'r blaned nag y bu unrhyw iaith erioed.
Wrth i Saesneg Modern ddatblygu, cyhoeddwyd normau penodol ar gyfer defnydd safonol, a'u lledaenu trwy gyfryngau swyddogol megis addysg gyhoeddus a chyhoeddiadau a noddir gan y wladwriaeth. Yn 1755 cyhoeddodd Samuel Johnson ei A Dictionary of the English Language, a gyflwynodd sillafiadau safonol geiriau a normau defnydd. Ym 1828, cyhoeddodd Noah Webster yr American Dictionary of the English language i geisio sefydlu norm ar gyfer siarad ac ysgrifennu Saesneg Americanaidd a oedd yn annibynnol ar y safon Brydeinig. Yng ngwledydd Prydain, roedd nodweddion tafodieithol ansafonol a thafodieithoedd y dosbarth is yn cael eu stigmateiddio fwyfwy, gan arwain at ledaeniad cyflym yr amrywiaethau uchel-ael ymhlith y dosbarthiadau canol.
Dosbarthiad daearyddol
bawd|300x300px| Canran y siaradwyr brodorol Saesneg (2017)
Erbyn 2016, roedd 400 miliwn o bobl yn siarad Saesneg fel iaith gyntaf ac 1.1 biliwn yn ei siarad fel ail iaith. O ran niferoedd, Saesneg yw'r iaith fwyaf.
Tri chylch o wledydd Saesneg eu hiaith
Roedd yr ieithydd Indiaidd Braj Kachru yn gwahaniaethu rhwng gwledydd lle siaredir Saesneg gyda model tri chylch. Yn ei fodel,
* mae gan y gwledydd "cylch mewnol" gymunedau mawr o siaradwyr Saesneg brodorol,
* mae gan wledydd "y cylch allanol" gymunedau bach o siaradwyr Saesneg brodorol ond defnydd eang o'r Saesneg fel ail iaith mewn addysg neu ddarlledu neu at ddibenion swyddogol lleol, a
* gwledydd "y cylch ehangach" yn wledydd lle mae llawer o bobl yn dysgu Saesneg fel iaith dramor.
Seiliodd Kachru ei fodel ar hanes sut y lledaenodd Saesneg mewn gwahanol wledydd, sut mae defnyddwyr yn caffael Saesneg, a'r ystod o ddefnyddiau sydd gan Saesneg ym mhob gwlad. Mae'r tri chylch yn newid dros amser.
Ymhlith y gwledydd sydd â chymunedau mawr o siaradwyr Saesneg brodorol (y cylch mewnol) mae Lloegr, yr Unol Daleithiau, Awstralia, Canada, Iwerddon, a Seland Newydd, lle mae'r mwyafrif yn siarad Saesneg, a De Affrica, lle mae lleiafrif sylweddol yn siarad Saesneg. Y gwledydd sydd â’r nifer fwyaf o siaradwyr Saesneg brodorol, mewn trefn ddisgynnol, yw’r Unol Daleithiau (231 o leiaf miliwn), y Deyrnas Unedig (60 miliwn), Canada (19 miliwn), Awstralia (o leiaf 17 miliwn), De Affrica (4.8 miliwn), Iwerddon (4.2 miliwn), a Seland Newydd (3.7 miliwn). Yn y gwledydd hyn, mae plant siaradwyr brodorol yn dysgu Saesneg gan eu rhieni, ac mae pobl leol sy'n siarad ieithoedd eraill a mewnfudwyr newydd yn dysgu Saesneg i gyfathrebu yn eu cymdogaethau a'u gweithleoedd. Mae'r gwledydd cylch mewnol yn darparu'r sylfaen i'r Saesneg ymledu i wledydd eraill y byd.
Mae amcangyfrifon o niferoedd siaradwyr Saesneg ail iaith ac iaith dramor yn amrywio’n fawr o 470 miliwn i fwy nag 1 biliwn, yn dibynnu ar sut y diffinnir hyfedredd yr iaith. Mae'r ieithydd David Crystal yn amcangyfrif bod siaradwyr anfrodorol bellach yn fwy na'r siaradwyr brodorol o 3 i 1. Ym model tri chylch Kachru, gwledydd fel Ynysoedd y Philipinau yw'r "cylch allanol", Jamaica, India, Pacistan, Singapôr, Malaysia a Nigeria gyda chyfran llawer llai o siaradwyr brodorol Saesneg ond llawer o ddefnydd o Saesneg fel ail iaith ar gyfer addysg, llywodraeth, neu fusnes domestig, a'i ddefnydd arferol ar gyfer addysgu ysgol a rhyngweithio swyddogol gyda'r llywodraeth.
Yn y model tri chylch, mae gwledydd fel Gwlad Pwyl, Tsieina, Brasil, yr Almaen, Japan, Indonesia, yr Aifft, a gwledydd eraill lle mae Saesneg yn cael ei haddysgu fel iaith dramor, yn ffurfio'r "cylch ehangach". Mae'r gwahaniaethau rhwng y Saesneg fel iaith gyntaf, fel ail iaith, ac fel iaith dramor yn aml yn ddadleuol a gallant newid mewn gwledydd penodol dros amser. Er enghraifft, yn yr Iseldiroedd a rhai gwledydd eraill yn Ewrop, mae gwybodaeth o Saesneg fel ail iaith bron yn gyffredinol, gyda dros 80 y cant o'r boblogaeth yn gallu ei defnyddio, ac felly defnyddir Saesneg yn rheolaidd i gyfathrebu gyda thramorwyr ac yn aml mewn addysg uwch. Yn y gwledydd hyn, er na ddefnyddir Saesneg ar gyfer busnes y llywodraeth, mae ei defnydd eang yn eu rhoi ar y ffin rhwng y "cylch allanol" a'r "cylch ehangach". Mae Saesneg yn anarferol ymhlith ieithoedd y byd o ran faint o'i defnyddwyr nad ydynt yn siaradwyr brodorol ond yn siarad Saesneg fel ail iaith neu iaith dramor.
Mae Saesneg yn iaith lluosog, sy'n golygu nad oes yr un awdurdod cenedlaethol yn gosod y safon ar gyfer defnydd yr iaith. Yn gyffredinol, mae Saesneg llafar, er enghraifft Saesneg a ddefnyddir mewn darlledu, yn dilyn safonau ynganu cenedlaethol sydd hefyd wedi'u sefydlu gan arfer yn hytrach na thrwy reoliadau llym. Mae darlledwyr rhyngwladol fel arfer yn cael eu hadnabod fel rhai sy'n dod o un wlad yn hytrach nag un arall trwy eu hacenion, ond mae sgriptiau darllenwyr newyddion hefyd wedi'u cyfansoddi'n bennaf mewn Saesneg ysgrifenedig safonol rhyngwladol. Mae normau Saesneg ysgrifenedig safonol yn cael eu cynnal gan gonsensws siaradwyr Saesneg addysgedig ledled y byd yn unig, heb unrhyw arolygiaeth gan unrhyw lywodraeth, corff neu sefydliad rhyngwladol.
Saesneg fel iaith fyd-eang
Mae'r Saesneg wedi peidio â bod yn "iaith Saesneg" yn yr ystyr o berthyn i bobl ethnig o Loegr yn unig. Mae'r defnydd o Saesneg yn tyfu fesul gwlad yn fewnol ac ar gyfer cyfathrebu rhyngwladol. Mae'r rhan fwyaf o bobl yn dysgu Saesneg am resymau ymarferol yn hytrach nag ideolegol. Mae llawer o siaradwyr Saesneg yn Affrica wedi dod yn rhan o gymuned iaith "Affro-Sacsonaidd" sy'n uno Affricanwyr o wahanol wledydd.
Wrth i ddad-drefedigaethu fynd rhagddo ledled yr Ymerodraeth Brydeinig yn y 1950au a'r 1960au, nid oedd cyn-drefedigaethau'n gwrthod y Saesneg ond yn hytrach yn parhau i'w defnyddio fel gwledydd annibynnol yn gosod eu polisïau iaith eu hunain. Er enghraifft, mae'r farn am y Saesneg ymhlith llawer o Indiaid wedi mynd o'i chysylltu â gwladychiaeth i'w chysylltu â chynnydd economaidd, ee mae'r Saesneg yn parhau i fod yn un o ieithoedd swyddogol India. Defnyddir Saesneg yn eang hefyd yn y cyfryngau ac mewn llenyddiaeth. Y nifer y llyfrau Saesneg a gyhoeddir yn flynyddol yn India yw'r trydydd mwyaf yn y byd ar ôl yr Unol Daleithiau a'r DU. Fodd bynnag, anaml y siaredir Saesneg fel iaith gyntaf, efallai tua dim ond rhyw ddau gant o filoedd o bobl, ac mae llai na 5% o'r boblogaeth yn siarad Saesneg rhugl yn India. Honnodd David Crystal yn 2004, wrth gyfuno siaradwyr brodorol ac anfrodorol, fod gan India bellach fwy o bobl sy'n siarad neu'n deall Saesneg nag unrhyw wlad arall yn y byd, ond mae nifer y siaradwyr Saesneg yn India yn ansicr iawn, gyda'r mwyafrif o ysgolheigionyn dod i'r casgliad bod gan yr Unol Daleithiau fwy o siaradwyr Saesneg o hyd nag India.
Ystyrir Saesneg modern, a ddisgrifir weithiau fel y lingua franca byd-eang cyntaf, hefyd fel iaith gynta'r byd cyfan. Saesneg yw'r iaith a ddefnyddir amlaf yn y byd mewn cyhoeddi papurau newydd, cyhoeddi llyfrau, telathrebu rhyngwladol, cyhoeddi gwyddonol, masnach ryngwladol, adloniant torfol, a diplomyddiaeth. Saesneg, trwy gytundeb rhyngwladol, yw'r sail ar gyfer yr ieithoedd naturiol rheoledig gofynnol Seaspeak ac Airspeak, a ddefnyddir fel ieithoedd rhyngwladol morwriaeth a hedfan. Roedd Saesneg yn arfer bod yn gyfartal â Ffrangeg ac Almaeneg mewn ymchwil wyddonol, ond bellach mae'n dominyddu'r maes hwn. Cyflawnodd gydraddoldeb â Ffrangeg fel iaith diplomyddiaeth yn nhrafodaethau Cytundeb Versailles yn 1919, yn eironig, gyda'r Cymro Cymraeg Lloyd George yn arwain y trafodaethau ar ran 'Prydain'. Erbyn sefydlu'r Cenhedloedd Unedig ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd, roedd Saesneg wedi dod yn flaenllaw ac mae bellach yn brif iaith fyd-eang diplomyddiaeth a chysylltiadau rhyngwladol. Mae'n un o chwe iaith swyddogol y Cenhedloedd Unedig. Mae llawer o sefydliadau rhyngwladol byd-eang eraill, gan gynnwys y Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol, yn nodi Saesneg fel iaith waith neu iaith swyddogol y sefydliad.
canol|bawd|upright=3| Gwledydd lle mae'r Saesneg yn Bwnc Gorfodol (glas) neu Opsiynol (melyn)
Ffonoleg
Mae seineg a ffonoleg yr iaith Saesneg yn amrywio o'r naill dafodiaith i'r llall ac mae amrywiad ffonolegol yn effeithio ar y rhestr o ffonemau (hy seiniau lleferydd sy'n gwahaniaethu ystyr), ac mae amrywiad ffonetig yn cynnwys gwahaniaethau yn ynganiad y ffonemau. Mae'r trosolwg hwn yn bennaf yn disgrifio ynganiadau safonol y Deyrnas Unedig a'r Unol Daleithiau: Received Pronunciation (RP) a General American (GA).
Llyfryddiaeth
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
**
*
*
*
*
**
*
*
*
*
**
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
**
*
**
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
**
*
*
*
*
*
*
*
*
* The survey of the Germanic branch languages includes chapters by Winfred P. Lehmann, Ans van Kemenade, John Ole Askedal, Erik Andersson, Neil Jacobs, Silke Van Ness, and Suzanne Romaine.
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
**
*
*
*
*
**
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
**
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
**
*
*
*
Gweler hefyd
* Simple English
Cyfeiriadau
Dolenni allanol
* Acenion Saesneg o Amgylch y Byd (Prifysgol Caeredin) Ffeiliau sain yn cymharu sut mae 110 gair yn cael eu hynganu mewn 50 acen Saesneg o bedwar ban byd
* Archif Rhyngwladol Tafodieithoedd Saesneg – recordiadau o dafodieithoedd Saesneg ac acenion L2 rhyngwladol
Categori:Ieithoedd Eingl-Ffrisiaidd
|
[Wikipedia:cy] Yr Ariannin
Mae Gweriniaeth yr Ariannin (Sbaeneg: República Argentina ) neu'r Ariannin yn wlad yn ne-ddwyrain De America. Mae'n gorwedd rhwng mynyddoedd yr Andes a rhan ddeheuol y Môr Iwerydd. Mae'n ffinio â Wrwgwái, Brasil, Paragwái, Bolifia a Tsile. Sbaeneg yw'r iaith swyddogol. Mae'r enwau Sbaeneg a Chymraeg yn dod o'r Lladin argentum ‘arian’, metel gwerthfawr a anogodd yr ymgartrefu cynnar Ewropeaidd. Gelwir person a anwyd yn yr Ariannin yn "Archentwr".
Dilynwyd y frwydr dros annibyniaeth (1810-1818) gan ryfel cartref estynedig a barhaodd tan 1861, gan arwain at ad-drefnu’r wlad fel ffederasiwn. Wedi hynny, mwynhaodd y wlad heddwch a sefydlogrwydd cymharol, gyda sawl ton o fewnfudo Ewropeaidd, yn bennaf Eidalwyr a Sbaenwyr, yn ail-lunio ei rhagolwg diwylliannol a demograffig yn radical. Mae gan 62.5% o'r boblogaeth dras Eidalaidd lawn neu rannol, ac mae gan ddiwylliant yr Ariannin gysylltiadau sylweddol â diwylliant yr Eidal.
Cafwyd cynnydd sydyn mewn ffyniant a daeth yr Ariannin yn seithfed genedl gyfoethocaf y byd erbyn dechrau'r 20g. Yn ôl Prosiect Ystadegau Hanesyddol Maddison, roedd gan yr Ariannin CMC go iawn ucha'r byd yn ystod 1895 a 1896, ac roedd yn gyson yn y deg uchaf cyn o leiaf 1920. Yn y 2010au roedd yn 71fed yn y byd. Yn dilyn y Dirwasgiad Mawr yn y 1930au, disgynodd yr Ariannin i ansefydlogrwydd gwleidyddol a dirywiodd ei heconomi'n enbyd, er iddi aros ymhlith y pymtheg gwlad gyfoethocaf am sawl degawd.
Yn dilyn marwolaeth yr Arlywydd Juan Perón ym 1974, esgynnodd ei weddw a'i is-lywydd, Isabel Martínez de Perón, i'r arlywyddiaeth, cyn cael ei threchu ym 1976. Erlidiodd a llofruddiodd y junta milwrol canlynol filoedd o bobl gwleidyddol, gweithredwyr, a phobl asgell chwith yn y Rhyfel Brwnt, cyfnod o derfysgaeth wladol ac aflonyddwch sifil a barhaodd hyd nes etholwyd Raúl Alfonsín yn arlywydd ym 1983.
Enw ac etymoleg
Disgrifir y rhanbarth gan y gair "Argentina" ar fap Fenisaidd a wnaed yn 536.
Daw'r gair "Ariannin" o'r Eidaleg "Argentina" sy'n golygu "wedi'i wneud o arian, lliw arian", sy'n deillio o'r Lladin "argentum" am arian. Yn Eidaleg, defnyddir yr ansoddair neu'r enw cywir yn aml mewn ffordd ymreolaethol fel sylwedd ac mae'n ei ddisodli a dywedir l'Argentina.
Mae'n debyg i'r enw l'Argentina gael ei roi gyntaf gan y fforwyr Fenisaidd a Genoese, fel Giovanni Caboto. Yn Sbaeneg a Phortiwgaleg, y geiriau am "arian" yn y drefn honno yw plata a prata a "(wedi'i wneud) o arian" yw llwyfandir a prateado. Cysylltwyd yr Ariannin gyntaf â chwedl y mynyddoedd arian, yn eang ymhlith archwilwyr Ewropeaidd cyntaf Basn La Plata.
Gellir olrhain y defnydd ysgrifenedig cyntaf o'r enw yn Sbaeneg i La Argentina, cerdd yn 1602 gan Martín del Barco Centenera sy'n disgrifio'r ardal. Er bod "yr Ariannin" eisoes yn cael ei ddefnyddio'n gyffredin erbyn y 18g, enwyd y wlad yn ffurfiol yn "Virreinato del Río de la Plata" gan Ymerodraeth Sbaen, a "Thaleithiau Unedig y Río de la Plata " ar ôl ei hannibyniaeth.
Hanes
Ceir olion y trigolion cyntaf yn y tiroedd sy'n awr yn ffurfio yr Ariannin yn rhan ddeheuol Patagonia tua 13,000 o flynyddoedd yn ôl. Daeth gogledd-orllewin o wlad yn rhan o ymerodraeth yr Inca yn ail hanner y 15g, a ceir y cofnodion cynharaf yn ffurf quipu yn y cyfnod hwnnw.
Dechreuodd hanes ysgrifenedig y wlad gyda dyfodiad yr Ewropeaid i'r rhanbarth yn gynnar yn yr 16g. Y cyntaf i gyrraedd yno oedd y Sbaenwr Juan Díaz de Solís a'i ŵyr yn 1516.
Yn 1776 sefydlodd y Sbaenwyr y Virreinato del Río de la Plata o nifer o diriogaethau blaenorol. Wedi Gwrthryfel Mis Mai yn 1810, sefydlwyd nifer o wladwriaethau annibynnol, yn cynnwys un yn dwyn yr enw Provincias Unidas del Río de la Plata. Cyhoeddwyd annibyniaeth ar 9 Gorffennaf 1816, a gorchfygwyd y Sbaenwyr mewn brwydr yn 1824. Sefydlwyd Gweriniaeth yr Ariannin rhwng 1853 a 1861.
Roedd adegau o groestyniad gwleidyddol rhwng y ceidwadwyr a'r rhyddfrydwyr, ac rhwng ymbleidiau sifil a milwrol. Ar ôl yr Ail Ryfel Byd gwelwyd dyrchafiad y mudiad poblogol Peronistaidd. Roedd juntas gwaedlyd bob yn ail efo llywodraethau democratig tan 1983, yn dilyn problemau economaidd mawr, a'r trechiad yn Rhyfel y Falklands.
Ers dymchwel y junta milwrol ym 1983, mae pedwar etholiad rhydd wedi cadarhau lle'r Ariannin fel gweriniaeth ddemocrataidd, er gwaethaf gwaethygiad economaidd difrifol yn 2001 a dechrau 2002.
Gwleidyddiaeth
Mae cyfansoddiad yr Ariannin, sydd yn dyddio o 1853 (wedi'i ddiwygio yn 1994), yn gwahanu nerthoedd y canghennau gweithredol, deddfwriaethol a barnwrol ar y lefelau cenedlaethol a thaleithiol. Ni all yr arlywydd na'r is-arlywydd gael eu hethol am fwy na dau dymor o bedair blynedd yn olynol. Gellir sefyll am drydydd tymor neu fwy ar ôl egwyl o un tymor neu fwy. Mae'r arlywydd yn penodi gwenidogion y llywodraeth ac mae'r cyfansoddiad yn rhoi llawer o rym iddo fe fel pennaeth y wladwriaeth a phennaeth y llywodraeth, yn cynnwys yr awdurdod i wneud cyfreithiau trwy ddyfarniad arlywyddol pan fo amodau "pwysig ac anghenrheidiol".
Senedd yr Ariannin yw'r Gyngres Genedlaethol dwy siambr, neu'r Congreso Naciónal, sy'n cynnwys y senedd (y Senado) o 72 o seddi a Siambr Dirpwyon (y Cámara de Diputados) o 257 o aelodau. Ers 2001 mae pob talaith, gan gynnwys y Brifddinas Ffederal, yn ethol 3 seneddwr. Mae'r Seneddwyr yn cael eu ethol am dymor o 6 blynedd, gydag etholiadau am draean o'r Senedd pob dwy flynedd. Mae aelodau Siambr y Dirpwyon yn cael eu hethol am 4 blynedd, a hanner y Siambr yn cael ei ethol bob dwy flynedd.
Taleithiau
bawd|250px|Salta
Mae gan yr Ariannin 23 talaith (provincias, unigol provincia), ac un rhanbarth ffederal (distrito federal; a nodir gyda *)
* Buenos Aires *
* Talaith Buenos Aires
* Catamarca
* Chaco
* Chubut (yn cynnwys y Wladfa)
* Córdoba
* Corrientes
* Entre Rios
* Formosa
* Jujuy
* La Pampa
* La Rioja
* Mendoza
* Misiones
* Neuquén
* Río Negro
* Salta
* San Juan
* San Luis
* Santa Cruz
* Santa Fe
* Santiago del Estero
* Tierra del Fuego, Antarctica ac Ynysoedd y De Iwerydd
* Tucumán
Daearyddiaeth
bawd|Map yr Ariannin
Gellir rhannu'r Ariannin yn dri darn: gwastadedd ffrwythlon y Pampas dros hanner gogleddol y wlad, calon cyfoeth amaethyddol yr Ariannin; y llwyfandir Patagonia yn hanner de'r wlad ac yn ymestyn i lawr i ynys Tierra del Fuego; a mynyddoedd yr Andes yn y gorllewin.
Mae mynyddoedd uchaf yr Andes ar y ffin ogleddol rhwng Tsile ac Ariannin, Y mynydd uchaf yw Aconcagua, sydd 6,959 m uwchlaw lefel y môr – y mynydd uchaf ar gyfandir America a'r mynydd uchaf yn y byd tu allan i Asia.
Mynyddoedd uchaf yr Ariannin yw:
* Aconcagua (6,962);
* Monte Pissis (6,882);
* Ojos del Salado (llosgfynydd; 6,864);
* Mercedario (6,770);
* Bonete Chico (6,759).
Mae'r prif afonydd yn cynnwys Afon Paragwái, Afon Bermejo, Afon Colorado, Afon Wrwgwái a'r hwyaf, Afon Paraná. Mae'r ddwy olaf yn ymuno â'i gilydd cyn cyrraedd y Môr Iwerydd, i ffurfio aber y Río de la Plata (Afon Plât). Mae hinsawdd yr Ariannin yn dymherus gan fwyaf, ond gyda hinsawdd isdrofannol yn y gogledd a sych/is-Antarctig yn y de pell.
Hinsawdd
bawd|Mae'r Ariannin yn cynnwys lleoliadau daearyddol fel y rhewlif hwn, a elwir Rhewlif Perito Moreno
Yn gyffredinol, mae gan yr Ariannin bedwar prif fath o hinsawdd: cynnes, cymedrol, cras ac oer, pob un wedi'i bennu gan yr ehangder ar draws lledred, ystod o uchder, a'i mynyddoedd. Er bod yr ardaloedd mwyaf poblog yn dymherus ar y cyfan, mae gan yr Ariannin swm eithriadol o amrywiaeth hinsawdd, sy'n amrywio o is-drofannol yn y gogledd i begynol yn y de eithaf. O ganlyniad, mae amrywiaeth eang o fiomau yn y wlad, gan gynnwys coedwigoedd glaw isdrofannol, rhanbarthau lled-cras a chras, gwastadeddau tymherus y Pampas, ac is-antartig oer yn y de.
Mae'r dyodiad blynyddol cyfartalog yn amrywio o 150 mm (6 modf) yn rhannau sychaf Patagonia i dros 2,000 mm (79 modf) yn y rhannau mwyaf gorllewinol o Batagonia a rhannau gogledd-ddwyreiniol y wlad. Mae'r tymeredd blynyddol cymedrig yn amrywio o yn y de eithaf i yn y gogledd.
Rhagwelir y bydd newid yn yr hinsawdd yn yr Ariannin yn cael effeithiau sylweddol ar yr amodau byw. Mae hinsawdd yr Ariannin yn newid o ran patrymau a thymheredd dyodiad. Mae'r codiadau uchaf yn y dyodiad (o'r cyfnod 1960–2010) wedi digwydd yn rhannau dwyreiniol y wlad, gyda risg uwch o sychder hir, gan ddifetha amaethyddiaeth yn y rhanbarthau hyn.
Economi
Mae gan yr Ariannin adnoddau naturiol gwerthfawr, poblogaeth wybodus iawn, amaeth da, a sylfaen ddiwydiannol amrywiol. Fodd bynnag, yn y 1980au hwyr bu dyledion rhyngwladol yr Ariannin yn codi'n enfawr, a graddfa chwyddiant wedi cyrraedd 200% y mis, a cynnyrch economaidd yn syrthio. I wella'r argyfwng economaidd, dechreuodd y llywodraeth ar ffordd i rhyddfrydoli masnach, di-rheoli, a preifateiddio. Yn 1991 daeth y peso eu sefydlu i'r Doler Americanaidd.
Roedd y diwygiadau yn llwyddiannus yn y dechrau, ond roedd argyfyngau economaidd hwyrach yn Mecsico, Asia, Rwsia a Brasil yn gwaethygu pethau o 1999 i flaen. Yn 2001 dymchwelodd y system bancio, ac roedd y peso yn nofio yn erbyn y doler ers Chwefror 2002. Ers hynny mae'r sefyllfa economaidd wedi gwella'n sylweddol.
Demograffaeth
Mae pobl yr Ariannin yn dod o lawer o grwpiau cenedlaethol ac ethnig, gyda disgynyddion pobl o'r Eidal a Sbaen yn y mwyafrif. Mae tua 500,000 o bobl o'r Canol Ddwyrain (Syria, Libanus, a gwledydd eraill) yn byw yn y dinasoedd. Y Sbaeneg yw'r unig iaith swyddogol.
Diwylliant
Dylanwadwyd ar ddiwylliant yr Ariannin gan yr amryw gymunedau Ewropeaidd sydd wedi ymfudo i'r wlad, yn enwedig y Sbaenwyr a'r Eidalwyr. Cafwyd llai o ddylanwad ar ddiwylliant y prif ffrwd gan y bobloedd frodorol ac Affricanwyr nag yng ngwledydd eraill America Ladin, er bod rhywfaint o etifeddiaeth y grwpiau hynny i'w weld ym mydoedd cerdd a chelf.
Enillodd diwylliant Ffrengig le arbennig ym meddylfryd yr Ariannin yn y 19g, wrth i lenorion ac arlunwyr Archentaidd ceisio troi cefn y genedl ar yr etifeddiaeth drefedigaethol ac efelychu gwlad Ewropeaidd arall, Ffrainc, yn hytrach na'r hen ymerodraeth, Sbaen. Erbyn y belle époque, cafodd y Ffrangeg ei hystyried yn iaith ddiwylliedig a siaredir gan oreuon cymdeithas a chan nifer o drigolion y brifddinas Buenos Aires, ac roedd arddulliau Ffrengig i'w gweld ym mhob un o'r celfyddydau yn yr Ariannin. Yn niwedd y 19g, roedd siopau llyfrau Buenos Aires yn llawn nofelau, barddoniaeth, ac athroniaeth Ffrangeg, y clasuron a'r cyfoedion fel ei gilydd, roedd papurau newydd a chyfnodolion o Baris ar werth ar draws y ddinas, ac roedd myfyrwyr Archentaidd yn dysgu'r iaith.
Llenyddiaeth
bawd|150px|chwith|José Hernández, awdur y llyfr Martín Fierro
Daeth llenyddiaeth yr Ariannin i sylw rhyngwladol yn rhan olaf y 19g gyda chyhoeddi'r llyfr Martín Fierro gan José Hernández. Cyfieithwyd y llyfr yma i dros 70 iaith. Ymhlith prif lenorion yr 20g mae Jorge Luis Borges, Julio Cortázar a Juan Gelman, ill tri ymhlith awduron Sbaeneg pwysicaf yr 20g.
Cyhoeddwyd cryn dipyn o lenyddiaeth Gymraeg gan drigolion y Wladfa hefyd. Yr enwocaf o lenorion y Wladfa yw Eluned Morgan ac R. Bryn Williams.
Cerddoriaeth a dawns
Daeth y tango yn enwog fel dull o ddawnsio ac arddull cerddorol, gyda Buenos Aires fel canolbwynt. Gelwir Carlos Gardel yn "Frenin y Tango".
Sinema
Yn hanesyddol bu diwydiant ffilm yr Ariannin yn un o'r tri a ddatblygwyd fwyaf yn sinema America Ladin, ynghyd â'r rhai a gynhyrchwyd ym Mecsico a Brasil. Dechreuwyd ym 1896 ac erbyn dechrau'r 1930au roedd eisoes wedi dod yn brif gynhyrchydd ffilm America Ladin, lle arhosodd tan ddechrau'r 1950au. Gwnaethpwyd a rhyddhawyd ffilmiau nodwedd animeiddiedig cynta'r byd yn yr Ariannin, gan y cartwnydd Quirino Cristiani, a hynny ym 1917 a 1918.
bawd| Andy Muschietti, cyfarwyddwr It, y ffilm arswyd 'fwyaf gros erioed'.
Mae ffilmiau’r Ariannin wedi ennill cydnabyddiaeth fyd-eang: mae’r wlad wedi ennill dwy Wobr Academi am y Ffilm Ieithoedd Tramor Orau, am The Official Story (1985) a The Secret in Their Eyes (2009), o saith enwebiad:
* Y Cadoediad (La tregua) ym 1974
* Camila ym 1984
* Y Stori Swyddogol (La historia oficial) ym 1985
* Tango ym 1998
* Mab y briodferch (El hijo de la novia) yn 2001
* The Secret in Their Eyes (El secreto de sus ojos) yn 2009
* Straeon Gwyllt (Relatos salvajes) yn 2015
Yn ogystal, mae cyfansoddwyr yr Ariannin Luis Enrique Bacalov a Gustavo Santaolalla wedi cael eu hanrhydeddu â Gwobrau’r Academi am y Sgôr Gwreiddiol Orau, a rhannodd Armando Bó a Nicolás Giacobone yng Ngwobr yr Academi am y Sgrîn Wreiddiol Orau ar gyfer 2014. Hefyd, derbyniodd yr actores Ffrengig Ariannin Bérénice Bejo enwebiad am Wobr yr Academi am yr Actores Gefnogol Orau yn 2011 ac enillodd Wobr César am yr Actores Orau ac enillodd wobr yr Actores Orau yng Ngŵyl Ffilm Cannes am ei rôl yn y ffilm The Past.
Mae'r Ariannin hefyd wedi ennill dwy ar bymtheg o Wobrau Goya am y Ffilm Dramor Iaith Sbaeneg Orau gydag A King and His Movie (1986), A Place in the World (1992), Gatica, el mono (1993), Autumn Sun (1996), Ashes of Paradise ( 1997), The Lighthouse (1998), Burnt Money (2000), The Escape (2001), Intimate Stories (2003), Blessed by Fire (2005), The Hands (2006), XXY (2007), The Secret in Their Eyes (2009), Chinese Take-Away (2011), Wild Tales (2014), The Clan (2015) a The Distinguished Citizen (2016), sef y wlad a ddyfarnwyd fwyaf yn America Ladin o bell ffordd gyda phedwar ar hugain o enwebiadau.
Mae nifer o ffilmiau eraill yr Ariannin wedi cael clod gan y feirniadaeth ryngwladol: Camila (1984), Man Facing Southeast (1986), A Place in the World (1992), Pizza, Beer, and Cigarettes (1997), Nine Queens (2000), A Mae Red Bear (2002), The Motorcycle Diaries (2004), The Aura (2005), Chinese Take-Away (2011) a Wild Tales (2014) yn rhai ohonynt.
Yn 2013 roedd tua 100 o ffilmiau llawn yn cael eu creu'n flynyddol.
Celfyddydau gweledol
bawd| Ffont Las Nereidas gan Lola Mora
Rhai o beintwyr mwyaf adnabyddus yr Ariannin yw Cándido López a Florencio Molina Campos (arddull Naïf); Ernesto de la Cárcova ac Eduardo Sívori (Realaeth); Fernando Fader (Argraffiadaeth); Pío Collivadino, Atilio Malinverno a Cesáreo Bernaldo de Quirós (Ôl-iselder); Emilio Pettoruti (Ciwbiaeth); Julio Barragán (Concretism a Cubism) Antonio Berni (Neofigurativism); Roberto Aizenberg a Xul Solar (Swrrealaeth); Gyula Košice (Adeiladwaith); Eduardo Mac Entyre (Celf gynhyrchiol); Luis Seoane, Carlos Torrallardona, Luis Aquino, Alfredo Gramajo Gutiérrez (Moderniaeth); Lucio Fontana (Gofodol); Tomás Maldonado, Guillermo Kuitca (celf haniaethol); León Ferrari, Marta Minujín (Celf gysyniadol); Gustavo Cabral (celf Ffantasi), a Fabián Pérez (Neoemotionalism).
Yn 1946 creodd Gyula Košice ac eraill y "Symudiad Madi" yn yr Ariannin, symudiad a ymledodd wedyn i Ewrop a'r Unol Daleithiau, lle cafodd effaith sylweddol. Roedd Tomás Maldonado yn un o brif ddamcaniaethwyr y Model Ulm o addysg ddylunio, sy'n dal i fod yn hynod ddylanwadol a hynny'n fyd-eang.
Ymhlith artistiaid eraill yr Ariannin o enwogrwydd bydeang y mae Adolfo Bellocq – y mae ei lithograffau wedi bod yn ddylanwadol ers y 1920au, a Benito Quinquela Martín, yr arlunydd porthladd hen ffasiwn a ysbrydolwyd gan gymdogaeth La Boca, sy'n llawn mewnfudwyr.
Ymhlith y cerflunwyr llawryf rhyngwladol mae Erminio Blotta, Lola Mora ac mae Rogelio Yrurtia wedi creu llawer o henebion clasurol yn ninasoedd yr Ariannin.
Pensaernïaeth
bawd| Golygfa o Stryd Bolívar gan wynebu'r Cabildo a Diagonal Norte, ar ganolfan hanesyddol Buenos Aires. Gellir gweld cydgyfeiriant ac uno gwahanol arddull - ac mae hyn yn nodweddiadol o'r ddinas, sy'n cynnwys pensaernïaeth drefedigaethol Sbaen, Beaux-Arts, a Pensaernïaeth Fodern|phensaernïaeth fodernaidd.
Daeth y trefedigaethu â phensaernïaeth Baróc Sbaen, yma i'r wlad, a gellir ei gwerthfawrogi o hyd yn ei steil Rioplatense yn San Ignacio Miní, Eglwys Gadeiriol Córdoba, a Cabildo Luján. Cynyddodd dylanwadau Eidalaidd a Ffrengig ar ddechrau'r 19g gyda'r arddull eclectig cryf i'r cwbwl, a roddodd deimlad unigryw i'r bensaernïaeth leol.
Mae nifer o benseiri o’r Ariannin wedi cyfoethogi treflun eu gwlad eu hunain a’r rheini ledled y byd: Helpodd Juan Antonio Buschiazzo i boblogeiddio pensaernïaeth Beaux-Arts a chyfunodd Francisco Gianotti Art Nouveau ag arddulliau Eidalaidd, pob un yn ychwanegu ychydig ramant i ddinasoedd yr Ariannin yn gynnar yn yr 20g. Gadawodd Francisco Salamone a Viktor Sulčič etifeddiaeth o Art Deco, gadawodd Alejandro Bustillo g orff toreithiog o waith Neoglasurol. Cafodd Alberto Prebisch ac Amancio Williams ddylanwad mawr ar Le Corbusier, tra bod Clorindo Testa wedi cyflwyno Pensaernïaeth Friwtalaidd i'w wlad. Mae creadigaethau Dyfodolaidd (Futurist) César Pelli a Patricio Pouchulu wedi harddu dinasoedd ledled y byd: gwnaed Pelli drwy ei ddefnydd o Art Deco yn un o benseiri enwocaf y byd, gyda Chanolfan Norwest a'r Petronas Towers ymhlith ei greadigaethau enwocaf.
Chwaraeon
Pêl-droed yw'r mwyaf poblogaidd o'r chwaraeon yn yr Ariannin. Enillodd y tîm cenedlaethol Gwpan Pêl-droed y Byd yn 1978 a 1986. Y mwyaf adnabyddus o bêl-droedwyr y wlad yw Diego Armando Maradona.
Mae bocsio hefyd yn boblogaidd, ac mae mwy na 30 o Archentwyr wedi dal pencampwriaeth y byd. Enillodd yr Ariannin bencampwriaeth pêl-fasged y byd yn 1950. Cafwyd cryn lwyddiant mewn tenis hefyd, gyda Guillermo Vilas a Gabriela Sabatini yn nodedig. Daeth Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol yr Ariannin yn drydydd yng Nghwpan y Byd yn 2007. Enw adnabyddus arall ym maes chwaraeon yw'r gyrrwr Fformiwla Un Juan Manuel Fangio, a enillodd bencampwriaeth y byd bum gwaith yn y 1950au.
Cyfeiriadau
Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol y llywodraeth
* Gwefan swyddogol yr Arlywydd
* Gwefan swyddogol y Senedd
* Gwefan swyddogol y Tý Isaf
* Álbum de Estampillas
Categori:Gwledydd De America
|
[Wikipedia:cy] Rhestr o wledydd yn ôl poblogaeth
:Ceir hefyd: Rhestr o wledydd gyda phoblogaeth llai na Chymru
bawd|470px|dde|Map "Coropleth" yn dangos dosbarthiad poblogaeth y byd
Dyma Restr gwledydd sofran yn nhrefn eu poblogaeth. Mae'r ffigyrau'n dod o'r CIA World Factbook; dydyn nhw ddim bob amser yn gyfoes, ond mae nhw'n weddol agos.
Rhestr
Nodyn: Nodir tiriogaethau dibynnol mewn llythrennau italig.
Gweler hefyd
*Rhestr gwledydd
*Rhestr gwledydd yn ôl cyfandir
Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth
Categori:Gwledydd
Categori:Rhestrau gwledydd
|
[Wikipedia:cy] Cymru
Mae Cymru (Saesneg: Wales;
Cernyweg: Kembra;
Gaeleg yr Alban: A' Chuimrigh;
Gwyddeleg: An Bhreatain Bheag)
yn wlad Geltaidd yn Ewrop. Bu Cymru yn wlad annibynnol yn yr Oesoedd Canol ond yn 1284 hawliwyd Cymru trwy gyfraith fel rhan o Deyrnas Lloegr, a newidiodd i Deyrnas Prydain Fawr yn 1707 ac i Deyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon yn 1801. Cymraeg yw iaith frodorol y wlad a siaredir Saesneg hefyd gan y mwyafrif helaeth o'i dinasyddion erbyn heddiw.
Mae Cymru yn ffinio â Lloegr i'r dwyrain a'r moroedd; Môr Hafren, y Môr Celtaidd a Môr Iwerddon. Roedd gan Gymru boblogaeth o 3,107,500 yn 2021 ac mae ganddi arwynebedd o 20,779 km2 (8,023 mi). Mae gan Gymru dros 2,700 km (1,700 milltir) o arfordir ac mae'n fynyddig ar y cyfan. Mae gan Gymru fynyddoedd talach yn y gogledd a'r canoldir, gan gynnwys yr Wyddfa, ei chopa uchaf, yn Eryri. Mae'r wlad o fewn ardal tymheredd y gogledd ac mae ganddi hinsawdd forwrol. Y brifddinas a'r ddinas fwyaf yw Caerdydd.
Brwydrodd lwythau'r Brythoniaid Celtaidd yn erbyn y Rhufeiniaid yn y 1g ac ni chafwyd feddiant llawn o Gymru tan iddynt adael yn y 3g a 4g. Gadawodd Macsen Wledig (Magnus Maximus) a'r Rhufeiniaid Ynys Brydain yn y 5ed ganrif. Rhodri Mawr oedd y cyntaf i uno rhan mawr o Gymru yn y 9g gan a deyrnasu dros Wynedd, Powys, Ceredigion ac Ystrad Tywi. Yr unig frenin a lwyddodd i reoli Cymru gyfan oedd Gruffudd ap Llywelyn o 1057 hyd at 1063. Yn y 10g roedd Hywel Dda yn rheoli Cymru oll heblaw am Forgannwg; cyflwynodd Gyfraith Hywel a chynhyrchu ei arian ei hun.
Ar ôl i'r Normaniaid oresgyn Cymru ar ôl 1066, sefydlwyd Pura Wallia a'r Mers. Llwyddodd Owain Gwynedd a Rhys ap Tewdwr i adennill Gwynedd a Deheubarth oddi ar y Normaniaid ac fe gawsant lwyddiant mawr yn eu herbyn ym Mrwydr Crug Mawr yn 1136. Defnyddiodd y teitl brenin Cymru ac yn hwyrach "princeps" (tywysog) a ddynodai arweinydd sofran gwlad yn ôl cyfraith Rhufeinig. Yn 1201 fe ddaeth Llywelyn ap Iorwerth i'r amlwg gan ennill rheolaeth dros Wynedd a gwneud ei hun yn "Dywysog Gogledd Cymru gyfan", ac yn hwyrach defnyddiodd y teitl "Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri". Trosglwyddodd ei bwerau i'w fab Dafydd ap Llywelyn a chasglodd arweinwyr eraill y wlad yn Abaty Ystrad Fflur ynghyd i dalu gwrogaeth iddo fel Tywysog Cymru.
Daeth mab Dafydd, Llywelyn ap Gruffudd, Llywelyn ein Llyw Olaf, hefyd yn dywysog Cymru, ond yn 1282 fe'i lladdwyd ger Cilmeri. Lladdwyd ei frawd Dafydd ap Gruffudd yn 1283 a phasiwyd Statud Rhuddlan yn 1284 gan gwblhau gorchfygiad de facto a chyfreithiol Cymru gan Edward I, brenin Lloegr. Dyma oedd diwedd annibyniaeth y wlad.
O 1400-1410 ailenillodd Owain Glyndŵr annibyniaeth i Gymru ac yn yr un cyfnod pasiwyd Deddfau Penyd yn erbyn Cymru yn 1402 i'w cosbi. Ar ôl i'r gwrthryfel fethu yn y tymor hir, cafodd Cymru ei hatodi gan Loegr a'i hymgorffori o fewn cyfundrefn gyfreithiol Lloegr o dan Deddfau'r Cyfreithiau yng Nghymru 1536 a 1542.
Datblygodd gwleidyddiaeth Gymreig nodedig yn y 19g, yn arbennig yn gysylltiedig â Rhyddfrydiaeth Gymreig ac hefyd Cymru Fydd. Amlygwyd hyn ar ddechrau'r 20g gan David Lloyd George, ond cafodd ei ddadleoli gan dwf sosialaeth a sefydlwyd Llafur Cymru erbyn 1947. Ymgyrchodd Lloyd George yn gryf dros ddatganoli i Gymru yn ei yrfa cynnar a thyfodd teimlad cenedlaethol Cymreig dros y ganrif. Ffurfiwyd Plaid Cymru yn 1925, a Chymdeithas yr Iaith yn 1962. Enillodd datganoli Cymreig fomentwm yn ystod yr 20fed ganrif ac yn dilyn refferendwm datganoli Cymreig 1997, ffurfiwyd y Cynulliad yn 1999, ac mae wedi ennill mwy o ddatganoli ers hynny, a newidiodd ei enw yn Senedd Cymru yn 2020. Daeth mudiad cryfach dros annibyniaeth i Gymru i’r amlwg erbyn 2017, pan drafodwyd ail refferendwm annibyniaeth i'r Alban. Daeth grwpiau o blaid annibyniaeth, megis YesCymru yn boblogaidd yn yr 21ain ganrif, er nad yw annibyniaeth yn cael ei chefnogi gan fwyafrif yng Nghymru.
Ar ddechrau’r chwyldro diwydiannol yng Nghymru, trawsnewidiodd datblygiad y diwydiannau mwyngloddio a metelegol y wlad o fod yn gymdeithas amaethyddol i fod yn genedl ddiwydiannol; achosodd ecsbloetio Maes Glo De Cymru gynnydd cyflym ym mhoblogaeth Cymru. Mae dwy ran o dair o'r boblogaeth yn byw yn Ne Cymru, gan gynnwys Caerdydd, Abertawe, Casnewydd a'r cymoedd. Mae gan ranbarth dwyreiniol Gogledd Cymru tua chweched o'r boblogaeth gyfan a Wrecsam yw tref fwyaf y gogledd. Mae gan weddill Cymru ddwysedd poblogaeth llai. Nawr fod diwydiannau echdynnu a diwydiannau trwm traddodiadol y wlad wedi dirywio, mae economi Cymru yn seiliedig ar y sector cyhoeddus, diwydiannau ysgafn a gwasanaeth, a thwristiaeth. O fewn y diwydiant ffermio, gan gynnwys ffermio llaeth, mae Cymru yn allforiwr net.
Geirdarddiad
Yn wreiddiol defnyddiwyd yr enw "Cymry", ffurf luosog Cymro, i ddisgrifio'r wlad a'r bobl ynddi. Ymddengys y gair yn gyntaf mewn cerdd fawl i Cadwallon ap Cadfan sydd o bosib yn dyddio o'r 7c, a daw o'r gair Brythoneg combrogos (lluosog: combrogi) sy'n golygu "cydwladwr". Mae'r elfen bro yn parhau'n air am wlad neu ardal yn yr iaith fodern. Diflanodd y b tua'r flwyddyn 600, ond mae'r mb wedi aros yn y ffurf Ladin am y wlad, Cambria, yn ogystal â'r enwau Cumbria a Cumberland yng ngogledd Lloegr. Yn yr 16g mabwysiadwyd y sillafiad "Cymru" i ddynodi'r wlad gan neilltuo "Cymry" ar gyfer y trigolion.
Y gair Germaneg walh neu wealh (estron) yw bôn yr enw Saesneg ar Gymru. O'r un gair daw enw'r Walwniaid yng Ngwlad Belg. Defnyddid y ffurf luosog Wealas yn enw ar drigolion Brythoneg a Lladin eu hiaith ym Mhrydain gan y Saeson cynnar, a Cornwealas ar drigolion penrhyn Cernyw (y Corn). Dros amser daethpwyd y ffurfiau Wales a Welsh yn enwau'r Saesneg ar wlad a phobl Cymru.
Hanes
Cynhanes
bawd|211x211px|Dyn coch Pen-y-fai
Mae'r dystiolaeth hynaf o fodolaeth dynol yn dod o Ogof Pontnewydd, Ddinbych, lle darganfuwyd gweddillion Neanderthal yn dyddio o 230,000 o flynyddoedd yn ôl. Darganfuwyd gerrig bwyell a ddefnyddiwyd gan Neanderthaliaid yn Ogof Coygan sy'n dyddio o 60,000 i 40,000 o flynyddoedd yn ôl. Ymddangosodd y bodau dynol homo sapien cyntaf tua 60,000 o flynyddoedd yn ôl.
Yn Ewrop a Phrydain mae'r homo sapiens cynharaf yn dyddio o tua 40,000 o flynyddoedd yn ôl. Mae enghraifft o ysgerbwd Dynes Goch Paleolithig yn Ogof Pen-y-Fai yn dyddio o tua 34,000-33,000 o flynyddoedd yn ôl. Dyma'r enghraifft cynharaf o gladdu seremonïol yng Ngorllewin Ewrop i gyd ac mae sawl galwad wedi bod i ddychwelyd y dyn coch i Gymru o Loegr.
Ffermwyr (4000 CC)
bawd|225x225px|Bryn Celli Ddu, [[Ynys Môn|chwith]]
Ymddangosodd diwylliannau Neolithig gyntaf ym Mhrydain tua 4000 CC. Cyflwynwyd amaethyddiaeth i Brydain gan ffermwyr cyfandirol. Mewn astudiaeth genetig, dangoswyd bod cysylltiadau rhwng pobl Neolithig Prydain a phobl Neolithig Iberia. Mae hyn yn awgrymu bod pobl Neolithig Prydain yn ddisgynyddion i ffermwyr o Fôr Aegeaia a ddaeth i Brydain drwy ddilyn arfordir Môr y Canoldir. Adeiladwyd bedrodd Neolithig Pentre Ifan tua 4000 CC a siambr gladdu yn Carnedd Hir Parc Cwm tua 3800 CC ac adeiladau pren yn Llandygái sy'n dyddio o 3760-3620 CC. Tua 700 mlynedd yn ddiweddarach, adeiladwyd Bryn Celli Ddu tua 3074-2956 a CC.
Y Brythoniaid
de|bawd|209x209px|Prydain ac Iwerddon ar ddechrau hyd at oddeutu 500 OC, cyn sefydlu teyrnasoedd yr Eingl-Sacsoniaid.Bu mewnfudiad Celtaidd i dde Prydain tua 1000-875 CC a all fod yn gyfrifol am ledaeniad ieithoedd Celtaidd cynnar yn y cyfnod. Yn 55 a 54 CC, glaniodd Iŵl Cesar ym Mhrydain a theithiodd yn ne-ddwyrain yr ynys. Nododd bod tebygrwydd rhwng Celtiaid Prydain a Cheltiaid Gâl ond bod rhai pethau unigryw am y Brythoniaid gan gynnwys y ffaith eu bod yn peintio'u hunain gyda glaslys a'u bod yn defnyddio cerbydau mewn rhyfel yn gyson.
chwith|bawd|176x176px|Map bras o lwythau Cymru, ~48 OC
Dechreuodd goresgyniad y Rhufeiniaid tua 90 mlynedd yn ddiweddarach yn 43 OC, ac anfonwyd byddin o 40,000 i Brydain yn 48 OC. Rhoddir ddarlun gwahanol o'r Brythoniaid yn y cyfnod hwn gan yr ymerawdwr Claudius. Daeth y Rhufeiniaid i adnabod y llwythau Prydain yn ehangach a disgrifir rheolaeth mwy canolog ohonynt gan gynnwys brenhinoedd. Awgrymir yr awdur Barri Jones mai conffederaliaeth o lwythau Celtaidd a fodolodd yng Nghymru rhwng y Cornoficiaid, y Demetiaid, yr Ordoficiaid a'r Silwriaid. Mae'n bosib yr ysgogwyd Rhufain i oresgyn Cymru er mwyn sicrhau cyfoeth ei chyfoeth mwynol.bawd|224x224px|Darlun gyfoes o CaradogAr ôl gwrthwynebu'r Rhufeiniaid fel arweinydd y Catuvellauni, ffodd Caradog i'r gorllewin lle arweiniodd y Silwriaid a'r Ordoficiad yn erbyn y Rhufeiniaid. Daliwyd Caradog a chymerwyd ef i Rufain yn 51 OC. Daliwyd Ynys Môn, cadarnle Derwyddon yr Ordoficiaid yn 61 OC a thorrwyd coed derw y derwyddon. Gadawodd y gatrawd Rhufeinig i ymladd yn erbyn Buddug (Boudica) ond fe oresgynnwyd yr ynys eto yn 78 OC. Parhaodd y Silwres i ymladd gyda thactegau guerilla tan yr un cyfnod, 74-78 OC. Ar ei hanterth tua 70 OC roedd tua 30,00 o filwyr Rhufeinig yng Nghymru, ond roeddent yn cynnwys llwythau Nervii, Vettones a'r Astwriaid. Ni choncwerwyd Prydain yn drylwyr tan 84 OC.bawd|237x237px|Darlun gyfoes o Rufeiniaid yn lladd Derwydd|derwyddon ar [[Ynys Môn |chwith]]
Erbyn 120 OC creodd y Silwriaid Senedd Llwythol yn Caer-went fel canolbwynt "civitas", gwladwriaeth dinesig a ddefnyddiodd system ariannol Rhufeinig. Fe ddaeth Caerfyrddin yn ganolbwynt i'r Demetae ond fe barhaodd ir Ordoficiad i wrthwynebu'r Rhufeiniaid yn y 3g a'r 4g ac mae eu tiroedd yn wag ar fapiau Rhufeinig, er gwaethaf presenoldeb milwyr. Sefydlodd y Rhufeiniaid gaer lleng Caerllion a safle milwrol a ddatblygwyd fel tref Rhufeinig yng Nghaerfyrddin.
Dywed Gwyn Alf Williams y ganwyd Cymru yn 383 pan gadawodd Macsen Gymru sy'n ymddangos yn y gân Yma o Hyd; ond mae'r rhan fwyaf o haneswyr yn anghytuno â hyn. Erbyn 393, dad-filwriwyd Cymru oherwydd roedd angen mwy o filwyr gan y Rhufeiniaid yn Gâl ac erbyn 410 gadawodd y catrodau Rhufeinig gan adael dim ond tasgfeistri ar ôl i "fflangellu ysgwyddau'r brodorion" yn ôl Gildas. Erbyn 400 cymysgwyd llawer o Ladin gyda'r Frythoneg ac fe gyfunwyd y traddodiadau a diwylliant Celtaidd gyda rhai Rhufeinig.
Newid crefydd
Derwyddiaeth oedd crefydd y Brythoniaid ond tystiodd awduron y cyfnod bod eglwysi Cristnogol ymysg y Celtiaid erbyn 169 OC; fod Brythoniaid wedi dod yn Gristnogion erbyn 208 ac yn 314 OC roedd tri esgob o Frythoniad yng Nghyngor Arles. Sefydlwyd Eglwys annibynnol Gymreig/Brythonaidd cyn Eglwys Rufain ac Eglwys Loegr ac fe barhaodd i fod yn hollol annibynnol yn y cyfnod hwn. Yn 440 OC dywed i Sant Padrig sefydlu eglwys yn Llanbadrig yn Ynys Môn ac yn 470 eglwys lle sefir Eglwys Tyddewi heddiw.
Yn y 6g, adroddodd Taliesin fod y rhyfelwyr Brythonaidd yn rhoi eu dwylo ar y groes ac yn tyngu wrtho. Dywed Nennius i'r Brenin Arthur hefyd gael ei arwisgo ag arwyddlun frenhinol gan Dyfrig, esgob Llandaf yn Caerllion yn 517 OC cyn arwain y Brythoniaid i ryfel yn erbyn yr Eingl-Sacsoniaid. Claddwyd ef yn Glastonbury (dan reolaeth y Brythoniaid ar y pryd). Yn ôl Rhygyfarch ap Sulien, gwnaed Dewi Sant yn Archesgob metropolitan Prydain a'r Brythoniaid yn Synod Brefi (Llanddewi Brefi). Cynigodd yr hanesydd John Davies flwyddyn posib o 570 OC ar gyfer y digwyddiad hwn.
Teyrnasoedd cynnar Cymru
bawd|252x252px|Teyrnasoedd yr oesoedd canolDechreuodd y cyfnod Eingl-Sacsonaidd ym Mhrydain tua'r 5g, ac ar yr un pryd ffurfiwyd teyrnasoedd yng Nghymru megis Powys, Ystrad Tywi, Gwent, Dyfed, Gwynedd, Morgannwg, Ceredigion, a Brycheiniog. Yn y 5g symudodd Cunedda o Foryd Forth i Wynedd a gyrru setlwyr Gwyddelig o Ben Llŷn.
Gellir cysylltu'r teyrnasoedd Cymreig gyda thiroedd y llwythau a barhaodd trwy gydol y cyfnod Rhufeinig; Gwynedd gyda'r Ordoficiaid; Powys gyda'r Cornoficiaid; Gwent a Glywysing gyda'r Silwriaid; a Dyfed a a Deheubarth gyda'r Demetiaid. Ar ôl i Cunedda fudo i lawr o deyrnas Gododdin, cysylltwyd ei fab Ceredig gyda'r deyrnas Ceredigion a'i fab Meirion gyda Meirionydd. Dywed mae un o deyrn cynnar Glywysing (a ranodd yn hwyrach i Morgannwg, Gwynlliw a Gwent) oedd Emrys Wledig ac mai Gwrtheyrn a sefydlodd Gwerthrynion (Rhwng Gwy a Hafren).
Gwahanwyd y Cymry a'r Cernywiaid ar ol brwydr ger Dyrham yn 577 OC. Curwyd Rheged a Manaw Gododdin yn yr Yr Hen Ogledd. Dywed i Frwydr Caer yn 616 OC dorri'r cysylltiad tir rhwng Brythoniaid yr Hen Ogledd (Cumbria a gogledd ddwyrain Lloegr) a Chymru. Llwyddodd teyrnas Ystrad Clud i amddiffyn ei hannibyniaeth tan yr 11g hwyr. Yn y cyfnod hwn, roedd y bardd Aneirin yn byw ym mhrifddinas teyrnas Manaw Gododdin sef Din Eidyn (Caeredin). Ysgrifennodd y gerdd enwog, y Gododdin, yn sôn am lwyth y Gododdin yn yr Hen Ogledd yn brwydro'n erbyn yr Eingl-Sacsoniaid yn y 590au;
Fe lwyddodd Powys i amddiffyn ei thiroedd rhag deyrnas Eingl-Sacsonaidd Mersia ac fe godwyd Croes Eliseg gan Cyngen ap Cadell i goffáu ymdrechion Elisedd ap Gwylog (ei daid), "Yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys . . . allan o afael yr Eingl â'i gleddyf ac â thân". Yn yr 8g, fe gododd Aethelbald, brenin Mersia, Glawdd Wat ac yna cododd ei olynydd Offa, Glawdd Offa i gadw Brythoniaid Powys allan.
Ymdrechion i uno Cymru
bawd|216x216px|Teyrnasoedd dan reolaeth Rhodri MawrAr ôl i Dŷ Gwynedd gael ei sefydlu gan Cunedda, daeth Rhodri Mawr yn frenin arni yn 844 OC a daeth Powys dan ei reolaeth yn yr un flwyddyn ar ôl marwolaeth ei ewythr. Bu farw Cyngen ap Cadell yn Rhufain yn 854 a nodir darostyngiad olaf Powys i Wynedd yn 881-6. Ar ôl hyn, roedd un deyrnas dros Ogledd Cymru. Daw'r sôn nesaf am Bowys fel teyrnas annibynnol yn 1102. Priododd Rhodri Mawr Angharad ferch Meurig gan ennill rheolaeth dros teyrnasoedd Ceredigion ac Ystrad Tywi (a unwyd dan yr enw Seisyllwg). Rhodri oedd y cyntaf i uno rhannau sylweddol o Gymru tan y rhannwyd ei diroedd rhwng ei feibion ar ôl ei farwolaeth.
Yn y flwyddyn 930, galwodd frenin yr Eingl-Sacsoniad Athelstan bron i holl frenhinoedd Cymru i'w lys yn Henffordd a chytunwyd mai'r Afon Gwy fyddai'r ffin yno. Gorfodwyd termau gwaradwyddus ar y Cymry a phwysleisiwyd statws israddol y frenhiniaeth Gymreig. Dywedir mai hyn ysbrydolodd y gerdd Armes Prydein.
bawd|184x184px|Hywel Dda
Yn y 10g, etifeddodd Hywel Dda dde Seisyllwg ac yn 942 fe lwyddodd i uno Cymru gyfan heblaw Morgannwg. Roedd Hywel yn gyfrifol am greu Cyfraith Cymreig Hywel a bu'r unig frenin Cymreig i gynhyrchu ei arian ei hun gyda "Hywel rex" arnynt. Yn ôl y traddodiad, cynhaliodd gynulliad tua 945 yn Hendy-gwyn o chwech dyn o bob cantref yn ei deyrnasoedd er mwyn sefydlu cyfraith newydd. Roedd rhan fwyaf helaeth y cyfraith hwn yn cynnwys arferion Cymreig brodorol ac hefyd ychydig bach o ddylanwad Gwyddelig a Sacsonaidd. Yn y canrifoedd hwyrach, cydnabuwyd y cyfreithiau fel ffactor a unodd y Cymry. Ar ôl ei farwolaeth yn 950, rhannodd y teyrnasoedd unwaith eto.
Erbyn 1039, fe lwyddodd Gruffudd ap Llywelyn i gymryd Gwynedd a Phowys. Yn 1053, mewn cyfarfod gyd Gruffudd ap Llywelyn yn Beachley ac Edward y Cyffeswr wrth lan Clogwyn Aust ar ochr arall Afon Hafren. Cydnabyddodd Gruffudd oruwch-arglwyddiaeth Edward y Cyffeswr ond doedd dim termau eraill i'w cwrdd. Yn 1057 fe yrrodd ymaith deyrn Morgannwg ac wrth wneud, unodd Cymru gyfan am y tro cyntaf tan y lladdwyd ef yn 1063 gan Cynan ab Iago. Yr un flwyddyn, gorfodwyd hanner brodyr Gruffudd, Bleddyn ap Cynfyn a Rhiwallon ap Cynfyn i dalu gwrogaeth mwy costus i Edward.
Brwydro gyda'r Normaniaid
bawd|202x202px|Darlun 1900; "Gruffudd ap Cynan yng ngharchar Hugh d'Avranches yng Nghaer"
Ar ôl i Wiliam Goncwerwr ennill coron yr Eingl-Sacsoniaid yn 1066, bu brwydro dros diroedd Cymru am 25 mlynedd ac fe sefydlwyd "Pura Wallia" dan reolaeth y Cymry a'r Mers ("Marchia Wallia") dan reolaeth yr Normaniaid. Er gwaethaf hyn, erbyn 1100 enillodd y Cymry diroedd helaeth yn ôl oddi tan reolaeth Wiliam II gan gynnwys Gwynedd, Ceredigion a rhannau mawr o Bowys. Tan y cyfnod hwn, bu Eglwys Cymru yn annibynnol o'r pab Rhufeinig a'r Eglwys Seisnig ers oes Dewi Sant. Newidiwyd hyn pan benodwyd archesgob Normanaidd a gafodd ei annog gan Harri I i fod yn atebol i archesgob Caergaint.
Yn 1081, unodd Rhys ap Tewdwr a Gruffudd ap Cynan i adennill Teyrnas Deheubarth a Gwynedd rhag y Normaniaid. Llwyddodd ymdrechion Rhys ond daliwyd Gruffudd a'i garcharu. Yn 1093, lladdwyd Rhys ger Aberhonddu ond llwyddodd Gruffudd i ddianc o'i garchar tua'r un cyfnod. Ar ôl i'r Normaniaid ladd Rhys, brenin Deheubarth, cytunodd groniclwyr Cymreig a Seisnig y daeth cyfnod brenhinoedd yng Nghymru i ben. Yn 1098 bu'n rhaid i Gruffudd ffoi eto i Iwerddon ond dychwelodd yn 1099, pan lladdwyd y Norman pwerus, Hugh de Montgomery gan Lychlynwyr. Erbyn y 1120au, fe lwyddodd Gruffudd i reoli rhan fwyaf o Wynedd.
Yn y blynyddoedd ar ôl 1125, llwydodd mab Gruffydd ap Cynan, Cadwallon ap Gruffudd i ehangu tiroedd Gwynedd a etifeddwyd gan ennill arglwyddiaethau Rhos, Rhufoniog a Dyffryn Clwyd ac erbyn 1136 Meirionnydd. Ystyrir 1136 fel trobwynt, lle dinistriwyd byddin Eingl-Normanaidd yng Nghasllwchwr. Yn 1138, unodd wyrion Rhys ap Tewder (Anarawd ap Gruffudd a Cadell ap Gruffudd) gyda meibion Gruffydd ap Cynan, (Owain Gwynedd a Cadwaladr) i gwblhau concwest Ceredigion rhag y Normaniaid, heblaw Castell Aberteifi).
bawd|186x186px|Tomen y Rhodwydd|Castell y Rhodwydd) a sefydlwyd gan [[Owain Gwynedd yn 1149]]
Yn 1141, disgrifiwyd Owain a'i frawd Cadwaladr yn frenhinoedd Gwynedd ac yn 1152, llwyddodd Owain i adennill ffiniau cyn-Normanaidd Gwynedd yn ogystal â rhannau o Bowys a Deheubarth. Yn 1150 rheolodd Hywel ab Owain Gwynedd Geredigion a Meirionydd ond erbyn 1153 adenillwyd Ceredigion gan deyrnas Deheubarth. Yn 1163, fe wnaeth Malcolm brenin yr Alban, Rhys ap Gruffudd "tywysog y Cymru deheuol" ac Owain, "(tywysog y Cymry) gogleddol" ac arweinwyr eraill Cymru dalu gwrogaeth i Harri II, brenin Lloegr yng Nghyngor Woodstock.
Tywysogion Cymru
bawd|202x202px|Darlun 1909; Owain Gwynedd|chwithDisgrifiodd Owain Gwynedd ei hun fel "Owinus, rex Wallie" ("Owain, brenin Cymru") yn ei lythr cyntaf o dri at frenin Ffrainc; yr ymdrech cyntaf gan arweinydd Cymreig i sefydlu perthynas diplomataidd gyda brenin ar gyfandir Ewrop. Yn 1163, dim ond 4 mis ar ol cyfarfod Woodstock, dechreuodd ddisgrifio'i hun fel "Tywysog y Cymry". Mewn ymateb, ysgrifennodd Thomas Beckett mewn llythyr at y Pab Alecsander III, "the Welsh and Owain who calls himself prince" ac fod "the lord king was very moved and offended". Roedd hyn yn arwyddocaol i Owain ac y byddai ef a'r brenin Harri yn gwybod yn iawn fod "princeps" yn cyfeirio at lywodraethwr sofran gwlad yng nghyfraith Rhufain. Yn 1165 enillodd yr arweinwyr Cymreig frwydr yn erbyn y Saeson ym Mynyddoedd y Berwyn dan arweiniad Owain. Yn y cyfnod hwn, enillodd Owain Degeingl ac enillodd Rhys Geredigion, Emlyn a Chantref Bychan. Yn 1172 cydnabuwyd Rhys fel 'Ustus (Justice) De Cymru' a chynhaliodd Eisteddfod Castell Aberteifi yn 1176.bawd|207x207px|Castell y Bere, a godwyd gan [[Llywelyn Fawr]]
Yn 1201 fe ddaeth Llywelyn ap Iorwerth i'r amlwg gan ennill rheolaeth dros Wynedd a gwneud ei hun yn "Dywysog Gogledd Cymru gyfan", yn hwyrach defnyddiodd y teitl "Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri". Ar ôl dioddef o strôc yn 1237, trosglwyddodd ei bwerau i'w fab Dafydd ap Llywelyn a chasglodd arweinwyr eraill y wlad yn Abaty Ystrad Fflur ynghyd i dalu gwrogaeth iddo fel Tywysog Cymru.
bawd|187x187px|Castell Dolbadarn a godwyd gan Llywelyn ein Llyw Olaf|chwith
Erbyn 1258 bu Llywelyn ap Gruffudd yn rheoli bron y cyfan o "Gymru Gymreig" (Pura Wallia) a dechreuodd ddefnyddio teitl Tywysog Cymru. Cynhaliodd Llywelyn gynulliad o fân-benaethiaid Cymru yn gynnar y flwyddyn honno, lle addawyd gwrogaeth a ffyddlondeb iddo. Wedi iddo ymestyn ei reolaeth i lawr i'r Bannau Brycheiniog yn 1262, sefydlodd Cytundeb Trefaldwyn yn 1267 lle cytunodd Harri III, brenin Lloegr i gydnabod Llywelyn fel Tywysog Cymru. Ym 1277, gorfododd ymosodiad Edward I i Llywelyn dderbyn Cytundeb Aberconwy, gan olygu y byddai'n colli llawer o'r tir a enillwyd yn flaenorol, ond yn cadw teitl Tywysog Cymru.
Diwedd annibyniaeth Cymru
bawd|242x242px|Cofeb Llywelyn ap Gruffudd|Llywelyn yng Nghilmeri lle lladdwydYn 1282, fe wnaeth trethi newydd a cham-drin swyddogion lleol y goron arwain at wrthryfel Cymreig. Cynigwyd iarllaeth Seisnig i Llywelyn ond ymatebodd Llywelyn fod pobl Eryri yn;
bawd|242x242px|Y Bardd (1774), gan Thomas Jones, yn seiliedig ar Cyflafan y beirdd|Gyflafan y beirdd
Ar ôl teithio i'r de, gwahanwyd Llywelyn oddi wrth ei filwyr a lladdwyd ef ger Llanfair-ym-Muallt; dyma oedd diwedd annibyniaeth Cymru. Anfonwyd ei ben i Lundain, a'i roi ar bicell ar giât Tŵr Llundain a'i goroni gyda eiddew, symbol o fod tu hwnt i'r gyfraith. Safodd y pen ar y giât am o leiaf pymtheg mlynedd. Daliwyd ei frawd Dafydd chwe mis wedi hynny, ac ef oedd y person nodedig cyntaf i gael ei grogi, diberfeddu a chwarteru. Cymerwyd meibion Dafydd i gastell Seisnig lle cysgodd un ohonynt mewn cawell am gyfnod. Cymerwyd y Dywysoges Gwenllian i fynachlog Seisnig am ei bywyd cyfan heb allu siarad Cymraeg. Cyhoeddodd Statud Rhuddlan 1284 fod Pura Wallia yn "annexed an united to the crown of the said kingdom as part of the said body". Adeiladodd Edward res o gestyll mawr i gadw'r Cymry dan reolaeth — gan gynnwys cestyll Rhuddlan, Conwy, Caernarfon, Biwmares, a Harlech. Cymerwyd Tlysau Coron Cymru a chreiriau sanctaidd i gysegr Edward Gyffeswr yn Abaty Westminster. Enwyd fab brenin Lloegr yn "dywysog Cymru" yn 1301 yng Nghaernarfon a pherchnogwyd holl diroedd y teuluoedd a rhyfelodd yn erbyn y goron Seisnig. Yn ôl un bardd, "Ac yna taflwyd Cymru oll i'r llawr".
Yr Oesoedd Canol Diweddar
bawd|223x223px|Cofeb Madog ap Llywelyn, Eglwys yr Holl Saint ger Wrecsam
Bu gwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294 ac yn 1295. Yr un flwyddyn pasiwyd y cyntaf o'r Deddfau Penyd yn erbyn Cymru. Yn 1316, bu gwrthryfel Llywelyn Bren. Bu dau gyfnod newyn yn hanner cyntaf y ganrif ac yna daeth tair afiechyd i'r byd gorllewinol yn 1347-51 gan gynnwys 'Y Farwolaeth Fawr' lle bu farw chwarter o boblogaeth Cymru yn 1349-50. Yn 1300, poblogaeth Cymru oedd tua 300,000, ond erbyn diwedd y ganrif roedd tua 200,000.
bawd|222x222px|Cerflun Owain Glyn Dŵr, Corwen
Cyhoeddwyd Owain Glyn Dŵr yn dywysog Cymru ar 16 Medi 1400 yn Glyndyfrdwy gyda 300 o gefnogwyr. Cefnogwyd Glyndŵr gan Rhys ap Tudur Fychan, Gwilym ap Tudur, Rhys Ddu, Rhys Gethin, Gwilym Gwyn ap Rhys Llwyd ac yn 1401, Henry Dunn a roddodd gyngor ar frwydro. Enillodd Gwilym ap Tudur Conwy yn 1401 ac enillodd Glyndŵr Frwydr Hyddgen. Lladdwyd un o gefnogwyr Glyndŵr, Llywelyn ap Gruffudd Fychan gan y brenin yn 1401 a dechreuwyd Deddfau Penyd yn erbyn Cymru yn 1402. Cynhaliwyd Seneddau ym Machynlleth yn 1404 ac yn Harlech yn 1405. Ysgrifennwyd Lythyr Pennal yn 1406 gan gynnwys ei weledigaeth dros adfer Eglwys annibynnol Cymru a'i chanolbwynt yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi yn ogystal a chreu prifysgolion yn Ne a Gogledd Cymru. Yn 1408 collwyd cestyll Aberystwyth a Harlech a llosgwyd ei gartref Sycharth a bu brwydrau ola'r gwrthryfel yn 1412. Bu farw ei fab Gruffudd yn 1411 yn nhŵr Llundain ac hefyd yn hwyrach ei wraig Margaret Hanmer a'i ferched Alys a Catrin. Roedd Llythyr Pennal a Sêl Fawr Owain yn symbolau o hyder y cyfnod. Fe wrthododd Maredudd ab Owain Glyn Dŵr bardwn swyddogol tan 1421.
Cyfnod modern cynnar
bawd|Taith Harri Tudur trwy Gymru, 1485|252x252px
Yn 1473, ffurfiwyd cyngor ar gyfer y dywysogaeth yn Llwydlo, wedi geni ac arwisgiad Edward yn 1471. Wedi hyn bu Rhyfeloedd y Rhosynnau lle rhanwyd cefnogaeth y Cymry. Bu Harri Tudur yn byw'n alltud yn Llydaw a defnyddiodd draddodiad barddol proffwydol Cymreig (Mab Darogan) a'i daid oedd Owain ap Maredudd (Owain Tudur) a oedd yn gefnder i Owain Glyndŵr. Enillodd gefnogaeth yng Nghymru ar ôl dweud, "ein tywysogaeth ni o Gymru a'r bobl o'r un peth i'w rhyddid blaenorol, gan eu traddodi o'r fath gaethwasanaethau truenus ag y buont yn druenus ers tro byd". Glaniodd ym Mae'r Felin ym Mhenrhyn Dale ym Mhenfro, enillodd Brwydr Maes Bosworth gan chwifio 'Draig Goch Cadwaladr". Gwelwyd buddugoliaeth 1485 fel un Cymreig gan Gymry.
Ar ôl i Harri VIII wneud ei hun yn bennaeth Eglwys Lloegr yn 1534, gwelwyd Cymru fel problem bosibl a oedd yn cynnwys dynion uchelgeisiol a oedd yn anhapus a'i hanfantais ethnig ac yn rhwystredig gyda chymhlethdodau cyfreithiol. Bu Cymru hefyd yn dir glanio i Harri Tudur ac yn agos at Iwerddon Gatholig. Prif weinyddwr coron Lloegr, Thomas Cromwell, a anogodd y Deddfau yn 1536 a 1542-43 i wneud Cymru yn rhan o Loegr. Diddymwyd y Mers ac ehangwyd Tywysogaeth Cymru dros Gymru cyfan. Dilewyd y Gyfraith Gymreig. Disgrifiwyd Cymru fel "Tywysogaeth, Gwlad neu Diriogaeth" a ffurfiwyd ffin â Lloegr. Caniatawyd i Gymry ddal swyddi cyhoeddus ond gyda â'r gofyniad i allu siarad Saesneg a gwnaed Saesneg yn iaith y llysoedd.
Crefydd, rhyfel cartref a gwella addysg
bawd|163x163px|Yr esgob William Morgan (esgob)|William Morgan gyda'i feibl
Newidiodd y crefydd swyddogol o Gatholigiaeth i Brotestaniaeth yn 1533, yn ôl i Gatholigiaeth yn 1553-1558 ac yna'n ôl i Brotestaniaeth gyda Elisabeth I. Yn 1546, argraffwyd y llyfr cyntaf yn yr iaith Gymraeg, Yn y lhyvyr hwnn ac ystyrir hyn yn drobwynt a sicrhau lle'r Gymraeg yn y diwygiad protestanaidd ac yn nhechnoleg newydd. Cyfieithodd William Morgan y Beibl i'r Gymraeg yn 1588 ar ôl lobïo gan Brotestaniaid o Ogledd Cymru i San Steffan orchymyn cyfieithiad o'r Beibl i'r Gymraeg er mwyn sicrhau diwygiad y Cymry. Daeth rhannau o Gymru megis Dinbych-y-pysgod yn fwy cyfoethog erbyn diwedd ei theyrnasiad ond roedd Cymru'n parhau i fod yn wlad tlawd annatblygedig heb ddosbarth canol cryf.
Yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr, bu rhan fwyaf o uchelwyr Cymreig yn Cefnogi'r Stiwartiaid oherwydd fod James I yn ddisgynnydd i Harri Tudur a welwyd fel brenin Cymreig. Bu brwydrau ffyrnig yng Nghymru gan gynnwys Brwydr Sain Ffagan yn 1648.
chwith|bawd|161x161px|William Williams, Pantycelyn
Daeth y Diwygiad Methodistaidd i'r amlwg fel mudiad annibynnol yng Nghymru a arweiniwyd gan Howel Harris a Daniel Rowland yn yr 18g. Daeth William Williams, Pantycelyn i'r amlwg yn yr un cyfnod, yn enwedig fel awdur 800 o emynau.
Yn yr un cyfnod chwaraeodd Griffith Jones, Llanddowror rôl pwysig yn y system addysg Gymreig a sefydlodd system o ysgolion i ddysgu pobl Cymru i ddarllen a system ysgolion teithio yn 1737 i helpu pobl cefn gwlad i ddarllen y Beibl. Bu hyd yn oed Catherine fawr Rwsia yn awyddus i ddefnyddio'r system ar ôl clywed amdani. Yn yr un cyfnod, bu mudiad Celtaidd a sefydlwyd Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion yn Llundain yn 1751.
bawd|184x184px|Welsh Not yn amgueddfa Cymru Sain Ffagan. Defnyddiwyd yn Ysgol Pontgarreg, Llangrannog, 1852
Bu ymdrech eang i ormesu'r Gymraeg a welwyd gyda'r Welsh Not. Mewn ymateb i bryder dyn busnes Cymreig ac aelod San Steffan am anfantais y Cymry o beidio â allu siarad Saesneg bu adroddiad y Llyfrau Gleision, lle disgrifiwyd y Gymraeg fel iaith gydag "evil effects" a'r Cymry fel pobl anfoesol tu hwnt a bu teimladau o gywilydd ymysg y Cymry. Er gwaethaf hyn, bu cyfres o ymatebion chwyrn gan gynnwys yr enwog Brad y Llyfrau Gleision gan Robert Jones Derfel.
Sefydliadau cenedlaethol a mewnfudo
bawd|204x204px|Cofeb i awduron Hen Wlad fy Nhadau, [[Evan James a James James, Pontypridd]]
Bu hefyd geni cenedlaetholdeb amddiffynnol yng Nghymru a ffurfiwyd sefydliadau cenedlaethol megis Cymdeithas Hynafiaethau Cymru yn 1846 a Undeb yr Annibynwyr Cymraeg a Undeb Bedyddwyr Cymru. Daeth Hen Wlad fy Nhadau i'r amlwg. Ar ddiwedd y 19g ffurfiwyd nifer o sefydliadau cenedlaethol eraill gan gynnwys Eisteddfod Genedlaethol Cymru yn 1861,Cymdeithas Bêl-droed Cymru yn 1876, Undeb Rygbi Cymru yn 1881 a Phrifysgol Cymru yn 1893.
Deddf Cau ar y Sul (Cymru) 1881 oedd y ddeddfwriaeth gyntaf i gydnabod statws Cymru ar wahân i Lloegr ers y Deddfau 1536-43 ac erbyn 1889 bu Deddf Addysg Ganolraddol Cymru 1889 a ganiataodd ffurfio ysgolion uwchradd wladol. Yn Ebrill 1887 sefydlodd Tom Ellis fudiad Cymru Fydd yn Llundain gyda phrif amcan o sefydlu corff deddfu cenedlaethol dros Gymru (ymreolaeth, ond ni awgrymwyd annibyniaeth) ac hefyd er mwyn sicrhau aelodau seneddol a fyddai'n cynrychioli Cymru'n drwyadl. Sefydlwyd hefyd Cyngor Cenedlaethol Cymru i gynrychioli'r blaid Rhyddfrydol yr un flwyddyn. Lansiwyd cylchgrawn o'r un enw yn 1888 o Ddolgellau; yn agos i le bu Tom Ellis yn byw.
Yn 1851-1911 mudodd 388,000 allan o ardaloedd gwledig Cymru ac fe wnaeth 366,000 fudo i ardaloedd glo y de. Tan yr 1890au, Cymry cefn gwlad oedd y rhan fwyaf helaeth a aeth i'r ardaloedd glo. Yng nghyfrifiad 1890 recordiwyd fod 100,000 o Gymry yn byw yn Unol Daleithiau America gyda'r rhan fwyaf ohonynt yn nhalaith Efrog Newydd ac ardaloedd dur Ohio. Yng nghyfrifiad 1891 roedd dros 228,000 o Gymry yn byw yn Lloegr gan gynnwys y dinasoedd mawr.
Ar ddechrau'r 20g gwelwyd hefyd greu nifer o sefydliadau cenedlaethol Cymreig gan gynnwys Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1911, y Gwarchodlu Cymreig yn 1915 a Bwrdd Iechyd Cymru yn 1919. Yn 1914, pasiwyd Ddeddf Eglwysi Cymru a arweiniodd at ddatgysylltu'r Eglwys yng Nghymru yn 1920. Yn 1925 sefydlwyd Plaid Genedlaethol Cymru a'i hailenwyd yn Blaid Cymru yn 1945. Egwyddorion y blaid a ddiffiniwyd yn 1970 oedd; hunanlywodraeth i Gymru; diogelu diwylliant, traddodiadau, iaith a sefyllfa economaidd Cymru; a sicrhau aelodaeth i wladwriaeth Gymreig hunanlywodraethol yn y Cenhedloedd Unedig.
Datganoli
bawd|228x228px|Rali Senedd i Gymru mewn 5 mlynedd, Machynlleth, 1949
Ar 1 Hydref 1949, bu rali ym Machynlleth er mwyn hybu Ymgyrch Senedd i Gymru, cyn ei lansio'n swyddogol ar 1 Gorffennaf 1950 mewn rali arall yn Llandrindod. Arweiniodd hyn at gyflwyno deiseb 240,652 o enwau i Dŷ’r Cyffredin yn 1956. Helpodd yr ymgyrch sefydlu Swyddfa Gymreig ac Ysgrifennydd Gwladol i Gymru. Methodd y refferendwm 1979 ond cafwyd Cynulliad Cenedlaethol yn 1997. Pasiwyd Deddf Llywodraeth Cymru 1998 a ffurfio Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn 1999. Trosglwyddodd y ddeddf bwerau o Ysgrifennydd Gwladol Cymru i'r Cynulliad (Senedd Cymru bellach).
Agorwyd adeilad newydd y Senedd ar Ddydd Gŵyl Dewi yn 2006. Yn yr un flwyddyn pasiwyd ddeddf yn gwahaniaethu Llywodraeth Cymru oddi wrth y Cynulliad. Caniataodd y ddeddf i aelodau cynulliad i greu deddfwriaeth sylfaenol am y tro cyntaf.
Yn 2011, pleidleisiodd etholwyr Cymru mewn refferendwm o blaid pwerau deddfu llawn i'r Cynulliad yn y meysydd y mae’n gyfrifol amdanynt. Pasiwyd Deddf Casglu a Rheoli Trethi (Cymru) 2016 a oedd yn cynnwys trethu a benthyca a ddatganolwyd gan Ddeddf Cymru 2014. Gwnaeth Deddf Cymru 2017 Gynulliad Cenedlaethol Cymru'n rhan barhaol o gyfansoddiad y Deyrnas Unedig. Ar ôl pasio Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020 newidiwyd enw'r Cynulliad Cenedlaethol i Senedd Cymru.
Gwleidyddiaeth
Mark Drakeford yn cwrdd a phrif weinidog Yr Alban Humza Yousaf, Caeredin, 2023]]
Mae Cymru'n wlad sy'n rhan o'r Deyrnas Unedig. Brenhiniaeth seneddol yw'r Deyrnas Unedig, a ddisgrifir yn un ddemocrataidd. Llywodraethir Cymru gan system Model Cadw Pwerau, lle restrir holl faterion dan reolaeth Senedd y Deyrnas Unedig, gyda'r gweddill o dan reolaeth Senedd Cymru. Mae Cymru yn ethol 40 aelod i Senedd y Deyrnas Unedig.
Mae Swyddfa Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn cefnogi Ysgrifennydd Cymru ac Is-Ysgrifenyddion Gwladol Seneddol gan gynrychioli Llywodraeth y Deyrnas Unedig yng Nghymru ac yn cynrychioli Cymru yn Llywodraeth y Deyrnas Unedig.
Rheolir llywodraeth leol yng Nghymru gan 22 o awdurdodau unedol.
Senedd Cymru
bawd|239x239px|Senedd CymruMae Senedd Cymru yn gorff etholedig sy'n cynrychioli Cymru a’i phobl ac yn deddfu ar gyfer Cymru ac yn dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif.
Cafodd y Senedd ei sefydlu yn 1997 ar ôl refferendwm datganoli i Gymru. Cynulliad Cenedlaethol Cymru oedd yr enw gwreiddiol, cyn mabwysiadu'r enw Senedd Cymru yn 200. Mae gan y Senedd 60 o aelodau, ond mae cynlluniau i gynyddu hyn i 96. Ar hyn o bryd mae 30 aelod Llafur Cymru, 16 aelod Ceidwadwyr Cymreig, 12 aelod Plaid Cymru, 1 o’r Democratiaid Rhyddfrydol Cymru ac 1 annibynnol. Bydd etholiad nesaf Senedd Cymru ar Fai 7, 2026.
Heddlu a Lluoedd Arfog
bawd|Ceir Heddlu, Caerdydd
Mae gan Gymru bedwar heddlu, Heddlu Gogledd Cymru, Heddlu Dyfed-Powys, Heddlu De Cymru a Heddlu Gwent. Mae prif heddwas Dyfed-Powys wedi galw am un llu "Heddlu Cymru" erbyn 2030.
Yn y lluoedd arfog yng Nghymru, y Fyddin sydd â’r presenoldeb fwyaf gyda dros 1,400 o bersonél. Yn 2019 roedd 3,230 o bersonél milwrol a sifil wedi’u lleoli yng Nghymru. Roedd hefyd dros 60 o sefydliadau a chanolfannau'r Weinyddiaeth Amddiffyn, gan gynnwys canolfannau wrth gefn a chyfleusterau hyfforddi.
Daearyddiaeth
bawd|224x224px|Cymru o'r gofodYn y canol oesoedd diweddar, cantrefi a chymydau oedd yn ffinio ardaloedd Cymru, a nodwyd gan Gruffudd Hiraethog yn y 16g. Yn 1996 crëwyd 22 prif ardal i gymryd lle'r hen siroedd: mae'r prif ardaloedd newydd hyn yn gweithredu fel awdurdodau unedol. Mae gan Gymru saith dinas, sef Bangor, Caerdydd (prifddinas Cymru), Casnewydd, Llanelwy, Tyddewi, Abertawe a Wrecsam.
Mae tri Pharc Cenedlaethol yng Nghymru: Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, Parc Cenedlaethol Eryri a Pharc Cenedlaethol Arfordir Penfro. Gan gan Gymru bedwar safle sydd â statws Treftadaeth Byd UNESCO; Cestyll Biwmares, Harlech, Caernarfon, a Chonwy ers 1986; ardal ddiwydiannol Blaenafon ers 2000; Traphont Ddŵr a Chamlas Pontcysyllte ers 2009; a'r diweddaraf yw Tirwedd Llechi Gogledd-Orllewin Cymru.
Moroedd Cymru
bawd|265x265px|Map o foroedd CymruMae arfordir Cymru'n 2,120 km o hyd ac mae arwynebedd moroedd tiriogaethol Cymru tua 32,000 km sgwâr. Mae Moroedd Cymru'n cynnwys y môr o gwmpas arfordir Cymru; fe reolir hyd at 24 milltir (uchafswm) o'r dyfroedd hyn yn bennaf gan Lywodraeth Cymru. Ystyrir Moroedd Cymru yn asedau gwerthfawr, yn rhan annatod o hanes Cymru a'i mytholeg, ei heconomi a'i ffordd o fyw. Ceir ynddynt nifer fawr o rywogaethau, cynefinoedd ac ecosystemau gwahanol iawn ac maent yn ffynhonnell incwm sylweddol, tyrbinau gwynt er enghraifft. Mae'r moroedd hyn, a adnabyddir weithiau fel 'moroedd tiriogaethol' tua'r un faint, o ran arwynebedd, a moroedd tiriogaethol yr Almaen.
Caniataodd Ddeddf y Môr (2009) i Weinidogion Cymru fod yn gyfrifol am gynllun Morol ar gyfer dyfroedd glannau Cymru (0-12 môr-filltir) a dŵr mawr Cymru (o 12 môr-filltir hyd at y ffin forol ag Iwerddon). Creodd y ddeddf Parth Cymru, sef moroedd Cymru hyd at y ffin forol ag Iwerddon.
Bioamrywiaeth
Adar tirol
bawd|Barcud coch|Barcud Coch, [[Rhaeadr|204x204px]]
Mae 60% o Gymru yn uwch na’r gyfuchlin 150m, mae’r wlad yn cynnal amrywiaeth o adar cynefin yr ucheldir, gan gynnwys y gigfran a mwyalchen y mynydd. Mae adar ysglyfaethus yn cynnwys y cudyll bach, boda tinwyn a'r barcud coch, symbol cenedlaethol o fywyd gwyllt Cymru. At ei gilydd, mae mwy na 200 o wahanol rywogaethau o adar wedi’u gweld yng ngwarchodfa’r RSPB yng Nghonwy, gan gynnwys ymwelwyr tymhorol.
Adar morol
bawd|166x166px|Pâl, [[Ynys Sgomer]]Oherwydd ei harfordir hir, mae Cymru yn gartref i amrywiaeth o adar môr. Mae'r arfordiroedd a'r ynysoedd cyfagos yn gartref i nythfeydd o huganod, adar drycin Manaw, palod, gwylanod coesddu, mulfilod a llursod. Ar warchodfa RSPB Clogwyni Ynys Lawd ar Ynys Môn mae amrywiath o adar morol yn byw gan gynnwys palod, gwylogod, llursod, gwylanod coesddu, adar drycin y graig, yn ogystal a chigfrain, brain coesgoch a hebogiaid tramor. Mae pâliaid hefyd yn nythu ar ynysoedd o amgylch Cymru gan gynnwys Ynys Sgomer ger arfordir Penfro. Hefyd ar Ynys Sgomer yn ogystal a Ynys Sgogwm mae Aderyn drycin Manaw ac amcagyfrifir fod tua 350,000 o barau yn ythu yno ac maent hefyd i'w gweld ar Ynys Enlli.
Mamaliaid
Bu farw mamaliaid mwy, gan gynnwys eirth brown, bleiddiaid a chathod gwyllt, allan yn ystod cyfnod y Normaniaid. Heddiw, mae mamaliaid yn cynnwys chwistlod, llygod pengrwn, moch daear, dyfrgwn, carlymod, gwencïod, draenogod a phymtheg rhywogaeth o ystlumod. Mae dwy rywogaeth o gnofilod bach, y llygoden wddf felen a'r pathew, o bwys Cymreig arbennig i'w cael ar y ffin nad oedd yn cael ei tharfu yn hanesyddol. Nid yw'r bele, sy'n cael ei weld yn achlysurol, wedi'i gofnodi'n swyddogol ers y 1950au. Bu bron i'r ffwlbart gael ei yrru i ddifodiant ym Mhrydain, ond fe barhaodd yng Nghymru ac mae bellach yn lledu'n gyflym. Mae geifr gwyllt i'w cael yn Eryri. Ym mis Mawrth 2021, rhoddodd Cyfoeth Naturiol Cymru drwydded i ryddhau hyd at chwe afanc yn Nyffryn Dyfi, sef y rhyddhad swyddogol cyntaf o afancod yng Nghymru.
Planhigion
Mae gan Gymru nifer o rywogaethau planhigion nad ydynt i’w cael yn unman arall yn ngwledydd Prydain, gan gynnwys y cor-rosyn rhuddfannog (Tuberaria guttata) ar Ynys Môn a Llysiau'r bystwn melyn (Draba aizoides) ym Mhenrhyn Gŵyr.
Economi
Yr arian a ddefnyddir yng Nghymru yw'r Bunt, a gynrychiolir gan y symbol £. Banc Lloegr yw'r banc canolog, sy'n gyfrifol am gyhoeddi arian cyfred, ac mae'n cadw cyfrifoldeb am bolisi ariannol a dyma fanc canolog y Deyrnas Unedig. Mae’r Bathdy Brenhinol, sy’n dosbarthu’r darnau arian a ddosberthir ar draws y Deyrnas Unedig gyfan, wedi’i leoli ar un safle yn Llantrisant, Rhondda Cynon Taf ers 1980, ar ôl trosglwyddo’n raddol weithrediadau o’u safle Tower Hill, Llundain o 1968.
Mae cynnyrch mewnwladol crynswth Cymru wedi cynyddu o £37.1 biliwn yn 1998 i £79.3 biliwn yn 2019, £75.7 biliwn yn 2020 ac yna £79.7 biliwn yn 2021.bawd|'Tŷ Admiral', Caerdydd; cyflogwr preifat mwyaf y wlad, gyda 7,000 o weithwyr|192x192pxMae cwmnïau a busnesau Cymreig wedi cael eu disgrifio fel "asgwrn cefn economi Cymru". Mae 99% o'r busnesau yng Nghymru yn Fusnesau Bach a Chanolig, sy'n cyflogi llai na 250 o bobl, a'r mwyafrif ohonynt yn ficro-sefydliadau, hynny yw maent yn cyflogi llai na 10 o weithwyr. Er y nifer fawr o fusnesau bach a chanolig, y prif gyflogwr yng Nghymru yw'r sector cyhoeddus.
Yn dilyn Brexit, cyhoeddodd llywodraeth y Deyrnas Unedig ym mis Ebrill 2022 y byddai Cronfa Ffyniant Gyffredin y Deyrnas Unedig (UKSPF) yn disodli cronfeydd strwythurol yr Undeb Ewropeaidd. Mae Llywodraeth Cymru wedi beirniadu’r cyfanswm o £632 miliwn dros 2020 i 2023 a ddyrannwyd i Gymru, gan nodi bod Cymru’n cael ei thanariannu o £1.1 biliwn gan lywodraeth y Deyrnas Unedig.
Trafnidiaeth
bawd|205x205px|Gorsaf reilffordd Caerdydd Canolog|Gorsaf Caerdydd Canolog
Mae gan wibffordd yr A55 rôl debyg ar hyd arfordir Gogledd Cymru, gan gysylltu Caergybi a Bangor â Wrecsam a Sir y Fflint. Mae hefyd yn cysylltu â gogledd-orllewin Lloegr, Caer yn bennaf. Y prif gyswllt rhwng gogledd a de Cymru yw'r A470, sy'n rhedeg o Gaerdydd i Landudno.bawd|Map y ffordd A470|154x154px
Llywodraeth Cymru sy’n rheoli’r rhannau hynny o rwydwaith rheilffyrdd Prydain yng Nghymru, drwy gwmni gweithredu trenau Trafnidiaeth Cymru. Mae gan ranbarth Caerdydd ei rwydwaith rheilffyrdd trefol ei hun. Mae toriadau Beeching yn y 1960au yn golygu bod y rhan fwyaf o'r rhwydwaith sy'n weddill wedi'i anelu at deithio o'r dwyrain i'r gorllewin gan gysylltu â phorthladdoedd Môr Iwerddon ar gyfer llongau fferi i Iwerddon. Mae gwasanaethau rhwng gogledd a de Cymru yn gweithredu drwy ddinasoedd Lloegr Caer a Henffordd a threfi Amwythig, Croesoswallt a Threfyclo ar hyd Lein y Gororau. Mae trenau yng Nghymru yn cael eu pweru gan ddisel yn bennaf ond mae cangen Prif Linell De Cymru o Brif Linell Great Western a ddefnyddir gan wasanaethau o Paddington Llundain i Gaerdydd yn cael ei thrydaneiddio, er bod y rhaglen wedi profi oedi sylweddol a gorwario costau.
Maes Awyr Caerdydd yw maes awyr rhyngwladol Cymru. Yn darparu cysylltiadau â chyrchfannau Ewropeaidd, Affrica a Gogledd America, mae tua 12 milltir (19 km) i'r de-orllewin o ganol dinas Caerdydd, ym Mro Morgannwg. Roedd hediadau o fewn Cymru yn arfer rhedeg rhwng Ynys Môn (y Fali) a Chaerdydd, ac fe’u gweithredwyd ers 2017 gan Eastern Airways. Nid yw’r hediadau hynny ar gael mwyach, o 2022 ymlaen. Mae hediadau mewnol eraill yn gweithredu i ogledd Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon. Mae gan Gymru bedwar porthladd fferi masnachol.
Mae gwasanaethau fferi rheolaidd i Iwerddon yn gweithredu o Gaergybi, Doc Penfro ac Abergwaun. Cafodd y gwasanaeth o Abertawe i Gorc ei ganslo yn 2006, ei adfer ym mis Mawrth 2010, a’i dynnu’n ôl eto yn 2012.
Addysg
bawd|Prifysgol Bangor|163x163pxMae prifysgolion Cymru yn cynnwys Prifysgol Aberystwyth a sefydlwyd yn 1872, sef prifysgol hynaf Cymru; Prifysgol Bangor sydd wedi'i hadnabod fel prifysgol yng Nghymru â'r gradd creadigol orau; Prifysgol Metropolitan Caerdydd sydd yn ffocysu ar gyrsiau ymarferol ac enillodd wobr ariannol am ragoriaeth dysgu yn 2017: Prifysgol Caerdydd, sef prifysgol gorau Cymru yn ôl un canllaw yn 2020; Prifysgol Abertawe, prifysgol y flwyddyn yn 2019; Prifysgol De Cymru a sefydlwyd yn 2013 a enillodd prifysgol seibr (cyfrifiadurol) y flwyddyn 2019: Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant, y prifysgol orau yng Nghymru am y gymuned ddysgu yn 2018; Prifysgol Glyndŵr Wrecsam a ddaeth yn ail ar draws y Deyrnas Unedig am foddhad myfyrwyr.
Iechyd
bawd|161x161px|Ysbyty Athrofaol Cymru
Mae GIG Cymru yn darparu gwasanaeth iechyd gwladol i tua 3 miliwn o bobl sy'n byw yng Nghymru. Ariennir y gwasanaeth yn gyhoeddus, a Llywodraeth Cymru sy'n gyfrifol am strategaeth gofal iechyd Cymru drwy saith Fwrdd Iechyd Lleol Cymru, y tair Ymddiriedolaeth a'r ddau Awdurdod Iechyd Arbennig. Egwyddor y Gwasanaeth Iechyd yw y dylai pawb gael mynediad at wasanaeth iechyd yn rhad ac am ddim.
Demograffeg
Poblogaeth
Yn ôl Cyfrifiad 2021 yr oedd 3,107,500 o bobl yn byw yng Nghymru, sy'n rhoi dwysedd o 149.6/km².
Iaith
Yn ôl cyfrifiad 2021, mae 17.8% o boblogaeth Cymru yn gallu siarad Cymraeg, sef 538,000 o bobl. Yn 2011 roedd 19% o Gymry yn siarad Cymraeg.
Diwylliant
Cerddoriaeth
bawd|183x183px|Gruff Rhys
Mae gan Gymru'r llys enw ‘Gwlad y Gân’, a thraddodiad canu lle mae'r genedl wedi eu magu wrth ganu yn yr ysgol ysgol, mewn partïon ac yn y capel. Mae'r Cymry yn cystadlu yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru, sef yr ŵyl lenyddol gystadleuol a cherddoriaeth fwyaf Ewrop. Mae canu a chanu côr yn rhan o hunaniaeth a thraddodiad Cymru fel y dwedir yn nofel Richard Llewellyn How Green Was My Valley (1941), "Mae fy mhobl yn canu fel mae llygaid yn gweld".
Llenyddiaeth
Mae'r Gododdin yn enw ar gasgliad o dros gant o bennillion yn Gymraeg o ail hanner y 6g a oedd wedi datblygu o'r iaith Brythoneg.
Chwaraeon
bawd|178x178px|Monolith o fathodyn Tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru|pêl-droed Cymru a [[Gareth Bale yng Nghastell Caerdydd]]
Er bod caeau pêl droed wedi bod yn hanner gwag ar adegau, mae pêl-droed wedi dod yn fwy poblogaidd yng Nghymru wrth i dîm pêl-droed Cymru brofi llwyddiant. Adnabyddir y cefnogwyr heddiw fel y Wal Goch. Mae'r rhan fwyaf o gemau rhyngwladol y tîm dynion bellach o flaen torfeydd llawn a bu record o 15,000 yn gwylio'r tîm merched fis Hydref 2022 mewn gêm rhagbrofol Cwpan y Byd. Mae'r gêm bellach yn gysylltiedig â ffasiwn, cerddoriaeth a gwleidyddiaeth unigryw ac mae'r Wal Goch yn symbol o hunaniaeth gyda'r gân Yma o Hyd i'w glywed mewn gemau.
bawd|238x238px|Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru|Tîm rygbi Cymru o flaen y Senedd ar ôl ennill y Gamp Lawn yn 2012
Dywedir rhai mai rygbi a helpodd i ffurfio cenedligrwydd Cymru a bod Tîm rygbi cenedlaethol Cymru yn rhan o hunaniaeth Gymreig. Daeth y gêm i'r amlwg tua diwedd y 19g ac yna ffynnu ym mlynyddoedd cynnar y 20g gan roi Cymru ar lwyfan y byd. Cyn rygbi, roedd y gem Cnapan yn bodoli yng nghefn gwlad Gorllewin Cymru cyn y 19g, ac yn gêm debyg i rygbi. Hyd at ddiwedd y 19g roedd y gêm tîm boblogaidd Bando yn cael ei chwarae trwy Gymru, yn enwedig ym Morgannwg.
Mae Cymry wedi cael llwyddiant ym mhencampwriaeth dartiau'r byd. Mae enillwyr yn cynnwys Gerwyn Price, Leighton Rees, Richie Burnett, Mark Webster a Wayne Warren. Mae'r Cymro Mark Williams wedi ennill pencampwriaeth snwcer y Byd dair gwaith gan gynnwys 2018. Yn yr un flwyddyn, fe ddaeth Geraint Thomas yn fuddugol Tour de France, y Cymro cyntaf i wneud hynny, ac hefyd y Tour de Suisse yn 2022. Mae Cymry hefyd wedi cael llwyddiant yn y Gemau Olympaidd. Jade Jones oedd y gyntaf o Gymru i ennill medal aur unigol yn 2012 ac eto yn 2016. Ian Woosnam oedd y Cymro cyntaf, a'r unig un hyd yma, i ennill Cystadleuaeth y Meistri (Masters) yn 1991. Mae Cymry hefyd wedi ennill pencampwriaeth y byd mewn bocsio, gan gynnwys Joe Calzaghe, Enzo Maccarinelli a Gavin Rees. Yn ogystal, enillodd Lauren Price y fedal aur bocsio pwysau canol yng Ngemau Olympaidd 2021.
Coginiaeth
bawd|136x136px|Pice ar y maen
Mae bwydydd Cymreig traddodiadol yn cynnwys bara ceirch cawl Cymreig, pice ar y maen/teisen gri, bara lawr, bara brith, selsig Morgannwg, a Caws pob (Welsh rarebit).
Symbolau cenedlaethol
bawd|Baner y Ddraig Goch
Heddiw, mae Cymru’n cael ei hystyried yn genedl Geltaidd fodern, ac mae hynny'n cyfrannu at hunaniaeth genedlaethol Cymru. Gwahoddir artistiaid Cymreig yn gyson i wyliau Celtaidd hefyd.
Mae’r ddraig goch yn symbol pwysig o hunaniaeth genedlaethol a balchder yng Nghymru a dywedir ei bod yn personoli dewrder y genedl Gymreig. Cyfeirir at y ddraig gyntaf mewn llenyddiaeth fel symbol o'r bobl yn yr Historia Brittonum. Mae Gwrtheyrn, brenin y Brythoniaid Celtaidd yn cael ei rwystro rhag adeiladu caer yn Ninas Emrys. Dywed Ambrosius iddo gloddio am ddwy ddraig o dan y castell. Mae'n darganfod y ddraig goch sy'n cynrychioli'r Brythoniaid Celtaidd a draig wen sy'n cynrychioli Eingl-Sacsoniaid. Mae Ambrosius yn proffwydo y bydd y Brythoniaid Celtaidd yn adennill yr ynys ac yn gwthio'r Eingl-Sacsoniaid yn ôl i'r môr.
Ar 1 Mawrth, dethlir Dydd Gŵyl Dewi; mae Dewi’n eicon o hunaniaeth Gymreig. Mae galwadau lluosog a chefnogaeth mwyafrifol yng Nghymru i wneud Dydd Gŵyl Dewi yn ŵyl banc yng Nghymru, ond mae llywodraeth y Deyrnas Unedig yn dal i wrthod. Mae’r diwrnod yn cael ei ddathlu gan ysgolion a chymdeithasau diwylliannol ledled Cymru ac mae arferion yn cynnwys gwisgo cenhinen neu genhinen Bedr, ill dau'n symbolau cenedlaethol i Gymru. Weithiau, bydd plant yn gwisgo gwisgoedd gwerin.
bawd|167x167px|Baner Owain Glyn Dŵr
Mae baner Owain Glyndŵr yn gysylltiedig â chenedligrwydd Cymreig. Cafodd ei gario i frwydr gan luoedd Cymru yn ystod brwydrau Glyndŵr yn erbyn y Saeson, yn cynnwys pedwar llew ar goch ac aur. Mae'r faner yn debyg i arfbais Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn ein Llyw Olaf), Tywysog olaf Cymru cyn goresgyniad Cymru gan Edward I o Loegr. Mae'n bosib fod arfbais rhieni Glyndŵr wedi dylanwadu ar y cynllun hefyd, oherwydd roedd gan y ddau ohonynt lewod ar eu harfbeisiau. Mae Diwrnod Owain Glyndŵr yn cael ei ddathlu ar 16 Medi yng Nghymru a bu galwadau i’w wneud yn ŵyl banc cenedlaethol.
Gweler hefyd
* Rhestr o wledydd gydag arwynebedd llai na Chymru
* Cymru (etholaeth Senedd Ewrop)
Cyfeiriadau
Dolenni allanol
*Senedd Cymru
Categori:Gwledydd Celtaidd
Categori:Gwledydd Ewrop
Categori:Y Deyrnas Unedig
|
[Wikipedia:cy] Prydain
Cynhwysir yr enw Prydain yn yr erthyglau canlynol:
* Gwlad a thir:
** Prydain Fawr - Ynys Prydain a'i rhagynysoedd; bellach, yng Nghymru defnyddir y term Gwledydd Prydain.
** Ynys Brydain - cysyniad Brythonig a Chymreig, yn enwedig wedi ymadawiad y Rhufeiniaid, yn cynnwys tiriogaeth neu gyn-diriogaeth y Brythoniaid.
** Ynysoedd Prydain - ynysoedd Prydain, Iwerddon (defnydd dadleuol) a'r rhagynysoedd
** Britannia - Talaith Rufeinig Prydain
** Teyrnas Prydain Fawr - gwladwriaeth (1707 hyd 1801)
** Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon - gwladwriaeth (1801 hyd 1927)
** Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon - gwladwriaeth (1927 hyd heddiw)
* Hanes a llên:
** Hanes Prydain - hanes yr ynys a'i gwledydd
** Rhyfeddodau Prydain
** Trioedd Ynys Prydain
* Pobl o Brydain:
** Albanwyr
** Cymry
** Saeson
** Brenhinoedd a breninesau gwledydd Prydain
** Pendefigaeth Prydain Fawr
Gweler hefyd
* Prydain Newydd - un o ynysoedd Papua Gini Newydd
* Prydeindod
**Diwrnod Prydeindod
|
[Wikipedia:cy] Blog
Gwefan gan unigolyn neu grŵp sy'n cael ei ddiweddaru'n gyson gyda chofnodion mewn trefn wrth-gronolegol, gan amlaf gan ddefnyddio meddalwedd rheoli cynnwys megis Blogger, LiveJournal neu WordPress yw blog.
Mae'r term Blog yn dalfyriad o'r term Saesneg Web log, a ddefnyddwyd yn wreiddiol i ddisgrifio cofnodion, neu log, o bethau diddorol roedd person yn eu darganfod ar y we.
Nodweddir blogiau hefyd gan y gallu i roi sylwadau ar gofnodion, yn ogystal â ffrydiau RSS, sydd yn galluogi darllenwyr i dderbyn y cofnodion diweddaraf trwy ddarllenwr RSS. Mae RSS hefyd yn golygu y gall cynnwys blog gael ei ddosbarthu i wefannau eraill yn awtomatig wrth iddynt gael eu ddiweddaru.
Gall testun blog amrywio o hynt a helynt bywyd personol yr awdur i ganolbwyntio ar bwnc penodol, fel chwaraeon, crefydd neu wleidyddiaeth. Mae yna hefyd flogiau sydd yn arbennig ar gyfer cofnodi lluniau yn uniongyrchol o ffôn symudol neu wedi eu llwytho o gamera digidol.
Enghreifftiau o flogiau Cymraeg a Chymreig
Mae dros 400 o flogiau ar gael yn y Gymraeg ond daeth cynnydd yn y niferoedd yn nechrau 2003, o bosibl yn sgil
dylanwad Morfablog , un o'r blogiau Cymraeg cynharaf, yn unol a thŵf maes-e, gwefan drafod yn Gymraeg, lle bu galw ar bobl i ddechrau blogiau er mwyn cynyddu'r swmp o wefannau a gynhelir yn Gymraeg.
Mae cyfran o flogiau Cymraeg yn cael eu cynnal gan bobl sy'n byw y tu allan i Gymru, gyda llawer ohonynt heb gysylltiad â Chymru na'r iaith.
Gellir gweld detholiad o gofnodion o flogiau Cymraeg ar y Blogiadur
Lleoleiddio'r gwasanaethau blogio i'r Gymraeg
Un o nodweddion gwasanaethau blogio yw eu hygyrchedd a'r gallu i gyfieithu'r patrymlun i'r Gymraeg. Mae platfform blogio Wordpress wedi ei leoleiddio i'r Gymraeg.
Cyfeiriadau
Categori:Gwefannau
Categori:Llenyddiaeth
Categori:Web 2.0
|
[Wikipedia:cy] Llangrannog
Pentref a chymuned yng Ngheredigion, Cymru, yw Llangrannog (). Saif ar arfordir. Mae ganddi 771 o drigolion, a 51% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001).
Mae'n gartref i Wersyll yr Urdd.
Mae gan y pentre ddwy dafarn, Y Ship a'r Pentre Arms. Mae cysylltiadau cryf rhwng y Pentre Arms a Bois y Cilie. Cafodd Dylan Thomas ei wahardd o'r dafarn am helpu ei hunan i'r cwrw.
bawd|dim|Llwybr uwchlaw'r pentref, gan y ffotograffydd John Gillibrand
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan ac yn Senedd y DU gan .
Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:
Caranog
Sant o ddiwedd y 5ed i ddechrau'r 6g oedd Carranog (ganwyd c. 470; Gwyddeleg: Cairnech; Llydaweg: Karanteg; Lladin: Carantocus; Saesneg: Carantoc; Cernyweg: Crantoc). Yn ôl y llawysgrif Progenies Keredic Regis de Keredigan, a sgwennwyd ar ddechrau'r 13g, roedd yn fab i'r Brenin Ceredig, ond yn ôl Peniarth 12 ac 16 (a Iolo tud. 110 a 125) roedd yn fab i Corun ac felly'n ŵyr i Ceredig. Ceir felly peth dryswch yn ei gylch.
Cyfeiriadau
Dolenni allanol
*Gwefan pentref Llangrannog
*Gwefan Gwersyll yr Urdd Llangrannog
Categori:Cymunedau Ceredigion
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
|
[Wikipedia:cy] Aberystwyth
Tref fwyaf Ceredigion, ar arfordir gorllewin Cymru yw Aberystwyth. Mae'n sefyll ar lan Bae Ceredigion lle mae'r afonydd Rheidol ac Ystwyth ill dwy yn aberu. Cododd Edmwnt, brawd y brenin Edward I ar Loegr y castell presennol yn 1277 a thyfodd y dref o gwmpas y castell. Daeth yr harbwr yn bwysig yn y bedwaredd ganrif ar ddeg o ganlyniad i'r cloddfeydd plwm a oedd yn yr ardal.
Enillodd Aberystwyth y teitl 'Tref Orau Prydain' yn 2015 gan yr Academy of Urbanisation. Ers Hydref 2025, mae Aberystwyth yn Ddinas Llên UNESCO.
Daearyddiaeth
Lleolir y dref lle mae'r afonydd Rheidol ac Ystwyth ill dwy yn aberu, ar yr arfordir gorllewinol Cymru. Er bod yr enw yn awgrymu fel arall, dim ond Afon Rheidol sy’n rhedeg drwy’r dref. Ers i’r harbwr gael ei ailadeiladu, mae Afon Ystwyth bellach yn rhedeg o gwmpas ymyl deheuol y dref.
Mae gan Aberystwyth pier a glan môr sy’n estyn o Graig-glais ar ben gogleddol y promenâd, i geg yr harbwr yn y de. Mae dau ddarn o draeth, sy’n cael eu gwahanu gan bentir y castell.
Yn ei hanfod, mae’r dref yn cynnwys nifer o ardaloedd gwahanol: Canol y dref, Llanbadarn Fawr, Waunfawr, Llanbadarn Fach, Trefechan a Phenparcau (yr ardal fwyaf poblog)
Tref arunig yw Aberystwyth, gan ystyried dwysedd poblogaeth y Deyrnas Unedig. Lleolir y trefi sylweddol agosaf 1 awr 45 munud i ffwrdd o leiaf, gan gynnwys: Abertawe, 70 milltir i’r de, Amwythig, 75 milltir i’r dwyrain dros y ffin Lloegr, Wrecsam, 80 milltir i’r gogledd-ddwyrain, a Chaerdydd, 100 milltir i’r de-ddwyrain.
Hinsawdd
Yn debyg i bron holl y Deyrnas Unedig, mae gan Aberystwyth hinsawdd gefnforol (dosbarthiad hinsawdd Köppen: Cfb). Mae effeithiau’r hinsawdd hon yn arbennig o amlwg gan fod y dref yn wynebu’r Môr Iwerddon. Mae effeithiau lleol y tir dim ond yn fach iawn ar y llif awyr, felly bod tymereddau yn adlewyrchu tymheredd y môr pan bod y gwynt yn chwythu o’r cyfeiriad trechaf, sef y de-orllewin. Mae Gorsaf y Swyddfa Tywydd agosaf yng Ngogerddan, tair milltir i’r gogledd-ddwyrain, ar uchder tebyg i’r dref ei hun.
Roedd y tymheredd uchaf llwyr yn
, a gofnodwyd ym mis Gorffennaf 2006. Roedd hyn hefyd yn record i fis Gorffennaf yng Nghymru gyfan, sydd yn awgrymu bod lleoliad isel y dref, ynghyd â’r posibilrwydd o effaith Föhn pan bod y gwynt yn dod o’r mewndir, yn gallu cydweithio i beri tymereddau uchel ar brydiau. Yn arferol, bydd y tymheredd cyfartalog ar y dydd poethaf yn cyrraedd , gyda 5.6 diwrnod y flwyddyn yn rhagori ar
Roedd y tymheredd isaf llwyr yn , a gofnodwyd yn Ionawr 2010. Yn nodweddiadol, gellir arsyllu rhew awyr 39.8 dydd y flwyddyn.
Ar gyfartaledd, mae o law yn syrthio bob blwyddyn, a chofnodir mwy na 1mm ar 161 dydd y flwyddyn.
Ar 14 Ionawr 1938 trawyd Aberystwyth gan un o stormydd gwaethaf yn ei hanes. Chwalwyd y tai a wynebai'r môr ac fe gwtogwyd y pier o 200tr. ("15 Ionawr 1938: Pier Aberystwyth wedi ei thorri yn ddwy, llanw uchel, gwynt cryf o'r de, y llanw uchaf yn ffodus ychydig ddyddiau wedyn")
Hanes
Yr Oes Mesolithig
Mae tystiolaeth y defnyddiwyd ardal Tan-y-Bwlch ger troed Pen Dinas (Penparcau) yn ystod y cyfnod Mesolithig, ar gyfer creu arfau ar gyfer helwyr-gasglwyr allan o'r callestr a adawyd yno wedi i'r iâ encilio.
Yr Oesoedd Efydd a Haearn
Pen Dinas, Aberywstwyth, Ceredigion, Cymru (Wales); bryngaer (hillfort) June 2023 09.jpg
Pen Dinas, Aberywstwyth, Ceredigion, Cymru (Wales); bryngaer (hillfort) June 2023 06.jpg
Pen Dinas, Aberywstwyth, Ceredigion, Cymru (Wales); bryngaer (hillfort) June 2023 22.jpg
Pen Dinas, Aberywstwyth, Ceredigion, Cymru (Wales); bryngaer (hillfort) June 2023 30.jpg
Mae olion caer Geltaidd ar ben bryn Pen Dinas (neu 'Dinas Maelor'), Penparcau yn edrych dros Aberystwyth o'r de, yn dynodi yr anheddwyd y safle o tua 700 CC. Ar ben bryn i'r de o Afon Ystwyth, mae olion cylch gaer. Credir mai olion y castell yr herwgipwyd y Dywysoges Nest ohono yw'r rhain. Mae'r olion bellach ar dir preifat a gellir ei gyrchu drwy gael caniatád a threfnu gyda'r perchennog yn unig.
bawd|de|Rhan o furiau Castell Aberystwyth gyda [[Craig-glais yn y cefndir]]
Yr Oesoedd Canol
Mae'n debyg mai'r cofnod hanesyddol cyntaf o Aberystwyth oedd adeiladu caer yn 1109, gan Gilbert Fitz Richard (taid Richard de Clare, sy'n adnabyddus am ei rôl yn arwain Goresgyniad y Normaniaid ar Iwerddon). Rhoddwyd tiroedd ac arglwyddiaeth Aberteifi i Gilbert Fitz Richard, gan Harri I, brenin Lloegr, gan gynnwys Castell Aberteifi. Lleolwyd y caer yn Aberystwyth tua milltir a hanner i'r de o safle'r dref heddiw, ar fryn uwchben glannau deheuol Afon Ystwyth. Adeiladodd Edmwnt, brawd y brenin Edward I gastell newydd yn 1277, wedi iddo gael ei ddinistrio gan y Cymry. Ond, adeiladwyd ei gastell ef mewn safle gwahanol, ar bwynt uchel y dref, sef Bryn Castell. Rhwng 1404 a 1408 roedd Castell Aberystwyth yn nwylo Owain Glyndŵr, ond ildiodd i'r Tywysog Harri, a ddaeth yn Harri V, brenin Lloegr yn ddiweddarach. Yn fuan wedi hyn cyfunwyd y dref gyda Ville de Lampadarn (enw hynafol Llanbadarn Gaerog, er mwyn ei gwahaniaethu oddi wrth Llanbadarn Fawr, y pentref (1.6 km) i'r gorllewin). Dyma sut y cyfeirir ati yn y Siarter Brenhinol a roddwyd gan Harri VIII, ond fel Aberystwyth y cyfeirwyd ati yn nogfennau o oes Elizabeth I.
Gwelir siâp strydoedd Canol Oesol y dref o hyn (er, gydag adeiladu o'r 18 a'r 19g) mewn strydoedd ger y Castell ar ben uchaf Aberystwyth, megis, Heol y Wig, y Stryd Fawr, Stryd y Porth Bach a Heol y Bont.
Agorwyd un o fanciau annibynnol cynharaf Cymru, Banc y Llong yn y dref yn 1762.
Cyfnod Modern Cynnar
Ym 1649 fe wnaeth milwyr y seneddwyr dinistrio’r castell, yn gadael dim ond rhai gweddillion bach, er bod darnau'r tri thŵr yn dal i fodoli. Yn 1988, yn ystod gwaith cloddio yn ardal y castell, darganfuwyd ysgerbwd gwryw cyflawn, a oedd wedi’i gladdu’n fwriadol.
Er mai anaml y mae sgerbydau yn aros yn gyfan oherwydd y pridd asidig yng Nghymru, mae’n debyg y goroesodd y sgerbwd oherwydd y presenoldeb calch yn y pridd, o’r adeilad a gwympodd. Adnabyddir fel "Charlie", mae bellach wedi'i gartrefu yn Amgueddfa Ceredigion yn y dref, ac mae’n debyg yr oedd e’n byw yn ystod cyfnod y Rhyfel Cartref Lloegr, a bu farw yn ystod y gwarchae gan y seneddwyr. Gellir gweld ei ddelwedd mewn un o’r naw mosaig wedi’u creu i addurno muriau’r castell.
bawd|de|Paentiad o Hafod Uchtryd gan John Warwick Smith, o 1795
Plasty ac ystâd wedi’u hadeiladu o 1783 gan Thomas Johnes oedd Hafod Uchtryd, gyda rhan ohono wedi’i gynllunio gan John Nash. Ffurfiwyd y gerddi wedi'u tirlunio gan ffrwydro darnau o’r bryniau er mwyn rhoi golygfeydd gwell o’r amgylchoedd. Adeiladwyd ffyrdd a phontydd a chafodd miloedd o goed eu plannu. Canlyniad y gwaith oedd tirlun a ddaeth yn enwog ac atynnodd llawer o ymwelwyr, gan gynnoes Samuel Taylor Coleridge, y credir bod ei gerdd, Kubla Khan, wedi cael ei ysbrydoli gan yr ystâd. Chwalwyd y tŷ ym 1955, ond mae’r gerddi yn aros yno.
Roedd diwydiannau gwledig a chrefftwyr yn rhan bwysig o fywyd mewn tref wlad. Mae'r cyfeirlyfr masnach leol o 1830 yn dangos y busnesau dilynol: ugain o gryddion, wyth pobydd, dau felinydd corn, un ar ddeg o seiri coed ac asiedyddion, un cowper, saith teiliwr, dwy wniadwraig, dau wneuthurwr het gwellt, dau wneuthurwr het, tri chwrier, pedwar cyfrwywr, dau weithiwr tun, chwe chynhyrchydd brag, dau grwynwr, pedwar barcer, wyth saer maen, un bragwr, pedwar llosgwr calch, tri saer llongau, tri gwneuthurwr olwyn, pum gwneuthurwr cabinet, un gwneuthurwr hoelion, un gwneuthurwr rhaff ac un gwneuthurwr hwyl.
Economi
Mae Aberystwyth yn dref gwyliau glan môr boblogaidd. Yn ogystal â dwy sinema a chwrs golff, mae ei atyniadau yn cynnwys:
* Rheilffordd ffwniciwlar ar Graig-glais, sef Rheilffordd y Graig
bawd|Gorsaf Rheilffordd y Graig ar ben rhodfa'r môr.
* Camera obscura Fictoraidd ar gopa Craig-glais
* Rheilffordd Dyffryn Rheidol
* Canolfan y Celfyddydau Aberystwyth.
* Gwarchodfa natur Parc Penglais
* Llwybr beicio Ystwyth a Rheidol
* Amgueddfa Ceredigion
* Golff gwallgof ar y Prom
* Pier Aberystwyth. Mae miloedd o ddrudwy yn cyrraedd y pier bob prynhawn ac yn clwydo dros nos o dano, sydd wedi denu twristiaid.
Mae hufenfa organig cwmni Rachel's Organic wedi ei lleoli ar ystad ddiwydiannol Glan yr Afon, a dyma'r cyflogwr mwyaf yn y sector breifat yn Aberystwyth. Mae rhai yn honni fod y dref wedi datblygu economi fach ei hun gan ei fod wedi ei ynysu oddi wrth gweddill y wlad: mae Rachel yn cyflogi 130, a 1,000 wedi eu cyflogi yn swyddfeydd Llywodraeth Cymru a Chyngor Ceredigion yn y dref; cyflenwir y rhan helaeth o weithwyr y sector cyflog isel gan fyfyrwyr.
dim|bawd|Y pier
Daeth papur newydd y Cambrian News i Aberystwyth o'r Bala ym 1870, wedi iddo gael ei brynu gan Syr John Gibson. Argraffwyd yn Nghroes-oswallt, ac ym mis Mai 1880 cyfunodd y papur gyda'r cyn-Malthouse Dan Dre. Y teulu Read oedd yn berchen arno o 1926, ac ym 1993, contractwyd yr argraffu allan, gan alluogi i'r cwmni symyd eu staff golygyddol i swyddfa ar Barc Gwyddoniaeth ar Gefnllan, ger Llanbadarn Fawr. Wedi marwolaeth Henry Read, prynwyd y papur gan Syr Ray Tindle ym 1999, gan ddod yn un o dros 200 o bapurau wythnosol ym Mhrydain sydd yn eiddo iddo. O ran maint ei gylchrediad wythnosol, y Cambrian News sydd yn ail yng Nghymru erbyn hyn, gan werthu 24,000 copi mewn chwe fersiwn olygyddol, a ddarllenir gan 60,000 ar draws 3000 milltir sgwar.
Lleolir gwasg Y Lolfa ym mhentref Tal-y-bont, Ceredigion nid nepell o Aberystwyth. Mae'r wasg yn cyflogi oddeutu hanner cant o bobl y fro. Sefydlwyd y wasg gan Robat Gruffudd, ond bellach mae'r wasg yn nwylo diogel ei feibion Garmon a Lefi. Dyma bellach un o'r gweisg mwyaf sy'n cyhoeddi cyfran helaeth o'i llyfrau drwy gyfrwng y Gymraeg, ynghyd â Gwasg Carreg Gwalch o Lanrwst a Gwasg y Dref Wen o Gaerdydd.
Bywyd gwyllt
*;Eithin Sbaen ar y Consti
:Un 1927 casglodd un Miss Adamson, a oedd yn astudio'r Ffrangeg yng CPC Aberystwyth ar y pryd, blanhigyn a anfonodd at ei mam, a'i hanfonodd yn ei thro at yr Amgueddfa Brydeinig (Hanes Natur), gan ddweud yn y llythyr "found growing in plenty on a bare hillside above Aberystwyth — far enough from anywhere, so I understand, for the idea of an escape not to occur to her or me.". Adnabyddwyd y sbesimen fel Genista hispanica ac fe ellir ei weld o hyd yn herbariwm yr AB.
:Yr unig sylw printiedig o'r planhigyn hwn yw mewn arweinlyfr i lwybr natur ar y 'Consti' yn 1977 a baratowyd gan yr Ymddiriedolaeth Natur o dan yr enw camarweiniol "Spanish Broom" (banadl Sbaen). Yn rhyfeddol ni soniwyd amdano gan Salter yn y Fflora sirol o'i eiddo ac ni chynhwysa'r un fflora sirol arall y rhywogaeth hon fel rhywogaeth cyflwynedig. Cafodd ei blannu ar gyrion ffyrdd mewn llawer man yn Lloegr, yn enwedig Swydd Caerwynt ond nid oes un y cydnabod ei fod wedi ymsefydlu yn y gwyllt.
Aiff y sylw ymlaen i ddweud:
:I can remember seeing the Aberystwyth population for at least the last 25 years, and over the last 5 years or so it has increased considerably. The colony, which must be the same one that Miss Adamson found, is on the south-facing slope of Constitution Hill, between the top half of the Cliff Railway and the sea cliffs (SN 583828). There are some hundreds of plants in an area c. 150 x 50 m. The largest plants form softly spiny cushions c. 3 m. in diameter and c. 70 cm. tall, and the total area of the cushions is c. 450 sq. m. When in flower, in late May, the clear yellow of the Genista contrasts strikingly with the golden yellow of the surrounding Ulex europaeus (Spring Gorse), and can be seen with the naked eye from two miles away at Pen-parcau...How and when it was introduced to Constitution Hill is unknown, but it is certainly well-naturalised there and today, as in 1927, could easily be taken for a native.
Ydi’r eithin Spaen ar y Consti o hyd? Beth am fynd am dro ddiwedd mis Mai i’w weld. Ia, bydd llun o’i flodau melyn clir
yn dderbynniol iawn diolch!
*;Cawodydd drudwennod
Mae'r pier yn glwydfan i sawl mil(iwn?) o ddrudwennod sydd yn chwyrlio yn eu ffordd ddihafal wrth noswylio. Hon yn ddios yw'r clwydfan enwocaf o'i bath yng Nghymru.
Delwedd:Aberystwyth01LB.jpg
Delwedd:Aberystwyth02LB.jpg
Delwedd:Aberystwyth03LB.jpg
Amwynderau ac atyniadau
bawd|Harbwr Aberystwyth, 1850Tref brifysgol a chyrchfan i dwristiaid yw Aberytwyth, sydd hefyd yn ffurfio cyswllt diwylliannol rhwng y gogledd a’r de. Mae Craig-glais (neu Consti, o’r enw Saesneg Constitution Hill) yn rhoi golygfeydd panoramig o Fae Ceredigion a'i forlin, yn ogystal ag atyniadau eraill ar y copa, gan gynnwys y Camera Obscura. Gall ymwelwyr gyrraedd y copa gyda Rheilffordd y Graig, sef y rheilffordd ffwniciwlar hiraf yn y DU tan 2001.
Mae mynyddoedd Elenydd yn ffurfio rhan o'r tirlun golygfaol sydd yn amgylchu’r dref, y mae eu cymoedd yn cynnwys coedwigoedd a dolydd sydd dim wedi newid yn fawr am ganrifoedd. Ffordd cyfleus i gyrraedd y mewntir ydy’r Rheilffordd Cwm Rheidol, lein trac cul wedi’i gadw gan wirfoddolwyr.
Er bod y dref yn fodern yn gymharol, mae nifer o adeiladau hanesyddol, gan gynnwys gweddillion y castell, a’r Hen Goleg o Brifysgol Aberystwyth gerllaw. Adeiladwyd ac agorwyd yr Hen Goleg yn wreiddiol ym 1865 fel gwesty, ond wedi i’r perchennog fethdalu, gwerthwyd cragen yr adeilad i’r brifysgol ym 1867.
Mae campws newydd y Brifysgol yn edrych dros Aberystwyth o Riw Penglais, a leolir i’r dwyrain o ganol y dref. Adeiladwyd yr Orsaf, sef terfynell y prif reilffordd, ym 1924 yn yr ardull nodweddiadol o’r cyfnod, gan ddefnyddio cymysgedd o bensaernïaeth Gothig, Diwygiad Clasurol a Fictoraidd.
Prifddinas answyddogol y Canolbarth yw’r dref, ac mae gan amryw sefydliadau swyddfeydd rhanbarthol neu genedlaethol yno. Mae cyrff cyhoeddus a leolir yn y dref yn cynnwys Llyfrgell Genedlaethol Cymru, sydd yn corffori’r Archif Genedlaethol Sgrin a Sain Cymru, un o chwe archif ffilm ranbarthol ym Mhrydain Fawr. Mae’r Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru yn trin a chadw’r Rhestr Henebion Cenedlaethol Cymru, sydd yn darparu gwybodaeth i’r cyhoedd ar etifeddiaeth bensaernïol Cymru. Mae Aberystwyth hefyd yn gartref i’r swyddfeydd cenedlaethol yr Undeb Cenedlaethol Athrawon Cymru a Chymdeithas yr Iaith Gymraeg. Mae gan Gyngor Llyfrau Cymru swyddfa yn y dref, yn ogystal â’r Geiriadur Prifysgol Cymru, geiriadur hanesyddol cyffredin yr Iaith Gymraeg. Mae’r Sefydliad Ymchwil Glaswelltir ac Amgylchedd wedi bod yng Ngogerddan, i’r gogledd-ddwyrain o’r dref ers 1919, ond mae bellach wedi cael ei ymgorffori i mewn i Athrofa y Gwyddorau Biolegol, Amgylcheddol a Gwledig, ym Mhrifysgol Aberystwyth.
Ym mis Medi 2009, agorwyd swyddfeydd newydd ar Boulevard St Brieuc ar gyfer Llywodraeth Cymru a Chyngor Ceredigion.
Rhestr o sefydliadau ac atyniadau
*Amgueddfa Ceredigion
*Aberdashery
*Camera obscura
*Canolfan y Celfyddydau
*Castell Aberystwyth
*Dodrefn Knockout
*Llyfrgell Genedlaethol Cymru
*Llyfrgell Tref Aberystwyth
*Neuadd Pantycelyn
*Parc Penglais
*Parc Siopa Rheidol
*Parc Siopa Ystwyth
*Parc y Llyn (parc siopa)
*Pont Trefechan
*Prifysgol Aberystwyth
*Rheilffordd Dyffryn Rheidol
*Rheilffordd y Graig
*The Ship and Castle (tafarn)
*Toiledau Parc y Castell (yn adnabyddus am eu pensaernïaeth cywrain)
*Hen Goleg Prifysgol Aberystwyth
*Tafarn Yr Hen Lew Du (a adwaenir weithiau fel y gramadegol wallus Llew Ddu)
*Y Pysgoty
*Pier Aberystwyth
*Canolfan y Morlan
*Llywodraeth Cymru
*Cyngor Ceredigion
*Breichiau Cooper (tafarn) a fyrheir yn aml i Y Cŵps
Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:
Diwylliant
bawd|dde|Blaen adeilad Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Yn 2025 cafodd y dre ei ddynodi yn Ddinas Llên UNESCO - y man cyntaf yng Nghymru i dderbyn statws o'r fath.
Yn flynyddol ers 2013, cynhelir Parêd Gŵyl Dewi Aberystwyth ac, ers 2014, Eisteddfod Calan Mai Aberystwyth.
Mae Aberystwyth hefyd yn gartref i sawl sefydliad a mudiad:
*Llyfrgell Genedlaethol Cymru
*Prifysgol Aberystwyth
*Cymdeithas y Merlod a'r Cobiau Cymreig
*Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
*Hybu Cig Cymru
*Undeb Amaethwyr Cymru
*Urdd Gobaith Cymru
*Merched y Wawr
*Mudiad Meithrin
*UCAC
*Cyngor Llyfrau Cymru
*Canolfan Milfeddygaeth Cymru
Mae Clwb Pêl-droed Tref Aberystwyth yn glwb pêl-droed sy'n chwarae yn Uwch Gynghrair Cymru.
Digwyddiadau
Cynhelir Gŵyl Seiclo Aberystwyth a hefyd Gŵyl Gomedi Aberystwyth yn flynyddol yn y dref. Cynhelir hefyd Ras Rwyfo'r Her Geltaidd lle bydd timau rhwyfo yn rhwyfo o dref Arklow (gefeilldref Aberystwyth) yn Iwerddon ag Aberystwyth. Cynhelir yr Her bob yn ail flwyddyn. Digwyddiad arall o bwys sydd â'r dref yn ganolbwynt iddo yw Rali Ceredigion, sy'n cynyddu mewn bri a statws yn y byd moduro o flwyddyn i flwyddyn, megis caseg eira. Cynhelir y rali ddechrau Medi yn flynyddol.
Strydoedd Aberystwyth
Mae canol tref Aberystwyth (ar ochr uchaf y dref tuag at y Castell) yn dilyn patrwn aneddiad o'r Oesoedd Canol. Ceir yn y drefn amrywiaeth eang o bensaernïaeth o'r 18g ymlaen gan gynnwys nifer o 'dai tref' chwaethus o'r cyfnod. Ceir disgrifiad llawnach o natur a hanes y strydoedd yma:
* Ffordd y Gogledd, Aberystwyth
* Ffordd y Môr, Aberystwyth
* Heol y Bont, Aberystwyth
* Heol y Wig, Aberystwyth
* Maes y Frenhines
* Morfa Mawr, Aberystwyth
* Neuadd y Brenin, Aberystwyth
* Stryd Portland, Aberystwyth
* Stryd y Baddon, Aberystwyth
* Stryd y Farchnad, Aberystwyth
* Stryd y Popty, Aberystwyth
* Stryd y Porth Bach, Aberystwyth
* Y Ffynnon Haearn, Aberystwyth - hepgoriad pur fyddai peidio a nodi yma y cam-ynganir yr enw Saesneg ar y stryd hon (Chalybeate Street) fel Charlie Beattie Street gan amryw o drigolion llai hyddysg y dref.
Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Aberystwyth ym 1916, 1952 a 1992. Am wybodaeth bellach gweler:
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1916
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1952
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1992
Mae'n werth nodi yma mai pur annhebyg ydyw y caiff yr Eisteddfod ei chynnal yn y dref fyth eto oni bai fod hynny ar ryw ffurf amgen gan nad oes, yn iawn, meysydd addas i gael yn y cyffiniau. Teg dywedyd nad yw'r holl adeiladu ar y gorlifdir yn ystod y 90au wedi gwneud rhyw lawer i wella'r sefyllfa.
Enwogion
Aberystwyth yw tref genedigol:
*Dafydd ap Gwilym (g. tua 1320), bardd
*John Cox (1800-1870), argraffydd
*David John de Lloyd (1883-1948), cyfansoddwr
*Goronwy Rees (1909-1970)
*Steve Jones (biolegydd) (g. 1944)
*Dafydd Ifans (g. 1949), awdur
*Keith Morris (1958-2019), ffotograffydd
*Andras Millward (1966-2016), llenor
Eraill sydd â chysylltiad ag Aberystwyth yw:
*Malcolm Pryce (g. 1960), awdur a aned yn Amwythig sy'n awdur cyfres o nofelau noir digrif a leolir yn Aberystwyth
*Emrys George Bowen (1900-1983), daearyddwr
*Stephen Jones (g. 1977), chwaraewr rygbi
*David R. Edwards (1964-2021) prif leisydd y band Datblygu
*John Davies (1938-2015), hanesydd a warden Pantycelyn a adwaenid gan lawer fel 'Bwlchws', talfyriad o'r enw Bwlchllan lle y bu'n byw yn ystod ei lencyndod
*Ian Rush (g. 1961) a gynhaliai dwrnamaint bêl-droed flynyddol yn y dref
*Joseph Parry (1841-1903) cyfansoddwr ac Athro ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth
*William Baxter (g. 1941) cymwynaswr yn y maes amgylcheddol ac wyneb cyfarwydd ar strydoedd y dref - "arwr tawel".
*Simon Thomas (gwleidydd) (g. 1963 cyn AS ac AC Ceredigion
*Charles Bronson (g. 1952) troseddwr sydd â theulu yn yr ardal ac wedi mynegi ei ddiddordeb i symud yno pan gaiff ei ryddhau o'r carchar
*Taron Egerton (g. 1989) - actor
*Glan Davies (g. 1942) - actor a fu'n un o hoelion wyth y gyfres Pobol y Cwm am ache. Ymgartrefodd yn Aber yn y 1970au ac wedi trigo yn y dref byth ddar 'ny.
*Vaughan Gething (g. 1974) a fu'n astudio yn y brifysgol ac yn aelod blaenllaw o Undeb y Myfyrwyr.
*Gerald Morgan - (g. 1935) hanesydd, awdur toreithiog ac addysgwr a anwyd yn Brighton ac a fu'n bennaeth ar Ysgol Penweddig ac yna'n un o hoelion wyth y Ganolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd. Cyfeiria rhai ato fel Geraldws Morgan.
*Rocet Arwel Jones (g. 1968) er mai Monwynsun ydyw Rocet (enw iawn, Robert Arwel Jones), mae wedi byw a gweithio yn y dref ers blynyddoedd lawer. Awdur, Golygydd cyfrolau, bardd a sylwebydd craff ar radio ac yn ei erthyglau dirifedi. Wyneb cyfarwydd ar strydoedd ac yn nhai tafarn y dref. Teg dweud ei fod wedi hen ennill ei le fel un o fawrion y dref, a fyddai'r lle ddim yr un fath hebddo.
*Morris “Mo” Pleasure (g. 1962) cyfansoddwr a cherddor sydd wedi dod â phleser digamsyniol i bobl ym mhob cwr o’r byd gan berfformio gyda rhai o enwau mwyaf y byd cerddorol, gan gynnwys Earth, Wind and Fire, Michael a Janet Jackson a Ray Charles. Wedi ymgartrefu yn Aber ers tro byd bellach.
Dyfyniadau am Aberystwyth
San Francisco Cymru, Aberystwyth
"Rauschgiftsuchtige?", Datblygu.
Gwerddon a amgylchynnir â defaid a physgod
Meirion Appleton
Addysg
Mae Aberystwyth yn gartref i ysgol Gymraeg ddynodedig cyntaf Cymru, sef Ysgol Gymraeg Aberystwyth a sefydlwyd fel Ysgol Gymraeg yr Urdd ym 1939. Ysgolion cynradd eraill y dref yw Plascrug, Padarn Sant a Llwyn yr Eos.
Mae dwy ysgol uwchradd, ysgol gyfun ddwyieithog Penweddig ac ysgol gyfrwng Saesneg Penglais.
Mae addysg uwch ac addysg bellach yn cael eu darparu yn y dref gan Brifysgol Aberystwyth a Choleg Ceredigion.
Gefeilldrefi
Mae Aberystwyth wedi gefeillio â phedair tref dramor:
Gweler hefyd
* Castell Aberystwyth
* Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* Prifysgol Aberystwyth
* Rhestr llongau a gofrestrwyd ym Mhorthladd Aberystwyth
* Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Delynau Bro Ystwyth
* Aberystwyth (emyn-dôn)
Cyfeiriadau
Dolenni allanol
* Aber Info
* AberWiki, Wici am Aberystwyth
* Aberystwyth a'r Cylch
Categori:Cymunedau Ceredigion
Categori:Traethau Cymru
Categori:Trefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
|
[Wikipedia:cy] David R. Edwards
Canwr, cerddor a bardd oedd David R. Edwards (3 Medi 1964 – 20 Mehefin 2021). Roedd yn cael ei adnabod gan sawl enw yn cynnwys 'Dave Datblygu', 'Dave Edwards' a 'D.R.E.'. Daeth i'r amlwg fel arweinydd y grŵp ôl-pync, arbrofol, Datblygu. Yn ôl John Peel, roedd ei gyfansoddiadau gwreiddiol a chlyfar yn ddigon o reswm ynddynt eu hunain i ddysgu'r iaith Gymraeg.
Bywgraffiad
Ganwyd David Rupert Edwards yn unig fab i Elizabeth Maud Edwards (Betty) a Daniel Mervyn Edwards ac fe'i magwyd yn Aberteifi. Mynychodd Ysgol Uwchradd Aberteifi a disgrifiodd ei addysg fel rhywbeth diflas a di-bwrpas. Tra yn yr ysgol fe ffurfiodd y grŵp Datblygu gyda'i ffrind T. Wyn Davies yn 1982. Ymunodd Patricia Morgan a'r grŵp yn 1984. Gyda'i ddawn o ysgrifennu geiriau caneuon bachog a heriol, fe'i ddisgrifiwyd gan lawer fel bardd. Er iddo ysgrifennu cyfrol o farddoniaeth hefyd, nid oedd yn gweld ei hun fel bardd.
Yn ogystal â Datblygu, gweithiodd David gyda Tŷ Gwydr a Llwybr Llaethog ar L.L. v T.G. MC DRE yn 1992. Tua'r un adeg daeth yn athro yn ysgol uwchradd Llanfair Caereinion ond dywedodd iddo gael ei ddi-swyddo oherwydd ei smygu ac yfed. Daeth cyfnod cyntaf y grŵp i ben ar ôl rhyddhau eu sengl Putsch yn 1995, oherwydd salwch David. Ym mis Medi 2004 ail-ryddhawyd Libertino gan label Ankstmusik mewn bocs-driphlyg ynghyd a'r ddwy albwm cyntaf, Wyau a Pyst. Cyflwynodd hwn gerddoriaeth Dave i genhedlaeth newydd.
Bywyd personol
Bu David a'i gyd-aelod yn Datblygu, Pat, yn gariadon am ryw 3/4 mlynedd yn yr 1980au, ac yn ffrindiau gydol oes. Wedi cyfnod prysur gyda Datblygu ar ddechrau'r 1990au, gwaethygodd ei iechyd meddwl a chafodd ei anfon i'r ysbyty o dan y Ddeddf Iechyd Meddwl. Treuliodd gyfnod o 15 neu 16 mlynedd i mewn ac allan o'r ysbyty meddwl.
Yn 2009, cymerodd Dave ran mewn rhaglen ddogfen O Flaen dy Lygaid: Gorawen, ynghyd a'i gyfaill yr actores a'r gantores Rhian Ree Davies. Roedd y ddau yn siarad yn agored am eu salwch, ac am eu cyfnodau mewn ysbytai meddwl. Cyhoeddwyd hunangofiant David gan Y Lolfa ym mis Hydref 2009, sef Atgofion Hen Wanc.
Marwolaeth a theyrngedau
Bu farw ar ddydd Sul 20 Mehefin 2021, yn ei gartref yng Nghaerfyrddin, yn 56 mlwydd oed. Roedd wedi bod yn dioddef gyda phroblemau iechyd yn cynnwys epilepsi a chlefyd y siwgr. Cyhoeddwyd y neges gan label Ankstmusik ar Twitter nos Fawrth, 22 Mehefin.
Dywedodd Emyr Glyn Williams o Label Recordiau Ankst fod Dave yn y broses o baratoi ar gyfer creu albym newydd gyda Pat Morgan.
Cafwyd nifer fawr o deyrngedau ar y cyfryngau cymdeithasol. Dywedodd Pat Morgan fod David yn "un o'r ffrindiau gorau allan rywun gael. Personoliaeth enfawr, hael, arth o ddyn; bydd ei ddylanwad yn dal i fyw". Yn ôl y DJ ac actor Gareth Potter roedd hi'n "anrhydedd bod wedi gallu galw Dave yn ffrind" ac "Roedd Dave yn cynrychioli y teimlad ‘na o ankst, y teimlad o ‘ma raid bod mwy i fywyd na be oedd yn mynd ymlaen yng Nghymru ar y pryd’".
Cafwyd teyrnged gan Brif Weinidog Cymru, Mark Drakeford yn dweud "Newyddion hynod o drist. Chwaraeodd ran allweddol yn sefydlu y diwylliant rydym yn ei nabod a’i fwynhau heddiw".
Cynhaliwyd angladd preifat iddo am 1pm ar ddydd Sadwrn, 3 Gorffennaf yn Eglwys y Santes Fair, Aberteifi cyn ei gladdu ym mynwent Aberteifi.
Disgyddiaeth
* Gweler y rhestr ar erthygl Datblygu
Llyfryddiaeth
* Cyfres y Beirdd Answyddogol: Al, Mae'n Urdd Camp (Y Lolfa, 1992)
* Atgofion Hen Wanc (Y Lolfa, 2009)
Cyfeiriadau
Dolenni allanol
* Bywgraffiad Datblygu ar wefan y BBC
* Gwefan Datblygu
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Pobl o Aberteifi
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Gymru
|
[Wikipedia:cy] Hen Wlad fy Nhadau
bawd|Siop Nain, Rhuthun, lle cyhoeddwyd yr anthem am y tro cyntaf.
bawd|Y copi cynharaf o Hen Wlad fy Nhadau, 1856
Anthem genedlaethol Cymru yw Hen Wlad fy Nhadau. Ysgrifennwyd y geiriau gan Evan James (1809-1878), a chyfansoddwyd y dôn gan ei fab James James (1833-1902) ym mis Ionawr 1856. Roedd y ddau yn drigolion o Bontypridd. Gwehydd a bardd oedd y mab, a thelynor oedd y tad.
Ymddengys y sgwennwyd y geiriau fel ymateb i wahoddiad gan y bardd a dderbyniasai gan ei frawd i ymuno ag ef yn yr Unol Daleithiau, lle’r oedd cynifer o Gymry’r cyfnod yn chwilio am well byd, a bod y gân yn ddatganiad fod gwlad genedigaeth y bardd (sef ‘gwlad ei dadau’) yn ddigon da iddo ef. Rhoddwyd iddi yr enw ‘Glan Rhondda’, gan mai ar lannau’r afon, yn ôl traddodiad, y daeth yr alaw i feddwl y cyfansoddwr.
Perfformiwyd y gân, neu 'Glan Rhondda' fel y gelwid hi'n wreiddiol, am y tro cyntaf yn festri Capel Tabor, Maesteg yn Ionawr neu Chwefror 1856, gan gantores leol, Elizabeth John. Argraffwyd y geiriau'n unigrhagor ar ffurf baled, ac wedi hynny, daeth y gân yn boblogaidd drwy'r ardal. Daeth hi'n fwy adnabyddus fyth yn Eisteddfod Llangollen, 1858, ar ôl i Llewelyn Alaw (Thomas David Llewelyn) (1828–79) o Aberdâr ddod yn fuddugol mewn cystadleuaeth yn gofyn am gasgliad o alawon Cymreig oedd heb eu cyhoeddi. Fodd bynnag, ni phriodolwyd y geiriau i Evan a James James!
Cynhwyswyd y geiriau a'r alaw, eto yn ddienw, gan feirniad y gystadleuaeth, John Owen (Owain Alaw; 1821–83) yn ei gasgliad cyntaf o Gems of Welsh Melody a gyhoeddwyd gan Isaac Clarke yn Rhuthun yn 1860. Dyma'r argraffiad cyntaf o'r geiriau a'r alaw ac fe'u hargraffwyd yn yr adeilad du-a-gwyn a elwir heddiw yn 'Siop Nain'.
Owain Alaw oedd yn gyfrifol am drefnu fersiwn gwreiddiol James James a rhoi i’r gân y naws emynyddol a’i gwnaeth yn gân dorfol boblogaidd: mae copïau llawysgrif cynnar yn awgrymu mai alaw ddawns ysgafn yn amseriad cyfansawdd 6/8 oedd ei ffurf wreiddiol gan James James, a oedd yn delynor poblogaidd a chwaraeai mewn tafarndai yn ei ardal. O fewn ychydig flynyddoedd, daeth y gân yn adnabyddus mewn eisteddfodau, a’i defnyddio’n gân gystadleuol gan gorau yn ogystal ag yn gân i’w chanu i gloi defodau a chyngherddau. Ceir tystiolaeth er enghraifft iddi gael ei chanu fwy nag unwaith yn Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth yn 1865, ac fe’i poblogeiddiwyd gan Eos Morlais (Robert Rees) wedi iddo ei chanu yn Eisteddfod Genedlaethol Bangor yn 1874.
Fe’i canwyd am y tro cyntaf mewn gêm rygbi ryngwladol ar achlysur gornest fawr Cymru yn erbyn Seland Newydd yn 1905 a hi oedd yr anthem genedlaethol gyntaf i gael ei chanu ar ddechrau gêm fawr. Mae ei phoblogrwydd mewn gemau rygbi rhyngwladol yn yr 20g. wedi sicrhau ei bod yn adnabyddus fel anthem ar draws y byd, ac fe’i cynhwysir yn rheolaidd mewn casgliadau printiedig o anthemau cenedlaethol y gwledydd. Mae ei symudiad llyfn a’r uchafbwyntiau a geir yn y gytgan yn ei gwneud yn gân addas tu hwnt i dorfeydd, ac fe’i hystyrir yn gyffredinol yn un o’r goreuon o blith anthemau cenedlaethol.
Recordiad cyntaf
Gwnaed y recordiad Cymraeg cyntaf, sydd yn hysbys, yn Llundain ar 11 Mawrth 1899, pan recordiwyd y gantores Madge Breese gan y Gramophone Company. Ymhlith y caneuon roedd yr anthem genedlaethol, a gwnaed y recordiad gwreiddiol ar ddisg unochrog 7 modfedd ac mae copi o’r anthem yn dal i oroesi hyd heddiw, ac yn rhan o gasgliadau y Llyfrgell Genedlaethol.
Amrywiadau
Defnyddir fersiynau o’r anthem gan Gernyw, Bro Goth Agan Tasow ac yn Llydaw ers 1902, Bro Gozh ma Zadoù. Mae’n debyg fod fersiwn i’w chael yn India yn ogystal. Mae pobl y Khasi, yng ngogledd ddwyrain y wlad wedi mabwysiadu ein hanthem ni fel un eu hunain. Enw eu hanthem yw Ri Khasi, ac aiff y traddoddiad nôl i’r 1800au, pan aeth cenhadon meddygol Cymraeg drosodd i’r ardal.
Yn y 1970au cafwyd fersiwn roc ohoni gan Tich Gwilym yn null Jimi Hendrix.
Bu cryn dynnu coes ar John Redwood (Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar y pryd) am ei ymdrechion i ganu'r anthem yn ystod cynhadledd Gymreig y Blaid Geidwadol. Yn anffodus, doedd ddim yn gwybod y geiriau, ac ni lwyddodd guddio'r ffaith mai meimio oedd o.
Geiriau
:Mae hen wlad fy nhadau yn annwyl i mi,
:Gwlad beirdd a chantorion, enwogion o fri;
:Ei gwrol ryfelwyr, gwladgarwyr tra mad,
:Dros ryddid collasant eu gwaed.
::Cytgan
::Gwlad, Gwlad, pleidiol wyf i'm gwlad.
::Tra môr yn fur i'r bur hoff bau,
::O bydded i'r heniaith barhau.
:Hen Gymru fynyddig, paradwys y bardd,
:Pob dyffryn, pob clogwyn, i'm golwg sydd hardd;
:Trwy deimlad gwladgarol, mor swynol yw si
:Ei nentydd, afonydd, i mi.
:
:Cytgan
:Os treisiodd y gelyn fy ngwlad tan ei droed,
:Mae heniaith y Cymry mor fyw ag erioed,
:Ni luddiwyd yr awen gan erchyll law brad,
:Na thelyn berseiniol fy ngwlad.
:
:Cytgan
Cyfieithiadau:
Cyfeiriadau
* Meredydd Evans, ‘Pwy oedd “Orpheus” Eisteddfod Llangollen 1858?’, Hanes Cerddoriaeth Cymru, 5 (2002), 59–64
*Gwyn Griffiths, Gwlad Fy Nhadau: Ieuan, Iago, eu hoes a'u hamserau (Carreg Gwalch, 2006)
*Llawysgrif gwreiddiol yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru - sylwer bod orgraff y Gymraeg wedi newid ers cyhoeddi'r gân gyntaf.
* Y gerddoriaeth mewn ffeiliau PDF i'w hargraffu (gwahanol drefniadau)
* Siôn T. Jobbins, The Welsh National Anthem: its story, its meaning (Y Lolfa, 2013)
.
Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Caneuon 1856
Categori:Caneuon Cymraeg o Gymru
Categori:Caneuon gwladgarol o Gymru
Categori:Symbolau cenedlaethol Cymru
|
[Wikipedia:cy] Gwiwer
Cnofil prendrig gyda chynffon drwchus iawn yw'r wiwer, sy'n perthyn i deulu'r Sciuridae, sy'n cynnwys aelodau eraill fel y wiwer resog, y wiwer hedegog a'r marmotiaid. Fe'i nodweddir gan gynffon hir wrychog a'i chwimdra wrth ddringo a neidio drwy ganghennau coed. Mae gwiwerod i'w cael ym mhob cyfandir heblaw am Awstralia ac Antarctica; cyflwynwyd nhw i Awstralia dros ganrif a hanner yn ôl.
Mae gwiwerod yn byw yn bennaf mewn coedwigoedd, gan fwyta'r cnau maent wedi eu casglu ar gyfer y gaeaf. Yng ngwledydd Prydain, mae niferoedd y wiwer goch (Sciurus vulgaris) wedi gostwng yn sylweddol, ond mae hi'n dal i fyw mewn ambell i le yng Nghymru. Ym mwyafrif Ynysoedd Prydain mae'r wiwer lwyd (Sciurus carolinensis) a gyflwynwyd o Ogledd America wedi gyrru'r wiwer goch i ffwrdd. Amcangyfrifir bod 85% o wiwerod cochion Prydain yn byw yn yr Alban. Yn Lloegr, Ynys Wyth yw cadarnle'r wiwer goch.
200px|bawd|chwith|Gwiwer goch gyda chlustiau'r gaeaf
Gwyddom fod y wiwer yn byw yn ystod yr oes Ëosen ac mae'n perthyn yn eithaf agos i Ddyfrgi'r mynydd a'r llyg.
Tarddiad y gair
Perthyna'r gair i'r Lladin viverra (a olygai ‘ffured’) ac fe'i geir yn yr Hen Lydaweg fel guiufher. Cofnodir y gair am y tro cyntaf yn y Gymraeg yng Nghyfreithiau Hywel Dda: Tair cont cyfreithiawl y sydd: cont gast, a chont cath a chont gwiweir.
Cyfeiriadau
Categori:Cnofilod
Categori:Teuluoedd o famaliaid
|
[Wikipedia:cy] Rhestr Cymry enwog
Dyma restr o Gymry enwog; nid yw'n gyflawn, wrth gwrs, ac mae'n cael ei diweddaru'n rheolaidd. Mae rhai pobl yn dod o dan mwy nag un pennawd. Maen nhw wedi'u gosod yn nhrefn yr wyddor y cyfenw.
Arweinwyr
Brenhinoedd a Thywysogion
:Am restrau llawn o frenhinoedd a thywysogion gweler yr erthyglau ar deyrnasoedd Brycheiniog, Ceredigion, Deheubarth, Gwent, Gwynedd, Powys a Morgannwg.
*Cadwallon ap Cadfan, (m.633), Brenin Gwynedd
*Cunedda Wledig, (fl.400-450), Brenin Gwynedd
*Dafydd ap Gruffudd, (m.1283), Tywysog Cymru
*Y Dywysoges Gwenllian, (1282 - 1337), Merch Llywelyn Ein Llyw Olaf
*Gruffudd ap Cynan, (c.1035–1137), Brenin Gwynedd
*Harri Tudur, (1457–1509), y brenin Tuduraidd cyntaf
*Hywel Dda, (887-950), Tywysog Deheubarth
*Idwal Iwrch ap Cadwaladr, (c.650-720), Brenin Gwynedd
*Llywelyn Ein Llyw Olaf (c.1225–1282), Tywysog Cymru
*Llywelyn Fawr, (1173–1240), Tywysog Cymru
*Madog ap Gruffudd, (m.1236), Tywysog Powys Fadog
*Maelgwn Gwynedd, (c. 490 - 547), Brenin Gwynedd
*Owain Glyn Dŵr, (1359–1416), Tywysog Cymru
*Owain Gwynedd, (1100–1170), Brenin Gwynedd
*Rhodri Mawr, (c. 820-878), Brenin Gwynedd a Deheubarth
*Yr Arglwydd Rhys, (1132–1197), Tywysog Deheubarth
*Trahaearn ap Caradog, (bu farw 1081), Brenin Gwynedd
Arweinwyr crefyddol
:Gweler hefyd Rhestr o seintiau Cymru.
*Howell Harris, (1714–1773), arweinydd y Diwygiad Methodistaidd
*Robert Arthur Hughes (1910-1996), meddyg cenhadol yn Shillong
*John Jones, Talysarn, (1796–1857), pregethwr
*R. Tudur Jones, (1921 - 1998) Hanesydd a diwynydd
*Dewi Sant, (bu farw 601 efallai), arweinydd crefyddol
*William Salesbury, (c.1520–1584?) cyfieithydd Y Testament Newydd i'r Gymraeg
*William Morgan, (1545–1604) cyfieithydd Y Beibl i'r Gymraeg
*Daniel Rowland, (1713–1790), arweinydd y Diwygiad Methodistaidd
*Robin Williams, (1923–2004), pregethwr, cyflwynydd teledu ac awdur
*Rowan Williams, (ganwyd 1950), (Archesgob Caergaint)
Arweinwyr diwydiannol
*David Davies (Llandinam), (1818–1890), diwydiannwr
*Dr Emrys Evans, (1924–2004), bancwr
*Syr Pryce Pryce-Jones, (1834–1920), arloeswr busnes
*Robert Owen, (1771–1858), perchennog ffatrioedd a chymwynaswr gweithwyr
*Charles Stewart Rolls, (1877–1910), gwneuthurwr ceir ac awyrennau
*David Alfred Thomas, (1856–1918) diwydiannwr a gwleidydd
Barnwyr a gwleidyddion
*Aneurin Bevan (1897–1960), gwleidydd
*Dafydd Elis-Thomas (1946– ), gwleidydd
*Gwynfor Evans (1912–2005), aelod seneddol cyntaf Plaid Cymru
*James Griffiths (1890–1975), gwleidydd ac Ysgrifennydd Cyntaf Cymru (1964–1966).
*Michael Heseltine (1933– ), gwleidydd
*Geoffrey Howe (1926– ), gwleidydd
*Geraint Howells (1925–2004), gwleidydd
*George Jeffreys (1648–1689), barnwr crogi
*Roy Jenkins (1977–1980), gwleidydd ac awdur
*Neil Kinnock (1942– ), gwleidydd
*David Lloyd George (1863–1945), gwleidydd
*Rhodri Morgan (1939–2017), gwleidydd
*Dafydd Orwig cenedlaethwr brwd
*Nic Parry (1958– ), barnwr a sylwebydd radio.
*George Thomas (1909–1997), gwleidydd
*Dafydd Wigley (1943– ), gwleidydd
*William Williams (1634–1700), gwleidydd
Arloeswyr, fforwyr a milwyr
*David Tannatt William Edgeworth, (1858–1934), fforiwr a daearegydd
*George Everest, (1790–1866), fforiwr
*Michael D. Jones (1822–1898) arloeswr
*T. E. Lawrence (Lawrence o Arabia), (1888–1935), milwr
*Syr Henry Morgan, (tua 1635–1688), preifatîr
*Bartholomew Roberts (Barti Ddu), mor-leidr
*Henry Morton Stanley, (John Rowlands) (1841–1904), fforiwr
*Simon Weston, (ganwyd 1961), arwr rhyfel
Athrawon a Gwyddonwyr
Athronwyr
*David Adams (1845 - 1923) ganed yn Nhal-y-bont; athro a gweinidog; arloeswr y ddiwynyddiaeth ryddfrydol yng Nghymru.
*Lewis Edwards (1809 - 1887) sgwennodd Athrawiaeth yr Iawn (1860)
*Thomas Charles Edwards Prifathro a Chadair athroniaeth ym Mhrifysgol Aberystwyth a sefydlwyd yn 1872.
*D. Emrys Evans (1891 - 1966) ganed yng Nghlydach; Prifathro Coleg y Brifysgol, Bangor.
*Edward Herbert (1583 - 1648); awdur De Veritate (1623)
*Henry Jones (athronydd) (1852–1922), Athro athroniaeth ym Mhrifysgol Bangor a aeth wedyn yn athro athroniaeth yn Glasgow.
*R. Tudur Jones - diwinydd ac athronydd Cristnogol Uniongred
*J. R. Jones - athronydd Cymreig
*Dewi Zephaniah Phillips (1934–2006), golygydd y cyfnodolyn Philosophical Investigations.
*Richard Price (1723 - 1791) syniadaeth newydd ar "gyfrifoldeb"; cefnogwr brwd o Chwyldro Ffrainc ac America.
*Rush Rhees darlithydd dylanwadol ym Mhrifysgol Abertawe
*Thomas Vaughan (~1410–1483), athronydd
*Thomas Vaughan (1621–1666), athronydd
*David Williams (athronydd) (1738 - 1816), athronydd yr Oleuedigaeth; ganwyd Eglwysilan ger Caerffili.
Gwyddonwyr
*Emrys George Bowen (1900–1983), daearyddwr
*Capten Syr Samuel Brown RN (1774-1851), creu ceblau cadwynog ar gyfer llongau
*David Brunt (1886–1965), meteorolegydd
*Yr Athro Anthony Campbell (g. 1945, Bangor), biocemeg feddygol ym Mhrifysgol Caerdydd; signalau mewngellog a chemoleuedd a bio-oleuedd
*Donald Watts Davies (1924–2000), ffiseg, cyfrifiadureg 'packet switching'
*John Davies (peiriannydd), (1783 – 1855) o Lanbryn-mair
*Rhisiart Morgan Davies (1903–1958), gwyddonydd ac athro ffiseg
*John S. Davies (cemegydd) (m. 22 Ionawr 2016), ysgrifennydd Cymdeithas Peptid a Phrotein Ewrop
*Richard Owen Davies (1894–1962), gwyddonydd, ac athro cemegau amaethyddol
*John Dee (1527-?), alcemydd, mathemategydd, seryddwr
*Sam Edwards (g. 1 Chwefror 1928); ffiseg, Caergrawnt a Havard; yn wreiddiol o Abertawe
*Griffith Evans (1835–1935), bacteriolegydd
*Syr Chris Evans (g. 1957 Port Talbot), biotechnoleg, genynnau a micro-organeddau
*Dr Lyn Evans (ganed 1945), cyfarwyddwr y prosiect CERN yn Genefa
*Syr William Robert Grove (1811–1896), cemegydd a chyfreithiwr; y gell danwydd
*John Hanbury (1664-1734), dyfeisydd a ailddyluniodd melin tunplat a lacr Pont-y-pwl
*Yr Athro Karen Holford: peiriannydd a ffisegydd siartredig sydd wedi arwain ymchwil i gynllunio ceir e.e. Jaguar, Rover
*Donald Holroyde Hey (1904–1987), cemegydd
*Syr John Houghton (g.1931, Dyserth), awdurdod ar gynhesu byd-eang; cyfarwyddwr y Swyddfa Feteorelegol (1983 - 1991)
*David Edward Hughes (1831–1900), ffisegydd, creu'r microffon; byw yn Kentucky
*Edward David Hughes (1906–1963), gwyddonydd ac Athro cemeg yng Ngholeg Prifysgol Llundain
*Griffith Hughes (1707–1758), naturiaethwr
*R. Elwyn Hughes (1928–30 Tachwedd 2015), Biocemegydd yn arbenigo mewn fitamin C
*John Gwyn Jeffreys (1809–1885), beiolegydd, molwsgiaid
*Thomas James Jenkin (1885–1965), bridiwr planhigion ac Athro Botaneg
*Calvert Jones (1802–1877), ffotograffydd
*Ernest Jones (1879–1958), seico-analydd, cyfaill i Freud
*Dr Tom Parry Jones, (1935-2013), dyfeisydd mesuryddion e.e. yr Alcoholmedr
*Syr Robert Armstrong-Jones (1917–1943), seicolegydd
*Steve Jones (ganed 1944), biolegydd, arbenigwr mewn genynnau
*Kenneth Glyn Jones (1915–1995), seryddwr
*Humphrey Owen Jones (1878–1912), ffisegydd, atomau
*Yr Athro Brian David Josephson (ganwyd 1940, Caerdydd), ffisegydd a enillodd y Wobr Nobel yn 1973; ffenomenau ffiseg tymheredd isel e.e. tra-dargludyddion ac ynyswyr
*Syr Bernard Knight (g.1931, Bro Gŵyr), un o brif batholegwyr fforensig y byd
*Edward Lhuyd (1660–1709), botanegydd, daearegydd, ieithydd
*John Dilwyn Llywelyn (1810–1882), ffotograffydd cynnar
*Syr John Maddox (1925–1009), cemegydd a biolegydd; golygydd y cylchgrawn Nature
*Yr Arglwydd Walter Marshall (ganed 1932, Rhymni), ffisegwr a chyfarwyddwr y Sefydliad Ymchwil Ynni Atomig yn Harwell ac yna'n Gadeirydd y Bwrdd Cynhyrchu Trydan Canolig
*Syr Terry Matthews (g. 1943 Trecelyn), entrepreneur ym maes telegyfathrebu a sylfaenydd Mitel
*William H. Miller (1801–1880, Llanymddyfri), crisialegydd. Cymhwysodd fathemateg at yr astudiaeth o risialau a dyfeisio "Mynegeion Miller".
*Syr Morien Morgan (1912–1978), peiriannydd awyrennau
*Michael Moritz (g. 1955, Caerdydd), ariannu peiriannau chwilio Google a Yahoo!
*Yr Athro Tavi Murray (g. 1965, Mwmbwls), fforiwr pegynol ac awdurdod ar astudiaeth rhewlifoedd a newid yn yr hinsawdd
*Syr Hugh Myddleton (1560-1631), peiriannydd ac eurych; bibellu dŵr i Lundain
*Yr Athro Jean Olwen Thomas (ganwyd 1942), biocemegydd
*Gwilym Owen (1880–1940), gwyddonydd ac athro anianeg ym Mhrifysgol Aberystwyth
*Syr Richard Owen (1804–1892) swolegydd
*Richard Parry-Jones (g. 1951, Bangor), prif swyddog technegol cwmni Ford
*Yr Athro Gwendolen Rees FRS (1906-1994), swolegydd a'r arbenigwraig mwyaf blaenllaw ym maes mwydod parasytic.
*Isaac Roberts (1829–1904), seryddwr
*Richard Roberts (1789-1864, g. Llanymynech), Peiriannydd a dyfeisydd peiriannau nyddu a gwehyddu a gwneud locomotifau.
*Robert Alun Roberts (1894–1969), Athro Llysieueg Coleg y Brifysgol Bangor, a naturiaethwr
*Charles Stewart Rolls (1877–1910), gwneuthurwr ceir ac awyrenau
*Syr Reginald George Stapledon, (1882–1960), gwyddonydd amaethyddol
*Howard Stringer, (g. 1942, Caerdydd), Cadeirydd a phrif swyddog Cwmni Sony
*Yr Athro Joseph R. Tanner, (g. 21 Ionawr 1950), gofodwr Cymreig-Americanaidd
*John Meurig Thomas (1932–2020), cemegydd, catalysis heterogenaidd.
*John Lloyd Williams (1854-1945), botanegydd ac Athro ym Mhrifysgolion Bangor ac Aberystwyth
*D. Matthew Williams (Ieuan Griffiths) (1900–1970), gwyddonydd, dramodydd ac arolygydd ysgolion
*Evan James Williams (1903–1945), ffisegydd, Pelydr-X a ffiseg gronynnol
*Ernest Thompson Willows (1886–1926), llongau awyr
Mathemategwyr
* David Crighton (1942 - 2000) theori tonnau ac acwsteg aer
*Griffith Davies (1788 - 1855) actiwari o Landwrog; cywiro cynlluniau Telford ar Bont y Borth
*Brian Hayward Bowditch g. 1961 geometreg a thopoleg; athro ym Mhrifysgol Warwick
*Evan Tom Davies (1904 - 1973) a
*Clive W. J. Granger (ganwyd 1934), enillydd gwobr Nobel; economegydd
*Gwilym Meirion Jenkins (1932–1982), mathemategydd
*Yr Athro Syr Vaughan Jones, mathemategydd, ei dad yn dod o Gwm Gwendraeth, Prifysgol Vanderbilt yn Nashville; un o fathemategwyr mwya'r byd yn 2015
*John Viriamu Jones (1856–1901), mathemategydd a ffisegydd, a phrifathro cyntaf Coleg y Brifysgol Caerdydd
*Thomas Jones (1756–1807) Coleg y Drindod, Caergrawnt
*William Jones (mathemategwr) (1675–1749), mathemategydd cyntaf i ddefnyddio'r symbol (pi)
*John Trevor Lewis (1932 - 2004) o Abertawe; mesur cwantwm, anwedd Bose-Einstein a damcaniaeth gwyriadau mawr.
*William Hallowes Miller (1801–1880, Llanymddyfri), crisialegydd. Cymhwysodd fathemateg at yr astudiaeth o risialau a dyfeisio "Mynegeion Miller"
*Crispin Nash-Williams (1932 - 2001) Mathemateg arwahanol
*Henry Owen (1716–1795) mathemategydd
*Richard Price (1723–1791), ystadegydd ac athronydd
*Robert Recorde (tua 1510–1558), mathemategydd a ddyfeisiodd y symbol (=)
*David Rees (1918 - 2013) Adran Ymchwil Enigma; un o dîm Satoshi a greodd Bitcoin; arbenigwr mewn algebra cymudol.
*Elmer Rees (ganwyd 1941), mathemategydd
*Gary Francis Roach (1933 - 2012) cymhwyso mathemateg ar gyfer diwydiant; awdur llyfrau ar fathemateg
*Bertrand Russell (1872–1970), athronydd, mathemategydd a traethodwr
*Oliver Graham Sutton (1903 - 1977) meteoroleg; gwaith damcaniaethol ar drylediad atmosfferig ac am ei waith gyda Swyddfa Feteorolegol y DU. a
*Mary Wynne Warner (1932 - 1998) arbenigwraig mewn topoleg niwlog (neu fuzzy)
*John William Thomas (Arfonwyson) (1805–1840), mathemategydd
*Yr Athro Emeritws Kenneth Walters, mathemategydd; Prifysgol Aberystwyth
*James Wiegold (1934 - 2009) o Drecenydd, Caerffili; damcaniaeth grwpiau gw. https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Wiegold/
*John Ffowcs Williams (1935 - 12 Rhagfyr 2020) aero acwsteg, yn arbennig am ei waith ar Concorde
*Evan James Williams (1903 - 1945) o Gwmsychbant, Ceredigion; n Labordy Cavendish bu'n gweithio gydag Ernest Rutherford; cyflwynodd dystiolaeth o ragdybiaethau theori cwantwm
Meddygaeth, meddygon a nyrsys
*Leszek Borysiewicz; meddygaeth, is-Ganghellor Prifysgol Caergrawnt, yn enedigol o Gaerdydd
*Betsi Cadwaladr, (1789–1860), nyrs
*Martha Hughes Cannon (1857-1932), ffisegydd a Suffragette amlwg yn U.D.A.
*Joan Curran (1916-1999), ffisegydd o Abertawe
*Robert Geoffrey Edwards (1925 – 2013)[1], arloeswr ym maes IVF
*Evan Jenkin Evans (1882–1944), ffisegydd ac athro prifysgol; spectroscopi
*Syr Horace Evans (1903-1963), ffisegwr brenhinol yn Lloegr
*Robert Arthur Hughes (1910-1996), meddyg cenhadol yn Shillong
* Edward Jones (1834-1900) meddyg ac arweinydd llywodraeth leol
*Ernest Jones, seiciatrydd
*Hugh Owen Thomas (1834–1891), llawfeddyg esgyrn
*Syr Robert Jones (1858–1933), llawfeddyg
*Yr Athro Syr Keith Peters o Borth Talbot, cyn-bennaeth Ysgol Feddygol Prifysgol Caergrawnt, a Llywydd y Gymdeithas Wyddoniaeth Feddygol
*Dr William Price, meddyg ecsentrig
*Syr Ifor Williams (ganwyd 1937), ffisegwr brenhinol Lloegr
*Syr Clement Price Thomas (1893–1973), llawfeddyg y thoracs
*Syr James William Tudor Thomas (1893–1976), llawfeddyg
Dyfeiswyr
*
*Lewis Boddington (1907–1994), dyfeisydd y bwrdd hedfan onglog ar gyfer awyr-longau
*Edward George Bowen (1911–1991), dyfeisydd y radar awyren cyntaf
*Donald Watts Davies (1924–2000), dyfeisydd y dull 'switsio pecynnau' mewn trosglwyddo data cyfrifiaduron.
*William Davies Evans (1790–1872), dyfeisydd yr agoriad Gambit Evans mewn gwyddbwyll
*William Robert Grove (1811–1896), dyfeisydd y gell danwydd; barnwr.
*Robert Griffiths (1805 - 1883), dyfeisydd y propelar sgriw ar gyfer llongau
*John Hanbury (1664-1734), dyfeisydd a ailddyluniodd melin tunplat a lacr Pont-y-pwl
*David Edward Hughes (1831–1900), dyfeisydd y meicroffon a'r teledeipiadur
*William Jones (mathemategydd) (1675–1749), mathemategydd cyntaf i ddefnyddio'r symbol π (pi)
*Dr Tom Parry Jones, (1935-2013), dyfeisydd mesuryddion e.e. yr Alcoholmedr
*Syr William Henry Preece (1834–1931), radio
*Syr Pryce Pryce-Jones, (1834–1920), arloeswr busnes
*Robert Recorde (tua 1510–1558), mathemategydd a ddyfeisiodd y symbol (=)
*Richard Roberts (1789-1864, g. Llanymynech), Peiriannydd a dyfeisydd peiriannau nyddu a gwehyddu a gwneud locomotifau.
*Sidney Gilchrist Thomas (1850–1885), cynhyrchu dur yn y dull Basig [Cymro?]
*Philip Vaughan dyfeisiwr peli-feryn (ball bearings)
Athrawon
*Cranogwen, {1839–1916}, ysgolfeistres, bardd, dirwestwraig, golygydd a phregethwraig.
*Owen Morgan Edwards (1858-1920); AEM, hanesydd, llenor, ymgyrchwr dros y Gymraeg
*Idris Foster, (1911–1984); ysgolhaig
*J. Gwyn Griffiths, {1911–2004}, ysgolhaig
*William Johns, (1771–1845); athro Undodaidd, ac awdur
*Griffith Jones 'Llanddowror', (1683–1761); sylfaenydd yr Ysgolion Cylchynol
*Anna Leonowens, (1834– 1914); athrawes yng Ngwlad Tai (Angen cyfeiriadaeth)
*Owain Owain, (1929–1991); arweinydd y frwydr dros addysg ddwyieithog yng Nghymru
*Syr Hugh Owen (addysgwr), (1804-1881); addysgwr o Fôn
*Thomas Parry (ysgolhaig), (1904–1985); pennaeth Llyfrgell Genedlaethol Cymru a phrifathro ar Goleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth
*Watcyn Wyn Watkin Hezekiah Williams, (1844–1903); pregethwr, bardd ac ysgolfeistr
Chwaraewyr
*Joe Calzaghe pencampwr bocsio y byd
*John Charles pêl-droediwr
*Nicole Cooke (ganwyd 1983), seiclwraig
*Ryan Giggs (ganwyd 1973), chwaraewr pêl-droed
*Ray Gravell (ganwyd 1951) chwaraewr rygbi
*Tanni Grey-Thompson (ganwyd 1969), athletwraig cadair olwyn
*Terry Griffiths (ganwyd 1947), chwaraewr snwcer
*Guto Nyth Bran (ganwyd 1700) rhedwr
*John Hartson pêl-droediwr
*Owen Glynne Jones (1867 - 1899) dringwr
*Carwyn James, (1929–1983), Hyfforwr Rygbi.
*Steve Jones Athletwr
*Tom Pryce gyrrwr Fformiwla Un
*Ray Reardon, chwaraewr snwcer
*Ian Rush, chwaraewr pêl-droed
*Geraint Thomas (ganwyd 1986), seiclwr
*Rees Thomas, (1904–2004), chwaraewr rygbi
*Nigel Walker, athletwr a chwaraewr rygbi
*Jimmy Wilde, paffiwr pwysau pryf
*Mark J. Williams, chwaraewr snwcer
Gwladgarwyr
*John Lasarus Williams
*Emyr Llewelyn
*Dafydd Iwan
Pobl Greadigol
Ar y Cyfryngau
*Hywel Gwynfryn cyflwynydd radio
*Vaughan Hughes, newyddiadurwr, cyflwynydd a chynhyrchydd
*Syr Huw Wheldon, darlledwr a rheolwr ar y BBC
Beirdd
:Gweler hefyd Rhestr beirdd Cymraeg c.550–1600.
*Aneirin (6g) bardd cynnar
*Brynach, (1873–1923), bardd a llenor
*Cynddelw Brydydd Mawr (fl.1155–1200), bardd canoloesol
*Dafydd ap Gwilym, (fl.1320–1370), bardd canoloesol
*Geraint Bowen, (1915– ), bardd
*David Charles, (1762–1834), un o brif emynwyr Cymru
*Gillian Clarke, bardd
*Grahame Davies, (1964– ), bardd
*W. H. Davies, (1877–1940), bardd
*Ann Griffiths, (1776–1805), emynydd a bardd
*Hedd Wyn Ellis Humphrey Evans, (1887–1917), bardd
*David James Jones (Gwenallt), (1886–1947), athro mewn athroniaeth
*George Herbert, (1593–1633), bardd
*Iolo Goch, bardd canoloesol
*Isaac Daniel Hooson, (1880–1948), bardd
*Evan James, (1809–1878), bardd
*D Gwenallt Jones, (1899–1968), bardd
*Dic Jones, bardd
*Gwyneth Lewis, bardd
*Saunders Lewis, (1893–1985), bardd, dramodydd, gwleidydd
*Lewis Morris, (1701–1765), bardd a hynafiaethydd
*Twm Morys (1961– ), bardd a cherddor
*Goronwy Owen, (1723-69), bardd
*Taliesin (6g), bardd cynnar
*Dylan Thomas, (1914–1953), bardd a dramäydd
*Edward Thomas, (1878–1917), bardd
*Ronald Stuart Thomas, (1913–2000), bardd
*John Tripp, (1927–1986), bardd
*Henry Vaughan, (1621–1695), bardd
*Niclas y Glais, (1878–1971), bardd, pregethwr, gwleidydd
*Harri Webb, (1920–1994), bardd, gweriniaethwr a chenedlaetholwr
*Waldo Williams, (1904–1971), bardd
*William Williams (Pantycelyn), (1717–1791), prif emynydd Cymru
Llenorion a newyddiadurwyr
:Gweler hefyd Rhestr awduron Cymraeg (1600–heddiw).
*Asser, (bu farw 909?), mynach ac awdur
*Rhoda Broughton, (1840–1920), nofelydd
*Huw Edwards, Darlledwr
*Theophilus Evans, (1693–1797), awdur
*Dick Francis, (ganwyd 1920), awdur
*Ken Follett, (ganwyd 1949), awdur
*Islwyn Ffowc Elis, (1924–2004), nofelydd
*Gerallt Gymro, (c.1146-c.1223), croniclydd
*Kate Bosse Griffiths (1910–1998), arbenigwraig ar Eifftoleg a llenor Cymraeg
*Robat Gruffudd, nofelydd
*Richard Hughes, (1900–1976), nofelydd
*Dylan Iorwerth, newyddiadurwr a llenor.
*Geraint V. Jones, nofelydd
*Jack Jones, (1884–1970), nofelydd
*Glyn Jones, llenor
*John Gwilym Jones (1904–1988), dramodydd, beirniad llenyddol
*Mary Vaughan Jones (1918–1983), awdur llyfrau plant
*Richard Llewellyn, (1907–1983), nofelydd
*Robin Llywelyn, nofelydd
*Owen Martell, nofelydd
*Owain Owain, (1929–1993) llenor, gwleidydd
*Daniel Owen, (1836–1895), nofelydd
*Thomas Price (Carnhuanawc), (1787–1848) hanesydd, arweinydd cenedlaethol
*Caradog Prichard, (1904–1980), newyddiadurwr, nofelydd a bardd
*D. Ben Rees, cyhoeddwr llyfrau,awdur toreithiog, golygydd a darlledwr.
*John Roberts Williams, (1914–2004), newyddiadwr a darlledwr
*Jean Rhys, (1894–1979), nofelydd
*Howard Spring, (1889–1965), nofelydd
*Hester Thrale, (1740–1821), dyddiadurwr
*Twm o'r Nant, (1739 - 1810), anterliwtiwr
*D. J. Williams, (1885–1970), llenor a chenedlaetholwr
*Emlyn Williams, (1905–1987), dramodydd ac actor
*Raymond Williams, (1921–1988), nofelydd, beirniad, academydd
*Eurig Wyn, ( –2004), awdur
Arlunwyr a chynllunwyr
*Laura Ashley (1925–1986), cynllunydd
*John Gibson (1790–1866), cerflunydd
*Nina Hamnett (1890–1956), arlunydd
*Augustus John (1878–1961), arlunydd
*Gwen John (1876–1939), arlunydd
*David Jones (1895–1974), arlunydd a bardd
*Owen Jones, (1809–1874) pensaer a chynllunydd
*Thomas Jones, Pencerrig (1742–1803), arlunydd
*John Nash (1752–1835), pensaer
*Ceri Richards (1903–1971), arlunydd
*Andrew Vicari (1938–2016), arlunydd
*Kyffin Williams (1918–2006), arlunydd
*Clough Williams-Ellis (1883–1978), pensaer
*Richard Wilson (1713–1783), arlunydd
Cyfansoddwyr
:Gweler hefyd Rhestr cyfansoddwyr Cymreig.
*Walford Davies, (1869–1944), Meistr Cerdd y Brenin
*Evan Thomas Davis
*Alun Hoddinott (1929–2008)
*Karl Jenkins (ganed 1944)
*Daniel Jones (1912 - 1993)
*William Mathias, (1934–1994)
*John Parry (Bardd Alaw)
*Joseph Parry, (1841 - 1903)
*Grace Williams
*David Wynne
*Morfydd Llwyn Owen (1891-1918)
Perfformwyr
Actorion
:Gweler hefyd Rhestr actorion Cymreig.
*Richard Burton, (1925–1984), actor
*Timothy Dalton, (1946– ), actor
*Ioan Gruffudd, (ganwyd 1973), actor
*Anthony Hopkins, (ganwyd 1937), actor
*Rhys Ifans, (ganwyd 1968), actor
*Glynis Johns, (ganwyd 1923), actores
*Celyn Jones (ganwyd 1979), actor
*Catherine Zeta-Jones (ganwyd 1969), actores
*Desmond Llewelyn, (1914–1999), actor
*Ray Milland, (1907–1986), actor
*Siân Phillips, (ganwyd 1934), actores
*Jonathan Pryce, (1947– ), actor
*Matthew Rhys (1974– ), actor
*Rachel Roberts, (1927–1980), actores
*Michael Sheen, actor
*Sarah Siddons, (1755–1831), actores
*Myfanwy Talog, (1945–1995), actores
*Tom Ward actor
Cerddorion a chantorion
Opera a chlasurol
*Stuart Burrows (ganwyd 1933)
*Charlotte Church (ganwyd 1986), cantores
*Zoe Creswell (1910-1992)
*Arthur Davies (ganwyd 1950)
*Ben Davies (1858-1943)
*Ryland Davies (ganwyd 1943)
*Tudor Davies (1892-1958)
*Osian Ellis telynor
*Syr Geraint Evans (1922–1992), cantor
*Rebecca Evans (ganwyd 1964)
*Helen Field (ganwyd 1951)
*Catrin Finch (ganwyd 1980), telynores
*Eiddwen Harrhy (ganwyd 1949)
*Alun Hoddinott (ganwyd 1929), cyfansoddwr
*Gwynne Howell (ganwyd 1938)
*Anne Howell (ganwyd 1941)
*David Hughes (1863-1921)
*Karl Jenkins (ganwyd 1944)
*Katherine Jenkins (ganwyd 1980)
*Aled Jones (ganwyd 1970)
*Della Jones (ganwyd 1948)
*Gwyneth Jones ganwyd 1936
*Parry Jones (1891-1963)
*Natasha Marsh (ganwyd 1976)
*Rhys Meirion
*Dennis O'Neill (ganwyd 1948)
*Joseph Parry (1841-1903)
*Adelina Patti (1843-1919)
*Paul Potts (ganwyd 1971)
*Margaret Price (ganwyd 1941)
*Rhydian Roberts (ganwyd 1983)
*Robert Tear (ganwyd 1939)
*Bryn Terfel (ganwyd 1963) bariton
*Elin Manahan Thomas (soprano)
*Helen Watts (ganwyd 1928)
Arall
*Shirley Bassey, (ganwyd 1937), cantores
*John Cale, (ganwyd 1942), cerddor
*Dafydd Iwan
*Siân James
*Caryl Parry Jones, (ganwyd 1958), cantores a chyfansoddwraig
*Dill Jones, (1923–1984), pianydd Jazz
*Heather Jones
*Kelly Jones
*Tom Jones, (ganwyd 1940), canwr
*Cerys Matthews cantores
*Rhys Mwyn
*Meic Stevens
*Bonnie Tyler, (ganwyd 1953), cantores
*Geraint Griffiths, (ganwyd 1949), cerddor
*Aimee Duffy, cantores
Comedïwyr a difyrrwyr
*Max Boyce difyrrwr
*Tommy Cooper (1922–1984), comedïwr a swynwr
*Rhod Gilbert (1922– )
*Terry Jones (ganwyd 1942), comedïwr, awdur, cyflwynydd teledu
*Ivor Novello (1893–1951), difyrrwr
*Harry Secombe (1921–2001), difyrrwr
Pobl a aned yng Nghymru ond sydd ddim yn cael eu hystyried yn Gymry
:(a hynny gan y rhan fwyaf o bobl a'r cyfryngau torfol.)
*Y brenin Edward II o Loegr (1284–1327)
*Y brenin Harri V o Loegr (1387–1422)
*Christian Bale (ganwyd 1974), actor
*Ian Hislop (ganwyd 1960), newyddiadurwr a phersonoliaeth teledu
*Alfred Russel Wallace (1823–1913), biolegydd
*Roald Dahl, (1916–1990), awdur
Cymru
Cymry
|
[Wikipedia:cy] Ocsitaneg
Siaredir Ocsitaneg ( a adnabyddir hefyd fel lenga d'òc) yn Ne Ffrainc, yn bennaf yn ardal Profens, rhannau o'r Eidal (Dyffrynoedd Ocsitan), rhannau o Sbaen (Dyffryn Aran) ac ym Monaco; yn answyddogol, gelwir yr ardaloedd hyn yn Ocsitania. Mae'r Ocsitaneg yn un o'r ieithoedd Romáwns ac mae'n perthyn yn agos i Gatalaneg.
Nid yw Ffrainc wedi cefnogi'r iaith yn effeithiol, ac mae'r niferoedd sy'n siarad Ocsitaneg heddiw'n lleihau, ond caiff ei hystyried yn iaith swyddogol gan Lywodraeth Catalwnia. Ymhlith y siaradwr enwog mae Frédéric Mistral, bardd Provençal. Oherwydd y diffyg cefnogaeth iddi gan Ffrainc, nid oes un iaith safonol ac mae chwe tafodiaith a chwe ffurf ysgrifenedig. Mae UNESCO yn ystyried pedair o'r tafodieithoedd hyn 'yn beryg enbyd o ddiflannu', ac wedi rhestru yn eu 'Rhestr Coch o Ieithoedd mewn Perygl'. Y bedair yw: Provençal, Auvergnat, Limousin and Languedocien. Ystyrir y ddwy arall, Gascon a Vivaro-Alpine 'mewn peryg'.
bawd|dim|Siaradwch Ffrangeg - byddwch bur (arwydd ar wal ysgol yng Ngwlad yr Oc)
Gweler hefyd
* Llenyddiaeth Ocsitaneg
* Profens
* Trwbadŵr
Cyfeiriadau
Dolenni allanol
* Ocsitaneg Mercator Cyfryngau
* Diccionari general occitan
* Occitanet
* Institut Occitan
Categori:Ieithoedd Romáwns
Categori:Ieithoedd Ffrainc
Categori:Ieithoedd Sbaen
Categori:Ieithoedd yr Eidal
|
[Wikipedia:cy] ACCAC
Awdurdod Cymwysterau, Cwricwlwm ac Asesu Cymru (ACCAC) oedd prif gorff ymgynghorol Llywodraeth Cynulliad Cymru ar bob agwedd ar addysg a chymwysterau. Cafodd ei uno ag adran addysg a sgiliau Llywodraeth Cynulliad Cymru yn 2006, gyda nifer o gyrff eraill i greu AADGOS (Yr Adran Addysg, Dysgu Gydol Oes a Sgiliau), a drowyd wedyn yn APADGOS (Yr Adran Plant, Addysg, Dysgu Gydol Oes a Sgiliau).
Roedd swyddfa'r awdurdod yng Nghaerdydd.
Dolenni Allanol
ACCAC
Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Cyrff a Noddir gan Lywodraeth Cymru
|
[Wikipedia:cy] Owain Glyn Dŵr
Owain ap Gruffydd (c. 1354 – c. 1415) a adnabyddir yn gyffredin heddiw fel Owain Glyn Dŵr, neu Owain Glyndŵr (Owain Glyndyfrdwy gynt) oedd y Cymro olaf i gael ei alw yn Dywysog Cymru. Rhoddwyd iddo hefyd y llysenw "Y Mab Darogan".
Ganwyd Owain Glyndyfrdwy yn 1359. Roedd yn etifedd llinach Powys Fadog ar ochr ei dad, a honnai ei fod yn ddisgynnydd i’r Arglwydd Rhys o’r Deheubarth ar ochr ei fam. Etifeddodd arglwyddiaethau Glyndyfrdwy a Chynllaith gyda'i ganolfan yn Sycharth, ger Llansilin, Powys. Astudiodd y gyfraith yn Llundain, a gwasanaethodd gyda lluoedd Henry Bolingbroke, gwrthwynebwr Rhisiart II, brenin Lloegr, a fyddai'n ddiweddarach Harri IV, brenin Lloegr.
Yn 1400 cododd helynt ynghylch tir rhwng Owain Glyn Dŵr a'r Arglwydd Grey o Ruthun, barwn pwerus o Loegr a oedd yn byw gerllaw. Pan ochrodd Harri IV â Grey, ymosododd Glyn Dŵr a’i ddilynwyr ar dref Rhuthun a threfi Cymreig eraill ger y ffin â Lloegr, gan achosi difrod mawr. Ddydd Gŵyl Mathew (23 Medi) 1400 llosgodd Owain dref Rhuthun i'r llawr, heblaw'r castell. Erbyn diwedd 1401 roedd yn ymddangos bod y rhan fwyaf o’r wlad yn cefnogi’r gwrthryfel. Rhwng 1401 ac 1404 ymledodd y gwrthryfel ar draws Cymru a ddatblygodd yn gyflym i fod yn wrthryfel dros annibyniaeth i Gymru. Cipiwyd cestyll Harlech ac Aberystwyth a threchwyd byddinoedd Lloegr yng Nghwm Hyddgen a Bryn Glas yng nghanolbarth Cymru. Gan sylweddoli y byddai’n rhaid iddo drechu’r Saeson mewn brwydr fawr, cynhaliodd Glyn Dŵr, a oedd yn galw ei hun yn Dywysog Cymru, senedd arbennig ym Machynlleth i godi arian ar gyfer yr achos (y senedd gyntaf o’i bath yng Nghymru). Yn y Senedd a gynhaliwyd ym Machynlleth roedd cynrychiolwyr o Ffrainc, yr Alban a Sbaen. Ffurfiodd gynghreiriau â Dug Northumberland ac Edmund Mortimer, gelynion Harri IV, a lluniodd gynghrair ffurfiol â Brenin Ffrainc.
Am gyfnod roedd yn rheoli bron y cyfan o Gymru, ond erbyn 1405, fodd bynnag, roedd y llanw wedi dechrau troi a threchwyd byddinoedd Glyn Dŵr yn y Grysmwnt a Brynbuga. Ni ddaeth cymorth gan y Ffrancwyr a’r Albanwyr, ac ildiodd dynion Morgannwg, Gŵyr, Tywi, Ceredigion ac Ynys Môn i frenin Lloegr. Erbyn 1408 roedd cadarnleoedd pwysig Harlech ac Aberystwyth wedi eu hadennill a daeth y gwrthryfel i ben. Cafwyd rhai cyrchoedd ar ôl hyn ond erbyn 1415 daeth y gwrthryfel i ben, a diflannodd Glyn Dŵr. Roedd llawer o ddifrod wedi ei wneud a nifer fawr wedi marw, a daeth pethau’n anodd pan gyflwynwyd cyfreithiau gwrth-Gymreig gan Harri IV. I rai teuluoedd cyfoethog, daeth y gwrthryfel â’u hawdurdod i ben. Newidiodd eraill eu teyrngarwch i Harri IV ac aeth llawer o’r dynion a oedd wedi ymladd ochr yn ochr â Glyn Dŵr ymlaen i ymladd yn erbyn y Ffrancwyr yn Agincourt (1415). Ond yn ystod y gwrthryfel, roedd y Cymry wedi uno o dan arweinydd cenedlaethol gan blannu gweledigaeth o Gymru annibynnol.
Mae Owain Glyn Dŵr yn sefyll fel unigolyn pwysig yn hanes Cymru, nid yn unig fel un oedd yn cael ei weld fel arweinydd cenedlaethol ond hefyd fel gwleidydd a oedd yn gweld rôl i Gymru o fewn cyd-destun Ewropeaidd. Yn Llythyr Pennal a ysgrifennwyd yn 1406 mae’n ceisio llunio cysylltiadau gyda Ffrainc drwy ddangos cefnogaeth i Bab Avignon, yn hytrach na Phab Rhufain a gefnogwyd gan Loegr. Yn y llythyr mae Glyn Dŵr hefyd yn amlinellu ei syniad am sut byddai’n creu Cymru annibynnol drwy sefydlu dwy brifysgol yng Nghymru (yn y de a’r gogledd), Eglwys annibynnol i Gymru gyda'i chronfa arian ei hunan a Chymry Cymraeg yn cael eu penodi i swyddi uchel yn yr Eglwys.
Ceir y cofnod olaf am Owain yn 1412, ac nid oes neb yn sicr beth ddigwyddodd iddo ar ôl hynny. Saif, fodd bynnag, yng nghof y Gymru gyfoes fel un o arwyr pwysicaf y genedl ac mae cerflun ohono yn oriel yr arwyr cenedlaethol Neuadd y Ddinas, Caerdydd.
Bywyd cynnar
bawd|168x168px|Arfbais Owain Glyn DŵrMae ansicrwydd ynghylch blwyddyn geni Owain. Awgryma cofnod achos cyfreithiol Grosvenor v Scrope, lle'r ymddangosodd fel tyst, ei fod wedi ei eni yn 1359. Rhydd un llawysgrif ddyddiad pendant: 28 Mai, 1354, tra ceir traddodiad iddo gael ei eni yn 1349, blwyddyn y Pla Du. Nid oes sicrwydd ymhle y ganwyd ef chwaith; mae'n bosib mai Sycharth, ger Llansilin yw'r lle mwyaf tebygol. Bu farw ei dad rywbryd cyn 1370 gan adael ei fam yn weddw. Etifeddodd Glyndyfrdwy a Chynllaith oddi wrth ei dad, a thiroedd yng nghymydau Gwynionydd ac Iscoed Uch Hirwern yng Ngheredigion oddi wrth ei fam. Mae'n debyg bod Owain wedi treulio rhywfaint o'i blentyndod yng nghartref Syr David Hanmer. Bu yn Llundain yn astudio'r gyfraith am rai blynyddoedd, yn ôl pob tebyg ym mlynyddoedd olaf teyrnasiad Edward III. Mae'n bur debyg ei fod yn Llundain adeg Gwrthryfel y Werin yn 1381. Roedd yn ôl yng Nghymru erbyn 1383, a phriododd Margaret Hanmer, a oedd yn ferch i Syr David Hanmer.212x212px|bawd|Llun enwog A.C. Michael yn dangos Owain yn arwain ei fyddin i'r gadGwyddys iddo ymladd yn yr Alban dros Rhisiart II, brenin Lloegr; ceir y cofnod cyntaf amdano fel milwr yn 1384, pan oedd yn aelod o arsiwn Berwick-upon-Tweed, gyda charfan o Gymry dan Syr Gregory Sais. Yn 1385 roedd yn ymladd yn Ffrainc yn y Rhyfel Can Mlynedd, ac yn ddiweddarach y flwyddyn honno roedd yn yr Alban eto dan John o Gaunt. Yn 1386 cofnodir iddo gael ei alw fel tyst yn achos Scrope v. Grosvenor yng Nghaer. Yn 1387, roedd yn ne-ddwyrain Lloegr yn gwasanaethu dan Richard FitzAlan, 11eg Iarll Arundel, a chymerodd ran mewn brwydr ar y môr oddi ar arfordir Caint, pan orchfygwyd llynges o Ffrainc, Sbaen a Fflandrys. Yn ddiweddarach y flwyddyn honno, bu farw ei dad-yng-nghyfraith, Syr David Hanmer, a dychwelodd Owain i Gymru i fod yn ysgutor ei ystâd.bawd|221x221px|Cerflun o Owain Glyn Dŵr gan Colin Spofforth yng Corwen|Nghorwen (2007)Treuliodd Owain y blynyddoedd nesaf ar ei stad. O'r cyfnod yma, yn ôl pob tebyg, y mae cywydd enwog Iolo Goch yn canmol ei lys yn Sycharth yn dyddio. Roedd Gregory Sais wedi marw yn 1390, a thua'r un adeg, dechreuodd Iarll Arundel golli dylanwad; dienyddiwyd ef yn 1397. Yn 1399, cipiwyd grym Lloegr gan Henry Bolingbroke, a ddiorseddodd y brenin Rhisiart II a dod yn frenin fel Harri IV. Carcharwyd Rhisiart, a llofruddiwyd ef yn Chwefror 1400. Datblygodd cweryl rhwng Owain a Reginald Grey, arglwydd Dyffryn Clwyd, a hawliai gyfran o diroedd Owain Glyn Dŵr. Yn ystod teyrnasiad Rhisiart II, penderfynwyd yr achos o blaid Owain, ond wedi i Harri IV gipio'r orsedd, ail-agorodd de Grey yr achos, gan fanteisio ar y ffaith ei fod yn gyfaill i'r brenin. Dywed rhai ffynonellau fod de Grey wedi oedi gyrru gwŷs gan y brenin i Owain yn hawlio cymorth milwrol yn yr Alban. Erbyn i Owain dderbyn y wŷs, roedd yn rhy hwyr iddo ymateb.
Y Gwrthryfel, 1400–1415
Dechrau'r gwrthryfel 1400–1401
Ar 16 Medi, 1400, gweithredodd Owain, a chafodd ei gyhoeddi'n Dywysog Cymru gan ei gefnogwyr. Roedd hyn yn ddatganiad chwyldroadol ynddo'i hun. Ymledodd yr ymgyrch drwy'r gogledd-ddwyrain. Erbyn 19 Medi, ymosodwyd ar Ruthun, cadarnle de Grey, a bu bron iawn iddo gael ei dinistrio'n llwyr. Ymosodwyd ar Ddinbych, Rhuddlan, castell y Fflint, Penarlâg, a Holt yn fuan ar ôl hynny. Ar 22 Medi cafodd tref Croesoswallt ei difrodi mor ddrwg gan gyrch Owain fel y bu rhaid ei hail-siarteru yn ddiweddarach. Erbyn y 24ain, roedd Owain yn symud i'r de drwy Bowys a dinistriodd y Trallwng. Ar yr un pryd lansiodd nifer o aelodau teulu Tuduriaid Penmynydd o ynys Môn, gyfres o ymosodiadau "guerilla" yn erbyn y Saeson. Roedd y Tuduriaid yn deulu blaenllaw o Fôn ac wedi mwynhau perthynas agos â Rhisiart II (bu Gwilym a Rhys ap Tudur yn gapteiniaid saethwyr bwa yn ystod ymgyrchoedd Rhisiart yn Iwerddon. Newidiasant eu teyrngarwch i Owain Glyn Dŵr wrth i'r rhyfel ymledu.
Troes Harri IV - oedd ar ei ffordd i geisio goresgyn yr Alban – ei fyddin tuag at Gymru ac erbyn 26 Medi roedd wedi cyrraedd Amwythig ac yn barod i ymosod ar Gymru. Mewn cyrch cyflym ond di-fudd arweiniodd Harri ei fyddin o amgylch gogledd Cymru. Cafodd ei boeni'n gyson gan dywydd drwg ac ymosodiadau guerilla gwŷr Owain. Erbyn 15 Hydref, roedd yn ôl yn Amwythig, heb fawr i'w ddangos am ei ymdrechion.
Prif arweinydd yr ymgyrch yn erbyn Owain yng ngogledd Cymru oedd Henry Percy ("Hotspur"), mab hynaf Henry Percy, Iarll 1af Northumberland. Cynigiodd ef bardwn i bawb o ddilynwyr Owain Glyn Dŵr, ac eithrio Owain eu hun a dau o Duduriaid Penmynydd, Rhys ap Tudur a'i frawd Gwilym ap Tudur. Am rai misoedd, ymddangosai fod y gwrthryfel yn dirwyn i ben. Fodd bynnag, ar ddydd Gwener y Groglith 1401, cipiodd Rhys a Gwilym ap Tudur gastell Conwy. Tua mis Mehefin yr un flwyddyn ymladdwyd brwydr Hyddgen yn uchel ar lethrau Pumlumon, ar y ffin rhwng Powys a Cheredigion. Trechodd byddin fach Owain Glyn Dŵr lu mawr o Saeson a Fflemingiaid oedd yn ceisio cyrraedd castell Aberystwyth. Arweiniodd Harri IV gyrch i dde Cymru, a dienyddiwyd un o gefnogwyr Owain, Llywelyn ap Gruffudd Fychan o Gaeo yn Llanymddyfri ar 9 Hydref. Ddiwedd Tachwedd, gyrrodd Owain lythyrau at Robert III, brenin yr Alban ac at benaethiaid Iwerddon yn gofyn am gymorth. Daeth y flwyddyn i ben gyda Brwydr Twthil ar 2 Tachwedd 1401, rhwng llu Owain Glyn Dŵr ac amddiffynwyr Caernarfon.
Anterth 1402–1405
bawd|241x241px|Portread o Owain Glyn Dŵr yn seiliedig ar ei sêl, 19fed ganrif.
Ymddangosodd comed yn ystod misoedd Chwefror a Mawrth 1402, a ystyrid gan lawer yn argoel o fuddugoliaeth Owain Glyn Dŵr. Tua chanol mis Ebrill, cymerwyd gelyn Owain, Reginald de Grey o Ruthun, yn garcharor ganddo gerllaw Rhuthun. Bu raid i de Grey dalu 10,000 o farciau am ei ryddid. Enillodd Owain fuddugoliaeth bwysig ym Mrwydr Bryn Glas ar 22 Mehefin 1402, ger pentref Pilalau, ar odre gogleddol Fforest Faesyfed, ger Llanandras a'r ffin rhwng Swydd Henffordd a Powys. Cymerwyd arweinydd y fyddin Seisnig, Syr Edmund Mortimer, yn garcharor. Yn nes ymlaen byddai'n priodi Catrin, ferch Owain, ac yn sefyll ysgwydd wrth ysgwydd gyda'r Mab Darogan yn erbyn brenin Lloegr. Yn 1402 hefyd, pasiodd Senedd Lloegr y Deddfau Penyd, cyfres o ddeddfau yn erbyn y Cymry. Dan y deddfau hyn, gwaherddid unrhyw Gymro, heblaw esgobion, rhag dal unrhyw swydd gyhoeddus, rhag dwyn arfau a rhag byw mewn unrhyw fwrdeistref Seisnig. Roedd y gwaharddiad ar ddal swydd gyhoeddus hefyd yn ymestyn i unrhyw Sais oedd yn briod a Chymraes.
Yn 1403, cododd Henry Percy (Hotspur) mewn gwrthryfel yn erbyn y brenin, a gwnaeth gytundeb ag Owain. Lladdwyd Hotspur yn ymladd yn erbyn byddin y brenin ym Mrwydr Amwythig ar 21 Gorffennaf. Nid oedd Owain a'i fyddin yn bresennol, er bod rhai o'i gefnogwyr yno. Roedd Owain ei hun yn ymgyrchu yn Sir Gaerfyrddin, lle cododd Cymry Dyffryn Tywi i'w gefnogi, ac ym mis Gorffennaf ildiwyd castell a thref Caerfyrddin iddo. Ym mis Mai 1404, gyrrodd Owain lythyr at Charles VI, brenin Ffrainc, gan ei arwyddo fel Owynus dei gratia princeps Wallie. Cludwyd y llythyr i Baris gan ddau lysgennad, ei frawd-yng-nghyfraith, John Hanmer, a'i ganghellor, Gruffudd Yonge. Rywbryd yn ystod 1404, syrthiodd Castell Harlech a Chastell Aberystwyth i Owain, gan gryfhau ei afael ar ganolbarth Cymru. Yr un flwyddyn, cofnodir gan Adda o Frynbuga i Owain gynnal senedd ym Machynlleth.
Ar 12 Ionawr 1405 arwyddwyd cytundeb ffurfiol gyda brenin Ffrainc, i gynghreirio yn erbyn Harri IV, brenin Lloegr. O fewn wythnosau, glaniodd byddin enfawr o Ffrancwyr yn Aberdaugleddau, Sir Benfro heddiw. Gorymdeithio y Ffrancwyr ochr-yn-ochr â byddin Cymru, trwy Swydd Henffordd ac ymlaen i Swydd Gaerwrangon. Fe wnaethant gyfarfod â byddin Lloegr ddim ond deng milltir o Gaerwrangon. Cymerodd y ddwy fyddin eu safleoedd yn barod i frwydro, a hynny gan wynebu ei gilydd filltir i ffwrdd, ond ni fu unrhyw ymladd. Yna, am resymau nad ydyn nhw erioed wedi dod yn amlwg, enciliodd y Cymry, a throdd y Ffrancwyr adref ychydig wedyn.
Ar 28 Chwefror 1405, arwyddwyd y Cytundeb Tridarn rhwng Owain a'i gynghreiriad Henry Percy, Iarll 1af Northumberland (tad Hotspur) ac Edmund Mortimer. Roedd y cytundeb yma'n rhannu Ynys Brydain (heb gynnwys yr Alban) rhyngddynt fel penaethiaid sofran, annibynnol. Yn ôl y ddogfen, roedd Owain Glyn Dŵr a phob Tywysog Cymru ar ei ôl, i gael:
:"The whole of Cambria or Wales divided from Leogria now commonly called England by the following borders, limits, and bounds: from the Severn estuary as the River Severn flows from the sea as far as the northern gate of the city of Worcester; from that gate directly to the ash trees known in Cambrian or Welsh language as Onennau Meigion which grow on the high road from Bridgnorth to Kinver; then directly along the highway... to the head or source of the River Trent; thence to the head or source of the river commonly known as the Mersey and so along to the sea".
Ym mis Mawrth 1405 roedd Rhys Gethin yn y de, yn ymosod yn aflwyddiannus ar dref Y Grysmwnt a'i chastell; curwyd ei fyddin o tua 8,000 o wŷr Gwent a Morgannwg gan fyddin gref a anfonwyd o Henffordd i godi'r gwarchae. Ym mis Mai'r un flwyddyn, gorchfygwyd byddin Owain ym Mrwydr Pwll Melyn gerllaw Brynbuga, Sir Fynwy. Lladdwyd ei frawd, Tudur, a chymerwyd ei fab, Gruffudd yn garcharor. Tua 1 Awst, cynhaliwyd ail senedd Owain yn Harlech. Yn fuan wedyn, cyrhaeddodd byddin Ffrengig o tua 2,600 o wŷr dan Jean de Hangest i Aberdaugleddau, Sir Benfro, i gynorthwyo Owain. Ymunodd cefnogwyr Owain â hwy, a chipiwyd tref Hwlffordd, ond nid y castell, yna cipiwyd tref a chastell Caerfyrddin ac Aberteifi. Erbyn diwedd Awst, roeddynt gerllaw Caerwrangon, yn wynebu byddin y brenin. Nid oedd yr un o'r ddwy fyddin yn barod i ymosod, ac ymhen wythnos, enciliodd byddin Owain. Ymosododd y brenin ar Sir Forgannwg, ond roedd y tywydd yn ddrwg, a bu raid iddo yntau encilio.
bawd|Baner o ddelwedd Gyfoes o'r Ddraig Aur Owain Glyndŵr.|159x159px
Y llanw'n troi 1406–1412
159x159px|bawd|"Llofnod" Owain Glyn Dŵr ar waelod Llythyr Pennal 1406. Ystyr y geiriau [[Lladin Vester ad vota / Owynus princeps Wall[ie] yw "Yr eiddoch yn ffyddlon, / Owain, Tywysog Cymru".]]
Cynhaliwyd cynulliad o'r Cymry ym Mhennal, ger Machynlleth ym mis Mawrth, 1406, ac yno lluniwyd dogfen yn gosod allan bwriadau'r tywysog ynghyd â llythyr i Charles VI; adnabyddir y dogfennau pwysig hyn fel Polisi Pennal. Roedd Owain wedi derbyn llythyr gan Charles VI ar ddechrau Mawrth, yn ei annog i drosglwyddo ei deyrngarwch i Bab Avignon, Bened XIII. Yn y llythyr a anfonodd Owain yn ôl at frenin Ffrainc ar 31 Mawrth, cytunodd i wneud hynny ar rai amodau. Yn eu plith, roedd rhaid i Bened XIII gytuno i sefydlu eglwys Gymreig, yn atebol i Dyddewi yn hytrach nag i Archesgob Caergaint, a sefydlu dwy brifysgol, neu studia generalia, yng Nghymru, un yn y gogledd ac un yn y de.
Fodd bynnag, roedd llanw'r gwrthryfel eisoes ar drai. Yn yr un flwyddyn (1406) cofnodir fod Penrhyn Gŵyr, Dyffryn Tywi a rhan helaeth o Geredigion wedi ymostwng i'r Saeson. Erbyn diwedd y flwyddyn, roedd nifer fawr o gefnogwyr Owain at Ynys Môn wedi ymostwng hefyd.
Yn ystod haf 1407, gwnaeth byddin brenin Lloegr, dan y tywysog Harri (yn ddiweddarach Harri V, brenin Lloegr), ymdrech i ail-gipio Castell Aberystwyth, oedd yn cael ei gadw dros Owain gan Rhys Ddu. Wedi trafodaethau heddwch, cytunodd Rhys i ildio'r castell erbyn dyddiad penodol os nad oedd y gwarchae Seisnig wedi ei godi. Fodd bynnag, pan aeth at Owain i ofyn am ganiatâd i ildio'r castell, daeth Owain i Aberystwyth ei hun, a bygwth torri pen unrhyw un a geisiai ildio'r castell, yn cynnwys Rhys. Methodd yr ymgais yma ar ran y Saeson, ond ymosododd byddin Harri eto yn 1408, a syrthiodd y castell iddynt y tro hwn.
Yn 1409 syrthiodd Castell Harlech i'r Saeson. Roedd Edmund Mortimer wedi marw yn ystod y gwarchae, a chymerwyd Margaret, gwraig Owain, a dwy o'i ferched, yn cynnwys Catrin, gwraig Mortimer, yn garcharorion.
Dienyddiwyd nifer o gefnogwyr amlwg Owain yr un flwyddyn neu yn 1410; Rhys Ddu yn Llundain, Philip Scudamore yn Amwythig a Rhys ap Tudur yng Nghaer.
Diflaniad
Nid oes cofnod pendant am hanes Owain ar ôl 1412, gan gymerodd Dafydd Gam, un o gefnogwyr Cymreig amlycaf Harri IV, yn garcharor gerllaw Aberhonddu. Dyma'r tro olaf i Owain gael ei weld gan ei elynion. Yn ôl llawysgrif Peniarth 135, a ysgrifennwyd yn fuan ar ôl 1422:
:MCCCCxv y ddaeth Owain mewn difant y gwyl Vathe yn y kyngayaf o hynny allan ni wybuwyd i ddifant rrann vawr a ddywaid i varw y brudwyr a ddywedant na bu
:1415 – Diflannodd Owain ar Ŵyl Sant Matthew yn amser cynhaeaf. O hynny allan ni wybuwyd i ble y diflannodd. Dywed llawer ei fod wedi marw, ond dywed y brudwyr na fu.
Roedd Harri IV wedi marw yn 1413, a'i fab wedi ei olynu ar yr orsedd fel Harri V. Ail-ddechreuodd ef yr ymladd yn y Rhyfel Can Mlynedd yn erbyn Ffrainc, ac yn haf 1415 gofynnodd y brenin newydd i Gilbert Talbot gysylltu ag Owain, a chynnig pardwn iddo. Ni chafwyd ymateb, ac yn 1416 gofynnwyd i Talbot geisio eto, trwy fab Owain, Maredudd ab Owain Glyn Dŵr, y tro hwn. Unwaith eto, ni chafwyd ymateb. Derbyniodd Maredudd bardwn ar 8 Ebrill, 1421. Nid oedd sôn am ei dad, sy'n awgrymu efallai ei fod yn farw erbyn hynny. Buasai Owain Glyn Dŵr ymhell yn ei chwedegau erbyn hynny, pe bai dal yn fyw; gwth o oedran yn yr Oesoedd Canol.
Ceir nifer o draddodiadau lleol yn Swydd Henffordd sy'n awgrymu ei fod wedi cael lloches gyda'i ferch Alys, oedd yn briod a Syr John Scudamore, ym Monnington Stradel, ac iddo farw yno, a'i gladdu yno neu yn Kentchurch gerllaw. Roedd traddodiad arall yn yr ardal mai Owain oedd y bardd Siôn Cent, y bu teulu Scudamore yn un o'i noddwyr.
Yn 2015 cyhoeddodd Gruffydd Aled Williams gyfrol Dyddiau Olaf Owain Glyn Dŵr (Gwasg y Lolfa) ac ynddo mae'n awgrymu dau bosibilrwydd: yn gyntaf, sonia fod llawysgrif a fu ym meddiant Robert Vaughan o'r hengwrt yn allweddol wrth geisio ateb i'r cwestiwn ym mhle y claddwyd Owain. Mae'r cofnod, sydd yn llaw Vaughan, yn awgrymu iddo gael ei gladdu ym mynwent eglwys fechan iawn mewn pentref yn Swydd Amwythig: Cappel Kimbell lle i claddwyd Owen Glyn: yn sir Henffordd. Yn ôl Gruffydd Aled Williams, mynwent Eglwys Sant Iago, ym mhentref Kimbolton yw'r fan. Yr ail bosibilrwydd mae'n ei gynnig yw i Owain gael ei gladdu ger cartref un o'i ferched yn Monnington Straddle (Alys, a briododd Syr John Scudamore), eto yn Swydd Henffordd, gan fod traddodiad cryf yn yr ardal iddo'i gladdu yno mewn hen domen gladdu. Bu'r tir yma'n rhan o dir cysegredig a gwyddys fod ar draws y cae i'r domen dŷ o'r enw Chapel Cottage, a oedd yn y 14g yn gapel anwes.
Owain a Chenedlaetholdeb Cymreig
bawd|219x219px|Dafydd Iwan yn dadorchuddio cofeb i Owain i gofio am ei ymosodiad ar Ruthun, Medi 2000Ychydig o gyfeiriadau sydd at Owain gan y beirdd yn y cyfnod ar ôl ei ddiflaniad, ond cadwyd nifer fawr o chwedlau a thraddodiadau gwerin o'i gwmpas. Gwelwyd Owain fel y Mab Darogan, ac fel enghraifft o thema'r Brenin yn y mynydd neu'r Arwr Cwsg, gyda'r gred ei fod yn cysgu mewn ogof, i ddeffro ryw ddydd pan fydd angen Cymru fwyaf a gorchfygu ei gelynion. Ceir traddodiadau tebyg am Owain arall, Owain Lawgoch, ac yn aml mae ansicrwydd at ba un y cyfeirir.
Cofnododd Elis Gruffydd ("Y Milwr o Galais"), chwedl am Owain yn 1548. Roedd Abad Abaty Glyn y Groes wedi codi yn fore, ac yn cerdded ar y Berwyn. Cyfarfu ag Owain Glyn Dŵr, a'i cyfarchodd ef "Syr Abad, rydych wedi codi yn rhy fore". "Na", atebodd yr abad, "chychwi a godasoch yn rhy fore, o gan mlynedd".
Anffafriol fu barn haneswyr Cymreig ar Owain yn y canrifoedd nesaf, er enghraifft David Powel yn ei Historie of Cambria, now called Wales yn y 16g. Y rheswm pennaf am hynny oedd eu bod yn dibynnu ar lyfrau am y cyfnod gan haneswyr Seisnig a chofnodion swyddogol Coron Lloegr sy'n portreadu Owain fel "bradwr" penboeth a chreulon a ddaeth a gwae a dioddef i Gymru. Rhoddwyd darlun mwy ffafriol ohono gan Thomas Pennant yn ei Tours in Wales yn 1778. Gyda datblygiad y mudiad Cymru Fydd yn niwedd y 19g, cynyddodd diddordeb yn hanes Owain Glyn Dŵr. Ceir portread ffafriol iawn ohono yn y cylchgrawn Cymru gan O. M. Edwards. Yn 1905, cyhoeddodd Owen Rhoscomyl ei gyfrol ddylanwadol Flame-Bearers of Welsh History sy'n disgrifio Owain fel arwr a ymgeleddai'r werin bobl: yn ateb i'r cwestiwn "ble gladdwyd Glyn Dŵr?" ceir yr ateb ei fod yn gorffwys yng nghalon pob gwir Gymro lle bydd yn aros yn ysbrydoliaeth i'r genedl am byth. Yn 1931, cyhoeddodd John Edward Lloyd yr astudiaeth safonol gyntaf o fywyd a gwrthryfel Owain, Owen Glendower. Diweddodd y llyfr gyda'r farn:
For the Welshmen of all subsequent ages, Glyn Dŵr has been a national hero, the first, indeed, in the country's history to command the willing support alike of north and south, east and west, Gwynedd and Powys, Deheubarth and Morgannwg. He may with propriety be called the father of modern Welsh nationalism".
200|bawd|Ail fyw ymosodiad Glyn Dŵr ar Ruthun, Medi 2000
Yn ddiweddar mae Diwrnod Owain Glyn Dŵr wedi dod yn ddydd gŵyl answyddogol a ddethlir yng Nghymru ar 16 Medi, y dyddiad y cyhoeddwyd Owain Glyn Dŵr yn Dywysog Cymru yn 1400. Cytunwyd i hedfan baner Glyn Dŵr (arbfais Owain) ar furiau Castell Caerdydd ar 16 Medi 2006, mewn ymateb i bwysau gan y cyhoedd. Yn 2008, gydag Alun Ffred Jones AC (Plaid Cymru) yn Weinidog Treftadaeth yn Llywodraeth Cymru, cyhoeddodd Cadw eu bod am chwifio baner Glyn Dŵr ar gestyll Caernarfon, Caerffili, Conwy a Harlech, ond does dim tystiolaeth bod y llewod erioed wedi cael ei chwifio, ond yn ôl Adda o Frynbuga, yr oedd yna faner o'r ddraig aur ar ben Twthill, Caernarfon.
Enwyd nifer o bethau ar ôl Owain Glyn Dŵr. Rhoddwyd yr enw Llwybr Glyn Dŵr ar y llwybr cerdded pellter hir ar draws canolbarth Cymru, sy'n ymweld â nifer o safleoedd cysylltiedig ag Owain megis safle brwydr Hyddgen a thref Machynlleth, lle cynhaliodd ei senedd gyntaf. Yn 2008, derbyniodd NEWI, yng ngogledd-ddwyrain Cymru, statws prifysgol, a newidiodd ei enw i Brifysgol Glyn Dŵr. Dyfernir Gwobr Glyn Dŵr yn flynyddol am gyfraniadau arbennig i'r celfyddydau yng Nghymru. Fe'i rhoddir gan Ymddiriedolaeth Tabernacl Machynlleth i ffigyrau blaenllaw ym meysydd cerddoriaeth, celf a llenyddiaeth yn eu tro.
Defnyddiwyd enw Owain hefyd gan fudiad Meibion Glyn Dŵr, fu'n cynnal ymgyrch losgi tai haf o ddiwedd y 1970au ymlaen. Roedd rhai o'r negesau a anfonid i'r awdurdodau gan y mudiad yn dwyn enw Rhys Gethin. Daeth Owain yn ail yn yr arolwg barn ar-lein 100 o Arwyr Cymru a drefnwyd gan Culturenet Cymru yn 2004.
Owain mewn llenyddiaeth
Barddoniaeth
Canoloesol
Roedd croeso i'r beirdd ar aelwyd llys Owain Glyn Dŵr yn Sycharth. Canodd Iolo Goch gerddi moliant i Owain Glyn Dŵr a llys Sycharth. Mae ei ddisgrifiad o lys Sycharth ymhlith y cerddi mwyaf adnabyddus o'r cyfnod. Ceir hefyd dwy gerdd o fawl i Owain gan Gruffudd Llwyd a gyfansoddwyd yn y 1380au. Mae'n amlwg o'u cynnwys fod y cerddi hyn i gyd wedi eu cyfansoddi cyn y gwrthryfel; nid erys yr un gerdd gan fardd adnabyddus a gyfansoddwyd yn ystod y gwrthryfel na marwnad i Owain (ond gweler isod am y canu darogan).
Cedwir ar glawr gerddi i Rys Gethin, uchelwr o Nant Conwy a fu'n un o gapteiniaid blaenaf Owain Glyn Dŵr. Mae'n cael ei ddisgrifio mewn un gerdd fel hyn:
:Milwr yw â gwayw melyn
:Megis Owain glain y Glyn.
Ceir cerdd arall i Hywel Coetmor, brawd Rhys Gethin, a chapten ym myddin Owain Glyn Dŵr fel ei frawd. Mae'r cerddi hyn, o awduriaeth ansicr, yn hynod wladgarol ac mae lle da i gredu eu bod yn perthyn i gyfnod y gwrthryfel.
Gwyddys fod gan Owain fardd teulu o'r enw Crach Ffinnant gydag enw iddo'i hun fel brudiwr; bu gydag Owain yng ngarsiwn Berwick yn 1384 ac yng Nglyndyfrdwy pan gyhoeddwyd Owain yn Dywysog Cymru ym Medi 1400.
Ceir "Owain" fel enw am y Mab Darogan mewn nifer fawr o gerddi brud poblogaidd o ddiwedd yr Oesoedd Canol, ond mae'n anodd eu dyddio yn fanwl. Mae'n bosibl fod rhai yn dyddio o gyfnod Owain Lawgoch ond mae'r mwyafrif i'w dyddio i'r 15g ac felly'n perthyn i gyfnod Owain Glyn Dŵr neu gyfnod Rhyfeloedd y Rhosynnau pan oedd y cof amdano fel arweinydd cenedlaethol yn fyw iawn. Mae cerdd rydd a briodolir i Taliesin yn perthyn i gyfnod y gwrthryfel, yn ôl pob tebyg. Cyfeiria at "arth (rhyfelwr) sych (Sycharth (?))" a rhyfelwr arall o Eryri yn codi yn erbyn y Saeson. Yna bydd:
:Llawer celain gan frain,
:Llawer cleddau heb wain,
:Llawer diras Sais heb gyweithas,
:A blaidd Glyndyfrdwy yn rhannu'r deyrnas.
Mae'n bosibl fod "rhannu'r deyrnas" yma yn gyfeiriad at y Cytundeb Tridarn (gweler uchod).
Cyfnod diweddar
Roedd "I Owain Glyn Dŵr" yn un o destunau Eisteddfod Corwen 1789 a drefnwyd gan y Gwyneddigion. Cafwyd cerddi ar y testun gan Twm o'r Nant a Gwallter Mechain. Diddorol nodi i'r eisteddfod gael ei chynnal yng Ngwesty Owain Glyn Dŵr. Ailgydiodd hanes gwrthryfel Owain Glyn Dŵr yn nychymyg y Cymry yn y 19g, ond arhosodd yng nghysgod y ddau Llywelyn tan ddiwedd y ganrif honno. Cyfansoddodd Felicia Hemans gerdd Saesneg ramantaidd amdano sy'n sôn am "the blazing star" yn rhagfynegi dyfodiad yr arwr. Cyfansoddodd Robert Davies (Bardd Nantglyn) "Gywydd o Hanes Owen Glyndyfrdwy" yn 1826. Yn Eisteddfod Caerfyrddin 1867 enillodd y bardd Hwfa Môn y tlws am ei gerdd "Owain Glyndwr". Enillodd Eifion Wyn gadair Eisteddfod Llangollen 1895 gyda'i awdl am Owain. Yn Eisteddfod Corwen 1900 bu T. Twynog Jeffries yn fuddugol gyda'i awdl "Owain Glyn Dwr", sy'n gweld Owain fel math o ragflaenydd i'r mudiad gwladgarol Cymru Fydd.
yn yr 20g, canodd sawl bardd am Owain Glyn Dŵr. Ceir dwy gerdd nodedig gan Gwenallt, er enghraifft, cerdd i "Neuadd Glyn Dŵr" yn Sycharth gan John Penry Jones, "Bedd Owain Glyn Dŵr" gan Euros Bowen, "Breuddwyd Glyn Dŵr" gan Dewi Emrys James, a cherdd am Senedd-dŷ Owain Glyn Dŵr ym Machynlleth gan Cyril Jones.
Drama
Ymddengys Owain fel cymeriad yn nrama William Shakespeare Henry IV Rhan Un. Mae'r cymeriad Glendower yn ymffrostgar ac yn haeru ei fod yn medru galw ysbrydion, ond ar y llaw arall disgrifir ef fel:
: "...worthy gentleman
:Exceedingly well-read, and profited
:In strange concealments, valiant as a lion
:And wondrous affable, and as bountiful
:As mines of India".
Ysgrifennodd Beriah Gwynfe Evans ei ddrama boblogaidd 'Owain Glyndwr' ar gyfer Eisteddfod Gadeiriol Llanberis 1879. Drama ramantus iawn ydyw, sy'n ddrych i'r cyfuniad o wladgarwch Cymreig a breningarwch Prydeinig sy'n mor nodweddiadol o'r 19g.
Ffuglen
* John Cowper Powys – Owen Glendower (1940).
* Edith Pargeter: A Bloody Field by Shrewsbury (1972).
* Malcolm Pryce: A Dragon to Agincourt (Y Lolfa) ISBN 0-86243-684-2.
* J. G. Williams, Betws Hirfaen (Gwasg Gee, 1978). Nofel hanes am y gwrthryfel wedi'i lleoli yn Eifionydd yn bennaf.
Llinach
Ganwyd Owain Glyn Dŵr i deulu uchelwrol yng ngogledd-ddwyrain Cymru. Roedd ei dad Gruffudd Fychan yn etifedd i dywysogion Powys Fadog, disgynyddion Madog ap Maredudd, rheolwr olaf Teyrnas Powys unedig. Ei fam oedd Elen ferch Tomos ap Llywelyn o linach tywysogion Deheubarth. Roedd hi'n ddisgynnydd i Rhys ap Gruffudd, (yr Arglwydd Rhys), felly gallai Owain hawlio bod yn etifedd Powys a Deheubarth. Roedd etifedd olaf Teyrnas Gwynedd yn y llinach wrywaidd uniongyrchol, Owain Lawgoch, wedi ei lofruddio yn 1378, ond trwy ei hen nain roedd Owain yn ddisgynnydd i Gruffudd ap Cynan.
Roedd Owain felly mewn sefyllfa gref, o ran llinach, i hawlio bod yn Dywysog Cymru, gan ei fod yn etifedd awdurdod y ddau Lywelyn, sef Llywelyn Fawr a Llywelyn II, sefydlwyr Tywysogaeth Cymru yn y 13g. Gweler hefyd llinach uniongyrchol ei fam a'i dad (isod).
Ei berthynas â Theulu'r Tuduriaid
Ei berthynas â'r Mortimer a'r Hanmeriaid
Plant a pherthnasau
Roedd gan Owain o leiaf chwe mab a thair merch. Y rhai y ceir gwybodaeth ddibynadwy amdanynt yn yr achau a'r cofnodion hanesyddol yw:
* Gruffudd ab Owain (c. 1385–1411) oedd mab hynaf Owain Glyn Dŵr a'i wraig Margaret Hanmer. Ef oedd arweinydd y fyddin Gymreig a orchfygwyd ym Mrwydr Pwll Melyn ger Brynbuga, Sir Fynwy ar 5 Mai 1405. Cymerwyd Gruffudd yn garcharor, a chadwyd ef yn Nhŵr Llundain ar y cychwyn, yna mewn nifer o gaerau eraill. Bu farw o'r pla du yn 1411.
* Maredudd ab Owain ap Gruffudd oedd yr unig un o feibion Owain i oroesi ei dad. Nid oes llawer o fanylion am ei ran yn y gwrthryfel. Yn 1420 gwrthododd gynnig o bardwn gan y brenin Harri V, ond ar 8 Ebrill, 1421, derbyniodd bardwn. Nid oes gwybodaeth am ei hanes wedi hynny.
* Catrin ferch Owain; priododd Edmund Mortimer a chawsant nifer o blant. Cymerwyd Catrin a dau o'i phlant yn garcharor pan syrthiodd Castell Harlech i'r Saeson yn 1409. Mae'n debyg iddi farw mewn caethiwed.
* Gwenllian ferch Owain; priododd Phylib ap Rhys, arglwydd Cenarth yn Sant Harmon, Gwerthrynion, Powys.
* Alys ferch Owain; priododd John Scudamore o Monnington Stradell yn Swydd Henffordd.
Mewn rhai ffynonellau achyddol diweddarach cofnodir meibion a merched eraill fel plant gordderch Owain Glyn Dŵr, ond gan nad oes cyfeiriadau atynt mewn dogfennau eraill ni ellir dibynnu ar hyn: roedd ffugio achau er mwyn dod â statws cymdeithasol i deulu o fân uchelwyr yn digwydd yn aml yng nghyfnod y Tuduriaid.
Roedd gan Owain Glyn Dŵr nifer o frodyr a chwiorydd:
* Madog ap Gruffudd Fychan, a fu farw'n ieuanc yn ôl pob tebyg;
* Gruffudd;
* Tudur; lladdwyd ym Mrwydr Pwll Melyn yn 1405;
* Lowri; priododd Robert Puleston;
* Isabel, priododd Adda ap Iorwerth Ddu.
Llyfryddiaeth
Hanes Owain a'r gwrthryfel
* bawd|170px|Agweddau ar y Portread o Owain Glyn Dŵr yn Llenyddiaeth y Cyfnod ModernDyddiau Olaf Owain Glyndŵr gan Gruffydd Aled Williams (Y Lolfa, 2016)
* D. Helen Allday, Insurrection in Wales (Lavenham, 1981)
* Chris Barber In search of Owain Glyn Dŵr (Y Fenni: Blorenge Books, 1998)
* A.G. Bradley, Owen Glyndwr and the Last Struggle for Welsh Independence (Efrog Newydd, 1902)
* R. R. Davies Owain Glyn Dŵr: trwy ras Duw, Tywysog Cymru (Talybont, Ceredigion: Y Lolfa, 2002)
* R.R. Davies, The Revolt of Owain Glyn Dŵr (Rhydychen, 1995)
* Ian Fleming Glyn Dŵr's first victory: the Battle of Hyddgen 1401 (Talybont: Y Lolfa, 2001)
* Alex Gibbon The mystery of Jack of Kent and the fate of Owain Glyndwr (Stroud: Sutton, 2004)
* Geoffrey Hodges Owain Glyn Dŵr: (and) the war of independence in the Welsh Borders (Almeley: Logaston, 1995)
* Gwilym Arthur Jones Owain Glyn Dŵr (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1962)
* J.E. Lloyd, Owen Glendower (Rhydychen: Clarendon Press, 1931)
* T.Mathews, Welsh Records in Paris (Caerfyrddin, 1910)
* D. Rhys Phillips A select bibliography of Owen Glyndwr (Abertawe: Cymdeithas Lyfryddol Cymru, 1915)
* Glanmor Williams Owain Glyn Dŵr (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1993)
Owain mewn llenyddiaeth a chwedloniaeth
bawd|170px|Owain Glyn Dŵr: Tywysog Cymru (2000)
* Elissa R. Henken, National Redeemer: Owain Glyn Dŵr in Welsh Tradition (Caerdydd, 1996)
* E. Wyn James, Glyn Dŵr a Gobaith y Genedl: Agweddau ar y Portread o Owain Glyn Dŵr yn Llenyddiaeth y Cyfnod Modern (Aberystwyth: Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, 2007)
* Williams, Gruffydd Aled Owain y beirdd (Aberystwyth: Prifysgol Cymru Aberystwyth, 1998)
Gweler hefyd
* Adda o Frynbuga, croniclydd sy'n cofnodi llawer o fanylion am gwrs y gwrthryfel.
* Cenedlaetholdeb Cymreig
* Ceubren yr Ellyll
* Diwrnod Owain Glyn Dŵr
* Llwybr Glyn Dŵr
Cyfeiriadau
Dolenni allanol
* Cymdeithas Owain Glyn Dŵr
* (Saesneg) "Glyndwr flag flies at city castle" – BBC News [[12 Medi] 2005]
* (Saesneg) "Glyndwr's burial mystery 'solved'" – BBC News
Categori:Genedigaethau 1354
Categori:Llinach Mathrafal
Categori:Marwolaethau'r 1410au
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Tywysogion Cymru
Categori:Prosiect WiciAddysg
|
[Wikipedia:cy] Cyfrifiadur
bawd|250px|Cyfrifiadur NeXTstation (1990)
bawd|250px|Cyfrifiadur Zuse Z3 yn y Deutsches Museum ym München
Dyfais raglenadwy electronig yw cyfrifiadur sy'n cynnwys uned brosesu ganolog (CPU) a chof, y gellir ei ddefnyddio fel prosesydd geiriau neu i gadw cronfa ddata a myrdd o ddibenion eraill. Y ffordd fwyaf cyffredin o gysylltu â'r rhyngrwyd yw trwy gyfrifiadur. Gellir chwarae gemau ar gyfrifiadur neu ei raglennu i wneud pethau'n otomatig.
Ceir cyfrifiadur llai, cludadwy ers tua 2000 (sef y gliniadur) a ffurf cludadwy llai byth, sef y cledrydd.
Rhannau
Ceir y canlynol mewn rhai cyfrifiaduron:
* mamfwrdd
* bysiau
* perifferolion
* disgyrrwr caled
* uned brosesu ganolog (CPU)
* monitor neu sgrin
* bysellfwrdd
* Cof: Cof RAM, co-bach, Cof ROM
Y cyswllt Cymreig
Yn 1965 cyhoeddodd Donald Davies ei waith pwysicaf a oedd yn egluro sut y datblygodd system a oedd yn galluogi i gyfrifiaduron ddanfon pecynnau o wybodaeth ei gilydd drwy rwydwaith. Defnyddiwyd ei gynllun gan yr Asiantaeth Cynlluniau Ymchwil Blaengar (The Advanced Research Project Agency) yn yr Unol Daleithiau a'i ymgorffori yn ARPANET. Mae "Packet Switching" (fel y gwyddwn amdano bellach), yn dal yn un o gonglfeini'r Rhyngrwyd a'r We Fyd-Eang.
Cyfeirir at yr hyn rydym ni heddiw'n ei adnabod fel cyfrifiadur (ac nid 'cyfrifydd' / 'accountant') gyntaf yn y Gymraeg yn Y Cymro ar y 23 Gorffennaf 1969 gan Owain Owain pan ysgrifennodd, Yn syml, mae'r cyfrifiadur yn ei gwneud hi'n bosib i gofnodi y cyfan o wybodaeth yr hil ddynol drwy'r oesau mewn un lle, mewn modd sy'n galluogi unrhyw unigolyn - o'i gartref ei hun er enghraifft - archebu a derbyn unrhyw ran o'r wybodaeth honno. Rydych am weld cerflun mwyaf o geffyl sydd mewn bod? Yna, o'ch cadair freichiau, a chyn i'r bys olaf adael y botwm olaf, fe fydd llun y ceffyl ar y llen deledu yn eich ystafell.' Neu gynllun pensaernïol Eglwys St Pedr yn Rhufain? Pwyswch fotymau eraill a dyna'r cynllun pensaernïol yn dilyn y ceffyl mewn llai na chwinciad!
Meddalwedd
* Fformatau ffeil
* Rhaglen gyfrifiadurol
* System weithredu
Gweler hefyd
* Gliniadur
* Joi Ito
* Lecsicon cyfrifiadurol Saesneg-Cymraeg
* Perl
Dolenni allanol
* Termau Cyfrifiadurol Cymraeg
* Porth iaith Microsoft
Categori:Cyfrifiaduro
Categori:Dyfeisiau trydanol
|
[Wikipedia:cy] Sefydliad Cenedlaethol er Ymchwil i Addysg
Sefydliad ymchwil a datblygu addysg yng Nghymru a Lloegr yw'r Sefydliad Cenedlaethol er Ymchwil i Addysg (SYCA). Mae dau brif gyfeiriad i waith y Sefydliad ymchwil a datblygu profion ac asesu.
Lleolir y pencadlys yn Slough, Berkshire, yn Lloegr. Lleolir yr uned Gymreig yn Abertawe. Sefydlwyd SCYA yn 1946.
Mae Adran Asesu a Mesur y sefydliad yn datblygu asesu statudol yn y Cwricwlwm Cenedlaethol a phrofion Cymraeg (yng Nghymru) a Saesneg.
Dolen allanol
* Gwefan
Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Addysg yn Lloegr
|
[Wikipedia:cy] Gwlad yr Iâ
Mae Gweriniaeth Gwlad yr Iâ neu Wlad yr Iâ yn ynys yng Ngogledd y Cefnfor Iwerydd rhwng yr Ynys Las a Phrydain. Iaith Lychlynaidd yw Islandeg, ac mae mwyafrif yr ynys yn dilyn Eglwys Lwther. Yn y cyfrifiad diweddaraf roedd poblogaeth y wlad yn , sydd ychydig yn llai na phoblogaeth Caerdydd Fwyaf (yr Ardal Drefol).
Ei llenor amlycaf, efallai, oedd Snorri Sturluson. O Wlad yr Iâ daw'r gantores pop Björk, Magnús Scheving o'r rhaglen deledu Lazytown, a'r nofelydd Halldór Laxness, enillwr Gwobr Nobel am lenyddiaeth ym 1955.
Mae gan yr Althing 63 o aelodau, a etholir pob pedair mlynedd. Y Prif Weinidog sy'n bennaeth ar y llywodraeth, tra bod yr arlywydd, a etholir am 4 mlynedd, yn penodi'r Prif Weinidog.
Hanes
Ymsefydlodd Norwy-wyr yng Ngwlad yr Iâ gyda'u caethweision o'r Alban ac Iwerddon yn hwyr yn y 9g a'r 10fed. Nhw a sefydlodd y Senedd hynaf yn y byd, yr Althing, yn y flwyddyn 930.
Roedd Gwlad yr Iâ yn annibynnol am dros 300 mlynedd, ond cyn hir daeth o dan reolaeth Norwy a Denmarc. Sefydlwyd rheolaeth cartref ym 1874, ac annibyniaeth ym 1918. Arhosodd brenin Denmarc, Christian X, yn frenin ar Wlad yr Iâ tan 1944 pan sefydlwyd gweriniaeth.
bawd|chwith|Map o 17g o Wlad yr Iâ.
bawd|chwith|Pentref pysgota canoloesol (neu Ósvör) wedi'i ail greu nepell o Bolungarvík.
Daearyddiaeth
Mae Gwlad yr Iâ ar fan poeth daearegol ar y Grib Canol-Iwerydd. Mae yna lawer o losgfynyddoedd, yn enwedig Hekla. Hyd heddiw mae llosgfynyddoedd yn cael eu creu— crëwyd ynys newydd Surtsey ar ôl ffrwydrad ar 14 Tachwedd 1963. Mae tua 10% o'r ynys o dan iâ, ac mae ei rhewlifoedd yn enwog ledled y byd. Mae gan y wlad lawer o giser (gair Islandeg), ac mae ynni daearthermol yn rhoi dŵr poeth a gwres cartref rhad yn y trefi.
Mae mwyafrif y trefi ar lan y môr. Y prif drefi yw Reykjavík, Keflavík—lleoliad y maes awyr cenedlaethol— ac Akureyri.
Mae geneteg pobl Gwlad yr Iâ yn debyg ac yn unigryw hyd heddiw, gan nad oes llawer o fewnfudo wedi digwydd dros y canrifoedd. O ganlyniad mae gwyddonwyr ar draws y byd yn astudio pobl yr ynys er mwyn darganfod mwy am etifeddu genynnau.
Rhanbarthau
Ceir wyth rhanbarth yng Ngwlad yr Iâ, yn bennaf er mwyn hwyluso trefniadaeth ystadegol ac o ran côd-post y wlad. Mae system gyfreithiol y llysoedd hefyd wedi'i sefydlu ar y drefn hon o wyth rhanbarth. Yn rhyfedd iawn, ni ddiffinir yr wyth rhanbarth yn ôl cyfraith y wlad ac nid oes iddynt drefn weinyddol fel sydd gan siroedd Cymru.
Siroedd
bawd|470px|Siroedd y wlad
Mae Gwlad yr Iâ yn cynnwys 23 sir neu sýslur:
Economi
Mae'r diwydiant pysgota yn bwysig iawn i'r economi. Mae 60% o enillion allforion y wlad a swyddi 8% o'r gweithlu yn dibynnu arno. Y prif allforion yw pysgod, alwminiwm a ferrosilicon.
Mae mwyafrif yr adeiladau wedi eu hadeiladu o goncrit gan fod mewnforio pren yn ddrud. Yn y 1990au dewisodd llywodraeth Gwlad yr Iâ amrywio'r economi drwy ganolbwyntio mwy ar ddiwydiannau gwneuthur a gwasanaeth, gyda datblygiadau ym miotechnoleg, gwasanaethau ariannol, a chynhyrchiad meddalwedd. Mae twristiaeth hefyd yn dod yn bwysicach.
Lleoliad-gwlad-yr-iâ.png|Lleoliad Gwlad yr Iâ yn Ewrop
Map o Wlad yr Iâ
Gweler hefyd
* Protestiadau argyfwng ariannol Gwlad yr Iâ (2008–2011)
Cyfeiriadau
Dolenni allanol
* Iceland.org
* The Trade Council of Iceland
[[Categori:Gwledydd Ewrop
|
[Wikipedia:cy] Llywelyn ap Gruffudd
:Gweler hefyd Llywelyn ap Iorwerth (Llywelyn Fawr) a Llywelyn (gwahaniaethu).
bawd|175x175px|Arfbais ap Gruffudd
Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn ein Llyw Olaf) (tua 1225 – 11 Rhagfyr 1282) oedd Tywysog Cymru o 1258–1282 tan y lladdwyd ef gan filwyr Seisnig yng Nghilmeri, a'r cyntaf i gael ei gydnabod yn Dywysog Cymru gan Frenin Lloegr.
Ei nod oedd ceisio uno Cymru, a brwydrodd yn galed yn erbyn Brenhinoedd Lloegr, yn enwedig Edward I, i gyflawni hyn. Mae llawer o bobl yn ei alw’n Llywelyn ein Llyw Olaf am mai ef oedd tywysog olaf Cymru cyn i Frenin Lloegr, Edward I, reoli Cymru gyfan.
Mae ei enw yn ymddangos am y tro cyntaf mewn cofnodion yn 1243. Ar farwolaeth ei ewyrth Dafydd ap Llywelyn yn 1246, ef oedd yr olynydd amlwg, ond yn ôl Cytundeb Woodstock yn 1247 rhannwyd Gwynedd rhwng y tri brawd: Llywelyn, Owain (ei frawd hŷn) a Dafydd. Yn 1255 gorchfygodd Llywelyn ei ddau frawd a sefydlodd ei hun yn unig reolwr Gwynedd Uwch Conwy. Y flwyddyn wedyn roedd y Berfeddwlad o dan ei arweinyddiaeth ac o fewn dwy flynedd roedd y rhan fwyaf o'r Gymru frodorol (Pura Wallia) yn ei feddiant.
Ar ôl ryfel cartref yn Lloegr yn 1263 dan arweiniad Simon de Montfort, llofnodwyd Cytundeb Trefaldwyn. Roedd y cytundeb rhwng Llywelyn a Harri III o Loegr yn cydnabod safle Llywelyn fel Tywysog Cymru gyda'r hawl i wrogaeth pob tywysog ac arglwydd yn y Gymru annibynnol. Gwnaed hynny ym mhresenoldeb Ottobuono, llysgenad y Pab.
Bu farw Harri III yn 1272 ac ar ôl i Edward I gael ei goroni yn frenin Lloegr dechreuodd y drwgdeimlad rhwng y ddwy wlad godi unwaith eto. Ar 21 Mawrth 1282 ymosododd Dafydd ap Gruffudd, brawd ieuengaf Llywelyn, ar Gastell Penarlâg, oedd ym meddiant y Saeson, gan ei feddiannu. Bu raid i Lywelyn gefnogi'r ymosodiad, gan fod y Cymry yn anesmwytho gan fod Edward wedi penodi Saeson i fod mewn grym yng Nghymru.
Cafwyd buddugoliaeth arall ger Afon Menai a llwyddodd y Cymry yng Ngheredigion a Dyffryn Tywi. Mentrodd Llywelyn ddod o'i loches yn Eryri a mynd i'r Canolbarth. Yno, mewn cynllwyn Seisnig, lladdwyd Llywelyn yng Nghilmeri gan filwr o Sais ar 11 Rhagfyr 1282. Mae 11 Rhagfyr yn ddyddiad sy'n cael ei gadw gan lawer fel Gŵyl i'w gofio.
Llinach
Teyrnas Llywelyn
Bu'n rhaid i dywysogion Gwynedd wrthsefyll sawl ymdrech i orchfygu gogledd Cymru. Erbyn dechrau’r 13g, roedd Llywelyn Fawr yn hawlio teitl Tywysog Gogledd Cymru. Roedd ei deyrnas yn ymestyn i lawr i Bowys a Cheredigion. Yn 1267 cafodd ŵyr Llywelyn Fawr, sef Llywelyn ap Gruffudd, ei gydnabod yn Dywysog Cymru gan Harri III. Erbyn hyn, caiff ei adnabod hefyd fel ‘Llywelyn ein Llyw Olaf’, sy’n golygu ‘ein harweinydd olaf’.
Y cyfnod cyn rhyfel 1277
yn 1267.]]
Erbyn 1247 roedd Llywelyn yn teyrnasu dros Wynedd gyda’i frawd Owain, ond erbyn 1255 roedd ei frodyr Owain a Dafydd wedi troi yn erbyn Llywelyn. Sylweddolodd Llywelyn mai'r unig obaith i Gymru oedd iddo ef fod yn Dywysog cydnabyddedig Cymru, a chasglodd ynghyd fyddin gref. Roedd rhaid i'r anghydfod ddod i ben, ac fe gafwyd brwydr hir a ffyrnig rhwng Llywelyn ac Owain, Dafydd a Rhodri ei frodyr. Llywelyn fu'n fuddugol ym Mrwydr Bryn Derwin.
Aeth Llywelyn o nerth i nerth ar ôl Brwydr Bryn Dewin. Enillodd y Berfeddwlad yn ei hôl, a meddiannu Ceredigion, ac yna aeth yn ei flaen i Ddyffryn Tywi ac enillodd dir y Normaniaid hyd at Sir Benfro. Yn ffodus i Lywelyn roedd y barwniaid wedi codi yn erbyn y brenin Harri III o Loegr. Erbyn 1263 daeth yn rhyfel cartref dan arweiniad Simon de Montfort. Pan ddaeth y gwrthryfel i ben sylweddolodd Llywelyn y gallai brenin Lloegr fod yn fygythiad eto ac felly arwyddodd Gytundeb Trefaldwyn.
Fe wnaeth brenin Lloegr gydnabod Cymro am y tro cyntaf a'r tro olaf yn Dywysog Cymru yn y cytundeb hwn (yn ddiweddarach cafodd Owain Glyndŵr ei gydnabod gan Ffrainc, ond nid gan Loegr). Cafodd Llywelyn hefyd gadw'r tiroedd yr oedd wedi eu hennill, ac fe wnaeth y brenin ganiatáu priodas rhwng Llywelyn ac Eleanor de Montfort, er ei bod hi a'i theulu yn Ffrainc ar y pryd, mewn alltudiaeth. Cytunodd Llywelyn i dalu gwrogaeth a'i deyrngarwch i'r brenin.
alt=|chwith|bawd|Llywelyn yn 1267
Erbyn 1270 ceisiodd Llywelyn ymestyn ei bŵer drwy ymosod ar Gastell Caerffili a'i losgi - castell a oedd yn cael ei adeiladu gan y Normaniaid. Cododd Llywelyn Gastell Dolforwyn ger Trefaldwyn. Ond roedd heriau newydd yn wynebu Llywelyn ar y gorwel yn Lloegr.
Pan ddaeth Edward I yn frenin yn 1274, roedd Llywelyn ap Gruffudd yn disgwyl iddo ei gydnabod ef yn Dywysog Cymru. Gwrthododd Edward ei gydnabod yn Dywysog Cymru nes i Lywelyn dalu gwrogaeth iddo. Er mwyn talu gwrogaeth, byddai angen i Lywelyn ddangos ei barch at y brenin yn gyhoeddus. Roedd Edward wedi rhoi lloches i frawd Llywelyn, Dafydd ap Gruffudd, ac i un o arglwyddi’r Cymry o'r enw Gruffudd ap Gwenwynwyn. Bu'n rhaid iddynt ffoi i Loegr rhag Llywelyn ar ôl iddynt gynllwynio i’w ladd. Yn ogystal, roedd Edward wedi carcharu dyweddi Llywelyn, Eleanor de Montfort. Gwrthododd Llywelyn dalu gwrogaeth nes byddai’r materion hyn wedi eu datrys. Gwrthododd Edward ddatrys y materion hyn nes byddai Llywelyn wedi talu gwrogaeth iddo. Nid oedd y naill na’r llall yn fodlon ildio. Golygai hyn bod rhyfel yn anochel rhwng y ddau.
Goresgyniad
bawd|165x165px|Arfbais rhyfel LlywelynDaeth yr ymosodiadau cyntaf ym mis Ionawr 1277. Cynllun Edward oedd ymosod ar Lywelyn o dri chyfeiriad: Caer yn y gogledd-ddwyrain, Trefaldwyn yn y canolbarth, a Chaerfyrddin yn y de. Yn y gogledd, cafodd byddin Lloegr help gan Dafydd, brawd Llywelyn. Yn y de, dechreuwyd ymosod ar gestyll y Cymry yn nyffryn Tywi. Erbyn mis Ebrill, roedd Castell Dinefwr wedi ei gipio. Yna, newidiodd yr arweinydd lleol Rhys ap Maredudd ei ochr, ac ymuno â'r Saeson. Cyn diwedd y rhyfel, byddai llawer o arweinwyr eraill y Cymry yn newid ochrau. Roedd Gruffudd ap Gwenwynwyn yn helpu byddin y Saeson yn y canolbarth. Ym mis Ebrill, fe wnaethon nhw ymosod ar Gastell Dolforwyn a’i gipio.
Erbyn mis Gorffennaf 1277, roedd gan Edward fyddin fawr yn barod i ymosod ar Wynedd. Yn y fyddin roedd 800 o farchogion a 15,600 o filwyr, 9,000 ohonynt yn Gymry. Wrth i Edward symud ymlaen ar draws y gogledd, adeiladodd gestyll newydd fel cestyll y Fflint a Rhuddlan. Anfonodd Edward 2,000 o filwyr i ymosod ar Ynys Môn. Bu hyn yn llwyddiant ac roedd Llywelyn wedi ei amgylchynu ar dair ochr: y gogledd-orllewin, y dwyrain a’r de. Ar 1 Tachwedd, ildiodd Llywelyn. Llofnodwyd Cytundeb Aberconwy, gan ostwng statws Llywelyn i Dywysog Gwynedd. Roedd gweddill Cymru o dan lywodraeth y Saeson erbyn hynny. Dros y pum mlynedd nesaf, cymerodd arweinyddion Cymru yn erbyn y swyddogion Seisnig a benodwyd i lywodraethu rhan fawr o Gymru.
Gwrthryfel y Cymry
Ym mis Mawrth 1282 arweiniodd Dafydd ap Gruffudd ymosodiadau ar gestyll yr oedd y Saeson yn eu dal ledled gogledd a chanolbarth Cymru. Bu’r ymosodiadau hyn yn llwyddiannus a chymerwyd rheolaeth ar sawl castell yn cynnwys Dolforwyn. Ymunodd tywysog gogledd Powys â Dafydd. O weld yr ymosodiadau hyn yn llwyddo, ymunodd Llywelyn ap Gruffudd yn y gwrthryfel. Erbyn mis Mehefin roedd y gwrthryfel wedi cyrraedd de Cymru. Ym mis Gorffennaf arweiniodd Edward fyddin o 600 o farchogion a 4,000 o filwyr i Gymru. Y tro hwn, nod Edward oedd gorchfygu Cymru gyfan. Erbyn mis Rhagfyr 1282 roedd rhan fawr o Gymru yn ôl o dan lywodraeth y Saeson. Penderfynodd Llywelyn ymosod ar Gastell Buallt a oedd yn nwylo’r Saeson.
Marwolaeth Llywelyn
alt=|bawd|Marwolaeth Llywelyn
Ar 11 Rhagfyr 1282, ymladdwyd Brwydr Pont Orewin (neu Frwydr Pont Irfon).
Roedd Llywelyn yn un o 3,000 o Gymry a laddwyd y diwrnod hwnnw. Does neb yn gwybod yn union sut y bu i Lywelyn farw. Yn ôl un stori, cafodd ei ladd gan farchog o’r enw Stephen de Frankton. Dywed y stori bod Llywelyn wedi ei wahanu oddi wrth ei fyddin. Gwelodd Stephen farchog o Gymro ar ei ben ei hunan a’i ladd â’i waywffon. Dim ond ar ôl i Stephen ei ladd y gwelwyd mai Llywelyn ydoedd. Yn ôl stori arall, cafodd Llywelyn ei ddenu i drap gan y Saeson cyn y frwydr. Ar ôl iddynt redeg ar ei ôl i goedwig, cafodd ei ladd ganddynt. Torrwyd pen Llywelyn a’i anfon i Dŵr Llundain i'w arddangos uwchlaw'r gatiau. Claddwyd ei gorff yn Abaty Cwm-hir.
Gorchfygu Cymru
Ar ôl i Llywelyn farw, symudodd Edward ymlaen ar draws y gogledd. Aeth Dafydd ap Gruffudd ar ffo. Ar 21 Mehefin 1283 daliwyd Dafydd ac fe’i dedfrydwyd i farwolaeth. Anfonwyd ei ben i Dŵr Llundain i gael ei arddangos wrth ymyl pen ei frawd. Gyda diwedd y gwrthryfel, roedd Cymru wedi ei gorchfygu’n llwyr am y tro cyntaf. Roedd Oes y Tywysogion wedi dod i ben.
Edward yn dathlu
Ym mis Gorffennaf 1284 bu Edward I yn dathlu ei fuddugoliaeth yn Nefyn. Yno roedd un o Lysoedd pwysicaf Tywysogion Gwynedd. Rhwng diwedd Medi a chanol Rhagfyr bu Edward yn teithio Cymru. Taith i ddathlu ei fuddugoliaeth ac i ddangos ei fod wedi gorchfygu Cymru gyfan yn llwyr oedd hon. Yn 1301 cyhoeddwyd bod mab Edward, a anwyd yng Nghaernarfon, yn Dywysog newydd Cymru. Dyma oedd dechrau traddodiad newydd o roi’r teitl i fab hynaf y Brenin.
Statud Cymru
alt=|bawd|225x225px|Carreg goffa Llywelyn yng Nghilmeri
Cyhoeddwyd cyfraith o’r enw Statud Cymru yn Rhuddlan yn 1284. Roedd y gyfraith yn dweud y byddai Cymru'n cael ei llywodraethu o dan Goron Lloegr. Gyda’r statud, cafodd cyfraith trosedd Cymru ei disodli gan gyfraith trosedd Lloegr. Disodlwyd tywysogion Cymru gan lywodraethwr brenhinol, Ustus Gogledd Cymru. Roedd Ustus ar gyfer De Cymru wedi ei gyflwyno yn 1280. Cyflwynwyd system newydd o siroedd ledled Cymru. Mewn rhannau o dde Cymru oedd yn cael eu rheoli gan y Saeson yn barod, bu siroedd yn eu lle ers 1241. Roedd rhai swyddi yn y llysoedd Cymreig fel y Rhingyll yn dal yn nwylo’r Cymry, ond roeddent yn gwasanaethu Coron Lloegr yn awr.
Etifeddiaeth
Heddiw coffeir marwolaeth Llywelyn ar safle ei gwymp yng Nghilmeri gan wladgarwyr ar Ddiwrnod Llywelyn Ein Llyw Olaf (11 Rhagfyr) bob blwyddyn. Er gwaethaf pwysau ar y Post Brenhinol yn 1982 i ryddhau stamp arbennig ar gyfer yr achlysur, ni chafwyd stamp i nodi 700 mlwyddiant ei farw, ond cyhoeddwyd stamp answyddogol.
Dyfernir Gwobr Goffa'r Tywysog Llywelyn ap Gruffudd gan Brifysgol Cymru i'r traethawd gorau ar gyfer gradd MPhil neu PhD.
Mewn Diwylliant
Mae Llywelyn ap Gruffydd yn destun nifer o gerddi, nofelau ac addasiadau eraill, yn eu plith:
*Awdl farwnad nodedig gan Gruffudd ab yr Ynad Coch a luniwyd adeg ei farwolaeth.
*Y nofelau Saesneg Llywelyn a The Widowed Prince gan Beriah Gwynfe Evans (1887-8)
*Y Bryddest 'Llywelyn ein Llyw Olaf' gan Elfed (1889), un o gerddi arobyn Coron yr Eisteddfod Genedlaethol.
*Nifer o gerddi adnabyddus gan Gerallt Lloyd Owen e.e. 'Fy Ngwlad', sy'n dechrau â'r linell enwog 'Wylit, Wylit Lywelyn', a'r awdl 'Cilmeri' enillodd Cadair Eisteddfod Genedlaethol 1982.
*Y nofel Llywelyn ap Gruffudd: The Life and Death of a Warrior Prince gan Peter Gordon Williams.
Cyfeiriadau
Gweler hefyd
*Maesmynnan un o'i aneddau yn Nyfrryn Clwyd
Llyfryddiaeth
*A. D. Carr, Llywelyn ap Gruffudd (Caerdydd, 1982)
*J. Beverly Smith, Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru (Caerdydd, 1986)
Categori:Genedigaethau'r 1220au
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Marwolaethau 1282
Categori:Oes y Tywysogion
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Tywysogion Cymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Categori:Teyrnoedd y 13eg ganrif
Categori:Prosiect WiciAddysg
|
[Wikipedia:cy] Llywelyn Fawr
: Gweler hefyd Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn Ein Llyw Olaf) a Llywelyn (gwahaniaethu).
Llywelyn ap Iorwerth (c.1173 – 11 Ebrill 1240), neu Llywelyn Fawr, oedd Tywysog Gwynedd a Thywysog Cymru. Erbyn diwedd ei deyrnasiad yn 1240 roedd yn cael ei gydnabod (ac yn galw ei hun) yn Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri.
Roedd yn Dywysog Cymru, a rheolodd rhanfwyaf o Gymru. Roedd yn ŵyr i Owain Gwynedd, ac yn unig fab i Iorwerth Drwyndwn, sef mab cyfreithlon hynaf Owain Gwynedd, tra'r oedd ei fam, Marged, yn ferch i Madog ap Maredudd o Bowys. Roedd Llywelyn ap Gruffudd yn ŵyr iddo drwy ei fab Gruffudd gyda Thangwystl. Drwy gyfuniad o ryfela a diplomyddiaeth amlygodd ei hun fel un o lywodraethwyr mwyaf blaengar ac abl Cymru’r Oesoedd Canol. Yn ystod ei deyrnasiad brwydrodd yn ddygn ac ymgyrchu’n daer i wireddu ei weledigaeth yng Nghymru o greu tywysogaeth Gymreig.
Yn ystod plentyndod Llywelyn, rheolwyd Gwynedd gan ei ddau ewythr, ac roeddent wedi rhannu’r deyrnas rhyngddynt, yn dilyn marwolaeth taid Llywelyn, sef Owain Gwynedd, yn 1170. Bu’r blynyddoedd ar ôl 1170 yn gyfnod ansefydlog, gyda disgynyddion Owain yn brwydro i reoli. Roedd hawl Llywelyn i fod yn rheolwr cyfreithlon yn gadarn a dechreuodd ymgyrch i ennill pŵer pan oedd yn ifanc. Bu 1197 yn drobwynt pwysig. Daliodd Llywelyn ap Iorwerth ei ewythr Dafydd ab Owain a'i alltudio o Wynedd, meddiannodd y Berfeddwlad a chipiodd weddill Gwynedd yn 1200.
Ef oedd prif reolwr Gwynedd erbyn 1201, a lluniodd gytundeb gyda Brenin Lloegr yn y flwyddyn honno. Yn y Deheubarth, manteisiodd Llywelyn ar y rhwygiadau a fu yn nheyrnas yr Arglwydd Rhys ap Gruffudd rhwng ei feibion yn dilyn ei farwolaeth yn 1197. Rhannodd Llywelyn y tiroedd rhyngddynt a daeth Llywelyn yn uwch-arglwydd ar y Deheubarth.
Parhaodd perthynas dda rhyngddo ef a’r Brenin John, Brenin Lloegr, am weddill y degawd hwnnw. Priododd Llywelyn ferch John, sef Siwan, yn 1205. Pan arestiwyd Gwenwynwyn ap Owain o Bowys gan John yn 1208, cymerodd Llywelyn y cyfle i feddiannu Powys. Ond yn 1210 gwaethygodd y berthynas rhwng Llywelyn a John ac oherwydd hynny penderfynodd John ymosod ar Wynedd yn 1211. Gorfodwyd Llywelyn i ofyn am delerau i geisio cymodi, a bu’n rhaid iddo ollwng ei afael ar ei holl diroedd i’r dwyrain o’r Afon Conwy, er iddo lwyddo i’w hadfeddiannu y flwyddyn ddilynol mewn cynghrair gyda thywysogion Cymreig eraill. Lluniodd gynghrair gyda’r barwniaid a oedd wedi gorfodi John i lofnodi'r Magna Carta yn 1215. Erbyn 1216, Llywelyn oedd y prif bŵer yng Nghymru, a chynhaliodd gyngor o reolwyr Cymreig yn Aberdyfi yn yr un flwyddyn, lle tyngwyd llw o ffyddlondeb iddo ef er mwyn dosbarthu tiroedd i’r tywysogion eraill.
Yn dilyn marwolaeth y Brenin John, llofnododd Llywelyn gytundeb gyda’i olynydd, Harri III, yn 1218. Roedd Cytundeb Caerwrangon yn gydnabyddiaeth gan Frenin Lloegr o hawliau Llywelyn yng Nghymru ac yn gadarnhad o’r hyn a gytunodd gyda thywysogion eraill Cymru yn Aberdyfi yn 1216. Bu’r pymtheg mlynedd nesaf yn gythryblus a chyfnewidiol i Llywelyn oherwydd bu mewn gwrthdaro cyson ag Arglwyddi’r Mers - yn eu plith, William Marshall, Iarll Penfro, a'i heriodd yn ne-orllewin Cymru yn 1223, a Hubert de Burgh a'i heriodd yn ne Powys yn 1228.
Bu ei berthynas â’i dad-yng-nghyfraith, John, Brenin Lloegr yn anghyson, ac roedd y ffaith ei fod wedi llunio cynghreiriau gyda rhai o brif Arglwyddi’r Mers yn dangos mor anwadal oedd gwleidyddiaeth yr oes. Roedd Cytundeb Heddwch Middle yn 1234 yn datgan diwedd gyrfa filwrol Llywelyn, oherwydd estynnwyd cadoediad heddwch y cytundeb tan ddiwedd teyrnasiad Llywelyn. Sefydlogodd ei safle a’i awdurdod yng Nghymru tan ei farwolaeth yn 1240 ac olynwyd ef gan ei fab Dafydd ap Llywelyn. Pan alwodd ynghyd ei ddeiliaid yn Ystrad Fflur yn 1238 roedd hynny'n ddatganiad o ddymuniad Llywelyn bod ei benarglwyddiaeth ef fel Tywysog Cymru a’i syniad o greu tywysogaeth Cymru yn cael ei throsglwyddo i’w aer, Dafydd. Roedd yr arweinyddion oedd yn bresennol yn tyngu llw o ffyddlondeb i Dafydd i sicrhau bod hynny'n cael ei wireddu yn y dyfodol.
Llinach deuluol a bywyd cynnar
alt=|bawd|Arfbais cynnar Llywelyn
alt=|bawd|Arfbais swyddogol Llywelyn
Ni wyddom lawer am flynyddoedd cynnar Llywelyn. Yn ôl y traddodiad cafodd ei eni yng Nghastell Dolwyddelan, Dyffryn Lledr tua 1173, yn fab i Iorwerth ab Owain, oedd hefyd yn cael ei adnabod fel Iorwerth Drwyndwn, ac yn ŵyr i Owain Gwynedd, a fu’n rheolwr Gwynedd tan ei farwolaeth yn 1170. Roedd Llywelyn yn ddisgynnydd ym mhrif linach Rhodri Mawr ac felly'n aelod o linach frenhinol Gwynedd.
Bu farw ei dad, Iorwerth Drwyndwn, pan oedd Llywelyn yn blentyn bach. Does dim cofnodion bod Iorwerth Drwyndwn wedi cymryd rhan yn yr ymrafael a fu rhwng meibion eraill Owain Gwynedd yn dilyn ei farwolaeth, er mai ef oedd y mab hynaf. Yn ôl traddodiad, roedd yn anabl neu wedi ei anffurfio mewn rhyw ffordd fel na allai fod yn rhan o’r frwydr am bŵer. Yn ôl yr hanesydd, J.E Lloyd, lladdwyd Iorwerth mewn brwydr ym Mhennant Melangell, Powys, yn 1174, yn ystod y rhyfeloedd a ymladdwyd i benderfynu'r olyniaeth yn dilyn marwolaeth ei dad.
Erbyn 1175, roedd Gwynedd wedi cael ei rhannu rhwng dau o ewyrth Llywelyn, sef Dafydd ab Owain, a oedd yn rheoli’r tiroedd i’r dwyrain o Afon Conwy, a Rhodri ab Owain, a oedd yn meddiannu’r tiroedd i'r gorllewin o'r afon. Dafydd a Rhodri oedd meibion Owain drwy ei ail briodas â Cristin ferch Gronw. Nid oedd y briodas hon yn cael ei hystyried yn ddilys gan yr Eglwys gan fod Cristin ac Owain yn gefndryd cyntaf, ac roedd cyfraith eglwys yn datgan fod perthynas deuluol o'r fath yn golygu bod y briodas yn anghyfreithlon. Mae Gerallt Gymro yn cyfeirio at Iorwerth Drwyndwn fel unig fab cyfreithlon Owain Gwynedd ac yn dilyn marwolaeth Iorwerth, Llywelyn a ystyriwyd gan yr Eglwys fel yr unig ymgeisydd cyfreithlon ar gyfer gorsedd Gwynedd.
Mam Llywelyn oedd Marged, merch Madog ap Maredudd, tywysog Powys. Mae tystiolaeth yn bodoli bod Marged, ar ôl marwolaeth ei gŵr cyntaf, wedi priodi yn ystod haf 1197 â Gwion, nai Roger Powys o Gastell Whittington, a bod mab wedi ei eni iddynt, sef Dafydd ap Gwion. Felly, mae rhai yn dadlau na wnaeth Marged briodi aelod o deulu’r Corbet o Gastell Caus (ger Westbury, Swydd Amwythig) ac yn ddiweddarach Castell Moreton Corbet. Er hynny, mae dogfen yn dangos bod Llywelyn ab Iorwerth wedi rhoi rhodd o dir i’r fynachlog yn Wigmore, gyda Llywelyn yn cyfeirio at y ffaith bod ei fam yn aelod o lys Corbet.
bawd|Sêl Llywelyn ap Iorwerth
Llinach frenhinol Gwynedd
Sefydlu ei awdurdod 1188-1199
alt=|bawd|Llywelyn Fawr (cerflun yng Conwy (tref)|Nghonwy)
Rhaniadau yng Ngwynedd
Gyda marwolaeth Owain Gwynedd yn 1170 bu gwrthdaro a rhaniadau dwfn ymhlith disgynyddion Owain yng Ngwynedd. Tasg gyntaf Llywelyn oedd sefydlu ei awdurdod. Gwnaeth hyn yn rhannol drwy nerth arfau ac yn rhannol drwy nawdd a chynghreirio. Yn 1194, gyda chymorth ei gefndryd, Gruffudd ap Cynan a Maredudd ap Cynan, gorchfygodd Llywelyn ei ewythr Dafydd ab Owain Gwynedd, mab Owain Gwynedd, ym Mrwydr Aberconwy. Meddiannwyd tiroedd ei frawd, Rhodri ab Owain, i’r gorllewin o afon Conwy gan Gruffudd a Maredudd tra bod Llywelyn wedi cipio tiroedd Dafydd a leolwyd i’r dwyrain o afon Conwy. Bu farw Rhodri ab Owain yn 1195.
Yn ystod y blynyddoedd dilynol canolbwyntiodd Llywelyn ar gadarnhau ei awdurdod. Bu 1197 yn drobwynt pwysig arall yn ei esgyniad i bŵer yng Ngwynedd. Herwgipiodd Llywelyn ei ewythr Dafydd ab Owain a’i garcharu ond flwyddyn yn ddiweddarach perswadiwyd ef gan Hubert Walter, Archesgob Caergaint, i ryddhau Dafydd, ac fe wnaeth hwnnw ffoi i Loegr, lle bu farw ym mis Mai 1203. Erbyn 1200 roedd Llywelyn wedi meddiannu gweddill Gwynedd. Yn sgil y datblygiadau hyn, penderfynodd y Brenin John y byddai’n cydnabod awdurdod Llywelyn wrth i Llywelyn dyngu llw o ffyddlondeb iddo yn 1201.
Rhaniadau yn rhannau eraill o Gymru
Rhannwyd Cymru yn ddwy ran - y Pura Wallia, sef yr ardaloedd a reolwyd gan y tywysogion Cymreig, a’r Marchia Wallia, a reolwyd gan y barwniaid Eingl-Normanaidd. Ers marwolaeth Owain Gwynedd yn 1170, roedd Rhys ap Gruffydd wedi datblygu teyrnas y Deheubarth i fod y deyrnas fwyaf pwerus yng Nghymru ac wedi sefydlu ei hun fel arweinydd y Pura Wallia. Yn dilyn marwolaeth Rhys yn 1197, roedd ymladd rhwng ei feibion wedi achosi rhwyg a rhaniadau yn y Deheubarth rhwng gwahanol garfannau. Ceisiodd Gwenwynwyn ab Owain, tywysog Powys Wenwynwyn, sefydlu ei hun fel arweinydd y tywysogion Cymreig, ac yn 1198 casglodd fyddin fawr er mwyn rhoi gwarchae ar Gastell Paun (Painscastle) rhwng Llanfair-ym-Muallt a Thalgarth ym Mhowys, oedd yn cael ei feddiannu ar y pryd gan filwyr Gwilym Brewys, Arglwydd Bramber. Anfonodd Llywelyn filwyr i helpu Gwenwynwyn, ond ym mis Awst, trechwyd lluoedd Gwenwynwyn gan fyddin a arweiniwyd gan y Prif ustus, Geoffrey Fitz Peter. Rhoddodd gorchfygiad Gwenwynwyn y cyfle i Llywelyn sefydlu ei hun fel arweinydd y Cymry, ac yn 1199 cipiodd Llywelyn gastell pwysig yr Wyddgrug. Erbyn hynny roedd wedi dechrau arfer y teitl Tocius norwallie princeps, sef Tywysog Gogledd Cymru Gyfan’. Yn fwy na thebyg, nid oedd Llywelyn yn rheoli Gwynedd gyfan erbyn y cyfnod hwn gan mai ei gefnder Gruffudd ap Cynan a dalodd wrogaeth ar ran Gwynedd i’r Brenin John yn 1199.
Tywysog Gwynedd
1200-1210 - Sefydlogi
Yn 27 oed, daeth Llywelyn ap Iorwerth yn dywysog Gwynedd ar ôl gorchfygu ei ddau ewythr. Bu farw Gruffudd ap Cynan yn 1200 a daeth Llywelyn yn arweinydd diamheuol Gwynedd. Yn 1201 cipiodd a meddiannodd Eifionydd a Llŷn oddi wrth Maredudd ap Cynan ar sail cyhuddiad o deyrnfradwriaeth.
Yng Ngorffennaf 1201 arwyddodd y cytundeb ysgrifenedig ffurfiol cyntaf yn hanes Cymru rhwng tywysog Cymru a choron Lloegr. Yn y cytundeb roedd cynghorwyr y brenin John yn cydnabod hawl Llywelyn i orsedd Aberffraw a'r tir a ddaliai, ac yn cydnabod hefyd ddilysrwydd Cyfraith Hywel Dda. Fel rhan o’r telerau roedd yn rhaid i Llywelyn dyngu llw a thalu gwrogaeth i’r Brenin, ac mewn achosion o dir a feddiannwyd gan Llywelyn roedd hawl i’r achosion hynny gael eu clywed yn ôl Cyfraith Hywel Dda, sef cyfraith Cymru.
Yn 1204 cipiodd Llywelyn gantref strategol Penllyn, ar y ffin â Phowys Fadog; arwydd o'i uchelgais tuag at y dyfodol i reoli'r Bowys anghytûn.
I gadarnhau ei sefyllfa ymhellach, priododd y Dywysoges Siwan, merch y Brenin John, yn 1205. Manteisiodd Llywelyn ar ei berthynas newydd. Yn 1208 bu anghytundeb rhwng Gwenwynwyn ab Owain o Bowys a'r Brenin John, a chafodd wŷs gan y Brenin i fynd i Amwythig yn yr Hydref, ac yna arestiwyd ef a chollodd ei holl diroedd. Manteisiodd Llywelyn ar y sefyllfa gan gipio Powys Wenwynwyn (tra'r oedd Gwenwynwyn ab Owain oddi cartref, wedi ei arestio dros dro gan John, ac a oedd yn ddeiliad i goron Lloegr), a gorymdeithiodd gyda'i fyddin i Geredigion gan feddiannu ac atgyfnerthu Castell Aberystwyth a sicrhau gwrogaeth yr arglwyddi lleol.
Defnyddiodd Llywelyn y sefyllfa i yrru Maelgwn allan o ogledd Ceredigion a gellir dehongli hwn fel arwydd clir bod Llywelyn yn dangos ei fwriad i bwysleisio mai rheolwr Gwynedd oedd arweinydd y Pura Wallia. Roedd Llywelyn yn medru defnyddio ei achau hanesyddol i gyfiawnhau’r hawl hon gan ei fod yn ddisgynnydd i linach frenhinol Aberffraw ac yn un o ddisgynyddion Rhodri Mawr a Gruffydd ap Cynan. Roedd hefyd â’i fryd ar ddilyn polisi mwy herfeiddiol na Owain Gwynedd, ei dad-cu, er mwyn cael cydnabyddiaeth i’w awdurdod y tu allan i deyrnas Gwynedd.
Roedd angen cefnogaeth Llywelyn ar John yr adeg honno oherwydd problemau â Ffrainc a nerth y barwniaid yn Lloegr, ac roedd Llywelyn yn ymwybodol o hynny. Yn 1209 bu'n cefnogi John yn ystod ei gyrch yn erbyn William I o’r Alban. Erbyn 1210 roedd awdurdod Llywelyn ar seiliau cadarn, i bob golwg. Er ei fod yn anghytuno â John a'i olynydd, Harri III o Loegr weithiau, llwyddodd i gadw ei dywysogaeth yn annibynnol a hyd yn oed cipio'r rhan fwyaf o Bowys a Cheredigion, hefyd.
1210-1217 - Colledion ac adferiad
alt=|bawd|Castell Dolwyddelan - man geni Llywelyn ap Iorwerth yn ôl y traddodiad
Ond daeth tro ar fyd. Yn 1210 dirywiodd y berthynas rhwng Llywelyn a’r Brenin John. Awgryma’r hanesydd J.E. Lloyd bod y gwrthdaro wedi digwydd oherwydd bod Llywelyn wedi ffurfio cynghrair â Gwilym Brewys, 4ydd Arglwydd Bramber, a oedd wedi ffraeo gyda’r brenin ac wedi colli ei diroedd. Tra'r oedd John yn arwain ymgyrch yn erbyn Gwilym Brewys a’i gefnogwyr yn Iwerddon, roedd byddin o dan arweiniad Iarll Ranulph o Gaer a Peter des Roches, Esgob Caer-wynt, wedi goresgyn Gwynedd. Dinistriodd Llywelyn ei gastell ei hun yn Neganwy a thynnodd yn ôl i ochr orllewinol afon Conwy. Ailadeiladwyd Deganwy gan Iarll Caer ond talwyd y pwyth yn ôl gan Llywelyn drwy ddifetha tiroedd yr iarll. Anfonodd John filwyr i helpu i adfer rheolaeth Gwenwynwyn yn ne Powys.
Yn 1211 goresgynnwyd Gwynedd gan John gyda chefnogaeth cyfran helaeth o’r tywysogion Cymreig, a’i fwriad yn ôl Brut y Tywysogion oedd cymryd tiroedd Llywelyn oddi wrtho a’i ddinistrio’n gyfan gwbl. Methodd yr ymosodiad cyntaf, ond ym mis Awst 1211 llwyddodd John i groesi afon Conwy a threiddio i mewn i Eryri. Llosgwyd Bangor a chipiwyd Esgob Bangor. Gorfodwyd Llywelyn i ddod i delerau â’r Brenin, ac ar gyngor ei gynghorwyr anfonwyd ei wraig Siwan i drafod gyda’i thad, Brenin Lloegr. Llwyddodd Siwan i berswadio ei thad i beidio amddifadu Llywelyn o’i holl diroedd, ond methodd osgoi sefyllfa lle collodd ei holl diroedd i’r dwyrain o afon Conwy. Bu'n rhaid iddo hefyd dalu ar ffurf gwartheg a cheffylau a throsglwyddo gwystlon i’r Brenin, gan gynnwys ei fab anghyfreithlon, Gruffydd. Roedd yn rhaid iddo gytuno hefyd, petai’n marw heb etifedd cyfreithlon oddi wrth Siwan, y byddai ei holl diroedd yn dychwelyd i’r Brenin. Trodd y mân arglwyddi Cymreig eu cefn ar Llywelyn. Roedd yn well ganddynt gydnabod Brenin Lloegr fel eu penarglwydd, na fyddai’n ymyrryd yn ormodol yn eu teyrnasoedd, yn hytrach na Llywelyn fel rheolwr brodorol.
Roedd hon yn siom fawr i Llywelyn ond adferwyd ei statws yn fuan. Trosglwyddodd y tywysogion Cymreig eraill, a oedd yn flaenorol wedi cefnogi John yn erbyn Llywelyn, eu teyrngarwch a’i ail-gyfeirio at Llywelyn. Ffurfiodd Llywelyn gynghrair gyda Gwenwynwyn o Bowys a dau o reolwyr y Deheubarth, sef Maelgwn ap Rhys a Rhys Gryg, meibion yr Arglwydd Rhys ap Gruffudd o'r Deheubarth, a chodi mewn gwrthryfel yn erbyn John. Yn ôl Cronicl de Wallia, galwyd y cyfarfod ynghyd yn Hendy-gwyn, a dewisiwyd Llywelyn, Tywysog Gwynedd, fel eu harweinydd. Cawsant gefnogaeth y Pab Innocent III, a oedd wedi bod mewn anghytundeb gyda John ers blynyddoedd ac wedi gosod ei diroedd o dan waharddiad. Rhyddhawyd Llywelyn, Gwenwynwyn a Maelgwn o’u llwon o ffyddlondeb i John gan y Pab, a chodwyd gwaharddiad ar y tiroedd roeddent yn eu rheoli. Llwyddodd Llywelyn i adfeddiannu holl diroedd Gwynedd heblaw am gestyll Deganwy a Rhuddlan o fewn deufis yn 1212. Mewn ymateb i wrthryfel Gymreig 1212, fe wnaeth John ddienyddio 28 o wystlon a roddwyd iddo y flwyddyn gynt pan ildiodd Llywelyn iddo ef. Dienyddiwyd mab Maelgwn ap Rhys yr un flwyddyn gan Robert de Vieuxpont sy'n debygol o fod yn gysylltiedig gyda'r digwyddiad.
Roedd John wedi bwriadu lansio ymgyrch arall i oresgyn Gwynedd yn Awst 1212 ond rhybuddiwyd ef gan ei ferch a gan William I o’r Alban y byddai ei farwniaid yn cymryd y cyfle i’w ladd neu ei drosglwyddo fel carcharor i’w elynion petai’n gwneud hynny. Penderfynodd John roi’r syniad o'r neilltu, ac yn 1213 meddiannwyd cestyll Deganwy a Rhuddlan gan Llywelyn ab Iorwerth.
Lluniodd Llywelyn gytundeb gyda Philip II Augustus o Ffrainc cyn gwneud cynghrair gyda’r barwniaid oedd yn gwrthryfela yn erbyn John, ac yn 1215 gorymdeithiodd i mewn i Amwythig a meddiannu'r dref heb unrhyw wrthwynebiad. Pan orfodwyd John i lofnodi'r Magna Carta cynigiwyd telerau ffafriol i Llywelyn, oedd yn cynnwys rhyddhau ei fab Gruffudd a oedd wedi bod yn wystlon ers 1211. Yn yr un flwyddyn penodwyd Ednyfed Fychan yn ddistain Gwynedd a chydweithiodd yn agos gyda Llywelyn am weddill ei deyrnasiad.
Erbyn nawr roedd Llywelyn wedi sefydlu ei hun fel arweinydd y tywysogion Cymreig annibynnol, a rhwng 1215 a 1218 llwyddodd i ehangu ei awdurdod ar draul y problemau mewnol a wynebai'r Brenin John yn ei deyrnas ac ymhlith ei farwniaid. Rhwng 1215 a 1216 meddiannodd gestyll yng Ngwent a Brycheiniog, ac arweiniodd byddin o fân dywysogion Cymreig a chipio cestyll eraill, yn eu plith, Caerfyrddin, Cydweli, Llansteffan, Arberth, Aberteifi a Chilgerran. Yn 1216 meddiannodd Powys Wenwynwyn wedi i Wenwynwyn dorri ei lw o ffyddlondeb iddo. Rhoddodd rheolwyr Powys Fadog a'r Deheubarth eu gwrogaeth iddo ac roedd yn rhoi nodded i arglwyddi Cymreig Morgannwg a Gwent a’r ardal rhwng Gwy a Hafren. Arwydd arall o’i bŵer cynyddol oedd ei fod wedi llwyddo i gael dylanwad ar benodiadau dau Gymro i ddwy swydd wag yn yr Eglwys, sef Iorwerth fel Esgob Tyddewi a Chadwgan fel Esgob Bangor.
Yn 1216 cynhaliodd Llywelyn gyngor yn Aberdyfi er mwyn penderfynu ar hawliau tiriogaethol rhai o’r mân dywysogion. Roedd hefyd yn gyfle iddynt gadarnhau eu ffyddlondeb a’u gwrogaeth i Llywelyn. Yn ôl yr hanesydd, J.Beverley Smith, roedd Llywelyn nawr yn amlinellu ei rôl fel arglwydd, yn ogystal ag yn arweinydd milwrol. Eu cynghreiriaid bellach oedd ei ddeiliaid. Newidiodd Gwenwynwyn ochrau eto ochri â’r Brenin John, a gyrrwyd ef allan o dde Powys unwaith yn rhagor gan Llywelyn. Bu farw Gwenwynwyn yn ddiweddarach yn y flwyddyn yn Lloegr, gan adael etifedd o dan oedran. Bu farw John yn yr un flwyddyn, gan adael etifedd ifanc hefyd, sef y Brenin Harri III yn Lloegr.
Yn 1217, gorfododd coron Lloegr un o gefnogwyr Llywelyn, sef Reginald o Frewys (a oedd hefyd wedi priodi merch Llywelyn, sef Gwladus Ddu), i newid ochrau. Ymatebodd Llywelyn drwy oresgyn tiroedd Brewys yn Aberhonddu a’r Fenni, gan fygwth Aberhonddu yn gyntaf, cyn mynd ymlaen i Abertawe, lle cyfarfu Llywelyn â Reginald Brewys. Cynigiodd Brewys ildio’r dref iddo ac aeth Llywelyn tua’r gorllewin tuag at Hwlffordd, lle cynigiodd y bwrdeistrefwyr wystlon os byddent yn ufuddhau i’w awdurdod neu dalu dirwy 1,000 o farciau.
1218-1229 - Cytundeb Caerwrangon ac ymgyrchoedd y gororau
bawd|Cerflun o ben Llywelyn a ddarganfuwyd yng nghastell Cricieth.|alt=
Yn dilyn marwolaeth y Brenin John, arwyddodd Llywelyn Gytundeb Caerwrangon gyda’i olynydd, sef Harri III, yn 1218. I goron Lloegr roedd y cytundeb yn gam doeth, yn enwedig wrth ystyried mor fregus oedd gafael gorsedd frenhinol Lloegr ar ei barwniaid. Roedd y cytundeb yn cadarnhau perchnogaeth Llywelyn dros y tiroedd a oresgynnwyd ganddo, ond mewn sawl ystyr roedd y cytundeb yn gadoediad gyda chyfyngiadau ar rai o’r telerau - er enghraifft, collodd wrogaeth y Deheubarth a Phowys.
Ond er gwaethaf y Cytundeb, cafodd Llywelyn drafferthion gydag Arglwyddi’r Mers yn y blynyddoedd dilynol - yn eu plith, teulu Marshall a Hubert de Burgh, gyda’r Brenin Harri III yn procio’r gwrthdaro. Yn 1228 bu ymladd yng nghwmwd Ceri rhwng Llywelyn a Hubert de Burgh, oedd yn un o farwniaid mwyaf nerthol Lloegr. Roedd Hubert wedi derbyn Arglwyddiaeth Trefaldwyn ac wedi dechrau meddiannu rhai o diroedd Llywelyn yng Ngheri. Daeth y brenin â byddin i gynorthwyo Hubert, a ddechreuodd adeiladu castell o fewn cwmwd Ceri. Llwyddodd Llywelyn i orfodi'r fyddin Seisnig i encilio, a chytunodd y brenin i ddinistrio'r castell yn gyfnewid am daliad o £2,000 gan Llywelyn. Cododd Llywelyn yr arian drwy ofyn am yr un swm fel pris rhyddid Gwilym Brewys, oedd wedi ei gymryd yn garcharor yn yr ymladd.
Trefnodd Llywelyn gyfres o briodasau cynghreiriol gyda llawer o deuluoedd y Gororau hefyd. Er enghraifft, roedd ei ferch, Gwladus Ddu, yn briod â Reginald Brewys o Aberhonddu a’r Fenni, ond gan fod Reginald yn medru bod yn anwadal yn ei ffyddlondeb, penderfynodd Llywelyn drefnu priodas ei ferch arall, Marged, gyda nai Reginald, sef John Brewys o’r Gŵyr. Priododd merch arall iddo, Elen, â nai ac etifedd Ranulph, Iarll Caer, sef John y Sgotyn, yn 1222. Pan fu Reginald Brewys farw yn 1228, trefnodd Llywelyn briodas wleidyddol arall gyda theulu pwerus Mortimer, pan briododd Gwladus Ddu ei hail ŵr, sef Ralph de Mortimer.
Sylweddolai Llywelyn fod yn rhaid iddo droedio llwybr gofalus wrth geisio osgoi pechu coron Lloegr nac Arglwyddi’r Mers. Er enghraifft, perswadiodd Rhys ap Gryg yn 1220 i ddychwelyd pedwar cwmwd yn ne Cymru i’w cyn-berchnogion Eingl-Normanaidd. Adeiladodd nifer o gestyll er mwyn amddiffyn ffiniau ei diroedd, gyda’r mwyafrif wedi eu hadeiladu rhwng 1220 a 1230, mae'n debyg. Roedd y rhain yn gestyll carreg - er enghraifft, Cricieth, Deganwy, Dolbadarn, Dolwyddelan a Chastell y Bere.
Gweinyddiaeth
Datblygodd Llywelyn yr hen gyfreithiau Cymreig, Cyfraith Hywel Dda, a blodeuodd ysgol gyfraith ogleddol yn ystod ei deyrnasiad. Datblygodd system weinyddol y dywysogaeth gyda chymorth ei ddistain galluog Ednyfed Fychan. Un o nodweddion teyrnasiad Llywelyn ab Iorwerth, ac a fu’n sail i’w lwyddiant, oedd ei fod wedi defnyddio adnoddau milwrol ac economaidd Cymru i hyrwyddo a datblygu ei deyrnas a’i awdurdod - er enghraifft, Tegeingl a Phowys Wenwynwyn, a oedd yn adnabyddus am eu plwm a’u meirch. Helpodd hefyd i greu canolfannau masnachol oddi mewn i'w diroedd yng Ngwynedd ac roedd yn defnyddio adnodd fel tir Cymru fel rhan o system ffiwdal i ennyn a gwarantu teyrngarwch a ffyddlondeb. Dyma a wnaeth gydag Ednyfed Fychan, distain Gwynedd rhwng 1216 a 1246, ac un o gyndeidiau teulu Tuduriaid Ynys Môn.
Ei berthynas â Siwan
Wedi genedigaeth Dafydd ap Llywelyn ac Elen, plant Llywelyn a Siwan, cychwynnodd Siwan berthynas â Gwilym Brewys, arglwydd Normanaidd o Frycheiniog. Oherwydd hyn dienyddiwyd Gwilym ar orchymyn Llywelyn yn 1230, er bod merch Gwilym, sef Isabella, yn mynd i briodi mab Llywelyn, sef Dafydd ap Llywelyn. Dangoswyd cryfder ei awdurdod yng Nghymru gyda’r weithred hon, oherwydd roedd Gwilym Brewys yn aelod o un o deuluoedd mwyaf pwerus Arglwyddi’r Mers. Rhoddwyd Siwan dan glo am flwyddyn. Wedi cyfnod, maddeuodd Llywelyn i Siwan a'i hadfer yn dywysoges. Roedd gan Siwan ran bwysig ym mherthynas Llywelyn â'i thad, y Brenin John, ac ar fwy nag un achlysur cynrychiolodd Llywelyn mewn materion diplomyddol rhwng llys Gwynedd a choron Lloegr.
1231-1240 - Ymgyrchoedd olaf a Chytundeb Heddwch Middle
Yn ôl telerau’r cytundeb llwyddodd Llywelyn i ail-adfer ffiniau a thiroedd ei deyrnas fel y digwyddodd yng nghyfnod y Brenin John. Roedd Powys Wenwynwyn yn ei feddiant o hyd, roedd arglwyddi Powys Fadog a'r Deheubarth i fod yn deyrngar iddo a rhoddwyd Maelienydd, Gwrtheyrnion a Buellt iddo. Yn y cyfnod hwn mabwysiadodd y teitl ‘Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri’ er mwyn pwysleisio bod ei awdurdod y tu hwnt i ffiniau a theitl Tywysog Gwynedd. Roedd hyn yn gam oedd yn ei godi goruwch, ac yn dangos ei statws fel penarglwydd ymhlith rheolwyr Cymru. Er na wnaeth ddefnyddio’r teitl Tywysog Cymru yn swyddogol, roedd yn Dywysog Cymru i bob pwrpas fel y dywed yr hanesydd J.E Lloyd, gan ei fod yn meddiannu’r pŵer a'r awdurdod oedd yn cyfateb i hynny.
Trosglwyddo’r etifeddiaeth a marwolaeth
Yr olyniaeth
Problem fwyaf y cyfnod oedd y rheolau ynglŷn ag etifeddiaeth yng Nghymru. Gan nad oedd y mab hynaf yn etifeddu holl dir a theitlau ei dad, ond yn hytrach bod eiddo'r tad yn cael ei ddosrannu rhwng yr holl feibion (y rhai cyfreithlon ac anghyfreithlon), roedd hi'n anodd adeiladu arweinyddiaeth gref ar Gymru gyfan dros genedlaethau.
Tua diwedd ei oes, ymdrechodd Llywelyn yn galed i sicrhau y byddai Dafydd, ei fab ef a Siwan, a’i unig fab cyfreithlon, yn ei olynu fel rheolwr Gwynedd, ac addaswyd Cyfraith Cymru ganddo i sicrhau hynny. Roedd addasiadau Llywelyn i Gyfraith Cymru er mwyn ffafrio plant cyfreithlon o fewn priodasau a ddilyswyd gan yr Eglwys, yn debyg i ymdrechion yr Arglwydd Rhys, Tywysog y Deheubarth, wrth benodi Gruffydd ap Rhys II fel ei etifedd yn hytrach na hawliau ei fab anghyfreithlon hynaf, sef Maelgwn ap Rhys. Roedd hawliau Gruffydd, brawd hynaf anghyfreithlon Dafydd, felly'n cael eu rhoi o’r neilltu fel prif etifedd Llywelyn. Er hynny, byddai'n derbyn tiroedd i’w rheoli. Roedd trefniant Llywelyn ar gyfer Dafydd yn wahanol i arferion Cyfraith Cymru, a oedd yn dweud mai’r mab hynaf oedd etifedd ei dad, beth bynnag oedd statws priodasol ei rieni.
Roedd Llywelyn wedi bod yn paratoi ers blynyddoedd i sicrhau bod olyniaeth ei deyrnas yn gadarn. Yn 1220, llwyddodd Llywelyn i gael y Brenin, Harri III, i gydnabod Dafydd fel ei etifedd. Yn 1222, fe wnaeth Llywelyn hefyd anfon deiseb at y Pab, Honorius III, i gadarnhau olyniaeth Dafydd. Roedd y Pab yn croesawu’r ffaith bod Llywelyn eisiau diddymu’r arferiad hwn. Yn 1226, perswadiodd Llywelyn y Pab i gyhoeddi bod Siwan, ei wraig a mam Dafydd, yn ferch gyfreithlon i’r Brenin John, er mwyn cryfhau hawl Dafydd i’r olyniaeth. Yn 1229 derbyniodd coron Lloegr wrogaeth Dafydd am y tiroedd a fyddai’n eu hetifeddu oddi wrth ei dad.
Yn 1238, cynhaliodd Llywelyn gyngor yn Abaty Ystrad Fflur, lle cyfarfu’r tywysogion Cymreig eraill i dyngu llw o ffyddlondeb i Dafydd - elfen a oedd yn allweddol i drefn ffiwdal o reoli. Bwriad gwreiddiol Llywelyn oedd y byddent yn talu gwrogaeth i Dafydd, ond ysgrifennodd y brenin at y rheolwyr eraill a’u gwahardd rhag talu gwrogaeth. Yn ychwanegol at hynny, roedd Llywelyn wedi trefnu priodas rhwng Dafydd a merch hynaf Gwilym Brewys, sef Isabella Brewys, oherwydd nad oedd etifedd gwrywaidd gan Gwilym Brewys, ac y byddai ei diroedd yn ne Cymru yn cael eu trosglwyddo i etifedd Dafydd ac Isabella.
Yn 1228 carcharwyd Gruffydd gan Llywelyn tan 1234. Yn dilyn ei ryddhau rhoddwyd rhan o Lŷn iddo reoli, ac erbyn 1238 rhoddwyd gweddill Llŷn iddo ei reoli a chyfran sylweddol o dir ym Mhowys.
Marwolaeth
bawd|295x295px|Ffotograff o feddrod Llywelyn yn Llanrwst.
Bu farw Siwan yn 1237, ac yn yr un flwyddyn ymddengys bod Llywelyn wedi dioddef math o strôc a wnaeth ei barlysu. O’r cyfnod hwn ymlaen, cydiodd Dafydd fwyfwy yn awenau pŵer oddi wrth ei dad, ac er mwyn cael gwared ar unrhyw gystadleuaeth i’w safle, tynnodd diroedd o feddiant Gruffydd, ei hanner brawd, a chadwodd ef a’i fab hynaf, Owain, yn garcharorion yng Nghastell Criccieth. Bu Llywelyn farw ar 11 Ebrill 1240 yn Abaty Sistersaidd Aberconwy. Roedd hwn yn abaty a sefydlwyd ganddo ef a chladdwyd ef yno. Mae ei arch garreg i’w gweld yn Eglwys Sant Grwst, Llanrwst.
Er bod Harri III yn fodlon i Dafydd olynu Llywelyn fel Tywysog Gwynedd ni chaniataodd iddo etifeddu statws ei dad yng ngweddill Cymru. Gorfodwyd Dafydd i gytuno ar gytundeb oedd yn gosod cyfyngiadau mawr ar ei bŵer, a gorfodwyd ef i drosglwyddo ei hanner-brawd, Gruffydd, i’r brenin. Medrai’r brenin wedyn ei ddefnyddio yn erbyn Dafydd. Lladdwyd Gruffydd wrth iddo geisio dianc o Dŵr Llundain yn 1244. Bu Dafydd farw yn 1246 heb unrhyw etifedd ac o ganlyniad olynwyd ef gan ei nai, sef mab Gruffydd, Llywelyn ap Gruffydd.
Plant
Cafodd Llywelyn sawl plentyn gan fwy nag un cymar.
Plant gyda Siwan
* Dafydd ab Llywelyn (c. 1215-1246): priododd Isabella de Braose
* Elen (1206-1253), priododd John Earl o Huntington, a’i hail ŵr oedd Robert de Quincy.
* Susanna ferch Llywelyn (bu farw rywbryd ar ôl Tachwedd 1228) er nid oes sicrwydd mai Siwan oedd ei mam.
* Marged ferch Llywelyn (bu farw wedi 1268), priodi Syr John de Braose, ŵyr Gwilym Brewys, yn 1219 a’r eilwaith (c.1232) Walter III de Clifford; cafodd blant gyda’r ddau ŵr.
* Elen yr Ieuengaf (ganwyd cyn 1230; bu farw rywbryd wedi 16 Chwefror 1295), priododd ei gŵr cyntaf Máel Coluim II, Iarll Fife, a’i hail ŵr (wedi 1266) oedd Domhnall I, Iarll Mar. Priododd merch Elen a Domhall, sef Isabella, â Robert Bruce, Brenin yr Alban, a chafodd un plentyn, sef Marjorie Bruce, a oedd yn fam i’r brenin Stiwartaidd cyntaf, sef Robert II, brenin yr Alban
Plant gyda Tangwystl Goch
* Gruffydd ap Llywelyn (c.1196-1244). Ef oedd mab hynaf Llywelyn. Priododd Senena, merch Caradoc ap Thomas, o Ynys Môn. Eu meibion oedd Llywelyn ap Gruffudd, a Dafydd ap Gruffydd, a fu’n rheoli Gwynedd am gyfnod byr wedi marwolaeth ei frawd.
Plant eraill
* Gwladus Ddu (c.1206-1251), merch Llywelyn a Siwan fwy na thebyg, ond nid oes sicrwydd am hyn. Yn ôl rhai cofnodion roedd hi'n ferch iddo gan un o'i wragedd gordderch. Priododd Gwladus Syr Randulph Mortimer.
* Angharad ferch Llywelyn (c.1212-1256), merch Llywelyn a Siwan fwy na thebyg; priododd Maelgwn Fychan
* Tegwared y Bais Wen ap Llywelyn (c.1215), mab a anwyd i fenyw o’r enw Cristin, efaill posibl i Angharad. Ymladdodd fel swyddog ym myddin ei dad; Arglwydd Trefdraeth, Ynys Môn.
Ei ddisgynyddion
bawd|306x306px|Llywelyn ar ei wely angau, gyda'i feibion Gruffudd a Dafydd. Llun mewn llawysgrif gan Mathew Paris sy'n dyddio o tua 1259.
Gwaddol Llywelyn Fawr
Yn ystod ei deyrnasiad roedd Llywelyn ap Iorwerth wedi sefydlu ei hun fel Tywysog Gwynedd, ac erbyn cyfarfod Aberdyfi yn 1216 roedd fwy neu lai wedi sefydlu ei hun yn Dywysog Cymru. Cytunodd y rheolwyr Cymreig yn swyddogol eu bod yn ymrwymo eu ffyddlondeb a’u teyrngarwch i Llywelyn. Llwyddodd i sicrhau cydnabyddiaeth Brenin Lloegr i’w statws a’i awdurdod yng Nghymru - er enghraifft, yn 1201 gyda’r Brenin John, Cytundeb Caerwrangon yn 1218 a Chytundeb Middle yn 1234, pan ddechreuodd gyfeirio ato'i hun fel Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri.
Yng ngolwg Llywelyn, byddai sicrhau olyniaeth ei fab cyfreithlon, Dafydd, yn ffon fesur bwysig o lwyddiant ei deyrnasiad. Roedd 1238 yn benllanw'r uchelgais hwnnw pan alwodd ynghyd dywysogion Cymru fel ei ddeiliaid, ac yntau’n arglwydd arnynt, yn Abaty Ystrad Fflur, i dyngu llw o ffyddlondeb i Dafydd fel ei olynydd. Roedd wedi ymgyrchu’n galed yn ystod y blynyddoedd blaenorol i sicrhau cefnogaeth y Pab, Brenin Lloegr ac arweinyddion eraill Cymru i’w nod. Roedd yn wleidydd craff a chyfrwys a oedd wedi ymdopi â’r her o ddelio ag ymddygiad Arglwyddi’r Mers, Brenin Lloegr a rheolwyr Cymreig eraill, ac wedi defnyddio ei sgiliau fel gwleidydd i lunio priodasau teuluol gyda rhai o Arglwyddi’r Mers. Nid oedd yn gyndyn o elwa ar sefyllfaoedd a oedd yn fanteisiol iddo, ac roedd yn ddewr ac yn gadarn yn ei wrthsafiad mewn gwahanol gyd-destunau. Roedd ganddo weledigaeth o dywysogaeth Gymreig annibynnol a oedd yn medru cynnal ei hun yn wleidyddol ac yn economaidd. Sicrhaodd gydnabyddiaeth i Gyfraith Cymru, roedd yn noddwr hael i’r Sistersiaid a hyrwyddodd benodiad Cymry i swyddi pwysig yn yr Eglwys yng Nghymru. Nid oes amheuaeth ei fod yn haeddu'r ymadrodd ’Mawr’ fel rhan o’i deitl ym mhantheon arwyr hanes Cymru.
Cyfeiriadau
bawd|289x289px|Addasiad o ddrama Saunders Lewis: Siwan (drama)|'Siwan a Cherddi Eraill'
Llyfryddiaeth
Ffynonellau
* G. Edwards (gol.), A Calendar of Ancient Correspondence concerning Wales (1935)
* J. E. Lloyd, A History of Wales (1911)
* Roger Turvey Llywelyn the Great (Gwasg Gomer, 2007) ISBN 978-1-84323-747-1
Ffuglen
* Saunders Lewis, Siwan. (drama)
* Thomas Parry, Llywelyn Fawr. (drama)
Categori:Genedigaethau 1173
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Marwolaethau 1240
Categori:Oes y Tywysogion
Categori:Pobl o Ddolwyddelan
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd y 12fed ganrif
Categori:Teyrnoedd y 13eg ganrif
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Categori:Tywysogion Cymru
Categori:Prosiect WiciAddysg
|
[Wikipedia:cy] Owain Gwynedd
bawd|260x260px|Castell y Rhodwydd a godwyd gan Owain
:Am y bardd o'r 16eg ganrif, gweler Owain Gwynedd (bardd).
Owain ap Gruffudd ap Cynan, a elwid yn Owain Gwynedd, (1100 – 28 Tachwedd 1170) oedd tywysog Gwynedd o 1137 tan ei farwolaeth ac hefyd Tywysog Cymru.
Gelwid ef yn Owain Gwynedd i'w wahaniaethu oddi wrth Owain ap Gruffudd arall a deyrnasai yn yr un cyfnod, Owain Cyfeiliog. Gwelodd ei deyrnasiad adfywiad mawr yng Ngwynedd a Chymru ac mae Brut y Tywysogion yn cyfeirio ato wrth yr enw Owain Fawr.
Llinach
Roedd Owain yn fab i frenin Gwynedd, Gruffudd ap Cynan, a'i wraig Angharad ferch Owain, merch Owain ab Edwin. Ar ochr ei dad, roedd o linach Rhodri Mawr, tra'r oedd ei nain Ragnell yn ferch i Olaf Arnaid o deulu brenhinol Daniaid Dulyn. Owain oedd yr ail o dri mab Gruffudd ac Angharad.
Blynyddoedd cynnar
Erbyn tua 1118 yr oedd Gruffudd yn rhy hen i arwain mewn rhyfel ei hun, ond gallodd ei feibion Cadwallon ap Gruffudd, yr hynaf o feibion Gruffudd, Owain ac yn ddiweddarach Cadwaladr ap Gruffudd, ymestyn ffiniau Gwynedd ymhell i'r dwyrain. Yn 1123, ymosododd Cadwallon ac Owain ar gantref Meirionnydd, a oedd yn perthyn i Deyrnas Powys ar y pryd. Yn 1124 cipiasant gantref Dyffryn Clwyd o ddwylo Powys a'i adfer i Wynedd. Mewn ymgyrch ddiweddarach, lladdwyd Cadwallon gan fyddin o Bowys mewn brwydr yng nghwmwd Nanheudwy, ger Llangollen, yn 1132 (gweler Brwydr Nanheudwy). Atalwyd cynnydd tiriogaethol Gwynedd am gyfnod ar ôl hynny.
Yn 1136 enillodd Owain a Chadwaladr gyda Gruffydd ap Rhys tywysog Deheubarth fuddugoliaeth fawr dros y Normaniaid ym mrwydr Crug Mawr, ger Aberteifi, a meddiannu Ceredigion.
Teyrnasiad cynnar (1137 - 1153)
Etifeddodd Owain y rhan fwyaf o'r deyrnas ar farwolaeth Gruffudd yn 1137, ond gyda Cadwaladr yn dal Meirionnydd a Cheredigion. Yn 1143 lladdodd gwŷr Cadwaladr Anarawd ap Gruffudd, tywysog Deheubarth, trwy frad. Roedd amheuaeth gref fod hyn ar orchymyn Cadwaladr. Ymatebodd Owain trwy yrru ei fab Hywel ab Owain Gwynedd i gymeryd tiroedd Cadwaladr yng Ngheredigion oddi arno. Ffôdd Cadwaladr i Iwerddon lle cyflogodd lynges gan Lychlynwyr Dulyn. Glaniodd yn Abermenai yn 1144 i geisio gorfodi Owain i dychwelyd ei diroedd. Ymddengys i Gadwaladr adael y Daniaid a dod i gytundeb a'i frawd. Yn 1147 gyrrwyd Cadwaladr o'i diroedd ym Meirionnydd gan Hywel ab Owain Gwynedd a'i frawd Cynan. Wedi cweryl arall rhwng Cadwaladr ac Owain, alltudiwyd Cadwaladr i Loegr.
bawd|153x153px|Baner Teyrnas Gwynedd|Gwynedd
Yn ystod rhan gyntaf teyrnasiad Owain, roedd rhyfel cartref yn Lloegr rhwng Steffan, brenin Lloegr a'r Ymerodres Matilda. Rhoddodd hyn gyfle i Owain ymestyn ffiniau Gwynedd tua'r dwyrain. Yn 1146 cipiodd Owain gastell yr Wyddgrug a thua 1150 cipiodd Rhuddlan. Roedd hyn yn peryglu tiroedd Madog ap Maredudd o Bowys a Ranulf de Gernon, 4ydd Iarll Caer, a gwnaethant gytundeb a'i gilydd yn erbyn Owain. Fodd bynnag, gorchfygodd Owain hwy ym Mrwydr Coleshill.
Brwydro a Harri II (1154 - 1170)
Yn y diwedd, gwnaed cytundeb heddwch rhwng Steffan a Matilda; sef fod Steffan i fod ar yr orsedd hyd ei farwolaeth, ond mai mab Matilda oedd i'w olynu. Daeth ef i'r orsedd yn 1154 fel Harri II. Ceisiodd Harri II oresgyn Gwynedd a gweddill Cymru yn 1157 gyda byddin o tua 30,000 o filwyr, a chyda chefnogaeth Madog ap Maredudd o Bowys a brawd Owain, Cadwaladr ap Gruffudd. Bu bron i Harri gael ei ladd ym Mrwydr Cwnsyllt, ar safle ger Bryn y Glo, lle bu'r Cymry'n fuddugol. Wedi'r frwydr, enciliodd Owain tua'r gorllewin. Trechwyd llynges Brenin Lloegr tua'r un pryd ym Môn gan y Cymry lleol a lladd Henry FitzRoy, mab gordderch Harri I, brenin Lloegr a Nest ferch Rhys ap Tewdwr. Er i Owain gael cryn lwyddiant yn filwrol, gwnaeth gytundeb heddwch a'r brenin, gan dalu gwrogaeth iddo a chytuno y byddai Cadwaladr ap Gruffudd yn cael ei diroedd yn ôl. Collodd Owain ei afael ar Degeingl a Iâl.
Bu farw Madog ap Maredudd yn 1160, gan roi cyfle i Owain ymestyn ei ffiniau tua'r dwyrain eto. Yn 1163, gwnaeth gynhrair a Rhys ap Gruffudd, tywysog Deheubarth. Ymosododd Harri II eto yn 1163 a 1165. Yn 1164, ymunodd y Gymru rydd gyfan, sef teyrnasoedd Gwynedd, Powys a Deheubarth, ynghyd ag arglwyddi Cymreig Rhwng Gwy a Hafren, ag Owain Gwynedd yn ei ryfel dros gadw ymreolaeth y Gymru frodorol yn erbyn Harri II. Ar ôl buddugoliaethau gan y Cymry yn ardal Tegeingl, paratôdd brenin Lloegr fyddin fawr i ymosod ar Gymru. Ymgynullodd byddin yr Angefiniaid yn arglwyddiaeth Croesoswallt yn haf 1165 tra arhosai’r Cymry yr ochr arall i Fynydd y Berwyn.
Ceisiodd Harri II arwain ei fyddin i fyny Dyffryn Ceiriog gyda'r bwriad o groesi'r Berwyn a thorri'r llinell rhwng gogledd a de Cymru. Roedd mintai o’r Cymry yn aros eu cyfle. Ar ôl aros i'r Angefiniaid gyrraedd naill ai Aberceiriog neu Ddyffryn Ceiriog, ymosodasant ar flaengad byddin yr Angefiniaid gyda nifer o ddewrion yn syrthio ar y ddwy ochr. Gellir cyfeirio at y rhagod fel Brwydr Coed Ceiriog. Yn bwysicach byth roedd y tywydd yn erbyn Harri. Glawiodd yn drwm a suddai ei farchogion ar eu meirch rhyfel trwm i'r llaid ac felly hefyd y milwyr traed. Ffôdd gweddill y fyddin yn ôl i'r Gororau ac roedd ymgyrch brenin Lloegr ar ben. Ar ôl ffoi yn 1165, gorchmynodd Harri llurgunio a chrogi 22 o Gymry.
Wedi methiant yr ymgyrch yma, ni cheisiodd y brenin ymgyrchu yn erbyn Cymru eto. Yn 1167, cafodd Owain gymorth Rhys ap Gruffudd i gipio castell Rhuddlan.
Teitl Tywysog Cymru
Disgrifiodd Owain Gwynedd ei hun fel "Owinus, rex Wallie" (Owain, brenin Cymru) yn ei lythr cyntaf o dri at frenin Ffrainc; yr ymdrech cyntaf gan arweinydd Cymreig i sefydlu perthynas diplomataidd gyda brenin cyfandirol. Yn 1163, dim ond 4 mis ar ol cyfarfod Woodstock, dechreuodd ddisgrifio'i hun fel "Tywysog y Cymry". Mewn ymateb, ysgrifennodd Thomas Beckett mewn llythyr at y Pab Alecsander III, "the Welsh and Owain who calls himself prince" ac fod "the lord king was very moved and offended". Dywed yr awdur Roger Turvey fod newid hyn yn un arwyddocaol i Owain ac y byddai ef a'r brenin Harri yn gwybod yn iawn fod "princeps" yn cyfeirio at lywodraethwr sofran gwlad yng nghyfraith Rhufeinig. Dywed Huw Price fod y newid yn arwydd o wrthod israddoldeb i'r brenin tra bod J. Beverly Smith yn awgrymu mai adlewyrchu ei safle fel arweinydd di-gwestiwn Cymru oedd Owain. Dywed Sean Duffy fod y teitl wedi'i newid i anwybyddu Harri.
Perthynas â'r eglwys
Daeth Owain i wrthdrawiad a'r Pab ac Archesgob Caergaint, Thomas Becket, am ddau reswm. Un rheswm oedd fod Owain yn mynnu rheolaeth dros yr eglwys yn ei deyrnas, yn arbennig penodiad Esgob Bangor. Ar farwolaeth yr esgob Meurig, penododd Owain Arthur o Enlli i'r esgobaeth tua 1165. Gwrthododd Archesgob Caergaint ei gysegru, felly trefnodd Owain i Arthur gael ei gysegru yn Iwerddon.
Delwedd:Bangor Cathedral from Bangor Mountain.jpg|Eglwys Gadeiriol Bangor
File:Y Gadeirlan Bangor Cathedral Church, Gwynedd North Wales 64.JPG|Man gorffwys Owain Gwynedd
File:Y Gadeirlan Bangor Cathedral Church, Gwynedd North Wales 56.JPG|Llun manwl o'i gladdgell
File:Y Gadeirlan Bangor Cathedral Church, Gwynedd North Wales 66.JPG|Cofeb i Owain Gwynedd
File:Y Gadeirlan Bangor Cathedral Church, Gwynedd North Wales 55.JPG
Yr ail reswm oedd fod Owain wedi priodi ei gyfnither, Cristin, rhywbeth a waherddid gan ddeddfau'r Eglwys. Rhoddwyd pwysau ar Owain i ysgaru Cristin, ond gwrthododd, ac o ganlyniad cafodd ei ysgymuno gan y Pab.
Bu farw Owain Gwynedd ar yr 28ain o Dachwedd 1170, a chafodd ei gladdu yn yr eglwys gadeiriol ym Mangor er ei fod yn dal wedi ei esgymuno. Ymddengys i'w gorff gael ei symud o'r eglwys i'r fynwent yn ddiweddarach.
Olyniaeth
bawd|120px|Arfbais Owain Gwynedd.
Priododd Owain ddwywaith, a bu ganddo nifer o blant gordderch gan ferched eraill hefyd. Ei wraig gyntaf oedd Gwladus ferch Llywarch ap Trahaearn. Cafodd ddau fab ganddi hi, Maelgwn ab Owain Gwynedd ac Iorwerth Drwyndwn, tad Llywelyn Fawr. O'i ail briodas, a Cristin, cafodd dri mab, yn cyynnwys Dafydd ab Owain Gwynedd a Rhodri ab Owain Gwynedd. Ymhlith ei blant eraill, cafodd ddau fab gan Wyddeles o'r enw Pyfog, sef Hywel ab Owain Gwynedd a Rhun ab Owain Gwynedd.
Ymddengys mai Rhun oedd ffefryn ei dad, ac mai ef a fwriadwyd fel ei olynydd. Fodd bynnag, bu ef farw yn gynamserol yn 1146. Cred rhai ysgolheigion fod Hywel wedi ei fwriadu fel olynydd Owain yn dilyn marwolaeth ei frawd. Fodd bynnag, pan fu farw Owain, gwrthwynebwyd Hywel gan feibion Cristin, Dafydd a Rhodri. Ffôdd Hywel i Iwerddon, a dychweld gyda byddin i geisio hawlio'r deyrnas, ond gorchfygwyd ef a'i ladd gan wŷr Dafydd a Rhodri ym Mrwydr Pentraeth. Rhannwyd y deyrnas rhwng Dafydd a Rhodri.
Meibion
Cafodd Owain o leiaf saith o feibion, sef:
* Hywel (1170), y bardd-dywysog enwog.
* Iorwerth Drwyndwn, tad Llywelyn Fawr.
* Rhun (m. 1146)
* Maelgwn
* Dafydd (m. 1203).
* Rhodri (m. 1195), hendaid Senana. gwraig Gruffudd ap Llywelyn a mam Llywelyn ein Llyw Olaf.
* Cynan, tad Gwerful Goch a gorhendaid i Fadog ap Llywelyn, arweinydd gwrthryfel y gogledd yn erbyn y gorsgyniaid Seisnig yn 1294-1295).
Nid oes sicrwydd fod Madog ab Owain Gwynedd yn gymeriad hanesyddol.
Llinach Tywysogion Gwynedd
Llenyddiaeth
Canwyd clodydd Owain gan nifer o feirdd, yn arbennig Gwalchmai ap Meilyr, oedd yn fardd llys iddo. Ystyrir Marwnad Owain (1170) yn un o gerddi gorau Cynddelw Brydydd Mawr. Canodd Llywelyn Fardd iddo hefyd. Cred llawer o ysgolheigion mai Owain oedd yn gyfrifol am gomisiynu bywgraffiad o'i dad, Historia Gruffud vab Kenan.
Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1100
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Marwolaethau 1170
Categori:Oes y Tywysogion
Categori:Pobl a ysgymunwyd gan yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
|
[Wikipedia:cy] Rhoda Broughton
Nofelydd o Ddinbych a ysgrifennai yn yr iaith Saesneg oedd Rhoda Broughton (29 Tachwedd 1840 – 5 Mehefin 1920).
Llyfryddiaeth
*Cometh up as a flower (1867)
*Not wisely, but too well (1867)
*Red as a rose is she (1870)
*Good-bye, sweetheart! (1872)
*The Temple Bar (1872)
*Nancy (1873)
*Tales for Christmas Eve (1873)
*Joan (1876)
*Second thoughts (1880)
*Belinda (1883)
*Doctor Cupid (1886)
*Alas! (1890)
*Mrs Bligh (1892)
*A beginner(1893)
*Scylla or Charybdis? (1895)
*Dear Faustina (1897)
*Foes in law (1899)
*The game and the candle (1899)
*Lavinia (1902)
*A waif's progress (1905)
*Mamma (1908)
*The devil and the deep sea (1910)
*Between two stools (1912)
*Concerning a vow (1914)
*A thorn in the flesh (1917)
*A fool in her folly (1920)
Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1840
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o Gymru
Categori:Marwolaethau 1920
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Ddinbych
|
[Wikipedia:cy] Augustus John
Arlunydd o Gymru oedd Augustus John (4 Ionawr 1878 – 31 Hydref 1961), ac roedd yn frawd i Gwen John. Ganwyd yn Ninbych-y-Pysgod, Sir Benfro. O ganlyniad i ddylanwad James Dickson Innes o Lanelli aeth ar daith arlunio i ogledd Cymru, a daeth i sylweddoli posibiliadau paentio tirwedd panoramig y wlad. Aeth ymlaen yn ddiweddarach, wedi marwolaeth Innes, i baentio portreadau. Mae'r portreadau yn arwyddocaol yn arbennig oherwydd eu bont yn rhoi bywyd a chymeriad i'r gwrthrychau.
Bywgraffiad
Ei wraig gyntaf oedd Ida Nettleship (1877–1907). Bu iddynt bump o feibion, yn eu plith Caspar John (1903-1984), a ddeuai yn llyngesydd. Ei ail wraig oedd Dorothy "Dorelia" McNeill. Roedd eu merch, Vivien John (1915–1994), yn arlunydd nodedig. Roedd Evelyn St. Croix Rose Fleming yn gariad iddo ac Amaryllis Fleming yn ferch gordderch iddo. Roedd John yn hoff iawn o fywyd Bohemaidd Ffrainc a noethlymuna.
Roedd ei gysylltiad gyda'r Sipsiwn yn un arbennig iawn, siaradai Romani'n rhugl ac roedd yn bresennol yn angladd y Dr. John Samson (a elwid yn 'Romano Rai' gan y sipsiwn) ar gopa'r Foel Goch ger Llangwm, Sir Conwy yn Nhachwedd 1931.
bawd|dim|Two Jamaican Girls (1935) gan Augustus John
Gweler hefyd
* Rhestr o Gymry a wrthododd "Anrhydedd Brydeinig"
Paentiadau a lluniau eraill
Dyma rai o'i baentiadau a ble maent yn cael eu cadw:
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P170 wd:Q562540 . ?item wdt:P31 wd:Q3305213 }
|links=text
|sort=571
|columns=P18:Delwedd,label:Teitl y llun,P571:Dyddiad,P195:Casgliad,item:Wicidata
|thumb=128
}}
Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1878
Categori:Marwolaethau 1961
Categori:Peintwyr y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Peintwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
|
[Wikipedia:cy] Jack Jones
:Gweler hefyd Jack Jones (arweinydd undeb)
Nofelydd o Gymro a ysgrifennai yn Saesneg oedd Jack Jones (24 Tachwedd 1884 – 7 Mai 1970). Ganwyd ym Merthyr Tudful.
Llyfryddiaeth
*Rhondda Roundabout (1934)
*Black Parade (1935)
*Unfinished Journey (1937)
*Land of My Fathers (1937)
*Bidden to the Feast (1938)
*Off to Philadelphia in the Morning (1947)
*Some Trust in Chariots (1948)
*River Out of Eden (1951)
*Lily of the Valley (1952)
*Lucky Lear (1952)
*Time and the Business (1953)
*Choral Symphony (1955)
*Come, Night; End, Day (1956)
Categori:Genedigaethau 1884
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1970
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
|
[Wikipedia:cy] Dylan Thomas
Roedd Dylan Marlais Thomas (27 Hydref 1914 – 9 Tachwedd 1953) yn fardd Cymreig poblogaidd yn ysgrifennu yn Saesneg, ac yn dod o Abertawe. Cafodd ei eni a'i fagu yn rhif 5, Cwmdonkin Drive yn ardal yr Uplands.
Mae'n enwog am fod yn fardd ddeiliadon ac am ei ddatganiadau hynod o'i weithiau. Mae hefyd yn enwog am or-yfed. Honnodd, "An alcoholic is someone you don't like, who drinks as much as you do". Priododd Caitlin a chawsant dri o blant. Ym 1995 agorwyd Canolfan Dylan Thomas yn ardal y Marina yn Abertawe.
Ei flynyddoedd cynnar
bawd|chwith|upright|200px|Cerflun o Dylan Thomas yn Abertawe
Ganwyd Dylan Thomas ym 5 Cwmdonkin Drive, yn ardal yr Uplands o Abertawe, Cymru ar 27 Hydref 1914. Roedd yr Uplands yn un o ardaloedd mwyaf llewyrchus y ddinas a gadwodd Thomas i ffwrdd o ardaloedd diwydiannol y ddinas. Roedd ei dad, David John Thomas, yn dysgu llenyddiaeth Saesneg yn yr ysgol ramadeg leol. Roedd ei fam, Florence Hannah Thomas (gynt Williams), yn wniadwraig a anwyd yn Abertawe. Roedd gan Dylan chwaer, Nancy, a oedd wyth mlynedd yn hŷn nag ef. Magwyd y plant i siarad Saesneg yn unig, er bod eu rhieni yn medru'r Gymraeg.
Ynganer ei enw fel "Dyl-an" yn y Gymraeg ac ar ddechrau ei yrfa cafodd ei enw ei ynganu yn y ffordd Gymreig. Fodd bynnag, hoffai Dylan yr ynganiad Seisnig "Dill-un". Roedd enw canol Dylan yn deyrnged i'w hen ewythr, y Gweinidog Undodaidd William Thomas a chanddo'r enw barddol Gwilym Marles.
Treuliodd y mwyafrif o'i blentyndod yn Abertawe, gyda theithiau rheolaidd yn yr haf i ymweld â'i fodryb Ann Jones ar ochr ei fam pan oeddent yn denantiaid ar fferm laeth Fern Hill, Llangain, Sir Gaerfyrddin (sy'n adeilad rhestredig) a pherthnasau eraill yng nghyffiniau Llansteffan. Cyferbynnai'r teithiau gwledig hyn gyda'i fywyd yn y dref, gan ysbrydoli llawer o'i weithiau, yn benodol ei straeon byrion, traethodau radio a'i gerdd Fern Hill. Roedd Thomas yn blentyn a ddioddefodd lawer o salwch ac fe'i ystyriwyd yn rhy wanllyd i frwydro yn yr Ail Ryfel Byd. Gwasanaethodd y rhyfel drwy ysgrifennu sgriptiau ar gyfer y llywodraeth. Dioddefodd o lid y bronci ac asma er ei fod yn chwarae ar ei salwch o dro i dro.
Dechreuodd Thomas addysg ffurfiol yn Ysgol Fonheddig Mrs. Hole, ysgol breifat a leolwyd ychydig strydoedd i ffwrdd ar Mirador Crescent, a disgrifiodd ei brofiadau yno yn Quite Early One Morning.
Ym mis Hydref 1925, mynychodd Thomas ysgol i fechgyn sef Ysgol Ramadeg Abertawe, yn ardal Mount Pleasant y ddinas. Cyhoeddwyd cerdd gyntaf Thomas yng nghylchgrawn yr ysgol ac yn ddiweddarach daeth yn olygydd y cylchgrawn hwn. Yn ystod ei gyfnod yn yr ysgol, cyfarfu â Daniel Jones, a fyddai'n gyfansoddwr pan yn ddyn, a bu'r ddau'n chwarae gemau o ffug-ddarlledu a datgan barddoniaeth. Gadawodd yr ysgol yn 16 er mwyn bod yn ohebydd gyda'r papur newydd lleol sef y South Wales Daily Post. Gadawodd y swydd 18 mis yn ddiweddarach ym 1932 oherwydd y pwysau. Ymunodd â chymdeithas ddrama amatur yn y Mwmbwls, ond parhaodd i weithio fel newyddiadurwr annibynnol am rai blynyddoedd.
Treuliai Thomas ei ddiwrnodau yn y sinema yn yr Uplands, yn cerdded ar hyd Bae Abertawe ac yn mynychu tafarndai Abertawe, yn enwedig y rhai yn ardal y Mwmbwls gan gynnwys yr "Antelope Hotel" a "The Mermaid Hotel". Roedd Thomas hefyd yn gwsmer rheolaidd yng Nghaffi Kardomah ar y Stryd Fawr yng nghanol y ddinas. Roedd y caffi yn agos i'r papur newydd y gweithiai iddo ac arferai gymysgu â chyfoedion amrywiol, megis ei ffrind agos Vernon Watkins a oedd hefyd yn fardd. Adnabyddir y beirdd, cerddorion a'r artistiaid hyn fel y "The Kardomah Gang".
Ym 1932, aeth Thomas ar y cyntaf o'i amryw deithiau i Lundain.
Ym mis Chwefror 1941, bomiwyd Abertawe gan y Luftwaffe dros gyfnod o dair noson o "blitz". Roedd y Stryd Fawr a nifer o strydoedd eraill wedi'u dinistrio'n ddifrifol gan gynnwys siopau a "Chaffi'r Kardomah". Yn hwyrach, ysgrifennodd Thomas am hyn yn ei ddrama radio Return Journey Home, lle mae'n disgrifio bod y caffi wedi'i "razed to the snow". Darlledwyd Return Journey Home am y tro cyntaf ar 15 Gorffennaf 1947, ychydig flynyddoedd yn unig wedi'r ymgyrch fomio. Cerddai Thomas ar hyd strydoedd chwaledig y ddinas gyda'i ffrind Bert Trick. Pan welodd yr olygfa a oedd ar y ddinas, meddai "Our Swansea is dead". Yn ddiweddarach, ail-agorwyd "Caffi'r Kardomah" ar Stryd Portland, nid nepell o'i safle gwreiddiol.
Ei yrfa
Ysgrifennodd Thomas hanner o'i gerddi a'i straeon byrion pan yn byw yng nghartref ei rieni yng Nghwmdonkin Drive, ac ysgrifennwyd And death shall have no dominion, un o'i gerddi enwocaf, yn y man hwn. Cyhoeddwyd ei gyfrol gyntaf o farddoniaeth, 18 Poems ar y 18fed o Ragfyr 1934, yr un flwyddyn ag y symudodd i Lundain. Pan gyhoeddwyd 18 Poems, cynyddodd ei boblogrwydd ym myd barddoniaeth. Serch hynny, dyma oedd y cyfnod hefyd pan ddatblygodd ei gamddefnydd o alcohol.
Ar drothwy'r Ail Ryfel Byd, rhoddwyd statws C3 i Thomas a olygai y gallai, mewn theori, gael ei alw i wasanaethu ei wlad. Teimlai'n drist wrth weld ei gyfeillion yn ymfyddino gan ei adael ef ar ôl. Parhaodd Thomas i yfed gan frwydro i gynnal ei deulu'n ariannol. Ysgrifennodd at gyfarwyddwr adran ffilmiau'r Weinyddiaeth Wybodaeth yn gofyn am waith ond wedi iddo gael ei wrthod dechreuodd weithio i Strand Films. Cynhyrchai Strand Films ffilmiau ar gyfer y Weinyddiaeth Wybodaeth a ysgrifennodd Thomas o leiaf bum ffilm ym 1942 gyda theitlau megis This Is Colour, New Towns For Old, These Are The Men ac Our Country (taith sentimental o amgylch Prydain).
Roedd cyhoeddi Deaths and Entrances ym 1946 yn drobwynt allweddol yn ei yrfa. Roedd Thomas yn enwog am fod yn siaradwr amryddawn a huawdl, ac yn fwyaf enwog am ddarllen ei gerddi. Llwyddodd ei lais pwerus i ddal sylw cynulleidfaoedd Americanaidd yn ystod y teithiau siarad ar ddechrau'r 1950au. Gwnaeth dros 200 o ddarllediadau ar gyfer y BBC. Yn aml, ystyrir Under Milk Wood ("Dan y Wenallt" yn Gymraeg) fel un o'i weithiau enwocaf, drama radio sy'n ymdrin â chymeriadau'r pentref Llareggub, pentref pysgota Cymreig dychmygol. Ceir hiwmor yn enw'r pentref am fod Llareggub yn sillafu 'Bugger All' am yn ôl, sy'n awgrymu nad oedd unrhyw beth i'w wneud yn y pentref. Actiodd Richard Burton yn y darllediad cyntaf; ymunodd Elizabeth Taylor ag ef yn y ffilm a ddilynodd.
Ei briodas a'i blant
bawd|Aeronwy Thomas; Aeronwy Thomas yn 2006
Yng Ngwanwyn 1936, cyfarfu Dylan Thomas â dawnswraig o'r enw Caitlin Macnamara. Cyfarfu'r ddau yn nhafarn y Wheatsheaf, yn ardal Fitzrovia o West End Llundain. Cawsant eu cyflwyno i'w gilydd gan Augustus John, sef cariad Macnamara ar y pryd. Ceir hanesion bod MacNamara wedi parhau ei pherthynas gyda John ar ôl iddi briodi Thomas. Gofynnodd y Thomas meddw iddi ei briodi yn yr unfan a dechreuodd y ddau ganlyn.
Ar yr 11eg o Orffennaf 1937, priododd Thomas a MacNamara mewn swyddfa gofrestru yng Nghernyw. Ym 1938 rhentodd y pâr fwthyn ym mhentref Talacharn yn Sir Gaerfyrddin. Ganwyd eu plentyn cyntaf, mab o'r enw Llewelyn Edouard, ar y 30ain o Ionawr 1939. Bu farw ef yn 2000. Cawsant blentyn arall, merch o'r enw Aeronwy ar y 3ydd o Fawrth 1943. Ganwyd ail fab iddynt, Colm Garan Hart, ar y 24ain o Orffennaf 1949.
Roedd perthynas Thomas a Macnamara yn un cythryblus, gyda hanesion am berthynas tu allan i'r briodas ar y ddwy ochr. Yn 2004 gwerthwyd llythyrau serchus Macnamara mewn ocsiwn.
Gor-yfed
Roedd Thomas yn hoff o frolio am ei arferion yfed, gan ddweud, "An alcoholic is someone you don't like, who drinks as much as you do".
Roedd Thomas yn hoffi blas cwrw ac er iddo yfed cryn dipyn mae'n bosib fod faint yr oedd yn yfed wedi cael ei or-ddweud. Ar ôl i'r bardd o Albanwr, Ruthven Todd, gyflwyno Thomas i'r White Horse Tavern, daeth y dafarn hon yn un o ffefrynnau'r Cymro. Mewn digwyddiad ar 3 Tachwedd 1953, dychwelodd Thomas i'r Chelsea Hotel yn Efrog Newydd o'r White Horse Tavern gan ddatgan "I've had eighteen straight whiskies, I think that is a record". Yn ddiweddarach fodd bynnag, dywedodd perchennog y dafarn, a weinodd ar Thomas bryd hynny, nad oedd Thomas wedi yfed hanner y diodydd yr oedd yn honni iddo wneud.
Dyma rai o'r tafarndai lle'r arferai Thomas yfed:
*The Uplands Hotel – yn yr Uplands, Abertawe (bellach fe'i gelwir The Uplands Tavern);
*The Mermaid Hotel – yn y Mwmbwls, Abertawe (dinistriwyd gan dân cyn cael ei ail-adeiladu);
*The Antelope Hotel – hefyd yn y Mwmbwls ac mae yno o hyd;
*The No Sign Wine Bar – yn Stryd y Gwynt, Abertawe (un o dafarndai hynaf Abertawe)
*Y Llew Du – yn y Ceinewydd. Ceir disgrifiad ohono yn y dafarn hon yn ei gerdd New Quay;
*The Woodlawn Tap – yn Hyde Park, Chicago, IL (caiff ei adnabod fel Jimmy's hefyd).
Cyn i Thomas adael am Efrog Newydd yn 1953, arhosodd yng Ngwesty'r Bush yn Abertawe. Yn ddiweddarach, newidiwyd enw'r gwesty i The Bush Inn.
Efrog Newydd a'i farwolaeth
Bu farw Dylan Thomas yn Efrog Newydd ar 9 Tachwedd 1953. Yn wreiddiol, cafwyd sibrydion ei fod wedi cael gwaedlif ar ei ymennydd ac yna cafwyd suon ei fod wedi cael ei fygio. Yn fuan iawn ar ôl hyn, daeth straeon am ei alcoholiaeth a'i fod wedi yfed ei hun i farwolaeth. Yn ddiweddarach, credai rhai iddo farw o effaith cyffuriau a chlefyd y siwgr.
Roedd Thomas eisoes yn sal pan gyrhaeddodd Efrog Newydd ar yr 20fed o Hydref. Roedd ef yno er mwyn cymryd rhan yn Dan y Wenallt yng Nghanolfan Farddoniaeth uchelael y ddinas. Roedd gan Thomas hanes o lewygu a phroblemau gyda'i fynwes ac arferai ddefnyddio anadlwr er mwyn helpu gyda'i anadlu.
Cyfarwyddwr y Ganolfan oedd John Brinnin. Ef hefyd oedd trefnwr taith Thomas, gan gymryd canran helaeth o 25% o'r arian a wnaed. Er ei ddyletswydd i ofalu am Thomas, arhosodd Brinnin yn ei gartref ym Moston gan drosglwyddo'r cyfrifoldeb i'w gynorthwyydd uchelgeisiol, Liz Reitell... Cyfarfu Reitell â Thomas ym maes awyr Idlewild a sylweddodd yn gyflym iawn ei fod yn ŵr tost. Serch hynny, roedd Reitell yn benderfynol y byddai'r sioe yn llwyddiant a gweithiodd Thomas drwy pedwar ymarfer a dau berfformiad o'r sioe mewn cyfnod o bump diwrnod yn unig.
Yn y diwedd daeth Brinnin i weld yr ymarfer olaf o'r sioe a chafodd sioc o weld pryd a gwedd Thomas. Gwelodd yn syth fod rhywbeth difrifol yn bod arno. Rhybuddiodd Reitell ef hefyd fod Thomas wedi disgyn yn yr ymarfer blaenorol a chred nifer y dylai hyn fod wedi bod yn ddigon o ysgogiad i fynd â Thomas at ddoctor.
Fodd bynnag, roedd Brinnin angen ei siâr ef o enillion Thomas. Roedd Brinnin mewn trafferthion ariannol dwys, yn wynebu torriad yn ei gyflog a'i ddyledion yn cynyddu o'i amgylch. O ganlyniad, anwybyddodd salwch Thomas a dychwelodd i Foston. Galwodd Reitell ei doctor ei hun, Milton Feltenstein, i weld Thomas. Yn ddiweddarach, disgrifiodd Feltenstein fel doctor gwyllt a gredai y gallai chwystrelliad iachau unrhyw salwch. Rhoddodd chwystrelliad iddo a llwyddodd Thomas i weithio drwy'r ddau berfformiad o Dan y Wenallt ond syrthiodd yn syth ar ddiwedd y sioe.
Roedd penblwydd Dylan yn 39 oed ar 27 Hydref. Y noson honno, aeth i barti er ei fwyn ond am nad oedd yn teimlo'n hwylus, dychwelodd i'w westy. Daeth y trobwynt ar 2 Tachwedd pan gynyddodd y llygredd awyr i'r fath raddau yn y ddinas fel ei bod yn beryglus i bobl gyda phroblemau anadlu. Erbyn diwedd y mis, roedd dros ddau gant o drigolion Efrog Newydd wedi marw o achos y smog.
Dihunodd Thomas am ganol dydd ar 4 Tachwedd a dywedodd wrth Reitell ei fod yn mogu. Roedd ei lais mor ddwfn a garw fel ei fod yn swnio fel Louis Armstrong yn ôl un o'i ffrindiau. Roedd gan Thomas haint respiradu difrifol, a ddechreuodd yn ei lwnc ac a ymestynnodd i'w ysgyfaint.
Y diwrnod hwnnw, daeth Feltenstein i'w weld deirgwaith ond methodd a sylwi ar yr afiechyd ar ei frest. Rhoddodd gwrs o chwystrelliadau peryglus o forffîn iddo hefyd. Roedd Thomas mewn sefyllfa peryglus. Roedd yr haint ar ei fron yn dechrau effeithio ar ei anadlu a gwaethygodd y morffîn ei gyflwr ymhellach. Am ganol nos ar 4/5 Tachwedd, aeth Thomas i mewn i goma. Mae'n bosib y gallai fod wedi goroesu pe bai Reitell wedi galw am ambiwlans. Fodd bynnag, aeth Reitell i banig a gwastraffodd amser gwerthfawr yn ceisio cael gafael ar Feltenstein.
Aeth dwy awr heibio cyn y cyrhaeddodd Thomas ysbyty cyfagos St Vincents. Erbyn hyn, roedd ganddo niwed i'w ymennydd. Darganfu'r doctoriaid a oedd ar ddyletswydd froncitis ymhob rhan o'i froncia, ar yr ochr dde a'r chwith. Dangosodd belydr-X niwmonia ac roedd y ffaith i'w nifer o gelloedd gwyn gynyddu yn dangos fod haint ganddo. Bu farw Thomas ar 9 Tachwedd.
Yn y post-mortem, darganfu'r patholegwr nad oedd unrhyw dystiolaeth fod ymennydd Thomas wedi cael ei wenwyno, niweidio na newid o ganlyniad i alcohol. Dywedodd nad oedd yn medru cadarnhau unrhyw ddeiagnosis o ddifrod i'r ymennydd a achoswyd gan alcohol. Ni ddaeth o hyd i unrhyw arwyddion o hepatitis na sirosis yr afu chwaith. Bu fawr o ganlyniad i'r ymennydd chwyddo. Achoswyd hyn gan y niwmonia a arweiniodd at ddiffyg ocsigen i'r ymennydd.
Wedi ei farwolaeth, daethpwyd a'i gorff yn ôl i Gymru er mwyn ei gladdu ym mynwent pentref Talacharn ar 25 Tachwedd. Un o'r bobl a arhosodd wrth ymyl ei fedd tan ddiwedd yr angladd oedd ei fam, Florence. Bu farw ei wraig, Caitlin, ym 1994 a chafodd ei chladdu gydag ef.
Ei Arddull
bawd|300px|The Boathouse.
Roedd arddull lafar Thomas yn cyferbynnu â ffurfiau penillion caeth. Strwythurwyd ei ddelweddau mewn patrwm pendant ac un o'i brif themâu oedd yr undod rhwng popeth byw, y broses barhaus o fywyd a marwolaeth a'r bywyd newydd sy'n cysylltu cenedlaethau. Gwelai Thomas fioleg fel trawsnewidiad rhyfeddol a gynhyrchai undod allan o amryfaliaeth ac ystyriai ei gerddi fel modd o ddathlu'r amrywiaeth hwn. Gwelai ddynion a menywod mewn cylch parhaus o dyfu, caru, atgynhedlu, tyfiant newydd, marwolaeth ac yna bywyd newydd unwaith eto. Yn aml, deuai ei ddelweddau o'r Beibl, chwedloniaeth Gymreig, a Freud.
Cofgolofnau i Thomas
bawd|Cerflun o 'Captain Cat' (un o gymeriadau Dan y Wenallt'; Abertawe.
Ceir nifer o gofgolofnau er cof am Thomas, a lleolir y mwyafrif ohonynt yn ei ddinas enedigol Abertawe.
Gall twristiaid ymweld â cherflun ohono yn ardal y marina o'r ddinas, Theatr (Fechan) Dylan Thomas a Chanolfan Dylan Thomas. Bellach, mae Canolfan Dylan Thomas yn ganolfan lenyddol lle cynhelir arddangosfeydd a darlithoedd, ac yno y cynhelir Gwyl Dylan Thomas yn flynyddol. Ceir carreg goffa iddo ym Mharc Cwmdonkin, un o'i hoff lefydd pan yn blentyn ac nepell o'i fan enedigol yn 5 Cwmdonkin Drive. Mae'r carreg goffa mewn gardd caëdig o fewn y parc. Ar y garreg, gwelir y geiriau o linellau olaf y gerdd Fern Hill:
"Oh as I was young and easy in the mercy of his means
Time held me green and dying
Though I sang in my chains like the sea".
Mae sied ysgrifennu Thomas a gostiodd £5 yn Nhalacharn. Costiodd £75 er mwyn adeiladu'r sied ar ochr y clogwyn yn ystod y 1920au, pan gawsai ei ddefnyddio fel garej ar gyfer ei gar Wolseley. Mae'r tŷ cwch, sef cartref Thomas yn Nhalacharn, bellach yn gofeb iddo hefyd.
Mae gan nifer o dafarndai Abertawe gysylltiad â'r bardd hefyd. Arferai fynychu un o dafarndai hynaf y ddinas, y No Sign Bar. Sonir am y dafarn yn ei stori, The Followers ond ers hynny, newidiwyd ei enw i'r "Wine Vaults".
Yn 2004, sefydlwyd gwobr llenyddol newydd, Gwobr Dylan Thomas, er cof amdano. Caiff ei rhoi i'r llenor cyhoeddedig gorau o dan 30 oed.
Ym 1982, dadorchuddiwyd plac er cof am Dylan Thomas yng Nghornel y Beirdd, yn Abaty Westminster.
Gweithiau
Barddoniaeth
* 18 Poems (1934)
* 25 Poems (1936)
* The Map of Love (1939)
* New Poems (1943)
* Deaths and Entrances (1946)
* Twenty-Six Poems (1950)
* In Country Sleep (1952)
* Collected Poems, 1934–1952 (1952)
Rhyddiaith
* Collected Letters
* Collected Stories
* Portrait of the Artist as a Young Dog (1940 Dent)
* Quite Early One Morning (ar ôl ei farwolaeth)
* Adventures In The Skin Trade And Other Stories (1955, ar ôl ei farwolaeth)
* Selected Writings of Dylan Thomas (1946)
* A Prospect of the Sea (1955)
* A Child's Christmas in Wales (1955)
* Letters to Vernon Watkins (1957)
* Rebecca's Daughters (1965)
* After the Fair
* The Tree
* The Dress
* The Visitor
* The Vest
Dramâu
* Under Milk Wood (drama radio)
* The Doctor and the Devils and Other Scripts (1953)
Amrywiol
* The Beach of Falesá (1964), ar ôl stori fer gan Robert Louis Stevenson
* Dylan Thomas: a Collection of Critical Essays, gol. Charles B. Cox (1966)
* Selected Works (The Map of Love, Selected Poems ac Under Milk Wood) (Llundain: Guild Publishing, 1982)
* The Collected Stories of Dylan Thomas (1984)
* The Poems of Dylan Thomas (1979)
* On the Air With Dylan Thomas: The Broadcasts
* Eight Stories (1993)
* Dylan Thomas: The Complete Screenplays (1995)
* Fern Hill: An Illustrated edition of the Dylan Thomas poem. [1998]
* Collected Poems 1934–1953 (Llundain: Phoenix, 2003)
* Selected Poems (Llundain: Phoenix, 2001)
Cyfieithiadau
*Dan y Wenallt, cyfieithiad o Under Milk Wood gan T. James Jones
*Nadolig Plentyn yng Nghymru, cyfieithiad o A Child's Christmas in Wales gan Bryan Martin Davies (2003)
Llyfryddiaeth
* Kate Crockett, Mwy na Bardd: Bywyd a Gwaith Dylan Thomas (Cyhoeddiadau Barddas, 2014)
Cyfeiriadau
Dolenni allanol
* Gwybodaeth ar dylanthomas.com
* Celf
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Categori:Sgriptwyr radio o Gymru
Categori:Talacharn
Categori:Teulu Dylan Thomas
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol yr Esgob Gore
|
[Wikipedia:cy] Emlyn Williams (actor)
:Am bobl eraill o'r un enw, gweler Emlyn Williams.
Dramodydd ac actor o Gymru oedd (George) Emlyn Williams CBE (26 Tachwedd 1905 – 25 Medi 1987).
Ganed ef ym Mostyn, Sir Fflint, yng ngogledd-ddwyrain Cymru, i deulu dosbarth gweithiol, Cymraeg ei iaith. Enillodd ysgoloriaeth i ysgol Ramadeg Treffynnon yn unarddeg oed ac aeth ymlaen i Brifysgol Rhydychen, gydag ysgoloriaeth agored i Goleg Christ Church. Tra roedd yn Rhydychen ymunodd â chymdeithas drama’r Brifysgol.
Cychwynnodd ei yrfa ar y llwyfan pan ymunodd Williams â chwmni theatr rep ym 1927 ac erbyn 1930 roedd hefyd yn awdur dramâu fel A Murder Has Been Arranged a The Late Christopher Bean. Daeth yn enwog dros nos ym 1935 gyda’i ddrama gyffrous Night Must Fall, gydag ef ei hun yn chwarae rhan y prif gymeriad, llofrudd seicopathig. Yr hyn oedd yn gwneud y ddrama hon yn nodedig oedd ei bod yn archwilio cyflwr seicolegol cymhleth y llofrudd. Addaswyd y ddrama yn ffilm ym 1937 gyda Robert Montgomery yn y brif ran ac eto ym 1964 gydag Albert Finney.
Ei ddrama fawr arall oedd The Corn is Green (1938) a seiliwyd ar ei blentyndod yng Nghymru. Williams chwaraeodd ran y bachgen ysgol yn y perfformiad llwyfan cyntaf yn Llundain. Agorodd y ddrama ar Broadway ym 1940 gydag Ethel Barrymore yn chwarae rhan yr athrawes, Miss Moffat, cymeriad oedd wedi’i seilio ar athrawes ysgol Williams, Miss Cook. Addaswyd y ddrama yn ffilm gyda Betty Davies yn chwarae Miss Moffat (1945).
Ym 1944 perfformiwyd ei gomedi ysgafn hunangofiannol The Druid’s Rest yn theatr St Martin’s yn Llundain gyda Richard Burton yn chwarae ei ran lwyfan broffesiynol gyntaf ar ôl i Williams ei weld mewn clyweliad yng Nghaerdydd.
Yn ogystal â dramâu llwyfan ysgrifennodd Williams nifer o sgriptiau ffilm, gan weithio gydag Alfred Hitchcock (The Man Who Knew Too Much), Carol Reed a chyfarwyddwyr eraill. Bu’n actio a chyfrannu at ddeialog ffilmiau amrywiol wedi’u seilio ar nofelau A. J. Cronin gan gynnwys The Citadel (1938); The Stars Look Down (1939); Hatter’s Castle (1942), a Web of Evidence (1959).
Ei unig ffilm fel cyfarwyddwr oedd The Last Days of Dolwyn (1949). Ef hefyd oedd awdur y sgript a chwaraeodd y brif ran. Gwelwyd Richard Burton yn ei rôl gyntaf ar y sgrin yn y ffilm hon.
Roedd Williams yn enwog am ei sioeau un dyn ac fe deithiodd y byd gyda noson o ddetholiadau o nofelau Dickens, a gellid dadlau iddo greu genre theatrig newydd gyda’r sioeau hyn.
Ar ôl y rhyfel bu’n actio yn The Winslow Boy gan Terence Rattigan a The Deputy neu The Representative gan Rolf Hochhuth ar Broadway. Williams oedd "llais" David Lloyd George yn rhaglen ddogfen arloesol y BBC The Great War (1964).
Ymhlith ei waith arall roedd y gyfrol boblogaidd, Beyond Belief: A Chronicle of Murder and its Detection (1968), cyfrol hanner ffuglennol yn rhoi hanes llofruddwyr ‘Moors’, Ian Brady a Myra Hindley.
Ysgrifennodd hunangofiant mewn dwy gyfrol George (1961) ac Emlyn (1973) ac roedd y rhain yn llwyddiannus iawn hefyd.
Ym 1935 priododd Williams yr actores Molly Shan a fu farw ym 1970. Cawsant ddau fab, Alan a Brook, a aeth ymlaen i fod yn actor. Roedd Brook yn ffrind agos i Richard Burton, gan weithio fel cynorthwywr personol iddo.
Dyfarnwyd anrhydedd Cadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (CBE) i Williams ym 1962.
Pan fu farw ym 1987 roedd wedi actio mewn 41 o ffilmiau a dramâu teledu ac roedd yn awdur 20 o sgriptiau. Bu farw yn ei fflat yn Llundain o gancr ar 25 Medi 1987.
Dramâu
*Night Must Fall (drama) (1935)
*The Citadel (ffilm) (1938)
*The Corn is Green (1938)
*The Druid's Rest (1944)
*George (1961)
*Emlyn (1973)
Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Marwolaethau 1987
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Dramodwyr Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
|
[Wikipedia:cy] Henry Vaughan
Bardd metaffisegol o Gymru yn yr iaith Saesneg oedd Henry Vaughan (17 Ebrill 1621 – 23 Ebrill 1695).
Bywgraffiad
Ganed ef a'i efaill, yr athronydd Thomas Vaughan, yn nhreflan Trenewydd, Sgethrog, Sir Frycheiniog yn 1621/1622. Roedd ei daid yn berchennog Llys Tre-tŵr.
Bu'n fyfyriwr yng Ngholeg Yr Iesu, Rhydychen, er na raddiodd yno, a bu'n astudio'r gyfraith am gyfnod yn Llundain cyn cael ei alw adref ar ddechrau Rhyfeloedd Cartref Lloegr. Roedd yn cefnogi'r blaid frenhinol yn ystod y Rhyfelau Cartref. Cafodd droedigaeth grefyddol tua'r flwyddyn 1650 o dan ddylanwad George Herbert. Bu'n darllen llyfrau defosiynol a gweithiau ar athroniaeth gudd a chyfrin. Dechreuodd weithio fel meddyg.
Ysgrifennodd Siegfried Sassoon soned iddo: "At the Grave of Henry Vaughan".
Bu farw yn 1695 ac fe'i gladdwyd yn Llansantffraed, Sir Frycheiniog.
Llyfrau
* Henry Vaughan Selected Poems
*Poems (1646)
*Silex scintillans (1650)
*Olor Iscanus (1651). Cyhoeddwyd gan ei gyfaill Thomas Powell, efallai.
*The Mount of Olives (1652)
*Flores Solitudinis (1654)
*Thalia Rediviva (1678)
Cymynrodd
Ymwelodd y bardd Seisnig Siegfried Sassoon â'r bedd Vaughan ac ysgrifennodd y soned "At the Grave of Henry Vaughan" ym mis Awst 1924.
Categori:Beirdd Saesneg
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Gefeilliaid
Categori:Genedigaethau 1621
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion Lladin o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Llenyddiaeth Ladin ddiweddar
Categori:Marwolaethau 1695
Categori:Pobl o Frycheiniog
|
[Wikipedia:cy] Ivor Novello
de|200px|bawd|Llwyn yr Eos
Difyrrwr, dramodydd ac actor o Gymru oedd David Ivor Davies neu Ivor Novello (15 Ionawr 1893 – 6 Mawrth 1951). Roedd yn fab i David Davies a "Madame" Clara Novello Davies, cantores enwog. Fe'i ganed yn Llwyn-yr-Eos, Heol y Bontfaen, Dwyrain Caerdydd. Bu farw yn Theatr y Strand, Llundain.
Cyfansoddodd Novello y gân enwog, "Keep the Home Fires Burning" yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.
Cafodd lwyddiant gyda sioeau megis Glamorous Nights a King's Rhapsody.
Pan oedd yn 12 oed, enillodd am ganu dan 12 oed yn yr Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaernarfon, 1906. Ond cafodd ei garcharu yn ystod yr Ail Ryfel Byd am ddefnyddio petrol anghyfreithlon, profiad a effeithiodd arno'n fawr. Roedd Novello yn ddyn hoyw agored a hapus. Am 35 mlynedd roedd yn gymar i'r actor Bobbie Andrews, dywedir iddo fod yn gariad i Siegfried Sassoon, y bardd o Sais. Am flynyddoedd llawer bu'n byw yn Littlewick Green, Berkshire.
Mae cerflun ohono ym Mae Caerdydd, sydd yn rhestru rhai o'i ganeuon enwocaf.
Ffilmiau
* The Call of the Blood (L'Appel du Sang) (1919)
* Miarka: The Daughter of the Bear (Miarka, Fille de L'Ourse) (1920)
* Carnival (1922)
* The Bohemian Girl (1922)
* The Man Without Desire (1923)
* The White Rose (1923)
* Bonnie Prince Charlie (1923)
* The Rat (1925)
* The Triumph of the Rat (1926)
* The Lodger: A Story of the London Fog (1927)
* Downhill (1927)
* The Vortex (1928)
* The Constant Nymph (1928)
* The Gallant Hussar (1928)
* The South Sea Bubble (1928)
* The Return of the Rat (1928)
* Symphony in Two Flats (1930)
* Once a Lady (1931)
* The Phantom Fiend (1932)
* I Lived With You (1933)
* Sleeping Car (1933)
* Autumn Crocus (1934)
Llyfryddiaeth
* Glamorous Night (1935)
* Careless Rapture (1936)
* The Dancing Years (1939)
* Perchance to Dream (1945)
* King's Rhapsody (1949)
Oriel
Novello01LB.jpg
Novello02LB.jpg|Cerflun o Ivor Novello ym Mae Caerdydd
Novello03LB.jpg
Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion LHDT
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr LHDT
Categori:Dramodwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1893
Categori:Marwolaethau 1951
Categori:Pobl o Gaerdydd
|
[Wikipedia:cy] Walford Davies
Cerddor a chyfansoddwr oedd Syr Henry Walford Davies (6 Medi 1869 – 11 Mawrth 1941) a oedd yn adnabyddus i lawer a wrandawai arno’n darlledu am gerddoriaeth ar y radio.
Bywyd a gwaith
Ganed Walford Davies yng Nghroesoswallt, Lloegr.
Gyrfa academaidd
Ymunodd â chôr Capel Sant Siôr, Windsor pan yn 12 oed, lle y bu yn astudio ac yna’n cynorthwyo yr organydd Syr Walter Parratt. Aeth oddi yno yn 1890 i astudio yn y Coleg Cerdd Brenhinol. By’n athro gwrthbwynt yn y coleg o 1895 hyd at 1903.
O 1919 hyd at 1926 bu’n athro cerdd yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth. Bu’n weithgar yn hybu cerddoriaeth Gymreig yn ei swydd fel cadeirydd Cyngor Genedlaethol Cerddoriaeth Cymru a ddaliodd o 1919 hyd at ei farw.
Cerddor a Chyfansoddwr
Bu’n organydd mewn nifer o eglwysi gan gynnwys Eglwys Temple, Llundain a Chapel Sant Siør, Windsor. Bu’n gyfarwyddwr cerdd mewn sawl man gan gynnwys bod yn gyfarwyddwr cerdd i’r Awyrlu Brenhinol ac yn arweinydd Côr Bach.
Cyfansoddodd Walford Davies weithiau ar gyfer cerddorfeydd, bandiau pres, corau ac unawdwyr. Gweithiau crefyddol oedd y mwyafrif o’i gyfansoddiadau.
Darlithydd a darlledwr
Yn y 1920au dechrewyd gyhoeddi recordiau o ddarlithoedd Walford Davies ar fiwsig. O 1926 hyd at 1939 bu’n darlledu ar bwnc miwsig clasurol ar wasanaeth radio y BBC. Oherwydd y gwaith radio yma y daeth yn adnabyddus i lawer.
Ar goroni'r brenin Siarl III, ym mis Mai 2023, canodd Roderick Williams y "Confortare" gan Davies.
Anrhydeddau
*Dyrchafwyd ef yn farchog yn 1922.
*Apwyntiwyd ef yn Feistr Cerddoriaeth y Brenin yn 1934.
Gweithiau
Detholiad o’i gyfansoddiadau
*Everyman (oratorio)
*O Little Town of Bethlehem (trefniant)
*RAF March Past (ymdaith i fand pres)
*Solemn Melody (ar gyfer cerddorfa ac organ)
Llyfrau
*The Pursuit of Music (1935)
Llyfryddiaeth
*Walford Davies & the National Council of Music, 1918 – 1941 gan David Ian Allsobrook
*A Forgotten Organist gan Kenneth Shenton (1992)
*The Oxford Companion to Music gan Percy Scholes
*Letters of Frederic Rothwell (1900)
*Music & Letters gan HC Colles (1941)
Llyfryddiaeth ar y we
*Organists of The Temple Church
Prif ffynonellau yr erthygl
*Y Bywgraffiadur Cymreig 1941 - 1950 (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion)
Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr Cymreig
Categori:Genedigaethau 1869
Categori:Marwolaethau 1941
|
[Wikipedia:cy] Abertawe
:Pwnc yr erthygl hon yw dinas Abertawe. Am ddefnydd arall o'r enw Abertawe gweler y dudalen wahaniaethu ar Abertawe.
Dinas yn ne Cymru, ar aber Afon Tawe yw Abertawe (Saesneg: Swansea). Ail ddinas fwyaf Cymru o ran maint ydyw, ar arfordir deheuol y wlad, i'r dwyrain o Benrhyn Gŵyr. Tyfodd yn dref fawr yn ystod y 18fed a'r 19fed canrif.
Mae sir weinyddol Abertawe tua 378 km² mewn maint, ac mae'n cynnwys rhan isaf Cwm Tawe a Gŵyr.
Yn 2017, roedd gan y ddinas boblogaeth o 245,500, gan ei gwneud hi'n ail ddinas mwyaf poblog Cymru ar ôl Caerdydd. Yn ystod ei hanterth diwydiannol yn ystod y 19eg ganrif, roedd Abertawe yn ganolfan allweddol i'r ddiwydiant copr, gan fagu'r llysenw 'Copperopolis'.
Hanes
bawd|chwith|Golygfa o Abertawe a phont y rheilffordd c.1850
Yn gyffredinol, mae darganfyddiadau archeolegol wedi'u cyfyngu i Benrhyn Gŵyr, ac maent yn cynnwys eitemau o Oes y Cerrig, yr Oes Efydd a'r Oes Haearn. Ymwelodd y Rhufeiniaid a'r ardal, yn ogystal a'r Llychlynwyr.
Yn wreiddiol, datblygodd Abertawe fel man masnachu i'r Llychlynwyr, ac yn gyffredinol credir i enw Saesneg y ddinas darddu o "Sweyn's Ey" ("ey" oedd gair yr Hen Lychlynwyr am "ynys"). Fodd bynnag, nid oes ynys ym Mae Abertawe, ac felly mae'n bosib hefyd fod yr enw wedi dod o 'r gair "Sweyn" (newidiad o'r enw Llychlynaidd "Sven") a "sey" (gair yr Hen Lychlynwyr a olygai "inlet"). Credir mai sylfaenydd Abertawe oedd brenin Llychlynaidd Denmarc, Sweyn I, a drechodd Eingl-Sacsoniaid Wessex a Mersia yn 1013, ac a deyrnasodd dros ymerodraeth fawr a oedd yn cynnwys de Lloegr, Denmarc a Norwy. Y fersiwn cynharaf o'r enw a wyddir amdano yw Sweynesse, a ddefnyddiwyd yn y siarter gyntaf a roddwyd rhyw bryd rhwng 1158-1184 gan William de Newburgh, 3ydd Iarll Warwick. Rhoddodd i siarter hwn statws bwrdeistref i Abertawe, gan alluogi trigolion y dref hawliau penodol i ddatblygu'r ardal. Rhoddwyd ail siarter yn 1215 gan y Brenin Ioan. Yn y siarter hwn, ymddengys yr enw fel Sweyneshe. Mae sêl trefol o'r cyfnod hwn yn enwi'r dref fel Sweyse. Ymwelodd Gerallt Gymro ag Abertawe yn ystod ei daith trwy Gymru yn 1188.Ymddengys yr enw Cymraeg am y tro cyntaf mewn cerddi Cymraeg ar ddechrau'r 13g, lle sonir am "Aber Tawy".
Yn wreiddiol, arferai porthladd Abertawe fasnachu mewn gwin, gwlan, ffabrig ac yn ddiweddarach, glo. Wrth i'r Chwyldro Diwydiannol gyrraedd Cymru, ystyriwyd Abertawe yn lleoliad synhwyrol i leoli safle mwyndoddfeydd copr oherwydd y cyfuniad o borthladd, glo lleol a chysylltiadau masnachu gyda De-orllewin Lloegr, Cernyw a Dyfnaint. Gweithredodd mwyndoddfeydd yno o 1720 ymlaen. Yn sgîl hyn, agorwyd mwy o byllau glo (ymhobman o ogledd-ddwyrain Gŵyr o Clun i Langyfelach a gwelwyd mwy o fwyndoddfeydd, yn bennaf yng Nghwm Tawe. Dros y ganrif a hanner a ddilynodd, sefydlwyd gweithfeydd i brosesu arsenig, sinc, a thun ac er mwyn creu tunplat a chrochenwaith. Ehangodd y ddinas yn gyflym iawn yn y 18fed a'r 19g a chafodd y ddinas y ffugenw "Copperopolis".
O ddiwedd yr 17g tan 1801, tyfodd poblogaeth Abertawe o 500% - dengys y cyfrifiad swyddogol cyntaf (ym 1841) fod Abertawe dipyn yn fwy o ran maint na thref sirol Morgannwg, Caerdydd, gyda phoblogaeth o 6,099 o drigolion. Abertawe oedd yr ail dref fwyaf poblog ar ôl Merthyr Tudful (lle'r oedd poblogaeth o 7,705). Fodd bynnag, nid oedd y cyfrifiad yn adlewyrchu gwir faint Abertawe, am fod rhannau helaeth o'r ardaloedd poblog tu allan i ffiniau'r fwrdeistref; cyfanswm y boblogaeth mewn gwirionedd oedd 10,117. Gellir priodoli llawer o dŵf poblogaeth Abertawe i fewnlifiad tu fewn a thu hwnt i Gymru. Ganwyd traean o boblogaeth y fwrdeistref tu allan i Abertawe a Morgannwg, ac ychydig o dan chwarter wedi eu geni tu hwn i Glawdd Offa.
bawd|chwith|Canol Dinas Abertawe|Y Stryd Fawr gyda Theatr y Palas yn y cefndir, ym 1915
Yn ystod yr 20g, lleihaodd y diwydiannau trymion yn y dref, gan adael Cwm Tawe Isaf yn llawn gweithfeydd gwag a phentyrrau o wastraff o'r hen safleoedd. Ail-ddatblygwyd rhannau helaeth o'r tir yng Nghynllun Cwm Tawe Isaf (sy'n parhau o hyd). Ystad Ddiwydiannol Llansamlet oedd y canlyniad, a dim ond dociau tu allan i'r ddinas a barhaodd i fod yn weithredol. Bellach mae Doc y Gogledd yng nghanol y ddinas wedi newid i fod yn ganolfan siopa Parc Tawe tra bod Doc y De wedi ei gweddnewid i fod yn Farina Abertawe.
Ar 27 Mehefin 1906, trawodd un o'r daeargrynfeydd fwyaf erioed y Deyrnas Unedig ddinas Abertawe, gyda chryfder o 5.2 ar Raddfa Richter. Pur anaml y bydd daeargrynfeydd yn achosi difrod yn y DU am fod y mwyafrif yn digwydd ymhell o'r ardaloedd poblog, ond pan drawodd y daeargryn Abertawe, achoswyd difrod i nifer o'r adeiladau talaf.
Derbyniodd Abertawe statws dinas ym 1969 i nodi arwisgiad Tywysog Cymru. Gwnaed y cyhoeddiad gan y tywysog ar y 3ydd o Orffennaf, 1969 tra'n teithio yng Nghymru. Cafodd y ddinas yr hawl i gael arlgwydd faer ym 1982.
Ychydig iawn o dystiolaeth a welir o fywyd Canol Oesol Abertawe.
Yr Ail Ryfel Byd
Effeithiwyd y dref yn ddrwg gan fomiau'r Almaen, yn yr Ail Ryfel Byd. Amcan y bomio oedd dinistrio'r dociau ond canol y dref a ddioddefodd y difrod mwyaf. Ym mis Chwefror 1941, yn ystod y Blitz, bomiodd 250 o awyrennau Abertawe gan ladd 400 o bobl. Roedd y fflamau i'w gweld mor bell i ffwrdd â Sir Benfro a Dyfnaint. Ysgrifennodd y bardd Waldo Williams gerdd am y bomio, sef 'Y Tangnefeddwyr' ('yr heddychwyr').
Canol y ddinas
chwith|bawd|250px|Basn Tawe
Mae Canol Dinas Abertawe wedi datblygu cryn dipyn. Mae gan y ddinas dair adeilad cofrestredig Graddfa I, sef y Guildhall, Castell Abertawe a Thabernacl Treforys. Yng nghanol y ddinas, ceir adfeilion y castell, y Marina, Oriel Gelf Glynn Vivian, Amgueddfa Abertawe, Canolfan Dylan Thomas, Canolfan Amgylcheddol Abertawe a'r Farchnad, sef marchnad dan-do fwyaf Cymru. Mae'r farchnad yn cefnu ar ganolfan siopa'r Quadrant a agorodd ym 1978 a Chanolfan Dewi Sant a agorodd ym 1982. Mae adeiladau nodedig eraill yn cynnwys Tŵr BT, Abertawe a adeiladwyd tua 1970, Tŷ Alexandra a adeiladwyd ym 1976, Neuadd y Sir a adeiladwyd ym 1982. Agorodd Canolfan Hamdden Abertawe ym 1977; derbyniodd wedd-newidiad sylweddol ar ddechrau'r 21ain ganrif ac ail-agorodd ym mis Mawrth 2008. Tu ôl y Ganolfan Hamdden, saif Amgueddfa Genedlaethol y Glannau a agorodd ym mis Hydref 2005.
Hinsawdd
Mae gan Abertawe hinsawdd cymhedrol sydd yn nodweddiadol o orllewin y Deyrnas Unedig. Fel rhan o'r ardal arfordirol, mae Abertawe yn profi tymheredd ychydig cynhesach na'r ardaloedd mynyddig neu yn y dyffrynoedd ymhellach i mewn i'r wlad. Serch hynny, mae Abertawe'n agored i wyntoedd gwlyb yr Iwerydd:dengys ffigyrau o'r Swyddfa Dywydd mai Abertawe yw'r ddinas wlypaf ym Mhrydain. Ganol Haf gall y tymheredd yn Abertawe gyrraedd yr ugeiniau uchel (graddau canradd), yn dibynnu ar y tywydd; y tymheredd uchaf a recordiwyd yn Abertawe oedd 31.6 °C ym 1980.
Demograffeg
Roedd poblogaeth Abertawe yn yr ardaloedd adeiledig o fewn ffiniau'r awdurdodau unedol tua 179,485 yn 2011, a 238,700 oedd poblogaeth y cyngor. Gorseinon a Phontarddulais yw'r ardaloedd adeiledig eraill o fewn yr awdurdod unedol.Yn 2011, roedd gan ardal adeiledig Gorseinon boblogaeth o 20,581 ac roedd gan Bontarddulais boblogaeth o 9,073. Fodd bynnag, mae gan yr ardal drefol ehangach, gan gynnwys y rhan fwyaf o Fae Abertawe, gyfanswm poblogaeth o 300,352 (gan ei gwneud hi'n bedwaredd ardal drefol ar hugain fwyaf yng Nghymru a Lloegr). Mae dros 218,000 o'r trigolion yn wyn; 1,106 o hil gymysg; 2,215 yn Asiaidd - yn bennaf Bangladeshi (1,015); 300 yn ddu; a 1,195 yn perthyn i grwpiau ethnig eraill.
Ganed tua 82% o'r boblogaeth yng Nghymru ac 13% yn Lloegr; gydag 13.4% o'r boblogaeth yn siaradwyr Cymraeg.
O 1804 tan y 1920au, profodd Abertawe dwf parhaol yn ei phoblogaeth. Roedd y 1930au a'r 1940au yn gyfnod o ddirywiad bychan. Yn y 1950au a'r 1960au tyfodd y boblogaeth ac yna syrthiodd yn y 1970au. Tyfodd y boblogaeth eto yn y 1980au, cyn ostwng eto yn y 1990au. Erbyn y 2000au, profodd ychydig o dwf yn y boblogaeth eto. Erbyn 2007 poblogaeth yr ardal oedd 228,100, ac erbyn 2011 y boblogaeth oedd 239,000.
Adloniant a thwristiaeth
bawd|200px|Tŵr BT, Abertawe
Defnyddir traethau Langland, Caswel a Limeslade gan nofwyr a thwristiaid â phlant, tra bod traeth Bae Abertawe yn denu pobl sydd â diddordeb mewn chwaraeon dŵr. Cysyllta llwybrau cerdded arfordirol y rhan fwyaf o gilfachau Penrhyn Gŵyr â Bae Abertawe ei hun, a denir cerddwyr i'r rhan hon o'r wlad trwy gydol y flwyddyn. Er nad yw'n enwog ymhlith twristiaid, mae ardaloedd yng ngogledd Abertawe yn cynnig golygfeydd panoramig amrywiol o dirweddau mynyddog. Yn hen bentref pysgota'r Mwmbwls (sydd wedi ei leoli ar ochr orllewinol Bae Abertawe), ceir pier Fictorianaidd ynghyd â nifer o fwytai, tafarndai a siopau coffi. Ceir golygfa banoramig o Fae Abertawe o'r promenad. Ym Mehefin 2015 rhoddwyd caniatâd cynllunio i godi Lagŵn Bae Abertawe, sef cynllun i harneisio ynni carbon isel ym Mae Abertawe a fydd y mwyaf o'i fath drwy'r byd ar ôl ei gwbwlhau. Disgwylir y bydd y prosiect yn cynhyrchu £76 miliwn o bunnoedd, sy'n cynnwys elfen gref o dwristiaeth.
Atyniadau
Ar lan y môr, mae gan Fae Abertawe arfordir o bum milltir (8 km) sy'n cynnwys y traeth, promenad, pwll nofio awyr agored i blant, canolfan hamdden, marina sy'n cynnwys yr amgueddfeydd mwyaf newydd a'r hynaf yng Nghymru - Amgueddfa Genedlaethol y Glannau ac Amgueddfa Abertawe. Yn y marina hefyd y lleolir Canolfan Dylan Thomas sy'n dathlu bywyd a gwaith yr awdur gydag arddangosfa parhaol o'r enw 'Dylan Thomas - Man and Myth'. Y ganolfan hon hefyd yw canolbwynt Gŵyl Flynyddol Dylan Thomas (27 Hydref - 9 Tachwedd). SA1 Glannau Abertawe yw'r datblygiad diweddaraf ar gyfer cartrefi, bwyta ac adloniant. Mae Bae Abertawe, y Mwmbwls a Gŵyr yn gartref i amrywiaeth o barciau a gerddi a cheir yno bron i 20 warchodfa natur. Mae Gerddi Clun hefyd yn gartref i gasgliad o blanhigion a chynhelir 'Clyne in Bloom' yno ym mis Mai. Mae gan Barc Singleton erwau o dir agored, gardd fotaneg, llyn cychod gyda chychod pedlo, a golff gwallgo'. Mae Plantasia yn byramid gwydr sy'n cynnwys planhigion amrywiol, gan gynnwys mathau sydd wedi diflannu yn y gwyllt. Ceir yno fwncïod, reptiliaid, pysgod a thŷ ieir bach yr haf. Mae parciau eraill y ddinas yn cynnwys Parc Cwmdonkin, lle chwaraeodd Dylan Thomas pan yn blentyn a Pharc Fictoria, Abertawe sydd yn agos i'r promenad ar lan y mor.
Gweithgareddau
Mae gan Abertawe ystod eang o weithgareddau yn cynnwys hwylio, sgïo dŵr, syrffio a chwareon dŵr eraill, cerdded a beicio. Ym mis Medi 2012, agorwyd canolfan Chwaraeon Dŵr o'r enw "360" ger San Helen ar lan y môr, ar gost o £1.4 miliwn. Yn rhan o'r Lôn Geltaidd a Rhwydwaith Feicio Cenedlaethol, cynigia Abertawe lwybrau beicio di-draffig ar hyd y glannau a thrwy Barc Gwledig Dyffryn Clun. Ceir sawl cwrs golff ym Mae Abertawe, y Mwmbwls a Gŵyr hefyd.
Cyn iddo gau yn 2003, roedd Canolfan Hamdden Abertawe yn un o'r deg atyniad mwyaf poblogaidd yn y DU; cafodd ei ail-ddatblygu fel parc dŵr dan-do a'i ail-farchnata fel yr 'LC'. Cafodd ei agor yn swyddogol gan Frenhines Elizabeth II ar y 7fed o Fawrth, 2008. Lleolir Pwll Cenedlaethol Cymru yn Abertawe hefyd.
Bywyd nos
Mae gan Abertawe ystod eang o dafarndai, bariau, clybiau, bwytai a dau gasino. Lleolir y mwyafrif o fariau'r dref ar Stryd y Gwynt, tra bod y mwyafrif o glybiau nos, gan gynnwys Oceana wedi'u lleoli ar y Ffordd y Brenin. Mae Milltir y Mwmbwls, a gafodd ei ddisgrifio gan y BBC fel "pub crawls" enwocaf Cymru, wedi lleihau yn ei boblogrwydd dros y blynyddoedd diwethaf, gyda nifer o'u tafarnai wedi'u trosi'n fflatiau neu'n fwytai.
Traethau
Yn 2007, enwyd Bae Oxwich ar Benrhyn Gŵyr fel y traeth mwyaf prydferth yn y Deyrnas Unedig gan ysgrifenwyr teithio a oed wedi ymweld â thros 1,000 o draethau ledled y byd er mwyn dod o hyd i'r tywod perffaith. Canmolodd The Travel Magazine Oxwich am ei golygfeydd "magnificent and unspoilt", gan ei ddisgrifio fel "man gwych i oedolion a phlant i ddarganfod". Mae gan y traeth dair milltir (5 km) o dywod euraidd, meddal, gan ei wneud yn ddelfrydol ar gyfer teuluoedd. Enwyd y traeth hefyd gan The Guardian fel un o ddeg traeth gorau'r DU.
Trefn lywodraethol
bawd|dde|150px|Guildhall Dinas a Sir Abertawe
Llywodraeth leol
Ym 1887, roedd Abertawe yn drefgordd ger aber Afon Tawe, a orchuddiai 4,562 era yn sir Morgannwg. Cafwyd tri prif estyniad i ffiniau'r fwrdeistref, ym 1835 am y tro cyntaf, pan ychwanegwyd Treforys, St.Thomas, Glandŵr a rhan o blwyf Lansamlet. Gwelwyd yr ail estyniad ym 1889, pan gynhwyswyd yr ardaloedd o amgylch Cwmbwrla a Threwyddfa, ac yna ym 1918 pan ehangwyd ymhellach i gynnwys hen blwyf Abertawe yn ei chyfanrwydd, y rhan ddeheuol o blwyf Llangyfelach, plwyf Llansamlet yn ei chyfanrwydd, ardal drefol Ystumllwynarth a phlwyf Brynau.
Ym 1889, derbyniodd Abertawe statws cyngor bwrdeistref, a chafodd statws dinas ym 1969. Arferai Abertawe fod yn un o fannau cryfaf y Blaid Lafur, a than 2004 roedd gan y blaid fwyafrif, ac o ganlyniad, reolaeth dros y cyngor am 24 mlynedd. Bellach y Democratiaid Rhyddfrydol yw'r prif blaid o fewn y weinyddiaeth a daethant i bŵer yn etholiadau lleol 2004. Ar gyfer 2009/2010, Arglwydd Faer Abertawe oedd Cynghorydd Alan Lloyd ac am 2010/2011: Richard Lewis.
Gwleidyddiaeth Cymru
Etholaethau Cynulliad Cenedlaethol yw:
*Gŵyr, AC presennol yw Edwina Hart, Llafur ers 1999
*Dwyrain Abertawe, AC presennol yw Val Lloyd, Llafur ers 2001
*Gorllewin Abertawe, AC presennol yw Andrew Davies, Llafur ers 1999
Mae'r ddinas yn rhan hefyd o'r Rhanbarth Gorllewin De Cymru a chaiff ei wasanaethu gan Peter Black AC, Alun Cairns AC, Dai Lloyd AM a Bethan Jenkins AC.
Gwleidyddiaeth y DU
Etholaethau Abertawe yn Senedd y Deyrnas Unedig yw:
*Gŵyr, AS presennol yw Martin Caton, Llafur ers 1997
*Dwyrain Abertawe, AS presennol yw Siân James, Llafur ers 2005
*Gorllewin Abertawe, AS presennol yw Alan Williams, Llafur ers 1964 (yr AS gyda'r gwasanaeth parhaol hiraf - 45 mlynedd erbyn 2009)
Economi
bawd|dde|Canolfan Technium, un o'r adeiladau newydd a adeiladwyd fel rhan o gynllun datblygiad SA1 yn Dociau Abertawe|Nociau Abertawe
Yn wreiddiol, datblygidd Abertawe yn ganolfan ar gyfer mwyngloddio a metelau, yn enwedig y diwydiant copr, o ddechrau'r 18g. Cyrhaeddodd y diwydiant ei uchafbwynt yn y 1880au, pan mwyndoddwyd 60% o'r copr a fewnforiwyd i Brydain yn Nghwm Tawe Isaf. Fodd bynnag, erbyn diwedd yr Ail Ryfel Byd, roedd y diwydiannau hyn wedi lleihau'n sylweddol, ac yn y degawdau a ddilynodd gwelwyd newid at economi yn y sector wasanaeth.
O'r 105,900 yr amcangyfrifir sy'n gweithio yn Ninas a Sir Abertawe, cyflogir 90% yn y gwasanaethau cyhoeddus, gyda chanran gymharol uchel (o'i gymharu â chyfartaledd Cymru a'r DU) yn gweithio ym meysydd gweinyddiaeth gyhoeddus, addysg ac iechyd a bancio, cyllid ac yswiriant, a chanrannau cyfatebol o uchel mewn swyddi cysylltiedig â'r sector wasanaeth, gan gynnwys galwedigaethau gweinyddol/ysgrifenyddol a gwerthiant/gwasanaethau cyhoeddus. Cred yr awdurdod lleol fod y patrwm hwn yn adlewyrchu rôl y ddinas fel canolfan wasanaeth ar gyfer De Orllewin Cymru.
Yn Hydref 2009, roedd gweithgarwch economaidd a chyfraddau diweithdra Abertawe ychydig yn uwch na'r cyfartaledd Cymreig, ond yn is na chyfartaledd y DU. Yn 2005, y GYC y pen yn Abertawe oedd £14,302 – bron 4% yn uwch na'r cyfartaledd Cymreig ond 20% yn is na'r cyfartaledd Prydeinig. Y cyflog cyfartalog llawn-amser yn Abertawe oedd £21,577 yn 2007, a oedd bron yn union yr un peth a'r cyfartaledd Cymreig
Sefydliadau
Mount Pleasant Baptist Church, Swansea - School block.JPG|Ysgoldy Eglwys (neu Gapel) y Bedyddwyr, Mount Pleasant, Abertawe (1884).
Eglwys St Mary's Church, Swansea Abertawe Wales 01.jpg|Eglwys Gadeiriol Sant Joseff; adeilad cofrestredig Gradd II
Eglwys St Mary's Church Swansea Abertawe Wales 02.jpg|Ffenestr liw i gofio'r Ail Ryfel Byd yn Eglwys Gadeiriol Sant Joseff
Eglwys St Mary's Church Swansea Abertawe Wales 18.jpg|Eglwys Gadeiriol Sant Joseff; tua'r cefn
*Amgueddfa Genedlaethol y Glannau
*Oriel Gelf Glynn Vivian
*Canolfan Dylan Thomas
*Amgueddfa Abertawe
*Clwb Rygbi Abertawe
*Clwb Pêl-droed Abertawe
*Theatr y Grand, Abertawe
Sefydliadau Addysgol
*Prifysgol Abertawe
*Sefydliad Cenedlaethol er Ymchwil i Addysg
*Ysgol Gyfun Gŵyr
*Ysgol Gyfun Gymraeg Bryn Tawe
*Ysgol Gynradd Gymraeg Bryniago
*Ysgol Gynradd Gymraeg Bryn-y-môr
*Ysgol Gynradd Gymraeg Login Fach
*Ysgol Gynradd Gymraeg Lon Las
*Ysgol Gynradd Gymraeg Pont-y-brenin
*Ysgol Gynradd Gymraeg Tirdeunaw
*Ysgol Gynradd Gymraeg Llwynderw
*Ysgol Gynradd Gymraeg Gellionnen
Enwogion
Actorion
*Catherine Zeta-Jones
*Rob Brydon
*Ruth Madoc
*Keith Allen
Cantorion
* Shaheen Jafargholi
Llenorion
bawd|250px|Cerflun Dylan Thomas
*Russell T. Davies (ysgrifennwr a chynhyrchydd teledu)
*Dylan Thomas (bardd)
*Alun Richards (awdur)
*Kingsley Amis (awdur ac athro)
*Mary Balogh (awdures)
Chwaraewyr
*John Charles (pêl-droediwr)
*John Hartson (pêl-droediwr)
*Trevor Ford (pêl-droediwr)
*Ivor Allchurch a Len Allchurch (pêl-droedwyr)
*Richard Moriarty a Paul Moriarty (chwaraewyr rygbi)
*Craig Quinnell a Scott Quinnell (chwaraewyr rygbi)
*Tony Clement (chwaraewr rygbi)
*Jimmy Austin (chwaraewr a hyfforddwr pel-fâs)
*Enzo Maccarinelli (bocsiwr)
Gwyddonwyr
*Clive W. J. Granger economegydd
*Donald Holroyde Hey radicalau rhydd
*William Robert Grove y gell danwydd
*John Gwyn Jeffreys biolegydd
*John Viriamu Jones Prifathro cyntaf Prifysgol Caerdydd
*John Maddox Golygydd y cylchgrawn Nature
*Dewi Zephaniah Phillips Athronydd
*Evan James Williams ffiseg gronynnau
Gŵn
*Harry Secombe
Gwleidyddion
*Michael Heseltine
*Donald Anderson
*Lewis Llewelyn Dillwyn
Eglwyswyr
*Rowan Williams (Archesgob Cymru a Chaergaint)
Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Abertawe ym 1891, 1907, 1926, 1964, 1982 a 2006. Am wybodaeth bellach gweler:
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1891
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1907
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1926
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1964
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1982
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 2006
Gefeilldrefi
Gweler hefyd
* Lagŵn Bae Abertawe
* Canol Dinas Abertawe
* Sir Abertawe
* Cyngor Dinas Abertawe
* Adeilad yr Elysium, Abertawe
Cyfeiriadau
Dolenni allanol
Categori:Dinasoedd Cymru
Categori:Trefi Abertawe
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr (y DU)
|
[Wikipedia:cy] David Jones (bardd ac arlunydd)
Arlunydd a bardd oedd David Jones (1 Tachwedd 1895 – 28 Hydref 1974), a aned yn Arabin Road, Brockley, Caint, Lloegr. Ym 1965, dywedodd Kenneth Clark mai David Jones oedd yr arlunydd Prydeinig byw, gorau, tra gosododd T. S. Eliot a W. H. Auden ei farddoniaeth ymhlith y gwaith gorau a ysgrifennwyd yn 20g. Y ddau ddylanwad mwyaf ar waith Jones yw ei ffydd Gristnogol a'i etifeddiaeth Gymreig.
Roedd ei dad yn oruchwyliwr mewn argraffdy yn Sir y Fflint cyn symud i fyw i Loegr yn 1885, a Saesnes oedd ei fam. Er i David Jones gael ei eni yn Lloegr roedd yn ymwybodol iawn o'i Gymreictod, ffaith a welir yn aml yn ei waith fel bardd ac arlunydd. Enillodd Wobr Hawthornden ym 1938 am ei gerdd In Parenthesis.
Roedd yn ddisgybl i Eric Gill ac yn ffrind i Saunders Lewis, Aneirin Talfan Davies a Vernon Watkins.
Barddoniaeth
bawd|chwith|Ffotograff diddyddiad o Jones
Nid tan 1937 y cyhoeddodd Jones ei ymdrech lenyddol gyntaf. In Parenthesis, a gyhoeddwyd gan Faber and Faber gyda chyflwyniad (yn 1961) gan T. S. Eliot. Enillodd hyn iddo Wobr Hawthornden yn y flwyddyn ganlynol. Dylanwadwyd ar y gerdd gan gan yr epig Cymraeg, Y Gododdin a gwaith Malory Morte d'Arthur i geisio gwneud synnwyr o'r lladdfa bu'n dyst iddi yn y ffosydd. Yn 1967 ymddangosodd ei waith yn y llyfr llafar Artists Rifles.
Ymddangosodd ei lyfr nesaf, The Anathemata, ym 1952 (a gyhoeddwyd eto gan Faber). Wedi'i ysbrydoli gan ymweliad â Phalesteina chafodd y gerdd adolygiadau cadarnhaol gan awduron fel W. H. Auden. Cynhyrchwyd darlleniadau wedi eu dramateiddio o In Parenthesis a The Anathemata ar gyfer Trydedd Rhaglen y BBC.
Yn 1974 cyhoeddwyd "Yr Arglwydd Ynghwsg a Darnau Eraill" (The Sleeping Lord; eto o dan nawdd Faber).
Ar 11 Tachwedd 1985 roedd Jones ymhlith un ar bymtheg o feirdd y Rhyfel Mawr gafodd eu coffáu ar garreg llechi yn Abaty Westminster yng Nghornel y Beirdd.
Gwaith arall
Ysgrifennodd Jones nifer o ysgrifau ar gelf, llenyddiaeth, crefydd a hanes. Ysgrifennodd gyflwyniadau am lyfrau megis argraffiad newydd o Wild Wales gan George Borrow; rhoddodd sgyrsiau radio ar Drydedd Rhaglen y BBC; Cyhoeddwyd dau gasgliad o ysgrifau, Epoch and Artist (Faber, 1959) a The Gâl Marw (Faber, 1978).
Beirniadaeth lenyddol
Mae DJ yn awdur modernaidd megis TS Eliot, Ezra Pound, a James Joyce sydd "yn cael ei ystyried yn gynyddol fel bardd arloesol pwysig, sydd wedi ymestyn a mireinio technegau moderniaeth lenyddol," yn ôl Dictionary of Biography Llenyddol. Roedd DJ yn artist graffeg yn ogystal â bardd, ond mae Jones yn fwyaf adnabyddus am ei gerddi naratif hir In Parenthesis a The Anathemata Mae ei argraffiadau a phaentiadau wedi ennill nifer o wobrau. Mae llawer o waith Jones wedi seilio ar ei dreftadaeth Gymreig. Roedd ei dad yn oruchwyliwr mewn argraffdy yn Sir y Fflint .
Ym mis Ionawr 1915 ymunodd Jones â'r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig a gwasanaethodd ar Ffrynt y Gorllewin hyd at fis Mawrth 1918. Ar ôl y rhyfel cofleidiodd Babyddiaeth ac ymunodd â chymuned fach o artistiaid Catholig dan arweiniad crefftwr Eric Gill. Nid oedd yn dechrau ysgrifennu In Parenthesis, fersiwn o'i weithgareddau yn y rhyfel ar ffurf ffuglen, tan 1928. Mae pob un o'r saith rhan o'r gerdd yn agor efo dyfyniad o epig hynafol Cymreig arwrol, Y Gododdin. Mae yn anfarwoli y milwr Dai Greatcoat.
Nododd y beirniad Dilworth mai In Parenthesis yw'r unig gerdd epig dilys a llwyddiannus yn yr iaith (Saesneg) ers Paradise Lost."
Yn 1952, ar anogaeth ei ffrind T. S. Eliot cyhoeddodd ei ail gerdd hir, The Anathemata, sydd yn mynegi ei ffydd bersonol.
Mae'r bardd gwyddeleg Seamus Heaney yn dod i'r casgliad bod Jones yn "awdur rhyfeddol" sydd wedi "dychwelyd i'r ffynhonnell ac wedi dod â rhywbeth yn ôl, rhywbeth sy'n cyfoethogi, nid yn unig yr iaith ond ymwybyddiaeth y bobl o bwy oeddynt ac, oherwydd hyn, pwy ydynt heddiw".
Meddai Dylan Thomas amdano, "Hoffwn fod wedi sgwennu rhywbeth cystal â David Jones." Ym 1974 cyhoeddodd Hugh MacDiarmid Jones yn "fardd Prydeinig brodorol gorau'r ganrif." Ym 1965, sgwennodd Igor Stravinsky, "efallai mai Jones yw'r awdur byw mwyaf yn y Saesneg" a galwodd yr hanesydd celf Herbert Read ef yn 1964 yn "un o lenorion gorau ein hoes".
Llyfryddiaeth
Barddoniaeth
*In Parenthesis (1937)
*Anathemata (Faber, 1952)
*Epoch a Artist (Faber, 1959)
*Yr Arglwydd Ynghwsg a Darnau Eraill (Faber, 1974)
*The Gâl Marw (Faber, 1978)
*The Tutelar of the Place
Celf
*Trystan ac Esyllt
Darllen pellach
* Alldritt, Keith, David Jones: Writer and Artist Constable, Llundain, 2003, ISBN 1-84119-379-8
* Thomas Dilworth: David Jones in the Great War, London : Enitharmon, 2012, ISBN 978-1-907587-24-5
*David Jones, Paul Hills (golygydd), Tate Gallery, 1971.
*The Engravings of David Jones: A Survey, Douglas Cleverdon, Clover Hill Editions, 1981.
*Dai Greatcoat, a self-portrait of David Jones in his letters, Rene Hague (golygydd), Faber, 1980.
*David Jones: The Maker Unmade, Jonathan Miles a Derek Shiel, Seren, 1995.
*The Long Conversation, a Memoir of David Jones, William Blissett, Rhydychen, 1981.
*The Art of David Jones: Vision and Memory, Ariane Bankes a Paul Hills, Lund Humphries, 2015.
Cyfeiriadau
Dolenni allanol
*The Poetry Foundation
*Dadorchuddio plac
*The David Jones Society
*Enghreifftiau o waith David Jones yng Ngaleri'r Tate
*Nodiadau o'r llyfr llafar Artists Rifles
*In Search of David Jones: Artist, Soldier, Poet (2008)
*David Jones Between the Wars: The Years of Achievement (2012)
*David Jones: Innovation and Consolidation (2014)
Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Marwolaethau 1974
Categori:Pobl o Gaint
|
[Wikipedia:cy] Eryri
Mae Eryri yn ranbarth mynyddog a pharc cenedlaethol (Parc Cenedlaethol Eryri) yng nogledd Cymru.
Mae'n gartref i fynyddoedd uchaf Cymru. Yn draddodiadol defnyddir yr enw am fynyddoedd Arfon, gyda'r Wyddfa fel canolbwynt, ac yn cynnwys Glyderau, y Carneddau, Crib Nantlle, Moel Hebog a Moel Siabod. Ers ffurfio Parc Cenedlaethol Eryri, sy'n cynnwys ardaloedd tu allan i'r Eryri draddodiadol, er enghraifft ym Meirionnydd, mae tuedd wedi bod gan rai, yn enwedig o'r tu allan i Gymru, i gyfeirio at y cyfan o ardal y Parc fel "Eryri" ond mae'r Parc Cenedlaethol dros ddwywaith mwy ei faint na'r Eryri go iawn. Ffiniau'r Eryri draddodiadol, yn fras, yw'r briffordd A487 o Gaernarfon trwy Borthmadog cyn belled a Maentwrog yn y gorllewin a'r de, y briffordd A470 ymlaen i Fetws y Coed yn y de-ddwyrain ac Afon Conwy yn y dwyrain.
Yr enw
Daw'r cyfeiriad cyntaf ysgrifenedig at yr enw yn 1191 fel 'Ereri ac yna fel 'Eryri' yn y 15g. Defnyddir yr enw yn Brut y Tywysogion sawl gwaith; fel 'mynyded Eryri' lle ymysododd y Sacsoniaid yn 817; fel y lle mwyaf saff i Owain ap Cadwgan gilio ac i amddiffyn yn erbyn byddin Harri I, brenin Lloegr yn 1111; ac fel safle ffoi Llywelyn Fawr yn 1210.
Mae'n gred boblogaidd fod yr enw Eryri yn golygu "Gwlad yr Eryrod", ond mae Ifor Williams wedi profi mai "Ucheldir" yw'r ystyr. "Eryrod" yw lluosog arferol y gair "eryr"; ni cheir enghraifft o'r ffurf 'eryri' am "eryrod". Mae eryr ac Eryri yn tarddu o'r un gwreiddyn ieithyddol, serch hynny. O'r gwreiddyn Indo-Ewropeaidd -er/-or ("codi") y daw'r gair Cymraeg eryr a'r gair Groeg oros ("mynydd'). Ceir enghraifft o'r gair eryr yn Llyfr Du Caerfyrddin yn yr ystyr "glan (afon neu fôr)", Codiad tir yw "eryr(i)" felly, "tir uchel' neu 'ucheldir".
Dros y canrifoedd mae sawl bardd a llenor wedi mabwysiadu enw barddol sy'n cynnwys y gair Eryri. Yr enghraifft gynharaf yw'r bardd canoloesol Rhys Goch Eryri (fl. 1385–1448), a oedd yn frodor o ardal Beddgelert. Yn ddiweddarach cafwyd Dafydd Ddu Eryri (1759–1822) yn arddel yr enw.
Er nad felly y tarddodd yr enw, mae traddodiad a sylwadau gan deithwyr yn awgrymu yr arferai yr Eryr euraid nythu yn Eryri, efallai hyd y 18g.
Daearyddiaeth
Hen ddiffiniad o Eryri
Dywedodd Gerallt Gymro yn 1188 fod ardal mynyddog Eryri yn codi yn raddol o diroedd meibion Cynan, ac yn ymestyn tua'r gogledd ger Deganwy ac fod copaon Eryri i'w gweld o arfordir Ynys Môn yn cyrraedd y cymylau.
Yn ôl un llyfr daearyddiaeth o 1948 (cyn ffurfio'r parc cenedlaethol), hen ddifniad ardal mynyddog Eryri oedd y cantrefi Arfon ac Arllechwedd a'r cymydau Nant Conwy ac Eifionydd.
Tirwedd a mynyddoedd
bawd|226x226px|"Yr Wyddfa a'i chriw" o gopa'r Glyder Fawr. Lliwedd ar y chwith, copa'r Wyddfa ar y dde, Garnedd Ugain ar y dde eithaf.Canolbwynt Eryri yw copa'r Wyddfa. O'i gwmpas mae chwe chefnen hir. Nodweddir y llethrau sy'n wynebu'r gogledd a'r dwyrain gan glogwynau syrth ond mae'r llethrau sy'n wynebu'r de a'r gorllewin yn tueddu i fod yn llai syrth a chreigiog ac yn fwy agored a glaswelltog. Rhwng y cefnennau mae cymoedd wedi eu llunio yn ystod Oes yr Iâ, rhai ohonynt â llynnoedd ynddynt. Yr uchaf o'r mynyddoedd yw'r Wyddfa (1,085m); ymhlith y copaon o'i chwmpas mae Carnedd Ugain (1,065 m), Crib Goch (923 m), Y Lliwedd (898 m) a'r Aran (747 m).
I'r gogledd-ddwyrain o'r Wyddfa, tu draw i Fwlch Llanberis, mae mynyddoedd y Glyderau; y prif gopaon yma yw'r Glyder Fach (994 m), Glyder Fawr (999 m) a Tryfan (915m). I'r gogledd o'r Glyderau, tu draw i Lyn Ogwen a Nant Ffrancon mae prif gadwyn y Carneddau yn ymestyn tua'r gogledd-ddwyrain, gan orffen nepell o'r môr uwchben Abergwyngregyn. Y prif gopaon yn y Carneddau yw Carnedd Llywelyn (1,064 m), Carnedd Dafydd (1,044 m) a Pen yr Ole Wen (978 m).thumb|226x226px|Fideo o EryriI'r gorllewin o'r Wyddfa, mae Mynydd Mawr ar ei ben ei hun, a'r ochr arall i bentref Rhyd Ddu mae Crib Nantlle yn ymestyn tua'r de-orllewin. Tua'r de mae Moel Hebog. Tua'r de-ddwyrain, yr ochr draw i Nant Gwynant mae Cnicht, y Moelwyn Mawr a'r Moelwyn Bach, ac i'r dwyrain o'r Wyddfa mae Moel Siabod.
Daeareg
O ran daeareg, creigiau Ordoficaidd sy'n ffurfio'r rhan fwyaf o'r mynyddoedd, ond daw creigiau Cambriaidd i'r wyneb yn y gogledd-orllewin, i ffurfio mynyddoedd megis Elidir Fawr a Moel Eilio. Gellir gweld olion rhewlifoedd o Oes yr Iâ yn glir mewn llawer man yn Eryri; mae Cwm Idwal yn enghraifft glasurol.
Glaw ac afonydd
Oherwydd uchder y mynyddoedd a'i safle yn agos i'r arfordir gorllewinol, mae Eryri yn cael llawer o law; ac ystyrir Capel Curig er enghraifft yn un o'r mannau gwlypaf ym Mhrydain. Er nad yw'r glaw yn cael ei fesur yn rheolaidd, credir fod y llethrau o gwmpas Llyn Llydaw ar yr Wyddfa yn cael mwy o law fyth, heb fod ymhell o 5000 mm y flwyddyn. Mae nifer o afonydd yn tarddu yn Eryri, yn arbennig Afon Glaslyn, Afon Ogwen ac Afon Llugwy, sy'n llifo i Afon Conwy. Ceir nifer fawr o lynnoedd yn Eryri; y mwyaf ohonynt yw Llyn Padarn (280 acer), Llyn Cowlyd (269 acer), Llyn Cwellyn (215 acer), Llyn Eigiau (120 acer) a Llyn Llydaw (110 acer).
bawd|850px|center|Y Carneddau o gopa Moel Siabod. O'r chwith i'r dde: Pen yr Ole Wen, Carnedd Dafydd, Carnedd Llywelyn, Pen yr Helgi Du (gyda Foel Grach a Foel Fras tu ôl), Pen Llithrig y Wrach a Creigiau Gleision.
Parc Cenedlaethol Eryri
300px|bawd|Map o Barc Cenedlaethol Eryri
Sefydlwyd Parc Cenedlaethol Eryri ar 18 Hydref 1951 yn dilyn Deddf Parciau Cenedlaethol a Mynediad i Gefn Gwlad 1949, fel y trydydd parc cenedlaethol yng Nghymru a Lloegr. Roedd ei ffiniau wedi'u dynodi flwyddyn ynghynt yn dilyn argymhellion Comisiwn y Parc Cenedlaethol lle gwasanaethodd Syr Clough Williams-Ellis fel aelod. Gan mai un o brif feini prawfar gyfer cynnwys tir o fewn y Parc oedd "harddwch golygfaol eithriadol", roedd rhai ardaloedd trefol wedi eu gwahardd, ac y tu allan i'w ffiniau.
Mae'n un o dri pharc cenedlaethol yng Nghymru (gweler hefyd Bannau Brycheiniog a Phenfro). Mae ffiniau'r parc yn cynnwys tua 214,159 hectar (837 milltir sgwâr), ardal llawer ehangach na'r ardal a adwaenid fel Eryri yn hanesyddol.
Sefydlwyd Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri o dan Ddeddf yr Amgylchedd 1995 a ddaeth yn weithredol ar 1 Ebrill 1996, ac a ddiffinniodd bwrpas y parc, sef:
:# gwarchod a gwella harddwch naturiol, bywyd gwyllt a threftadaeth ddiwylliannol y Parc; a
:# hyrwyddo cyfleoedd i’r cyhoedd ddeall a mwynhau nodweddion arbennig y Parc.
Mae'r tir cyhoeddus a'r tir preifat ill dau o dan reolaeth yr un awdurdod cynllunio.
Yn Nhachwedd 2022, cyhoeddwyd y byddai'r awdurdod yn defnyddio ei enw Cymraeg 'Eryri' yn unig o hyn ymlaen.
Rheolaeth
bawd|250px|Carnedd Llywelyn dan eira.Mae'r parc o dan rheolaeth Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri, sy'n cael ei redeg gan bwyllgor sy'n cynnwys cynrychiolwyr o'r awdurdodau lleol, sef Cyngor Gwynedd a Chyngor Sir Conwy, a Llywodraeth Cymru. Mae'r tir cyhoeddus a'r tir preifat ill dau o dan reolaeth yr un awdurdod cynllunio. Rhennir perchnogaeth tir yn y parc fel a ganlyn:
Rheolir yr Awdurdod gan 18 Aelod, 9 Cynghorydd Lleol a benodir gan Gyngor Gwynedd, 3 Cynghorydd Lleol a benodir gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Conwy, a 6 aelod a benodir gan Lywodraeth Cymru.
Yn 2014 roedd 93% o'i staff, 144 allan o gyfanswm o 155, yn medru siarad Cymraeg.
Yn y 1970au cynnar, yn dilyn ad-drefniant Llywodraeth Leol, daeth Parc Cenedlaethol Eryri yn adran o Gyngor Sir Gwynedd. Ym 1974 daeth cyfrifoldeb am gynllunio o dan adain y Parc Cenedlaethol. Prynodd y Parc Cenedlaethol dir mewn sawl safle poblogaidd er mwyn cynnig gwasanaethau i ymwelwyr gan gynnwys: Llyn Cwellyn, Llynnau Mymbyr, Betws y Coed, Beddgelert a Nant Peris, ac agorwyd Plas Tan y Bwlch fel canolfan astudio yn 1975. Lansiwyd cynllun bws Sherpa’r Wyddfa i ddatrys problemau parcio mewn safleoedd poblogaidd drwy gludo cerddwyr.
Gyda chyllideb o oddeutu 6 miliwn, daw 75% gan Lywodraeth Cymru a'r gweddill trwy ardollau siroedd perthnasol.
Bywyd Gwyllt
Er bod tirwedd Eryri yn ymddangos yn wyllt, mae dylanwad dyn yn drwm arno. Yn wreiddiol roedd coedwigoedd yn tyfu ar y rhan fwyaf o'r llethrau, heblaw y llethrau uchaf un. Y rhywogaethau nodweddiadol oedd derw, ynn, bedw, cyll a chriafolen. Erbyn hyn mae'r coed wedi diflannu oddi ar lawer o'r llethrau, ac mae pori gan ddefaid yn eu cadw yn laswelltir. Plannwyd llawer o goed bytholwyrdd yn y cyfnod ar ôl yr Ail Ryfel Byd, yn arbennig Coedwig Gwydyr ar lethrau dwyreiniol Eryri o gwmpas Betws y Coed a Choedwig Beddgelert.
Ar y clogwyni lle na all y defaid gyrraedd, er enghraifft ar Glogwyn Du'r Arddu ar yr Wyddfa a chlogwyni Cwm Idwal, ceir amrywiaeth ddiddorol o blanhigion arctig-alpaidd, rhai ohonynt yn eithriadol o brin. Yr enwocaf o'r rhain yw Lili'r Wyddfa (Lloydia serotina); Eryri yw'r unig fan ym Mhrydain lle ceir y planhigyn yma. Dim ond yn Eryri y ceir Chwilen yr Wyddfa (Chrysolina cerealis).
bawd|de|221x221px|Mae'r Fran Goesgoch yn un o adar nodweddiadol Eryri.
Heblaw gor-bori gan ddefaid, un o'r prif broblemau yw tŵf Rhododendron ponticum mewn rhai rhannau o Eryri, er enghraifft yn ardal Beddgelert. Mae'r planhigyn yma yn medru lledaenu'n gyflym, ac yn cael effaith andwyol ar y llystyfiant naturiol. Erbyn hyn mae ymdrechion i'w ddifa wedi lleihau'r broblem rywfaint. Gall y nifer fawr o gerddwyr a dringwyr hefyd greu problemau yn y mannau mwyaf poblogaidd.
Y brithyll yw'r pysgodyn mwyaf cyffredin yn afonydd a llynnoedd Eryri, ond yn ambell un o'r llynnoedd dyfnaf ceir y Torgoch. Ymhlith adar nodweddiadol Eryri mae Tinwen y garn, Corhedydd y waun, Mwyalchen y mynydd, y Frân goesgoch a'r Gigfran; mae nifer dda o barau o'r Hebog tramor yn nythu ar y clogwyni yma hefyd.fb
Y prinnaf o famaliaid Eryri yw'r Bela (Martes martes), yn wir, er fod cryn nifer o bobl wedi adrodd eu bod wedi gweld y Bela yn Eryri yn y blynyddoedd diwethaf, nid oes neb wedi llwyddo i gael llun i brofi hyn. Gellir gweld geifr gwylltion yn aml ar y llechweddau; mae'r rhain yn ddisgynyddion geifr wedi dianc o ffermydd. Mae rhannau o Eryri yn gartref i'r merlyn mynydd Cymreig; maent yn arbennig o niferus ar lethrau gogleddol y Carneddau, lle ceir rhwng 200 a 300.
Hanes a diwylliant
bawd|Maen y Bardd
Yn ystod y cyfnod Neolithig, ymddengys mai o gwmpas godreuon Eryri yr oedd presenoldeb dynol. Ymysg yr olion o'r cyfnod hwn mae siambr gladdu Maen y Bardd ar ochr ddwyreiniol y Carneddau, ac olion tŷ yn Llandegai ger Bangor. Yn ystod rhan gyntaf Oes yr Efydd roedd y tywydd yn gynhesach ac yn sychach, gan wneud y tir uchel yn fwy atyniadol. Ceir llawer o weddillion tai a chladdfeydd o'r cyfnod hwn, er enghraifft yng Ngwm Anafon uwchben Abergwyngregyn ac yng Nghwm Ffrydlas uwchben Bethesda. Yn y cyfnod yma y codwyd y meini hirion megis y rhai ym Mwlch y Ddeufaen, ac y codwyd llawer o'r carneddi a welir ar fynyddoedd a bryniau Eryri.
Nid oes cymaint o olion o Oes yr Haearn ar y tir uchel; nid oedd y tywydd mor ffafriol erbyn hyn ac roedd mawnog yn dechrau ffurfio. Ceir cryn nifer o fryngeiri o gwmpas godreuon Eryri, er enghraifft Braich-y-Dinas ger Penmaenmawr a Pen y Gaer gerllaw Llanbedr-y-cennin. Adeiladodd y Rhufeiniaid hefyd nifer o geiri i warchod gororau Eryri, megis Segontium, Caerhun a Thomen y Mur.
bawd|250px|de|Roedd Castell Dolbadarn yn gwarchod un o'r mynedfeydd i galon Eryri.
"Cadernid Eryri" oedd calon teyrnas Gwynedd. Yn 1230 mabwysiadodd Llywelyn Fawr y teitl "Tywysog Gwynedd ac Arglwydd Eryri" (Princeps Northwallie et Dominus Snowdonia) a defnyddiwyd teitl cyffelyb gan Llywelyn Ein Llyw Olaf yn 1258. Codwyd cestyll oddi amgylch Eryri gan y tywysogion, yn Nolwyddelan, Cricieth a Dolbadarn.
Yn niogelwch y mynyddoedd megid gwartheg y tywysogion mewn porfeydd brenhinol arbennig (vaccarii) er mwyn cael stôr o gig i'r fyddin pan fo rhaid. Ceir un o'r cyfeiriadau cynharaf at Eryri ym marddoniaeth Gymraeg yn y cyd-destun hyn, ym marwnad y bardd Meilyr Brydydd i Gruffudd ap Cynan: "Dybu brenin Lloegr yn lluyddawg, / Cyd doeth ef nid aeth yn warthegawg; / Ni yn Eryri yn rheïawg, / Ni thorres i bawr a fu breiddiawg" (Daeth Brenin Lloegr yn fyddinog / Er iddo ddod nid aeth ag anrhaith wartheg; / [Yr oeddem] ni yn Eryri yn oludog / Ni thorrodd [Brenin Lloegr] i mewn i borfa a fu'n llawn preiddiau).
Ar ôl cwymp y tywysogion parhaodd enw a thraddodiadau Eryri yn fyw dros y canrifoedd.
Economi
bawd|Lefelau a thomennydd sbwriel Chwarel Dinorwig.
Amaethyddiaeth a thwristiaeth yw'r diwydiannau pwysicaf yn Eryri ar hyn o bryd. Mae amaethyddiaeth wedi bod yn bwysig ers canrifoedd, ond gan nad yw'r rhan fwyaf o Eryri yn addas ar gyfer tyfu cnydau, canolbwyntir ar gadw da byw. Defaid yw'r mwyaf cyffredin o'r rhain bellach, ond yn y gorffennol roedd gwartheg yn fwy niferus, yn arbennig y Gwartheg Duon Cymreig, sydd wedi eu datblygu i fedru byw ar y llechweddau. Ar un adeg arferid mynd a'r da byw i fyny i'r "hafod" ar y llechweddau uchaf i bori yn ystod yn haf, ac yna eu symud i lawr i'r "hendre" ar dir is dros y gaeaf. Yn y 18g byddai'r porthmyn yn eu gyrru i Loegr i'w gwerthu.
O ddiwedd y 18g hyd ddechrau'r 20g roedd y diwydiant llechi yn bwysig iawn yn Eryri, a cheid rhai o chwareli llechi mwyaf y byd ar lechweddau isaf rhai o fynyddoedd Eryri, megis Chwarel y Penrhyn a Chwarel Dinorwig. Ychydig iawn o bobl sy'n cael eu cyflogi yn y diwydiant yma bellach, ond mae tomennydd sbwriel y chwareli yn parhau yn nodweddiadol o'r ardal. Bu nifer o fwyngloddiau copr yn Eryri hefyd yn y cyfnod yma.
Dringo mynyddoedd
bawd|235x235px|Llyn Glaslyn o'r Wyddfa, gyda Llyn Llydaw yn y cefndir.Mae Eryri yn ardal boblogaidd iawn ar gyfer mynydda. I ddringo'r Wyddfa y llwybr mwyaf poblogaidd yw Llwybr Pen-y-Gwryd, sy'n dechrau o westy Gorffwysfa, Pen-y-pas, uwchben Bwlch Llanberis. Mae'n hen lwybr mwynwyr sydd yn mynd heibio Llyn Llydaw a'r Glaslyn ac wedyn yn dringo'n igam-ogam i fyny Bwlch Glas. Y llwybr anoddaf i ddringo'r Wyddfa yw Pedol yr Wyddfa, sy'n golygu dringo Crib Goch gyntaf, yna copa'r Wyddfa ei hun cyn dychwelyd i Ben-y-pas dros gopa Lliwedd. Mae'r Glyderau hefyd yn boblogaidd iawn, yn enwedig Tryfan, yr unig fynydd yng Nghymru, fe ddywedir, lle mae'n rhaid defnyddio'r dwylo yn ogystal a'r traed i gyrraedd y copa. Llwybr poblogaidd arall yn y Glyderau yw'r llwybr heibio Llyn Idwal a'r Twll Du i ben y Glyder Fach a'r Glyder Fawr. Ceir llawer llai o ddringwyr ar y rhannau llai adnabyddus o Eryri, megis Crib Nantlle. Mae poblogrwydd rhai o'r llwybrau wedi creu problem erydu, ac mae Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri wedi gwneud cryn dipyn o waith i sefydlogi rhai ohonynt.
Mae clogwynnau Eryri wedi chwarae rôl bwysig yn hanes dringo mynyddoedd Prydain. Ymhlith y cyntaf i ddringo mynydd yn yr ardal oedd y Parchedig Peter Williams a'r Parchedig William Bingley oedd yn arfer dringo Clogwyn Du'r Arddu wrth chwilio am blanhigion arctig-alpaidd ym 1798. Lliwedd oedd pwnc y llawlyfr dringo (yn hytrach na cherdded mynyddoedd) cyntaf i'w gyhoeddi ym Mhrydain yn 1909, The climbs on Lliwedd gan J. M. A. Thomson ac A. W. Andrews. Ers hynny mae Eryri wedi parhau'n gyrchfan boblogaidd i ddringwyr; er enghraifft yn Eryri y bu'r tîm a ddringodd Mynydd Everest am y tro cyntaf yn 1952 yn ymarfer cyn yr ymgyrch.
Cyfeiriadau
Darllen Pellach
*H. C. Carr a G. A. Lister, The Mountains of Snowdonia (Llundain: Crosby Lockwood, 1925)
*F. J. North (gol.), Snowdonia (Llundain, 1949)
*Ioan Bowen Rees, Dringo Mynyddoedd Cymru (Llandybïe, 1965)
*W. M. Condry, The Snowdonia National Park, Cyfres New Naturalist (Llundain: Collins, 1966)
*Amory Lovins, Eryri, the Mountains of Longing (Llundain, 1972)
*Brinley Roberts, The geology of Snowdonia and Llŷn: an Outline and Field Guide (1979)
*Geraint Roberts, The Lakes of Eryri (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)
*Dewi Tomos, Eryri, Cyfres Broydd Cymru 16 (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)
Gweler hefyd
*Bwthyn Ogwen
*Y Carneddau
*Y Glyderau
*Merlyn mynydd Cymreig
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Yr Wyddfa
*Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Trio
Dolenni allanol
*Camera Gwefan Copa'r Wyddfa
*Cymdeithas Eryri
Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Categori:Daearyddiaeth Conwy
Categori:Daearyddiaeth Cymru
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Mynyddoedd a bryniau Cymru
|
[Wikipedia:cy] Rhestr beirdd
Iaith Gymraeg
:Am restr lawnach o'r beirdd cynnar a chanoloesol gweler Rhestr beirdd Cymraeg c.550-1600. Gweler hefyd Rhestr awduron Cymraeg (1600-heddiw), sy'n cynnwys nifer o feirdd mwy diweddar a chyfoes.
*Aneirin
*John Blackwell (Alun)
*Euros Bowen
*Geraint Bowen
*Dilys Cadwaladr
*Dafydd ab Edmwnd
*Dafydd ap Gwilym
*Richard Davies (Mynyddog)
*Dewi Wyn o Eifion
*Grahame Davies
*Walter Davies (Gwallter Mechain)
*Menna Elfyn
*Evan Evans (Ieuan Fardd); (Ieuan Brydydd Hir)
*Evan Evans (Ieuan Glan Geirionydd)
*John Evans (Y Bardd Cocos)
*Albert Evans-Jones (Cynan)
*Ann Griffiths
*David Rhys Griffiths (Amanwy)
*Gruffudd Grug
*Guto'r Glyn
*Gwalchmai ap Meilyr
*Gwilym Cowlyd
*Hedd Wyn
*Iolo Goch
*Isaac Daniel Hooson
*Wil Hopcyn
*John Ceiriog Hughes
*Christine James
*David Emrys James (Dewi Emrys)
*Evan James (Ieuan ap Iago)
*Bobi Jones
*D. Gwenallt Jones
*John Jones (Talhaiarn)
*R. Gerallt Jones
*T. Gwynn Jones
*Lewis Glyn Cothi
*Gwyneth Lewis
*Howell Elvet Lewis (Elfed)
*Saunders Lewis
*Alan Llwyd
*Alun Llywelyn-Williams
*Gwerful Mechain
*Meilyr Brydydd
*Twm Morys
*John Morris-Jones
*Thomas Evan Nicholas
*Robin Llwyd ab Owain
*Gerallt Lloyd Owen
*Richard Parry (Gwalchmai)
*Robert Williams Parry
*T. H. Parry-Williams
*Iorwerth Cyfeiliog Peate
*Edgar Phillips (Trefin)
*Sarah Jane Rees (Cranogwen)
*E. Prosser Rhys
*W. Leslie Richards
*Robert ap Gwilym Ddu
*David Roberts (Dewi Havhesp)
*Ellis Roberts (Elis Wyn o Wyrfai)
*Sion Cent
*Taliesin
*Ebenezer Thomas (Eben Fardd)
*Thomas Jacob Thomas
*William Thomas (Gwilym Marles)
*William Thomas (Islwyn)
*Tudur Aled
*Tudur Penllyn
*Rowland Vaughan
*T. Arfon Williams
*Rowland Williams (Hwfa Mon)
*Thomas Williams (Brynfab)
*Waldo Williams
*William Crwys Williams
*William Williams Pantycelyn
Iaith Saesneg
*Dannie Abse
*Syr John Clanvow
*Gillian Clarke
*Wendy Cope
*Idris Davies
*W. H. Davies
*Carol Ann Duffy
*John Dyer
*Clifford Dyment
*Tom Earley
*Raymond Garlick
*Oliver Goldsmith
*Robert Graves
*Gerard Manley Hopkins
*Ted Hughes
*Daniel Jones (Gwyrosydd)
*David Jones
*T. Harri Jones
*Philip Larkin
*Alun Lewis
*John Lloyd
*Katherine Philipps
*William Phylip
*Arthur Glyn Prys-Jones
*Siegfried Sassoon
*William Shakespeare
*Owen Sheers
*Percy Bysshe Shelley
*Zoë Skoulding
*Dylan Thomas
*Edward Thomas
*John Tripp
*Henry Vaughan
*Vernon Watkins
*Harri Webb
Beirdd enwog
de:Liste von Dichtern
no:Lyrikk
|
[Wikipedia:cy] Rhestr Pabau
bawd|200px|Arfbais o'r ddinas Fatican
Rhestr Pabau
Nodyn ar rifo'r Pabau: Ni fu erioed Pab Ioan XX, Pab Martin II na Phab Martin III.
tan 499
* Sant Pedr (33(?)-67(?))
* Pab Linws (67(?)-79(?))
* Pab Anacletws I (79(?)-88)
* Pab Clement I (88-97)
* Pab Evaristws (97-105)
* Pab Alecsander I (105-115)
* Pab Sixtws I (115-125)
* Pab Telesphorws (125-136)
* Pab Hyginus (136-140)
* Pab Pïws I (140-155)
* Pab Anicetws (155-166)
* Pab Soter (166-175)
* Pab Eleutherius (175-189)
* Pab Victor I (189-199)
* Pab Zephyrinus (199-217)
* Pab Calistus I (217-222)
* Pab Urbanus I (222-230)
* Pab Pontianus (230-235)
* Pab Anterus (235-236)
* Pab Fabianus (236-250)
* Pab Cornelius (251-253)
* Pab Luciws I (253-254)
* Pab Steffan I (254-257)
* Pab Sixtus II (257-258)
* Pab Dionysius (260-268)
* Pab Felix I (269-274)
* Pab Eutychian (275-283)
* Pab Caius (283-296)
* Pab Marcellinus (296-304)
* Pab Marcellus I (308-309)
* Pab Eusebius (Ebrill 309- Awst 310)
* Pab Miltiades (311-314)
* Pab Silvester I (314-335)
* Pab Marcus (Ionawr tan Hydref 336)
* Pab Iŵl I (337-352)
* Pab Liberius (352-366)
* Pab Damaseus I (366-383)
* Pab Siricius (384-399)
* Pab Anastasius I (399-401)
* Pab Innocentius I (401-417)
* Pab Zosimus (417-418)
* Pab Boniffas I (418-422)
* Pab Coelestinus I (422-432)
* Pab Sixtus III (432-440)
* Pab Leo I (440-461)
* Pab Hilarius (461-468)
* Pab Simplicius (468-483)
* Pab Felix III (483-492)
* Pab Gelasius I (492-496)
* Pab Anastasius II (496-498)
500–999
* Pab Symmachus (498-514)
* Pab Hormisdas (514-523)
* Pab Ioan I (523-526)
* Pab Felix IV (526-530)
* Pab Boniffas II (530-532)
* Pab Ioan II (533-535)
* Pab Agapetus I (535-536)
* Pab Silverius (536-537)
* Pab Vigilius (537-555)
* Pab Pelagius I (556-561)
* Pab Ioan III (561-574)
* Pab Bened I (575-579)
* Pab Pelagius II (579-590)
* Pab Grigor I, Grigor Fawr (590-604)
* Pab Sabinianus (604-606)
* Pab Boniffas III (Chwefror tan Tachwedd 607)
* Pab Boniffas IV (608-615)
* Pab Adeodatus I (615-618)
* Pab Boniffas V (619-625)
* Pab Honorius I (625-638)
* Pab Severinus (Mai tan Awst 640)
* Pab Ioan IV (640-642)
* Pab Theodorus I (642-649)
* Pab Martin I (649-655)
* Pab Eugenius I (654-657)
* Pab Vitalianus (657-672)
* Pab Adeodatus II (672-676)
* Pab Donus (676-678)
* Pab Agatho (678-681)
* Pab Leo II (682-683)
* Pab Bened II (684-685)
* Pab Ioan V (685-686)
* Pab Conon (686-687)
* Pab Sergius I (687-701)
* Pab Ioan VI (701-705)
* Pab Ioan VII (705-707)
* Pab Sisinnius (Ionawr tan Chwefror 708)
* Pab Cystennin (708-715)
* Pab Grigor II (715-731)
* Pab Grigor III (731-741)
* Pab Zacharias (741-752)
* Pab Steffan II (752)
* Pab Steffan III (752-757)
* Pab Pawl I (757-767)
* Pab Steffan IV (767-772)
* Pab Adrian I (772-795)
* Pab Leo III (795-816)
* Pab Steffan V (816-817)
* Pab Paschalis I (817-824)
* Pab Eugenius II (824-827)
* Pab Ffolant (Awst tan Medi 827)
* Pab Grigor IV (827-844)
* Pab Sergius II (844-847)
* Pab Leo IV (847-855)
* Pab Bened III (855-858)
* Pab Nicholas I, Nicholas Fawr (858-867)
* Pab Adrian II (867-872)
* Pab Ioan VIII (872-882)
* Pab Marinus I (882-884)
* Pab Adrian III (884-885)
* Pab Steffan VI (885-891)
* Pab Fformosws (891-896)
* Pab Boniffas VI (Ebrill 896)
* Pab Steffan VII (896-897)
* Pab Romanus (Awst hyd Dachwedd 897)
* Pab Theodorus II (Tachwedd hyd Ragfyr 897)
* Pab Ioan IX (898-900)
* Pab Bened IV (900-903)
* Pab Leo V (Gorffennaf hyd Ragfyr 903)
* Pab Christopher (903-904)
* Pab Sergius III (904-911)
* Pab Anastasius III (911-913)
* Pab Lando (913-914)
* Pab Ioan X (914-928)
* Pab Leo VI (Mai hyd Ragfyr 928)
* Pab Steffan VIII (929-931)
* Pab Ioan XI (931-935)
* Pab Leo VII (936-939)
* Pab Steffan IX (939-942)
* Pab Marinus II (942-946)
* Pab Agapetus II (946-955)
* Pab Ioan XII (955-963)
* Pab Leo VIII (963-964)
* Pab Bened V (Mai hyd Fehefin 964)
* Pab Ioan XIII (965-972)
* Pab Bened VI (973-974)
* Pab Bened VII (974-983)
* Pab Ioan XIV (983-984)
* Pab Ioan XV (985-996)
* Pab Grigor V (996-999)
1000–1499
* Pab Silvester II (999-1003)
* Pab Ioan XVII (Mehefin tan Rhagfyr 1003)
* Pab Ioan XVIII (1003-1009)
* Pab Sergius IV (1009-1012)
* Pab Bened VIII (1012-1024)
* Pab Ioan XIX (1024-1032)
* Pab Bened IX (1032-1045)
* Pab Silvester III (Ionawr tan Mawrth 1045)
* Pab Bened IX (eto) (Ebrill tan Mai 1045)
* Pab Grigor VI (1045-1046)
* Pab Clement II (1046-1047)
* Pab Bened IX (eto) (1047-1048)
* Pab Damaseus II (Gorffennaf tan Awst 1048)
* Pab Leo IX (1049-1054)
* Pab Victor II (1055-1057)
* Pab Steffan X (1057-1058)
* Pab Nicholas II (1058-1061)
* Pab Alecsander II (1061-1073)
* Pab Grigor VII (1073-1085)
* Pab Victor III (1086-1087)
* Pab Urbanus II (1088-1099)
* Pab Paschalis II (1099-1118)
* Pab Gelasius II (1118-1119)
* Pab Calistus II (1119-1124)
* Pab Honorius II (1124-1130)
* Pab Innocentius II (1130-1143)
* Pab Coelestinus II (1143-1144)
* Pab Luciws II (1144-1145)
* Pab Eugenius III (1145-1153)
* Pab Anastasius IV (1153-1154)
* Pab Adrian IV (1154-1159)
* Pab Alecsander III (1159-1181)
* Pab Luciws III (1181-1185)
* Pab Urbanus III (1185-1187)
* Pab Grigor VIII (1187)
* Pab Clement III (1187-1191)
* Pab Coelestinus III (1191-1198)
* Pab Innocentius III (1198-1216)
* Pab Honorius III (1216-1227)
* Pab Grigor IX (1227-1241)
* Pab Coelestinus IV (Hydref tan Tachwedd 1241)
* Pab Innocentius IV (1243-1254)
* Pab Alecsander IV (1254-1261)
* Pab Urbanus IV (1261-1264)
* Pab Clement IV (1265-1268)
* Pab Grigor X (1271-1276)
* Pab Innocentius V (Ionawr tan Mehefin 1276)
* Pab Adrian V (Gorffennaf tan Awst 1276)
* Pab Ioan XXI (1276-1277)
* Pab Nicholas III (1277-1280)
* Pab Martin IV (1281-1285)
* Pab Honorius IV (1285-1287)
* Pab Nicholas IV (1288-1292)
* Pab Coelestinus V (Gorffennaf tan Rhagfyr 1294)
* Pab Boniffas VIII (1294-1303)
* Pab Bened XI (1303-1304)
* Pab Clement V (1305-1314)
* Pab Ioan XXII (1316-1334)
* Pab Bened XII (1334-1342)
* Pab Clement VI (1342-1352)
* Pab Innocentius VI (1352-1362)
* Pab Urbanus V (1362-1370)
* Pab Grigor XI (1370-1378)
* Pab Urbanus VI (1378-1389)
* Pab Boniffas IX (1389-1404)
* Pab Innocentius VII (1404-1406)
* Pab Grigor XII (1406-1415)
* Pab Martin V (1417-1431)
* Pab Eugenius IV (1431-1447)
* Pab Nicholas V (1447-1455)
* Pab Calistus III (1455-1458)
* Pab Pïws II (1458-1464)
* Pab Pawl II (1464-1471)
* Pab Sixtus IV (1471-1484)
* Pab Innocentius VIII (1484-1492)
1500–1699
* Pab Alecsander VI (1492-1503)
* Pab Pïws III (Medi tan Hydref 1503)
* Pab Iŵl II (1503-1513)
* Pab Leo X (1513-1521)
* Pab Adrian VI (1522-1523)
* Pab Clement VII (1523-1534)
* Pab Pawl III (1534-1549)
* Pab Iŵl III (1550-1555)
* Pab Marcellus II (Ebrill 1555)
* Pab Pawl IV (1555-1559)
* Pab Pïws IV (1559-1565)
* Pab Pïws V (1566-1572)
* Pab Grigor XIII (1572-1585)
* Pab Sixtus V (1585-1590)
* Pab Urbanus VII (Medi 1590)
* Pab Grigor XIV (1590-1591)
* Pab Innocentius IX (Hydref tan Tachwedd 1591)
* Pab Clement VIII (1592-1605)
* Pab Leo XI (Ebrill 1605)
* Pab Pawl V (1605-1621)
* Pab Grigor XV (1621-1623)
* Pab Urbanus VIII (1623-1644)
* Pab Innocentius X (1644-1655)
* Pab Alecsander VII (1655-1667)
* Pab Clement IX (1667-1669)
* Pab Clement X (1670-1676)
* Pab Innocentius XI (1676-1689)
* Pab Alecsander VIII (1689-1691)
* Pab Innocentius XII (1691-1700)
1700–1999
2000 – heddiw
Pabau
Pabau
Categori:Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
nn:Pave#Liste over pavar
|
[Wikipedia:cy] Henry Morton Stanley
Newyddiadurwr, fforiwr, milwr, gweinyddwr trefedigaethol, awdur a gwleidydd a ddaeth yn adnabyddus am fforio yng nghanol Affrica oedd Syr Henry Morton Stanley (ganwyd John Rowlands) (28 Ionawr 1841 – 10 Mai 1904).
Daeth i sylw’r cyhoedd oherwydd ei ymgyrch i chwilio am y cenhadwr a'r fforiwr David Livingstone, a honnodd yn ddiweddarach iddo ei gyfarch â'r llinell sydd bellach yn enwog: "Dr Livingstone, I presume?" Mae'n adnabyddus yn bennaf am ei ymgyrch i ddarganfod tarddiad Afon Nîl, gwaith a ymgymerodd fel asiant i'r Brenin Leopold II o Wlad Belg. Galluogodd hyn i ranbarth Basn Congo gael ei feddiannu, ac i Stanley arwain Alldaith Rhyddhad Emin Pasha. Yn 1871 sefydlwyd pwyllgor yn Nhŷ’r Cyffredin i ymchwilio i ymddygiad Stanley yn Affrica. Cafodd ei gyhuddo o drais gormodol, dinistrio diangen, gwerthu llafurwyr i gaethwasiaeth, camfanteisio rhywiol ar ferched brodorol ac ysbeilio pentrefi am ifori a chanŵau. Yn seiliedig ar gofnodion a chyfrifon eraill, mae rhai haneswyr yn awgrymu bod llawer o'r adroddiad, a ysgrifennwyd gan elyn hysbys i Stanley, wedi ei ffugio'n bennaf. Fodd bynnag, roedd Stanley yn sicr yn cysylltu ei hun â masnachwyr caethweision tra'r oedd yn Affrica, ac yn ei ysgrifau ei hun mae'n aml yn mynegi barn hiliol. Cyhuddwyd Stanley hefyd o greulondeb diwahân yn erbyn Affricaniaid gan gyfoeswyr, a oedd yn cynnwys dynion a wasanaethodd oddi tano neu a oedd fel arall yn meddu ar wybodaeth uniongyrchol. Cafodd ei urddo'n farchog yn 1899.
Bywyd cynnar
Fe'i ganwyd ym 1841 yn Ninbych, Sir Ddinbych, Cymru. Roedd ei fam, Elizabeth Parry, yn 18 oed ar adeg ei eni. Amddifadodd ei fam ef pan oedd yn fabi ifanc iawn a thorrodd bob cysylltiad ag ef. Nid oedd Stanley erioed yn adnabod ei dad, a fu farw o fewn ychydig wythnosau i'w eni. Mae rhywfaint o amheuaeth ynghylch ei wir rieni.
Rhoddwyd cyfenw ei dad iddo, sef Rowlands, a magwyd ef gan ei dad-cu, Moses Parry a oedd yn gigydd tlawd. Bu'n gofalu am y bachgen nes iddo yntau farw, pan oedd John yn bump oed. Arhosodd y bachgen gyda chefndryd a nithoedd am gyfnod byr, ond yn y pen draw fe’i hanfonwyd i Wyrcws Undeb y Tlodion Llanelwy. Arweiniodd y gorlenwi a'r diffyg goruchwyliaeth ato'n cael ei gam-drin yn aml gan fechgyn hŷn.
Ymfudodd Rowlands i'r Unol Daleithiau ym 1859 yn 18 oed. Cyrhaeddodd New Orleans ac, yn ôl ei ddatganiadau ei hun, daeth yn ffrindiau ar ddamwain gyda Henry Hope Stanley, masnachwr cyfoethog. Allan o edmygedd, cymerodd John enw Stanley.
Roedd yn anfodlon ymuno â Rhyfel Cartref America, ond ymrestrodd yn gyntaf gyda 6ed Catrawd Troedfilwyr Arkansas ym Myddin y Taleithiau Cydffederal ac ymladd ym Mrwydr Shiloh ym 1862. Ar ôl cael ei gymryd yn garcharor yn Shiloh, ymunodd â Byddin yr Undeb ar 4 Mehefin 1862 ond cafodd ei ryddhau 18 diwrnod yn ddiweddarach oherwydd salwch difrifol. Ar ôl gwella, gwasanaethodd ar sawl llong fasnach cyn ymuno â Llynges yr Unol Daleithiau ym mis Gorffennaf 1864. Daeth yn geidwad cofnodion ar fwrdd yr USS Minnesota, ac arweiniodd hynny ato'n troi ei law at newyddiaduraeth ar ei liwt ei hun. Neidiodd Stanley a chydweithiwr iau ar long ar 10 Chwefror 1865 oedd yn ymadael â Portsmouth, New Hampshire. Bwriad y ddau oedd chwilio am fwy o anturiaethau. Mae’n ddigon posib mai Stanley oedd yr unig ddyn i wasanaethu yn y Fyddin Cydffederal, Byddin yr Undeb a Llynges yr Undeb.
Newyddiadurwr
Yn dilyn y Rhyfel Cartref, daeth Stanley yn newyddiadurwr yn y cyfnod pan oedd ehangu ffiniau yn digwydd yng Ngorllewin America. Yna trefnodd alldaith i'r Ymerodraeth Otomanaidd ond daeth y daith i ben yn drychinebus pan gafodd ei garcharu. Yn y pen draw, siaradodd ei ffordd allan o'r carchar a derbyniodd iawndal am offer alldaith a ddifrodwyd.
Yn 1867, cafodd cennad Prydeinig a rhai eraill eu cymryd yn wystlon gan Ymerawdwr Ethiopia, Tewodros II, ac anfonwyd llu i ryddhau’r gwystlon. Aeth Stanley gyda'r llu hwnnw fel gohebydd arbennig papur newydd y New York Herald. Adroddiad Stanley ar Frwydr Magdala ym 1868 oedd y cyntaf i gael ei gyhoeddi. Yn dilyn hynny, cafodd ei aseinio i adrodd ar Chwyldro Gogoneddus Sbaen ym 1868.
Chwilio am David Livingstone
Daeth Stanley yn enwog oherwydd iddo ddod o hyd i'r cenhadwr David Livingstone, a oedd ar goll yn Affrica yn 1871. Yn ôl yr hanes, pan gyfarfu'r cenhadwr coll llefarodd y geiriau enwog "Dr Livingstone, I presume?". Roedd y tri llyfr a ysgrifennodd am ei daith yn Affrica i ddarganfod Livingstone ymhlith y llyfrau a werthodd orau yn y cyfnod.
Y Congo
Ym 1874, ariannodd y New York Herald, a'r Daily Telegraph ym Mhrydain, Stanley ar alldaith arall i Affrica. Ei amcan uchelgeisiol oedd cwblhau'r gwaith o archwilio a mapio Llynnoedd Mawr ac afonydd Canol Affrica, ac yn y broses amgylchynu Llynnoedd Victoria a Tanganyica a lleoli tarddiad yr afon Nîl. Roedd yr alldaith yn gostus, gyda llawer o griw Stanley yn colli eu bywydau yn y tir anodd. Mae rhestrau casglu a dyddiadur Stanley (12 Tachwedd 1874) yn dangos iddo ddechrau gyda 228 o bobl a chyrraedd Boma gyda 114 o oroeswyr. Fodd bynnag, cwblhaodd Stanley ei genhadaeth gan ennill enw da fel un o archwilwyr mwyaf llwyddiannus y 19eg ganrif.
Daeth y Brenin Leopold II, y brenin uchelgeisiol o Wlad Belg, at Stanley a chynigiodd gyflog iddo er mwyn datblygu canolfannau masnachu ar hyd y Congo. Yn ddiweddarach, dywedodd y Brenin yn glir mai ei gynllun oedd creu gwladwriaeth newydd a fyddai’n cael ei gweinyddu gan Wlad Belg. Roedd hefyd yn glir na fyddai unrhyw bŵer yn y wladwriaeth newydd hon yn cael ei roi i'r boblogaeth leol. Siomwyd Stanley pan gafodd wybod am wir uchelgais y Brenin.
Rhoddodd y Brenin Leopold gyfarwyddyd i Stanley wneud bargeinion gyda phenaethiaid lleol oedd yn rhoi rheolaeth lawn i Leopold ar y tir, ond ni ddilynodd Stanley y cyfarwyddiadau hyn. Yn lle hynny rhoddodd delerau llawer gwell i benaethiaid lleol gan gynnwys cytundebau rhentu, a fyddai’n cael eu talu ar ffurf nwyddau. Roedd Leopold yn anhapus iawn gyda’r trefniant hwn a symudodd Stanley draw o’r gwaith.
Fodd bynnag, bu Stanley yn llwyddiannus iawn wrth ddatblygu masnach ar hyd y Congo.
Ymgyrch Ryddhau Emin Pasha
Ym 1886, arweiniodd Stanley Alldaith Rhyddhad Emin Pasha i "achub" Emin Pasha, llywodraethwr Equatoria yn ne'r Swdan. Mynnodd y Brenin Leopold II fod Stanley yn cymryd y llwybr hirach ar hyd Afon Congo, gan obeithio cipio mwy o diriogaeth ac efallai hyd yn oed Equatoria. Ar ôl caledi aruthrol a nifer yn colli eu bywydau, cyfarfu Stanley ag Emin ym 1888, llwyddodd i fapio Mynyddoedd Ruwenzori a Llyn Edward, ac achub Emin a'i ddilynwyr oedd wedi goroesi, ar ddiwedd 1890. Ond fe wnaeth yr alldaith hon bardduo enw Stanley oherwydd ymddygiad yr Ewropeaid eraill - boneddigion Prydain a swyddogion y fyddin. Cafodd Uwchgapten y Fyddin Edmund Musgrave Barttelot ei saethu gan gludwr ar ôl ymddwyn gyda chreulondeb eithafol. Prynodd James Sligo Jameson, etifedd y gwneuthurwr wisgi Gwyddelig Jameson, ferch 11 oed a'i chynnig i ganibaliaid er mwyn dogfennu a braslunio sut fyddai’n cael ei choginio a'i bwyta. Dim ond pan fu Jameson farw o’r dwymyn y darganfu Stanley hyn.
Mae'r cofnodion yn yr Archifau Cenedlaethol yn Kew, Llundain, yn cadarnhau bod Stanley yn ymwybodol iawn bod atodi ac ychwanegu tiriogaeth newydd yn rhan o'r rheswm dros yr alldaith. Mae hyn oherwydd bod nifer o gytundebau wedi'u curadu yn y cofnodion (ac a gasglwyd gan Stanley ei hun o'r hyn sydd heddiw yn Wganda yn ystod Alldaith Emin Pasha). Yn ôl pob golwg, mae'r cytundebau hyn yn dangos bod Prydain wedi rhoi amddiffyniad i nifer o benaethiaid Affrica. Ymhlith y rhain roedd nifer sydd bellach wedi cael eu diystyru fel rhai twyllodrus, er enghraifft, cytundeb rhif 56, y cytundeb honedig a gytunwyd rhwng Stanley a phobl "Mazamboni, Katto, a Kalenge". Drwy arwyddo, roedd y bobl hyn wedi trosglwyddo i Stanley, "Hawl Llywodraethol Sofran dros ein gwlad am byth o ystyried y gwerth a dderbyniwyd ac am yr amddiffyniad y mae wedi'i roi inni a'n Cymdogion yn erbyn KabbaRega a'i Warasura."
Blynyddoedd olaf a marwolaeth
Ar ôl dychwelyd i Ewrop, priododd Stanley â'r artist o Gymru, Dorothy Tennant, a mabwysiadodd y ddau blentyn o'r enw Denzil. Ymunodd Stanley â'r Senedd fel aelod Unoliaethol Rhyddfrydol dros Ogledd Lambeth, gan wasanaethu rhwng 1895 a 1900. Urddwyd ef yn Syr Henry Morton Stanley pan gafodd ei wneud yn Farchog Croes Fawreddog Urdd y Baddon (Knight Grand Cross of the Order of the Bath) fel rhan o Anrhydeddau Pen-blwydd 1899, fel cydnabyddiaeth o’i wasanaeth i'r Ymerodraeth Brydeinig yn Affrica. Yn 1890, cafodd ei anrhydeddu gan y Brenin Leopold II gyda’r teitl Cordon Mawreddog Urdd Leopold.
Bu farw Stanley yn ei gartref yn 2 Richmond Terrace, Whitehall, Llundain ar 10 Mai 1904. Fe'i claddwyd ym mynwent Eglwys San Mihangel a'r Holl Angylion ym mhentref Pirbright, Surrey.
Llyfryddiaeth
Llyfrau Stanley
* How I found Livingstone (1872)
* Through the Dark Continent (1878)
* In Darkest Africa (1890)
* Autobiography (1909)
Llyfrau amdano
* Adar Brith; cyfeirir ato yn y llyfr hwn a gyhoeddwyd yn 2005.
* Gomer; Henry Morton Stanley: Y Cyfandir Tywyll. 2020
* Thomas Gee (dienw), Henry Moreton Stanley (1890)
Cyfeiriadau
Dolenni allanol
* HMStanley-Denbigh.com - gwefan sy'n beirniadu Stanley ac imperialaeth.
Categori:Fforwyr y 19eg ganrif
Categori:Fforwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1841
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1904
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Ddinbych
Categori:Pobl o Lanelwy
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Categori:Ymfudwyr o Gymru i'r Unol Daleithiau
Categori:Prosiect WiciAddysg
|
[Wikipedia:cy] Prif Weinidog (First Minister)
Nid oes cyfieithiad amgen na Prif Weinidog ar gyfer y teitl Saesneg First Minister ("Gweinidog Cyntaf") a ddefnyddir yn yr iaith honno i ddynodi arweinydd cabinet y llywodraeth mewn sawl gwlad, gan gynnwys Yr Alban a Chymru yn y DU. Ymhlith y gwledydd eraill gyda "Gweinidogion Cyntaf" yn hytrach na 'Phrif Weinidogion' (Prime Ministers) y mae Canada. Fe'i defnyddir hefyd ar gyfer arweinyddion rhai rhanbarthau a thaleithiau, er enghraifft Gogledd Iwerddon yn y DU.
Cymru
Rhestr Prif Weinidogion Cymru
* Alun Michael (1999-2000)
* Rhodri Morgan (2000-2009)
* Carwyn Jones (2009-2018)
*Mark Drakeford (2018-)
Dirprwy Prif Weinidogion Cymru
* Michael German (2000 - 2003)) DemRhydd Cymru
* Ieuan Wyn Jones (2007 - 2011) Plaid Cymru
Yr Alban
Rhestr Prif Weinidogion yr Alban
* Donald Dewar (1999 - 2000)
* Henry McLeish (2000 - 2001)
* Jack McConnell (2001 -)
* Alex Salmond (2007 - 2014) SNP
*Nicola Sturgeon (2014 - )
Dirprwy Prif Weinidogion yr Alban
* Jim Wallace (1999-2005) DemRydd Yr Alban
* Nicol Stephen (2005- 2007) DemRhydd Yr Alban
Categori:Llywodraeth
|
[Wikipedia:cy] Prifddinas
Prifddinas yw'r dref neu ddinas sy'n brif ganolfan y llywodraeth mewn endid gwleidyddol, megis gwladwriaeth neu genedl. Lleolir swyddfeydd y llywodraeth yno, a chynhelir cyfarfodydd y senedd a'r llywodraeth yno hefyd. Caerdydd yw prifddinas Cymru. Yn yr Unol Daleithiau, Washington, D.C. yw'r brifddinas, ac mae Llundain yn brifddinas i'r Deyrnas Unedig a Lloegr.
Mae gan bob gwlad yn y byd brifddinas; mae gan rai (er enghraifft, yr Iseldiroedd) fwy nag un. Yn aml, canolfan economaidd y wlad yw'r brifddinas hefyd. Enghreifftiau yw Paris yn Ffrainc a Mosgo yn Rwsia. Mewn llawer o achosion, y brifddinas yw dinas fwyaf y wlad o ran poblogaeth, ond mae yna eithriadau, megis India, Tsieina, Brasil ac Awstralia. Weithiau dewisir prifddinas newydd y tu allan i ardaloedd mwyaf poblog er mwyn osgoi datblygiad pellach yn yr ardaloedd hynny (gweler y map). Mae dinasoedd Brasilia ym Mrasil a Canberra yn Awstralia wedi'u cynllunio'n fwriadol fel prifddinasoedd newydd.
Categori:Daearyddiaeth wleidyddol
|
[Wikipedia:cy] Tawel Nos
250px|bawd|Y copi gwreiddiol o Stille Nacht, yn llaw y cyfansoddwr Franz X. Gruber.
Carol, neu gân Nadolig, yw Tawel Nos (Stille Nacht yn yr Almaeneg wreiddol).
Cyfansoddwyd y gerddoriaeth yn 1818 gan Franz X. Gruber, organydd Eglwys Sant Nicolas yn Oberndorf, Awstria. Ysgrifennwyd y geiriau yn 1816 gan Joseph Mor, offeiriad y plwyf. Cafodd ei chanu'n gyhoeddus am y tro cyntaf ar 24 Rhagfyr 1818 yn Eglwys Saint-Nicolas.
Geiriau Cymraeg
:Tawel nos dros y byd,
:Sanctaidd nos gylch y crud;
:Gwylio'n dirion yr oedd addfwyn ddau,
:Faban Duw gyda'r llygaid bach cau,
:Crist, Tywysog ein hedd;
:Crist, Tywysog ein hedd.
:Sanctaidd nos gyda'i ser;
:Mantell fwyn, cariad per
:Mintai'r bugail yn dod i fwynhau
:Baban Duw gyda'r llygaid bach cau,
:Crist, Tywysog ein hedd;
:Crist, Tywysog ein hedd.
:Tawel nos, Duw ei Hun
:Ar y llawr gyda dyn;
:Cerddi'r engyl, a'r Ne'n trugarhau;
:Baban Duw gyda'r llygaid bach cau,
:Crist, Tywysog ein hedd;
:Crist, Tywysog ein hedd.
Categori:Carolau Nadolig
Categori:Cerddoriaeth Awstria
|
[Wikipedia:cy] Iesu
bawd|Llun o Iesu fel Pantocrator (Brenin y Bydysawd) yn Eglwys y Beddrod Sanctaidd, Jeriwsalem
Iesu o Nasareth (c. 6CC - c. 27), a elwir hefyd Iesu (neu Isa gan Fwslimiaid; Iesu Grist neu Crist gan Gristnogion), yw'r unigolyn canolog mewn Cristnogaeth. Mae'n golygu gwahanol bethau i wahanol bobl:
* Mae Cristnogion yn credu mai ef oedd unig Fab Duw. Yn ogystal, mae'r rhan fwyaf ohonynt yn credu mai ef oedd Duw ei hunan, sef ail Berson y Drindod wedi'i ymgnawdoli fel dyn.
* Mae Mwslemiaid yn credu ei fod yn broffwyd Duw, yn olynydd i Ibrahim a Moses ac yn rhagflaenydd i'r Proffwyd Mohamed.
* Mae'r rhan helaeth o academyddion yn credu mai person go iawn oedd ef. Maent yn ei weld fel athro crefyddol Iddewig ond nid ydynt yn credu bod y gwyrthiau sydd yn gysylltiedig â'i fywyd wedi digwydd.
* Mae rhai yn cwestiynu a oedd Iesu Grist yn berson go iawn ac yn meddwl mai ffrwyth dychymyg ei ddisgyblion cynnar oedd ef. Er hyn, damcaniaeth ymylol yw hon nad yw'n cael ei chredu gan braidd dim ysgolheigion.
Hanes Iesu Grist yn ôl y traddodiad Cristnogol
Yr hanes yn yr Efengylau
Iddew oedd Iesu Grist yn byw ym Mhalesteina tua dwy fil o flynyddoedd yn ôl. Yn draddodiadol, cymerwyd dyddiad geni Iesu ar 25 Rhagfyr yn y flwyddyn 1 CC yn ôl y drefn Anno Domini a grewyd gan Dionysius Exiguus yn 525. Cred rhai ysgolheigion mai 1 OC oedd Dionysius yn ei fwriadu fel blwyddyn geni Iesu. Mae'r hanes yn yr Efengylau yn awgrymu dyddiad ychydig cynharach, gan fod cyfeiriad at Herod Fawr a fu farw yn 4 CC.
Ganed ef yn nhref Bethlehem, ond treuliodd ei ieuenctid yn Nasareth, Galilea. Roedd yr Iddewon yn cael eu rheoli gan y Rhufeiniaid, ac roedd yn gas ganddynt hyn ac yn credu bod y proffwydi wedi rhag-ddweud y byddai y Meseia yn dod i'w rhyddhau. Daeth llawer ohonynt i gredu mai Iesu Grist oedd y Meseia hwnnw. Crwydrodd o gwmpas Palesteina yn pregethu a dysgu'r bobl gyda deuddeg disgybl yn ei helpu. Roedd hefyd yn iacháu pobl ac yn gwneud gwyrthiau. Am ei fod mor boblogaidd roedd yr awdurdodau crefyddol Iddewig yn ofni bod Iesu Grist yn cael gormod o ddylanwad ar y bobl ac roeddent am gael gwared ohono. Yn y fe lwyddon nhw i berswadio Pontius Pilat , y rhaglaw Rhufeinig, i gytuno i'w groeshoelio am ei fod, yn ôl yr awdurdodau Iddewig, yn fygythiad i awdurdod Rhufain.
Mae'r Efengylau yn dweud wrthym fod Iesu Grist wedi codi o'r bedd ar y trydydd dydd ar ôl ei groeshoelio.
Roedd Iesu Grist wedi gofyn i'r disgyblion barhau gyda'r gwaith o ddysgu'r bobl am Dduw. Dau berson pwysig a wnaeth lawer i sicrhau y byddai Cristnogaeth yn tyfu oedd Pedr a Paul a weithiasant fel cenhadon dros y ffydd newydd yn y Lefant ac Asia Leiaf.
Traddodiadau apocryffaidd a phoblogaidd Cristnogol
Ceir sawl hanes a thraddodiad apocryffaidd am yr Iesu yn y traddodiad Cristnogol. Y llyfr apocryffaidd enwocaf amdano yng Nghymru'r Oesoedd Canol yw Mabinogi Iesu Grist.
Hanes Iesu yn ôl y traddodiad Islamaidd
Iesu yn y Coran
Yn Islam, ystyrir fod Isa (Arabeg: عيسى) yn broffwyd annwyl gan Dduw ac yn Feseia. Yn ôl y Coran ganwyd Isa heb dad biolegol i Miriam (neu Maryam: y Forwyn Fair) trwy ewyllys Allah (Duw). Felly fe'i gelwir Isa ibn Maryam (Iesu mab Mair), gan ddefnyddio'r enw mamiarchaidd am nad oes ganddo dad (Coran 3:45, 19:21, 19:35, 21:91). Fel y proffwydi eraill roedd bywyd Isa yn ddi-fai. Roedd yn garedig i bobl ac anifeiliaid ac yn byw mewn tlodi a phurdeb.
Roedd yn medru gwneud gwyrthiau ond dim ond trwy ewyllys Duw; dyn oedd ef, nid Mab Duw. Mae'r Coran yn rhybuddio yn erbyn credu mewn dwyfolaeth Isa (Coran 3:59, 4:171, 5:116-117). Dyw Mwslemiaid ddim yn credu yn y croeshoeliad ac aberth Iesu; credant mai hud a lledrith gan Dduw oedd hynny i dwyllo gelynion Isa a'i fod wedi'i ddwyn yn syth i'r nef (Coran 4:157-158).
Traddodiadau apocryffaidd a phoblogaidd Islamaidd
Ceir sawl traddodiad apocryffaidd ynglŷn ag Isa. Roedd yn gwrthod alcohol ac yn llyseuwr. Credir bod Isa wedi derbyn efengyl o'r enw Injil gan Dduw a bod honno'n cyfateb i'r Testament Newydd, ond ei fod wedi cael ei llygru gydag amser.
Gan ddilyn rhai o'r dywediadau a briodolir i Mohamed, mae rhai Mwslemiaid yn credu y daw Isa yn ôl yn y cnawd ar ôl Imam Mahdi (y proffwyd ail olaf) i drechu'r Dajjal ("Y Twyllwr"; ffigwr Gwrth-Grist). Bydd yn disgyn yn Damascus o'r nef ac yn byw gweddill ei oed naturiol yn ymladd drygioni. Mae Mwslemiaid Sunni yn credu y bydd yn cael ei gladdu ym Medina, yn ymyl Mohamed. Nid yw pawb yn derbyn hynny o bell ffordd.
Mae enwad fach yr Ahmadiyyaid yn credu bod Isa wedi goroesi'r croesholiad a theithio i Kashmir lle bu farw fel proffwyd dan yr new Yuz Asaf a chael ei gladdu yn Srinagar: mae hyn yn heresi i'r mwyafrif o Foslemiaid.
Symboliaeth
Mae sawl awdur wedi ystyried yr Iesu yng ngoleuni mytholeg gymharol ac yn honni bod elfennau o gredoau a thraddodiadau paganaidd y cyfnod wedi eu benthyg, yn uniongyrchol neu'n anuniongyrchol, gan yr eglwys gynnar.
Nodiadau
Llyfryddiaeth ddethol
Cristnogaeth
Y Testament Newydd yw'r brif ffynhonnell. Golygwyd y pwysicaf o'r llyfrau apocryffaidd gan M.R. James yn The Apocryphal New Testament (Rhydychen, 1924; arg. newydd 1953).
Islam
Mae sawl pennod yn y Coran yn ymwneud â'r proffwyd Isa a'i fam Miriam. Ceir yn ogystal sawl llyfr â thraddodiad apocryffaidd amdano (ceir manylion am rai ohonynt yng ngolygiad M.R. James o Apocryffa'r Testament Newydd, uchod).
Astudiaethau cyffredinol
Categori:Cristnogaeth
Categori:Iddewon
Categori:Pobl Aramaeg
Categori:Proffwydi Islam
|
[Wikipedia:cy] Rhodri Morgan
Gwleidydd o Gymru a Phrif Weinidog y Cynulliad Cenedlaethol o 2000 i 2009 oedd Hywel Rhodri Morgan (29 Medi 1939 – 17 Mai 2017). Daeth i swydd y Prif Weinidog ar ôl ymddiswyddiad Alun Michael, ac felly ef oedd yr ail berson i arwain Cynulliad Cenedlaethol Cymru ond y cyntaf i ddefnyddio'r teitl Prif Weinidog. Fe'i etholwyd yn swyddogol yn Brif Weinidog ar 16 Chwefror 2000. Cyhoeddodd yn Chwefror 2008 y byddai'n ymddeol yn 2009 pan fyddai'n 70 mlwydd oed. Ar 1 Hydref 2009 cadarnhaodd ei fwriad i sefyll lawr, ac ymddiswyddodd yn swyddogol ar 8 Rhagfyr 2009. Y diwrnod canlynol ar 9 Rhagfyr 2009 enwebwyd Carwyn Jones, ei olynydd fel arweinydd Llafur Cymru, yn Brif Weinidog.
Bywyd cynnar a phersonol
Ganwyd Morgan ar 29 Medi 1939 yng Nghaerdydd, yn fab i'r Athro T. J. Morgan ac roedd yn frawd i'r hanesydd Prys Morgan. Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg yr Eglwys Newydd yng Nghaerdydd, a mynychodd brifysgolion Rhydychen (Coleg Sant Ioan) a Harvard. Priododd Julie Morgan yn 1967; roedd hithau hefyd yn weithgar yn y Blaid Lafur. Trigodd y ddau yn Llanfihangel-y-pwll gan gefnogi Cymdeithas Dyneiddiaeth Prydain. Ganwyd dwy ferch i'r cwpl a fe mabwysiadwyd mab ganddynt.
Ymunodd â'r Gwasanaeth Sifil a gweithiodd yn Adran Masnach a Diwydiant, fel Swyddog Datblygiad Diwydiannol i Gyngor Sir De Morgannwg o 1974 i 1980. Ef oedd y gwas sifil â'r cyflog uchaf yng Nghymru. Daeth yn bennaeth swyddfa'r Comisiwn Ewropeaidd yng Nghymru o 1980 i 1987.
Ar 9 Gorffennaf 2007 cafodd llawdriniaeth yn Ysbyty'r Brifysgol yng Nghaerdydd i wella llif y gwaed i'w galon ar ôl iddo dioddef o boenau yn ei stumog.
Bu farw ar 17 Mai 2017 yn 77 oed. Y diwrnod canlynol agorwyd llyfr coffa yn y Senedd ym Mae Caerdydd ac yn swyddfa'r Cynulliad ym Mae Colwyn. Talwyd teyrnged iddo gan wleidyddion o sawl plaid:
.
Cynhaliwyd ei angladd yn y Senedd ym Mae Caerdydd ar 31 Mai 2017 a llywiwyd y seremoni gan yr offeiriad dyneiddiol Lorraine Barret.
Gyrfa wleidyddol
bawd|R. Morgan gyda Llysgennad Susman o UDA.
Etholwyd Morgan yn Aelod Seneddol Llafur dros Orllewin Caerdydd yn etholiad cyffredinol 1987, sedd a ddaliodd nes iddo ei gadael yn 2001. Yn yr Wrthblaid daeth yn llefarydd y Blaid Lafur ar Ynni (1988-1992) a materion Cymreig (1992-1997). Yn dilyn Etholiad Cyffredinol 1997 bu'n Gadeirydd Pwyllgor Dethol y Tŷ Cyffredin ar Weinyddiaeth Gyhoeddus (1997-1999).
Cynulliad Cyntaf
Daeth Morgan yn Aelod Cynulliad dros Orllewin Caerdydd yn etholiad Cynulliad 1999 ac fe'i penodwyd yn Ysgrifennydd y Cynulliad dros Ddatblygu Economaidd a Materion Ewropeaidd.
Ymgeisiodd am enwebiad Llafur am swydd y Prif Ysgrifennydd, gan golli i Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar y pryd, Ron Davies. Ymddiswyddodd Davies yn dilyn sgandal ynghylch "eiliad o wallgofrwydd" ar Gomin Clapham yn 1998, ac ymgeisiodd Morgan am y swydd unwaith eto. Y tro hwn, etholwyd ei wrthwynebydd Alun Michael fel y Prif Ysgrifennydd ond ymddiswyddodd hwnnw lai na blwyddyn yn ddiweddarach yn dilyn ansicrwydd am gefnogaeth digonol o fewn ei blaid ei hun, a bygythiad o bleidlais o ddiffyg hyder gan y gwrthbleidiau. Daeth Rhodri yn arweinydd y Blaid Lafur yng Nghymru ac yn Brif Ysgrifennydd Cymru ar 9 Chwefror 2000 a Phrif Weinidog Cymru ar 16 Hydref 2000 pan newidiwyd enw'r swydd.
bawd|225px|Morgan a'r Y Teulu Brenhinol Prydeinig|teulu brenhinol yn agoriad y Senedd Ddydd Gŵyl Dewi 2006 (o'r chwith i'r dde: [[Camilla, Duges Cernyw, y Tywysog Siarl, Morgan, y Tywysog Philip, y Frenhines Elisabeth)]]
bawd|225px|Morgan a'i ddirprwy Ieuan Wyn Jones tu allan i'r Y Senedd (adeilad y Cynulliad)|Senedd
Cafodd ei benodi'r i'r Cyfrin Gyngor yng Ngorffennaf 2000. Bu'n arweinydd rhwng Chwefror 2000 a Mai 2003 mewn clymblaid gyda'r Democratiaid Rhyddfrydol. Ar ôl etholiad y Cynulliad ym Mai 2003, enillodd Llafur digon o seddau i allu llywodraethu heb glymblaid.
Ail Gynulliad
Yn Ebrill 2007 yn ystod yr ymgyrch etholiadol, dywedodd y byddai yn ymddeol fel Prif Weinidog pe bai Llafur yn colli'n drwm yn etholiad Cynulliad 2007 ond gwrthododd ddweud faint o seddau fyddai rhaid colli cyn i hynny ddigwydd.
Trydydd Cynulliad
Yn dilyn yr etholiad yr oedd gan Lafur 26 sedd o gymharu â 30 yn 2003, ac wrth i drafodaethau ddechrau ar ffurfio llywodraeth newydd dywedodd Morgan y byddai hi'n "annhebyg" i Lafur gytuno i glymbleidio ag unrhyw blaid arall. Ond dechreuwyd trafodaethau rhwng Ceidwadwyr, Plaid Cymru, a'r Democratiaid Rhyddfrydol, a dywedodd Rhodri ei fod yn dal yn obeithiol y gallai Llafur ddal i arwain y llywodraeth fel y blaid fwyaf. Methwyd ffurfio clymblaid ar ôl i'r Democratiaid Rhyddfrydol rhoi'r gorau i'r trafodaethau, a chynhaliwyd sesiwn arbennig yn y Cynulliad ar 25 Mai, tair wythnos ar ôl yr etholiad, i enwebu Morgan i gadw swydd y Prif Weinidog gyda llywodraeth leiafrifol o 26 sedd allan o 60. Dywedodd yn ystod y sesiwn:
Ym Mehefin 2007 dechreuodd trafodaethau rhwng Llafur a Phlaid Cymru am ffurfio llywodraeth glymblaid a lluniwyd y rhaglen llywodraethu ddadleuol Cymru'n Un. Ffurfiwyd y glymblaid ar ôl i 78.43% o aelodau Llafur pleidleisio o blaid clymblaid â Phlaid Cymru ("mwyafrif llethol" yn ôl Morgan) ar 6 Gorffennaf, a 92% o aelodau Plaid Cymru o blaid y diwrnod wedyn.
Barnau a pholisïau gwleidyddol
Rhyfel Irac
Ar rifyn 2 Chwefror 2006 y rhaglen BBC Question Time, recordiwyd yn Aberystwyth, gwrthododd Morgan dweud a oedd yn cefnogi Rhyfel Irac ar ôl i'r cwestiwn cael ei ofyn sawl tro gan aelodau'r gynulleidfa a'r panel a'r cyflwynydd, David Dimbleby. Dywedodd nid oedd ganddo farn oherwydd: "Ro'n i wedi gadael Tŷ'r Cyffredin - pe bawn i wedi aros yn y Senedd, byddwn i wedi cael pleidlais." Ar 16 Ebrill, 2007 cyfaddefodd i BBC Cymru y byddai mwy na thebyg wedi pleidleisio yn erbyn y rhyfel pe bai'n AS ar y pryd.
Yr iaith Gymraeg
Roedd Morgan yn siaradwr y Gymraeg ac yn credu nad yw'n "iaith y gorffennol", ond ni chefnogodd Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 gan ddweud taw deddf wan i sefydlu cwangos oedd hi. Derbyniodd Morgan feirniadaeth gan Gymdeithas yr Iaith am newid ei feddwl am y ddeddf ar ôl dod yn Brif Weinidog. Cefnogodd ddileu Bwrdd yr Iaith Gymraeg, ond nid pasio Deddf Iaith Newydd.
Iechyd
Gwnaeth Morgan nifer o addewidion ar ran y Blaid Lafur yng Nghymru ym maes iechyd. Yn ystod ei arweinyddiaeth cyflwynwyd gwaharddiad ysmygu a presgripsiynau am ddim yng Nghymru. Cyn etholiad Cynulliad 2007 amlinellodd cynlluniau ar gyfer sefydlu system gwyno er mwyn i gleifion a theuluoedd yng Nghymru fynegi eu pryderon am bolisi iechyd y llywodraeth. Dywedodd yn Ebrill 2007, "mae gweddill Prydain yn cenfigennu aton ni am fod y Cymry'n cael moddion am ddim, ac am fod y gwaharddiad smygu wedi dod i rym ymhell cyn Lloegr".
Tony Blair
bawd|200px|Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, Tony Blair, a Rhodri Morgan yn ystod ymgyrch etholiad Cynulliad 2007
Ar ôl i Brif Weinidog y Deyrnas Unedig, Tony Blair, ddatgan ar 10 Mai 2007 ei fwriad i ymddiswyddo ar 27 Mehefin y flwyddyn honno, dywedodd Morgan:
Ar yr un ddiwrnod dywedodd yn ystod cyfweliad ag ITV ei fod yn teimlo iddo gael ei drin yn wael gan Blair ar ôl i Blair sicrhau swydd Prif Weinidog Cymru i Alun Michael yn 1999:
Amddiffynnodd Ysgrifennydd Gwladol Cymru, Peter Hain, sylwadau Morgan gan ddweud: "Dwi wedi cysylltu â swyddfa Rhodri ac mae'r sylw wedi ei gymryd allan o'i gyd-destun."
Beirniadaeth
Roedd Morgan yn cael ei adnabod am ambell i sylw dadleuol, a arweinidod yn anochel at feirniadaeth gan ei wrthwynebwyr.
bawd|200px|Taflen a ddosbarthwyd i dai yn ward San Silian, [[Casnewydd, gan y Democratiaid Rhyddfrydol ym Mawrth 2007 sy'n beirniadu Morgan am ei sylwadau ar newid hinsawdd]]
Yn Chwefror 2007, derbyniodd Morgan feirniadaeth gan arweinwyr pleidiau eraill ar ôl dweud mewn araith ar newid hinsawdd: Dywedodd Ieuan Wyn Jones, arweinydd Plaid Cymru, bod y sylwadau yn "hollol anghyfrifol" a Mike German, arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol yn y Cynulliad, bod gan Morgan "agwedd hunanfodlon iawn" tuag at gynhesu byd-eang.
Yn hwyrach yn yr un mis, bu ragor o feirniadaeth ar ôl i Morgan ddweud jôc am Ian Paisley, arweinydd yr Unoliaethwyr Democrataidd, mewn cinio cyn cynhadledd y Blaid Lafur. Dywedodd fod Dr Paisley wedi troi'n Babydd cyn marw oherwydd y byddai'n well colli Pabydd na Phrotestant. Dywedodd llefarydd ar ran yr Unoliaethwyr Democrataidd "nid oedd yn sylw y byddai disgwyl i Brif Weinidog unrhyw ran o'r Deyrnas Gyfunol ei wneud", ac ymateb mab Dr Paisley, Ian, oedd dylai gwleidyddion "gael eu geni â chromosôm ychwanegol" fel bod eu croen yn fwy trwchus.
Morgan yn llygad y cyhoedd, dychan a diwylliant poblogaidd
Bu Morgan yn enwog yn llygad y cyhoedd am ei ddyfyniadau dryslyd yn y Saesneg, a rhoddwyd gwobr "baglu dros eiriau" (Foot in Mouth) yr Ymgyrch Saesneg Clir (The Plain English Campaign) iddo dwywaith. Enillodd y tro cyntaf yn 1998 pan atebodd Jeremy Paxman mewn cyfweliad ar y rhaglen BBC Two Newsnight, pan gafodd ei ofyn os oedd e'n dymuno bod yn arweinydd Llafur yn y Cynulliad newydd, gan ddweud "Does a one-legged duck swim in circles?". Yr ail dro, yn 2005, dywedodd mewn dadl yn y Cynulliad ar ddyfodol heddluoedd Cymru: "The only thing which isn't up for grabs is no change and I think it's fair to say, it's all to play for, except for no change." Ymatebodd Morgan i ennill y wobr yr ail waith gan ddweud:
Bu Morgan hefyd yn adnabyddus am y ddelwedd ganfyddadwy o'i wallt a'i ddillad anniben. Cafodd ei ddychanu ar y rhaglen S4C Cnex, gyda chyfeiriadau aml i'w wallt. Ar ail rifyn y pumed cyfres o raglen comedi BBC Cymru High Hopes, atebodd y cymeriad Kurt Stable (a chwaraewyd gan yr actor gwadd Dewi 'Pws' Morris) cwestiwn amlwg gan ddweud "Does Rhodri Morgan need a new jacket?".
Ym Mawrth 2005 cyrhaeddodd Morgan stiwdios BBC Cymru i ymddangos ar y rhaglen Dragon's Eye pan gafodd ei anfon i'r ystafell gwisgo anghywir gan aelod newydd o staff ar ôl cael ei gamgymryd am rodiwr ar gyfer y gyfres ffuglen wyddonol Doctor Who.
Ymddangosodd Morgan ar y rhaglen The Big Welsh Joke, a gyflwynwyd gan Rhod Gilbert ar BBC 2W, ym Mawrth 2007 yn dweud jôc am dân yn y Rhondda a dyn-tân Jamaicaidd o Gaerdydd.
Etifeddiaeth
Yn 2017 sefydlwyd Academi Morgan ym Mhrifysgol Abertawe, melin drafod newydd, wedi ei enwi ar ôl Rhodri. Nod yr Academi yw gwneud ymchwil a gomisiynwyd ac ymchwil 'awyr las' yn y gwyddorau cymdeithasol a'r celfyddydau a'r dyniaethau. Maent hefyd yn trefnu darlith flynyddol er cof am Rhodri Morgan. Traddodwyd y cyntaf ar 25 Medi 2018 gan Bruce Adamson, Comisiynydd Plant a Phobl Ifanc yr Alban, yn cymharu’r cynnydd a wnaed o ran sicrhau hawliau dynol plant a phobl ifanc yng Nghymru a’r Alban ers datganoli.
Enwyd cwch patrolio newydd yn FPV Rhodri Morgan, cwch sy'n rhan o fflyd fydd yn gofalu am ddyfroedd Cymru gan chwilio am weithgarwch pysgota anghyfreithlon.
Cyfeiriadau
Dolenni allanol
*Rhodri Morgan ar Gynulliad Cenedlaethol Cymru
* Gwefan ymgyrch etholiad Cynulliad 2007
*BBC Arlein | Newyddion | Morgan: Gosod stondin sosialaeth – adroddiad BBC ar gyfer etholiad 2007
*BBC Arlein | Newyddion | 'Y dyn a fentrodd yn hwyr' – adroddiad BBC ar yrfa wleidyddol Morgan
*BBC - De Ddwyrain - Rhodri Morgan – proffil BBC o Morgan
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Arweinwyr pleidiau gwleidyddol yng Nghymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Sant Ioan, Rhydychen
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Dyneiddwyr o Gymru
Categori:Gweision sifil o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Prif Weinidogion Cymru
Categori:Pobl a aned yng Nghaerdydd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Ramadeg yr Eglwys Newydd
|
[Wikipedia:cy] Rhyfel Irac
bawd|Ffilm o filwyr yr Unol Daleithiau'n cael eu croesawu; Mawrth 2003. Byr oedd y croeso hwn.
Yn 2003, fe aeth llywodraethau Unol Daleithiau America a'r Deyrnas Unedig i ryfel yn erbyn Irac a'i harlywydd Saddam Hussein, rhyfel a barodd hyd at 2011 pan adawodd lluoedd yr Unol Daleithiau.
Cred llawer fod yr Americanwyr, o dan eu llywydd George W. Bush am ddial ar Saddam Hussein ar ôl ymosodiadau terfysgol 11 Medi 2001, ond nid oes tystiolaeth am unrhyw gysylltiad rhwng Irac a'r ymosodiadau.
Fe brotestiodd miliynau o bobl yn erbyn y rhyfel yn Llundain ac yn ninasoedd eraill trwy'r wlad a thrwy'r byd ym mis Chwefror 2003, ond ni chafwyd effaith ar arweinwyr y ddwy wlad. Er hyn, parhaodd protestiadau am fisoedd i ddod.
Digwyddiadau yn arwain at ryfel
Rhyfel y Gwlff
Yn dilyn Rhyfel y Gwlff yn 1991 gosodwyd sancsiynau ar gyfundrefn Saddam hyd nes y cadarnhawyd fod unrhyw arfau dinistriol wedi eu dinistrio'n llwyr. Yn dilyn y rhyfel hyd 1998 arolygwyd Irac gan UNSCOM, gan ddarganfod a dinistrio deunydd cemegol a chyfarpar niwclear a deunydd arall a waharddwyd. Datblygodd gwrthdarro rhwng Irac a'r Cenhedloedd Unedig yn 1998 ac awdurdodwyd gan gyfundrefn Clinton ymgyrch fomio i rwystro Saddam rhag datblygu arfau dinistriol ac i ddileu ei allu i fygwth ei gymdogion.
9/11
Mae'r rhesymau dros yr ymosodiad ar Irac yn 2003 fel ei rhoddir gan lywodraeth yr Unol Daleithiau yn ddadleuol. Daeth y galwadau cyntaf am ryfel oddi wrth PNAC (Project for the New America) a'r American Enterprise Institute gyda dadleuon wedi eu seilio yn bennaf ar honiadau bod Saddam yn bygwth diddordebau America yn y rhanbarth. Nid dyma'r rhesymau serch hynny a roddodd gweinyddiaeth Bush ac nid yw'r rhesymau hyn erioed wedi cael eu cydnabod gan gyfundrefn America.
Mewn araith ar 12 Medi 2002 dechreuodd George W. Bush ymgyrch gyhoeddus i geisio argyhoeddi'r byd bod Saddam Hussein yn torri cyfyngiadau ar arfau dinistriol, hawliau dynol, carcharorion rhyfel Ciwait, terfysgaeth a gwrthod gadael i arolygwyr y CU yn ôl i Irac. Er honodd awdurdoadau Irac taw llawn anwireddau oedd yr araith, cytunodd nhw i adael yr arolygwyr i mewn ar 17 Medi 2002.
Y rhyfel
bawd|chwith|Bomio Irac; 2 Ebrill 2003. Llun: Landsat 7.
Dechreuodd yr ymosodiad a'r gwladychiad ar yr 20fed o Fawrth 2003 pan oresgynnodd lluoedd America gyda chynorthwy lluoedd Prydain, Awstralia, Denmarc a Gwlad Pwyl. Gorchfygwyd byddinoedd Saddam Hussein yn gyflym ac fe wnaeth ffoi. Ceisiodd y cynghrair a arweiniwyd gan America i sefydlu llywodraeth ddemocrataidd, ond methodd adfer cyfraith a threfn yn Irac. Arweiniodd yr anhrefn i ryfel cartref rhwng y Sunni a'r Shia yn Irac ac fe ddaeth al-Qaedia i weithredu yno. Dechreuodd gwledydd y cynghrair dynnu allan fel y cryfhodd y farn gyhoeddus yn erbyn y rhyfel. Mae'r rhyfel yn dal yn ddadleuol o gwmpas y byd.
Ar ôl y rhyfel
Ail-adeiladu Irac
Ar 20 Mai, 2003, cyhoeddodd America cynllun i Gyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig ar gyfer ail-adeiladu Irac.. Sonir yn y cynllun am greu llywodraeth newydd ac am osod y rhaglen ddadleuol "olew am fwyd" am gyfnod hirach na'r disgwyl.
Llywodraeth newydd Irac
Wrth drafod dyfodol llywodraeth Irac yn ystod cyfarfod yng Nghastell Hillsborough, Belffast, dywedodd yr Arlywydd Bush "Iraciaid o du mewn a thu allan y wlad fydd yn ffurfio'r llywodraeth newydd yno". Ar ôl sefydlu'r llywodraeth newydd, daeth galwadau o'r gwledydd sy'n ffinio ag Irac ar luoedd America a Phrydain i adael y wlad,.
Y gwrthryfel
Mater gymharol hawdd oedd gorchfygu byddin aneffeithiol Irac ar y maes agored ond yn fuan ar ôl diwedd swyddogol y rhyfel dechreuodd gwrthryfelwyr daro'n ôl yn erbyn lluoedd yr Unol Daleithiau.
Un o frwydrau mwyaf y gwrthryfel oedd Brwydr Fallujah yn 2004 pan wnaeth lluoedd America gyfres o gyrchoedd milwrol yn erbyn y ddinas honno am ei bod yn gadarnle i wrthryfelwyr.
Roedd y gwrthryfelwyr yn cynnwys cyn-aelodau o'r Blaid Baath a chefnogwyr Saddam Hussein, grwpiau Sunni, a grwpiau Shia fel Byddin y Mahdi dan arweinyddiaeth Muqtada al-Sadr. Cymhlethwyd y sefyflla gan y ffaith fod y grwpiau hyn yn tueddu i fod yn elyniaethus i'w gilydd, yn arbennig y Baathiaid a'r grwpiau Sunni ar y naill law a'r grwpiau Shia ar y llaw arall. Credir yn ogystal fod nifer o dramorwyr yn y wlad, rhai ohonyn nhw'n ymladd gyda'r grwpiau uchod ac eraill yn perthyn i grwpiau terfysgol gan gynnwys Al Qaeda a grwpiau sy'n gweithredu yn enw y mudiad terfysgol hwnnw.
Cyfiawnhau'r rhyfel
Yn ystod y rhyfel, protestiodd miliynau o bobl yn erbyn y rhyfel yn Llundain a thrwy'r byd gan ddod i'w hanterth yn Chwefror 2003; ond ni chafwyd effaith ar arweinwyr yr Unol Daleithiau, y Deyrnas Unedig na gwledydd eraill y Cynghreiriaid. Un o'r prif resymau dros benderfyniad Tony Blair dros fynd i'r Rhyfel oedd ei honiad fod gan Irac y gallu i ymosod gyda chemegau gwenwynig ar Brydain, gyda dim ond 45 munud o rybudd.
Ar 15 Mehefin 2009 cyhoeddodd Prif Weinidog Prydain, Gordon Brown, ymchwiliad i'r hyn a arweiniodd i'r Rhyfel gan gynnwys y 'rhesyma' a'r dystiolaeth a oedd ar gael i wneud y penderfyniad o fynd i'r rhyfel, 'er mwyn dysgu gwersi ar gyfer y dyfodol'. Gelwir yr ymchwiliad hwn yn Ymchwiliad Chilcot i Ryfel Irac a chychwynwyd ar y gwaith ar 24 Tachwedd 2009.
Cost y rhyfel
Yn ystod Rhyfel Irac, a hyd at ddiwedd Mehefin 2005, bu farw 654,965 o bobl yn ôl y Lancet
Cyfeiriadau
Dolenni allanol
* BBC Cymru'r Byd – Ffeil: Rhyfel Irac
Categori:2003
Categori:Hanes Irac
Irac
Irac
Irac
Irac
Irac
|
[Wikipedia:cy] Senedd Cymru
:Erthygl am y sefydliad gwleidyddol yw hon. Am yr adeilad sy'n gartref i'r sefydliad gweler Adeilad y Senedd
Senedd Cymru () neu'r Senedd yw'r corff datganoledig sy'n cael ei ethol yn ddemocrataidd i drafod polisïau ac sy'n cymeradwyo deddfwriaeth sy'n ymwneud â Chymru. Rhan o'i waith yw dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif. Rhwng Mai 1999 a Mai 2020, enw'r sefydliad oedd Cynulliad Cenedlaethol Cymru (). Sefydlwyd y Cynulliad ym 1999 ar ôl cynnal refferendwm ym 1997.
Ceir 60 o aelodau, neu 'Aelodau o'r Senedd' (AS) a etholir (ers 2011) am dymor o bum mlynedd; mae 40 ohonynt yn cynrychioli etholaeth ddaearyddol ac 20 yn cael eu hethol dan drefn cynrychiolaeth gyfrannol dull D'Hondt dros y pum etholaeth ranbarthol yng Nghymru. Mae'r Senedd yn gweithredu system un siambr, hynny yw, nid oes 'ail siambr' i ddeddfwrfa Cymru.
Ffurfiwyd y Cynulliad Cenedlaethol yn dilyn Deddf Llywodraeth Cymru 1998, a oedd yn ymateb i Refferendwm datganoli i Gymru, 1997. Mae'r Senedd a Llywodraeth Cymru yn ddau gorff ar wahân - yr un fath â Senedd y Deyrnas Unedig a Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Y corff democrataidd sy'n cynrychioli buddiannau Cymru a'i phobl, sy'n llunio cyfreithiau Cymru ac sy'n gwneud Llywodraeth Cymru'n atebol yw Senedd Cymru.
Yr enw ar gorff corfforaethol Senedd Cymru yw Comisiwn y Senedd.
Etholiadau
Mae aelodau yn cael eu hethol am dymor penodedig. Pedair blynedd oedd y tymor gwreiddiol, ond yn sgil deddfwriaeth yn San Steffan i greu Seneddau o 5 mlynedd ymestynnwyd cyfnod y Senedd i bum mlynedd. Cynhaliwyd etholiadau ym 1999, 2003, 2007, 2011, 2016 a 2021. Cynhelir is-etholiadau os oes sedd etholaeth leol o'r Senedd yn dod yn wag, ond os oes gwagle ar y rhestr ranbarthol bydd pleidiau gwleidyddol yn enwebu'r unigolyn nesaf ar y rhestr i ymuno â'r Senedd.
Ar 27 Tachwedd 2019 pasiwyd deddf, sef y Ddeddf Senedd ac Etholiadau, i roi'r bleidlais i bobl 16 oed, yn dechrau o etholiadau Senedd 2021. Yn ogystal, cafodd preswylwyr o dramor sy'n byw yng Nghymru hawl i bleidleisio. Adeg y bleidlais ar y ddeddf, roedd 41 o 60 aelod o blaid y newid gyda Llafur a Phlaid Cymru o blaid a'r Ceidwadwyr a Phlaid Brexit yn erbyn. Roedd y ddeddf hefyd yn rhoi enw newydd dwyieithog i'r Cynulliad fel yr oedd, sef Senedd Cymru a Welsh Parliament, er gwaethaf ymgyrchu i gael enw uniaith Gymraeg ar y sefydliad. Yn ymarferol, er bod enw dwyieithog ar y sefydliad, tueddir i'w alw'n Senedd yn y ddwy iaith.
Ym Mai 2024, pleidleisiodd y Senedd dros gynyddu nifer yr aelidau o 60 i 96, gyda chefnogaeth Llafur a Phlaid Cymru. O 2026 ymlaen, fe fydd etholiadau Seneddol yn cael eu cynnal bob pedair blynedd yn hytrach na phob chwe blynedd.
Grymoedd
Grymoedd deddfu
Gweler Pwerau Senedd Cymru am ragor o fanylion.
Cafodd grymoedd i basio mesurau deddfwriaethol o fewn meysydd penodol eu rhoi ar ddechrau'r Trydydd Cynulliad ym Mai 2007 dan Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006.
Ar 3 Mawrth 2011, cynhaliwyd refferendwm i benderfynu a ddylai'r Cynulliad gael y pŵer i lunio ei ddeddfau ei hun. Pleidleisiodd pobl Cymru o blaid y cynnig. Ers 2017, defnyddir model cadw pwerau yn ôl, ac mae gan y Senedd yr hawl i ddeddfu mewn unrhyw faes sydd heb ei eithrio.
Aelodau'r Senedd
Mai 2021-Mai 2026
Mai 2016-Mai 2021
2011-Mai 2016
Gweler hefyd
* Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999
* Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2003
* Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007
* Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011
* Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016
* Etholiad Senedd Cymru, 2021
* Etholiad nesaf Senedd Cymru
Gweler hefyd
* Gwleidyddiaeth Cymru
* Rhestr o etholaethau Cymru
* Comisiwn ar Ddatganoli yng Nghymru
* Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011
Cyfeiriadau
Dolenni allanol
*Gwefan Senedd Cymru
*
*Pleidleisiau yn y refferendwm, 1997
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Rhestrau gwleidyddion
|
[Wikipedia:cy] Llywodraeth Cymru
180px|bawd
Llywodraeth Cymru () yw'r llywodraeth ar gyfer Cymru sy'n cynnwys y Prif Weinidog a'i Gabinet. Hyd mis Mai 2011, yr enw oedd Llywodraeth Cynulliad Cymru (). Newidiwyd yr enw er mwyn osgoi dryswch rhwng y llywodraeth ei hun sydd, fel pob llywodraeth, yn gorff gweithredol, a Senedd Cymru, sy'n gorff deddfwriaethol. Fe'i cyfansoddwyd dan Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006; mae Senedd Cymru a Llywodraeth Cymru yn ddau gorff ar wahân - yr un fath â Senedd y Deyrnas Unedig a Llywodraeth y Deyrnas Unedig neu unrhyw lywodraeth a senedd arall. Y corff democrataidd, etholedig, sy'n cynrychioli buddiannau Cymru a'i phobl, sy'n llunio cyfreithiau Cymru ac sy'n gwneud Llywodraeth Cymru'n atebol yw Senedd Cymru. Hyd at Mai 2020 yr enw ar Senedd Cymru oedd 'Cynulliad Cenedlaethol Cymru'.
Aelodau'r Cabinet a Gweinidogion
Dyma gyfansoddiad presennol Llywodraeth Cymru (ers 17 Gorffennaf 2024):
Ysgrifenyddion y Cabinet
Gweinidogion
Gweler hefyd
* Senedd Cymru
* Datganoli
* Llywodraeth
* Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011
Cyfeiriadau
Dolen allanol
* Gwefan swyddogol Llywodraeth Cymru
Categori:Sefydliadau Cymru
|
[Wikipedia:cy] Clwyd
bawd|320px|Arfbais Cyngor Clwyd
Sir weinyddol yng ngogledd-ddwyrain Cymru a fodolai o 1974 hyd 1996, oedd Clwyd. Cafodd ei henwi ar ôl Afon Clwyd am fod yr afon honno'n rhedeg trwy ei chanol. Roedd ei diriogaeth yn cyfateb yn fras i'r Berfeddwlad ganoloesol. Yr Wyddgrug oedd canolfan weinyddol y sir.
Mae'n dal i fodoli fel sir cadwedig.
bawd|canol|Clwyd yng Nghymru, 1974-1996
Cynghorau dosbarth
*Alun a Glannau Dyfrdwy
*Colwyn
*Delyn
*Glyndŵr
*Rhuddlan
*Wrecsam
Gweler hefyd
*Afon Clwyd, prif afon y sir
*Bryniau Clwyd, sy'n ymestyn trwy ganol yr hen sir
*De Clwyd (etholaeth Cynulliad)
*De Clwyd (etholaeth seneddol)
*Dyffryn Clwyd, dyffryn yng nghanol y sir
*Dyffryn Clwyd, cantref canoloesol
*Dyffryn Clwyd (etholaeth Cynulliad)
*Dyffryn Clwyd (etholaeth seneddol)
*Gorllewin Clwyd (etholaeth Cynulliad)
*Gorllewin Clwyd (etholaeth seneddol)
Categori:Clwyd
Categori:Dadsefydliadau 1996
Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Siroedd cadwedig Cymru
|
[Wikipedia:cy] Tywysog Cymru
bawd|262x262px|Cerflun o Owain Glyn Dŵr yng Nghorwen.
Tywysog Cymru yw teitl etifedd diymwad coron y Deyrnas Unedig. Diben gwreiddiol y teitl oedd i uno Cymru dan benarglwyddiaeth Tywysog Gwynedd. Y person cyntaf i ddefnyddio'r teitl oedd Dafydd ap Llywelyn, ond Llywelyn ap Gruffudd oedd y cyntaf i gael ei gydnabod fel Tywysog Cymru, gyda sefydlu Tywysogaeth Cymru ym 1267. Ar ôl cwymp Llywelyn ym 1282 cafodd y dywysogaeth a'r teitl eu meddiannu gan goron Lloegr, ac ers arwisgo Edward o Gaernarfon ym 1301 mae'r teitl wedi cael ei roi i aer brenin Lloegr. Mae rhai eraill wedi hawlio'r teitl, yn bennaf Dafydd ap Gruffudd, Owain Lawgoch ac Owain Glyn Dŵr.
Tywysogion brodorol Cymru
Tarddiad y teitl
bawd|210x210px|Darlun fodern o Owain Gwynedd
Disgrifiodd Owain Gwynedd ei hun fel "Owinus, rex Wallie" (Owain, brenin Cymru) yn ei lythr cyntaf o dri at frenin Ffrainc; yr ymdrech cyntaf gan arweinydd Cymreig i sefydlu perthynas diplomataidd gyda brenin cyfandirol. Yn 1163, dim ond 4 mis ar ol cyfarfod Woodstock, dechreuodd ddisgrifio'i hun fel "Tywysog y Cymry". Mewn ymateb, ysgrifennodd Thomas Beckett mewn llythyr at y Pab Alecsander III, "the Welsh and Owain who calls himself prince" ac fod "the lord king was very moved and offended". Dywed yr awdur Roger Turvey fod newid hyn yn un arwyddocaol i Owain ac y byddai ef a'r brenin Harri yn gwybod yn iawn fod "princeps" yn cyfeirio at lywodraethwr sofran gwlad yng nghyfraith Rhufeinig. Dywed Huw Price fod y newid yn arwydd o wrthod israddoldeb i'r brenin tra bod J. Beverly Smith yn awgrymu mai adlewyrchu ei safle fel arweinydd di-gwestiwn Cymru oedd Owain. Dywed Sean Duffy fod y teitl wedi'i newid i anwybyddu Harri.
Diwedd y ddefnydd Gymreig
bawd|215x215px|Ffynnon Llywelyn, Cilmeri, Powys. Dywedir mai dyma safle y golchwyd pen Llywelyn ar ôl iddo gael ei ladd a'i dorfynyglu (decapitate).
Yn dilyn uno Cymru dan reolaeth tywysogion Llywelyn, arweiniodd Brenin Edward I o Loegr 15,000 o ddynion i gipio Cymru yn dilyn sawl ymdrech aflwyddiannus gan frenhinoedd Lloegr i gadw gafael ar Gymru. Arweiniwyd y Cymry gan Llywelyn ap Gruffydd a wnaeth hefyd ymgais i recriwtio mwy o filwyr Cymreig yn y canolbarth.
Yn 1267, adnabyddywd Llywelyn fel tywysog Cymru annibynol gan goron Lloegr yng Nghytundeb Maldwyn a adnabyddodd hefyd hawl i lywelyn dderbyn wrogaeth gan yr uchelwyr brodorol. Llywelyn oedd yr unig dywysog i goron Lloegr ei adnabod yn y modd hyn ond roedd yn rhaid iddo dalu 25,000 o farciau er gwaethaf ei incwm a oed o bosib o gwmpas 5,000 o farciau. Yn y pendraw, gwrthododd Llywelyn dalu a gwrthododd dalu gwrthogaeth i Edward. Goresgynodd fyddin Edward ac ennill brwydr yn ei erbyn gan orfodi termau llym Cytundeb Aberconwy gan golli tir a llawer o arian. Adeiladodd Edward res o gestyll mawr i gadw'r Cymry dan reolaeth — gan gynnwys cestyll Rhuddlan, Conwy, Caernarfon, Biwmares, a Harlech.
Yn 1282, fe wnaeth trethi newydd a cham-drin gan swyddogion lleol y goron arwain at wrthryfel Cymreig. Cynigwyd iarllaeth Seisnig i Llywelyn ond ymatebodd Llywelyn fod pobl Eryri yn;
bawd|Carreg goffa Llywelyn ap Gruffudd, yng Nghilmeri lle cafodd ei ladd yn 1282.|237x237pxAr ôl teithio i'r de, gwahanwyd Llywelyn oddi wrth ei filwyr a lladdwyd ef ger Llanfair-ym-Muallt; dyma oedd diwedd annibyniaeth Cymru. Anfonwyd ei ben i Lundain, a'i roi ar bicell ar giât Tŵr Llundain a'i goroni gyda eiddew, symbol o fod tu hwnt i'r gyfraith. Safodd y pen ar y giât am o leiaf pymtheg mlynedd. Lladdwyd Llywelyn ym Mrwydr Pont Orewin gan filwyr o Loegr mewn tric cudd yn ôl un ffynhonnell. Roedd Llywelyn dan yr argraff ei fod yn mynd yno ar gyfer trafodaethau. Parediwyd pen Llywelyn trwy Lundain a'i osod ar bigyn Tŵr Llundain gyda choron sarhaus o ddail llawryf.
Dal Dafydd
Casglodd Dafydd benaethiaid Gwynedd yngyd yn Ninbych i geisio ail-ddechrau rhyfel egniol ond ni chafodd fawr o lwyddiant. Curwyd Dafydd ger Dolbadarn gan Iarll Warwick. Ciliodd Dafydd gan ddioddef o newyn ac oerni i Nanhysglain ger Bera Mawr. Ar 21 Mehefin 1283, bradychwyd y criw gan Einion ap Ifor, Esgob Bangor, Gronwy ab Dafydd a'u cludo i Gastell Rhuddlan ac Edward. Cymerwyd Dafydd dan warchodlu cryf i Amwythig a chafwyd ef yn euog o flaen 100 o farwniaid, 11 iarll ac Edward ei hun. Ef oedd y person nodedig cyntaf i gael ei grogi, diberfeddu a chwarteru. Cymerwyd meibion Dafydd i gastell Seisnig lle cysgodd un ohonynt mewn cawell am gyfnod. Cymerwyd y Dywysoges Gwenllian i fynachlog Seisnig am ei bywyd cyfan heb allu siarad Cymraeg.
Cyhoeddodd Statud Rhuddlan 1284 fod Pura Wallia yn "annexed an united to the crown of the said kingdom as part of the said body". Cymerwyd Tlysau Coron Cymru a chreiriau sanctaidd gan gynnwys rhan tybiedig o groes Iesu Grist i gysegr Edward y Cyffeswr yn Abaty Westminster er mwyn dangos fod coron Lloegr wedi cymeryd coron Cymru.
Owain Glyndŵr
bawd|146x146px|Arfbais Owain Glyndŵr.Cyhoeddwyd Owain Glyn Dŵr yn dywysog Cymru ar 16 Medi 1400 yn Glyndyfrdwy gyda 300 o gefnogwyr. Cefnogwyd Glyndŵr gan Rhys ap Tudur Fychan, Gwilym ap Tudur, Rhys Ddu, Rhys Gethin, Gwilym Gwyn ap Rhys Llwyd ac yn 1401, Henry Dunn a roddodd gyngor ar frwydro. Enillodd Gwilym ap Tudur Conwy yn 1401 ac enillodd Glyndŵr Frwydr Hyddgen. Lladdwyd un o gefnogwyr Glyndŵr, Llywelyn ap Gruffudd Fychan gan y brenin yn 1401 a dechreuwyd Deddfau Penyd yn erbyn Cymru yn 1402. Cynhaliwyd Seneddau ym Machynlleth yn 1404 ac yn Harlech yn 1405. Ysgrifennwyd Lythyr Pennal yn 1406 gan gynnwys ei weledigaeth dros adfer Eglwys annibynnol Cymru a'i chanolbwynt yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi yn ogystal a chreu prifysgolion yn Ne a Gogledd Cymru. Yn 1408 collwyd cestyll Aberystwyth a Harlech a llosgwyd ei gartref Sycharth a bu brwydrau ola'r gwrthryfel yn 1412. Bu farw ei fab Gruffuddyn 1411 yn nhŵr Llundain ac hefyd yn hwyrach ei wraig Margaret Hanmer a'i ferched Alys a Catrin. Roedd Llythyr Pennal a Sêl Fawr Owain yn symbolau o hyder y cyfnod. Fe wrthododd Maredudd ab Owain Glyn Dŵr bardwn swyddogol tan 1421.
Rhestr Tywysogion Cymru Brodorol
Tywysogion anfrodorol, Seisnig
Enwyd mab brenin Lloegr, a anwyd yng Nghaernarfon yn "Dywysog Cymru" yn 1301 a pherchnogwyd holl diroedd y teuluoedd a rhyfelodd yn erbyn y goron Seisnig. Mewn ymateb i gwymp Teyrnas Gwynedd, dywedodd un bardd, "Ac yna taflwyd Cymru oll i'r llawr".
Roedd defnydd o'r teitl yn parhau hefyd erbyn yr 17g. Yn 1616, fe wnaed Charles I yn Dywysog Cymru yng ngastell Ludlow. Disgrifir Cymru fel 'dominion and principalities of Wales and the marches" a statws yr orsedd fel "princely throne of Wales" gan awdur yn yr un flwyddyn.
Yn 1911, penderfynodd bwyllgor yn San Steffan fod Cymru yn dywysogaeth ac nid yn frenhiniaeth ac felly ni ddylid cynnwys arfau Cymru yn arfau y Deyrnas Unedig. Yn 1912, ychwanegwyd arfbais Cymru i gymryd lle un Saxony ar standard (baner) "Tywysog Cymru".
Rhestr o dywysogion anfrodorol Seisnig
#Edward o Gaernarfon 1301-1307
#Edward, y Tywysog Du 1343-1376
#Rhisiart o Bordeaux 1376-1377
#Harri Mynwy 1399-1413
#Edward o Westminster 1454-1471
#Edward mab Edward IV 1471-1483
#Edward o Middleham 1483-1484
#Arthur Tudur 1489-1502
#Harri Tudur 1504-1509
#Harri Stuart 1610-1612
#Siarl Stuart 1616-1625
#Siôr mab Siôr I 1714-1727
#Frederick 1729-1751
#Siôr mab Frederick 1751-1760
#Siôr y Rhaglyw Dywysog 1762-1820
#Albert Edward 1841-1901
#Siôr mab Edward VII 1901-1910
#Edward mab Siôr V 1910-1936
#Siarl Mountbatten-Windsor (1958-2022)
#William Mounbatten-Windsor (2022 - )
Cyfeiriadau
|
[Wikipedia:cy] Rhestr nofelwyr
Cymru
Cymraeg
:Gweler Rhestr o nofelwyr Cymraeg.
Saesneg
*Rhoda Broughton
*Stevie Davies
*Amy Dillwyn
*Maurice Edelman
*Ken Follett
*Menna Gallie
*Niall Griffiths
*Richard Hughes
*Siân James
*Jack Jones
*Bernard Knight
*Richard Llewellyn
*Leslie Norris
*John Cowper Powys
*Allen Raine
*Alun Richards
*Bernice Rubens
*Howard Spring
*Craig Thomas
*Alice Thomas Ellis
*Leslie Thomas
*Richard Vaughan
*Amabel Williams-Ellis
*Carole Cadwalladr
Ffrainc (Ffrangeg)
*Gustave Flaubert
*Louis Hémon
*Victor Hugo
*Jules Verne
Lloegr
*Kingsley Amis
*Martin Amis
*Jane Austen
*Anne Brontë
*Charlotte Brontë
*Emily Brontë
*Wilkie Collins
*Joseph Conrad
*Daniel Defoe
*Charles Dickens
*George Eliot
*Sebastian Faulks
*Elizabeth Gaskell
*Thomas Hardy
*George Orwell
*Terry Pratchett
*J. K. Rowling
*Mary Shelley
Unol Daleithiau
*J. D. Salinger
Nofelwyr
*
|
[Wikipedia:cy] Under Milk Wood
(ar gyfer yr addasiad Cymraeg, gweler Dan y Wenallt)
Drama radio enwog 'ar gyfer lleisiau' gan Dylan Thomas a gyhoeddwyd yn 1954 yw Under Milk Wood. Fe'i haddaswyd yn ddrama lwyfan yn ddiweddarach a'i gwneud yn ffilm yn 1971. Mae'r ddrama yn defnyddio barddoniaeth fel cyfrwng; mae'n disgrifio digwyddiadau un diwrnod yn unig ym mhentref dychmygol Llareggub. Mae'n fwy na phosib fod nifer o'r cymeriadau'n seiliedig ar bobl go-iawn a oedd yn byw yn Nhalacharn.
bawd|Clawr DVD fersiwn ffilm Pip Broughton 2015
bawd|Clawr y DVD o'r ffilm o 1971
bawd|Poster ffilm Kevin Allen 2015
Cyfieithwyd y ddrama i'r Gymraeg gan T. James Jones dan y teitl Dan y Wenallt. Bu i Eigra Lewis Roberts addasu a chyfieithu'r ddrama i Gymraeg 'ogleddol ym 1979, a galw'r addasiad yn Dan Gysgod Bryn Llaethog. Llwyfannwyd yr addasiad hwnnw gan gwmni drama o Ddolwyddelan yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1979.
"Llareggub" yw "buggerall", o'i ddarllen am yn ôl, enghraifft o hiwmor Dylan.
Ers y 1970au, cafwyd sawl addasiad ar lwyfan, ffilm, ar deledu, ar dâp/CD ac mewn animeiddio. Yn 2015, cafwyd dwy ffilm wahanol iawn i'w gilydd, un gan Pip Broughton a'r llall gan Kevin Allen.
Cymeriadau
* First Voice
* Second Voice
* First Drowned
* Captain Cat
* Second Drowned
* Woman's Voice
* Third Drowned
* Fourth Drowned
* Fifth Drowned
* Mr Mog Edwards
* Miss Myfanwy Price
* Jack Black
* Evans the Death
* Waldo's Mother
* Little Boy Waldo
* Waldo's wife
* Mr Waldo
* First Neighbour
* Second Neighbour
* Third Neighbour
* Fourth Neighbour
* Matti's Mother
* Little Girl Matti
* First Woman
* Preacher
* Second Woman
* Third Woman
* Fourth Woman
* Mrs Ogmore-Pritchard
* Mr Ogmore
* Mr Pritchard
* Gossamer Beynon
* Organ Morgan
* Utah Watkins
* Mrs Utah Watkins
* Ocky Milkman
* Atilla Rees
* A Voice
* Mrs Willy Nilly
* Lilly Smalls
* Mae Rose-Cottage
* Butcher Beynon
* Rev. Eli Jenkins
* Mr Pugh
* Mrs Organ Morgan
* Mary Ann Sailors
* Dai Bread
* Polly Garter
* Nogood Boyo
* Lord Cut-Glass
* Voice of a Guide-Book
* Mrs Beynon
* Mrs Pugh
* Mrs Dai Bread One
* Mrs Dai Bread Two
* Willy Nilly
* Mrs Cherry Owen
* Cherry Owen
* Sinbad
* Old Man
* Man's Voice
* Fisherman
* Children's voices
* Gwennie
* Billy
* Johnnie Cristo
* Dicky
* Rosie Probert
* Child
* Bessie Bighead
* A Drinker
Cynyrchiadau nodedig
Addasiadau
Ffilm a Theledu
* Under Milk Wood (ffilm 1971)
* Under Milk Wood (ffilm Kevin Allen 2015) (fersiwn Cymraeg a Saesneg)
* Under Milk Wood (ffilm Pip Broughton 2015)
Tapiau a Cryno ddisgiau (CD)
Under Milk Wood (CD) (12.99).jpg|Cryno ddisg: Under Milk Wood (CD); cyhoeddwyd Ebrill 2008
Under Milk Wood (BBC).jpg|Fersiwn y BBC: Under Milk Wood. Richard Burton yn darllen drama enwog Dylan Thomas, Dan y Wenallt, yn Saesneg.
Under Milk Wood EMI 1992.png|bawd|Clawr CD EMI 1992
Animeiddio
Addaswyd y ddrama yn gyfres wedi'i hanimeiddio ym 1992, wedi'i chomisiynu gan S4C. Cynhyrchwyd y ffilm gan Gynyrchiadau Siriol gyda chefnogaeth Onward Production a BBC Pebble Mill. Defnyddwyd y recordiad o'r ddrama radio o 1954 fel y lleisiau yn y fersiwn Saesneg.
Theatr
Mae'r ddrama wedi'i haddasu ar gyfer nifer o weithiau gan gynnwys cynhyrchiad Cwmni Theatr Cymru ym 1968.
Llyfrau
Rhai llyfrau'n ymwneud â'r ddrama:
Dylan Thomas Omnibus, The Under Milk Wood, Poems, Stories and Broadcasts.jpg|The Dylan Thomas Omnibus; Hydref 2003; casgliad amrywiol o waith y llenor cymhleth Dylan Thomas a phumed darllediad y ddrama.
Penguin Modern Classics Under Milk Wood.jpg|Fersiwn Penguin; Chwefror 2000
Cyfeiriadau
Categori:Dramâu 1954
Categori:Dramâu radio Saesneg
Categori:Gweithiau gan Dylan Thomas
Categori:Llenyddiaeth Saesneg Cymru
Categori:Talacharn
|
[Wikipedia:cy] Alun Richards
Nofelydd yn yr iaith Saesneg o Abertawe oedd Alun Richards (27 Hydref 1929 – 2 Mehefin 2004).
Cafodd ei eni ym Mhontypridd.
Llyfryddiaeth
*The Elephant You Gave Me (1963)
*The Rome Patch (1966)
*A Woman of Experience (1969)
*Home to an Empty House (1974)
*Dai Country (1973) (storiau)
*The Former Miss Merthyr Tydfil (storiau) (1976)
*Ennal's Point (1977)
*Against the Waves (1978)
*Barque Whisper (1979)
*A Touch of Glory (1980)
*Days of Absence (hunangofiant) (1986)
*Carwyn: A Personal Memoir (2002)
*Scandalous Thoughts (storiau) (2003)
Dolen allanol
* Ysgrif goffa Meic Stephens yn The Independent
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Nofelwyr Saesneg
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Pobl o Bontypridd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Pontypridd
|
[Wikipedia:cy] Arlunydd
Person sy'n paentio neu'n darlunio mewn celf yw arlunydd neu artist, a hynny ar gyfrwng 2-ddimensiwn fel arfer. Ymhlith yr arlunwyr enwocaf, Cymreig mae Kyffin Williams a Gwen John.
Rhestr o arlunwyr benywaidd
Mae'r canlynol yn arlunwyr o wledydd Prydain a nodir yn y gyfrol English Female Artists gan Ellen Creathorne Clayton (1876).
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P1343 wd:Q19702581 }
|section=
|sort=569
|columns=label,P18,P569,P19,P570,P20,P106,P101,P22,P25,P7,P9,P26,P40,P463,P27,P1472,P373,item
|thumb=128
|min_section=2
}}
Gweler hefyd
* Rhestr arlunwyr enwog
|
[Wikipedia:cy] Rhestr arlunwyr
Dyma restr o arlunwyr, wedi'u trefnu yn ôl gwlad mewn trefn gronolegol.
Cymru (neu o dras Gymreig)
*Trajan Hughes (tua 1670 – 1743)
*John Dyer (?1699–1758)
*Richard Wilson (tua 1713 – 1782)
*Thomas Jones (1742–1803)
*Moses Griffith (1747–1819)
*John Ingleby (1749–1808)
*John Downman (1750–1824)
*Edward Pugh (1761–1813)
*Thomas Barker (1769–1847)
*Hugh Hughes (tua 1790 – 1863)
*John Gibson (1790–1866)
*Penry Williams (1800–1885)
*William Roos (1808–1878)
*Mary Lloyd (1819–1896)
*Dafydd Richards (1829–1897)
*Edward Burne-Jones (1833–1898)
*William Goscombe John (1860–1952)
*Albert de Belleroche (1864–1944)
*Frank Brangwyn (1867–1956)
*Mia Arnesby Brown (1867–1931)
*Gwendolen Williams (1870–1955)
*Christopher Williams (1873–1934)
*Gwen John (1876–1939)
*Augustus John (1878–1961)
*Llewelyn Lloyd (1879–1949)
*Arthur Cadwgan Michael (1881‒1965)
*James Dickson Innes (1887–1914)
*Margaret Lindsay Williams (1888–1960)
*Cedric Morris (1889–1982)
*Nina Hamnett (1890–1956)
*Evan Walters (1893–1951)
*Vincent Evans (1894–1976)
*David Jones (1895–1974)
*Robert Lambert Gapper (1897–1984)
*Archie Rhys Griffiths (1902–1971)
*Ray Howard-Jones (1903–1996)
*Ceri Richards (1903–1971)
*Nicholas Evans (1907–2004)
*Will Roberts (1907–2000)
*George Chapman (1908–)
*Ivor Williams (1908–1982)
*Merlyn Evans (1910–1973)
*Alfred Janes (1911–1999)
*Vera Bassett (1912–1997)
*Brenda Chamberlain (1912–1971)
*John Petts (1914–1991)
*David Bell (1915–1959)
*John Elwyn (1916–1997)
*Elis Gwyn Jones (1918–1999)
*Kyffin Williams (1918–2006)
*Joan Baker (1922–2017)
*Donald McIntyre (1923–2009)
*Ernest Zobole (1927–1999)
*Colin Jones (1928–1967)
*Aneurin Jones (1930–2017)
*John Knapp-Fisher (1931–2015)
*Gwilym Prichard (1931–2015)
*Claudia Williams (1933–2024)
*Mary Lloyd Jones (1934–)
*Ifor Davies (1935–)
*Andrew Vicari (1938–2016)
*David Woodford (1938–)
*Annie Williams (1942–)
*Peter Prendergast (1946–2007)
*Keith Andrew (1947–2025)
*Peter Lord (1948–)
*Richard Deacon (1949–)
*Shani Rhys James (1953–)
*Iwan Bala (1956–)
*Sue Williams (1956–)
*Cerith Wyn Evans (1958–)
*Brendan Burns (1963–)
*Elfyn Lewis (1969–)
*Bedwyr Williams (1974–)
*Manon Awst (1983–)
Yr Almaen
*Albrecht Dürer
*Max Ernst
*Caspar David Friedrich
*Otto Freundlich
Belg
*René Magritte
Ffrainc
*Georges Braque
*Paul Cézanne
*Paul Gauguin
*Marcel Duchamp
*Fernand Léger
*Édouard Manet
*Henri Matisse
*Claude Monet
*Nicolas Poussin
*Pierre-Auguste Renoir
*Auguste Rodin
Yr Eidal
*Giovanni Bellini
*Gian Lorenzo Bernini
*Sandro Botticelli
*Antonio Canova
*Caravaggio
*Donatello
*Giorgio de Chirico
*Giorgione
*Giotto
*Leonardo da Vinci
*Michelangelo
*Amedeo Modigliani
*Parmigianino
*Piero di Cosimo
*Raffaello Sanzio
*Rosso Fiorentino
*Tintoretto
*Tiziano Vecello
Yr Iseldiroedd
*Hieronymus Bosch
*Piet Mondrian
*Rembrandt
*Vincent van Gogh
*Jan Vermeer
Lloegr
*William Blake
*John Constable
*Jacob Epstein
*Thomas Gainsborough
*Eric Gill
*Henry Moore
*Bridget Riley
*Joshua Reynolds
*Graham Sutherland
*J.M.W. Turner
Mecsico
*Frida Kahlo
Rwsia
*Marc Chagall
*Wassily Kandinsky
*El Lissitzky
*Kazimir Malevich
*Alexander Rodchenko
*Vladimir Tatlin
Sbaen
*Salvador Dalí
*Francisco Goya
*El Greco
*Pablo Picasso
*Diego Velázquez
Siapan
* Moronubu (m.1694)
* Anchi (fl. c.1700-1720?)
* Masonobu (c.1686-1764)
* Haronobu (c.1725-1770)
* Koryusai (fl. c.1765-c.1784)
* Shunsho (1726-1792)
* Kiyonaga (1752-1815)
* Utamaro (1753-1806)
* Eishi (1756-1829)
* Sharaku (fl. 1794-95)
* Eisho (fl. 1790au)
* Kikumaro (fl. 1800au)
* Hokusai (1760-1849)
* Toyokuni (1769-1825)
* Toyokuni II (1802-c.1835)
* Hokuei (fl. 1830au)
* Kunisada (1786-1864)
* Eisen (1790-1848)
* Hiroshige (1797-1858)
* Kuniyoshi (1798-1861)
* Hiroshige III (1841-1894)
* Yoshimitsu (fl. 1870au)
* Yoshitoshi (1839-1892)
Y Swistir
* Johann Heinrich Füssli (1741–1825)
Yr Unol Daleithiau
*Roy Lichtenstein
*Jackson Pollock
*Andy Warhol
Gweler hefyd
*Rhestr cerflunwyr
*
Arlunwyr
|
[Wikipedia:cy] Gerard Manley Hopkins
Bardd yn yr iaith Saesneg o Loegr o dras Gymreig oedd Gerard Manley Hopkins (28 Gorffennaf 1844 – 8 Mehefin 1889). Fe'i ganwyd yn Stratford, Essex.
Gwnaeth ail gyflwyno strwythur mydryddol Hen Saesneg fel y'i ceir yn y gerdd hir Beowulf a gweithiau eraill. Galwodd Gerard Manley Hopkins y mydr hwn yn 'Sprung rhythm'. Arbrofai hefyd gyda'r gynghanedd, gan geisio ailgreu yn Saesneg y mesur Cymraeg traddodiadol.
Astudiodd Gerald Manley Hopkins yn Coleg Beuno Sant (coleg diwinyddol y Jeswitiaid) yn Nhremeirchion, Sir Ddinbych, rhwng 1874 a 1877.
Llyfryddiaeth ddethol
*The Wreck of the Deutschland
*God's Grandeur
*As Kingfishers Catch Fire
*Pied Beauty
*Carrion Comfort
*The Windhover: To Christ our Lord
Cyfeiriadau
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Cyn-Anglicaniaid
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Balliol, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1844
Categori:Marwolaethau 1889
Categori:Offeiriaid Catholig o Loegr
Categori:Pobl o Essex
Categori:Pobl o Loegr o dras Gymreig
Categori:Sonedwyr
|
[Wikipedia:cy] Grahame Davies
Bardd a nofelydd o Goedpoeth, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, ydy Grahame Davies (ganed 1964) sydd bellach wedi ymgartrefu yng Nghaerdydd.
Mae e'n ysgrifennu yn Gymraeg ac yn Saesneg.
Llyfryddiaeth
*Adennill Tir (1997)
*Sefyll yn y Bwlch (1999)
*Oxygen (2000)
*Cadwyni Rhyddid (2001)
*Ffiniau/Borders (2002)
*The Chosen People; Wales and the Jews (2002)
*Rhaid i Bopeth Newid (2004) (adolygiad)
*Achos (2005)
*The Big Book of Cardiff (2006)
*Gwyl y Blaidd / The Festival of the Wolf (2006)
Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr o Gymru
Categori:Pobl o Wrecsam
|
[Wikipedia:cy] Alun Lewis
Bardd Eingl-Gymreig o Aberdâr oedd Alun Lewis (1 Gorffennaf 1915 – 5 Mawrth 1944). Roedd yn frodor o Gwmaman ger Aberdâr. Yn ôl rhai, dyma fardd gorau'r Ail Ryfel Byd.
Bywgraffiad
bawd|Alun Lewis, bardd, plac yn Adran Saesneg, Prifysgol Aberystwyth
Ymunodd â'r fyddin yn 1940 er ei fod yn heddychwr. Priododd Gwenno Ellis, athrawes, yn 1941.
Athro oedd ei dad, Thomas John Lewis, a daeth yntau'n athro yn Ysgol Lewis i Fechgyn, Pengam, am ychydig. Ond i lawr yn y lofa y gweithiai ei dri brawd.
Ac yntau'n ddim ond 28 mlwydd oed, fe'i lladdwyd gan ei ddrull ei hun ger Arakan yn Byrma ar 5 Mawrth 1944 a chafodd ei gladdu ym mynwent rhyfel Taukyan.
Llyfryddiaeth
*The Last Inspection (storiau) (1944)
*Raider's Dawn and other poems (1944)
*Ha! Ha! Among the Trumpets (1945)
*In the Green Tree (llythyrau) (1948)
Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Heddychwyr o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1944
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Ramadeg y Bont-faen
|
[Wikipedia:cy] Rhestr cantorion
Yr Aifft
*Dalida
*Umm Kulthum
Yr Alban
*Annie Lennox
*Rod Stewart
Algeria
*Patrick Bruel
*Cheb Khaled
*Cheb Mami
*Rachid Taha
Awstralia
*Rolf Harris
*Kylie Minogue
Canada
*Paul Anka
*Celine Dion
*Avril Lavigne
*Joni Mitchell
*Alanis Morissette
*Shania Twain
*Roch Voisine
*Neil Young
Colombia
*Shakira Ripoll
Cymru
*Michael Ball
*Shirley Bassey
*Max Boyce
*James Dean Bradfield
*Stuart Burrows
*Tina Charles
*Charlotte Church
*Ryan Davies
*Dave Edmunds
*David R Edwards
*Anne Evans
*Syr Geraint Evans
*Rebecca Evans
*Helen Field
*David Gray
*Hana Lili
*Eiddwen Harrhy
*Mary Hopkin
*Jason Howard
*Anne Howells
*Dafydd Iwan
*Katherine Jenkins
*Aled Jones
*Della Jones
*Gwyneth Jones
*Kelly Jones
*Tom Jones
*Cerys Matthews
*Rhys Meirion
*Dennis O'Neill
*Tessie O'Shea
*Donald Peers
*Mike Peters
*Mal Pope
*Gruff Rhys
*Dorothy Squires
*Shakin Stevens
*Steve Strange
*Bryn Terfel
*Bonnie Tyler
*Helen Watts
*Iris Williams
*Margaret Williams
*Geraint Griffiths
Yr Eidal
*Enrico Caruso
*Adriano Celentano
*Simone Cristicchi
*Lucio Dalla
*Elisa
*Jovanotti
*Andrea Mingardi
*Domenico Modugno
*Gianna Nannini
*Neffa
*Laura Pausini
*Enzo Ghinazzi
*Eros Ramazzotti
*Vasco Rossi
*Daniele Silvestri
*Umberto Tozzi
*Ornella Vanoni
*Zucchero
Ffrainc
*Charles Aznavour
*Brigitte Bardot
*Georges Brassens
*Francis Cabrel
*Maurice Chevalier
*Sacha Distel
*Dorothée
*Faudel
*Liane Foly
*Claude François
*Serge Gainsbourg
*France Gall
*Johnny Hallyday
*Françoise Hardy
*Eddy Mitchell
*Vanessa Paradis
*Edith Piaf
*Dick Rivers
*Renaud Séchan
*Sylvie Vartan
Gwlad Groeg
*Maria Callas
*Nana Mouskouri
*Demis Roussos
Gwlad Belg
*Jacques Brel
*Axelle Red
Gwlad yr Iâ
*Björk
Iwerddon
*Van Morrison
*Sinead O'Connor
Libanus
*Nancy Ajram
Lloegr
*John Lennon
*Paul McCartney
*George Michael
*Robert Plant
*Cliff Richard
Llydaw
*Alan Stivell
Monaco
*Stéphanie de Monaco
Sbaen
*Montserrat Caballe
*Jose Carreras
*Enrique Iglesias
*Julio Iglesias
Seland Newydd
*Daniel Bedingfield
*Neil Finn
*Kiri Te Kanawa
Simbabwe
*Paul Matavire
Twnisia
*Latifa Arfaoui
*Nabiha Karaouli
UDA
*Tori Amos
*Neil Diamond
*Bob Dylan
*Woody Guthrie
*Bill Haley
*Emmylou Harris
*Michael Jackson
*Dolly Parton
*Gene Pitney
*Elvis Presley
*Linda Ronstadt
*Diana Ross
*Frank Sinatra
*Britney Spears
*Ike Turner
*Tina Turner
*
Categori:Rhestrau cerddoriaeth
Categori:Rhestrau cerddorion
|
[Wikipedia:cy] Llundain
Prifddinas y Deyrnas Unedig a phrifddinas Lloegr yw Llundain (). Saif y ddinas ar lan afon Tafwys yn ne-ddwyrain Lloegr, gyda phoblogaeth o tua . Ceir 130 o filltiroedd rhwng Llundain a Chaerdydd.
Mae'r ddinas wedi bodoli ymhell cyn dyfodiad y Saeson i Loegr: ceir olion Celtaidd a Rhufeinig, ac mae'n debyg bod yr enwau modern arni, drwy'r enw Lladin Londinium, o darddiad Celtaidd. Yn ôl Sieffre o Fynwy yn ei Historia Regum Britanniae (12fed ganrif) a'r chwedl Gymraeg Cyfranc Lludd a Llefelys, Lludd fab Beli a roddodd ei enw i'r ddinas drwy'r enw "Caer Ludd".
Mae pencadlys a phrif faes rygbi Lloegr yn Twickenham, ardal faestrefol yn ne-orllewin y ddinas. Mae'r ddinas hefyd yn gartref i sawl tîm pêl-droed. Lleolir stadiwm genedlaethol newydd Lloegr yn Wembley ers 2007; fe'i codwyd ar gost o £800,000,000.
Hanes Llundain
Mae tarddiad yr enw Llundain yn dal i fod yn ddirgelwch. Sieffre o Fynwy oedd yn gyfrifol am darddiad yr enw cynnar gan iddo ysgrifennu hanes y brenin Celtaidd Lludd fab Beli, a gymerodd drosodd y ddinas a'i galw'n Kaerlud. Newidiodd yr enw yma dros amser i Kaerludien ac yna London. Mae yna ddamcaniaethau eraill dros darddiad y gair, rhai yn dod o'r Frythoneg ac un honiad heb fawr o goel arno yn deillio nôl i'r Eingl-sacsonaidd. Mae tystiolaeth fod aneddiadau Brythonig gwasgaredig yn yr ardal yn deillio nôl cyn y Rhufeiniaid, ond sefydlwyd yr anheddiad sylweddol cyntaf gan y Rhufeiniaid a'i alw'n Londinium, yn dilyn concwest y Rhufeiniaid yng ngwledydd Prydain. Goroesodd y Londinium yma am 17 mlynedd yn unig oherwydd yn y flwyddyn 61 O. C. ymosododd Llwyth yr Iceniaid ar Lundain o dan arweiniad Brenhines Buddug (Boundica). Roedd hon yn fuddugoliaeth ysgubol a llosgwyd Llundain (a oedd eisoes yn datblygu'n brifddinas de facto y dalaith) i'r llawr. Mae'r lludw yn dal i gael ei gloddio oddi yno ddwy fil o flynyddoedd yn ddiweddarach.. Ailadeiladwyd Llundain ar ôl yr ymosodiad, a daeth yn brif ddinas ar ôl Colchester. Roedd gan y Llundain Rhufeinig boblogaeth o tua 60,000 erbyn yr amser yma.
Yn 450 O.C. roedd Llundain yn parhau i fod yn nwylo'r Brythoniaid.
Erbyn y 600au, cododd yr Eingl-sacsonaidd adeiladau newydd a galw'r dref yn Lundenwic a oedd tua 1000 troedfedd i fyny’r afon o’r hen ddinas Rufeinig; bellach a elwir yn Covent Garden. Mae'n debygol y byddai harbwr wedi bod ar aber afon Fleet bryd hynny ar gyfer pysgota a masnachu. Tyfodd y masnachu hyd oni chafodd yr ardal ei goresgyn gan Y Llychlynwyr. Bu'n rhaid i’r ddinas ailsefydlu ei hun yn yr hen safle, sef safle Llundain Rufeinig lle'r oedd yna furiau i'w hamddiffyn. Parhaodd yr ymosodiadau gan y Llychlynwyr yn ne-ddwyrain Lloegr tan 886 pan ail-gipiodd Alfred Fawr y ddinas a chreu heddwch efo’r arweinydd Daneg, Guthrum. Daeth y ddinas Sacsonaidd, wreiddiol sef ‘’Lundenwic’’ yn ‘’Ealdwic’’ (Hen Ddinas), enw a oroesodd tan heddiw fel ‘’Aldwych’’, sydd yn Ninas Westminster.
200px|bawd|Map o Lundain yn 1300
Mewn dial, ymosododd byddin y Saeson gan ddymchwel "Pont Llundain". Roedd y Saeson yn ôl, ac yn rheoli mewn safle pwerus. Daeth Canute Fawr i rym yn 1016, arweiniodd y ddinas tan ei farwolaeth yn 1035. Pan fu farw, dychwelodd arweiniad y dalaith i'r Sacsoniaid. Erbyn hyn, roedd Llundain yn un o ddinasoedd mwyaf (a mwyaf ffyniannus) Lloegr er bod pencadlys y llywodraeth yn Winchester. Yn dilyn buddugoliaeth Brwydr Hastings yn 1066, coronwyd Gwilym y Gorchfygwr ac yna Dug Normandi fel Brenin Lloegr mewn abaty newydd yn Westminster ar ddydd Nadolig 1066. Rhoddodd Gwilym (William) freintiau i’r dinasyddion, ac ar yr un pryd adeiladwyd Tŵr Llundain i gadw trefn ar ei dinasyddion.
Dechreuwyd adeiladu Palas San Steffan yn 1097 yn agos i Abaty Westminster. Mae'r parth hwnnw o Westminster wedi bod yn ardal lywodraethol o’r cyfnod hwnnw hyd heddiw. Tyfodd Llundain mewn cyfoeth a phoblogaeth yn ystod yr Oesoedd Canol. Yn 1100 roedd poblogaeth Llundain tua 18,000; erbyn 1300 tyfodd i bron 100,000. Gwaharddodd Brenin Edward Iddewon o'r ddinas a lleihaodd y boblogaeth.
dde|bawd|200px|Tân Mawr Llundain
Daeth trychineb y Pla du yn y 14g. Collodd Llundain traean o’i phoblogaeth. Roedd yn weddol dawel yn ystod y canol oesoedd, oni bai am rhai rhyfeloedd cartref megis Rhyfeloedd y Rhosynnau. Ar ôl trechu'r Armada Sbaeneg yn 1588, cafwyd sefydlogrwydd llywodraethol a gwelwyd twf yn y ddinas. Yn 1603 daeth Iago, brenin Lloegr (I) a'r Alban (VI) yn frenin Lloegr. Roedd ei ddeddfau gwrth-Gatholig yn amhoblogaidd iawn, ac felly cafwyd ymgais i'w lofruddio; adnabyddir hyn fel Cynllwyn y Powdr Gwn ar 5 Tachwedd 1605.
Achosodd y Pla Mawr nifer o broblemau yn Llundain yn gynnar yn yr 17g. Lladdwyd rhwng 70,000 a 100,000 yn y pla rhwng 1665-66. Daeth y pla i ben fwy na thebyg oherwydd i’r dân mawr Llundain, ei glirio yn 1666. Cynnwyd y tân yn y ddinas wreiddiol ac ymledodd drwy’r adeiladau pren a'r toeau gwellt. Cymerodd yr ailadeiladu 10 mlynedd i'w hailadeiladu.
Yn dilyn twf mawr Llundain yn y 18g, fe gafodd yr anrhydedd o'i galw'r ddinas fwyaf yn y byd o 1831 i 1925. Arweiniodd y cynnydd mewn cludiant at adeiladu’r system danddaearol cyflyma'r byd.
Lladdwyd dros 30,000 o bobl yn ystod Y Blitz gan ddinistrio nifer fawr o adeiladau ar draws Llundain.
Daearyddiaeth
Ardaloedd
Awdurdodau lleol o fewn Llundain Fwyaf yw Bwrdeistrefi Llundain (Saesneg: London Boroughs). Ceir 32 o Fwrdeistrefi Llundain ynghyd â Dinas Llundain, nad yw'n cael ei hystyried yn fwrdeistref.
Poblogaeth
Hanes poblogaeth Llundain (data o Wicidata)
Hinsawdd
centre|500px|Hinsawdd Llundain
Cysylltiadau Cymreig
Yn anad un ddinas arall yn Lloegr mae gan Lundain gysylltiadau hir â Chymru. Mae Cymry Llundain wedi cael eu disgrifio fel "yr hynaf a'r fwyaf o'r holl gymunedau o alltudion o Gymru". O'r Oesoedd Canol Diweddar ymlaen, ceir cofnodion am Gymry yn ymweld â Llundain – ac weithiau'n aros yno – fel milwyr hur, masnachwyr, ac ati. Erbyn canol y 18g roedd cymuned bur sylweddol o Gymry alltud yn byw yno, naill ai dros dro neu'n barhaol. Am fod Cymru yn amddifad o brifddinas a chanolfannau trefol mawr, daeth Llundain yn ganolbwynt i lenorion a hynafiaethwyr hefyd a sefydlwyd sawl cymdeithas ddiwylliannol wladgarol yno, gan gynnwys y Gwyneddigion a'r Cymmrodorion. Sefydlwyd Ysgol Gymraeg Llundain a fu'n gartref dros dro i gasgliad pwysig o lawysgrifau Cymraeg.
Daeth newid pwysig yn y 1950au a'r 1960au gyda chyhoeddi Caerdydd yn brifddinas Cymru a'r cynnydd mewn gwaith gweinyddol a ddaeth yn sgil hynny, a lleihaodd nifer y Cymry a aethai i Lundain er mwyn eu gyrfa broffesiynol. Amcangyfrifir gan rai bod tua 100,000 o bobl a aned yng Nghymru (heb sôn am bobl o dras Gymreig) yn byw yn Llundain heddiw, ond erbyn hyn mae rhwymau cymdeithas wedi llacio a bychan iawn mewn cymhariaeth â'r hen ddyddiau mae cymdeithas Gymraeg/Gymreig y ddinas erbyn heddiw.
Oriel luniau
Delwedd:Scenes showing different parts of London (1489264).jpg
Delwedd:Scenes showing different parts of London (1489266).jpg
Delwedd:Scenes showing different parts of London (1489244).jpg
Delwedd:Scenes showing different parts of London (1489277).jpg
Delwedd:Scenes showing different parts of London (1489232).jpg
Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Llundain ym 1887 a 1909:
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llundain 1887
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llundain 1909
Trafnidiaeth
Mae gan Lundain y system trenau dan-ddaear hynaf yn y byd, y London Underground a adnabyddir fel yr "Underground" neu'r "Tube".
Adeiladau a chofadeiladau
* Yr Arsyllfa Frenhinol, Greenwich
* Palas Buckingham
* Palas San Steffan
* Parc Iago Sant
* Porthfa Canary
* Bryn y Briallu
* Sgwâr Trafalgar
* Uwcheglwys San Bened
* 30 St Mary Axe
Gweler hefyd
* Canolfan Cymry Llundain
* Llundeinwyr
* Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr
Cyfeiriadau
Dolenni allanol
* Ysgol Gymraeg Llundain
* Cludiant cyhoeddus
Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
|
[Wikipedia:cy] Rhestr codau galw gwledydd
Cipolwg
+0: Dineilltuol
+1: (PRhGA(NANP)) US, CA, AI, AG, AS, BB, BS, VG, VI, KY, BM, GD, TC, MS, MP, GU, LC, DM, VC, PR, DO, TT, KN, JM
+20: EG
+210: --
+211: --
+212: MA
+213: DZ
+214: --
+215: --
+216: TN
+217: --
+218: LY
+219: --
+220: GM
+221: SN
+222: MR
+223: ML
+224: GN
+225: CI
+226: BF
+227: NE
+228: TG
+229: BJ
+230: MU
+231: LR
+232: SL
+233: GH
+234: NG
+235: TD
+236: CF
+237: CM
+238: CV
+239: ST
+240: GQ
+241: GA
+242: CG
+243: CD
+244: AO
+245: GW
+246: IO
+247: AC
+248: SC
+249: SD
+250: RW
+251: ET
+252: SO
+253: DJ
+254: KE
+255: TZ
+256: UG
+257: BI
+258: MZ
+259: --
+260: ZM
+261: MG
+262: RE
+263: ZW
+264: NA
+265: MW
+266: LS
+267: BW
+268: SZ
+269: KM
+27: ZA
+28: Dineilltuol
+290: SH
+291: ER
+292: --
+293: --
+294: --
+295: --
+296: --
+297: AW
+298: FO
+299: GL
+30: GR
+31: NL
+32: BE
+33: FR
+34: ES
+350: GI
+351: PT
+352: LU
+353: IE
+354: IS
+355: AL
+356: MT
+357: CY
+358: FI
+359: BG
+36: HU
+370: LT
+371: LV
+372: EE
+373: MD
+374: AM
+375: BY
+376: AD
+377: MC
+378: SM
+379: VA
+380: UA
+381: YU
+382: --
+383: --
+384: --
+385: HR
+386: SI
+387: BA
+388: EU
+389: MK
+39: IT
+40: RO
+41: CH
+420: CZ
+421: SK
+422: --
+423: LI
+424: --
+425: --
+426: --
+427: --
+428: --
+429: --
+43: AT
+44: GB
+45: DK
+46: SE
+47: NO
+48: PL
+49: DE
+500: FK
+501: BZ
+502: GT
+503: SV
+504: HN
+505: NI
+506: CR
+507: PA
+508: PM
+509: HT
+51: PE
+52: MX
+53: CU
+54: AR
+55: BR
+56: CL
+57: CO
+58: VE
+590: GP
+591: BO
+592: GY
+593: EC
+594: GF
+595: PY
+596: MQ
+597: SR
+598: UY
+599: AN
+60: MY
+61: AU
+62: ID
+63: PH
+64: NZ
+65: SG
+66: TH
+670: TL
+671: --
+672: AQ
+673: BN
+674: NR
+675: PG
+676: TO
+677: SB
+678: VU
+679: FJ
+680: PW
+681: WF
+682: CK
+683: NU
+684: --
+685: WS
+686: KI
+687: NC
+688: TV
+689: PF
+690: TK
+691: FM
+692: MH
+693: --
+694: --
+695: --
+696: --
+697: --
+698: --
+699: --
+7: RU, KZ
+800: XF
+801: --
+802: --
+803: --
+804: --
+805: --
+806: --
+807: --
+808: XC
+809: --
+81: JP
+82: KR
+83: Dineilltuol
+84: VN
+850: KP
+851: --
+852: HK
+853: MO
+854: --
+855: KH
+856: LA
+857: --
+858: --
+859: --
+86: CN
+870: XS
+875: --
+876: --
+877: --
+878: XU
+879: --
+880: BD
+881: XG
+882: XN
+883: --
+884: --
+885: --
+886: TW
+887: --
+888: --
+889: --
+89: Dineilltuol
+90: TR
+91: IN
+92: PK
+93: AF
+94: LK
+95: MM
+960: MV
+961: LB
+962: JO
+963: SY
+964: IQ
+965: KW
+966: SA
+967: YE
+968: OM
+969: --
+970: PS
+971: AE
+972: IL
+973: BH
+974: QA
+975: BT
+976: MN
+977: NP
+978: --
+979: XR
+98: IR
+990: --
+991: XT
+992: TJ
+993: TM
+994: AZ
+995: GE
+996: KG
+997: --
+998: UZ
+999: --
Rhanbarth 1 -- Ardal Cynllun Rhifo Gogledd America
* Gogledd America (rheolir dosbarthiad rhifau yng Ngogledd America gan NANPA [http://www.nanpa.com/ ]).
** +1 Unol Daleithiau America
** +1 Canada
* Gwledydd y Caribi yn bennaf:
** Anguilla(+1 264)
** Antigwa a Barbiwda(+1 268)
** Bahamas (+1 242)
** Barbados (+1 246)
** Bermiwda (+1 441)
** Dominica (+1 767)
** Grenada (+1 473)
** Gweriniaeth Dominica (+1 809)/(+1 829)
** Jamaica (+1 876)
** Montserrat (+1 664)
** Puerto Rico (+1 787)/(+1 939)
** Sant Kitts-Nefis (+1 869)
** Sant Lwsia (+1 758)
** Sant Vincent a'r Grenadines (+1 784)
** Trinidad a Tobago (+1 868)
** Ynysoedd Caiman (+1 345)
** Ynysoedd Twrcs a Caicos (+1 649)
** Ynysoedd y Wyryf (+1 284)
** Ynysoedd Americanaidd y Wyryf (+1 340)
* Rhai o ynysoedd y Cefnfor Tawel:
** Gwam (+1 671)
** Samoa Americanaidd (+1 684)
** Ynysoedd Marianas Gogleddol (+1 670)
Rhanbarth 2 -- Affrica yn bennaf
* +20 -- Yr Aifft
* +210—dineilltuol
* +211—dineilltuol
* +212 -- Moroco
* +213 -- Algeria
* +214—dineilltuol
* +215—dineilltuol
* +216 -- Tiwnisia
* +217—dineilltuol
* +218 -- Libia
* +219—dineilltuol
* +220 -- Y Gambia
* +221 -- Senegal
* +222 -- Mawritania
* +223 -- Mali
* +224 -- Gini
* +225 -- Arfordir Ifori
* +226 -- Bwrcina Ffaso
* +227 -- Niger
* +228 -- Togo
* +229 -- Benin
* +230 -- Mawrisiws
* +231 -- Liberia
* +232 -- Sierra Leone
* +233 -- Ghana
* +234 -- Nigeria
* +235 -- Tsiad
* +236 -- Gweriniaeth Canolbarth Affrica
* +237 -- Camerŵn
* +238 -- Cabo Verde
* +239 -- São Tomé a Príncipe
* +240 -- Gini Gyhydeddol
* +241 -- Gabon
* +242 -- Gweriniaeth y Congo (neu 'Congo Brazzaville')
* +243 -- Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo (neu 'Congo Kinshasa': hen enw, Saïr)
* +244 -- Angola
* +245 -- Gini Bisaw
* +246 -- Diego Garcia
* +247 -- Ynys yr Esgyniad
* +248 -- Seychelles
* +249 -- Swdan
* +250 -- Rwanda
* +251 -- Ethiopia
* +252 -- Somalia
* +253 -- Jibwti
* +254 -- Cenia
* +255 -- Tansanïa
* +256 -- Wganda
* +257 -- Bwrwndi
* +258 -- Mosambic
* +259 -- Sansibar - byth yn weithredol - gweler +255 Tansanïa
* +260 -- Sambia
* +261 -- Madagasgar
* +262 -- Reunion
* +263 -- Simbabwe
* +264 -- Namibia
* +265 -- Malawi
* +266 -- Lesotho
* +267 -- Botswana
* +268 -- Eswatini
* +269 -- Comoros a Mayotte
* +27 -- De Affrica
* +28x—dineilltuol
* +290 -- Sant Helena
* +291 -- Eritrea
* +292—dineilltuol
* +293—dineilltuol
* +294—dineilltuol
* +295—dim mewn gwasanaeth, San Marino cynt, gweler +378)
* +296—dineilltuol
* +297 -- Arwba
* +298 -- Ynysoedd Ffaro
* +299 -- Y Tir Las
Rhanbarth 3 -- Ewrop
* +30 -- Gwlad Groeg
* +31 -- Yr Iseldiroedd
* +32 -- Gwlad Belg
* +33 -- Ffrainc
* +34 -- Sbaen
* +350 -- Gibraltar
* +351 -- Portiwgal
* +352 -- Lwcsembwrg
* +353 -- Gweriniaeth Iwerddon
* +354 -- Gwlad yr Iâ
* +355 -- Albania
* +356 -- Malta
* +357 -- Cyprus
* +358 -- Y Ffindir
* +359 -- Bwlgaria
* +36 -- Hwngari
* +37 -- Dwyrain yr Almaen cynt - rwan 49
* +370 -- Lithiwania
* +371 -- Latfia
* +372 -- Estonia
* +373 -- Moldofa
* +374 -- Armenia
* +375 -- Belarws
* +376 -- Andora
* +377 -- Monaco
* +378 -- San Marino
* +379 -- Dinas y Fatican
* +38—gynt Iwgoslafia
* +380 -- Wcráin
* +381 -- Serbia
* +382 -- Montenegro
* +383—dineilltuol
* +384—dineilltuol
* +385 -- Croatia
* +386 -- Slofenia
* +387 -- Bosnia a Hertsegofina
* +388—Canolfna Rhifo Teleffonio Ewropeaidd - Gwasanaethau dros Ewrop
* +389 -- Gogledd Macedonia
* +39 -- Yr Eidal
Rhanbarth 4 -- Ewrop
* +40 -- Rwmania
* +41 -- Y Swistir
* +42—gynt Tsiecoslofacia
* +420 -- Gweriniaeth Tsiec
* +421 -- Slofacia
* +422—dineilltuol
* +423 -- Liechtenstein
* +424—dineilltuol
* +425—dineilltuol
* +426—dineilltuol
* +427—dineilltuol
* +428—dineilltuol
* +429—dineilltuol
* +43 -- Awstria
* +44 -- Y Deyrnas Unedig
* +45 -- Denmarc
* +46 -- Sweden
* +47 -- Norwy
* +48 -- Gwlad Pwyl
* +49 -- Yr Almaen
Rhanbarth 5 -- Mecsico, Canolbarth a De America, India'r Gorllewin
* +500 -- Ynysoedd y Falklands
* +501 -- Belîs
* +502 -- Gwatemala
* +503 -- El Salfador
* +504 -- Hondwras
* +505 -- Nicaragwa
* +506 -- Costa Rica
* +507 -- Panama
* +508 -- Saint-Pierre a Miquelon
* +509 -- Haiti
* +51 -- Periw
* +52 -- Mecsico
* +53 -- Ciwba
* +54 -- Yr Ariannin
* +55 -- Brasil
* +56 -- Tsile
* +57 -- Colombia
* +58 -- Feneswela
* +590 -- Gwadelwp
* +591 -- Bolifia
* +592 -- Gaiana
* +593 -- Ecwador
* +594 -- Gaiana Ffrengig
* +595 -- Paragwái
* +596 -- Martinique
* +597 -- Swrinam
* +598 -- Wrwgwái
* +599 -- Antilles yr Iseldiroedd
Rhanbarth 6 -- De'r Môr Tawel ac Awstralasia
* +60 -- Maleisia
* +61 -- Awstralia a'r Ynysoedd Nadolig a Cocos
* +62 -- Indonesia
* +63 -- Y Philipinau
* +64 -- Seland Newydd
* +65 -- Singapôr
* +66 -- Gwlad Tai
* +670 -- Dwyrain Timor
* +671—gynt Gwam - rwan côd 1 671
* +672—Tiroedd Allanol Awstraliaidd: Antarctica, Ynys Norfolk
* +673 -- Brwnei Darussalam
* +674 -- Nawrw
* +675 -- Papua Gini Newydd
* +676 -- Tonga
* +677 -- Ynysoedd y Solomons
* +678 -- Fanwatw
* +679 -- Ffiji
* +680 -- Palaw
* +681 -- Wallis a Futuna
* +682 -- Ynysoedd Cook
* +683 -- Ynys Niue
* +684 -- Samoa Americanaidd—fydd yn symud i côd 1 684 yn 2004
* +685 -- Samoa
* +686 -- Ciribati, (Ynysoedd Gilbert)
* +687 -- Caledonia Newydd
* +688 -- Twfalw, (Ynysoedd Elis)
* +689 -- Polynesia Ffrengig
* +690 -- Tocelaw
* +691 -- Taleithiau Ffederal Micronesia
* +692 -- Ynysoedd Marshal
* +693—dineilltuol
* +694—dineilltuol
* +695—dineilltuol
* +696—dineilltuol
* +697—dineilltuol
* +698—dineilltuol
* +699—dineilltuol
Rhanbarth 7 -- Rwsia a'r hen Undeb Sofietaidd
* +7 -- Rwsia, Casachstan.
Rhanbarth 8 -- Dwyrain Asia a Gwasanaethau Arbennig
* +800 -- 'Freephone' Rhwngwladol (UIFN)
* +801—dineilltuol
* +802—dineilltuol
* +803—dineilltuol
* +804—dineilltuol
* +805—dineilltuol
* +806—dineilltuol
* +807—dineilltuol
* +808—wedi eu gadw am Gwasanaethau Costiau Cydrannu
* +809—dineilltuol
* +81 -- Japan
* +82 -- De Corea
* +83x—dineilltuol
* +84 -- Fietnam
* +850 -- Gogledd Corea
* +851—dineilltuol
* +852 -- Hong Cong
* +853 -- Macao
* +854—dineilltuol
* +855 -- Cambodia
* +856 -- Laos
* +857—dineilltuol
* +858—dineilltuol
* +859—dineilltuol
* +86 -- Gweriniaeth Pobl Tsieina
* +870—Gwasanaeth "SNAC" Inmarsat
* +875—wedi eu gadw am gwasanaeth Symudol Arforol
* +876—wedi eu gadw am gwasanaeth Symudol Arforol
* +877—wedi eu gadw am gwasanaeth Symudol Arforol
* +878—Gwasanaethau Personol Telathrebiaethau Bydeang
* +879—wedi eu galw am gwasanaethau symudol/arforol cenedlaethol
* +880 -- Bangladesh
* +881—System Lloeren Symudol
* +882—Rhwydweithiau Rhwngwladol
* +883—dineilltuol
* +884—dineilltuol
* +885—dineilltuol
* +886 -- Taiwan
* +887—dineilltuol
* +888—dineilltuol
* +889—dineilltuol
* +89x—dineilltuol
Rhanbarth 9 -- Gorllewin a De Asia, Y Dwyrain Canol
* +90 -- Twrci
* +91 -- India
* +92 -- Pacistan
* +93 -- Affganistan
* +94 -- Sri Lanca
* +95 -- Myanmar (Myanmar)
* +960 -- Maldives
* +961 -- Libanus
* +962 -- Gwlad Iorddonen
* +963 -- Syria
* +964 -- Irac
* +965 -- Coweit
* +966 -- Sawdi Arabia
* +967 -- Iemen
* +968 -- Oman
* +969—Gweriniaeth Ddemocrataidd Iemen cynt - 967 (Iemen) rwan
* +970 -- Palesteina
* +971 -- United Arab Emirates
* +972 -- Israel
* +973 -- Bahrein
* +974 -- Catar
* +975 -- Bhwtan
* +976 -- Mongolia
* +977 -- Nepal
* +978—dineilltuol
* +979—Gwasanaeth Treth Premiwm Rhyngwladol
* +98 -- Iran
* +990—dineilltuol
* +991 -- International Telecommunications Public Correspondence Service (ITPCS)
* +992 -- Tajicistan
* +993 -- Tyrcmenistan
* +994 -- Aserbaijan
* +995 -- Georgia
* +996 -- Cirgistan
* +997—dineilltuol
* +998 -- Wsbecistan
* +999—dineilltuol
Mae sero (+0) yn ddineilltuol.
Codau galw gwledydd
Categori:Codau gwledydd
Categori:Cyfathrebu
|
[Wikipedia:cy] Rhestr Ymerodron Rhufeinig
Dyma Restr yr Ymerodron Rhufeinig (neu Ymerodron Rhufain neu Ymerawdwyr Rhufain). Dangosir blynyddoedd eu teyrnasiad wrth eu henwau.
(Sylwer na fu Iŵl Cesar erioed yn ymerawdwr (princeps), daethpwyd i'w alw'n unben (dictator) am oes yn 45 CC [nid ef oedd y Rhufeiniwr cyntaf i fod yn dictator]).
Y Principatus
* Augustus (27 CC–14 OC)
* Tiberius (14–37)
* Gaius Caligula (37–41)
* Claudius (41–54)
* Nero (54–68)
* Galba (68–69)
* Otho (69)
* Vitellius (69)
Brenhinllin Flavius
* Vespasian (69–79)
* Titus Flavius (79–81)
* Domitian (81–96)
Brenhinllin Nerva-Antoninus
* Nerva (96–98)
* Trajan (98–117)
* Hadrian (117–138)
* Antoninus Pius (138–161)
* Marcus Aurelius (161–180); cyd-ymherodr Lucius Verus (161–169)
* Commodus (180–193)
Brenhinllin Severus
* Pertinax (193)
* Didius Julianus (193)
* Septimius Severus (193–211); hawliwyd yr orsedd gan Pescennius Niger (193–194), a Clodius Albinus (193–197)
* Caracalla (211–217)
* Macrinus (217–218)
* Heliogabalus (218–222)
* Alexander Severus (222–235)
Llywodraethwyr yn ystod Argyfwng y Drydedd Ganrif
* Maximinus Thrax (235–238)
* Gordian I a Gordian II (238)
* Pupienus a Balbinus (238)
* Gordian III (238–244)
* Philip yr Arab (244–249)
* Decius (249–251) a Herennius Etruscus (251)
* Hostilian (251)
* Trebonianus Gallus (251–253)
* Aemilianus (253)
* Valerian I (253–260)
* Gallienus (260–268); hawliwyd yr orsedd gan Aureolus (265)
* Claudius II Gothicus (268–270)
* Quintillus (270)
* Aurelian (270–275)
* Tacitus (275–276)
* Florianus (276)
* Probus (276–282); hawliwyd yr orsedd gan Saturninus (280), Proculus (280), a Bonosus (280)
* Carus (282–283)
* Carinus (283–284); cyd-ymherodr Numerian; hawliwyd yr orsedd gan M. Aurelius Julianus (283)
Y Tetrarchiaeth
* Diocletian (284–305); cyd-ymherodr Maximian (286–305)
* Constantius Chlorus (305–306); cyd-ymherodr Galerius (305–311)
* Cystennin I, Mawr (306–337); cyd-ymherodor Galerius, Licinius (308–324), a Maximinus Daia (308–313); hawliwyd yr orsedd gan Maxentius (306–312), a Domitius Alexander (308–309)
Brenhinllin Cystennin
* Constantius II (337–361); hefyd gyda Cystennin II (337–340), a Constans (337–350); hawliwyd yr orsedd gan Magnentius (350–353)
* Julian (361–363)
* Jovian (363–364)
Brenhinllin Valentinian
* Valentinian I (364–375); cyd-ymherodor Valens (364–378); hawliwyd yr orsedd gan Procopius (364–365)
* Gratianus (375–383); cyd-ymherodr Valentinian II (375–392); hawliwyd yr orsedd gan Macsen Wledig (383–388)
Brenhinllin Theodosius
* Theodosius I (379–395; hawliwyd yr orsedd gan Eugenius (392–394)
Ymerodraeth y Gorllewin
* Honorius (395–423); cyd-ymherodr Constantius III (421); hawliwyd yr orsedd gan Priscus Attalus (409–410 ag eto yn 414–415), Cystennin III (409–411), a Jovinus (411–412)
* Valentinian III (423–455); hawliwyd yr orsedd gan Joannes (423–425)
* Petronius Maximus (455)
* Avitus (456–457)
* Majorian (457–461)
* Libius Severus (461–465)
* Anthemius (467–472)
* Olybrius (472)
* Glycerius (473–474)
* Julius Nepos–(474–475/480)
* Romulus Augustus (Romulus Augustulus) yr ymherodr 'olaf' yn y gorllewin (475–476)
parhad: gweler Rhestr Brenhinoedd Barbaraidd Rhufain
Ymerodraeth y Dwyrain
* Arcadius (395–408)
* Theodosius II (408–450)
* Marcian (450–457)
* Leo I (457–474)
* Leo II (474)
* Zeno (474–491)
* Basiliscus (475–476)
* Zeno (atgyweiriad) (476–491)
:Parhad: gweler Rhestr Ymerodron Caergystennin
Gweler hefyd
* Rhestr Ymerodron Bysantaidd
* Ymerodron Glân Rhufeinig
Ymerodron Rhufeinig
|
[Wikipedia:cy] Rhestr Ymerodron Bysantaidd
Dyma Restr Ymerodron Bysantaidd.
Sylwch: Mae'n anodd dweud pryd daeth yr Ymerodraeth Rufeinig i ben a phryd dechreuodd yr Ymerodraeth Fysantaidd. Rhannodd yr ymerodr Diocletian yr ymerodraeth yn ddwy ran, yr Ymerodraeth Ddwyreinol a'r Ymerodraeth Orllewinol, am bwrpasau gweinyddol, yn y flwyddyn 284.
Mae sawl ymgeisydd am yr anrhydedd o fod yr ymerodr Bysantaidd "cyntaf".
* Cystennin I (yr ymerodr Cristnogol cyntaf, a symudodd y brifddinas i Gaergystennin)
* Valens. Brwydr Adrianople (378) yw un o'r dyddiadau traddodiadol ar gyfer dechrau yr Oesoedd Canol.
* Mae Arcadius (fel Theodosius I) yn cael ei ystyried fel ymerodr olaf yr Ymerodraeth Rufeinig unedig, a Zeno I (fel yr ymerodr gorllewinol olaf).
* Mae eraill yn dadlau bod yr ymerodraeth wedi ddechrau mor hwyr ag yn oes Heraclius (a wnaeth yr iaith Roeg yn iaith swyddogol), ac mae arbenigwyr arian bath yn ei gyfri o'r diwygiad ariannol Anastasius I yn 498. Wrth gwrs, roedd dinesyddion yr ymerodraeth yn dal i alw eu hymerodraeth yn Rhufeinig tan 1453.
Brenhinlin Theodosius
* Valens (328-378 OC), rheolodd 364 - 378
* Theodosius I (Theodosius Fawr) (346-395), rheolodd 379 - 395
* Arcadius (377-408), rheolodd 395 - 408
* Theodosius II (401-450), rheolodd 408 - 450
* Marcianus (392-457), rheolodd 450 - 457
* Leo I (Leo Fawr) (401-474), rheolodd 457 - 474
* Leo II (467-474), rheolodd 474
* Zeno Tarasius (425-491), rheolodd 474 - 491
* Basiliscus (ymerodr mewn gwrthwynebiad) (???-476), rheolodd 475 - 476
* Anastasius I (430-518), rheolodd 491 - 518
Brenhinlin y Justiniaid
* Justinus I Mawr (450-527), rheolodd 518 - 527
* Justinianus I Mawr (482-565), rheolodd 527 - 565
* Justinus II (520-578), rheolodd 565 - 578
* Tiberius II Cystennin (540-582), rheolodd 578 - 582
* Mauricius (539-602), rheolodd 582 - 602
* Phocas y Gormeswr (???-610), rheolodd 602 - 610
Brenhinlin Heraclius
* Heraclius (575-641, rheolodd 610 - 641
* Cystennin III Heraclius (612-641), rheolodd 641
* Heraclonas Constantine (626-641), rheolodd 641
* Constans II Heraclius Pogonatus (y Barfog) (630-668), rheolodd 641 - 668
* Cystennin IV (649-685), rheolodd 668 - 685
* Justinian II Rhinotmetus (y Trwyn-hollt) (668-711), rheolodd 685 - 695
* Leontius (m. 706), rheolodd 695 - 698
* Tiberius III Apsimar (m. 706), rheolodd 698 - 705
* Justinian II, Rhinotmetus, adferwyd 705 - 711
* Philippicus Bardanes (m. 713), rheolodd 711 - 713
* Anastasius II (m. 721), rheolodd Artemius, 713 - 715
* Theodosius III (m. ar ôl 717), rheolodd 715 - 717
Brenhinlin yr Isauriaid
* Leo III yr Isaurydd (675-741), rheolodd 717 - 741
* Cystennin V Copronymus (718-745), rheolodd 741
* Artabasdus (???–???), rheolodd 741 - 743
* Cystennin V Copronymus, adferwyd 743 - 775
* Leo IV y Chasar (750-780), rheolodd 775 - 780
* Cystennin VI y Dall (771-797), rheolodd 780 - 797
* Irene (ymerodres) (755-803), rheolodd 797 - 802
* Nicephorus I (750–811), rheolodd 802 - 811
* Stauracius (m. 812), rheolodd 811
* Mihangel I Rhangabe (m. 844), rheolodd 811 - 813
* Leo V yr Armenwr (775-820), rheolodd 813 - 820
Brenhinlin yr Amoriaid (Phrygiaid)
* Mihangel II yr Amorwr (770-829), rheolodd 820 - 829
* Theophilus II (813-842), rheolodd 829 - 842
* Mihangel III y Meddwyn (840-867), rheolodd 842 - 867
Brenhinlin y Macedoniaid
* Basil I y Macedonwr (811-886), rheolodd 867 - 886
* Leo VI y Call (866-912), rheolodd 886 - 912
* Alexander III (870-913), rheolodd 912 - 913
* Cystennin VII Porphyrogenitus (905-959), rheolodd 913 - 959
* Romanos I Lecapenus (870-948), rheolodd yn gyd ymerodr 919 - 944
* Romanos II Porphyrogentius (939-963), rheolodd 959 - 963
* Nicephorus II Phocas (912-969), rheolodd 963 - 969
* Ioan I Tzimiskes (925-976), rheolodd 969 - 976
* Basil II Bulgaroktonus "lladdwr-Bwlgariaid" (958-1025), rheolodd 976 - 1025
* Cystennin VIII Porphyrogentius (960-1028), rheolodd 1025 - 1028
* Romanos III Argyrus (968-1034), rheolodd 1028 - 1034
* Mihangel IV y Paphlagonwr (1010-1041), rheolodd 1034 - 1041
* Mihangel V Calaphates (1015-1042), rheolodd 1041 - 1042
* Zoë Porphyrogenita (978-1050, rhaglyw 1028 - 1050
* Cystennin IX Monomachus (1000-1054), rheolodd 1042 - 1054
* Theodora Porphyrogenita (980-1056), rheolodd 1054 - 1056
* Mihangel VI Stratioticus, rheolodd 1056 - 1057
Brenhinlin y Proto-Comnenaid
* Isaac I Comnenus (1007-1060), rheolodd 1057 - 1059
* Cystennin X Ducas (1006-1067), rheolodd 1059 - 1067
* Mihangel VII Ducas (1050-1090), rheolodd 1067 - 1078
* Romanus IV Diogenes (1032-1072), rheolodd yn gyd-ymherodr 1067 - 1071
* Nicephorus III Botaniates (1001-1081), rheolodd 1078 - 1081
Brenhinlin Comnenus
* Alexios I Komnenos (1057-1118), rheolodd 1081 - 1118
* Ioan II Komnenos (1087-1143), rheolodd 1118 - 1143
* Manuel I Komnenos (1118-1180), rheolodd 1143 - 1180
* Alexius II Comnenus (1169-1183), rheolodd 1180 - 1183
* Andronicus I Comnenus (1118-1185), rheolodd 1183 - 1185
Brenhinlin Angelus
* Isaac II Angelus (1156-1204), rheolodd 1185 - 1195
* Alexius III Angelus (1153-1211), rheolodd 1195 - 1203
* Alexius IV Angelus (1182-1204), rheolodd 1203 - 1204
* Isaac II Angelus, adferwyd a rheolodd yn gyd-ymherodr 1203 - 1204
* Alexius V Ducas Murzuphlus "yr ael-gwalltog" (1140-1204), rheolodd 1204
Brenhinlin Lascaraid (mewn alltudiaeth fel Ymerodraeth Nicaea)
* Theodore I Lascaris (1174-1222), rheolodd 1204 - 1222
* Ioan III Ducas Vatatzes (1192-1254), rheolodd 1222 - 1254
* Theodore II Lascaris (1221-1258), rheolodd 1254 - 1258
* Ioan IV Lascaris (1250-1305), rheolodd 1258 - 1261
Brenhinlin Palaeologaid
* Mihangel VIII Palaiologos (1224-1282), rheolodd 1259 - 1282
* Andronicus II Palaeologus (1258-1332), rheolodd 1282 - 1328
* Andronicus III Palaeologus (1297-1341), rheolodd 1328 - 1341
* Ioan V Palaeologus (1332-1391), rheolodd 1341 - 1376
* Ioan VI Cantacuzenus (1295-1383), rheolodd yn gyd-ymherodr 1347 - 1354
* Andronicus IV Palaeologus (1348-1385), rheolodd 1376 - 1379
* Ioan V Palaeologus, adferwyd 1379 - 1391
* Ioan VII Palaeologus (1370-1408), rheolodd 1390
* Manuel II Palaeologus (1350-1425), rheolodd 1391 - 1425
* Ioan VII Palaeologus, adferwyd 1399 - 1402
* Ioan VIII Palaeologus (1392-1448), rheolodd 1425 - 1448
* Cystennin XI Palaeologus (1405-1453), rheolodd 1449 - 1453
Gweler hefyd
* Rhestr Ymerodron Rhufeinig
Ymerodron Bysantaidd
Ymerodron Bysantaidd
|
[Wikipedia:cy] Wikipedia
:Gofal: ceir erthygl arall, gydag enw tebyg, sef Wicipedia.
Gwyddoniadur rhyngwladol, amlieithog a reolir gan y Sefydliad Wicimedia yw Wicipedia (). Dechreuodd y fersiwn Saesneg ar 15 Ionawr 2001, ac yn ystod y pum mlynedd ddilynol, dechreuwyd fersiynau mewn dros 200 iaith arall. Ar ddiwedd 2001, roedd dros 20,000 erthygl yn y fersiwn Saesneg a 18 o wahanol ieithoedd. Erbyn Mehefin 2010, roedd 3.3 miliwn erthygl.
Lansiwyd y Wicipedia Cymraeg ar 14 Gorffennaf 2003. Roedd dros 21,600 erthygl yn y Wicipedia Cymraeg ym Mai 2009 ac roedd yn 60ain o ran safle ieithyddol â 5,500 o ddefnyddwyr cofrestredig. Erbyn Rhagfyr 2010 roedd nifer yr erthyglau wedi codi i dros 30,000 a'i safle ar y rhestr yn 66ed. Ar hyn o bryd, ceir erthygl ar y fersiwn Cymraeg, sef y 42fed iaith allan o 332 iaith. Yn 2012 roedd y nifer o dudalennau a oedd yn cael eu hagor ar y Wicipedia Cymraeg (ar gyfartaledd y diwrnod) yn: 62,161.
Ymhlith y fersiynau eraill o Wicipedia a geir mae Catalaneg, Llydaweg a Gwyddeleg.
Nodweddion pwysig
Mae gan brosiect Wicipedia pedair nodwedd bwysig, sy'n diffinio'i le ar y We Fyd-Eang:
# Mae'n anelu at fod yn wyddoniadur.
# Mae'n wici, sy'n golygu y caiff unrhyw un ei olygu (gyda rhai cyfyngiadau).
# Mae'n brosiect cynnwys agored, sy'n defnyddio'r Drwydded Dogfen Rydd GNU copyleft.
# Nid yw'n cael ei sensro
Fandaliaeth
Mae "fandaliaeth" yn fater pwysig ar Wicipedia: fandaliaeth ydy gosod dwli, nonsens, neu unrhyw wybodaeth anghywir (yn fwriadol) mewn erthyglau. Mae erthyglau sydd wedi cael eu fandaleiddio yn cael eu gwrthdroi ac mae'n bosibl gwahardd y fandal.
Polisïau
Mae cyfranogwyr Wicipedia'n dilyn ychydig o bolisïau sylfaenol.
* Yn gyntaf, gan fod amrywiaeth enfawr o gyfranwyr o bob athroniaeth, ac ar draws y byd, mae Wicipedia yn benderfynol o wneud pob erthygl mor ddiragfarn â phosibl. Yr amcan yw cyflwyno pob barn yn deg ar unrhyw destun.
* Yn ail, mae nifer o gonfensiynau wrth enwi erthyglau; er enghraifft, pan fo sawl enw yn bodoli, defnyddier yr un mwyaf cyffredin.
* Yn drydydd, dylai Wicipedwyr ddefnyddio tudalennau "sgwrs" i drafod newidiadau i'r testun, yn hytrach na thrafod y newidiadau ar y tudalennau eu hunain. Mae achosion sydd yn berthnasol i nifer o erthyglau yn gallu cael eu trafod yn Meta-Wikipedia neu'r rhestrau post.
* Yn bedwerydd, ceir rhai erthyglau digalon gan nad ydyn nhw'n ddim o'r math a welir mewn gwyddoniadur traddodiadol. Er enghraifft, nid geiriadur ydy Wicipedia ac mae rhoi ffynhonnell y wybodaeth yn hanfodol.
* Yn bumed, mae'r gefnogaeth i nifer o reolau sydd wedi cael eu cynnig yn amrywio yng nghymuned Wicipedia. Y rheol a gefnogir yn bennaf yw: "Os yw rheolau yn gwneud i chi deimlo'n ofnus ac yn ddigalon ac yn gwneud i chi beidio cyfrannu i'r wici, anwybyddwch nhw yn gyfan gwbl a gwnewch eich busnes eich hun." Pan mae'r rheolau a gynigir yn cael eu torri, penderfynir ar y canlyniad fesul achos rhwng y Wicipedwyr.
Personél
Mae Wicipedia wedi cael ei newid gan filoedd o bobl. Mae Wicipedia yn galw pobl sydd yn ei newid yn Wicipedwyr. Mae cyfanswm y newidiadau yn y fersiwn Saesneg wedi dyblu rhwng Ionawr 2002 ac Ionawr 2003, o 1000 y dydd i 2000 y dydd.
Does dim prif newidiwr, fel y mae. Y ddau berson a sefydlodd Wicipedia yw Jimmy Wales (Prif Swyddog Gweithredol y cwmni bach rhyngrwyd Bomis Inc) a Larry Sanger. Yn y 13 mis cyntaf talwyd Sanger gan Bomis i weithio ar Wicipedia. Dywedwyd bod Sanger wedi cymryd rôl canolwr, yn gwneud penderfyniadau mewn amser o ddadlau poeth. Nid oedd hyn yn seiliedig ar awdurdod ffurfiol, ond gofynion y defnyddwyr. Daeth yr arian ar gyfer ei safle i ben, yn dilyn ei ymddeoliad yn Chwefror 2002. Mae gweithwyr Bomis, sydd wedi gweithio ar y gwyddoniadur, yn cynnwys Tim Shell, un o gyd-sefydlwyr Bomis, a hefyd Jason Richey a Toan Vo.
Dywedodd Richard Stallman, yr ymgyrchydd dros feddalwedd di-dâl, fod sefydliad Wicipedia yn "newyddion cyffrous".
Meddalwedd a chaledwedd
UseModWiki, a ysgrifennwyd gan Clifford Adams ("Cyfnod I"), oedd y fersiwn o feddalwedd wici a ddefnyddid i gynnal Wicipedia yn wreiddiol. I gychwyn, roedd rhaid defnyddio CamelCase ar gyfer dolenni, ond yn fuan roedd yn bosibl defnyddio'r dull cromfachau dwbl presennol. Yn Ionawr 2002, fe gychwynnodd Wicipedia ddefnyddio meddalwedd wici PHP a ysgrifennwyd ar gyfer Wicipedia gan Magnus Manke, gyda chronfa ddata MySQL, ac ychwanegwyd sawl rhinwedd newydd ("Cyfnod II"). Ar ôl ychydig, arafodd y safle nes bod golygu bron yn amhosibl; fe newidiwyd y feddalwedd sawl tro ond dim ond am ychydig y lleddfodd hynny'r broblem. Yna, ysgrifennodd Lee Daniel Crocker y feddalwedd o'r newydd, ac mae'r fersiwn newydd, sy'n llawer gwell, wedi bod yn rhedeg ers Gorffennaf 2002. Gelwid y meddalwedd "Cyfnod III" hwn yn MediaWiki. Ers hynny, mae Brion Vibber wedi ymgymryd â thrwsio gwallau.
Yn Rhagfyr 2009 roedd 300 gweinydd (Saesneg: server) yn Fflorida a 44 yn Amsterdam yn cynnal holl wybodaeth Wikipedia. Tan 2004 un gweinydd oedd yn dal yr holl wybodaeth.
Cynhelir y prosiect ar weinydd neilltuol, a leolwyd yn San Diego. Mae'r gweinydd hwn yn gyfrifol am Wicipedia ymhob iaith. CPU Athlon deublyg 1700+ ydyw, gyda 2 GB o RAM, ac yn rhedeg Red Hat Linux â'r gweinydd gwe Apache.
300px|bawd|Rhyngwyneb newydd Wicipedia; lansiad: Gorffennaf 2013.
Yng Ngorffennaf 2013 bydd rhyngwyneb Wicipedia yn newid (pob iaith), gan symlhau'r weithred o olygu. Bydd y "Golygydd Gweladwy" (Visual Editor) yn caniatau golygu ar y sgrin, yn ogystal â thrwy'r ffenestr olygu a wici-gôd arferol. Dywedir mai hwn fydd y datblygiad mwyaf, yn weladwy, o fewn Wicipedia ers ei chreu. Ni fydd yn gweithio ar y tudalennau Sgwrs, fodd bynnag.
Prosiectau cysylltiedig
Mae gan Wicipedia brosiectau cysylltiedig:
* Wiciadur, prosiect geiriadur rhydd (a geir yma)
* Wicilyfrau, prosiect gwerslyfr rhydd (a geir yma)
* Wicidestun, prosiect ffynonellau (a geir yma)
* Wiciddyfynnu, gwyddoniadur rhydd o ddyfyniadau (a geir yma)
Gweler hefyd
* Cerflun Wicipedia
* Wicipedia Almaeneg
* Wicipedia Cymraeg
* Wicipedia Eidaleg
* Wicipedia Lladin
* Wicipedia Saesneg
Cyfeiriadau
Dolenni allanol
* Wikipedia 1.0 (plan and discussion)
* The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource by Richard Stallman (RMS)
* FSF endorsement of Wikipedia
* RMS describes Wikipedia as 'exciting news'
* Meta-Wici
* MediaWiki Fersiwn 1.9.3 - SourceForge
* Wikipedia press coverage
* Yahoo News articles that mention Wikipedia (updated regularly)
* Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article
* Wikipedia Article on CNN
* IBM History Flow : Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data.
Categori:Gwefannau
Categori:Gwyddoniaduron
|
[Wikipedia:cy] 1953
19g - 20g - 21g
1900au 1910au 1920au 1930au 1940au - 1950au - 1960au 1970au 1980au 1990au 2000au
1948 1949 1950 1951 1952 - 1953 - 1954 1955 1956 1957 1958
----
Digwyddiadau
*5 Ionawr - Perfformiad cyntaf y ddrama En attendant Godot gan Samuel Beckett.
*14 Ionawr - Josip Broz Tito yn dod yn Arlywydd Iwgoslafia.
*20 Ionawr - Dwight D. Eisenhower yn dod yn Arlywydd Unol Daleithiau America.
*19 Mawrth - Gary Cooper yn ennill Gobr yr Academi am yr actor gorau mewn rhan arweiniol, yn y seremoni cyntaf ar teledu.
*2 Mai - Coronwyd Hussein, brenin Iorddonen
*2 Mehefin - Coronwyd Elizabeth II, brenhines y Deyrnas Unedig
*16 Mehefin - Gwrthryfel Dwyrain yr Almaen (1953)
*18 Mehefin - Priodas Martin Luther King a Coretta Scott.
*26 Gorffennaf - dechrau Chwyldro Ciwba wrth i Fidel Castro a'i frawd arwain cyrch ar farics yn Santiago de Cuba
*12 Awst - Daeargryn yn yr ynysoedd Gwlad Groeg.
*9 Tachwedd - Cambodia yn ennill annibyniaeth o Ffrainc.
*21 Tachwedd - Sefydlwyd y dref Puerto Williams yn Chile.
*Rhoddwyd brechlyn yn erbyn polio ar brawf yn llwyddiannus.
Genedigaethau
*27 Ionawr - Anders Fogh Rasmussen, Prif Weinidog Denmarc
*6 Mai - Tony Blair, gwleidydd
* 14 Mai - Hywel Williams, gwleidydd
*16 Mai - Pierce Brosnan, actor
*19 Mai - Victoria Wood, cerddor, actores a digrifwraig (m. 2016)
*26 Mai - Michael Portillo, gwleidydd
*1 Mehefin - Xi Jinping, Arweinydd Tsieina
*17 Awst - Herta Müller, nofelydd a bardd
*1 Hydref - John Hegley, bardd a cerddor
*21 Hydref - Peter Mandelson, gwleidydd
*31 Hydref - José Alberto Costa, pêl-droediwr
Marwolaethau
*5 Mawrth
**Sergei Prokofiev, cyfansoddwr,
**Joseff Stalin, gwleidydd, 74
*24 Mawrth - Brenhines Mair, nain Elizabeth II, brenhines y Deyrnas Unedig, 85
*6 Ebrill - Idris Davies, bardd, 48
*5 Mehefin - Moelona, nofelydd, 75
*16 Gorffennaf - Hilaire Belloc, awdur, 82
*9 Tachwedd
**Dylan Thomas, bardd ac awdur, 39
**Ibn Saud, brenin Sawdi Arabia, 77
Y celfyddydau
Ffilmiau
* Valley of Song (gyda Clifford Evans a Rachel Thomas)
Llyfrau
*Islwyn Ffowc Elis - Cysgod y Cryman
*Ian Fleming - Casino Royale (y nofel cyntaf James Bond)
*James Hanley - Don Quixote Drowned
Drama
*Samuel Beckett - En attendant Godot (Wrth aros Godot)
*Eugène Ionesco yw Le Nouveau Locataire (Y Tenant Newydd)
*Arthur Miller - The Crucible
Barddoniaeth
*James Kitchener Davies - Sŵn y Gwynt sy'n Chwythu
*R. S. Thomas - The Minister
Cerddoriaeth
*Dmitri Shostakovich - Symffoni rhif 10
*Sandy Wilson - The Boy Friend (sioe)
Eisteddfod Genedlaethol (Rhyl)
* Cadair: E. Llwyd Williams
* Coron: Dilys Cadwaladr
* Medal Ryddiaeth: dim gwobr
Gwobrau Nobel
*Ffiseg: Frits Zernike
*Cemeg: Hermann Staudinger
*Meddygaeth: Hans Adolf Krebs a Fritz Albert Lipmann
*Llenyddiaeth: Syr Winston Churchill
*Heddwch: George Marshall
Cyfeiriadau
|
[Wikipedia:cy] Y Deyrnas Unedig
Gwladwriaeth yw Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon neu'r Deyrnas Unedig (DU) (hefyd Y Deyrnas Gyfunol (DG)), sy'n cynnwys gwledydd Prydain Fawr (Lloegr, Yr Alban, Cymru) a'r rhanbarth Gogledd Iwerddon. Fe'i lleolir i ogledd-orllewin cyfandir Ewrop ac fe'i hamgylchynir gan Fôr y Gogledd, Môr Udd a Môr Iwerydd. Sefydlwyd yr enw presennol ar 12 Ebrill 1927 ar ôl i Weriniaeth Iwerddon ddod yn annibynol. Mae'r llefydd canlynol o dan sofraniaeth y Deyrnas Unedig, ond heb fod yn rhan o'r brif uned gyfansoddiadol; tiriogaethau dibynnol y Goron yn Ynysoedd y Sianel ac Ynys Manaw, a nifer o diriogaethau tramor.
Hanes
Daeth Lloegr yn deyrnas unedig yn y 10g. Daeth Cymru, a fu dan reolaeth Seisnig ers Statud Rhuddlan ym 1284, yn rhan o Deyrnas Lloegr at bwrpasau deddfwriaethol trwy Ddeddfau Uno 1536. Gyda Deddf Uno 1707, cytunodd seneddau Lloegr a'r Alban i uno eu teyrnasoedd fel Teyrnas Prydain Fawr (er iddynt rannu'r un brenin er 1603). Ym 1800, cyfunwyd Teyrnas Prydain Fawr â Theyrnas Iwerddon (a fu dan reolaeth Seisnig uniongyrchol o 1169 hyd 1603) i greu Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon. Wedi cread y Dalaith Rydd Wyddelig ym 1922, allan o 26 o siroedd Iwerddon, parhaodd 6 sir yn y gogledd yn rhan o'r Deyrnas Unedig, a chafodd y wladwriaeth honno ei hail-enwi yn Deyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon ym 1927.
Chwaraeodd y Deyrnas Unedig, gwladwriaeth ddominyddol y 19g mewn diwydiant a grym morwrol, rôl sylweddol yn natblygiad democratiaeth seneddol, ynghyd â chyfraniadau pwysig ym myd gwyddoniaeth. Yn anterth ei grym teyrnasai'r Ymerodraeth Brydeinig dros chwarter y ddaear. Yn ystod hanner cyntaf yr 20g gwanhaodd nerth y DU, yn rhannol oherwydd y ddau Ryfel Byd. Yn ystod ail hanner y ganrif gwelwyd datgymalu'r Ymerodraeth a chryfhau cysylltiadau â'r Ewrop fodern a llewyrchus. Serch hynny, er fod y DU wedi ymaelodi a'r Undeb Ewropeaidd, roedd gwahaniaeth barn ynghylch aelodaeth gan unigolion o fewn y Blaid Lafur a'r Ceidwadwyr. Parhaodd yr hollt o fewn y Ceidwadwyr i'r 2000au gan arwain at refferendwm aelodaeth yn 2016. Mae diwygiad cyfansoddiadol yn fater dadleuol ar hyn o bryd: mae Tŷ'r Arglwyddi wedi cael ei ddiwygio'n ddiweddar ac mae gan Gymru, Gogledd Iwerddon a Llundain gynulliadau gyda graddau gwahanol o bŵer; fe sefydlwyd hefyd senedd yn yr Alban. Mae mudiad Gweriniaeth Brydeinig yn cael sylw yn y cyfryngau o bryd i'w gilydd, er bod cefnogaeth i'r frenhiniaeth Brydeinig yn dal i fodoli, yn enwedig yn Lloegr, ond heb fod mor gryf ag yr oedd hi yn y gorffennol: ond dydy'r syniad o gael Gweriniaeth Brydeinig ddim yn cael ei gefnogi gan weriniaethwyr a chenedlaetholwyr yn yr Alban, Cymru a Gogledd Iwerddon.
Mae'r Deyrnas Unedig yn aelod o'r Gymanwlad a Sefydliad Cytundeb Gogledd yr Iwerydd (NATO). Mae hefyd yn aelod parhaol o Gyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig, gyda phŵer gwaharddiad. Ymunodd a'r Gymuned Ewropeaidd yn 1973. Yn dilyn refferendwm yn 2016 gadawodd y DU yr Undeb Ewropeaidd ar 31 Ionawr 2020.
Gweler hefyd: Brenhinoedd a breninesau'r Deyrnas Unedig; Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon; Hanes Cymru; Hanes Iwerddon; Hanes yr Alban; Hanes Lloegr.
Gwleidyddiaeth
Mae'r Deyrnas Unedig (neu'r Deyrnas Gyfunol i ddefnyddio fersiwn arall ar yr enw yn y Gymraeg) yn frenhiniaeth gyfansoddiadol. Mae'r llywodraeth yn gweithredu yn enw'r Brenin ac mae'n atebol i'r senedd a thrwy'r senedd i'r etholwyr. Llundain yw prifddinas y DU a Lloegr a dyna leoliad y llywodraeth a'r senedd. Y Brenin Siarl III yw pennaeth y wladwriaeth, wedi iddi esgyn i'r orsedd ym 2022. Ar y cyfan y mae'n cyflawni dyletswyddau seremonïol, a'r Prif Weinidog sy'n rheoli'r wladwriaeth mewn gwirionedd.
Gwledydd, Rhanbarthau, Siroedd, ac Ardaloedd
Mae'r Deyrnas Unedig yn cynnwys tair gwlad - Yr Alban, Cymru, Lloegr - a thalaith Gogledd Iwerddon, sydd yn eu tro yn cynnwys yr israniadau canlynol:
* Yr Alban: Awdurdodau unedol yr Alban
* Cymru: Awdurdodau unedol Cymru, Rhanbarthau Cymru
* Gogledd Iwerddon: Israniadau Gogledd Iwerddon
* Lloegr: Israniadau Lloegr, Rhanbarthau Lloegr
Mae Cymru yn cynnwys 22 Awdurdod Unedol, sef 10 Bwrdeistref Sirol, 9 Sir, a 3 Dinas. Yn ogystal cedwir siroedd 1974-1996 fel 'siroedd seremonïol' ond heb unrhyw swyddogaeth mewn llywodraeth leol.
Mae'r Alban yn cynnwys 32 Awdurdod Unedol. Mae Gogledd Iwerddon yn cynnwys 24 o Ardaloedd, 2 Ddinas, a 6 Sir.
Mae Lloegr wedi ei rhannu yn naw Rhanbarth Swyddi'r Llywodraeth, sef
* Gogledd-ddwyrain Lloegr
* Gogledd-orllewin Lloegr
* Swydd Efrog a Humber
* Dwyrain Canolbarth Lloegr
* Gorllewin Canolbarth Lloegr
* Dwyrain Lloegr
* Llundain Fwyaf
* De-ddwyrain Lloegr
* De-orllewin Lloegr
Mae gan bob rhanbarth ei Siroedd a/neu Siroedd Metropolitan a/neu awdurdodau unedol, ac eithrio Llundain a rennir yn fwrdeistrefi.
Yn ogystal mae nifer o diriogaethau dibynnol gwahanol yn perthyn i'r Deyrnas Unedig; gweler Gwladfa'r Goron. Ni chyfrifir Ynys Manaw nac Ynysoedd y Sianel yn rhanbarthau o'r Deyrnas Unedig yn ôl y gyfraith; dibynyddion y goron Brydeinig ydynt, ond y mae'r Deyrnas Unedig yn gyfrifol am eu materion allanol.
Rhennir brenhines y Deyrnas Unedig yn symbolaidd gyda 16 prif wledydd eraill, a adnabyddir gyda'i gilydd fel Teyrnasoedd y Gymanwlad, er bod y DU ddylanwad gwleidyddol bychan dros y cenedlaethau annibynnol hyn.
Erthyglau eraill: Dinasoedd y Deyrnas Unedig, Trefydd y Deyrnas Unedig.
Daearyddiaeth
Mae'r rhannau helaeth o dir Lloegr yn fryniog, ond mae'r wlad yn fwy mynyddig yn y gogledd; mae'r llinell rhwng y tiroedd hyn yn rhedeg rhwng yr afonydd Tees ac Exe. Afonydd Tafwys a Hafren yw prif afonydd Lloegr (er bod yr ail yn tarddu ger Pumlumon yng Nghymru); mae'r prif ddinasoedd yn cynnwys Llundain, Birmingham, Manceinion, Sheffield, Lerpwl, Leeds, Bryste a Newcastle upon Tyne. Ger Dover mae Twnnel y Sianel yn cysylltu Lloegr a Ffrainc.
Mae Cymru yn wlad fynyddig gan fwyaf: yr Wyddfa yw'r copa uchaf, gydag uchder o 1,085 m uwch lefel y môr, ac mae'r mynyddoedd mawr eraill yn cynnwys Bannau Brycheiniog, Pumlumon, Y Berwyn, Y Carneddau a'r Glyderau yn Eryri, a Bryniau Clwyd. I'r gogledd mae Ynys Môn. Mae'r prif afonydd yn cynnwys afon Hafren, afon Gwy, afon Teifi, afon Conwy ac afon Dyfrdwy. Caerdydd yw'r Brifddinas, yn ne Cymru; mae dinasoedd a threfi mawr eraill yn cynnwys Abertawe, Castell-nedd, Caerfyrddin, Penfro, Aberystwyth, Dolgellau, Caernarfon, Bangor, Caergybi, Llandudno, Bae Colwyn, Y Rhyl, a Wrecsam.
Mae daearyddiaeth yr Alban yn gymysg, gydag iseldiroedd yn y de a'r dwyrain ac ucheldiroedd yn y gogledd a'r gorllewin, yn cynnwys Ben Nevis, mynydd uchaf y DU (1343 m). Mae llawer o lynnoedd a breichiau Môr hir a dwfn yn yr Alban, a elwir yn firthau, a lochau. Fe gyfrir hefyd dyrfa o ynysoedd i orllewin a gogledd yr Alban, e.e. Ynysoedd Heledd, Ynysoedd Erch, ac Ynysoedd Shetland. Caeredin, Glasgow, ac Aberdeen yw'r prif ddinasoedd.
Mae Gogledd Iwerddon, rhanbarth gogledd-ddwyrain ynys Iwerddon, yn fryniog gan mwyaf. Belffast a Deri yw'r prif ddinasoedd.
Economi
Mae'r Deyrnas Unedig, sy'n fasnachwr pwysig a chanolfan ariannol, yn meddu economi cyfalafol, sy'n un o'r fwyaf yng ngorllewin Ewrop. Dros y ddau ddegawd diwethaf fe leiheuwyd perchenogaeth gyhoeddus yn ddirfawr gan y llywodraeth trwy raglenni preifateiddio, ac fe gyfyngwyd ar dwf y Wladwriaeth Les. Mae amaethyddiaeth yn ddwys, wedi ei mecaneiddio yn drwm, ac yn effeithlon yn ôl safonau Ewropeaidd, gan gynhyrchu tua 60% o anghenion lluniaethol gyda dim ond 1% o'r llu llafur. Mae gan y DU gronfeydd eang o lo, nwy naturiol, ac olew; mae cynhyrchiad cynradd egni yn cyfrif tuag at 10% o Gynnyrch Mewnwladol Crynswth, un o rannau uchaf unrhyw wladwriaeth ddiwydiannol. Mae gwasanaethau, yn enwedig bancio, yswiriant, a gwasanaethau busnes, yn ffurfio cyfartaledd uchaf GWC o bell ffordd, wrth i ddiwydiant trwm barhau i edwino.
Gohiriodd llywodraeth Blair ateb cwestiwn cyfranogiad y DU yn y system Ewro, gan nodi pump o brofion economaidd y dylai eu pasio cyn i'r wlad gynnal refferendwm.
Demograffaeth
Saesneg yw'r brif iaith, yn Lloegr. Mae ieithoedd eraill yn cynnwys y Gymraeg, Gaeleg yr Alban a Sgoteg. Siaredir hefyd llawer o ieithoedd eraill gan fewnfudwyr o lefydd eraill yn y Gymanwlad.
Diwylliant
Ceir diwylliant gwahanol iawn gan y bedair wlad. Mae Lloegr, yn gartref i ddwy o brifysgolion enwocaf y byd: Prifysgol Caergrawnt a Phrifysgol Rhydychen, ac y mae wedi cynhyrchu gweinyddwyr a pheirianwyr enwog, er enghraifft y Cymro Steve Jones (biolegydd), yr Albanwr James Watt, Charles Darwin (Sais), William Jones (mathemategwr) ac Alexander Fleming.
Ymhlith yr ysgrifenwyr enwog o'r DU y mae Saunders Lewis, y chwiorydd Bronte, Agatha Christie, Charles Dickens, Syr Arthur Conan Doyle a J. R. R. Tolkien. Mae beirdd pwysig yn cynnwys Dafydd ap Gwilym, Robert Burns, Thomas Hardy, Alfred Tennyson, Dylan Thomas, Cynan a William Wordsworth.
Mae'r cyfansoddwyr Joseph Parry, William Mathias, Grace Williams, Edward Elgar, Robert Carver, Arthur Sullivan, William Walton, Ralph Vaughan Williams, Benjamin Britten a Michael Tippett wedi gwneud cyfraniadau mawr i gerddoriaeth. Cyfansoddwyr sydd dal yn byw yw John Tavener, Harrison Birtwistle a Oliver Knussen.
Mae gan y Deyrnas Unedig amryw o gerddorfeydd gan gynnwys Cerddorfa Opera Cenedlaethol Cymru, Cerddorfa Symffoni'r BBC, y Gerddorfa Ffilharmonig Frenhinol, y Ffilharmonia, Cerddorfa Symffoni Llundain, Royal Scottish National Orchestra, Cerddorfa Symffoni Dinas Birmingham a Cherddorfa Ffilharmonig Llundain, ac fe astudiodd llawer o gerddorion enwog yng ngholegau cerddoriaeth y DU. Oherwydd ei lleoliad ac am resymau economaidd eraill, Llundain yw un o ddinasoedd pwysicaf cerddoriaeth y byd - mae gan y ddinas sawl neuadd gyngerdd bwysig ac mae hi'n gartref i'r Tŷ Opera Brenhinol.
Mae'r Deyrnas Unedig wedi cynhyrchu'r bandiau enwog Roc a rôl a phoblogaidd Y Trwynau Coch, The Beatles, y Rolling Stones, Primal Scream, Led Zeppelin, The Who, Pink Floyd, Catatonia, ac Oasis.
Ymhlith ei harlunwyr enwog ceir Gwen John, John Constable, Joshua Reynolds, William Blake a J.M.W. Turner. yn yr 20g, mae Francis Bacon, David Hockney, Bridget Riley, Kyffin Williams a'r celfyddwyr pop Richard Hamilton a Peter Blake yn bwysig. Yn ein hamser ni mae arlunwyr eraill wedi bod yn enwog, yn enwedig Damien Hirst a Tracey Emin.
Mae gan y Deyrnas Unedig draddodiad theatraidd a cheir yn Llundain lawer o theatrau, gan gynnwys y Theatr Genedlaethol Frenhinol.
Dolenni allanol
* Senedd y Deyrnas Unedig
* Rhif 10 Stryd Downing
* Hafan DU Ar-lein yn Gymraeg
* Gwefan Teulu Brenhinol y DU yn Gymraeg
* BBC Cymru
* Swyddfa Ystadegau'r DU yn Gymraeg
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau Cyngor Ewrop
Categori:Aelod-wladwriaethau NATO
Categori:Gwledydd Ewrop
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Saesneg
Categori:Sefydliadau 1801
Categori:Teyrnasoedd y Gymanwlad
|
[Wikipedia:cy] 9 Tachwedd
9 Tachwedd yw'rtrichant undeg trydydd (313ydd) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (314ydd mewn blynyddoedd naid). Erys 52 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.
Digwyddiadau
bawd|160px|dde|1989: Cwymp y Mur Berlin
* 1918 - Yr Almaen yn dod yn weriniaeth.
* 1937 - Japan yn cymryd rheolaeth o Shanghai.
* 1938 - Dilynwyr y Natsïaid yn ymosod ar Iddewon a'u heiddo yn dilyn araith gan Joseph Goebbels. Gelwir y noswaith hon yn Kristallnacht (noson y gwydr drylliedig).
* 1953 - Annibyniaeth Cambodia.
* 1989 - Pobl Dwyrain Berlin yn cael yr hawl i groesi i'r Gorllewin pan agorwyd croesfannau Mur Berlin pan laciwyd y rheolau teithio a gyhoeddwyd yn gynharach yn y dydd. Dechreuodd, ar y ddwy ochr i'r mur, ar y gwaith o'i ddadfeilio.
* 2000 - Uttarakhand yn dod yn un o daleithiau India.
* 2014 - Pleidlais symbolaidd yng Nghatalwnia ar annibyniaeth oddi wrth Sbaen.
Genedigaethau
bawd|130px|Edward VII, brenin y Deyrnas Unedig|Edward VII, brenin Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon
bawd|130px|dde|Bryn Terfel
* 1810 - Thomas Lloyd Jones (Gwenffrwd), bardd (m. 1834)
* 1818 - Ivan Turgenev, awdur (m. 1883)
* 1841 - Edward VII, brenin Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon (m. 1910)
* 1868 - Marie Dressler, actores (m. 1934)
* 1871 - Florence R. Sabin, meddyg (m. 1953)
* 1877
**Helen Crawfurd, ffeminist (m. 1954)
**Muhammad Iqbal, bardd (m. 1938)
* 1885 - Velimir Khlebnikov, bardd (m. 1922)
* 1888 - Jean Monnet, economydd a diplomydd (m. 1979)
* 1902 - Anthony Asquith, cyfarwyddwr ffilmiau (m. 1968)
* 1903 - Josefina Pla, arlunydd (m. 1999)
* 1907 - Ko Takamoro, pêl-droediwr (m. 1995)
* 1914 - Hedy Lamarr, actores (m. 2000)
* 1915 - Sargent Shriver, gwleidydd (m. 2011)
* 1918 - Spiro Agnew, Is-Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1996)
* 1919 - Janet Paul, arlunydd (m. 2004)
* 1925 - Syr Alistair Horne, hanesydd a llenor (m. 2017)
* 1926 - Anne Sexton, awdures (m. 1974)
* 1929 - Imre Kertész, awdur (m. 2016)
* 1934 - Carl Sagan, seryddwr, astroffisegydd, cosmolegydd ac awdur (m. 1996)
* 1936
**Mikhail Tal, chwaraewr gwyddbwyll (m. 1992)
**Mary Travers, cantores (m. 2009)
* 1959 - Tony Slattery, actor a digrifwr (m. 2025)
* 1965 - Syr Bryn Terfel, canwr
* 1967 - Yoshiro Moriyama, pêl-droediwr
* 1979 - Caroline Flack, cyflwynydd teledu (m. 2020)
* 1984 - Delta Goodrem, actores, cantores a chyfansoddwraig
* 1990 - Francesca Jones, gymnastwraig
Marwolaethau
bawd|130px|dde|Cerflun o Dylan Thomas
bawd|130px|dde|Charles de Gaulle
* 1623 - William Camden, haneswr a hynafiaethydd, 72
* 1782 - Anna Dorothea Therbusch, arlunydd, 61
* 1876 - Elizabeth Walker, arlunydd, 76
* 1918 - Guillaume Apollinaire, awdur, 38
* 1928 - Fanny Inama von Sternegg, arlunydd, 58
* 1930 - Olga Cordes, arlunydd, 62
* 1937 - James Ramsay MacDonald, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, 71
* 1940 - Neville Chamberlain, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, 71
* 1952 - Chaim Weizmann, Arlywydd Israel, 77
* 1953
**Dylan Thomas, bardd a llenor, 39
**Ibn Saud, brenin Sawdi Arabia, 83
* 1970
**Huw T. Edwards, undebwr llafur a gwleidydd, 77
**Charles de Gaulle, Arlywydd Ffrainc, 79
* 1991 - Yves Montand, actor, 70
* 1998 - Baya, arlunydd, 66
* 2004 - Stieg Larsson, awdur, 50
* 2012
**Bill Tarmey, actor, 71
**Nika Georgievna Golts, arlunydd, 87
* 2014 - Jeanne Macaskill, arlunydd, 82
* 2021 - Laurie Sheffield, pêl-droediwr, 82
Gwyliau a chadwraethau
* Gŵyl Mabsant Cynon a Tysilio
* Schicksalstag (yr Almaen)
* Diwrnod Annibyniaeth (Cambodia)
* Sul y Cofio (y Deyrnas Unedig), pan fydd yn disgyn ar ddydd Sul
1109
Tachwedd, 09
|
[Wikipedia:cy] 6 Mai
6 Mai yw'r cant dau ddeg chweched (126ed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (127fed mewn blynyddoedd naid). Erys 239 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.
Digwyddiadau
bawd|130px|dde|Penny Black
* 1840 - Stamp y Penny Black, stamp adlynol cynta'r byd, yn cael ei ddefnyddio'n swyddogol am y tro cyntaf. Cyhoeddwyd y stamp gan y Swyddfa Bost Gyffredinol yn y Deyrnas Unedig.
* 1937 - Dinistrio llong awyr yr LZ 129 Hindenburg gan dân wrth iddi lanio yn New Jersey, UDA, gan ladd 36 o bobl.
* 1954 - Yn Rhydychen, Roger Bannister yn rhedeg milltir mewn 59 eiliad, y person cyntaf i redeg milltir o fewn llai na phedwar munud.
* 1958 - Crogi Vivian Tweed yng Ngharchar Abertawe, y tro olaf i'r gosb eithaf gael ei gweinyddu yng Nghymru.
* 1999 - Etholiad cyntaf erioed ar gyfer aelodau o Gynulliad Cenedlaethol Cymru a Senedd yr Alban.
* 2007 - Nicolas Sarkozy yn cael ei ethol Arlywydd Ffrainc.
* 2010 - Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2010.
* 2012 - Francois Hollande yn cael ei ethol Arlywydd Ffrainc.
* 2021 - Etholiad Senedd Cymru, 2021.
* 2023 - Coroni Charles III a'r Frenhines Camilla.
Genedigaethau
bawd|130px|dde|Sigmund Freud
bawd|130px|dde|Tony Blair
bawd|130px|dde|George Clooney
* 1501 - Pab Marcellus II (m. 1555)
* 1574 - Pab Innocentius X (m. 1655)
* 1758 - Maximilien Robespierre, gwleidydd a chwyldroadwr (m. 1794)
*1808 - Yr Emir Abd El-Kader (m. 1883)
* 1856
**Robert Peary, fforiwr (m. 1920)
**Sigmund Freud, niwrolegydd a seiciatrydd (m. 1939)
* 1859 - David Robert Daniel, llenor (m. 1931)
* 1868 - Niclas II, tsar Rwsia (m. 1918)
* 1880 - Marcelle Rondenay, arlunydd (m. 1940)
* 1889 - Lyubov Popova, arlunydd (m. 1924)
* 1891 - Florence E. Ware, arlunydd (m. 1972)
* 1895 - Rudolph Valentino, 31, actor ffilm (m. 1926)
* 1910 - Ekaterina Matveevna Efimova, arlunydd (m. 1997)
* 1911 - Lucy Citti Ferreira, arlunydd (m. 2008)
* 1913 - Stewart Granger, actor (m. 1993)
* 1915 - Orson Welles, actor a chyfarwyddwr ffilm (m. 1985)
* 1922 - Mietje Bontjes van Beek, arlunydd (m. 2012)
* 1929 - Paul Lauterbur, cemegydd (m. 2007)
* 1941 - Ivica Osim, pel-droediwr (m. 2022)
* 1943 - Andreas Baader, arweinwyr cyntaf (m. 1977)
* 1947 - Alan Dale, actor
* 1953 - Syr Tony Blair, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig
* 1959 - Hiroyuki Sakashita, pel-droediwr
* 1961 - George Clooney, actor
* 1977 - Nozomi Hiroyama, pel-droediwr
* 1983 - Gabourey Sidibe, actores
* 1990 - Masato Kudo, pel-droediwr (m. 2022)
* 1992 - Takashi Usami, pel-droediwr
* 1997 - Duncan Scott, nofiwr
* 2019 - Archie Mountbatten-Windsor
Marwolaethau
bawd|130px|dde|Edward VII, brenin y Deyrnas Unedig
* 1829 - Elizabeth Randles, pianyddes, 27
* 1859 - Alexander von Humboldt, naturiaethwr a fforiwr, 89
* 1862 - Henry David Thoreau, athronydd, 44
* 1910 - Edward VII, brenin y Deyrnas Unedig, 68
* 1919 - L. Frank Baum, awdur, 62
* 1952 - Maria Montessori, addysgwr, 81
* 1954 - J. J. Williams, bardd 85
* 1992 - Marlene Dietrich, actores, 90
* 2002 - Pim Fortuyn, gwleidydd, 54
* 2013 - Giulio Andreotti, gwleidydd, 94
* 2014
**Maria Lassnig, arlunydd, 102
**Farley Mowat, awdur ac amgylcheddwr, 92
Gwyliau a chadwraethau
* Sant Sior (Bwlgaria)
* Diwrnod Babell (Wcráin)
* Diwrnod Cyrraedd India (Sant Lwsia)
0506
Mai, 06
|
[Wikipedia:cy] 26 Mai
26 Mai yw'r cant pedwar deg chweched (146ed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (147fed mewn blynyddoedd naid). Erys 219 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.
Digwyddiadau
* 1736 - Brwydr Ackia
* 1923 - Y ras geir 24 awr gyntaf yn cael ei chynnal, yn Le Mans.
* 1940 - Dydd cyntaf Gwacâd Dunkerque
* 1942 – Dechreuad Brwydr Bir Hakeim
* 1955 - Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1955
* 1966 - Annibyniaeth Gaiana.
* 1999 - Agorwyd Senedd Cymru yn swyddogol.
Genedigaethau
bawd|140px|dde|Jeremy Corbyn
bawd|140px|dde|Sally Ride
* 1700 - Nikolaus Ludwig von Zinzendorf, diwygiwr crefyddol a chymdeithasol (m. 1760)
* 1821 - Amalie Dietrich, botanegydd (m. 1891)
* 1867 - Mair o Teck, brenhines Siôr V, brenin y Deyrnas Unedig a nain Elizabeth II (m. 1953)
* 1886 - Al Jolson, canwr ac actor (m. 1950)
* 1907 - John Wayne, actor (m. 1979)
* 1920 - Peggy Lee, cantores (m. 2002)
* 1921 - Walter Laqueur, hanesydd (m. 2018)
* 1923 - Roy Dotrice, actor (m. 2017)
* 1925 - Grethe Bagge, arlunydd (m. 2012)
* 1926 - Miles Davis, cerddor (m. 1991)
* 1936 - Hiroshi Saeki, pêl-droediwr
* 1941 - Kenji Tochio, pêl-droediwr
* 1945 - Selwyn Williams, ymgyrchydd sefydlu mentrau cymunedol
* 1946 - Simon Hoggart, newyddiadurwr a darlledwr (m. 2014)
* 1949 - Jeremy Corbyn, gwleidydd
* 1950 - Myron Wyn Evans, cemegydd a ffisegydd
* 1951 - Sally Ride, gofodwraig (m. 2012)
* 1953 - Michael Portillo, gwleidydd a newyddiadurwr
* 1963 - Simon Armitage, bardd, dramodydd a nofelydd
* 1966 - Helena Bonham Carter, actores
* 1968 - Frederik X, brenin Denmarc
* 1979 - Elisabeth Harnois, actores
* 1980 - Nick Thomas-Symonds, gwleidydd
* 1981 - Jason Manford, digrifwr, actor ac cyflwynydd teledu
Marwolaethau
bawd|140px|dde|Sydney Pollack
* 818 - Ali al-Rida, imam Shia, 53
* 1648 - Vincent Voiture, bardd, 51
* 1703 - Samuel Pepys, dyddiadurwr, 70
* 1821 - Constance Mayer, arlunydd, 47
* 1883 - Yr Emir Abd El-Kader, gwleidydd a llenor, 74
* 1958 - Ruth Smith, arlunydd, 45
* 1995 - Friz Freleng, animeiddydd, 88
* 1998 - Marianne van der Heijden, arlunydd, 85
* 2007 - Alice Gore King, arlunydd, 92
* 2008 - Sydney Pollack, cyfarwyddwr ffilm, 73
* 2014
**Frances Kornbluth, arlunydd, 93
**Esther Boix, arlunydd, 90
* 2017 - Zbigniew Brzezinski, diplomydd a gwyddonydd gwleidyddol, 89
* 2022
**Dyfrig Evans, actor a cherddor, 43
**Ray Liotta, actor, 67
Gwyliau a chadwraethau
* Diwrnod annibyniaeth (Gaiana, Georgia)
* Diwrnod Sori Cenedlaethol (Awstralia)
Cyfeiriadau
0526
Mai, 26
|
[Wikipedia:cy] 1995
19g - 20g - 21g
1940au 1950au 1960au 1970au 1980au - 1990au - 2000au 2010au 2020au 2030au 2040au
1990 1991 1992 1993 1994 - 1995 - 1996 1997 1998 1999 2000
----
Digwyddiadau
*1 Ionawr - Sylfaen y Cyfundrefn Masnach y Byd
*16 Ionawr - Eirlithriad yn y pentref Súðavík, Gwlad yr Iâ; 14 marwolaethau
*17 Ionawr - Daeargryn ger Kobe, Japan
*1 Chwefror - Diflannodd y cerddor Richey Edwards yn Llundain
*19 Ebrill - Ffrwydrad Dinas Oklahoma yn yr UDA
*24 Ebrill - Etholiad cyfreddinol Maleisia. Llywodraeth Mahathir Mohamad yn ennill.
*27 Mai - Mae Gareth Thomas yn ennill ei gap cyntaf dros Gymru.
*26 Hydref - Eirlithriad yn y pentref Flateyri, Gwlad yr Iâ; 20 marwolaethau
*28 Tachwedd - Cytundeb Barcelona
*14 Rhagfyr - Cytundeb Drayton
Genedigaethau
*12 Mai - Luke Benward, actor Americanaidd
Marwolaethau
* 9 Ionawr - Peter Cook, comediwr, 57
* 28 Ionawr - Philip Burton, athro, cyfarwyddwr theatr a chynhyrchydd teledu, 90
* 4 Chwefror - David Alexander, canwr, 56
* 8 Chwefror - Rachel Thomas, actores, 89
* 11 Mawrth - Myfanwy Talog, actores, 50
* 28 Mawrth - Julian Cayo-Evans, cenedlaetholwr Cymreig, 57
* 21 Ebrill - Tessie O'Shea, cantores a chomediwr, 82
* 25 Ebrill - Ginger Rogers, actores, 83
* 18 Mai - Elizabeth Montgomery, actores, 62
* 26 Mai - Friz Frelang, arlunydd, 88
* 16 Gorffennaf - Stephen Spender, bardd, 86
* 21 Mehefin - Tristan Jones, morwr, 66
* 25 Medi - Dave Bowen, pêl-droediwr, 67
* 28 Medi - Lynette Roberts, bardd, 86
* 14 Hydref - Edith Pargeter, nofelydd, 82
* 22 Hydref - Syr Kingsley Amis, nofelydd a bardd, 73
* 2 Rhagfyr - Robertson Davies, awdur
Y celfyddydau
Ffilmiau
* Braveheart gyda Mel Gibson
* The Englishman Who Went Up a Hill But Came Down a Mountain, gyda Kenneth Griffith
* Y Mapiwr
* Toy Story
Llyfrau
* Robin Llywelyn - Y Dwr Mawr Llwyd
* R. S. Thomas - No Truce with the Furies
* Urien Wiliam - Breuddwyd Rhy Bell
Drama
* Ian Rowlands - Love in Plastic
Cerddoriaeth
* Beatles Anthology, Cyfrol 1
* Robin Huw Bowen - Cerddoriaeth Telyn Cymru)
* Carreg Lafar - Ysbryd y Werin
* Dafydd Iwan - Cân Celt
* Triskedekaphilia (albwm)
Eisteddfod Genedlaethol (Bro Colwyn)
* Cadair: Tudur Dylan Jones
* Coron: Aled Gwyn
* Medal Ryddiaeth: Angharad Jones, Y Dylluan Wen
* Gwobr Goffa Daniel Owen: Beryl Stafford Williams, Mellt yn Taro
Gwobrau Nobel
* Ffiseg Martin L. Perl a Frederick Reines
* Cemeg Paul J. Crutzen, Mario J. Molina a F. Sherwood Rowland
* Meddygaeth Edward B. Lewis, Christiane Nüsslein-Volhard ac Eric Wieschaus
* Llenyddiaeth Seamus Heaney
* Economeg Robert Lucas Jr
Cyfeiriadau
Categori:1995
|
[Wikipedia:cy] 1950
19g - 20g - 21g
1900au 1910au 1920au 1930au 1940au - 1950au - 1960au 1970au 1980au 1990au 2000au
1945 1946 1947 1948 1949 - 1950 - 1951 1952 1953 1954 1955
----
Digwyddiadau
* Y tro cyntaf i'r Blaid Lafur ymladd pob sedd mewn etholiad cyffredinol yng Nghymru.
*12 Mawrth - Trychineb awyr Llandŵ: 78 o bobl yn colli eu bywydau yn nhrychineb awyr Llandŵ, y ddamwain awyr waethaf yn hanes Cymru.
*1 Mehefin - Mae Mynydd Mauna Loa yn Hawaii yn torri allan.
*15 Medi – 19 Medi - Brwydr Inchon yn Rhyfel Corea
Genedigaethau
*12 Chwefror - João W. Nery (1950-2018), awdur ac actifydd
*16 Chwefror - Peter Hain, gwleidydd
*22 Mawrth - Jocky Wilson, chwaraewr dartiau (m. 2012)
*30 Mawrth - Robbie Coltrane, comediwr ac actor (m. 2022)
*14 Mehefin - Rowan Williams, archesgob
*18 Gorffennaf
**Jack Layton, gwleidydd (m. 2011)
**Richard Branson, dyn busnes
*30 Awst - Antony Gormley, cerflunydd
*21 Medi - Bill Murray, comedïwr
* 20 Hydref - Tom Petty, cerddor (m. 2017)
* 27 Hydref - Sue Lloyd-Roberts, newyddiadurwraig (m. 2015)
*28 Hydref - Paul Woods, chwaraewr rygbi (m. 2007)
* 29 Hydref - Abdullah Gül, Arlywydd Twrci
*31 Hydref - Zaha Hadid, pensaer (m. 2016)
Marwolaethau
* 21 Ionawr - George Orwell, awdur, 46
*2 Gorffennaf - Henry Haydn Jones, gwleidydd, 86
*22 Gorffennaf - William Lyon Mackenzie King, prif weinidog Canada, 75
*14 Awst - Morgan Maddox Morgan-Owen, pêl-droediwr, 73
*17 Awst - Black Elk, arweinydd ysbrydol, 87
*11 Medi - Jan Smuts, gwleidydd, 80
*23 Hydref - Al Jolson, actor a chanwr, 64
* 29 Hydref - Gustaf V, brenin Sweden, 92
*2 Tachwedd - George Bernard Shaw, llenor ac athronydd, 94
Y celfyddydau
Ffilmiau
*All About Eve, gyda Bette Davis
*The Blue Lamp, gyda Jack Warner, Dirk Bogarde, Meredith Edwards a Tessie O'Shea
*Rashomon
Llyfrau
*Aneirin Talfan Davies - Blodeugerdd o englynion
*Edward Morgan Humphreys - Gwŷr enwog gynt
*Elizabeth Inglis-Jones - Peacocks in Paradise
*William Jones - Sonedau a thelynegion
*C. S. Lewis - The Lion, the Witch and the Wardrobe
*Edgar Phillips - Caniadau Trefîn
*Arthur Wade-Evans - Coll Prydain
*David Pryse Williams - Canmlwyddiant Libanus ... braslun o'r hanes
*William Crwys Williams - Pedair Pennod
Cerddoriaeth
*Guys and Dolls (sioe gan Frank Loesser)
*Arwel Hughes - Dewi Sant (oratorio)
Eisteddfod Genedlaethol (Caerffili)
* Cadair: Gwilym Tilsley, "Awdl Foliant i'r Glowr"
* Coron: Euros Bowen
* Medal Ryddiaeth: dyfarnwyd yn 1951
Gwobrau Nobel
*Ffiseg: C. F. Powell
*Cemeg: Otto Diels a Kurt Alder
*Meddygaeth: Edward Calvin Kendall, Tadeus Reichstein a Philip Showalter Hench
*Llenyddiaeth: Bertrand Russell
*Heddwch: Ralph Bunche
Cyfeiriadau
|
[Wikipedia:cy] 1951
19g - 20g - 21g
1900au 1910au 1920au 1930au 1940au - 1950au - 1960au 1970au 1980au 1990au 2000au
1946 1947 1948 1949 1950 - 1951 - 1952 1953 1954 1955 1956
----
Digwyddiadau
*6 Mawrth - Dechrau achos llys Julius ac Ethel Rosenberg.
*16 Gorffennaf - Léopold III, brenin Gwlad Belg, yn ymneilltuo o'r orsedd
* Sefydlu Parc Cenedlaethol Eryri
Genedigaethau
*20 Chwefror - Gordon Brown, gwleidydd
*13 Mehefin - Stellan Skarsgård, actor
*17 Mehefin - Mary McAleese, Arlywydd Iwerddon
*3 Medi - Ray Gravell, chwaraewr rygbi a chyflwynydd radio
*2 Hydref
**Sting, cerddor
**Romina Power, cantores
*5 Hydref
**Karen Allen, actores
**Bob Geldof, cerddor a gweithiwr
Marwolaethau
* 8 Ionawr - Ada Ferrar, actores, 83
*10 Ionawr - Sinclair Lewis, awdur, 65
*19 Chwefror - André Gide, nofelydd, 81
*6 Mawrth - Ivor Novello, cyfansoddwr, 58
* 13 Gorffennaf - Arnold Schoenberg, cyfansoddwr, 76
*14 Awst - William Randolph Hearst, cyhoeddwr, 88
*29 Medi - Evan Roberts, pregethwr, 73
* 16 Hydref - Liaquat Ali Khan, gwleidydd, 56
*9 Tachwedd - Sigmund Romberg, cyfansoddwr, 64
Y celfyddydau
Ffilmiau
*An American in Paris, gyda Gene Kelly a Leslie Caron
*A Streetcar Named Desire
Llyfrau
*Ambrose Bebb - Machlud yr Oesoedd Canol
*Edward Tegla Davies - Y Foel Faen
*Eynon Evans - Prize Onions
*Marguerite Yourcenar - Mémoires d'Hadrien
Drama
*Peter Philp - Castle of Deception
*Jean-Paul Sartre - Le Diable et le Bon Dieu
Cerddoriaeth
*Genedigaeth rock 'n' roll gyda "Rocket 88" gan Jackie Brenston and the Delta Cats; y gân roc gyntaf.
*Pierre Boulez - Polyphonie X
*Benjamin Britten - Billy Budd
*Mai Jones - "Rhondda Rhapsody"
*Richard Rodgers ac Oscar Hammerstein II - The King and I (sioe Broadway)
*Igor Stravinsky - The Rake's Progress
Eisteddfod Genedlaethol (Llanrwst)
* Cadair: Brinley Richards
* Coron: T. Glynne Davies
* Medal Ryddiaeth:
**(1948–50) R. Ifor Parry, Diwinyddiaeth Karl Barth
**(1951) Islwyn Ffowc Elis, Cyn Oeri'r Gwaed
Gwobrau Nobel
*Ffiseg: Syr John Cockcroft ac Ernest Walton
*Cemeg: Edwin McMillan a Glenn T. Seaborg
*Meddygaeth: Max Theiler
*Llenyddiaeth: Pär Lagerkvist
*Heddwch: Léon Jouhaux
Cyfeiriadau
|
[Wikipedia:cy] 1952
19g - 20g - 21g
1900au 1910au 1920au 1930au 1940au - 1950au - 1960au 1970au 1980au 1990au 2000au
1947 1948 1949 1950 1951 - 1952 - 1953 1954 1955 1956 1957
----
Digwyddiadau
*14 Ionawr - Premiere y rhaglen Today ar NBC yn yr UDA.
*6 Chwefror - Tywysoges Elisabeth yn dod yn frenhines y Deyrnas Unedig.
*14 Chwefror - Agoriad y Gemau Olympaidd y Gaeaf yn Oslo, Norwy.
*15 Chwefror - Angladd Siôr VI, brenin y Deyrnas Unedig.
*11 Ebrill - Brwydr Ynys Nanri yn Tsieina.
*5 Awst - Cytundeb Taipei rhwng Tsieina a Japan.
*4 Tachwedd - Daeargryn yn Kamchatka, Rwsia.
*25 Tachwedd - Agoriad y ddrama The Mousetrap gan Agatha Christie yn Llundain.
Genedigaethau
*11 Mawrth - Douglas Adams, awdur (m. 2001)
* 29 Mawrth - Cen Llwyd, gweinidog, bardd ac ymgyrchydd (m. 2022)
*21 Ebrill - Cheryl Gillan, gwleidydd (m. 2021)
*2 Mai - Christine Baranski, actores
*5 Mai - Andrew Davies, gwleidydd
*11 Mai - Renaud, canwr
* 7 Mehefin
**Liam Neeson, actor
**Orhan Pamuk, nofelydd
*20 Mehefin - John Goodman, actor
*1 Gorffennaf - Dan Aykroyd, actor
*12 Awst – Robert Minhinnick, bardd
*18 Awst - Patrick Swayze, actor (m. 2009)
* 7 Hydref - Vladimir Putin, Gwleidydd Rwsaidd ac Arlywydd Ffederasiwn Rwsia
* 26 Hydref - Andrew Motion, bardd
* 27 Hydref - Atsuyoshi Furuta, pêl-droediwr
* 28 Hydref - Annie Potts, actores
* 3 Tachwedd
**Jim Cummings, actor ac digrifwr
**Roseanne Barr, actores a digrifwraig
* 17 Tachwedd - Cyril Ramaphosa, Arlywydd De Affrica
*31 Rhagfyr - Jean-Pierre Rives, chwaraewr rygbi
Marwolaethau
*6 Chwefror - Siôr VI, brenin y Deyrnas Unedig, 56
*6 Mai - Maria Montessori, addysgwr, 81
*26 Gorffennaf - Eva Peron, gwleidydd, 33
*25 Awst - James Kitchener Davies, bardd a dramodydd, 50
* 28 Hydref - Billy Hughes, Prif Weinidog Awstralia, 90
*26 Tachwedd - Sven Hedin, anturiaethwr, 87
*15 Rhagfyr - Syr William Goscombe John, cerflunydd, 92
Y celfyddydau
Ffilmiau
*The African Queen (gyda Humphrey Bogart)
Llyfrau
*Islwyn Ffowc Elis - Cyn Oeri'r Gwaed
*Roland Mathias - The Roses of Tretower
*T. J. Morgan - Y Treigladau a'u Cystrawen
*John Dyfnallt Owen - Rhamant a Rhyddid
*Richard Vaughan - Moulded in Earth
Drama
*Jean Anouilh - L'Alouette
*Agatha Christie - The Mousetrap
*Terence Rattigan - The Deep Blue Sea
Cerddoriaeth
*John Cage - 4' 33"
*Sergei Prokofiev - War and Peace (opera)
Eisteddfod Genedlaethol (Aberystwyth)
* Cadair: John Evans
* Coron: dim gwobr
* Medal Ryddiaeth: O. E. Roberts, Cyfrinachau Natur
Gwobrau Nobel
*Ffiseg: Felix Bloch ac Edward Mills Purcell
*Cemeg: Archer Martin a Richard Laurence Millington Synge
*Meddygaeth: Selman Abraham Waksman
*Llenyddiaeth: François Mauriac
*Heddwch: Albert Schweitzer
Cyfeiriadau
|
[Wikipedia:cy] 1954
19g - 20g - 21g
1900au 1910au 1920au 1930au 1940au - 1950au - 1960au 1970au 1980au 1990au 2000au
1949 1950 1951 1952 1953 - 1954 - 1955 1956 1957 1958 1959
----
Digwyddiadau
*14 Ionawr - Priodas Marilyn Monroe a Joe DiMaggio.
*25 Chwefror - Mae Gamal Abdel Nasser yn dod prif weinidog yr Aifft.
*13 Mawrth – 7 Mai - Brwydr Dien Bien Phu
*1 Tachwedd - Dechreuad y Rhyfel Algeria
*4 Rhagfyr - Agoriad y Burger King cyntaf, yn Miami, Florida.
Genedigaethau
*6 Ionawr - Anthony Minghella, cyfarwyddwr ffilm (m. 2008)
*29 Ionawr - Oprah Winfrey, cyflwynydd teledu
*18 Chwefror - John Travolta, actor
*26 Mawrth - Dewi Llwyd, darlledwr
*7 Ebrill - Jackie Chan, actor
*19 Ebrill - Jon Owen Jones, gwleidydd
*23 Ebrill - Michael Moore, cyfarwyddwr ffilm
*16 Awst
**James Cameron, cyfarwyddwr, cynhyrchydd a sgriptiwr
**George Galloway, gwleidydd
*21 Medi - Shinzo Abe, prif weinidog Japan (m. 2022)
*23 Medi - Cherie Booth, bargyfreithwraig a gwraig Tony Blair
* 19 Hydref - Ken Stott, actor
* 23 Hydref - Ang Lee, cyfarwyddwr ffilm
* 24 Hydref
**Thomas Mulcair, gwleidydd
**Malcolm Turnbull, Prif Weinidog Awstralia
*1 Tachwedd - Katie Curtis, seiclwr
Marwolaethau
*6 Mai - J. J. Williams, bardd, 84
*19 Mai - Charles Ives, cyfansoddwr
*7 Mehefin - Alan Turing, mathemategydd, 41
*10 Gorffennaf - Jack Anthony, joci, 64
* 13 Gorffennaf - Frida Kahlo, arlunydd, 47
*3 Awst - Colette, nofelydd, 81
*29 Medi - William John Gruffydd, awdur, 73
*1 Tachwedd - Judy Marks, awdures
*3 Tachwedd - Henri Matisse, arlunydd, 84
*28 Tachwedd - Enrico Fermi, ffisegydd, 53
Y celfyddydau
Ffilmiau
*Doctor in the House, gyda Donald Houston
*On the Waterfront, gyda Marlon Brando
*Saith Samurai
*Godzilla
Llyfrau
*Dannie Abse - Ash on a Young Man's Sleeve
*Kingsley Amis -Lucky Jim
*Driss Chraïbi - Le passé simple
*Margiad Evans - The Nightingale Silenced
*Dylan Thomas - Quite Early One Morning
Cerddoriaeth
*"Misty" gan Johnny Burke ac Erroll Garner
*Alun Hoddinott - Concerto i Glarinét
*Daniel Jones - Symffoni rhif 4
Eisteddfod Genedlaethol (Ystradgynlais)
* Cadair: John Evans
* Coron: E. Llwyd Williams
* Medal Ryddiaeth: O. E. Roberts, Y Gor o Ystradgynlais
Gwobrau Nobel
*Ffiseg: Max Born a Walther Bothe
*Cemeg: Linus Pauling
*Meddygaeth: John Franklin Enders, Thomas Huckle Weller a Frederick Chapman Robbins
*Llenyddiaeth: Ernest Hemingway
*Heddwch: Swyddfa yr Uwch-Comisiynydd y Cenhedloedd Unedig am Ffoaduriaid
Cyfeiriadau
|
[Wikipedia:cy] 1955
19g - 20g - 21g
1900au 1910au 1920au 1930au 1940au - 1950au - 1960au 1970au 1980au 1990au 2000au
1950 1951 1952 1953 1954 - 1955 - 1956 1957 1958 1959 1960
----
Digwyddiadau
*18 Ionawr-20 Ionawr - Brwydr Yijiangshan, Tsieina
*26 Mai – Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig
*1 Rhagfyr - Rosa Parks yn gwrthod ildio ei sedd ar fws yn Montgomery, Alabama, gan ddechrau ymgyrch hawliau sifil yn Unol Daleithiau America.
*20 Rhagfyr - Mae'r ddinas Caerdydd yn dod yn brifddinas Cymru.
*Sefydlu Undeb Amaethwyr Cymru
Genedigaethau
*6 Ionawr - Rowan Atkinson, comedïwr, actor
*18 Ionawr - Kevin Costner, actor, cyfarwyddwr
*28 Ionawr - Nicolas Sarkozy, Arlywydd Ffrainc
*9 Chwefror - Gareth F. Williams, awdur
*20 Chwefror - Kelsey Grammer, actor
*24 Chwefror - Steve Jobs, cyd-sefydlwr Apple Computer (m. 2011)
* 17 Mawrth - Gary Sinise, actor
*27 Mawrth - Gary Sutton, seiclwr
*28 Mawrth - Reba McEntire, cantores/actores
*31 Mai - Lynne Truss, ysgrifennwr a newyddiadurwr
*9 Mehefin - Alun Pugh, gwleidydd
*21 Mehefin
**Michel Platini, pêl-droedwr
**Janet Ryder, gwleidydd
*22 Mehefin - Green Gartside, canwr a chyfansoddwr
*20 Gorffennaf - Egidio Miragoli, esgob
*10 Awst - Dave Le Grys, seiclwr
*28 Hydref - Bill Gates, mentrwr busnes
*30 Hydref - Sion Alun, gweinidog (m. 2012)
*13 Tachwedd - Whoopi Goldberg, actores
*??? - Geraint Lövgreen, cerddor a bardd
Marwolaethau
100px|bawd|Theda Bara
100px|bawd|William Ambrose Bebb
*11 Mawrth - Syr Alexander Fleming, meddyg a difeisiwr, 73
*12 Mawrth - Charlie Parker, cerddor, 34
*7 Ebrill - Theda Bara, actores, 69
*18 Ebrill - Albert Einstein, 76
*27 Ebrill - William Ambrose Bebb, hanesydd, llenor a gwleidydd, 61
*11 Mehefin - Edward Morgan Humphreys, 73
*30 Medi - James Dean, actor, 24
*15 Hydref – Thomas Jones (T. J.), sylfaenydd Coleg Harlech, 85
*1 Tachwedd - Goronwy Moelwyn Hughes, gwleidydd, 58
*5 Tachwedd - Maurice Utrillo, arlunydd, 73
*27 Tachwedd - Arthur Honegger, cyfansoddwr, 63
*15 Rhagfyr – V. E. Nash-Williams, archaeolegydd, 58
Y celfyddydau
Ffilmiau
*To Catch a Thief gan Alfred Hitchcock
*Lady and the Tramp gan Walt Disney
*Guys and Dolls gyda Frank Sinatra a Marlon Brando
*East of Eden gyda James Dean
*The Seven Year Itch gyda Marilyn Monroe
*Pather Panchali
*Rebel Without a Cause
Llyfrau
*Kingsley Amis - That Uncertain Feeling
*Islwyn Ffowc Elis - Ffenestri Tua'r Gwyll
*Gwilym Thomas Hughes - Ei Seren tan Gwmwl
*Emyr Humphreys - A Man's Estate (wedi gyfieithwyd i'r Gymraeg ym 1981 gan W. J. Jones (Gwilym Fychan))
*Vladimir Nabokov - Lolita
Drama
*Saunders Lewis - Siwan
Barddoniaeth
*Harri Gwynn - Barddoniaeth
Cerddoriaeth
*Richard Adler a Jerry Ross - Damn Yankees (sioe Broadway)
*Pierre Boulez - Le Marteau sans maître
*Ralph Vaughan Williams - Symffoni rhif 8
*Grace Williams - Penillion
Eisteddfod Genedlaethol (Pwllheli)
* Cadair: Gwilym Ceri Jones
* Coron: William John Gruffydd (Elerydd)
* Medal Ryddiaeth: Selyf Roberts, Deg o'r Diwedd
Gwobrau Nobel
*Ffiseg: Willis Lamb a Polykarp Kusch
*Cemeg: Vincent du Vigneaud
*Meddygaeth: Hugo Theorell
*Llenyddiaeth: Halldór Laxness
*Heddwch: dim gwobr
Cyfeiriadau
|
[Wikipedia:cy] 1956
19g - 20g - 21g
1900au 1910au 1920au 1930au 1940au - 1950au - 1960au 1970au 1980au 1990au 2000au
1951 1952 1953 1954 1955 - 1956 - 1957 1958 1959 1960 1961
----
Digwyddiadau
*Petisiwn o 250,000 o lofnodion yn cael ei gyflwyno i Dŷ'r Arglwyddi - yn mynnu Llywodraeth i Gymru.
*19 Ebrill - Priodas yr actores Grace Kelly a Rainier III, Tywysog Monaco.
*9 Mai - Penrhyn Gŵyr yn dod yn Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol.
*24 Mai - Cystadleuaeth Cân Eurovision cyntaf.
*23 Mehefin - Mae Gamal Abdel Nasser yn dod Arlywydd yr Aifft.
*29 Mehefin - Priodas yr actores Marilyn Monroe a'r dramodydd Arthur Miller.
*Medi - Sefydlwyd Ysgol Gyfun Glan Clwyd, yr ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf.
Genedigaethau
*7 Ionawr - Johnny Owen, paffiwr (m. 1980)
*15 Mai - Mirek Topolánek, gwleidydd
*Mehefin - Sian Gwenllian, gwleidydd
*25 Mehefin - Anthony Bourdain, cogydd (m. 2018)
*9 Gorffennaf - Tom Hanks, actor
* 1 Hydref - Theresa May, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig
* 16 Hydref - Marin Alsop, arweinydd cerddorfa
* 17 Hydref - Mae Jemison, gofodwraig
* 18 Hydref - Martina Navratilova, chwaraewraig tenis
* 20 Hydref - Danny Boyle, cyfarwyddwr a chynhyrchydd ffilm
* 21 Hydref - Carrie Fisher, actores (m. 2016)
* 26 Hydref - Rita Wilson, actores a cantores
* 28 Hydref - Mahmoud Ahmadinejad, Arlywydd Iran
*4 Rhagfyr - Nia Griffith, gwleidydd
*23 Rhagfyr - Robert Gwilym, actor
Marwolaethau
*4 Ionawr - R. Williams Parry, bardd, 71
*31 Ionawr - A. A. Milne, awdur plant, 74
*11 Mehefin - Frank Brangwyn, arlunydd, 89
* 16 Awst - Bela Lugosi, actor, 73
*13 Hydref - John Charles Jones, Esgob Bangor, 52
*16 Hydref - Robert Evans (Cybi), llenor a hanesydd, 85
* 18 Hydref - Harry Parry, cerddor jazz, 44
* 5 Tachwedd - Art Tatum, pianydd jazz, 47
*22 Tachwedd - Rhys Hopkin Morris, gwleidydd, 68
*16 Rhagfyr - Nina Hamnett, arlunydd, 66
Y celfyddydau
Ffilmiau
*Alexander the Great (gyda Richard Burton a William Squire)
*The Court Jester (gyda Danny Kaye a Glynis Johns)
*The Ten Commandments (gyda Charlton Heston)
*The Searchers
Llyfrau
*Islwyn Ffowc Elis - Yn Ôl i Leifior
*Saunders Lewis - Siwan
*Kate Roberts - Y Byw sy'n Cysgu
*Waldo Williams - Dail Pren
Drama
*John Roberts Evans - Broc Môr
Cerddoriaeth
*Leonard Bernstein - Candide
*Grace Williams - Symffoni rhif 2
Eisteddfod Genedlaethol (Aberdar)
* Cadair: Mathonwy Hughes
* Coron: dim gwobr
* Medal Ryddiaeth: W. T. Gruffydd, Y Pwrpas Mawr
Gwobrau Nobel
*Ffiseg: William Shockley, John Bardeen a Walter Houser Brattain
*Cemeg: Syr Cyril Norman Hinshelwood a Nikolay Semenov
*Meddygaeth: André Frédéric Cournand, Werner Forssmann a Dickinson W Richards
*Llenyddiaeth: Juan Ramón Jiménez
*Heddwch: dim gwobr
|
[Wikipedia:cy] 1957
19g - 20g - 21g
1900au 1910au 1920au 1930au 1940au - 1950au - 1960au 1970au 1980au 1990au 2000au
1952 1953 1954 1955 1956 - 1957 - 1958 1959 1960 1961 1962
----
Digwyddiadau
* 10 Ionawr - Harold Macmillan yn dod yn Brif Weinidog y DU.
* 21 Mawrth - Priodas yr awdur C. S. Lewis a'r bardd Americanaidd Helen Joy Davidman, yn yr Ysbyty Churchill, Rhydychen.
* 4 Hydref - Lansiwyd y lloeren artiffisial gyntaf y byd, Sputnik I gan y Rwsiaid
* 3 Tachwedd Yr Undeb Sofietaidd yn lansio Sputnik 2 gyda'r anifail cyntaf i gylchdroi'r ddaear ynddi, sef ci o'r enw Laika.
Genedigaethau
* 5 Mawrth - Mark E. Smith, cerddor (m. 2018)
* 10 Mawrth - Terry Holmes, chwaraewr rygbi
* 19 Mawrth - Jane Davidson, gwleidydd
* 20 Ebrill - Geraint Wyn Davies, actor
* 26 Ebrill - Edwina Hart, gwleidydd
* 8 Mai – Eddie Butler, chwaraewr rygbi a chyflwynydd teledu (m. 2022)
* 10 Mai - Sid Vicious, cerddor (m. 1979)
* 12 Mehefin - Geri Allen, pianydd jazz (m. 2017)
* 1 Gorffennaf - Wayne David, gwleidydd
*23 Gorffennaf - Jo Brand, digrifwraig
*18 Awst
**Carole Bouquet, actores
**Denis Leary, actor a digrifwr
* 24 Awst - Stephen Fry, comediwr ac actor
* 11 Hydref - Dawn French, actores
* 17 Hydref - Lawrence Bender, gynhyrchydd ffilmiau
* 18 Hydref - Catherine Ringer, cantores
*28 Hydref - Graham Jones, seiclwr
Marwolaethau
* 15 Ionawr - Arturo Toscanini, cerddor, 89
* 24 Ionawr - Humphrey Bogart, actor, 57
* 10 Chwefror - Laura Ingalls Wilder, awdures llyfrau plant, 90
* 2 Mai - Seneddwr Joseph McCarthy, 48
* 25 Mehefin - Éilís Ní Fhearghail, nyrs Gwyddelig, 72
* 26 Mehefin - John Morgan, archesgob Cymru, 71
* 30 Gorffennaf - William Richard Arnold, chwaraewr rygbi, 76
* 7 Awst - Oliver Hardy, comediwr, 65
* 15 Awst - Alice Williams, bardd, arlunydd a gweithiwr lles gwirfoddol, 94
* 20 Awst - Edward Evans, 1af Arglwydd Mountevans, fforiwr, 76
* 24 Hydref - Christian Dior, cynllunydd ffasiwn, 52
* 29 Hydref - Louis B. Mayer, cynhyrchydd ffilm, 75
* 17 Rhagfyr - Dorothy L. Sayers, awdures, 64
Y celfyddydau
Ffilmiau
* The Bridge on the River Kwai
*Y Seithfed Sêl
*12 Angry Men
Llyfrau
* Islwyn Ffowc Elis - Wythnos Yng Nghymru Fydd
* Albert Evans-Jones (Cynan) - Absalom Fy Mab (drama)
* Bobi Jones - Y Gân Gyntaf
* W. Leslie Richards - Telyn Teilo
Drama
* Samuel Beckett - Endgame
* Ketti Frings - Look Homeward, Angel
Cerddoriaeth
* Shirley Bassey - "Banana Boat Song"
* Leonard Bernstein - West Side Story
* Daniel Jones - Pedwarawd Llinynnol rhif 2
* Karlheinz Stockhausen - Gruppen ar gyfer tri cherddorfa
Eisteddfod Genedlaethol (Llangefni)
* Cadair: Gwilym Tilsley (Tilsli)
* Coron: Dyfnallt Morgan
* Medal Ryddiaeth: Tom Parri Jones, Teisennau Berffro
Gwobrau Nobel
* Ffiseg: Chen Ning Yang a Tsung-Dao Lee
* Cemeg: Alexander R. Todd
* Meddygaeth: Daniel Bovet
* Llenyddiaeth: Albert Camus
* Heddwch: Lester B. Pearson
Cyfeiriadau
|
[Wikipedia:cy] 1958
19g - 20g - 21g
1900au 1910au 1920au 1930au 1940au - 1950au - 1960au 1970au 1980au 1990au 2000au
1953 1954 1955 1956 1957 - 1958 - 1959 1960 1961 1962 1963
----
Digwyddiadau
* 8 Ionawr - Mae Bobby Fischer (14) yn ennill y Pencampwriaeth Gwyddbwyll yr Unol Daleithiau.
* 1 Chwefror - Lansiwyd y lloeren Americanaidd gyntaf, Explorer 1 o Cape Canaveral.
* 1 Mai - Arturo Frondizi yn dod yn Arlywydd yr Ariannin.
* 6 Mai - crogi Vivian Teed yng Ngharchar Abertawe, y tro olaf i'r gosb eithaf gael ei gweinyddu yng Nghymru.
* 15 Mai - Yr Undeb Sofietaidd yn lawnsio Sputnik 3.
Genedigaethau
*15 Ionawr - Boris Tadić, Arlywydd Serbia
*24 Ionawr - Jools Holland, cerddor
*2 Mawrth - Ian Woosnam, golffwr
*14 Mawrth - Albert II, tywysog Monaco
*21 Mawrth - Gary Oldman, actor
*23 Mai - Drew Carey, actor
*27 Mai - Neil Finn, cerddor
* 7 Mehefin - Prince, cerddor (m. 2016)
*19 Gorffennaf
**Kazushi Kimura, pêl-droediwr
**Angharad Tomos, awdures
*16 Awst
**Angela Bassett, actores
**Madonna, cantores
*29 Awst - Michael Jackson, Canwr (m. 2009)
*16 Hydref - Tim Robbins, actor
*24 Tachwedd - Robin Llywelyn, awdur
*6 Rhagfyr - Nick Park, gwneuthurwr ffilmiau wedi'u hanimeiddio
Marwolaethau
*11 Ionawr - Edna Purviance, actores, 62
*1 Chwefror - Ernest Jones, seicolegydd, 79
*12 Chwefror - Beatrice Ferrar, actores, 81
*13 Chwefror - Christabel Pankhurst, gwleidydd ac awdur, 77
*16 Ebrill - Rosalind Franklin, cemegydd, 37
*19 Ebrill - Billy Meredith, pêl-droediwr, 83
*20 Gorffennaf - Margaret Haig Thomas, 75
*25 Medi - Henry Arthur Evans, gwleidydd, 60
*9 Hydref - Pab Pïws XII, 82
*28 Tachwedd - Gareth Jones, actor, 33
Y celfyddydau
Ffilmiau
*Look Back in Anger, gyda Richard Burton
*The Wind Cannot Read, gyda Ronald Lewis
*Vertigo, gan Alfred Hitchcock
Llyfrau
*Truman Capote - Breakfast at Tiffany's
*Aneirin Talfan Davies - Englynion a Chywyddau
*Islwyn Ffowc Elis - Blas y Cynfyd
*Bobi Jones - Nid yw'r Dŵr yn Plygu
*D. Gwenallt Jones - Cofiant Idwal Jones
*Claude Lévi-Strauss - Anthropologie structurale
Drama
*George Fisher - Y Ferch a'r Dewin
*John Gwilym Jones - Lle Mynno'r Gwynt
*Saunders Lewis - Brad
Cerddoriaeth
*Daniel Jones - The Country Beyond the Stars (cantata)
*Richard Rodgers ac Oscar Hammerstein II - Flower Drum Song (sioe Broadway)
*Grace Williams - Six Poems by Gerard Manley Hopkins for contralto and string sextet
Eisteddfod Genedlaethol (Glyn Ebwy)
* Cadair: T. Llew Jones
* Coron: Llewelyn Jones
* Medal Ryddiaeth: E. Cynolwyn Pugh, Ei Ffanffer ei Hun
Gwobrau Nobel
*Ffiseg: Pavel Cherenkov, Ilya Frank ac Igor Tamm
*Cemeg: Frederick Sanger
*Meddygaeth: George Beadle, Edward Tatum a Joshua Lederberg
*Llenyddiaeth: Boris Pasternak
*Heddwch: Dominique Pire
|
[Wikipedia:cy] 1959
19g - 20g - 21g
1900au 1910au 1920au 1930au 1940au - 1950au - 1960au 1970au 1980au 1990au 2000au
1954 1955 1956 1957 1958 - 1959 - 1960 1961 1962 1963 1964
----
Digwyddiadau
*3 Ionawr - Alaska yn dod yn 49fed Talaith Unol Daleithiau America.
*8 Ionawr - Arwisgiad Charles de Gaulle, Arlywydd cyntaf 5ed Gweriniaeth Ffrainc.
*12 Ionawr - Darganfod ogofâu Nerja yn Sbaen
*22 Ionawr - Trychineb Pwll Glo Knox ger Ddinas Pittston, Pennsylvania, UDA.
*29 Ionawr - Première y ffilm Disney Sleeping Beauty.
*3 Chwefror - Trychineb awyr ger Clear Lake, Iowa, UDA; y cerddorion Buddy Holly, Ritchie Valens a'r Big Bopper, gyda'r peilot Roger Peterson, yn colli ei bywydau.
*16 Chwefror - Fidel Castro yn dod yn Brif Weinidog Cuba.
*9 Mawrth - Lansio dol Barbie i'r cyhoedd am y tro cyntaf
*31 Mawrth - Tenzin Gyatso, 14eg Dalai Lama, yn gadael Tibet.
*25 Ebrill - Agoriad y St. Lawrence Seaway.
*23 Mehefin - Sean Lemass yn dod yn Taoiseach (prif weinidog) Iwerddon.
*2 Gorffennaf - Priodas Tywysog Albert o Wlad Belg a Donna Paola Ruffo di Calabria, ym Mrwsel.
*21 Awst - Hawaii yn dod yn 50fed Talaith yr Unol Daleithiau.
*13 Medi - Glaniad ar y Lleuad: Y gwrthrych cyntaf a wnaed gan bobl i gyrraedd arwyneb y Lleuad, gan Luna 2 (Yr Undeb Sofietaidd).
*8 Hydref – Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig
*2 Tachwedd - Agoriad Traffordd yr M1.
*1 Rhagfyr - Cytundeb yr Antarctig rhwng 12 gwledydd.
*14 Rhagfyr - Archesgob Makarios III yn dod yn Arlywydd cyntaf Cyprus
Genedigaethau
*16 Chwefror - John McEnroe, chwaraewr tenis
*25 Chwefror - Mike Peters, cerddor
*21 Mawrth - Colin Jones, paffiwr
*3 Mai
**Ben Elton, comediwr ac awdur
**Eddie Niedzwiecki, pêl-droediwr
* 7 Mehefin - Mike Pence, gwleidydd
*26 Gorffennaf
**Kevin Spacey, actor
**Hiroshi Soejima, pêl-droediwr
*5 Medi - Mike Ruddock, hyfforddwr tîm rygbi
*10 Hydref
**Kirsty MacColl, cantores (m. 2000)
**Bradley Whitford, actor
* 15 Hydref - Sarah Ferguson, Duges Efrog
* 20 Hydref - Mark Little, actor a digrifwr
* 22 Hydref - Marc Shaiman, cyfansoddwr
* 23 Hydref - "Weird Al" Yankovic, actor a canwr
* 26 Hydref - Evo Morales, Arlywydd Bolifia
Marwolaethau
*13 Ionawr - Henry Weale, arwr rhyfel, 61
*3 Chwefror - Buddy Holly, cerddor, 22
*3 Mawrth - Lou Costello, comediwr, 52
*9 Ebrill - Frank Lloyd Wright, pensaer, 91
*18 Mehefin - Nantlais Williams, bardd
*15 Gorffennaf - Billie Holiday, cantores, 44
*5 Awst - D. W. Davis, gwleidydd, 86
*6 Medi - Edmund Gwenn, actor, 81
*7 Hydref - Mario Lanza, canwr, 38
* 31 Hydref - Sophie Pemberton, arlunydd, 90
*2 Tachwedd - Evan Jenkins, bardd, 64
*27 Tachwedd - Grenville Morris, pêl-droediwr, 82
Y celfyddydau
Ffilmiau
*Ben-Hur, gyda Hugh Griffith
*Tiger Bay, gyda Meredith Edwards, Megs Jenkins a Rachel Thomas
*Some Like It Hot
*Les Quatre Cents Coups
*North by Northwest
Llyfrau
*Albert Evans-Jones - Cerddi Cynan, y casgliad cyflawn
*Menna Gallie - Strike for a Kingdom
*D. Gwenallt Jones - Gwreiddiau
*Cornelius Ryan - The Longest Day
*Kate Roberts - Te yn y Grug
Cerddoriaeth
*Miles Davis - Kind of Blue
*Grace Williams - All Seasons Shall Be Sweet
Eisteddfod Genedlaethol (Caernarfon)
* Cadair: T. Llew Jones
* Coron: Tom Huws
* Medal Ryddiaeth: William Owen, Pen y Dalar
Gwobrau Nobel
*Ffiseg: Emilio Segrè ac Owen Chamberlain
*Cemeg: Jaroslav Heyrovský
*Meddygaeth: Severo Ochoa, Arthur Kornberg
*Llenyddiaeth: Salvatore Quasimodo
*Heddwch: Philip Noel-Baker
|
[Wikipedia:cy] 1950au
19g - 20g - 21g
1900au 1910au 1920au 1930au 1940au - 1950au - 1960au 1970au 1980au 1990au 2000au
1950 1951 1952 1953 1954 1955 1956 1957 1958 1959
----
Digwyddiadau a Gogwyddion
Arweinwyr y Byd
* Pab Pïws XII (tan 1958)
* Pab Ioan XXIII
* Brenin George VI (y Deyrnas Unedig, tan 1952)
* Brenhines Elizabeth II (y Deyrnas Unedig)
* Prif Weinidog Clement Attlee (y Deyrnas Unedig, tan 1951)
* Prif Weinidog Syr Winston Churchill (y Deyrnas Unedig, tan 1955)
* Prif Weinidog Anthony Eden (y Deyrnas Unedig, tan 1957)
* Prif Weinidog Harold Macmillian (y Deyrnas Unedig)
* Arlywydd Harry S Truman (Unol Daleithiau, tan 1953)
* Arlywydd Dwight D. Eisenhower (Unol Daleithiau)
* Arweinydd Ioseff Stalin (Иосиф Сталин) (Undeb Sofietaidd, tan 1953)
* Prif Ysgrifennydd y Plaid Comiwnyddol Georgi Malenkov (Георги Максимилянович Маленков) (Undeb Sofietaidd, tan 1955)
* Prif Ysgrifennydd y Plaid Comiwnyddol Nikita Khrushchev (Никита Сергеевич Хрущёв) (Undeb Sofietaidd)
* Cadeirydd y Plaid Comiwnyddol Mao Zedong (毛澤東) (Tsieina)
* Kim Il-sung
* Jawaharlal Nehru
* Konrad Adenauer
* Charles de Gaulle
* Francisco Franco
* Fidel Castro
* Gamal Abdel Nasser
* David Ben-Gurion
Diddanwyr
* James Dean
* Audrey Hepburn
* Buddy Holly
* Jerry Lewis
* Groucho Marx
* Elvis Presley
* P. Ramlee
Categori:1950au
|
[Wikipedia:cy] 1960
19g - 20g - 21g
1910au 1920au 1930au 1940au 1950au - 1960au - 1970au 1980au 1990au 2000au 2010au
1955 1956 1957 1958 1959 - 1960 - 1961 1962 1963 1964 1965
----
Digwyddiadau
Ionawr
* 1 Ionawr - Mae'r wlad Camerŵn yn ennill yr annibyniaeth.
* 9 Ionawr - Dechrau adeiladau Argae Aswan yn yr Aifft.
Chwefror
* 3 Chwefror - Harold Macmillan yn traddodi ei araith enwog "Wind of Change" yn Senedd De Affrica.
* 18 Chwefror - Agoriad y Gemau Olympaidd y Gaeaf yn Squaw Valley, Califfornia, UDA, gan Richard Nixon.
* 29 Chwefror - Daeargryn Agadir ym Moroco
Mawrth
*21 Mawrth - 69 o brotestwyr yn cael eu lladd ac o leiaf 180 arall yn cael eu hanafu pan saethodd heddlu De Affrica ar dorf yn nhreflan Sharpeville, Transvaal
*29 Mawrth - Ffrainc yn ennill Cystadleuaeth Cân Eurovision yn Llundain.
Ebrill
Mai
* 16 Mai - Mae Theodore Maiman yn gweithredu'r laser cyntaf.
Mehefin
* 24 Mehefin - Joseph Kasavubu yn dod yn Arlywydd Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo.
* 28 Mehefin - Sylfaen y Prifysgol Novi Sad yn Iwgoslafia.
Gorffennaf
*1 Gorffennaf - Kwame Nkrumah yn dod yn Arlywydd Ghana.
Awst
* 11 Awst - Mae Tsiad yn dod gweriniaeth.
Medi
* 22 Medi - Mae Mali yn dod gweriniaeth.
Hydref
* 3 Hydref - Daeth Jânio Quadros yn Arlywydd Brasil.
Tachwedd
Rhagfyr
*9 Rhagfyr - Darllediad cyntaf Coronation Street ar deledu y DU
* Sian Phillips yn priodi Peter O'Toole
Genedigaethau
* 29 Ionawr - Greg Louganis, plymiwr
* 6 Chwefror - Jeremy Bowen, newyddiadurwr
* 29 Chwefror - Gwyn Elfyn, actor
* 21 Mawrth - Ayrton Senna, gyrrwr Fformiwla Un (m. 1994)
* 3 Mai - Geraint Davies, gwleidydd
* 13 Gorffennaf - Ian Hislop, newyddiadurwr
* 9 Medi - Hugh Grant, actor
* 10 Medi
**Colin Firth, actor
**Margaret Ferrier, gwleidydd
*17 Medi - **Damon Hill, gyrrwr Fformiwla Un
* 17 Hydref - Bernie Nolan, cantores (m. 2013)
* 30 Hydref - Diego Maradona, pêl-droediwr
* 5 Tachwedd - Tilda Swinton, actores
Marwolaethau
* 2 Ionawr - Margaret Hughes (ganed Jones), (Leila Megàne), cantores opera, 68
* 4 Ionawr - Albert Camus, nofelydd, 46 (damwain car)
* 25 Ebrill - Amanullah Khan, brenin Affganistan, 67
* 27 Mehefin - Harry Pollitt, gwleidydd, 69
* 6 Gorffennaf - Aneurin Bevan, gwleidydd, 62
* 27 Medi - George Morgan Trefgarne, gwleidydd, 66
* 16 Tachwedd - Clark Gable, actor, 59
Y celfyddydau
Ffilmiau
*Exodus
*Psycho
*La dolce vita
Llyfrau
Cymraeg
* Thomas Glynne Davies - Haf Creulon
* Dic Jones - Agor Grwn
* Kate Roberts - Y Lôn Wen
Saesneg
* Roald Dahl - Kiss Kiss
* Raymond Williams - Border Country
Drama
* Eugène Ionesco – Rhinoceros
* Saunders Lewis - Esther
Cerddoriaeth
* Alun Hoddinott - Concerto rhif 2
* Arwel Hughes - Serch yw’r Doctor (opera)
Eisteddfod Genedlaethol (Caerdydd)
* Cadair: dim gwobr
* Coron: William John Gruffydd (Elerydd)
* Medal Ryddiaeth: Rhiannon Davies Jones, Fy Hen Lyfr Cownt
Gwobrau Nobel
* Ffiseg: Donald A. Glaser
* Cemeg: Willard Libby
* Meddygaeth: Syr Frank Macfarlane Burnet a Peter Brian Medawar
* Llenyddiaeth: Saint-John Perse
* Heddwch: Albert Luthuli
Poblogaeth y Byd
* Poblogaeth y Byd: 3,021,475,000
** Affrica: 277,398,000
** Asia: 1,701,336,000
** Ewrop: 604,401,000
** America Ladin: 218,300,000
** Gogledd America: 204,152,000
** Oceania: 15,888,000
Cyfeiriadau
Categori:1960
|
[Wikipedia:cy] 1961
19g - 20g - 21g
1910au 1920au 1930au 1940au 1950au - 1960au - 1970au 1980au 1990au 2000au 2010au
1956 1957 1958 1959 1960 - 1961 - 1962 1963 1964 1965 1966
----
Digwyddiadau
Ionawr
*20 Ionawr - John F. Kennedy yn dod yn Arlywydd yr Unol Daleithiau
Chwefror
*26 Chwefror – Hassan II yn dod yn frenin Moroco
Mawrth
*3 Mawrth - Coroniad Hassan II, brenin Moroco
Ebrill
*11 Ebrill - Dechreuad y treial Adolf Eichmann yn Jeriwsalem
*12 Ebrill - Yuri Gagarin, y gofodwr Rwsiaidd, oedd y cyntaf i gylchdroi'r byd, yn Vostok 1
Mai
*6 Mai - Mae'r UDA yn llwyddo rhoi dyn, Alan Shepard, yn y gofod.
Mehefin
*27 Mehefin - Michael Ramsey yn dod yn Archesgob Caergaint
Gorffennaf
*8 Gorffennaf - Tanchwa pwll glo yn Tsiecoslofakia; bu farw 109 o ddynion.
*Sefydlwyd "Appeal for Amnesty, 1961" (newidiwyd yr enw i Amnesty International yn 1962).
Awst
*13 Awst - Dechreuad adeiladaeth y Mur Berlin
*23 Awst - Y "llofruddiaeth A6"
Medi
*18 Medi - Damwain awyren yn Ndola, Zambia. Bu farw 16 o bobl, gan gynnwys Dag Hammarskjöld, Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig.
Hydref
*17 Hydref - Cyflafan Paris gan yr heddlu Ffrengig; 40 o gwrthdystwyr yn colli ei bywydau.
Tachwedd
*7 Tachwedd - Carlos Julio Arosemena Monroy yn dod Arlywydd Ecuador
*11 Tachwedd - Cyhoeddiad y nofel Catch-22 gan Joseph Heller
Rhagfyr
*11 Rhagfyr - Diwedd y treial Adolf Eichmann.
Genedigaethau
*26 Mawrth - William Hague, gwleidydd
*14 Chwefror - Latifa, cantores Arabeg
*3 Ebrill - Eddie Murphy, comediwr
*1 Gorffennaf
**Diana, Tywysoges Cymru (m. 1997)
**Carl Lewis, athletwr
*4 Awst - Barack Obama, gwleidydd
*8 Awst - Simon Weston, arwr rhyfel
*18 Awst - Huw Edwards, newyddiadurwr
*25 Awst
**Yutaka Ikeuchi, pêl-droediwr
**Billy Ray Cyrus, canwr
**Joanne Whalley, actores
*22 Medi -**Bonnie Hunt, actores
*20 Hydref - Ian Rush, pêl-droediwr
*29 Medi
**Julia Gillard, Prif Weinidog Awstralia
**Jack Dee, comediwr
*16 Hydref - Yahiro Kazama, pêl-droediwr
*27 Hydref - Joanna Scanlan, actores a sgriptiwr
* 31 Hydref - Peter Jackson, cyfarwyddwr, cynhyrchydd a sgriptiwr
*19 Tachwedd - Meg Ryan, actores
Marwolaethau
*10 Ionawr - Dashiell Hammett, awdur, 66
*26 Chwefror - Mohammed V, brenin Moroco, 51
*9 Ebrill - Zog, brenin Albania, 65
*13 Mai - Gary Cooper, actor, 60
*28 Mehefin – Huw Menai, poet, 74
*18 Medi - Dag Hammarskjöld, Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig, 56
*11 Hydref - Chico Marx, comediwr, 74
*31 Hydref - Augustus John, arlunydd ac ysgythrwr, 83
*2 Tachwedd - James Thurber, awdur, 66
*20 Rhagfyr - Earle Page, Prif Weinidog Awstralia, 81
*28 Rhagfyr - Robert Lloyd (Llwyd o'r Bryn), awdur, 73
Y celfyddydau
Ffilmiau
*Breakfast at Tiffany's
*One Hundred and One Dalmatians
*Saturday Night and Sunday Morning, gyda Rachel Roberts
*The Sundowners, gyda Glynis Johns
*West Side Story
Llyfrau
*Pennar Davies - Yr Efrydd o Lyn Cynon
*Menna Gallie - Man's Desiring
*Richard Hughes - The Fox in the Attic
*Rhiannon Davies Jones - Fy Hen Lyfr Cownt
*Caradog Prichard - Un Nos Ola Leuad
*Raymond Williams - The Long Revolution
Drama
*Saunders Lewis - Esther
Cerddoriaeth
*Patsy Cline - "Crazy"
*Dalida - Garde-moi la dernière danse (albwm)
*Alun Hoddinott - Concerto rhif 2
Eisteddfod Genedlaethol (Rhosllanerchrugog)
* Cadair: Emrys Edwards
* Coron: L. Haydn Lewis
* Medal Ryddiaeth: (ataliwyd y fedal) C. Lloyd Rowlands, Cregyn ar y Traeth
Gwobrau Nobel
*Ffiseg: Robert Hofstadter a Rudolf Mössbauer
*Cemeg: Melvin Calvin
*Meddygaeth: Georg von Békésy
*Llenyddiaeth: Ivo Andrić
*Heddwch: Dag Hammarskjöld - gwobro ar ôl eu farwolaeth
Cyfeiriadau
|
[Wikipedia:cy] 1962
19g - 20g - 21g
1910au 1920au 1930au 1940au 1950au - 1960au - 1970au 1980au 1990au 2000au 2010au
1957 1958 1959 1960 1961 - 1962 - 1963 1964 1965 1966 1967
----
Digwyddiadau
Ionawr
*9 Ionawr - Cytundeb masnachol rhwng Cuba a'r Undeb Sofietaidd.
Chwefror
*13 Chwefror Traddodi darlith radio Tynged yr Iaith Saunders Lewis gan y BBC.
Mawrth
*2 Mawrth - Ne Win yn dod arweinydd Burma.
*8 Mawrth - Priodas Rachel Roberts a Rex Harrison
*18 Mawrth - Mae Isabelle Aubret o Ffrainc yn ennill y Cystadleuaeth Cân Eurovision gyda Un premier amour.
Ebrill
*3 Ebrill - Mae Jawaharlal Nehru yn dod yn brif weinidog India.
*12 Ebrill - Mae naw o lowyr yn cael eu lladd a naw wedi'u hanafu mewn damwain ym Lofa'r Tŵr, Hirwaun
Mai
*14 Mai - Priodas Juan Carlos I, brenin Sbaen, a'r Tywysoges Sofia o Groeg.
*15 Mai - Emlyn Hooson yn dod aelod seneddol San Steffan yn yr is-etholiad Maldwyn.
Mehefin
Gorffennaf
*2 Gorffennaf - Agorfa y siop cyntaf Wal-Mart yn Rogers, Arkansas.
Awst
*4 Awst - Sefydlwyd Cymdeithas Yr Iaith ym Mhontarddulais
Medi
Hydref
*13 Hydref - Agoriad y drama Who's Afraid of Virginia Woolf? ar Broadway.
Tachwedd
*30 Tachwedd - U Thant yn dod yn Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig.
Rhagfyr
*8 Rhagfyr - Angladd Wilhelmina, brenhines yr Iseldiroedd yn Delft.
Genedigaethau
*5 Ionawr - Geraint Williams, pêl-droediwr
*11 Ionawr - Chris Bryant, gwleidydd
*17 Ionawr - Jim Carrey, comediwr ac actor
*7 Chwefror - Eddie Izzard, comediwr
*22 Chwefror - Steve Irwin, cyflwynydd teledu (m. 2006)
*23 Mawrth - Steve Redgrave, rhwyfwr
*12 Mai - Angharad Jones, awdures (m. 2010)
*27 Mehefin - Michael Ball, canwr
*31 Gorffennaf - Wesley Snipes, actor
*15 Medi - Kevin Allen, actor a chomediwr
*24 Medi - Jack Dee, comediwr
*16 Hydref - Dmitri Hvorostovski, canwr opera (m. 2017)
* 26 Hydref - Cary Elwes, actor
* 3 Tachwedd - Jacqui Smith, gwleidydd
Marwolaethau
* 1 Mawrth - Roxy Barton, actores, 82
* 23 Mawrth - Clement Davies, gwleidydd, 80
* 11 Mai - Eliot Crawshay-Williams, gwleidydd ac awdur, 82
* 31 Mai - Adolf Eichmann, milwr, 56
* 3 Awst - Edgar Phillips, bardd, 72
* 5 Awst - Marilyn Monroe, actores, 36
* 17 Hydref - Natalia Goncharova arlunydd, 81
* 30 Tachwedd - Lewis Pugh Evans, arwr rhyfel, 81
* 15 Rhagfyr - Charles Rhys, 8ydd Arglwydd Dynevor, gwleidydd, 63
Y celfyddydau
Ffilmiau
*Billy Budd (gyda Peter Ustinov, Terence Stamp a Ronald Lewis)
*The Longest Day (gyda Richard Burton)
*Lawrence of Arabia
Llyfrau
*Blodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg
*Clifford Dyment - The Railway Game
*John Roberts Evans - Ar Drothwy'r Nos
*William Evans (Wil Ifan) - Colofnau Wil Ifan
*Michael Foot - Aneurin Bevan, cyf. 1
*Gwyn Thomas - Chwerwder yn y Ffynhonnau
Eisteddfod Genedlaethol (Llanelli)
* Cadair: Caradog Prichard, "Llef un yn Llefain"
* Coron: D. Emlyn Lewis, Y Cwmwl
* Medal Ryddiaeth: William Owen, Bu Farw Ezra Bebb
Gwobrau Nobel
*Ffiseg: Lev Landau
*Cemeg: Max Perutz a John Kendrew
*Meddygaeth: Francis Crick, James Watson a Maurice Wilkins
*Llenyddiaeth: John Steinbeck
*Heddwch: Linus Pauling
Cyfeiriadau
|
[Wikipedia:cy] 1963
19g - 20g - 21g
1910au 1920au 1930au 1940au 1950au - 1960au - 1970au 1980au 1990au 2000au 2010au
1958 1959 1960 1961 1962 - 1963 - 1964 1965 1966 1967 1968
----
Digwyddiadau
Ionawr
* 14 Ionawr - George C. Wallace yn dod yn llywodraethwr Alabama.
* 22 Ionawr - Cytundeb Elysée rhwng yr Almaen a Ffrainc.
Chwefror
* Cynhaliwyd protest gyhoeddus gyntaf Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn Aberystwyth, pan roddwyd posteri ar adeilad swyddfa bost y dref ac ataliwyd y traffig ar Bont Trefechan.
* 19 Chwefror - Cyhoeddi The Feminine Mystique gan Betty Friedan.
* 27 Chwefror - Juan Bosch yn dod yn Arlywydd Gweriniaeth Dominica.
Mawrth
*23 Mawrth - Denmarc yn ennill Cystadleuaeth Cân Eurovision yn Llundain, gyda Dansevise gan Grethe a Jørgen Ingmann.
Ebrill
*22 Ebrill - Lester Pearson yn dod yn Brif Weinidog Canada.
Mai
*4 Mai - Tân mawr yn Theatr Le Monde, Dioirbel, Senegal; 64 o bobl yn colli ei bywydau.
Mehefin
*16 Mehefin - Valentina Tereshkova, yr ofodwraig gyntaf, yn peilota Vostok 6 i'r gofod.
*21 Mehefin - Giovanni Battista Montini yn dod yn Bab Pawl VI.
Gorffennaf
*7 Gorffennaf - Cwffio 7 Gorffennaf
*26 Gorffennaf - Daeargryn yn Skopje
Awst
*28 Awst - Llafar "I have a dream" gan Martin Luther King, Jr.
Medi
*16 Medi - Singapôr yn dod yn dalaith Maleisia
*29 Medi - Stylianos Mavromichalis yn dod yn brif weinidog Groeg
Hydref
*18 Hydref - Syr Alec Douglas-Home yn dod yn brif weinidog y Deyrnas Unedig
Tachwedd
*2 Tachwedd - Coup d'état De Fietnam, 1963
* 22 Tachwedd - Bradlofruddiaeth yr Arlywydd John F. Kennedy yn Dallas, Texas, gan Lee Harvey Oswald
* 24 Tachwedd - Llofruddiaeth Lee Harvey Oswald gan Jack Ruby
Rhagfyr
Genedigaethau
* 11 Ionawr - Arne Dahl (Jan Arnald), nofelydd
* 17 Chwefror - Michael Jordan, chwaraewr pêl-fasged
* 22 Chwefror - Vijay Singh, golffiwr
* 27 Mawrth - Quentin Tarantino, cyfarwyddwr ffilm
* 25 Mai - Mike Myers, comediwr
* 4 Ebrill - Graham Norton, comediwr
* 25 Mehefin - George Michael, cerddor (m. 2016)
* 31 Hydref
**Dermot Mulroney, actor
**Dunga, pêl-droediwr
* 1 Tachwedd - Mark Hughes, chwaraewr a rheolwr pêl-droed
* 19 Rhagfyr - Paul Rhys, actor
* 28 Rhagfyr - Simon Thomas, gwleidydd
Marwolaethau
* 15 Ionawr - Morgan Phillips, gwleidydd, 60
* 11 Chwefror - Sylvia Plath, bardd, 30
150px|bawd|William Carlos Williams
* 4 Mawrth - William Carlos Williams, bardd, 79
* 5 Mawrth - Patsy Cline, cantores, 30 (damwain awyren)
* 3 Mehefin - Pab Ioan XXIII, 81
* 17 Mehefin - John Cowper Powys, nofelydd, 90
* 15 Gorffennaf - Muhammad Ali Bogra, Prif Weinidog Pakistan, 54
*4 Medi - Robert Schuman, gwladweinydd, 77
* 11 Hydref
** Jean Cocteau, awdur, 74
** Édith Piaf, cantores, 47
*26 Hydref - Horace Evans, meddyg, 60
* 2 Tachwedd - Ngô Đình Diệm, Arglwydd De Fietnam, 62
* 22 Tachwedd
** Aldous Huxley, nofelydd, 69
** John F. Kennedy, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 46
** C. S. Lewis, awdur, 64
* 24 Tachwedd - Lee Harvey Oswald, 24
* 14 Rhagfyr - Dinah Washington, cantores, 39
Y celfyddydau
Ffilmiau
*The Birds (Alfred Hitchcock)
*The Great Escape
*The Sword in the Stone
*From Russia with Love
*8½
Llyfrau
* John Ellis Williams - Inc yn fy Ngwaed
* R. S. Thomas - The Bread of Truth
* Clough Williams-Ellis - Portmeirion, the Place and its Meaning
Cerddoriaeth
* "Please Please Me" (Y Beatles)
* The Knife (opera) gan Daniel Jones
Eisteddfod Genedlaethol (Llandudno)
* Cadair: dim gwobr
* Coron: Tom Parri Jones
* Medal Ryddiaeth: William Llewelyn Jones, Ar Grwydr
Gwobrau Nobel
* Ffiseg: Eugene Wigner, Maria Goeppert Mayer a J. Hans D. Jensen
* Cemeg: Karl Ziegler a Giulio Natta
* Meddygaeth: Syr John Eccles, Alan Lloyd Hodgkin ac Andrew Huxley
* Llenyddiaeth: Giorgos Seferis
* Heddwch: Pwyllgor Rhwngwladol y Croes Coch, Cynghrair Cymdeithasoedd y Croes Coch
Tywydd
Heth fawr gaeaf 1962-63
Dyma gip ar fywyd yn ystod y gaeaf caled hwn. Dechreuodd gyda barrug trwm ar 23 Rhagfyr 1962 a’r rhagarwydd o’r tywydd i ddod gyda symudiad o 6,300 o gornchwiglod mewn 39 haid yn hedfan i’r gorllewin 300 ohonyn nhw dros Gaergybi yn anelu am Iwerddon fwyn. Nododd yr adarydd Peter Hope Jones Cofnododd JH Jones, Hiraethog, Cerrigydrudion ar 24 Rhagfyr: “Bwrw codl eira drwy'r dydd, caenen go arw erbyn y nos” gyda thywydd niwlog, sych, barugog yn parhau am rai dyddiau gydag eira tan ddiwedd y mis. Ar ddiwrnod olaf Rhagfyr cofnododd Defi Lango yn ei ddyddiadur Perlau’r Pridd, 2009: "Ychydig o eira wedi disgyn neithiwr eto - a'r gwynt cryf yn para i'w chwythu. Mae lluwchfeydd mawr ar y tir uchel ac ambell luwch chwe troedfedd o uchder ar yr heol fawr - top Rhiw Lango a thop Crachdir”.
*Ionawr 1963
Profodd sir Fôn sychder ac oerfel parhaus yn Ionawr a Chwefror 1963, ac yn wahanol i weddill y wlad, sychder o’r bron a gwelwyd eira ysgafn dros y tir yno am ddau neu dri diwrnod yn unig (PHJ). Ar yr 2 Ionawr dechruodd ffermwyr dorri llwyni fel porthiant: “Torri eiddaw i wintrin”, (Dyddiadur Ellis Morris, Pant y Maen, Cymdu, Llanrhaeadr ym Mochnant). Ar y 3 Ionawr cofnododd EM iddi fwrw “eira drwy'r dydd a drifftio” ac yng Ngherrigydrudion yr un diwrnod roedd hi’n “Bwrw eira drwy'r dydd bron... Mynd efo Landrover Cwmain o'r Cerrig.. Aradr eira yn mynd o flaen y claddedigaeth o Pentre Mawr i'r fynwent” (JHJ). Ar y 6 Ionawr roedd Edwina Fletcher yn mudo o Llanffestiniog yng nghanol eira mawr, a dwyreinwynt yn ôl Ellis Morris - cofnododd y diwrnod wedyn: “Rhew caled iawn. Torri lot o'r eiddew i'r wyn. Oer ofnadwy rhew eto” ac “Oen bach a snow fever”. Parhaodd y tywydd rhewllyd dros Gymru gyda Defi Lango yn Esgairdawe yn nodi iddo dorri “ychydig o'r onnen, Waun Pistyll” ar y 9ed ar gyfer ei dda mae’n siwr pan u bu’n “Mwy o rew nag arfer neithiwr”. Yng Ngherrigydrudion ar y 10ed doedd hi “Ddim mor oer, ond yn oeri yn arw ar ol te. Yn rhy oer i mi gael myned i'r capel...Wedi methu godro neithiwr na bore heddiw y peipiau wedi rhewi” a chymerodd JMJ “blowe [sic] lamp” atynt ond heb lwyddiant
Caewyd yr ysgolion yn Sir Gaerfyrddin am dridiau gyda pharhad yn y tywydd “Arctic..... and we're having to feed hay to sheep morning and evening” (DL). Nododd perchen newydd Craflwyn, Beddgelert yn y dyddiadur o eiddo’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ar 12 Ionawr, “bloody freezing & getting worse.... went to Caernarvon shopping water still froze”. “Rhewi’n gynddeiriog” meddai EM yn Llanrhaeadr; roedd Llyn Ogwen a Llyn Padarn dan rew yn ôl y cofnodwr tywydd Les Larsen. “13 January 1963 Bitter cold. Doing nothing much. Everything iced up” meddai’r cyn-yrrwr tacsi o Craflwyn. Ar 16 Ionawr bu EM yn Llanrhaeadr yn “Cwympo pren celyn berllan i wintrin” ac ar “Noson felltigedig [y 19eg]....” fe nododd “East wind a chwythu eira yn gymylau. Torri ivy Cae Pig” - ar y 19 Ionawr “y diwrnod oera eto” meddai, yn dal i luwchio ar y 21ain, ac eto ar y 22ain “Rhew fel asgwrn. Torri eiddew hen geubren Alltfawr”. Meiriolodd ychydig ar y 26 Ionawr yn y gogledd (JMJ) ac yn y de: “Y tywydd fel pe'n gwella. Bu tipyn o doddi ar yr eira heddiw - a mannau o'r tir yn dod i'r golwg“ ac ar y 29 Ionawr “The milk lorry took our milk from the stand at the end of the lane today - it's nearly 5 weeks since it was picked up from there (DL). Ond dychwelodd yr eira ddiwedd y mis
*Chwefror 1963
Ar 2 Chwefror cofnododd DL eto “Bwrw eira ar brydiau y bore, gwynt cryf prynhawn yn symud yr eira o'r caeau agored a heno mae'n rhewi'n ffyrnig. Y defaid a'r w^yn menywod [sic] yn bwyta tua phum be^l o wair y dydd - y defaid yn cael ce^c hefyd. Oherwydd fod yr heolydd mor anodd fe grasodd y menywod 'ma bump torth o fara yn hytrach na mynd i Lansawel i mofyn bara.” Ar 6 Chwefror yn ol JMJ y “Noson waethaf eto yn Wales 25 main roads blocked Gwynt mawr”
Parhaodd yr heth yn yr un modd, peipiau wedi rhewi, cario dwr a bywyd yn gyffredinol wedi ei droi wyneb i waered tan yr 8 Mawrth pam gofnododd Goronwy Davies “Hoffwn gyfeirio at Fawrth 1962, mae llawer yn cam ddeallt am y gaeaf caled 1963, wrth edrych ar hen Galendr (fyddai hen gyfaill yn ysgrifen[nu] hanes tywydd ar ei gefn) fe pallodd yr rhew ar ol yr 9fed o Fawrth 1963, ond roedd y llywchfeudd eira yn bodoli am wythnosau lawer wedi hynnu.”
Cyfeiriadau
|
[Wikipedia:cy] 1964
19g - 20g - 21g
1910au 1920au 1930au 1940au 1950au - 1960au - 1970au 1980au 1990au 2000au 2010au
1959 1960 1961 1962 1963 - 1964 - 1965 1966 1967 1968 1969
----
Digwyddiadau
*Crewyd Y Swyddfa Gymreig ac Ysgrifennydd Gwladol Cymru
*Y ferch gyntaf yn cael ei phenodi'n Aelod Seneddol o Gymru yn Weinidog yn Llywodraeth Prydain (Is-Ysgrifennydd y 'Colonial Office')
*Darllediad gyntaf sioe gerddoriaeth Gymraeg gwerin a phoblogaidd, Hob y Deri Dando ar y BBC
Ionawr
*22 Ionawr - Kenneth Kaunda yn dod yn Arlywydd Gogleddd Rhodesia.
*29 Ionawr - Dechreuad Gemau Olympaidd y Gaeaf yn Innsbruck, Awstria.
Chwefror
*1 Chwefror - "I Want to Hold Your Hand", gan The Beatles, yn #1 yn siart yr UDA.
Mawrth
*6 Mawrth - Constantine II yn dod yn frenin Groeg.
*15 Mawrth - Richard Burton ac Elizabeth Taylor yn priodi yn Montreal am y tro cyntaf.
Ebrill
*17 Ebrill - Shea Stadium yn agor yn Newydd Efrog.
Mai
*11 Mai - Agorwyd siop Habitat yn Llundain gan Terence Conran.
Mehefin
Gorffennaf
*6 Gorffennaf - Malawi yn cael ei hannibyniaeth oddi ar y Deyrnas Unedig
Awst
*27 Awst - Premiere y ffilm Mary Poppins yn Los Angeles
Medi
*18 Medi - Priodas Constantine II, brenin Groeg, a'r Dywysoges Anne-Marie o Ddenmarc,
Hydref
*10-24 Hydref - Gemau Olympaidd yn Nhokyo, Japan.
*15 Hydref - Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1964
*17 Hydref - Penodi Jim Griffiths yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Gymru.
Tachwedd
*11 Tachwedd - Alun Gwynne Jones yn dod yn Arglwydd Chalfont o Lantarnam.
Rhagfyr
Genedigaethau
*7 Ionawr - Nicolas Cage, actor
*12 Ionawr - Jeff Bezos, entrepreneur rhyngrwyd
*10 Mawrth - Edward, Iarll Wessex
*21 Mawrth - Ieuan Evans, chwaraewr rygbi
*19 Mehefin - Boris Johnson, gwleidydd
*21 Mehefin - Dean Saunders, pêl-droediwr
*22 Mehefin - Dan Brown, awdur
* 22 Hydref - Craig Levein, rheolwr pêl-droed
* 31 Hydref - Marco van Basten, pêl-droediwr
Marwolaethau
* 4 Ionawr - A. W. Wade-Evans, hanesydd, 88
* 7 Ionawr - Cyril Davies, cerddor, 31
* 28 Medi - Harpo Marx, comediwr, 75
* 16 Hydref - Cole Porter, cyfansoddwr, 73
* 20 Hydref - Herbert Hoover, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 90
* 22 Hydref - Khawaja Nazimuddin, Prif Weinidog Pakistan, 70
* 13 Tachwedd - Leslie Morris, gwleidydd, 60
* 11 Rhagfyr - Sam Cooke, canwr, 33
Y celfyddydau
Ffilmiau
*Goldfinger
*Mary Poppins
*Per un pugno di dollari
Llyfrau
*Aneirin Talfan Davies - Dylan: Druid of the Broken Body
*Ann Griffiths - Saith Gwers i Ddechreuwyr
*John Gwilym Jones - Hanes Rhyw Gymro
*Stead Jones - Make Room for the Jester
*Saunders Lewis - Merch Gwern Hywel
*Caradog Prichard - Genod yn ein Bywyd
*Howard Spring - Winds of the Day
*Raymond Williams - Second Generation
Cerddoriaeth
*Henri Dutilleux - Métaboles
*Jerry Herman - Hello Dolly (sioe Broadway)
Eisteddfod Genedlaethol (Abertawe)
* Cadair: Richard Bryn Williams
* Coron: Rhydwen Williams
* Medal Ryddiaeth: Rhiannon Davies Jones, Lleian Llan-Llŷr
Gwobrau Nobel
*Ffiseg: Charles Hard Townes, Nicolay Basov ac Aleksandr Prokhorov
*Cemeg: Dorothy Hodgkin
*Meddygaeth: Konrad Emil Bloch a Feodor Felix Konrad Lynen
*Llenyddiaeth: Jean-Paul Sartre (gwrthododd y wobr)
*Heddwch: Martin Luther King Jr
Cyfeiriadau
|
[Wikipedia:cy] 1965
19g - 20g - 21g
1910au 1920au 1930au 1940au 1950au - 1960au - 1970au 1980au 1990au 2000au 2010au
1960 1961 1962 1963 1964 - 1965 - 1966 1967 1968 1969 1970
----
Digwyddiadau
Ionawr
*26 Ionawr - Hindi yn cael ei datgan yn iaith swyddogol India
*30 Ionawr - Angladd Syr Winston Churchill yn Llundain
Chwefror
*18 Chwefror - Annibyniaeth y Gambia
Mawrth
*20 Mawrth - Dechreuad y rhyfel rhwng India a Phacistan
Ebrill
*5 Ebrill - Ffilm My Fair Lady yn ennill 8 Gwobr yr Academi.
Mai
*1 Mai - Brwydr Dong-Yin
Mehefin
*Helynt Brewer Spinks, pan geisiodd rheolwr ffatri yn Nhanygrisiau wahardd y Gymraeg yn y gweithle, yn torri allan
Gorffennaf
*16 Gorffennaf - Agorfa y twnnel Mont Blanc
Awst
*15 Awst - Cyngerdd Y Beatles yn Shea Stadium, UDA
Medi
*23 Medi - Diwedd y rhyfel rhwng India a Pacistan.
Hydref
*28 Hydref - Cwblhau'r gwaith y Gateway Arch yn St Louis, Missouri, UDA.
Tachwedd
*9 Tachwedd - Roger Allen LaPorte losgodd ei hunan i farwolaeth mewn protest yn erbyn y Rhyfel Fiet Nam.
Rhagfyr
*22 Rhagfyr - Coup d'état yn Dahomey.
Genedigaethau
*5 Ionawr - Vinnie Jones, pêl-droediwr
*20 Ionawr - Sophie Rhys-Jones
*25 Mawrth - Sarah Jessica Parker, actores
*15 Gorffennaf - Alistair Carmichael, gwleidydd
*31 Gorffennaf - J. K. Rowling, nofelydd plant
*11 Medi
**Moby, cerddor, DJ a ffotograffiaid
**Graeme Obree, seiclwr
**Bashar al-Assad, cyn-Arlywydd Syria
*14 Medi - Dmitry Medvedev, Arlywydd Rwsia
*16 Hydref - Steve Lamacq, newyddiadwr a DJ
*9 Tachwedd - Bryn Terfel, canwr opera
Marwolaethau
*4 Ionawr - T. S. Eliot, bardd, 76
*24 Ionawr - Winston Churchill, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, 90
*15 Chwefror - Nat King Cole, canwr a phianydd, 45
*21 Chwefror - Malcolm X, gwleidydd, 39
*23 Chwefror - Stan Laurel, comediwr, 74
*3 Mai - Howard Spring, nofelydd, 76
*13 Mehefin - Martin Buber, athronydd, 87
*27 Awst - Le Corbusier, pensaer, 77
* 16 Rhagfyr - W. Somerset Maugham, dramodydd, nofelydd ac awdur, 91
Y celfyddydau
Ffilmiau
*The Sound of Music
*Chimes at Midnight, gyda Orson Welles
*Doctor Zhivago
Llyfrau
*Gwilym Meredydd Jones - Dawns yr Ysgubau
*Julian Mitchell - The White Father
Drama
*Samuel Beckett - Come and Go
*Michel Tremblay - Les Belles-Sœurs
Cerddoriaeth
Albymau
*The Beatles - Help! (albwm)
Eraill
*György Ligeti - Requiem
*David Wynne - Cymric Rhapsody rhif 1
Eisteddfod Genedlaethol (Y Drenewydd)
* Cadair: William David Williams
* Coron: Tom Parri Jones
* Medal Ryddiaeth: Eigra Lewis Roberts, Cyfrol o Ysgrifau
Gwobrau Nobel
*Ffiseg: Sin-Itiro Tomonaga, Julian Schwinger a Richard Feynman
*Cemeg: Robert Burns Woodward
*Meddygaeth: François Jacob, André Michel Lwoff a Jacques Monod
*Llenyddiaeth: Mikhail Sholokhov
*Heddwch: Cronfa'r Plant y Cenhedloedd Unedig (UNICEF)
Cyfeiriadau
|
[Wikipedia:cy] 1966
19g - 20g - 21g
1910au 1920au 1930au 1940au 1950au - 1960au - 1970au 1980au 1990au 2000au 2010au
1961 1962 1963 1964 1965 - 1966 - 1967 1968 1969 1970 1971
----
Digwyddiadau
* Safodd wyth ymgeisydd o'r Plaid Comiwnyddol yn y ddwy etholiad - y mwyaf erioedd i'r blaid hon.
Ionawr
150px|bawd|Jean-Bédel Bokassa
*1 Ionawr - Jean-Bédel Bokassa yn dod yn arweinydd Gweriniaeth Canolbarth Affrica
*15 Ionawr - Coup d'état yn Nigeria
*26 Ionawr - Harold Holt yn dod yn Prif Weinidog Awstralia
Chwefror
*3 Chwefror - Llong ofod y Sofietiaid, Luna 9, oedd y gyntaf i lanio'n ysgafn ar y Lleuad.
*12 Chwefror - Rhyfel Fietnam: Cyflafan Tai Vinh.
Mawrth
*9 Mawrth - Ronnie Kray yn llofruddio George Cornell yn Llundain.
*16 Mawrth - Neil Armstrong a David Scott ar fwrdd y Gemini 8 a ddociodd am y tro cyntaf yn y gofod, gan gysylltu a cherbyd-nod Agena
*28 Mawrth - Cevdet Sunay yn dod yn Arlywydd Twrci.
*31 Mawrth - Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig
Ebrill
*21 Ebrill - Achos Ian Brady a Myra Hindley yn dechrau yng Nghaer.
Mai
*12 Mai - Agoriad y Stadiwm Coffadwriaethol Busch yn St Louis, UDA.
Mehefin
*18 Mehefin - Richard Helms yn dod yn arweinydd y CIA.
Gorffennaf
*14 Gorffennaf – Gwynfor Evans yn cael ei ethol yn aelod seneddol cyntaf Plaid Cymru yn is-etholiad seneddol Caerfyrddin
Awst
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan 1966
Medi
*8 Medi - Y Bont Hafren gyntaf yn cael ei hagor ac yn rhoi cysylltiad ffordd rhwng Cymru a Lloegr dros aber Hafren.
Hydref
*21 Hydref - Trychineb Aberfan
Tachwedd
Rhagfyr
*6 Rhagfyr - Rhyfel Fiet Nam: Cyflafan Bình Hòa
Genedigaethau
*21 Mawrth - Matthew Maynard, cricedwr
*23 Mawrth - Marti Pellow, canwr
*10 Mai - Jonathan Edwards, athletwr
*4 Mehefin - Cecilia Bartoli, cantores
*29 Gorffennaf
**Sally Gunnell, athletwraig
**Richard Steven Horvitz, actor
*16 Awst - Helen Thomas, ymgyrchydd heddwch (m. 1989)
* 1 Hydref - George Weah, pêl-droediwr ac gwleidydd
* 18 Hydref - Shaun Edwards, chwaraewr rygbi
* 19 Hydref - Jon Favreau, actor
* 1 Tachwedd - Jeremy Hunt, gwleidydd
Marwolaethau
*1 Chwefror - Buster Keaton, comediwr ac actor, 70
*Ebrill - Charlie Jones, pêl-droedwr, 66
* 10 Ebrill - Evelyn Waugh, nofelydd, 62
*13 Ebrill - Georges Duhamel, nofelydd, 81
*14 Mai
**Antonina Sofronova, arlunydd, 74
**Megan Lloyd George, gwleidydd, 64
*3 Awst - Lenny Bruce, comediwr, 40
* 6 Medi - Hendrik Frensch Verwoerd, gwleidydd, 64
* 28 Medi - André Breton, llenor, 70
* 2 Tachwedd - David Schwimmer, actor
*23 Tachwedd - Seán T. O'Kelly, gwleidydd, 84
*15 Rhagfyr - Walt Disney, cynhyrchydd a chyfarwyddwr ffilm, 65
Y celfyddydau
Ffilmiau
*A Man for All Seasons, gyda Paul Scofield
*Who's Afraid of Virginia Woolf?, gyda Richard Burton ac Elizabeth Taylor
*La Bataille d'Alger
*Il Buono, Il Brutto, Il Cattivo
Llyfrau
*Peter Bartrum - Early Welsh Genealogical Tracts
*Pennar Davies - Caregl Nwyf
*Thomas John Morgan - Amryw Flawd
Cerddoriaeth
*Alun Hoddinott - Concerto rhif 3
*Sweet Charity (sioe Broadway)
Eisteddfod Genedlaethol (Aberafan)
* Cadair: Dic Jones
* Coron: Dafydd Jones
* Medal Ryddiaeth: dim gwobr
Gwobrau Nobel
*Ffiseg: Alfred Kastler
*Cemeg: Robert S. Mulliken
*Meddygaeth: Francis Peyton Rous a Charles Brenton Huggins
*Llenyddiaeth: Shmuel Yosef Agnon a Nelly Sachs
*Heddwch: dim gwobr
|
[Wikipedia:cy] 1967
19g - 20g - 21g
1910au 1920au 1930au 1940au 1950au - 1960au - 1970au 1980au 1990au 2000au 2010au
1962 1963 1964 1965 1966 - 1967 - 1968 1969 1970 1971 1972
----
Digwyddiadau
Ionawr
*18 Ionawr - Jeremy Thorpe yn dod yn arweinydd y Rhyddfrydwyr y Deyrnas Unedig.
*23 Ionawr - Deddfu sefydlu'r dref Milton Keynes
Chwefror
*5 Chwefror - Anastasio Somoza Debayle yn dod yn Arlywydd Nicaragwa
*22 Chwefror - Donald Sangster yn dod yn brif weinidog Jamaica
Mawrth
*1 Mawrth - Agoriad Neuadd Queen Elizabeth yn Llundain
Ebrill
*28 Ebrill - Agoriad Expo 67 yn Montreal, Canada
Mai
*6 Mai - Zakir Hussain yn dod yn Arlywydd India.
*22 Mai - Tân mawr yn siop "Innovation" yn Brussels, Gwlad Belg; 323 o bobl yn colli ei bywydau.
Mehefin
*5 Mehefin-10 Mehefin - Rhyfel Chwe Diwrnod rhwng Israel a'r Aifft, Jordan a Syria.
*10 Mehefin - Priodas Tywysoges Margrethe o Ddenmarc ac Henri de Laborde de Monpezat.
Gorffennaf
*6 Gorffennaf - Dechreuad rhyfel Biafra
*29 Gorffennaf - Daeargryn yn Caracas, Feneswela; 240 o bobl yn colli ei bywydau.
Awst
*6 Awst - Darganfyddiad seren pulsar gan Jocelyn Bell a Antony Hewish
*18 Awst - Sefydliad y talaith Tamil Nadu yn India
Medi
*30 Medi - Y BBC yn lawnsio Radio 1, Radio 2, Radio 3 a Radio 4.
Hydref
*10 Hydref - Gavin Newsom
*26 Hydref - Coroni Mohammad Reza Pahlavi, Shah Iran
Tachwedd
*26 Tachwedd - Llifogydd yn Lisbon, Portiwgal.
*30 Tachwedd - Zulfiqar Ali Bhutto yn dod arweinydd y Blaid Pobl Pakistan.
Rhagfyr
*9 Rhagfyr - Nicolae Ceauşescu yn dod yn arweinydd Rwmania
Genedigaethau
*16 Chwefror - Eluned Morgan, gwleidydd
*20 Chwefror - Kurt Cobain, cerddor
*12 Mawrth - Jenny Erpenbeck, awdures
*16 Mawrth - Lauren Graham, actores
*21 Mawrth - Carwyn Jones, gwleidydd
*20 Mehefin
**Nicole Kidman, actores
**Angela Melillo, actores
*28 Hydref - Julia Roberts, actores
*11 Medi
**Sung Jae-ki, ymgyrchwyr hawliau dynol (m. 2013)
**Harry Connick, Jr., cerddor
*21 Medi - Suman Pokhrel, fardd
*16 Hydref - Davina McCall, cyflwynwraig ac actores
* 28 Hydref - Julia Roberts, actores
*29 Hydref
**Joely Fisher, actores
**Rufus Sewell, actor
* 3 Tachwedd - Mark Roberts, cerddor
* 22 Tachwedd
**Boris Becker, chwaraewr tenis
**Mark Ruffalo, actor
*9 Rhagfyr - Joshua Bell, fiolynydd
Marwolaethau
150px|bawd|Ivor Rees, VC
*22 Ionawr - Idris Bell, awdur, 87
*8 Chwefror - Victor Gollancz, cyhoeddwr, 73
*14 Chwefror - Gwilym Lloyd George, gwleidydd, 72
* 18 Chwefror - Robert Oppenheimer, ffisegydd, 62
*11 Mawrth - Ivor Rees, arwr rhyfel, 73
*12 Mai - John Masefield, bardd ac awdur, 88
*14 Mai - Osvaldo Moles, newyddiadurwr radio, a sgriptiwr Brasilaidd, 54
*15 Mai - Edward Hopper, arlunydd, 84
*10 Mehefin - Spencer Tracy, actor, 67
*13 Gorffennaf
**Tom Simpson, seiclwr, 29
**Ema Abram, arlunydd, 91
* 17 Gorffennaf - John Coltrane, sacsoffonydd jazz, 40
*21 Gorffennaf
**Albert Lutuli, 69
**Basil Rathbone, actor, 75
*9 Awst - Joe Orton, dramodydd, 34
*15 Awst
**René Magritte, arlunydd, 68
**Elena Luksch-Makowsky, arlunydd, 88
* 1 Medi - Siegfried Sassoon, bardd, 80
*8 Hydref
**Clement Attlee, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, 84
**Vernon Watkins, bardd, 61
*9 Hydref
**Che Guevara, chwyldroadwr, 39
**Edward Tegla Davies, gweinidog a llenor, 87
* 2 Tachwedd - Robert John Rowlands (Meuryn), awdur, 87
Y celfyddydau
Ffilmiau
*The Jungle Book (Walt Disney)
*The Taming of the Shrew gyda Richard Burton ac Elizabeth Taylor
*Bonnie and Clyde
*The Graduate
Llyfrau
*Kate Roberts - Tegwch y Bore
*William Nantlais Williams - O Gopa Bryn Nefo
Drama
*W. S. Jones - Y Fain
*Saunders Lewis - Cymru Fydd
Cerddoriaeth
Albwmau
*The Beatles - Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band
*Hogia'r Wyddfa - Tylluanod
*Mary Hopkin - Mae Pob Awr
*Toni ac Aloma - Caffi Gaerwen
*Y Triban - Paid â dodi dadi ar y dôl
Arall
*Arwel Hughes - Mab y Dyn (cantata)
*William Mathias - Sinfonietta
Eisteddfod Genedlaethol (Y Bala)
* Cadair: Emrys Roberts
* Coron: Eluned Phillips
* Medal Ryddiaeth: dim gwobr
Gwobrau Nobel
*Ffiseg: Hans Bethe
*Cemeg: Manfred Eigen, Ronald George Wreyford Norrish a George Porter
*Meddygaeth: Ragnar Granit, Haldan Keffer Hartline a George Wald
*Llenyddiaeth: Miguel Ángel Asturias
*Heddwch: dim gwobr
Cyfeiriadau
|
[Wikipedia:cy] 1968
19g - 20g - 21g
1910au 1920au 1930au 1940au 1950au - 1960au - 1970au 1980au 1990au 2000au 2010au
1963 1964 1965 1966 1967 - 1968 - 1969 1970 1971 1972 1973
----
Digwyddiadau
Ionawr
*5 Ionawr - Alexander Dubček yn dod yn arweinydd Plaid Gomiwnyddol Tsiecoslofacia. Dechreuad Gwanwyn Prag
*15 Ionawr - Daeargryn yn Sisili; mae 231 o bobl yn colli eu bywydau.
*21 Ionawr - Brwydr Khe Sanh yn Fietnam
Chwefror
*6 Chwefror - Agoriad y Gemau Olympaidd y Gaeaf yng Grenoble, Ffrainc.
Mawrth
*16 Mawrth - Cyflafan My Lai yn Fietnam
Ebrill
*4 Ebrill - Martin Luther King yn cael ei lofruddio, yn Memphis, Tennessee.
Mai
*14 Mai - Y Beatles yn lawnsio Apple Records.
Mehefin
*5 Mehefin - Cafodd Robert F. Kennedy ei saethu gan Sirhan Sirhan yn Los Angeles.
Gorffennaf
*17 Gorffennaf - Émile Derlin Zinsou yn dod yn Arlywydd Dahomey.
Awst
*20 Awst - Diwedd Gwanwyn Prag
Medi
*6 Medi - Annibyniaeth Eswatini
*27 Medi - Marcelo Caetano yn dod yn brif weinidog Portiwgal.
Hydref
*2 Hydref - Cyflafan Tlatelolco ym Mecsico
*12 Hydref - Agoriad Gemau Olympaidd yr Haf yn Mecsico
Tachwedd
Rhagfyr
*22 Rhagfyr - Priodas David Eisenhower (wyr Dwight D. Eisenhower) a Julie Nixon (merch Richard Nixon)
Genedigaethau
*30 Mawrth - Celine Dion
*28 Mai - Kylie Minogue, cantores ac actores
*1 Mehefin - Jason Donovan
*13 Mehefin - David Gray, cerddor
*22 Gorffennaf - Rhys Ifans, actor
*9 Awst - Gillian Anderson, actores
*18 Awst - Daniele Silvestri, canwr
*10 Medi - Rhodri Williams,
*23 Medi - Adam Price, gwleidydd
*25 Medi - Will Smith, actor a chanwr
*18 Hydref - Rhod Gilbert, digrifwr
*29 Hydref - Derek Brockway, meteorolegydd
Marwolaethau
*13 Ionawr - William Crwys Williams, bardd, 93
*1 Chwefror - Dafydd Jones (Isfoel), bardd, 86
*6 Chwefror - James Gomer Berry, newyddiadurwr, 84
*27 Mawrth - Yuri Gagarin, peilot, 34 (cwymp awyr)
*4 Ebrill - Dr Martin Luther King, gwleidydd, 39 (llofruddiaeth)
*3 Mai - Ness Edwards, gwleidydd, 71
*1 Mehefin - Helen Keller, awdures, 87
*6 Mehefin - Robert F. Kennedy, gwleidydd, 42
* 12 Mehefin - Herbert Read, hanesydd celf a bardd, 74
*16 Gorffennaf - William Evans (Wil Ifan), bardd, 85
* 23 Hydref - Syr William Albert Jenkins, marsiandwr glo a gwleidydd, 90
*20 Tachwedd - David Grenfell, gwleidydd, 87
*24 Rhagfyr - David James Jones (Gwenallt), bardd, 69
Y celfyddydau
Ffilmiau
*2001: A Space Odyssey
*Baisers volés
*The Lion in Winter, gyda Timothy Dalton ac Anthony Hopkins
*Oliver!, gyda Harry Secombe
*Once Upon a Time in the West
Llyfrau
*Irma Chilton - Cusanau
*Islwyn Ffowc Elis - Y Blaned Dirion
*Glyn Jones - The Dragon Has Two Tongues
Drama
*Gwenlyn Parry - Tŷ ar y Tywod
Cerddoriaeth
150px|bawd|Albwm Gwyn, gan y Beatles
Albymau
*Amen Corner - Round Amen Corner
Y Beatles - Albwm Gwyn
Senglau
*Amen Corner - "Bend Me, Shape Me"
*Tom Jones - "Delilah"; "Help Yourself"
*Y Triban - "Paid A Dodi Dadi Ar Y Dol"
Sioeau
*Tim Rice ac Andrew Lloyd Webber - Ioseff a'r Gôt Freuddwyd Decni-Liw Ryfeddol
Eisteddfod Genedlaethol (Y Barri)
* Cadair: Richard Bryn Williams
* Coron: Haydn Lewis
* Medal Ryddiaeth: Eigra Lewis Roberts, Y Drych Creulon
Gwobrau Nobel
*Ffiseg: Luis Walter Alvarez
*Cemeg: Lars Onsager
*Meddygaeth: Robert W. Holley, Har Gobind Khorana a Marshall Warren Nirenberg
*Llenyddiaeth: Yasunari Kawabata
*Heddwch: René Cassin
Cyfeiriadau
Categori:1968
|
[Wikipedia:cy] 1969
19g - 20g - 21g
1910au 1920au 1930au 1940au 1950au - 1960au - 1970au 1980au 1990au 2000au 2010au
1964 1965 1966 1967 1968 - 1969 - 1970 1971 1972 1973 1974
----
]]
Digwyddiadau
Ionawr
*2 Ionawr - Rupert Murdoch yn prynu'r News of the World.
*5 Ionawr - Yr Undeb Sofietaidd yn lawnsio Venera 5 i Gwener.
*20 Ionawr - Richard Nixon yn dod yn Arlywydd yr UDA.
Chwefror
*9 Chwefror - Hedfanodd y Boeing 747 am y tro cyntaf.
Mawrth
*17 Mawrth - Bad achub Longhope yn suddo yn Orkney, 8 yn colli eu bywyd.
*29 Mawrth - Cystadleuaeth Cân Eurovision ym Madrid; Ffrainc, Sbaen, Yr Iseldiroedd a'r DU yn ennill.
Ebrill
* Y Prif Weinidog Harold Wilson yn apwyntio Comisiwn Kilbrandon ar y Cyfansoddiad.
Mai
*10 Mai - Rhyfel Fiet Nam: Dechreuad y Frwydr Dong Ap Bia.
Mehefin
*20 Mehefin - Georges Pompidou yn ennill yr etholiaeth i dod Arlywydd Ffrainc.
Gorffennaf
* 1 Gorffennaf - Arwisgo Tywysog Cymru yng Nghastell Caernarfon.
* 2 Gorffennaf - Achos Byddin Rhyddid Cymru FWA yn dod i ben gyda charcharu Caio Evans (15 mis), Dennis Coslett (15 mis) a Keith Griffiths (9 mis)
* 3 Gorffennaf - Abertawe yn dod yn ddinas.
*21 Gorffennaf - Camodd Neil Armstrong oddi ar ei long ofod a rhoi ei droed ar wyneb y lleuad. y tro cyntaf i neb dynol wneud hynny.
Awst
*15 Awst-18 - Gwyl Woodstock
*21 Awst - Agoriad y siop Gap cyntaf, yn San Francisco, UDA.
Medi
*1 Medi - Muammar al-Gaddafi yn dod yn arweinydd Libya.
Hydref
*1 Hydref - Olof Palme yn dod yn arweinydd y Blaid Llafur Swedaidd.
Tachwedd
*19 Tachwedd - Mae Apollo 12 yn glaniwyd ar y lleuad yn yr ardal a fedyddiwyd yn Fôr Gwybodaeth.
Rhagfyr
*12 Rhagfyr - Strage di Piazza Fontana (Bomio y Piazza Fontana) yn yr Eidal.
Genedigaethau
*3 Ionawr - Michael Schumacher, gyrrwr Fformiwla Un
*2 Chwefror - Michael Sheen, actor
*24 Chwefror - Gareth Llewellyn, chwaraewr rygbi
*11 Ebrill - Cerys Matthews, cantores
*20 Ebrill - Felix Baumgartner, plymiwr awyr
*27 Ebrill - Darcey Bussell, ballerina
*26 Gorffennaf - Tanni Grey-Thompson, athletwraig
*18 Awst
**Edward Norton, actor
**Christian Slater, actor
*19 Awst
**Matthew Perry, actor
**Lorena Villablanca, arlunydd
*28 Awst
**Jack Black, actor, digrifwr a cherddor
**Jason Priestley, actor
*8 Medi - Gary Speed, rheolwr pêl-droed (m. 2011)
*25 Medi - Catherine Zeta-Jones, actores
*3 Hydref - Gwen Stefani, cantores
*15 Hydref - Dominic West, actor
*17 Hydref - Ernie Els, golffiwr
* 21 Hydref - Chris Law, gwleidydd
* 30 Hydref - Stanislav Gross, gwleidydd (m. 2015)
Marwolaethau
* 26 Chwefror - Karl Jaspers, athronydd, 85
*10 Mawrth - Jimmy Wilde, paffiwr, 86
*11 Mawrth - John Wyndham, nofelydd, 65
*19 Gorffennaf - Mary Jo Kopechne, ffrind Edward Kennedy, 28
*2 Medi - Ho Chi Minh, gwleidydd, 79
*21 Hydref - Jack Kerouac, awdur, 57
*31 Hydref - Maria Obremba, arlunydd, 42
*11 Tachwedd - R. T. Jenkins, hanesydd, 88
Y celfyddydau
Ffilmiau
*Where Eagles Dare, gyda Richard Burton a Donald Houston
*Midnight Cowboy
*Easy Rider
*Butch Cassidy and the Sundance Kid
Llyfrau
*Glyn Mills Ashton - Angau yn y Crochan
*Pennar Davies - Meibion Darogan
*T. Glynne Davies - Hedydd yn yr Haul
*D. Gwenallt Jones - Y Coed
*Robyn Lewis - Second-class citizen : a selection of highly personal opinions mainly concerning the two languages of Wales
*John Griffith Williams - Pigau'r Sêr
Drama
*Joe Orton - What the Butler Saw
Barddoniaeth
*Gwilym R. Jones - Cerddi
Cerddoriaeth
*Jeffrey Lewis - Mutations I
*David Wynne - Cymric Rhapsody no. 2
Albwmau
*Amen Corner - Explosive Company
*Blonde on Blonde - Contrasts
*Man - 2 Ozs of Plastic with a Hole in the Middle
Eisteddfod Genedlaethol (Y Fflint)
* Cadair: James Nicholas
* Coron: Dafydd Rowlands
* Medal Ryddiaeth: Emyr Jones, Grym y Lli
Gwobrau Nobel
*Ffiseg: Murray Gell-Mann
*Cemeg: Syr Derek Barton ac Odd Hassel
*Meddygaeth: Max Delbrück, Alfred Hershey a Salvador Luria
*Llenyddiaeth: Samuel Beckett
*Economeg: Ragnar Frisch a Jan Tinbergen
*Heddwch: Corff Llafur Rhwngwladol
Cyfeiriadau
|
[Wikipedia:cy] 1970
19g - 20g - 21g
1920au 1930au 1940au 1950au 1960au - 1970au - 1980au 1990au 2000au 2010au 2020au
1965 1966 1967 1968 1969 - 1970 - 1971 1972 1973 1974 1975
----
Dydd Iau oedd diwrnod cyntaf 1970 neu MCMLXX.
Digwyddiadau
Ionawr
* 12 Ionawr - Byddin Biafra yn ildio; diwedd Rhyfel Cartref Nigeria
* 16 Ionawr - Y Cyrnol Muammar al-Gaddafi yn dod yn Brif Weinidog Libya
Chwefror
* 10 Chwefror - Avalanche yn Val d'Isère, Ffrainc; 39 o bobol yn colli ei bywydau.
* 22 Chwefror - Guyana yn dod yn werinlywodraeth.
Mawrth
* 21 Mawrth - Y cantores Dana o Iwerddon yn ennill y Cystadleuaeth Cân Eurovision, gyda'r cân "All Kinds of Everything".
Ebrill
*11 Ebrill - Apollo 13 yn cychwyn ei daith i'r lleuad.
Mai
* 23 Mai - Tân ar Bont Menai yn achosi difrod mawr o dros filiwn o bunnoedd.
Mehefin
* 4 Mehefin - Tonga yn cael annibyniaeth oddi ar y DU.
* 18 Mehefin - Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig. Y Torïaid yn ennill o dan Edward Heath. Gwynfor Evans yn colli ei sedd seneddol.
Gorffennaf
* 21 Gorffennaf - gorffen adeiladu Argae Uchel Aswan yn yr Aifft
Awst
* 17 Awst - Yr Undeb Sofietaidd yn lawnsio Venera 7.
Medi
* 11 Medi - Cyflwyniad y Ford Pinto.
Hydref
* 13 Hydref - Saeb Salam yn dod yn Brif Weinidog Libanus.
* 17 Hydref - Anwar Sadat yn dod yn Arlywydd yr Aifft.
* 25 Hydref - Canoneiddiwyd y Deugain Merthyr Lloegr a Chymru (yn cynnwys Rhisiart Gwyn, John Jones a John Roberts) gan Pab Pawl VI.
Tachwedd
* 3 Tachwedd - Salvador Allende yn dod yn Arlywydd Tsile
Rhagfyr
* 1 Rhagfyr - Luis Echeverría yn dod yn Arlywydd Mecsico
Genedigaethau
* 18 Mawrth - Queen Latifah, cantores
* 24 Mawrth - Elinor Wyn Reynolds, bardd, awdur a golygydd Cymreig
* 12 Mai - Jim Furyk, golffiwr
* 25 Mai - Robert Croft, cricediwr
* 10 Mehefin - Chris Coleman, rheolwr a pêl-droediwr
* 16 Mehefin - Phil Mickelson, golffiwr profesiynnol
* 18 Gorffennaf - Gruff Rhys, cerddor
*20 Gorffennaf
**Alun Cairns, gwleidydd
**Dean Edwards, actor a digrifwr
**Christopher Nolan, gwneuthurwr, ysgrifennydd a chynhyrchydd
*13 Awst
**Casiano Delvalle, pêl-droediwr
**Alan Shearer, pêl-droedwr
*8 Hydref
**Matt Damon, actor
**Sadiq Khan, gwleidydd
* 29 Rhagfyr - Aled Jones, canwr
Marwolaethau
* 4 Ionawr - D. J. Williams, llenor, 84
* 12 Ionawr - Gwilym Gwalchmai Jones, cerddor, 49
* 23 Ionawr - Ifan ab Owen Edwards, awdur, 74
* 26 Ionawr - Albert Evans-Jones (Cynan), bardd, 74
* 29 Ionawr - B. H. Liddell Hart, hanesydd milwrol, 74
* 2 Chwefror - Bertrand Russell, athronydd, 97
* 25 Chwefror - Mark Rothko, arlunydd, 66
* 7 Mai - Jack Jones, nofelydd, 85
* 14 Mai - Billie Burke, actores, 85
* 3 Mehefin - J. R. Jones, athronydd, 58
* 7 Mehefin - E. M. Forster, nofelydd, 91
* 18 Medi - Jimi Hendrix, cerddor, 27
* 28 Medi - Gamal Abdel Nasser, gwleidydd, 52
* 4 Hydref - Janis Joplin, cantores, 27
* 18 Hydref - Máirtín Ó Cadhain, awdur, tua 64
* 7 Tachwedd - Naunton Wayne, actor, 69
* 9 Tachwedd
**Huw T. Edwards, undebwr llafur a gwleidydd, 77
**Charles de Gaulle, Arlywydd Ffrainc, 79
* 13 Tachwedd - Bessie Braddock, gwleidydd, 71
Y celfyddydau
Ffilmiau
** Love Story
Llyfrau
** Richard Bach - Jonathan Livingston Seagull
** Tom Earley - The Sad Mountain
** Anne Hébert - Kamouraska
** John Robert Jones - Ac Onide
Drama
** Anthony Shaffer - Sleuth
** Urien Wiliam - Pluen yn fy het a Stafell Ddwbl
** R. Bryn Williams - Cariad Creulon
Cerddoriaeth
** Hans Werner Henze - El Cimarrón
** Hogia'r Wyddfa - Aberdaron
** Gilles Servat - La Blanche Hermine (Yr Ermin Gwyn)
** Simon a Garfunkel - Bridge Over Troubled Water (albwm)
** John Tavener - Celtic Requiem
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhydaman
* Cadair: Tomi Evans
* Coron: Bryan Martin Davies
* Medal Ryddiaeth: dim gwobr
Gwobrau Nobel
* Ffiseg: Hannes Alfvén a Louis Néel
* Cemeg: Luis Federico Leloir
* Meddygaeth: Syr Bernard Katz, Ulf von Euler a Julius Axelrod
* Llenyddiaeth: Alexander Solzhenitsyn
* Economeg: Paul Samuelson
* Heddwch: Norman Borlaug
Poblogaeth y Byd
Cyfeiriadau
|
[Wikipedia:cy] 1971
19g - 20g - 21g
1920au 1930au 1940au 1950au 1960au - 1970au - 1980au 1990au 2000au 2010au 2020au
1966 1967 1968 1969 1970 - 1971 - 1972 1973 1974 1975 1976
----
Digwyddiadau
Ionawr
*15 Ionawr - Agorfa'r Argae Aswan yn yr Aifft
*25 Ionawr - Mae Idi Amin yn dod Arlywydd Wganda.
Chwefror
*7 Chwefror - Daeargryn yn Tuscania, yr Eidal; 31 o bobol yn colli ei bywydau.
Mawrth
*26 Mawrth - Bangladesh yn ennill ei hannibyniaeth ar Bacistan
Ebrill
*3 Ebrill - Mae Séverine, cantores o Fonaco, yn ennill y Cystadleuaeth Cân Eurovision gyda'r cân "Un banc, un arbre, une rue" gan Jean-Pierre Bourtayre ac Yves Dessca.
Mai
*12 Mai - Daeargryn yn Burdur, Twrci
Mehefin
*6 Mehefin - Mae'r Undeb Sofietaidd yn lawnsio Soyuz 11, gyda Vladislav Volkov, Georgi Dobrovolski, a Viktor Patsayev.
Gorffennaf
*26 Gorffennaf - Mae'r Unol Daleithiau America yn lawnsio Apollo 15, gyda David Scott, Alfred Worden, a James Irwin.
Awst
*2 Awst - Cyrille Adoula yn dod Prif Weinidog y Congo.
Medi
*3 Medi - Catar yn ennill ei hannibyniaeth ar y Deyrnas Unedig.
Hydref
*3 Hydref - Mae François Cevert yn ennill y Grand Prix UDA, ond mae Jackie Stewart yn ennill y Pencampwriaeth Fformiwla Un.
Tachwedd
*8 Tachwedd - Gollyngdod yr albwm Led Zeppelin IV.
Rhagfyr
**4 Rhagfyr - Tân mawr yn y casino Montreux.
**24 Rhagfyr - Giovanni Leone yn dod yn Arlywydd yr Eidal.
Genedigaethau
*11 Ionawr - Tom Ward, actor
*19 Mawrth - Kirsty Williams, gwleidydd
*27 Mawrth - David Coulthard, gyrrwr Fformiwla Un
*1 Mehefin - Ghil'ad Zuckermann, ieithydd
*28 Mehefin – Elon Musk, dyfeisiwr
*8 Gorffennaf - Neil Jenkins, chwaraewr rygbi
* 6 Medi - Dolores O'Riordan, cantores (m. 2018)
*18 Medi
**Lance Armstrong, beiciwr
**Anna Netrebko, soprano
*20 Hydref
**Dannii Minogue, cantores
**Snoop Dogg, rapiwr, cynhyrchydd recordiau ac actor
* 27 Hydref - Elissa, cantores
* 29 Hydref - Winona Ryder, actores
*13 Rhagfyr - Leanne Wood, gwleidydd
Marwolaethau
*8 Mawrth - Harold Lloyd, comediwr, 77
*6 Ebrill - Igor Stravinsky, cyfansoddwr, 88
*20 Mai - Waldo Williams, bardd, 66
*3 Gorffennaf - Jim Morrison, cerddor, 27
*6 Gorffennaf - Louis Armstrong, cerddor, 69
*11 Medi - Nikita Khrushchev, gwleidydd, 77
* 19 Hydref - Edwin Morris, Archesgob Cymru, 77
*9 Tachwedd - Ceri Richards, arlunydd, 67
Y celfyddydau
Ffilmiau
*Dirty Harry
*Fiddler on the Roof (gyda Ruth Madoc)
*A Clockwork Orange
Llyfrau
*Islwyn Ffowc Elis - Y Gromlech yn yr Haidd
*Gwynfor Evans - Aros Mae
*Tudor Wilson Evans - Ar Gae'r Brêc
*Beti Hughes - Aderyn o Ddyfed
*Alan Llwyd - Y March Hud
*Gwyn Thomas - Y Bardd Cwsg a'i Gefndir
Ifor Wyn Williams - Gwres o'r Gorllewin
Cerddoriaeth
*John Lennon - "Imagine"
*Dmitri Shostakovich - Symffoni rhif 15
Eisteddfod Genedlaethol (Bangor)
* Cadair: Emrys Roberts
* Coron: Bryan Martin Davies
* Medal Ryddiaeth: Ifor Wyn Williams, Gwres o'r Gorllewin
Gwobrau Nobel
*Ffiseg: Dennis Gabor
*Cemeg: Gerhard Herzberg
*Meddygaeth: Earl Wilbur Sutherland, Jr
*Llenyddiaeth: Pablo Neruda
*Economeg: Simon Kuznets
*Heddwch: Willy Brandt
Cyfeiriadau
|
[Wikipedia:cy] 1972
19g - 20g - 21g
1920au 1930au 1940au 1950au 1960au - 1970au - 1980au 1990au 2000au 2010au 2020au
1967 1968 1969 1970 1971 - 1972 - 1973 1974 1975 1976 1977
----
Digwyddiadau
Ionawr
*4 Ionawr - Kurt Waldheim yn dod Ysgrifennydd Y Cenhedloedd Unedig
*14 Ionawr - Margrethe II yn dod yn frenhines Denmarc
*30 Ionawr - Bloody Sunday Derry 1972
*31 Ionawr - Birendra yn dod yn frenin Nepal
Chwefror
*3 Chwefror-13 Chwefror - Gemau Olympaidd y Gaeaf yn Sapporo, Japan
Mawrth
*2 Mawrth - Jean-Bédel Bokassa yn dod yn Arlywydd y Weriniaeth Canolbarth Affrica.
*25 Mawrth - Vicky Leandros o Lwcsembwrg yn ennill Cystadleuaeth Cân Eurovision gyda'r chân "Après toi".
Ebrill
*10 Ebrill - Sylfaen dinas Fujimi yn Japan
Mai
*13 Mai - Tân fawr yn y clwb Play Town Cabaret yn Osaka, Japan. Collodd 117 o bobol.
Mehefin
*26 Mehefin - Sylfaen y cwmni Atari gan Nolan Bushnell a Ted Dabney.
Gorffennaf
*5 Gorffennaf - Kakuei Tanaka yn dod Prif Weinidog Japan
Awst
*22 Awst - Cyflafan Trelew
Medi
*5 Medi-6 Medi - Cyflafan München: collodd 11 o athletwyr Olympaidd o Israel.
Hydref
*26 Hydref - Deddf Llywodraeth Leol 1972
Tachwedd
*7 Tachwedd - Richard Nixon yn ennill yr etholiaeth arlywyddol yr Unol Daleithiau.
Rhagfyr
*7 Rhagfyr - Lawnsio Apollo 17, gyda Eugene Cernan, Ronald Evans a Harrison Schmitt.
*11 Rhagfyr - Agorfa'r Maes Awyr Rhyngwladol Caerdydd
Genedigaethau
*19 Mawrth - Julien MacDonald, dylunydd
*23 Mawrth - Joe Calzaghe, paffiwr
*23 Mehefin
**Go Oiwa, pêl-droediwr
**Zinedine Zidane, pêl-droediwr
*20 Awst - Scott Quinnell, chwaraewr rygbi
*30 Awst - Cameron Diaz, actores
*4 Medi - Guto Pryce, cerddor
*23 Medi - Julian Winn, seiclwr
*17 Hydref - Eminem, cerddor
* 30 Hydref - Jessica Hynes, actores
* 1 Tachwedd - Toni Collette, actores
* 2 Tachwedd - Samantha Womack, actores a cantores
*4 Tachwedd - Tim Vincent, cyflwynwr teledu
Marwolaethau
*1 Ionawr - Maurice Chevalier, canwr ac actor, 83
*25 Chwefror - S. O. Davies, gwleidydd, 85
*27 Mawrth - M. C. Escher, arlunydd, 73
*27 Ebrill - Kwame Nkrumah, Arlywydd Ghana, 62
*22 Mai - Margaret Rutherford, actores, 80
*28 Mai - Edward VIII, brenin y Deyrnas Unedig, 77
*14 Mehefin - Glyn Simon, Archesgob Cymru, 69
* 19 Hydref - Fred Keenor, pêl-droediwr, 78
* 26 Hydref - Igor Sikorsky, arloeswr hedfan, 83
*1 Tachwedd - Ezra Pound, bardd, 87
*6 Tachwedd - Hilary Marquand, gwleidydd, 70
*23 Rhagfyr - Charles Atlas, corfflunwr, 80
*26 Rhagfyr - Harry S. Truman, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 88
Y celfyddydau
Ffilmiau
*The Godfather
Llyfrau
*Alexander Cordell - The Fire People
*Pennar Davies - Y Tlws yn y Lotws
*Gerallt Lloyd Owen - Cerddi'r Cywilydd
*Mary Renault - The Persian Boy
*Alexander Solzhenitsyn - August 1914
Cerddoriaeth
*Andrew Lloyd Webber a Tim Rice - Jesus Christ Superstar (sioe Llundain)
*Tri Yann - Tri Yann an Naoned (albwm)
Eisteddfod Genedlaethol (Sir Benfro)
* Cadair: Dafydd Owen, "Preselau"
* Coron: Dafydd Rowlands, "Dadeni"
* Medal Ryddiaeth: Dafydd Rowlands, Ysgrifau yr Hanner Bardd
Gwobrau Nobel
*Ffiseg: John Bardeen, Leon Neil Cooper a John Robert Schrieffer
*Cemeg: Christian B. Anfinsen, Stanford Moore a William Howard Stein
*Meddygaeth: Gerald Edelman a Rodney Robert Porter
*Llenyddiaeth: Heinrich Böll
*Economeg: John Hicks a Kenneth Arrow
*Heddwch: Dim gwobr
Cyfeiriadau
|
[Wikipedia:cy] 1973
19g - 20g - 21g
1920au 1930au 1940au 1950au 1960au - 1970au - 1980au 1990au 2000au 2010au 2020au
1968 1969 1970 1971 1972 - 1973 - 1974 1975 1976 1977 1978
----
Digwyddiadau
Ionawr
*17 Ionawr - Ferdinand Marcos yn dod yn Arlywydd y Pilipinas.
*20 Ionawr - Urddo'r Arlywydd Richard Nixon am yr ail tro.
Chwefror
*6 Chwefror - Dechreuad adeiladaeth y Tŵr CN, Toronto, Canada.
Mawrth
*7 Mawrth - Gwelediad cyntaf y Gomed Kohoutek.
Ebrill
*4 Ebrill - Agor Canolfan Masnach y Byd
*7 Ebrill - "Tu te reconnaîtras" gan Anne-Marie David yn ennill y Cystadleuaeth Cân Eurovision yn Luxembourg
*Sefydlu Y Dinesydd
250px|bawd|5 Mai: Sunderland yn ennill y Cwpan FA
Mai
*5 Mai - Sunderland AFC yn ennill y Cwpan FA.
Mehefin
*25 Mehefin - Erskine Hamilton Childers yn dod yn Arlywydd Iwerddon.
Gorffennaf
*17 Gorffennaf - Mohammed Daoud Khan yn dod yn Arlywydd cyntaf Affganistan.
Awst
*8 Awst - Herwgipio'r gwleidydd Kim Dae-Jung yn Tokyo.
Medi
*15 Medi - Carl Gustaf XVI yn dod yn frenin Sweden.
Hydref
*15 Hydref - Dechrau Argyfwng olew 1973
Tachwedd
*14 Tachwedd - Priodas y Dywysoges Anne a'r Capten Mark Phillips
Rhagfyr
*1 Rhagfyr - Papua Gini Newydd yn cael ei annibyniaeth
*31 Rhagfyr - Dechreuad y "Three-Day Week" yn y DU
Genedigaethau
*20 Ionawr - Stephen Crabb, gwleidydd
*4 Ebrill - David Blaine
*24 Ebrill - Gabby Logan, cyflwynydd teledu a merch Terry Yorath
*3 Mai - Jamie Baulch, athletwr
*21 Mehefin - Juliette Lewis, actores
*26 Gorffennaf - Kate Beckinsale, actores
*6 Awst - Donna Lewis, cantores
*9 Awst
**Gwion Hallam, awdur llyfrau Cymraeg i blant
**Filippo Inzaghi, pêl-droediwr
*12 Awst - Muqtada al-Sadr, clerig a gwleidydd Iracaidd
*6 Hydref - Ioan Gruffudd, actor
* 22 Hydref - Ichiro Suzuki, chwaraewr pêl-fas
* 26 Hydref - Seth MacFarlane, actor llais, animeiddiwr a sgriptiwr
* 1 Tachwedd - Aishwarya Rai, actores
*29 Tachwedd - Ryan Giggs, pêl-droediwr
Marwolaethau
*22 Ionawr - Lyndon Johnson, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 64
*26 Mawrth - Noël Coward, cerddor, actor ac awdur, 73
*8 Ebrill - Pablo Picasso, arlunydd, 91
*29 Mai - P. Ramlee, actor a chyfansoddwr, 44
*9 Awst - Donald Peers, canwr, 65
*2 Medi - J. R. R. Tolkien, awdur, 81
*11 Medi - Salvador Allende, Arlywydd Chile, 65
*21 Medi - C. H. Dodd, diwinydd, 89
*29 Medi - W. H. Auden, bardd, 66
* 16 Hydref - Gene Krupa, drymiwr jazz, 64
* 22 Hydref - Pau Casals, cerddor, 96
* 3 Tachwedd - Melville Richards, ysgolhaig, 63
Y celfyddydau
Ffilmiau
*The Exorcist
Llyfrau
*Huw Lloyd Edwards - Y Llyffantod
*Jane Edwards - Tyfu
*Gwynfor Evans - Wales Can Win
*Moses Glyn Jones - Y Ffynnon Fyw
*T. Llew Jones - Barti Ddu
*Robert M. Pirsig - Zen and the Art of Motorcycle Maintenance
*Gomer M Roberts - Cloc y Capel
Drama
*Agatha Christie - Akhnaton
*Islwyn Ffowc Elis - Harris
Barddoniaeth
*W. J. Gruffydd (Elerydd) - Cerddi'r Llygad
Cerddoriaeth
Albwmau
*Max Boyce - Live at Treorchy
*Stevie Wonder - Innervisions
Cerddoriaeth glasurol
*Grace Williams - Ave Maris Stella; Fairest of Stars
Eisteddfod Genedlaethol (Rhuthun)
* Cadair: Alan Llwyd
* Coron: Alan Llwyd
* Medal Ryddiaeth: Emyr Roberts, Mae Heddiw Wedi Bod
Gwobrau Nobel
*Ffiseg: Leo Esaki, Ivar Giaever a Brian David Josephson
*Cemeg: Ernst Otto Fischer a Geoffrey Wilkinson
*Meddygaeth: Karl von Frisch, Konrad Lorenz a Nikolaas Tinbergen
*Llenyddiaeth: Patrick White
*Economeg: Wassily Leontief
*Heddwch: Henry A. Kissinger a Lê Đức Thọ
|
[Wikipedia:cy] 1974
19g - 20g - 21g
1920au 1930au 1940au 1950au 1960au - 1970au - 1980au 1990au 2000au 2010au 2020au
1969 1970 1971 1972 1973 - 1974 - 1975 1976 1977 1978 1979
----
Digwyddiadau
*Aelodau Seneddol yn cael yr hawl i dyngu llw yn Gymraeg yn ogystal â Saesneg. Gwnaeth 11 allan o 36 hynny.
*Alec Jones yn cael y mwyafrif mwyaf yn Rhondda (etholaeth seneddol): 34,481 o bleidleisiau.
Ionawr
*23 Ionawr - Digwyddiad y Berwyn
Chwefror
*1 Chwefror - Tân mawr yn São Paulo; 177 o bobl yn colli ei bywydau
*28 Chwefror – Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig
Mawrth
*5 Mawrth - John Morris yn dod yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Elwyn Jones yn dod yn Arglwydd Ganghellor
Ebrill
*1 Ebrill – diwygio llywodraeth leol yng Nghymru a Lloegr o dan y Deddf Llywodraeth Leol 1972
Mai
Mehefin
*1 Mehefin - Trychineb Flixborough yn Lloegr.
*9 Mehefin - Jody Scheckter yn ennill y Grand Prix Sweden.
Gorffennaf
*25 Gorffennaf - Constantinos Karamanlis yn dod Prif Weinidog Gwlad Groeg
Awst
*28 Awst - Geir Hallgrímsson yn dod Prif Weinidog Gwlad yr Iâ
Medi
*12 Medi - Diorseddwyd Haile Selassie, ymerawdwr Ethiopia ers 1930.
Hydref
*10 Hydref – Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig
Tachwedd
*21 Tachwedd - Bomio y tafarn "Mulberry Bush" a'r "Tavern in the Town" yn Birmingham, Lloegr; 21 o bobol yn colli ei bywydau.
Rhagfyr
Genedigaethau
*16 Ionawr - Kate Moss, model
*30 Ionawr - Christian Bale, actor
*13 Chwefror - Robbie Williams, canwr
*17 Ebrill - Victoria Beckham, cantores a dylunydd ffasiwn
*28 Ebrill - Penelope Cruz, actores
* 7 Mehefin - Giorgio Marengo, esgob
*24 Gorffennaf
**Eugene Mirman, actor
**Atsuhiro Miura, pêl-droediwr
*1 Medi - Filip Nikolic, canwr (m. 2009)
*6 Medi
**Tim Henman, chwaraewr tenis
**Nina Persson, cantores
* 28 Hydref - Joaquin Phoenix, actor
* 29 Hydref - Alexandre Lopes, pêl-droediwr
*4 Tachwedd - Matthew Rhys, actor
Marwolaethau
*9 Ionawr - Dora Herbert Jones, cantores a gweinyddydd, 83
*2 Ebrill - Georges Pompidou, Arlywydd Ffrainc, 62
*5 Ebrill - Giovanni D'Anzi, canwr, 68
*22 Mehefin - Darius Milhaud, cyfansoddwr, 81
*28 Hydref - David Jones, bardd ac arlunydd, 78
*Tachwedd - Bessie Jones, cantores soprano, 87
*25 Tachwedd - U Thant, diplomydd, 65
Y celfyddydau
Ffilmiau
*Chinatown (gyda Jack Nicholson)
*The Klansman (gyda Richard Burton)
Llyfrau
*T. Glynne Davies - Marged
*Islwyn Ffowc Elis - Marwydos
*Richard Vaughan - Dewin y Daran
*Harri Webb - A Crown for Branwen
Cerddoriaeth
*Mack and Mabel (sioe Broadway)
*Alun Hoddinott - The Beach of Falesa (opera)
Eisteddfod Genedlaethol (Caerfyrddin)
*Cadair: Moses Glyn Jones
*Coron: William R. P. George
* Medal Ryddiaeth: Dafydd Ifans, Eira Gwyn yn Salmon
Gwobrau Nobel
*Ffiseg: Syr Martin Ryle ac Antony Hewish
*Cemeg: Paul Flory
*Meddygaeth: Albert Claude, Christian de Duve a George Emil Palade
*Llenyddiaeth: Eyvind Johnson a Harry Martinson
*Economeg: Gunnar Myrdal a Friedrich von Hayek
*Heddwch: Séan MacBride ac Eisaku Satō
Cyfeiriadau
|
[Wikipedia:cy] 1975
19g - 20g - 21g
1920au 1930au 1940au 1950au 1960au - 1970au - 1980au 1990au 2000au 2010au 2020au
1970 1971 1972 1973 1974 - 1975 - 1976 1977 1978 1979 1980
----
Digwyddiadau
Ionawr
*19 Ionawr - Daeargryn yn Himachal Pradesh, India.
Chwefror
*4 Chwefror - Daeargryn yn Haicheng, Liaoning, Tsieina; 2,041 o bobol yn colli ei bywydau.
*11 Chwefror - Margaret Thatcher yn dod arweinydd y Blaid Geidwadol (DU).
*28 Chwefror - Damwain yng Gorsaf Moorgate ar yr Underground Llundain; 43 o bobol yn colli ei bywydau
Mawrth
*1 Mawrth - Mae'r tîm pêl-droed Aston Villa yn ennill y Cwpan Cynghrair Lloegr.
*20 Mawrth - Agoriad y Bont Cleddau yn Aberdaugleddau.
Ebrill
*4 Ebrill - Sylfaen Microsoft gan Bill Gates.
*13 Ebrill - Coup d'état yn Tsiad; marwolaeth yr Arlywydd, François Tombalbaye.
Mai
*16 Mai - Sikkim yn dod yn dalaith India.
*28 Mai - Cytundeb Lagos
Mehefin
*5 Mehefin - Refferendwmar aelodaeth o'r Gymuned Economaidd Ewropeaidd yn y DU.
Gorffennaf
*17 Gorffennaf - Cyd-gysylltwyd dwy long ofod am y tro cyntaf, sef un Americanaidd Apollo gyda'r un Rwsiaidd Soyuz.
Awst
*3 Awst - Agoriad y Louisiana Superdome yn New Orleans.
Medi
*18 Medi - Harestio yr etifeddes papur newydd Patty Hearst.
Hydref
*30 Hydref - Mae Peter Sutcliffe (y "Yorkshire Ripper") yn llofruddio ei dioddefwraig cyntaf, Wilma McCann, yn Leeds.
Tachwedd
*10 Tachwedd - Llongddrylliad yr SS Edmund Fitzgerald.
*22 Tachwedd - Juan Carlos I yn dod brenin Sbaen.
Rhagfyr
*2 Rhagfyr - Pathet Lao yn dod arweinydd Laos.
Genedigaethau
*22 Chwefror - Drew Barrymore, actores
*12 Mawrth - Richard Harrington, actor
*27 Mawrth - Richard James, cerddor
*2 Mai - David Beckham, pêl-droediwr
*8 Mai - Enrique Iglesias, canwr
*12 Mai - Jonah Lomu, chwaraewr rygbi (m. 2015)
*18 Mehefin - Jem, cantores
*23 Mehefin
**Shuhei Terada, pêl-droediwr
**KT Tunstall, cantores
*9 Medi - Michael Bublé, canwr
*5 Hydref - Kate Winslet, actores
*30 Rhagfyr - Tiger Woods, chwaraewr golff
Marwolaethau
*7 Ionawr -J. Ellis Williams, dramodydd, 73
*3 Chwefror - Umm Kulthum, cantores, 70
*3 Mawrth - T. H. Parry-Williams, bardd, 87
*5 Ebrill - Chiang Kai-shek, arweinydd Taiwan, 87
*14 Ebrill - Michael Flanders, actor a chanwr, 53
*23 Ebrill - Peter Ham, cerddor, 27
*21 Mai - A. H. Dodd, hanesydd, 83
*28 Mai - Lung Chien, cyfarwyddwr ffilm, 58
*29 Mehefin - Tim Buckley, cerddor, 28
*9 Awst - Dmitri Shostakovich, cyfansoddwr, 70
*29 Awst - Éamon de Valera, Arlywydd Iwerddon, 92
* 2 Tachwedd - Pier Paolo Pasolini, cyfarwyddwr ffilm a llenor, 53
*20 Tachwedd - Francisco Franco, unben Sbaen, 82
* 4 Rhagfyr - Hannah Arendt, athronydd, 69
Y celfyddydau
Ffilmiau
*One Flew Over the Cuckoo's Nest (gyda Jack Nicholson)
*Picnic at Hanging Rock (gyda Rachel Roberts)
*Jaws
Llyfrau
*Aneirin Talfan Davies - Diannerch Erchwyn a Cherddi Eraill
*J. Eirian Davies - Cân Galed
*T. Glynne Davies - Marged
*John G. Williams - Maes Mihangel
*Rhydwen Williams - The Angry Vineyard
Cerddoriaeth
*Max Boyce - We all Had Doctors' Papers
*Edward H. Dafis - Ffordd Newydd Eingl-Americanaidd Grêt o Fyw
*Dave Edmunds - Subtle As A Flying Mallet (albwm)
*Paul Simon - Still Crazy After All These Years
Eisteddfod Genedlaethol (Bro Dwyfor)
* Cadair: Gerallt Lloyd Owen
* Coron: Elwyn Roberts
* Medal Ryddiaeth: dim gwobr
Gwobrau Nobel
*Ffiseg: Aage Bohr, Ben Roy Mottelson a James Rainwater
*Cemeg: John Cornforth a Vladimir Prelog
*Meddygaeth: David Baltimore, Renato Dulbecco a Howard Martin Temin
*Llenyddiaeth: Eugenio Montale
*Economeg: Leonid Kantorovich a Tjalling Koopmans
*Heddwch: Andrei Sakharov
Cyfeiriadau
|
[Wikipedia:cy] 1976
19g - 20g - 21g
1920au 1930au 1940au 1950au 1960au - 1970au - 1980au 1990au 2000au 2010au 2020au
1971 1972 1973 1974 1975 - 1976 - 1977 1978 1979 1980 1981
----
Digwyddiadau
Ionawr
*27-29 Ionawr - Brwydr Amgala rhwng Moroco ac Algeria
Chwefror
*Y Tywysog Siarl yn dod yn gapten HMS Bronington.
*4 Chwefror - Daeargryn yn Gwatemala a Hondwras
*17 Chwefror - Mae Operation Julie yn dechrae.
Mawrth
*16 Mawrth - Harold Wilson, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, yn ymddiswyddu.
Ebrill
*1 Ebrill - Sefydlu Apple Computer gan Steve Jobs a Steve Wozniak
*5 Ebrill - Etholwyd James Callaghan fel arweinydd Llafur a Phrif Weinidog
Mai
*6 Mai - Daeargryn yn y talaith Friuli yn yr Eidal
Mehefin
*1 Mehefin - Diwedd y "Rhyfel Penfras" rhwng Prydain a Gwlad yr Iâ
Gorffennaf
*17 Gorffennaf - Dechreuad y Gemau Olympaidd yr Haf ym Montreal
*20 Gorffennaf - Viking I yr Unol Daleithiau oedd y gyntaf i lanio ar y blaned Mawrth i chwilio am arwyddion o fywyd, ond ni chafwyd dim.
Awst
*Sefydlu Cymdeithas Bob Owen
Medi
*1 Medi - Aparicio Méndez yn dod yn Arlywydd de facto Wrwgwái
*21 Medi - Y Seychelles yn dod yn aelod y Cenhedloedd Unedig
Hydref
*18-24 Hydref - Gŵyl Ffilmiau Ryngwladol Toronto cyntaf
*19 Hydref - Brwydr Aishiya yn Libanus
Tachwedd
*2 Tachwedd - Etholiad arlywyddol yr Unol Daleithiau: Jimmy Carter yw'r enillwr.
Rhagfyr
*1 Rhagfyr - José López Portillo yn dod Arlywydd Mecsico
*7 Rhagfyr - Priodas Y Dywysoges Lilian, Duges Halland a'r Tywysog Bertil o Sweden
Genedigaethau
*22 Mawrth - Reese Witherspoon, actores
*6 Ebrill - James Fox, canwr
*8 Mai - Ian H. Watkins, canwr
* 1 Medi
**Takashi Fukunishi, pêl-droediwr
**Maeve Harris, arlunydd
**Eliisa Paavola, arlunydd
*22 Medi - Ronaldo, pêl-droediwr
*27 Medi - Francesco Totti, pêl-droediwr
* 21 Hydref - Andrew Scott, actor
* 23 Hydref - Ryan Reynolds, actor
Marwolaethau
*12 Ionawr - Agatha Christie, nofelydd, 85
*4 Chwefror - Roger Livesey, actor, 69
*12 Chwefror - John Lewis, athronydd
*14 Mawrth - Busby Berkeley, coreograffydd, 80
*26 Mawrth - Duster Bennett, cerddor, 29
* 1 Ebrill – Max Ernst, arlunydd, 84
*28 Ebrill - Richard Hughes, nofelydd, 76
*28 Mehefin - Syr Stanley Baker, actor, 49
*11 Hydref - Alfredo Bracchi, actor, 78
*18 Tachwedd - Man Ray, arlunydd, 86
*22 Tachwedd - Rupert Davies, actor, 60
*4 Rhagfyr - Benjamin Britten, cyfansoddwr, 62
Y celfyddydau
Ffilmiau
*Rocky
*All The President's Men
*Taxi Driver
Llyfrau
*Terry Pratchett - The Dark Side of the Sun
*Ruth Bidgood - Not Without Homage
*J. M. Edwards - Cerddi Ddoe a Heddiw
*John Emyr - Enaid Clwyfus
*Gwilym R. Jones - Y Syrcas a Cherddi Eraill
*Alan Llwyd - Edrych Trwy Wydrau Lledrith
*Alun Llywelyn-Williams - Gwanwyn yn y Ddinas
*Kenneth Morgan - Keir Hardie
*Marged Prichard - Gwylanod ar y Mynydd
*Bernice Rubens - I Sent a Letter to My Love
Cerddoriaeth
*Eagles - Hotel California
*Edward H. Dafis - 'Sneb yn Becso Dam
*Henryk Górecki - Symffoni rhif 3
*Alun Hoddinott - Murder the Magician (opera)
*Dafydd Iwan - Mae'r Darnau yn Disgyn i'w Lle (albwm)
*Geraint Jarman - Gobaith Mawr y Ganrif (albwm)
*Daniel Jones - Dance Fantasy
*Man - The Welsh Connection
Eisteddfod Genedlaethol (Aberteifi)
* Cadair: Alan Llwyd
* Coron: Alan Llwyd
* Medal Ryddiaeth: Marged Pritchard, Nid Mudan mo'r Môr
Gwobrau Nobel
*Ffiseg: Burton Richter a Samuel Chao Chung Ting
*Cemeg: William Lipscomb
*Meddygaeth: Baruch Samuel Blumberg a Daniel Carleton Gajdusek
*Llenyddiaeth: Saul Bellow
*Economeg: Milton Friedman
*Heddwch: Betty Williams a Mairead Corrigan
Cyfeiriadau
Categori:1976
|
[Wikipedia:cy] 1977
19g - 20g - 21g
1920au 1930au 1940au 1950au 1960au - 1970au - 1980au 1990au 2000au 2010au 2020au
1972 1973 1974 1975 1976 - 1977 - 1978 1979 1980 1981 1982
----
Digwyddiadau
Ionawr
*6 Ionawr - Roy Jenkins yn dod yn Arlywydd y Comisiwn Ewropeaidd.
*20 Ionawr - Jimmy Carter yn dod yn Arlywydd yr UDA.
*31 Ionawr - Agoriad y Canolfan Georges Pompidou ym Mharis gan yr Arlywydd Ffrainc, Valéry Giscard d'Estaing.
Chwefror
*6 Chwefror - Jiwbilî Arian Elisabeth II
*22 Chwefror - David Owen yn dod yn Ysgrifennydd Tramor y Deyrnas Unedig.
Mawrth
*4 Mawrth - Daeargryn yn Bwcarést; 1,500 o bobl yn colli ei bywydau
Ebrill
*1 Ebrill - Y Gelli Gandryll yn dod yn "deyrnas annibynnol".
*2 Ebrill - Red Rum yn ennill y Ras Fawr Genedlaethol am y trydydd tro.
Mai
*28 Mai - Tân mawr yn y Beverly Hills Supper Club, Southgate, Kentucky, UDA; 165 o bobl yn colli ei bywydau.
Mehefin
*21 Mehefin - Menachem Begin yn dod Prif Weinidog Israel.
Gorffennaf
Awst
Medi
Hydref
Tachwedd
Rhagfyr
*4 Rhagfyr - Jean-Bédel Bokassa yn coroni ei hun yn "Ymerawdwr" yr Ymerodraeth Canolbarth Affrica.
Genedigaethau
*13 Ionawr - Orlando Bloom, actor
*14 Chwefror - Cadel Evans, seiclwr
*26 Chwefror - Shane Williams, chwaraewr rygbi
*28 Mawrth - Lauren Weisberger, nofelydd
*1 Gorffennaf - Liv Tyler, actores
*11 Medi - Matthew Stevens, chwaraewr snwcer
*15 Medi
**Sophie Dahl, model ffasiwn
**Tom Hardy, actor
*31 Hydref - Chikara Fujimoto, pêl-droediwr
*19 Tachwedd - Mette Frederiksen, prif weinidog Denmarc
Marwolaethau
*14 Chwefror - Grace Williams, cyfansoddwr, 70
*5 Mawrth - Tom Pryce, gyrrwr rasio Fformiwla Un, 27
*2 Gorffennaf - Vladimir Nabokov, llenor, 78
*16 Awst - Elvis Presley, canwr, 42
*19 Awst - Groucho Marx, comediwr, 86
* 12 Medi - Steve Biko, ymgyrchydd gwrth-apartheid, 30
*16 Medi - Maria Callas, cantores opera, 53
*14 Hydref - Bing Crosby, canwr ac actor, 74
*27 Hydref - James M. Cain, awdur, 85
*25 Rhagfyr - Charles (Charlie) Chaplin, actor, 88
Y celfyddydau
Ffilmiau
*Annie Hall
*Star Wars
Teledu
*Glas y Dorlan
*Sioncyn Sboncyn
*Siangdifang
Llyfrau
Cymraeg
*Kate Bosse-Griffiths - Byd y Dyn Hysbys
*Jane Edwards - Dros Fryniau Bro Afallon
*Donald Evans - Egin
*Stephen King - The Shining
*Owain Owain - Mical
*R. J. Rowlands - Cerddi R. J. Rowlands y Bala
*Gwyn Thomas - Cadwynau yn y Meddwl
Saesneg
*The Oxford Book of Welsh Verse in English
*Ellis Peters - A Morbid Taste for Bones (cyntaf y nofelau "Cadfael")
*Craig Thomas - Firefox
Cerddoriaeth
*Fleetwood Mac - Rumours (albwm)
*Injaroc - Halen Y Ddaear
*Dafydd Iwan - Carlo a Chaneuon Eraill, I'r Gad
Eisteddfod Genedlaethol (Wrecsam)
* Cadair: Donald Evans
* Coron: Donald Evans
* Medal Ryddiaeth: R. Gerallt Jones, Triptych
Gwobrau Nobel
*Ffiseg: Philip Warren Anderson, Syr Nevill Francis Mott a John Hasbrouck Van Vleck
*Cemeg: Ilya Prigogine
*Meddygaeth: Roger Guillemin, Andrew Schally a Rosalyn Sussman Yalow
*Llenyddiaeth: Vicente Aleixandre
*Economeg: Bertil Ohlin a James Meade
*Heddwch: Amnesty International
Cyfeiriadau
nv:1951 – 2000
|
[Wikipedia:cy] 1978
19g - 20g - 21g
1920au 1930au 1940au 1950au 1960au - 1970au - 1980au 1990au 2000au 2010au 2020au
1973 1974 1975 1976 1977 - 1978 - 1979 1980 1981 1982 1983
----
Digwyddiadau
Ionawr
*10 Ionawr - Terfysgau gwladwriaethol yn Nicaragwa
Chwefror
*15 Chwefror - Arestiad y llofruddiwr Ted Bundy yn Pensacola, Fflorida, UDA.
Mawrth
Ebrill
*22 Ebrill - Mae Izhar Cohen & Alphabeta yn ennill y 23ydd Cystadleuaeth Cân Eurovision ym Mharis, gyda'r cân "A-Ba-Ni-Bi".
*27 Ebrill - Nur Mohammed Taraki yn dod yn Arlywydd Affganistan
Mai
*4 Mai - Brwydr Cassinga yn Angola
Mehefin
*1 Mehefin - Dechreuad y Cwpan y Byd Pêl-droed FIFA yn yr Ariannin
*15 Mehefin - Priodas Hussein, brenin Iorddonen, a Lisa Halaby (Brenhines Noor)
*20 Mehefin - Daeargryn yn Thessaloniki, Groeg
Gorffennaf
Awst
*26 Awst - Albino Luciani yn dod Pab Ioan Pawl I.
Medi
*16 Medi - Muhammad Zia-ul-Haq yn dod yn Arlywydd Pacistan.
Hydref
*16 Hydref - Karol Wojtyla yn dod yn Pab Ioan Pawl II.
Tachwedd
Rhagfyr
*4 Rhagfyr - Dianne Feinstein yn dod yn faer San Francisco.
Genedigaethau
* 15 Mai - David Krumholtz
* 7 Ebrill - Duncan James, canwr
* 11 Mehefin - Joshua Jackson, actor
* 29 Mehefin - Nicole Scherzinger, cantores ac actores
* 7 Medi - Devon Sawa, actor
* 14 Hydref
**Paul Hunter, chwaraewr snwcer (m. 2006)
**Usher, canwr, dansiwr ac actor
* 27 Hydref - Vanessa-Mae, feiolinydd
Marwolaethau
* 24 Chwefror - David Williams, hanesydd, 78
* 4 Ebrill - Syr Morien Morgan, peiriannydd awyrennol, 65
* 9 Ebrill - Syr Clough Williams-Ellis, pensaer, 94
* 6 Awst - Pab Pawl VI, 80
* 22 Awst - Jomo Kenyatta, gwleidydd, 83
* 24 Awst - Louis Prima, cerddor jazz, 67
* 28 Medi - Pab Ioan Pawl I, 65
* 8 Rhagfyr - Golda Meir, Prif Weinidog Israel, 80
Y celfyddydau
Ffilmiau
* The Deer Hunter
Llyfrau
* Marion Eames - Sianyn a Siarli
* Ken Follett - The Eye of the Needle
* Gwyn Alf Williams - Merthyr Rising
Drama
*Gwenlyn Parry - Y Twr
Barddoniaeth
* Ruth Bidgood - The Print of Miracle
* Robert Minhinnick - A Thread in the Maze
* John Tripp - Collected Poems
* T. Arfon Williams - Englynion Arfon
Cerddoriaeth
* Geraint Jarman - Hen Wlad Fy Nhadau
* Billy Joel - Just the Way You Are
Eisteddfod Genedlaethol (Caerdydd)
* Cadair: dim gwobr
* Coron: Siôn Eirian
* Medal Ryddiaeth: Harri Williams, Y Ddaeargryn Fawr
* Gwobr Goffa Daniel Owen: Alun Jones, Hirfaen (Ac yna Clywodd Sŵn y Môr)
Gwobrau Nobel
* Ffiseg: Pyotr Kapitsa, Arno Allan Penzias a Robert Woodrow Wilson
* Cemeg: Peter D. Mitchell
* Meddygaeth: Werner Arber, Daniel Nathans a Hamilton O. Smith
* Llenyddiaeth: Isaac Bashevis Singer
* Economeg: Herbert A. Simon
* Heddwch: Mohamed Anwar Al-Sadat a Menachem Begin
Cyfeiriadau
|
[Wikipedia:cy] 1979
19g - 20g - 21g
1920au 1930au 1940au 1950au 1960au - 1970au - 1980au 1990au 2000au 2010au 2020au
1974 1975 1976 1977 1978 - 1979 - 1980 1981 1982 1983 1984
----
Digwyddiadau
Ionawr
*7 Ionawr - Diwedd y regime Pol Pot yn Cambodia.
*16 Ionawr - Diorseddu Shah Iran, sy'n ffoi i alltudiaeth, gan yr Ayatollah Khomeini.
Chwefror
*1 Chwefror - Ayatollah Ruhollah Khomeini yn dychwelyd i Iran.
*22 Chwefror - Sant Lwsia yn cael ei annibyniaeth.
Mawrth
*1 Mawrth - Refferendwm datganoli. Cymru yn pleidleisio yn erbyn cael Cynulliad etholedig.
Ebrill
*1 Ebrill - Arweinwyr Chwyldro Islamaidd Iran yn cyhoeddi fod Iran yn Weriniaeth Islamaidd ar ôl ennill refferendwm ar y pwnc.
Mai
*3 Mai – Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig
*4 Mai – Margaret Thatcher yn dod yn Brif Weinidog y Deyrnas Unedig
*5 Mai - Penodwyd Nicholas Edwards yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru.
Mehefin
*1 Mehefin - Abel Muzorewa yn dod yn Prif Weinidog Simbabwe.
Gorffennaf
*12 Gorffennaf - Tân yng gwesty yn Zaragoza, Sbaen; 72 o bobol yn colli ei bywydau.
*16 Gorffennaf - Saddam Hussein yn dod yn Arlywydd Irac.
*19 Gorffennaf - Maria de Lourdes Pintasilgo yn dod yn brif weinidog Portiwgal.
Awst
*3 Awst - Coup d'état yng Gweriniaeth Gini Gyhydeddol.
Medi
*12 Medi - Mae Corwynt Frederic yn gyrraedd i'r talaith Alabama.
Hydref
*1-6 Hydref - Pab Ioan Pawl II yn ymweld yr Unol Daleithiau.
*28 Hydref - Mae Hua Guofeng, arweinydd Tsieina, yn dod i Llundain.
Tachwedd
*4 Tachwedd - Dechreuad yr argyfwng gwystlon Iran.
Rhagfyr
*5 Rhagfyr - Charles Haughey yn dod yn brif weinidog Iwerddon.
Genedigaethau
*Ionawr - Emma Wools, Comisiynydd Heddlu a Throseddu De Cymru)
*23 Mawrth - Marc Griffiths, cyflwynydd radio
*30 Mawrth - Norah Jones, cantores
*3 Ebrill - Terwyn Davies, darlledwr
*4 Ebrill - Heath Ledger, actor (m. 2008)
*4 Mehefin - Celyn Jones, actor
*20 Awst - Jamie Cullum, canwr a pianydd
* 17 Hydref - Kimi Raikkonen, gyrrwr Fformiwla Un
* 23 Hydref - Simon Davies, pêl-droediwr
*14 Rhagfyr - Gwyneth Glyn Evans, bardd a cherddor
Marwolaethau
*2 Chwefror - Sid Vicious, cerddor, 21
*7 Chwefror - Charles Tunnicliffe, arlunydd, 77
*16 Mawrth - Jean Monnet, economydd a diplomydd, 90
*15 Ebrill - Eiluned Lewis, bardd, nofelydd a newyddiadurwraig, 78
*14 Mai - Jean Rhys, nofelydd, 88
*27 Awst - Louis Mountbatten, Iarll Mountbatten o Burma, 79
* 22 Hydref - Nadia Boulanger, cyfansoddwraig, 92
* 26 Hydref - Park Chung-Hee, Arlywydd De Corea, 61
* 1 Tachwedd - Mamie Eisenhower, Prif Foneddiges yr Unol Daleithiau, 82
* 24 Rhagfyr - Nansi Richards, telynores, 91
Y celfyddydau
Ffilmiau
*Apocalypse Now
*Mad Max
*Alien
Llyfrau
*Douglas Adams - The Hitchhiker's Guide to the Galaxy
*Pennar Davies - Mabinogi Mwys
*Marion Eames - I Hela Cnau
*Dic Jones - Storom Awst
*John Rowlands - Tician, Tician
*Raymond Williams - The Fight for Manod
Cerddoriaeth
*Dave Edmunds - Repeat When Necessary (albwm)
*Pink Floyd -The Wall
*Bonnie Tyler - Diamond Cut (albwm)
Eisteddfod Genedlaethol (Caernarfon)
* Cadair: dim gwobr
* Coron: Meirion Evans
* Medal Ryddiaeth: R. Gerallt Jones, Cafflogion
* Gwobr Goffa Daniel Owen: Beti Hughes, Pontio'r Pellter
Gwobrau Nobel
*Ffiseg: Sheldon Lee Glashow, Abdus Salam a Steven Weinberg
*Cemeg: Herbert C. Brown a Georg Wittig
*Meddygaeth: Allan McLeod Cormack a Godfrey Hounsfield
*Llenyddiaeth: Odysseus Elytis
*Economeg: Theodore Schultz a Arthur Lewis
*Heddwch: Y Fam Teresa o Calcutta
Cyfeiriadau
Categori:1979
|
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.