text
stringlengths 421
74.4k
|
|---|
[Wikipedia:gd] Prìomh-Dhuilleag
Fàilte gu Uicipeid na Gàidhlig – an leabhar-eòlais a tha fosgailte do dhuine sam bith!
Thòisich sinn anns an t-Sultain, 2003, agus tha sinn a-nis ag obair air Special:Statistics| aistidhean anns a’ Ghàidhlig.
Aistidhean Matha agus na Naidheachdan · Roinnean-seòrsa · Na h-Aistidhean Gu Lèir
|
|
|}
|-
| colspan="2" style="border:1px solid #E5C2A4; background-color: #ffffff;" |
Uicipeidean ann an cànain eile
2,000,000 +
Cebuano (Bisaia) ·
Deutsch (Gearmailtis) ·
English (Beurla) ·
Svenska (Suainis)
1,000,000 +
Español (Spàinntis) ·
Français (Fraingis) ·
日本語 (Seapanais) ·
Italiano (Eadailtis) ·
Nederlands (Duitsis) ·
Polski (Pòlainnis) ·
Русский (Ruisis) ·
Tiếng Việt (Bhiet-Namais) ·
Waray (Uarraidh)
500,000 +
العربية (Arabais) ·
Català (Catalanais) ·
فارسی (Farsaidh) ·
한국어 (Coirèanais) ·
Português (Portagailis) ·
Українська (Ucràinis) ·
中文 (Sìnis)
250,000 +
Česká (Seicis) ·
Euskera (Basgais) ·
Suomi (Fionnlannais/Suòmais) ·
Magyar (Ungarais) ·
Bahasa Indonesia (Innd-inndis) ·
Bahasa Melayu (Malay) ·
Norsk/Bokmål (Nirribhis) ·
Română (Romànais) ·
Српски (Sèarbais) ·
Türkçe (Turcais)
Cànanan Ceilteach
Brezhoneg (Breatannais) ·
Cymraeg (Cuimris) ·
Gaeilge (Gàidhlig na h-Èireann) ·
Gaelg (Gàidhlig Mhanainn) ·
Kernowek (Còrnais)
Liosta den a h-uile Wikipedia –
Co-òrdanachadh Chànanan –
A' tòiseachadh air Wikipedia ùr
|}
__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
|
[Wikipedia:gd] Alba
'S e dùthaich suidhichte ann an taobh tuath Bhreatainn a th' ann an Alba (Beurla is Beurla Ghallda: Scotland). Bha i na rìoghachd neo-eisimeileach gus an 18mh linn nuair a dh'aonaich Alba agus Sasainn airson Rìoghachd Bhreatainn Mòr a stèidheachadh anns a' bhliadhna 1707. Anns a' bhliadhna 1801 dh'aonaich Rìoghachd Bhreatainn Mòr le Rìoghachd na h-Èireann airson an Rìoghachd Aonaichte a chruthachadh. Ann an 1999, chaidh Pàrlamaid na h-Alba a' chur air bhonn, far am bithear a' dèiligeadh ri gnothaichean poilitigeach a tha a' buntainn do dh' Alba a-mhàin. Tha Lagh na h-Alba gu math eadar-dhealaichte bhon Lagh ann an Sasainn.
Bailtean mòra
Seo liosta dhe na bailtean as motha ann an Alba:
* Glaschu;
* Dùn Èideann;
* Obar Dheathain;
* Dùn Dèagh;
* Inbhir Nis;
* Peairt;
* Sruighlea;
* Cille Bhrìghde an Ear;
* Pàislig;
* Comar nan Allt.
Cruinn-eòlas
Tha Alba suidhichte ann an ceann a tuath eilean Bhreatainn, agus "s e a" chrìoch le Sasainn taobh a deas na dùthcha. A bharrachd air tìr-mòr, tha na ceudan de dh' eileanan – leithid Sealtainn, Arcaibh (Na h-Eileanan a Tuath) agus Na h-Eileanan an Iar air an gabhail a-steach san rìoghachd. Tha tìr-mòr na h-Alba air a roinn ann an trì pàirtean chudthromach: a' Ghàidhealtachd, a' Ghalldachd agus na Monaidhean a Deas. Tha a’ chuid as motha den t-sluagh a' fuireach sa Ghalldachd Mheadhanaich – no Meadhan na h-Alba, far am faighear na bailtean as motha ; Glaschu agus am prìomh-bhaile Dùn Èideann.
Eòlas-talmhainn
Nuair a thachair mòirneasachd ann an Lodainn an Ear, o chionn 350 muillean bhliadhna, bha a' phàirt de Rùsg na Talmhainn air am bheil Bhreatainn suidhichte faisg air Crios na Cruinne agus bha e na roinn de proto-Tir-Mòr a tha aithnichte dhuinn leis an ainm Pangaea. Tro linntean fada chaidh co-ghluasad eadar roinnean den rùsg, aithnichte dhuinn mar clàran thìr-mòr, agus thachair sgleog leis tìr-mòr Gondwana.
Cha tàinig na pàirtean mu thuath agus mu dheas na Breatainn teannta, no còmhla, gu 75 muillean bliadhnan roimh toiseach na Bholcanas ann an Lodainn an Ear. Bha Alba agus pàirt de cheann a tuath na Sasainn nam pàirt de thìr-mòr Laurentian ro -làimh, far an robh Aimearaga mu Thuath agus a’ Ghraonlainn. Aig a h-aon àm, bha an dara leth de 'n Bhreatainn torr nas fhada (mu 40° de domhainn leud) do 'n dheas, faisg air Afraga agus Aimearaga mu Dheas ann an tìr-mòr de Gondwana.
Eachdraidh
Ri linn nan Ròmanach
Anns a' bhliadhna 80 A. D. bha uachdaran Ròmanach a' riaghladh ceann a deas Bhreatainn dom b' ainm Agricola, a smaoinich air an eilean gu h-iomlan a thoirt fo chìs do na Ròmanaich. Leis an rùn sin chuir e air a' bhliadhna ud aghaidh gu tuath air ceann an airm. Bha sin 135 bliadhna an dèidh dhaibh sealbh a ghabhail air ceann a deas an eilein. Ghabh e air adhart le cruaidh iomairt, gus an ceann thrì bliadhna (trì campachaidhean mar a theireadh iadsan), an do cheannsaich e an tìr gu iomall a deas ann an àite den dùthaich ris an abrar a-nis a' Ghàidhealtachd. 'S e sin an t-àite as cuinge den eilean gu h-iomlan. Chan eil ach 35 mìle eadar ceann na Friù agus taobh Abhainn Chluaidh. Thog Agricola sreath dhaingnichean bho mhuir gu muir an siud anns am bheil mu 36 mìle air fad mar chrìoch eadar roinn na Ròimhe agus Tìr nan Cailleannach no Caledonia mar a bh' aca oirre. Ghoirteadh Gàradh Antoninus ris, oir b' e siud ainm an Ìmpire a bh' ann nuair a thogadh e. Bha e fichead troigh air àirde, 's ceithir troighean fichead air tiughad, 's dìg leathann, dhomhainn, air a cladhach ri a aghaidh. Bha rathad leathann airson nan saighdearan a' ruith air a thaobh deas bho cheann gu ceann; 's bha daingnichean air an togail o cheann gu ceann dheth, an uidhe dhà mhìle bho chèile. Cha robh siud a' cumail muinntir nam beann bho bhith an-dràsta 's a-rithist a' toirt ionnsaigh air a' bhalla, 's orra-san a bha ga dhìon. Thug Gnothach Dharien droch bhuaidh air an dùthaich.
Alba ùr-nodha
Tha sia bailtean mòra ann an Alba:
* Glaschu;
* Dùn Èideann, prìomh-bhaile;
* Obar Dheathain;
* Dùn Dèagh;
* Inbhir Nis;
* Peairt.
Poileataigs
thumb|An Caibineat
A' phrìomh aiste: Poileataigs na h-Alba
* Rìghrean na h-Alba
* Prìomh Mhinistearan na h-Alba
Foghlam ann an Alba
Tha còig Oilthighean aosmhor Albannach ann. 'Siad:
* Cill Rìmhinn;
* Dùn Dè;
* Glaschu;
* Obar Dheathain;
* Dùn Èideann.
Tha trì oilthighean deug ann an Alba gu lèir.
Na meadhanan
Tha pàipearan-naidheachd iomadaidh ann an Alba. Tha An Herald, an Daily Record agus The National suidhichte ann an Glaschu agus tha an t-Albannach suidhichte ann an Dùn Èideann.
Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na h-Alba
*
Iomraidhean
*
Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:An Rìoghachd Aonaichte
|
[Wikipedia:gd] Pàrlamaid na h-Alba
’S e còmhdhail reachdail na h-Albann a tha ann an Pàrlamaid na h-Alba. Tha i a’ coinneachadh ann an togalach na Pàrlamaide ann an sgìre Taigh an Ròid ann an Dùn Èideann, prìomh-bhaile na h-Albann, agus uaireannan theirear “Taigh an Ròid” gu neo-fhoirmeil rithe. Tha a’ Phàrlamaid air a dhèanamh le 129 buill taghte air a bheil Buill Pàrlamaid na h-Alba no BPA.
Eachdraidh
Bha Pàrlamaid na h-Alba ann ro 1707, ach chaidh cur às dhith le Achd an Aonaidh, mar mhol Co-chruinneachadh Bun-reachdail na h-Alba, anns an robh Canon Kenyon Wright na chathraiche. Stéidhich Achd na h-Alba 1998 a’ phàrlamaid ùr. Bha a’ chiad taghadh airson Pàrlamaid na h-Alba anns a’ Chéitean 1999, agus ghabh a’ Phàrlamaid a làn chumhachdan anns an Iuchair 1999.
Cumhachdan
Tha am Pàrlamaid a' taghadh am prìomh-mhinistear a tha a' stiùireadh Riaghaltas na h-Alba.
Faodaidh Pàrlamaid na h-Alba laghan a dhèanamh a bheireas buaidh air Albainn ann an iomadh cùis a bhuineas ri gnothaichean na dùthcha, agus faodaidh i ìre bhunaiteach na cìse cosnaidh àrdachadh no ìsleachadh suas ri trì sgillinn san not. Tha Achd na h-Alba 2012 agus Achd na h-Alba 2016 a’ toirt chumhachdan cìse leasaichte do Phàrlamaid na h-Alba, agus thàinig na cumhachdan seo an cur an gnìomh gu h-iomlan sa bhliadhna 2017. Bhon uair sin tha cìs an tuarastail air a bhith rud beag nas troma air na daoine beartach ann an Albainn seach mar a tha ann an Sasainn, rud beag nas eutroime air na daoine bochda.
Tha cumhachd aig Pàrlamaid na h-Alba a bhith a’ dèanamh laghan air raon ghnothaichean air a bheil “cùisean tiomnaichte”. Tha iadsan a’ gabhail a-steach:
* tuathanachas
* ceartas catharra agus eucoireach
* foghlam
* an àrainneachd
* slàinte
* taigheadas
* riaghaltas ionadail
* dealbhadh
* seirbheisean poileis is smàlaidh
* obair shòisealta
* spòrs agus na h-ealain
* còmhdhail
* Gàidhlig
Tha cuid de chùisean a bhuineas ri Albainn ach aig a bheil buaidh air an Rìoghachd Aonaichte, no buaidh eadar-nàiseanta, gan co-dhùnadh le Pàrlamaid na Rìoghachd Aonaichte ann an Westminster. Is e “cùisean gléidhte” a theirear ri na rudan seo, leithid:
* cùisean dùthchannan céin
* dìon
* in-imrich
* cuid de shochairean sòisealta
* craoladh
* lùths
Dòigh taghaidh
Is àbhaist do thaghaidhean do Phàrlamaid na h-Alba tachairt a h-uile còig bliadhna. An siostam bhòtaidh, ’s e seòrsa de riochdachadh co-roinneil a th’ ann air a bheil an t-ainm Siostam Ball a Bharrachd. Tha dà bhòt aig a h-uile neach-bhòtaidh: aon airson na sgìre-phàrlamaid agus aon airson na roinne. Tha gach duine ann an Albainn ga riochdachadh le aon BPA sgìreil agus seachd BPA roinneil. Tha inbhe cho-ionnan aig a h-uile BPA anns a’ Phàrlamaid agus faodaidh luchd-taghaidh fios a chur gu duine sam bith den ochdnar a tha gan riochdachadh.
Leis a’ bhòt sgìreil, nì an neach-bhòtaidh roghainn eadar na tagraichean a tha a’ seasamh anns an sgìre-phàrlamaid aige. Is e an tagraiche leis an àireamh as motha de bhòtaichean a gheibh an seata. Tha 73 BPA sgìreil ann uile gu léir.
An bhòt eile, an bhòt roinneil, 's ann airson pàrtaidh poilitigeach a tha sin, no airson duine a sheasas gu neo-eisimeileach anns an roinn-taghaidh. Tha ochd roinnean-taghaidh Pàrlamaid na h-Alba ann agus seachd seataichean anns a’ Phàrlamaid aig a h-uile roinn, 56 seataichean uile gu léir. Anns gach roinn, bidh pàrtaidhean a’ faighinn sheataichean a réir cia mheud bhòt a fhuair iad anns a’ bhòtadh roinneil agus cia mheud seata sgìre-pàrlamaid a fhuair iad.
Roinnean agus sgìrean
Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn Pàrlamaid na h-Alba
* Blog Gàidhlig Pàrlamaid na h-Alba
* Mar a tha Pàrlamaid na h-Alba ag obair
* Buill Pàrlamaid na h-Alba: ainmean ann an òrdugh na Beurla agus ann an òrdugh na Gàidhlig
* An t-Albannach 2016-12-31: Cothrom air coltas na Pàrlamaid san àm ri teachd a threòrachadh (pìos le Boyd Robasdan air a’ Choimisean air Ath-Leasachadh Pàrlamaideach)
* BBC Naidheachdan 2019-05-06: 20 bliadhna bhon chiad taghadh gu Holyrood (aithris-bhideo 4:21)
*
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba
|
[Wikipedia:gd] Poileataigs na h-Alba
'S obair nan comhairlean, nam pàrlamaidean Taigh an Ròid, Westminster agus Eòrpach, iomairtean agus athchuingean ann an Alba a tha ann am poileataigs na h-Alba.
Pàrtaidhean poilitigeach
Pàrtaidhean nan suidhe ann am Pàrlamaid na h-Alba:
*Pàrtaidh Làbarach na h-Alba
*Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba (PNA)
*Pàrtaidh Tòraidheach na h-Alba
*Pàrtaidh Libearal Deamocratach na h-Alba
*Pàrtaidh Uaine na h-Alba
Tha Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba a’ riaghladh na dùthcha ann an Riaghaltas.
Ceanglaichean a-mach
* BBC: "Deamocrasaidh ann an Alba" (fiosrachadh airson sgoiltean ann an Albainn)
* BBC: "Dòighean bhòtaidh -- Siostaman taghaidh ann an Alba" (fiosrachadh airson sgoiltean ann an Albainn)
Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba
|
[Wikipedia:gd] Poilitigs
'S e gnìomhan a tha ceangailte ri riaghlachas na stàite a tha ann am poilitigs no poileataigs.
Tha an t-ainm a' dol à obair le Aristotle, Poileataigs (Seann-Ghreugais: Πολιτικά) a tha a' dèiligeadh ri baile (πόλις) a riaghail.
Alba
* Poilitigs na h-Alba
** Achd na Gàidhlig 2005
** Buill-Pàrlamaid na h-Alba, 2003-2007
** Pàrlamaid na h-Alba
** Prìomh Mhinistearan na h-Alba
An Roinn-Eòrpa
* Prìomh Mhinistearan na Rìoghachd Aonaichte
* Poilitigs ann an Èireann
** Taoisigh/Prìomh Mhinistearan na h-Èireann
Astràilia
* Prìomh Mhinistear Astràilianach
Aimearaga a Deas
Coloimbia
* Cinn-suidhe Choloimbia
Aimearaga a Tuath
Na Stàitean Aonaichte
* Cinn-suidhe na Stàitean Aonaichte
* Poilitigs anns na Stàitean Aonaichte
Iomraidhean
*
|
[Wikipedia:gd] Cruinn-eòlas
Dùthchannan an t-Saoghail
A h-uile dùthaich gu lèir:
* Dùthchannan an t-Saoghail
Mòr-roinnean
Afraga
* Afraga
Àisia
* Dùthchannan ann an Àisia
Ameireaga a Deas
* Dùthchannan Ameireaga a Deas
Ameireaga a Tuath
* Dùthchannan Ameireaga a Tuath
* Canada
** Alba Nuadh
** Eilean a' Phrionnsa
** Talamh an Èisg
** Quebec
* Meagsago
* Na Stàitean Aonaichte
Antargtaga
Astralàisia
* Dùthchannan Astralàisia
Roinn a' Chuain Shèimh
Tha Roinn a' Chuain Shèimh na laighe eadar Àisia agus Astralàisia.
* Dùthchannan ann an Roinn a' Chuain Shèimh
An Roinn-Eòrpa
* Dùthchannan san Roinn Eòrpa
Na h-Eileanan Breatannach
* Na Dùthchannan sna h-Eileanan Breatannach
* Alba
** Cruinn-eòlas na h-Alba
* A’ Chòrn
* A' Chuimrigh
* Èirinn a Tuath
* Èirinn (Eilean na h-Èireann)
* Guernsey
* Jersey
* Sasainn
Faic cuideachd
* Ainmean Bailtean Eòrpach
* An t-Aonadh Eòrpach
* Dùthchannan Ceilteach
Ceanglaichean a-mach
* Briathrachas Cruinn-eòlais sa Ghàidhlig (Ainmean-àite as motha) (An Seotal)
*
|
[Wikipedia:gd] Spòrs
Spòrs buidheann
right|220px|thumb|Gearradh-sìos, neo tackle ann an rugbaidh
right|220px|thumb|Ball-stèidhe
* Camanachd
* Geamannan Gaidhealach
* Criogaid
* Rugbaidh
* Sligheadaireachd
* Ball-basgaid
* Ball-stèidhe (Beurla: baseball)
* Goilf
* Lacrosse
* Polo-uisge
* Dòrnaireachd
Ball-coise
* Ball-coise
Albannach
:Co-Fharpais:
* Prìomh Lìog na h-Alba
* Cupa na h-Alba
* Cupa Lìog na h-Alba
:Sgìobanan:
* Hibernian
* Hearts
* Celtic
* Rangers
* Dùn Dèagh Aonaichte
Eile
* Crolaidh
* Juventus
Ceanglaichean a-mach
* BBC artaigil mu dheidhinn spòrsa (fiosrachadh airson sgoiltean ann an Albainn)
Roinn-seòrsa:Spòrs
|
[Wikipedia:gd] Ball-coise
thumb|300px|Ball-coise
thumb|Ann am ball-coise, is e adhbhar bunaiteach an luchd-leantainn an sgioba aca a bhrosnachadh tron gheama
Tha an aiste seo a' bruidhinn mu dheidhinn socair (soccer), airson seòrsaichean eile - faic Còdaichean ball-coise
Is e spòrs buidheann poblach a th' ann am ball-coise. Gach latha, tha milleanan de dhaoine a' cluiche agus a' coimhead a' gheama. Is e buidheann riaghladh eadar-nàiseanta a' gheama FIFA (bho’n Fhraingis “Fédération Internationale de Football Association”) agus tha iad suidhichte ann an Zürich, An Eilbheis.
Riaghailtean a' Gheama
Tha dà bhuidheann le aon chluicheadair deug ann am buidheann a' cluich ris a chèile agus `s e amas a' gheama am balla a chur ann an lìon a' chuspairiche aig an sgioba eile. Buannaichidh am buidheann a nì sin nas trice. Chan urrainn ach do na neachan-bàire làmh a chur air a' bhall.
Faidhle:Football pitch small.png
Tha ball-coise (neo football anns a' Bheurla) glè thric a' ciallachadh diofar geamannan ann an Astràilia, Na Stàitean Aonaichte agus Poblachd na h-Èireann.
Aistean co-cheangailte
* FIFA
* UEFA
* FA
* SFA
* Cuach na Cruinne
* Cupa na Roinn Eòrpa
* Cupa Ameireaga a' Deas
* Cupa Afraga
* Lìog na Buadhaiche Eòrpach
* Cupa UEFA
* Ball-Coise ann an Alba
* Ball-Coise ann an Sasainn
coise
Roinn-seòrsa:Còdaichean ball-coise
*
|
[Wikipedia:gd] Cruinne
240px|right
Tha a' chruinne na nì a tha cruthte mar ball. Ann an matamataic, tha a' chruinne quadric bac.
Anns an àbhaist neo-mhatamataigeach tha a' chruinne air a lìonadh.
Nas cunntasaiche, 's e seat dhen puing ann am fànas Euclidean 3-thomaid a th' ann ann an cruinne, agus tha astar r bhon a' phuing bunaiteach nam fànas sin.
Ann an cruinneadaireachd cho-òrdanaich, tha a' chruinne aig a bheil buillsgean aig:
(x0, y0, z0) agus radius r seat dhen puingean uile (x,y,z) mar seo:
:(x - x0)2 + (y - y0)2 + (z - z0)2 = r2
'S urrainn dhuinn na puingean a sgrìobhadh air a' chruinne le radius r agus buillsgean air a' bhun thaobh:
:x = r cos(φ) sin(θ)
:y = r sin(φ) sin(θ) (0 ≤ θ x \, dx + y \, dy + z \, dz = 0.
Tha farsaingeachd uachdar na cruinne le radius r air a thoirt le 4πr2, agus tha a tomad air a thoirt le 4πr3/3.
Roinn-seòrsa:Cruthan
Roinn-seòrsa:Matamataig
|
[Wikipedia:gd] Matamataig
right|thumb|Snàthad Kakeya
'S e matamataig an t-eòlas a tha togte air bun-bheachdan a' mheud, an structair, an fhànais agus a' chaochlaidh, agus an sgoilearachd nan lùib. 'S e rannsachadh nam bun-bheachdan seo agus nan ceanglaichean eatorra a tha obair mhatamataichean. Thathar a' dèanamh feum de reasanachadh rianais gus co-dhùnaidhean a chur còmhla agus baralachasan ùra a dheasachadh 's a dhearbhadh.
Matamataig agus na Saidheansan
Tha dlùth-cheangal eadar matamataig agus na saidheansan – gu h-àraidh fiosaig – ged tha aig cuid nach eil saidheans ach ealain a th'ann. Is cinnteach gu bheil gnè inntleachdail aig matamataig. Tha matamataichean a' dèiligeadh ri nithean easchruthach air an sgàth fhèin. 'S e bòidhchead agus eireachdas a' cho-dhùnaidh a tha cudromach a bheil brìgh aige anns an t-saoghal a-muigh no nach eil. Faodaidh e bhith, ach tha e soilleir gur e a' phongalachd agus an rianas à matamataig a tha aig a' bhun-stèidh iomadh saidheans. 'S ann à seo a chaidh a h-ainmeachadh "banrigh nan saidheansan". Aig an aon àm 's ann às na saidheansan a thàinig iomadh ceist mhatamataigeach agus, a bharrachd air sin, meuran ùra dha.
Eachdraidh
thumb|right|Margarita Philosophica, Gregor Reisch (1508)
Dh'fhàs am matamataig bhon chunntadh, an tomhas, agus a' bheachdachadh air cumadh, cruth agus gluasad nithean. Bha e riatanach anns a' mhalairt, an ailtireachd, a' cheòl, reul-eòlas agus dealbhadh nan uidheam-cogaidh. Tha leasachaidhean nan smuaintean tùsail am follais anns na sgrìobhaidhean àrsaidh bhon Èipheit, Measophotaim agus na h-Innseachan ach b' e na Sean-Greugaich a thug a' phongalachd ris. Bhon linn sin thàinig ach piseach bheag anns an Roinn-Eòrpa gus an 16mh Linn. Nuair sin, rè Linn an Ath-bheothachaidh, thòisich leudachadh mòr luath a mhaireas an diugh. Chan eil ach beag nar latha an diugh aig nach eil matamataig san teis-meadhan agus tha matamataig a' cheart cho riatanach dhuinne 's a bha e dar sinnsirean. Agus thàinig seo uile bhon tuigse gu bheil riaghailtean cunntadh na pònarach iomchaidh do chunntadh an airgid no do chunntadh an rud sam bith eile. 'S ann leis a' chunntadh fhèin a tha na riaghailtean seo. Anns an aon dòigh tha riaghailtean le cumaidhean, le cruthan agus le caochladh – nithean uile a tha easchruthach.
Tha na h-innealan easchruthach matamataigeach feumail do cheistean doirbh a dh'fhuasgladh anns na saidheansan, an innleadaireachd, eòlas-leighis, a' mhalairt, eaconamachd agus iomadh raon eile. 'S e matamataig gnìomhaichte a theireadh ri seo mar dealachadh a dhèanamh bho mhatamataig ghlan (no teòiridheach). 'S e am fuasgladh a tha cudromach ann am matamataig gnìomhaichte. Far nach eil fìor fhuasgladh ann, bidh seòl ann gus fuasgladh fhaighinn a tha cho dlùth ris an fhìor fhuasgladh 's a tha riatanach. Ach chan e seo fuasgladh idir do ghlan-mhatamataiche. Mar a thuirt fear dhiubh: tha cuid a tha a' smaoineachadh nach eil e gu diofar agus cuid eile aig a tha fios gu bheil.
An diugh, tha na roinnean mòra matamataige:
* Àireamhachd: sgoilearachd nàdar nan àireamhan fhèin, agus mar a tha iad air an làimhseachadh,
* Ailseabra: sgoilearachd structairean anns an fharsaingeachd (àireamhan, bheactaran, meatragsan, msaa.), co-aontaran, agus an leithid,
* Anailis: sgoilearachd oibrichean, gu h-àraidh oibrichean diofarachaidh agus aonachaidh calcalais,
* Geoimeatras: sgoilearachd chumaidhean agus chruthan, agus an leithid ann an spàs ioma-sheallach,
* Staitistearachd agus coltachd: tuairisgeul agus anailis uimhir mòir de dhàta àireamhach,
* Matamataig sgoilte (a thathar a’ dealachadh bho mhatamataig leantainneach): sgoilearachd an fhiosrachaidh agus àireamhachd a tha iomchaidh do choimpiutaireachd.
* Bunaitean agus feallsanachd: sgoilearachd (me. rianas matamataigeach, agus teòiridh nan seataichean) gus matamataig a chur air fìor stèidh aicseamaich.
Ceanglaichean a-mach
* Briathrachas Matamataig airson sgoiltean (An Seotal)
* Briathrachas Matamataig airson sgoiltean (faidhle .docx)
Roinn-seòrsa:Matamataig
|
[Wikipedia:gd] Sasainn
'S e dùthaich san Roinn Eòrpa a tha ann an Sasainn (Beurla: England).
Bha i na rìoghachd neo-eisimeileach chun na 18mh linn. Tha i suidhichte ann am Breatainn a Deas agus 's e an dùthaich as motha anns na h-eileanan Breatannach. Air 26 am Màrt 1707, chaidh Rìoghachd Sasainn aonachadh le Rìoghachd na h-Alba, agus chaidh Rìoghachd Aonaichte na Breatainne Mòire a chruthachadh. 'S e an aon dùthaich a th' ann aig a bheil crìoch-tìre air Alba.
Tha mu 50 millean duine a’ fuireach ann an Sasainn. Is e Lunnainn am prìomh-bhaile agus le sluagh de 5 millean am baile as motha 's an tìr.
Is ann bho Sasainn agus na Sasannaich a thàinig a' Bheurla.
Bailtean mòra Sasannach
* An Caisteal Nuadh
* Bearaig a Deas
* Birmingham
* Cathair Luail
* Eabhraig
* Lunnainn
* Manchester
* Poll a' Ghrùthain
Siorrachdan
Tha 39 siorrachdan traidiseanta ann an Sasainn:
*A' Chòrn
*Berkshire
*Bristol
*Cheshire
*Cumbria
*Devon
*Dorset
*Durham
*Eilean Wight
*Essex
*Hampshire
*Kent
*Lancashire
*Lunnainn Mòr
*Manchester Mòr
*Merseyside no Bruach Mhersey
*Midlands an Iar no Tìrean Meadhanach an Iar
*Norfolk
*Northumberland
*Riding an Ear Shiorrachd Iorc
*Rutland
*Siorrachd Bhedford
*Siorrachd Bhuckingham
*Siorrachd Chambridge
*Siorrachd Dherby
*Siorrachd Ghloucester
*Siorrachd Hereford
*Siorrachd Hertford
*Siorrachd Iorc a Deas
*Siorrachd Iorc an Iar
*Siorrachd Iorc a Tuath
*Siorrachd Leicester
*Siorrachd Lincoln
*Siorrachd Northampton
*Siorrachd Nottingham
*Siorrachd Oxford no Siorrachd Àth nan Damh
*Siorrachd Stafford
*Siorrachd Warwick
*Siorrachd Worcester
*Shropshire
*Somerset
*Suffolk
*Surrey
*Sussex an Ear
*Sussex an Iar
*Tyne and Wear
*Wiltshire
Iomraidhean
*
Roinn-seòrsa:Aon-fhlathachdan
Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
|
[Wikipedia:gd] Bith-eòlas
thumb|Aristotle, a' chiad bhith-eòlaiche
'S e an saidheans na beatha agus nam fàs-bheairtean, mar eisimpleir luibhean agus ainmhidhean, a tha ann am bith-eòlas.
Na Seachd Comharraidhean Beatha
Tha na seachd comharraidhean beatha aig gach nì beò. Bithidh na feartan gu lèir seo aig gach gnè fàs-bheairt. Is iad
# Cli: Comas gluasad
# Beathachadh: Gum bi rudeigin ga neartachadh
# Ailleachadh: Gum bi iad a' tarrainn aille beatha (ocsaidean) às an aille,
# Caitheadh: i.e a' cur às an sgudal a tha air fhàgail às dèidh gabhail an neart à biadh
# Fas: Bho shìol gu craobh.
# Gineadach: Comas aig an fhàs-bheairt ri ginideach a leithid às ùr.
# Response
Ceallan
Is i a' chealla prìomh stèidh na beatha. Lorgar muilleanan de cheallan ann am fàs-bheairt mòr.
Roinnean de bhith-eòlas
Anns an latha an diugh tha Bith-eòlas na cuspair ioma-fhillte. Ainmichear cuid de na mirean de bith-eòlas fodha:
* Gintinneachd
* Bith-eòlas na mara
* Meanbh-bhith-eòlas
* Bith-eòlas na feise
* Ainmh-eòlas
Bith-eòlaichean
Chan eil Duais Nobel airson bith-eòlais fhèin ann, ach tha bith-eòlaichean mar as trice a' buannachadh nan duaisean ann an ceimigeachd no ligheas.
Ceanglaichean a-mach
* Comann Rìoghail Bith-eòlais
* gd.SuperBugs.online – sa Ghàidhlig, airson sgoiltean
*
|
[Wikipedia:gd] Saidheans
right|300px
Chan ann an saidheans (sòisealta, nàdurra neo diadhachd) ach cruinneachadh fiosrachaidh air a chuir an eagar.
Mar is tric 's an latha an diugh, is e na saidheansan nàdurra a-mhain a tha daoine a' ciallachadh nuair a chanas iad "saidheans".
Saidheans Nàdurra
Is iad na prìomh roinnean de saidheans nàdurra
* Nàdair-fheallsanchd (neo Fiosaig): A dhèiligeas leis an dòigh a bhios rudan fa-leth a' gnàthachadh air a chèile. Rinneadh cuid den fheallsanachd seo a mach o chionn cor is 2 mhìle bliadhna, ri linn nan seann Greugais- mar eisimpleir an modh a lorg dluthad stuighe, a h-uraiche am feallsanachd Archimedes. Tha uidheam obair-lann don ainm "Cnogan Eureka", fhathast ga cuimhneachdh 's an latha an diugh.
* Ceimigeachd: Saidheans nan dùil, agus an dòigh a bhios iad comh-nasgadh. Chanar iom-obraich ris an rud a bhios a' tachairt nuair a chuireadh dà cheimidh ri chèile agus gun cosg iad a chèile.
* Bith-eòlas
Dèiligidh Bith-eòlas le rudan a tha beo. Chanar fàs-bheairt ri gach nì, beag neo mòr, lus neo beathaich a tha (neo a bha uaireigin) beò. Tha gach nì a tha beò a' comharraich seachd comasan, gu ìre beag neo mòr.
comas gluasaid
comas a ghabh beathachadh
comas ath-ghineachaidh
comas a chac
comas fàs
comas tharruinn aille
freagairt
Ceanglaichean a-mach
* Briathrachas saidheans sa Ghàidhlig (An Seotal)
* Saidheans is Soisgeul (bhideo 5:00) - saidheans agus creideamh
Roinn-seòrsa:Cùisean na sgoile
Roinn-seòrsa:Saidheans
|
[Wikipedia:gd] Reul-eòlas
right|250px|thumb|neul (reul-eòlas)|neul am [[partan]]
thumb|right|250px|An t-Oll. Iain Caimbeul Brown FRSE, Reuladair Rìoghail air son Alba
thumb|right|250px|Amharclann Rìoghail, Dùn Eideann
Is dòcha tha thu lorg speuradaireachd (astrology)
Is e reul-eòlas (no speur-eòlas no reuladaireachd) saidheans an stutha anns
a' chruinne-chè agus bithidh e a' rannsachadh an sgaoilidh, an gluasad, nan coimeasgadh, nan staid agus an rothlas aige. Bithidh reul-eòlas a' mìneachadh tuiteamasan a thachras a-muigh a' Chruinne agus an àile aige. Bithidh reul-eòlaichean a' sgrùdadh an tùs is rothlas aig cùisean anns an domhan, cho math ris na buadhannan fiosaigeach is ceimigeach aca.
Tha reul-eòlas a' dèiligeadh ri rudan thairis air tomhasan aibhseach, bho phlanaidean, gu siostaman grèine, suas gu reultan, reul-bhagaidean, reul-chriosan (còmhla ris an stuth eatarra) suas ris an domhan fhèin na iomlan.
Reul-eòlas a-rèir an fhaclair
Reul-eòlas
A-rèir Richard Cox 's e reul-eòlas
* an t-eòlas mu dheidhinn na grèine, na gealaich, nam planaidean, agus nan reultan.
Tha e cudthromach iomsgaradh soilleir a dhèanamh eadar reul-eòlas a tha na saidheans, agus speuradaireachd. Tha mòran daoine ann nach tuig an difir eadar reul-eòlas agus speuradaireachd (fiosachd a-rèir suidheachadh nam planaidean agus nan reultan). Is fìor saidheans an reul-eòlas, ach is geaslanachd agus baoth-chreideamh an speuradaireachd. Is ann ro chumanta mì-thuigse mu dheidhinn an dà chuspair seo fhathast.
Speuradaireachd
A-rèir Richard Cox 's e speuradaireachd
* a’ rannsachadh mar a dh’fhaodadh buaidh a bhith aig planaidean agus reultan air ar beatha
thumb|right|150px|Leabhar:Reul-eòlas
Litreachas Reul-eòlais
Tha litreachas anns a’ Ghàidhlig mu dheidhinn reul-eòlais nas pailte na litricheas mu dheidhinn saidheans eile air bith. Is e leabhar feumail Reul-eòlas leis an Ollamh Pàdraig Moore, eadar-theangaichte le Iain Aonghas MacLeòid. (Faic clàr-fiosrachaidh shìos.)
Ann an Àireamhan 174 agus 175 (1996), dh’fhoillsich GAIRM alt Reul-eòlas airson Luchd-'tòiseachaidh le Garbhan MacAoidh, còmhla ri foirlionadh: Clàr Briathran Reul-eòlais agus Eòlaidheachd.
Sgrìobh ùghdar Reul-eòlas airson Luchd-tòiseachaidh: “Cha tèid agam air creidsinn nach robh ar sinnsearan eòlach air a’ mhòr-chuid de na reul-bhaid* as cudthromaiche, gu h-àraid nan robh iad a’ seòladh air an àrd-chuan. Ach a-rèir coltais cha do chuir iad ainmean air mòran dhiubh. Dh’aithnich iad An Grioglachan, An Crann-arain, Slighe Chloinn Uisnich (a’ ghalacsaidh againne), ach glè bheag eile. B’ aithne dhaibh Reul na maide agus Reul an fheasgair (Bheunus no planaid eile nuair a dh’èireas i roimh ghrèin,agus an dèidh laighe na grèine), ach gu cinnteach cha b’ urrainn daibh na planaidean eugsamhail eadar-dhealachadh. Co-dhiù cha robh iad comasach air na planaidean as fhaide ás fhaicinn. A bharrachd air na reultan, dh’aithnicheadh iad na dreugan a thuiteadh air uairibh on speur, ged nach robh fios aca dè an nàdur”.
Sa bhliadhna 1857 dh’fhoillsich ministear Apainneach dom b’ ainm Duncan MacNair Connell leabhar Gàidhlig fon tiotal Beurla Gaelic Astronomy.
An 1872-1873 fhoillsich an iris-leabhar ainmeil "AN GAIDHEAL" sreath de deich aistean "AIR CRUINN-CHORPAIBH SOILLSEACH NAN SPEUR" leis an t-Urramach Alasdair Mac Griogair a sgrìobh fon ainm phinn "SGIATHANACH".
Tha Irish Astronomical Tract sa Ghàidhlig ann bhon 14mh linn.
Gheibhear Stellarium sa Ghàidhlig, bathar-bog amharc-lann nam planaidean agus nam speuran.
Reuladairean ainmeil
* Nicolaus Copernicus
* Tycho Brahe (1546–1601)
* Johannes Kepler (1571–1630)
* Caroline Herschel
* Williamina Fleming
* Cecilia Payne-Gaposchkin
* Jocelyn Bell Burnell
* Vera Rubin
* Martin Ryle
* Antony Hewish
Faic cuideachd
* Planaid
Clàr-fiosrachaidh
*
|
[Wikipedia:gd] Cànan
'S e siostam conaltraidh a th' ann an cànan.
'S e cànanachas a th' air sgrùdadh saidheansail cànain.
Cànanan Innd-Eòrpach
* Innd-Eòrpais:
Cànanan Ghearmaineach
* A' Bheurla Ghallda
* Beurla
* Danmhairgis
* Duitsis
* Gearmailtis
* Nirribhis
** Bokmål
** Nynorsk
* Duitsis Phennsylvania
* Seann-Lochlannais
* Innis-Tìlis
* Suainis
Cànanan Ceilteach
* Breatannais
* Còrnais
* Cuimris
* Gàidhlig na h-Èireann
* Gàidhlig Mhanainn
* Gàidhlig
* Gallaicis
* Gallais
* Ceilt-Ìbeiris
Cànanan Ròmanach
* Catalanais
* Eadailtis
* Fraingis
* Portagailis
* Provençal
* Romanais
* Rumantsch
* Spàinntis
* Walloon
Cànanan Slàbhach
* Cròthaisis
* Bealaruisis
* Pòlainnis
* Ruisis
* Seacais
* Sèarbais
* Slòbhacais
* Slòbhainis
* Sòrbais
* Ucràinis
Cànanan Innd-Eòrpach eile
* Albàinis
* Greugais
* Arminianais
* Hindi
* Laitbheis
* Liotuàinis
* Neapàlais
* Pahlavi
* Pali
* Punjabi
* Stucais
Cànanan Fionn-Ungaireach
* Eastoinis
* Fionnlannais
* Mordvin
* Sàmais
* Ungairis
Cànanan Seimitig
* Arabais
* Eabhra
* Maltais
* Somàilis
Cànanan Sìn-Tibeatach
* Sìonais
* Tibetanais
Cànanan Astrainesiach
* Innd-Innsis
* Malaidhis
* Filipinis
* Tagalog
* Malagasais
* Bhiet-Namais
* Fìdis
* Samothais
* Tongais
* Māori
Cànanan Eile
* Basgais
* Esperanto
* Iapanais
* Guaranaidh
* Nahuatl
* Navajo
* Nimíipuu
* Coireanais
* Passamaquoddy
* Patois Diameugach
* Quechua
* Zulu
* Cairtbheilis
* siSwati
* Tàidh
* Khmer
* Papiamentu
*
|
[Wikipedia:gd] Innleadaireachd
right|350px
Is ann an innleadaireachd am proifeasan a chuireas saidheans nàdurra an gnìomh a chruthaich goireasan freagarrach ri feumalachdan dhaoine. Canar innleadair, neach-innlichidh riutha a tha a' sas ann.
Is e freumh-fhacal de innleadair innlich, gnìomhair a tha a' ciallachadh a bhi cruthachadh rudan as ùr. Tha seo an co-mheas leis an fhacal Èireannach innealtoir a tha stèidhichte air an fhacal "inneal".
A dh'aindeoin sin, is e obair nan innleadair a bhith ri dhealbhadh agus ri dhèanamh innlean agus/neo obraichean ùr a fhreagaireas ri feum an latha. Tha bunachar na proifeasan a' dol ar ais ri linn nan righ, nuair a bha "innleadair" na h-oifigear arm le eòlas a thogail obraichean dìonaidh agus ionnsaigh (meinichean mar eisimpleir), còmhla le innealan chogaidh- muilnean fùdair is an leithid. Mu deireadh an 18mh linn chruthaich Iain Smeaton, an ceann iar na Sasainn, an stoidhle "Civilian Engineer", airson a fhèin agus esan a' tairgse seirbhisean teicniuil, stèidhichte air tuigse de feallsanachd-nadurra, anns an t-saoghal sìobhalta i.e. taobh a muigh laghan an arm. Bha seo co-aimsireil le toiseach de "Car a' Mhuiltean a' Ghnìomhachas", agus lorg Smeaton agus na Luchd-Innlichidh a thànaig as an déidh fèille airson na seirbhisean aca, an cruthachadh sgeamaichean airson canalaibh agus drochaidean còmhla le rathaidean, taighean solais, muilnean-uisge agus obraichean mèinnearachd, mus an deach iad a-steach, tràth 's an 19mh linn, air innealaibh-stoith, rathaidean-iarrainn agus roimhe deireadh an linn dealanachd agus conaltradh-dhealain. Anns an 20mh linn, chuir muileannan de innleadairean an saor-bheatha a-steach ri leasaicheadh de rèidio, itealanan, agus coimpiutairean, ged 's chaidh iad air ais cuideachd ri leasachadh de innealan chogaidh cumhachd-mhor gu leòr a dhèanamh milleadh air an t-saoghail.
Cha mhòr nach eil innleadair air dealbhadh neo air dèanamh a h-uile rud a chleachdas sinn gach latha! Carbad? Is e innleadairean a dhealbh e. Rathad? Is e innleadair a dhealbh e. Drochaid? Is e innleadair a dhealbh i. Solas dhealain? Is e innleadair a dhealbh sin, agus an uidheam gu lèir a tha cruthachadh an dealain agus h-uile sian eile a bhitheas na ruith air dealan.
Tuigsear gur e proifeasan ioma-fhillte a tha ann an innleadaireachd. Mar sin, 's an latha an diugh tha innleadaireachd roinnte eadar caochladh sgoiltean.
Is iad na prìomh roinnean den phroifeasan:
# Innleadaireachd Shìobhalta: A ghabhas a-steach obraichean a tha stèidhichte air talmhainn, mar eisimpleir rathaidean, drochaidean, obraichean uisge. Is e sructar a tha anns gach nì de na h-obraichean seo.
# Innleadaireachd Mheiciniuil: A dhèiligeas le innealaibh de gach seòrsa.Inneal Mar eisimpleir taosgairean, innealan fuaghail, tractaran, muilnean gaoithe.
# Innleadaireachd Dhealanachd: A ghabhas a-steach uidheam de h-uile seòrsa a ruitheas air dhealain. Mar eisimpleir: muilnean-dhealain, loidhnichean dhealain, uidheam rèidio agus fònaichean-làimhe.
Roinn-seòrsa:Dreuchdan
|
[Wikipedia:gd] Gàidhlig
'S i cànan dùthchasach na h-Alba a th' anns a' Ghàidhlig. 'S i ball den teaghlach de chànanan Ceilteach dhen mheur Ghoidhealach a tha anns a' Ghàidhlig. Tha Goidhealach a' gabhail a-steach na cànanan Gàidhealach gu lèir; Gàidhlig na h-Èireann, Gàidhlig Mhanainn, agus Gàidhlig agus gu dearbh chan eil anns an fhacal "Goidhealach" ach seann fhacal a tha a' ciallachadh "Gàidhealach".
Tha mu 69,701 ga bruidhinn ann an Alba a rèir Cunntas na h-Alba 2022.
Teaghlach Cànain
Tha a h-uile cànan Gàidhealach air fàs bhon t-Seann-Ghàidhlig a bhathar a' bruidhinn o chionn còrr is mìle bliadhna – an cànan ris an canar "Old Irish" mar is trice anns a' Bheurla ged a bhiodh "Old Gaelic" nas cuimsich. Ann an Alba canar "Scottish Gaelic", "Scots Gaelic" no gu tric "Gaelic" a-mhàin ris a' chànan. Air taobh a-muigh na h-Alba bidh feadhainn ag ainmeachadh na Gàidhlig mar "Scottish" no "Scots" ach chan eil seo cumanta ann am Beurla na h-Alba oir tha ciall an dara fhacail seo air atharrachadh tarsainn air na linntean gu bhith a' ciallachadh na Beurla Ghallda ris an canar "Scots", "Lowland Scots" no "Lallans", agus "Doric" anns a chainnt fhèin.
'S i a' Ghàidhlig an cànan dualchasach aig na Gàidheil agus tha ceangail daingeann aice ri Gàidhlig na h-Èireann. Ge-tà, tha àite fhathast aig a' Ghàidhlig ann an dualchas na h-Alba agus cha do chaill i a-riamh a h-inbhe gu lèir mar chànan nàiseanta na h-Alba agus 's iomadh Albannach a bhios ag aithneachadh an àite chudromaich aice anns an dùthaich agus ann an eachdraidh na dùthcha. Ach cuiridh feadhainn eile dì-meas oirre mar chànan roinneil gun àite no eachdraidh ach air a' Ghaidhealtachd agus ann an Innse Gall.
Eachdraidh
Tòiseachadh
thumb|240px|left|Tha an duilleag 5r teacsa an t-Soisgeil a Rèir Mhata anns a’ Ghàidhlig.'S e cànan eachdraidheil do chuid mhòr de dh'Alba a th' anns a' Ghàidhlig agus is ann air na seann Ghàidheal, air an tug na Ròmanaich "Scotti" san Laideann, a chaidh Alba ainmeachadh mar "Scotia" no "Scotland" anns a' chànan Ghallta. Chan eilear cinnteach air dè cho fada 's a tha eachdraidh na Gàidhlig ann am Breatainn a tuath ach tha fianais ann bho ainmean-àite gun tàinig luchd-àiteachaidh Gàidhealach gu math tràth agus ann am mòr-àireamh do na Rannaibh ann an Gall-Ghàidhealaibh mus robh rìoghachd Dhál Riata air a stèidheachadh timcheall 500 AD.
Tha a’ Ghàidhlig air a bhith ga bruidhinn ann an Alba fad còrr is 1500 bliadhna, bhon a thugar a-nall à Èirinn i le na fògarraich a thathaich ann an Dail Riata, mòr-thir cuimseach far a bheil Earra-Ghàidheal an-diugh. Bhon toiseach seo, sgaoil a’ Ghàidhlig a-mach tron mhòr chuid dhen dùthaich agus gu Innse Gall, a gabhail àite nan Cruithneach agus nan treubhan Ceilteach eile a bha san tìr. Cha do dh’fhuirich taobh a-muigh "Alba Ghàidhealach" seo ach a-mhàin Gallaibh, fìor earra dheas na dùthcha, agus na h-eileanan aig tuath. Le sin, feumaidh gun deach a’ Ghàidhlig a bhruidhinn, sa mhòr-chuid na dùthcha agus tha i air dìleab fhàgail ann an ainmean-àite na dùthcha.
Le stèidheachadh Rìoghachd Dhál Riata mu àm na 4mh linne, agus e a' dèanamh ceangail eadar an seann roinn de dh'Ulaidh ann an taobh a tuath na h-Éireann agus taobh siar na h-Alba, dh' fhàs cumhachd agus sgaoil na Gàidhlig agus bha buaidh mhòr aig an eaglais Ghàidhealaich air a' chànan, agus i a' sìneadh a-mach tarsainn air Breatainn a tuath. Tha dearbhadh ainmean-àite a' sealltainn gun robh a' Ghàidhlig ga bruidhinn anns na Gall-Ghàidhealaibh mun 5mh no 6mh linn. An dèidh greis ghabh a' Ghàidhlig àite cànan nan Cruithneach gu tuath an Uisge For agus cho fadalach ris an 15mh linn, b' e Scottis an t-ainm a bha orra anns a' Bheurla.
San naoidheamh linn às dèidh bhreith Chrìosda, bha ceannard nan Gàidheal, Coinneach MacAilpein air na Cruithnich agus na Gàidheil a thoirt còmhla agus bha e mar a’ chiad riaghladair air Alba, mòr-raon a bha a’ gabhail a-steach a’ mhòr-chuid de dh’ Alba tuath air aibhnichean Fhoirthe agus Chluaidh. Chun an latha an-diugh cleachdar an t-ainm Alba airson na dùthcha air fad.
Crìonadh na Gàidhlig
Bha a’ Ghàidhlig aig a h-àrd ìre san 11mh linn. Ach nuair a phòs Máel Coluim III (Maol-Chaluim Ceann Mòr) Margaret ann an 1071, b’ i a’ Bheurla cànan a chùirt, agus thòisich crìonadh na Gàidhlig bhon sin. Bha cùisean air an dèanamh nas miosa leis a’ gheur-leanmhainn a rinneadh air a Ghàidhlig, le mì-leasan malairteach agus le daoine a’ tighinn a-staigh as ùr. Tha e coltach ge-tà gun robh an sluagh fhathast a' bruidhinn na Gàidhlig gu 1400.
Mun àm seo, thòisich an cànan a' fàs diofraichte bho Ghàidhlig na h-Èireann.
Thòisich a' Ghàidhlig a' crìonadh air tìr-mhór na h-Alba mu thoiseach na 13mh linn agus leis a-seo thòisich i a bhith a' call a h-inbhe mar chànan nàiseanta. Mu thoiseach na 15mh linn bha sgeul air tighinn Mì rùn mòr nan Gall agus cò-strì eadar na h-Albannaich Ghàidhealach agus na h-Albannaich Ghallda. Ged a bhàsaich a' Ghàidhlig anns a' chuid as motha den Ghalldachd bha i fhathast ga bruidhinn ann am pàirtean, Charraig agus na Gall-Ghàidhealaibh nam measg, cho fadalach ris an 18mh linn.
Ann am bliadhnaichean tràtha an 16mh linn, dh' atharraich na Goill ainm na Gàidhlig bho Scottis gu "Erse" (agus sin a' ciallachadh Èireannach). Chleachdadh "Scottis" bhon uair sin mar ainm airson buidhinn de dhual-chainntean a dh' fhàs bho Bheurla Meadhan Aoisean (Middle English) a bha ga bruidhinn am broinn Rìoghachd na h-Alba). Chruthaich sin sgaradh eadar na daoine ann an Alba aig an àm agus chunnacas na Gàidheil mar sluagh chèin.
thumb|left|320px|Sgùrr Alasdair, a' bheinn as àirde san Eilean Sgitheanach. Tha iomadh beinn ann an Alba air a bheil ainm Gàidhlig.
Chrìon an cànan gu mòr le sgiùrsadh nan Gàidheal an dèidh Blàr Chuil Lodair an 1746. Air sgàth 's gun do dh' fhàs na Cinn Cinnidh nan uachdarain às dèidh Blàir Chuil Lodair, dh' fhàs sgaradh eadar na daoine agus na h-uaislean. Bha na uaislean a' measgachadh le muinntir an Deas, a' bruidhinn Beurla agus ghabh iad thairis cleachdaidhean Gallda. Mar sin chaidh iad an ceangail ri muinntir na Gàidhealtachd a dh'fhàs bochd. Chuir an Scottish Society for the Propagation of Christian Knowledge (SSPCK) sgoiltean air a' Ghàidhealtachd gus cur às do cleachdaidhean Gàidhealach agus cànan nan Gàidheal. Bha iad den bheachd gun robh sin a' leasachadh muinntir na Gàidhealtachd. Bhon a sin bha droch inbhe aig a' Ghàidhlig, oir cha robh ach na daoine bochda ga bruidhinn, agus na daoine cumhachdail a' bruidhinn na Beurla. San 19mh linn bha àireamh nan daoine agus le sin an luchd-labhairt a' crìonadh gu luath air sgàth Fuadaichean na Gàidhealtachd.
B’ e cunntas-sluaigh 1891 a’ chiad fhear a chunnt àireamh luchd-bruidhinn na Gàidhlig, agus chaidh 210,000 a chlàradh ann an Alba aig an àm sin. Ach bha imrich air falbh bhon Ghàidhealtachd, foghlam sa Bheurla agus buaidh nam meadhanan Gallda a’ ciallachadh gun robh a’ Ghàidhlig a’ sìor-chrìonadh tron fhicheadamh linn. Sa chunntas-sluaigh ann an 1991, cha robh ach 65,000 air an clàradh mar luchd-bruidhinn na Gàidhlig, an treas cuid de na bha ann ceud bliadhna ma bu tràithe. Thuit an àireamh a-rithist a rèir nan cunntasan ann an 2001 agus 2011 ach a rèir Cunntas na h-Alba 2022 bhruidhnich 69,701 Gàidhlig agus bha comas air choireigin aig 130,161.
Cultar
Faic cuideachd Bàird Ghàidhlig, Seachd, Ealain, Ceòl Gàidhlig
Tha beul-aithris agus dualchas litreachais làidir aig a' Ghàidhlig agus i air a cleachdadh mar chànan nam bàrd fad linntean. Tha ceòl tradaiseanta Gàidhealach air fàs nas coileanta bho na 60an, agus tha barrachd is barrachd phàrantan a' togail an cuid cloinne tro mheadhan na Gàidhlig.
Na Meadhanan
Tha stèisean Gàidhlig aig a' BhBC, a sgaoileas cuideachd còmhla ris a' Ghàidhlig Èireannach Raidió na Gaeltachta. Tha prògraman Gàidhlig air an telebhisean air an sgaoileadh leis a' BhBC cuideachd, air a bheil fo-thiotalan Beurla. Nì STV (pàirt Albannach aig ITV) cuid prògraman Gàidhlig air a shon fhèin agus don BhBC. Tha e comasach do dhaoine le Freeview TeleG fhaighinn, a sgaoileas fad uair a thìde gach feasgar.
Thòisich seanail ùr digiteach, BBC Alba, air 19 An t-Sultain 2008, a tha ri fhaicinn tro Sky agus Freesat. 'S e co-obrachadh eadar BBC Scotland agus MG Alba a th' ann. Tha MG Alba na iomairt ùr air a maoineachadh le Riaghaltas na h-Alba gus craoladh Gàidhlig a bhrosnachadh.
Cànan
Fuaimneachadh
thumb|500x500px|Mapa fuaimneachaidh ‘bainne’ anns a Ghàidhealtachd, stéidhte air Scottish Gaelic Dialect Survey le Douglas M Fraser, 2015
Fuaimreagan
Tha an stràc throm aig fuaimreagan na Gàidhlig, leis na litrichean à, è, ì, ò, ù. Tha an stràc gheur air uairibh air fhaicinn ann an sgrìobhaidhean, le é agus ó comharraichte, ach am bitheantas, tha stràc throm aig a h-uile fuaimreag.
Dà-fhoghair
Consain
Ceanglaichean a-mach
* Bileag fiosrachaidh bho SMO (pdf)
Facail Iasadach
Tha dualchas Ceilteach aig a' chuid as motha de dh'fhacail Ghàidhlig. Ach tha mòran fhacal sa chànan bho chainntean eile ris an canar "facail iasaid". Tha mòran dhiubh a' tighinn bho Laideann (muinntir is Didòmhnaich bho monastērium is Dies Domini), seann Ghreugais le buaidh mhòr air an roinn diadhaidh (eaglais is Bìoball bho ἐκκλησῐ́ᾱ is βιβλία), Lochlannais (nàbaidh is sgeir bho nábúi is sker), Eabhra (an t-Sàbaid is Aba bho שַׁבָּת is אבא) agus Beurla (briogais is maicreafòn bho britches is microphone).
Tha oidhirpean ann an cànan ùrachadh tro cruthachadh nua-fhacail a' bheanas ri adhartasan agus atharraichean a-rèir teicneòlais agus cùisean eile co-cheangailte ri beatha an latha an-diugh. Ach 's tric a thèid am facal Beurla a ghabhail agus a chur ann an litreachadh na Gàidhlig; mar eisimpleir Telebhisean bho Television ('s e "cian-dealbh" ainm eile sa Ghàidhlig air a shon nach eil cho cumanta), coimpiùtar bho computer (ainmean eile nach tèid cleachdadh: aireamhadair, bocsa-fiosa). Leis na gnìomhairean, mar eisimpleir, is tric a thèid facail na Beurla a chleachdadh le deireadh Gàidhlig (-eadh, no an Leòdhas, -igeadh) mar eisimpleir; "Tha mi a' watcheadh/watchigeadh an telly" (an àite "Tha mi a' coimhead air a' chian-dhealbh").
A' dol san cùrsa eile, tha buaidh air a bhith aig a' Ghàidhlig air a' Bheurla Ghallda agus Beurla gu ìre, gu h-àraidh Beurla na h-Alba. Tha facail iasadach bhon Ghàidhlig gus na cànanan seo mar: ben (beinn), brogue (bròg), clan (clann), glen (gleann), strontium (Sròn an t-Sìthein), slogan (sluagh-ghairm), whisky (uisge), agus loch. Dhrùidh fòn-eòlas na Gàidhlig gu math blas Beurla na Gàidhealtachd. Mar eisimpleir ann an Gàidhealtachd, mar sin tha [x] (amhail loch is Albannach) glè choitidh.
Eadar-dhealachaidhean ri Gàidhlig na h-Éireann agus Gàidhlig Mhannainn
Eadar-dhealachaidhean ri Gàidhlig na h-Éireann
Eisimpleirean:
* Gàidhlig (Leòdhais) — Dè mar a tha thu?
* Gàidhlig Choitcheann — Ciamar a tha thu?
* Gàidhlig na h-Éireann (Ulaidh) — Caidé mar a tá tú?, no Cad é mar atá tú?
* Gàidhlig na h-Éireann Choitcheann — Conas atá tú?
* Gàidhlig — Chan eil airgead agam.
* Gàidhlig na h-Éireann — Níl airgead agam
Gàidhlig na h-Éireann : Gàidhlig
* Gael : Gàidheal
* lá : latha
* oíche : oidhche
* isteach : a-steach
* scoil : sgoil
* páiste : pàisde
* gan : gun
* údarás : ùghdarras
* oifig : oifis (air a neo oifig)
* oscailte : fosgailte
* bliain : bliadhna
* raidió : rèidio (gath-cian-sgrìobhach)
* rialtas : riaghaltas
* parlaimint : pàrlamaid
* oileán : eilean
Eadar-dhealachaidhean ri Gàidhlig Mhanainn
Eisimpleirean:
* Gàidhlig Choitcheann — Ciamar a tha thu?
* Gàidhlig Mhanainn — Kys t'ou?
* Gàidhlig Choitcheann — Seo an taigh agam.
* Gàidhlig Mhanainn — Shoh yn thie aym.
Gàidhlig Mhanainn : Gàidhlig
* Gael : Gàidheal
* laa : latha
* oie : oidhche
* sthie : a-steach
* scoill : sgoil
* paitçhey : pàisde
* gyn : gun
* eaghtyrys : ùghdarras
* offish : oifis (air a neo oifig)
* foshlit : fosgailte
* blein : bliadhna
* radio : rèidio (gath-cian-sgrìobhach)
* reiltys : riaghaltas
* ard-whaiyl : pàrlamaid
* ellan : eilean
Tùsan
Aistidhean co-cheangailte
* Gràmar na Gàidhlig
* Gàidhealtachd
* Caochlaidhean eadar Gàidhlig agus Gaeilge
* Beurla Ghallda, an sean sheòrsa de Bheurla a bhuineas ri Galldachd Alba.
* Am Mòd, an co-fharpais cheòl Gaidhealach ainmeil
* Gàidhlig meadhan na mara
Ceanglaichean a-muigh
* Pàrlamaid na h-Alba
* BBC Alba
* Alba - Beag air Bheag Gàidhlig airson luchd-ionnsachaidh.
* Comunn na Gàidhlig
* Iomairt Cholm Cille
* Sabhal Mòr Ostaig
* Am Faclair Beag le Dwelly 'na bhroinn
* Faclairean Goidhealach
* Am Baile
* Bòrd na Gàidhlig
* Gàidhlig
* CLÀR Foillsichear Gàidhlig a rinn co-obrachadh le Oi Polloi
* Leir-chunntas na h-Alba
* Fòram na Gàidhlig Coimhearsnachd airson ionnsachadh is leasachadh na Gàidhlig
* Tìr nam Blòg Blogaichean sa Ghàidhlig
* Cunntasan-sluaigh agus stadastaireachd
** A’ Ghàidhlig aig ìre pharaisteach anns an 20mh linn (pdf) – pàipear le Iain Mac an Tàillleir (2022)
*
Roinn-seòrsa:Cànain Ghàidhealach
Roinn-seòrsa:Cànain Ghoidhealach
|
[Wikipedia:gd] Blàr mac Faoilteach
thumb|right|250px|Blàr mac Faoilteach, sealladh bho Mhullach nan Coirean
Tha Blàr Mac Faoilteach na chlachan croitearachd air an t-seann rathad cogail eadar An Gearasdan agus Ceann Loch Leamhain.
Anns an 18mh linn, bha sluagh de 800 duine a' fuireach anns a' bhaile ach, mar a thachair air feadh na Gàidhealtachd,
tha seo air crìonadh gu faisg air 50 an-diugh.
Chaidh an t-alltan, Cìoch Innis (no Cìochnis), a shruthas faisg air a' chlachan, a chleachdadh a dhèanamh dealan-uisge don chiad solas-sràid (anns a' Ghearasdan) ann an Alba.
Ghlèidh Blàr Mac Faoilteach an Seann Bhliadhna Ùr gus na 1950an.
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
|
[Wikipedia:gd] Pàircean Nàiseanta na h-Alba
thumb|Loch Ceiteirein, [[Na Tròiseachan]]
Ged a thòisich iomairt eadar-nàiseanta nam pàircean nàiseanta às dèidh brosnachadh Albannaich ainmeil, John Muir (eilthireach à Dùn Bàrr dha na Stàitean Aonaichte), cha d'fhuair Alba fhèin a' chiad phàirc nàiseanta gu 2002 — Pàirc Nàiseanta Loch Laomainn agus nan Tròsaichean (a' gabhail a-steach Na Tròiseachan, Loch Laomainn, Bràid Albainn, agus pàirt de Chòmhall a tuath).
Thàinig an dara pàirc, Pàirc Nàiseanta a' Mhonaidh Ruaidh, ann an 2003, ach bha deasbad ann an toiseach mun ainm cheart sa
Ghàidhlig. An coimeas ri Beurla, chan e An Càrn Gorm ach aon bheinn anns an t-sreath air a bheil an t-ainm
Am Monadh Ruadh.
Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas na h-Alba
*
|
[Wikipedia:gd] Luinn
thumb|right|Rathaid gu Culapoll
thumb|right|Eaglais bheag Cill Chatain
Is e An t-Eilean Luinn (Beurla: Luing) aon de na h-eileanan sglèat, ann an
Latharna, agus faisg air an Òban. Tha e suidhichte ann an Comhairle Earra-Ghàidheal agus Bhòid.
Is iad na bailtean: Tobar Dhonnchaidh, Culapoll agus Black Mill Bay. Fhad 's a bha 212 duine a' fuireach ann an Luinn anns a' bhliadhna 2001, a rèir cunntas-sluaigh cha robh ach 195 duine a' fuireach anns an eilean ann an 2011.
A-nis, is iad na prìomh ghnìomhachasan turasachd, a' glacadh nan giomach, agus tuathanachas mhart.
Tha Luinn ainmeil airson dà rud: gnìomhachais an sglèat, agus pailteas luchd-buannachaidh aig a' Mhòd.
Bha gnìomhachais an sglèat cudromach anns an eilean, le cuaraidhean ann an Tobar Dhonnchaidh, gus an deach an cuaraidh mu dheireadh a dhùnadh ann an 1939.
Bhuannaich Nan NicAonghais bonn òir a' Mhòid ann an 1926, Sandy Brown ann an 1938, agus Hughie MacCuidhein ann an 1985.
'S e Luinneach a chanar ri duine a bhuineas do Luinn, no piocach mar far-ainm.
Sgrìobhaidhean mun eilean ann an Gàidhlig
* NicCoinnich, Liusaidh (1938). 'Èisdeal agus Luinn', ann an Am Measg nam Bodach. Glaschu: An Comunn Gaidhealach. dd. 136-143.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Eileanan a-staigh
Roinn-seòrsa:Earra-Ghàidheal agus Bòd
|
[Wikipedia:gd] Eileanan Albannach
Air sgàth na h-eachdraidh geòlasaich a bh' aig Alba (coltach ris a' bhuaidh aig Linn na Deighe a bha air Nirribhidh agus Canada), tha pailteas eileanan aice, gu h-àraid air oirthir an iar. Faodar na h-eileanan Albannach
a chur ann an trì grunnanan:
* Na h-Innse Gall agus Na h-Eileanan Siar (Eilean Fada)
* Na h-eileanan tuath: Arcaibh agus Sealtainn
* Deannag eilean air oirthir an ear agus ann an linnteachan nan aibhne mòr (An Linne Chluaidh, An Linne Foirthe agus An Linne Giùdain).
Roinn-seòrsa:Eileanan na h-Alba
|
[Wikipedia:gd] Earra-Ghàidheal
right|thumb|230px|Earra-Ghàidheal
Is e Earra-Ghàidheal, no eàrr ('s e sin oirthir) nan Gàidheal, an ceàrn tùsail ann an Alba far an do shuidhich na Gàidheil. Mu dheireadh, dh'fhàs an tìr-imrich seo gu bhith an rìoghachd Dail Riata. Tha mòran làthairean ro-eachdraidheil ann, mar samplair aig Dùn Athad.
Tha Earra-Ghàidheal eachdraidheil a' gabhail a-staigh Earra-Ghàidheal Meadhanach, Latharna, na leth-eileanan Cinn Tìre agus Còmhall, agus na h-eileanan (Ìle, Diùra, Colbhasa, Muile, Giogha) còmhla ri Àird nam Murchan a chaidh na phàirt de Roinn na Gàidhealtachd ann an 1974.
Is iad na bailtean cudromach An t-Òban, Inbhir Aora, Ceann Loch Gilb, Dùn Omhain, agus Ceann Loch Chille Chiarain.
Cruinn-eòlas
* An Àird, Abhainn Urchaidh
* Beinn a' Chaolais, Beinn a' Chaisteil, Beinn Ime, A' Bheinn Bhuidhe, Beinn Mhùrlaig, Beinn Narnain, Beinn Mheadhain, Beinn an Lochain, Beinn Artair, Beinn Luibhean, Beinn Dòmhnaich, Binnein an Fhìdhleir, Beinn Bheula, Beinn Lochain, Bac Beag, Bac Mòr
* Càrn Glas, Clach Bheinn, Cruach na Beinne, Coire Bhreacain, Creiginis, Na Caoil Bhòdach, Cairn na Burgh Mòr, Cairn na Burgh Beag, A' Chrois, Beinn Chorranach, Cnoc Coinnich, Cruach nam Mult, Cruach nan Capull, Clach Bheinn, Cara, Caisteal an Stalcaire, Ceann a' Gheàrrloch, Coire Bhreacain
* Dùn da Ghaoithe, Dubh Artach, Dùn Ad, Dùnan Amhlaidh, Dùn Channuill
* Eileach an Naoimh, Eilean Mhic Chrìon, Eilean MhicAsgain, Eilean Dà Bhàrr, Eilean Dubh, Eilean Dearg
* Garbh Eileaich, Garbh Eileach, Gleann a' Chrò, Gleann Urchaidh, An Gearr Loch, Gleann Freòin
* An Linne Latharnach, An Loch Sianta, Loch Eich, Loch Eite, Loch Gilb, Loch Goill, An Linne Dhubh, Loch Long, Lunga
* Mullach Coire a' Chuir
* Rathad Iarainn nan Eilean
* Stob an Eas, Stob na Boine Druim-fhinn, Siùna
* Tom nan Gamhna, Tom Molach, Tir Fearghais, Treisinis, Torr-Innis, Torsa
Ceanglaichean a-mach
* Slighe Chaluim Chille: Earra-Ghàidheal
** Dùn Ad
** Taigh-tasgaidh Chille Mhàrtainn
** Cladh Chille Mhàrtainn
** Eaglais agus Cladh na Cille
** Eaglais Chille Mhoire
** Eaglais agus Uamh Chaluim Chille, Ellary
** An Ceann a Deas
* BBC Naidheachdan 2015-09-27: Pàipearan Earra-Ghàidheal (aithris fuaime)
* Gàidhlig ann an Earra-Ghàidheal is Bòd (tachartasan agus clasaichean)
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Siorrachdan na h-Alba
|
[Wikipedia:gd] An Gearasdan
Is e An Gearasdan (Fort William sa Bheurla, ainmeachadh airson an Rìgh Uilleam III Shasainn is II Alba) prìomh-bhaile Loch Abar agus, còmhla ris an Òban, aon de'n dà bhaile as motha anns a' Ghàidhealtachd an Iar.
Tha e na cheann-uidhe coiteanta airson làithean-saora agus, a' tighinn an dèidh Dùn Èideann, thatar ag ràdh gur e an dara ceann-uidhe turasachd ann an Alba. Bithidh sluagh a' bhaile a' dùblachadh as t-samhradh air sgàth uidhir a luchd-turais a bhitheas a' tighinn a-steach.
A' Ghàidhlig
Chaidh am Mòd Nàiseanta a chumail sa Ghearasdan/Loch Abar sna bliadhnaichean 1922, 1927, 1932, 1981, 1985, 1999, 2007 agus 2017. Thòisich Sgoil Ghàidhlig Loch Abar, bun-sgoil làn-Ghàidhlig, sa bhliadhna 2015 ann an togalach ùr air Rathad Àird Dhobhair.
Bha Gàidhlig aig 726 daoine, 7.33%, ann an 2001.
Cruinn-eòlas
Tha An Gearasdan a' gabhail a-staigh na bailtean beaga Caol, Clagan, is Inbhir Lòchaidh, agus tha e faisg air a' chlachan croitearachd Blàr mac Faoilteach, agus na bailtean beaga, Drochaid an Aonachain agus Omhanaich.
Tha am baile air an rathad A82 eadar Glaschu agus Inbhir Nis, agus cuideachd far an tòisich Rathad nan Eilean, a dh'ionnsaigh Malaig is nan eileanan.
Tha An Gearasdan ainmeil mar am baile aig cas Beinn Nibheis, am beinn as àirde ann an Alba agus, (ann am Monadh Dhruim Uachdair), ach tha mòran bheanntan eile mun cuairt air a' bhaile; mar Meall an t-Suidhe, agus am monadh mu thuath, Druim Fada.
Tha am baile air oisean dà loch — Loch Iall agus An Linne Dhubh.
Eachdraidh
Tha An Gearasdan am meadhan dùthaich Clann Chamshron, agus chaidh an "gearasdan", no daingneach, a shuidheachadh gu tùsail a chumail nan Gaidheal fodha an dèidh an ar-a-mach Seumasach.
Bha baile beag nas tràithe ann aig Inbhir Lòchaidh, làrach a' bhlàir ainmeil, Cath Inbhir Lòchaidh.
Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2015-12-07: Togail don Ghàidhlig ann an Loch Abar
* BBC Naidheachdan 2016-03-22: Cùmhnant do dh'oifisean comhairle sa
Ghearasdan
* Obair gus tòiseachadh air leudachadh do Bhun-Sgoil Ghàidhlig Loch Abar (Comhairle na Gàidhealtachd 2021-03-12)
* BBC Naidheachdan 2016-07-19: Taigheadas ùr ’sa Ghearasdan (aithris-bhideo 0:46)
Leughadair
* BBC Naidheachdan 2016-02-25: “Mìosan” mus bi fios mu Rio Tinto
* BBC Naidheachdan 2016-11-23: Leaghadair Loch Abair ga reic
* BBC Naidheachdan 2016-12-19: 600 cosnadh do Loch Abair
* BBC Naidheachdan 2016-12-20: Na ceudan obraichean ùra sa Ghearasdan (aithris-bhideo 1:59)
* BBC Naidheachdan 2017-02-13: Factaraidh ùr san amharc anns a' Ghearasdan (aithris-bhideo 1:53)
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
|
[Wikipedia:gd] Muile
'S e Muile an treasa eilean Albannach as motha agus an t-eilean as motha ann an Earra-Ghàidheal. Tha e suidhichte ann an Comhairle Earra-Ghàidheal agus Bhòid. A-rèir cunntas-sluaigh 2011 bha 2,800 duine a' fuireach anns an eilean agus mar sin dh'fhàs àireamh muinntir an eilein bho 2,667 duine anns a' bhliadhna 2001.
Tha Tobar Mhoire na phrìomh-bhaile air an eilean, agus is e Creag an Iubhar an dara.
Tha Muile ri thaobh nan eileanan Ì Chaluim Chille, Tiriodh, Ulbha agus Colla.
Daoine ainmeil
*Maighread nighean Lachlainn, bana-bhàrd.
*Iain MacCormaig, sgrìobhadair.
*Iain MacPhàidein, bàrd.
*Alasdair MacIlleBhàin, seinneadair.
Sgrìobhaidhean mun eilean ann an Gàidhlig
* Mac'Ille Mhoire, Niall (1938). 'Muile', ann an Am Measg nam Bodach. Glaschu: An Comunn Gaidhealach. dd. 50-58.
Iomraidhean
Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2016-05-26: Seòladairean Mhuile (aithris-bhideo 2:09 - ag iomradh timcheall Muile airson carthanais)
* BBC Naidheachdan 2018-10-30: Bratach Mhuile (aithris-bhideo 02.13)
* BBC Naidheachdan 2018-111-13: Cinn-bhliadhna Ghàidhealach am Muile
*
Roinn-seòrsa:Eileanan a-staigh
Roinn-seòrsa:Earra-Ghàidheal agus Bòd
|
[Wikipedia:gd] Ceòl
right|thumb|280px|Tchaikovsky
Seann Cheòl Ghaidhealach
* Seann Nòs
* Màiri Mhór nan Òran
Òrain Ghàidhlig
An Eala Bhàn
Ceòl Ùr Gaidhealach
* Fergie Dòmhnallach
* Na h-Òganaich
* Dòtaman
* Capercaillie
* Cathy Ann Nic a' Phì
* Oi Polloi
* Mill a h-Uile Rud
* Nad Aislingean
* Runrig
* Niteworks
Ceòl Phrìomh-shamhlach
* Bach
* Beethoven
* Mozart
Tachartasan Ciùil
* Am Mòd Nàiseanta Rìoghail
* Glastonbury
* T in the Park
Prògraman ciùil
* 2 gu 4
* An t-Àrd Ùrlar
* Beòlach
* Caithream Ciùil
* Horo 's toil leam fhìn e
* Mìre ri Mòr
* Nochd gun Chadal
* Rapal
* Top of the Pops
Stoidhlean Ciùil
* Clasaigeach
* Ceòl an t-Saoghail
* Hip-hop faicibh Rap cuideachd.
* Na Guirm
* Nua-linn
* Pìobaireachd
* Pop
* Punc
* Rap
* Reggae
* Ròc
* Scà
* Teacno
* Traidiseanta
* Meatailt trom
Innealan Ciùil
'Pràis'
* Alpenhorn
* Bazooka (Ceòl)
* Cimbasso
* Conachag (Ceòl) (Conch)
* Còrn
* Còrn-làimhe
* Còrn Sasannach (Cor Anglais/French Horn)
* Dùdach (Ceòl) ('Coirneid' agus/neo Bugle)
* Euphonium
* Flugelhorn
* Nathair (Ceòl) (Serpent)
* Ophicleide
* Ophimonocleide
* Sacsafòn
* Sousaphone
* Tiùba
* Trombaid
* Trombon
* Trombon dùrd/Beus-trom(Bass Trombone)
'Anail' ('Woodwind')
* Bocsa
* Clàirneid
* Dòrdan (Basun)
* Feadag
* Fliùiteag (Piccolo)
* Obo
* Organ Mor
* Organ-beòil
* Pìob Mhòr
* Torm-fheadan(Basun)
Torman-ciùil
* Ailt(-fhìdheall) (Viola)
* Balalaica
* Banjo
* Beus-fhìdheall
* Beus-ghiotàr
* Clabhchòrd (Clavichord)
* Clàrsach
* Cruit
* Cruit-chòrda
* Farch-chiùil (Lute)
* Fìdheall
* Giotàr
* Giotàr-dealain
* Kantele
* Prò-bheus (Double Bass)
* Sitearn
* Tromb (Jew's Harp no Clàrsach nan Iùdhach)
* Ukelele
Faramachd (Percussion)
* Beus-dhruma
* Bodhran
* Clagan-làimhe
* Druma
* Glockenspiel
* Piana (Piano neo 'Òirinn-oirinn')
* Saidhleafon
* Trì-cheàrnag (ceòl)
* Tiompan (Cymbal neo 'Ciombal')
Roinn-seòrsa:Ceòl
|
[Wikipedia:gd] Camanachd
right|200px|thumb|Camanachd
Tha camanachd no iomain, air a bhith ga cluich o chionn da mhìle bliadhna leis na Gàidheil. Thug a' chiad Ghàidheil an geam leatha a Èirinn nuair a ràinig iad Dal Riata ann an linn Chaluim Chille. Tha iomain ga chleachdadh mar gnìomhair cuideachd gu bitheanta anns a' Ghàidhlig. An àite a bhith ag ràdh "Tha mi a' cluich camanachd" no "tha mi a' cluich iomain", bithear ag ràdh "Tha mi ag iomain".
Thèid iomain a chleachdadh cuideachd a thaobh a bhith a' trusadh sprèidh is caoraich.
Eachdraidh
Aig aon àm, bha daoine ga cluich air feadh na dùthcha, m.e. Bearaig a Tuath, Gallaibh is Glaschu, ach latha an-diugh, tha e làidir ann an Srath Spè, an t-Eilean Sgitheanach, agus an Gearastan agus àiteachan eile air feadh na Gàidhealtachd le grunn sgiobaidhean. Anns na bailtean mòra, thòisich oileanaich is maoir-shìthe Ghàidhealach clubaichean cuideachd.
B' àbhaist dha iomain a bhith air a cluich tron gheamhradh , leis a' bhliadhna a' tòiseachadh anns an Lùnasdal is a' dol gu Cèitean (Mar ball-coise). Gu mì-fhortanach, chan eil an t-sìde air a' Ghàidhealtachd uamhasach coibhneil aig an am seo, 's mar sin uaireannan shìneadh a' bhliadhna gu Iuchar, uaireannan a' crìochnachadh cha mhòr cola deug mus do thoisich an ath bhliadhna. Ann an 2003, cho-dhùin na clubaichean airson sgeama gearr-ùine de dh'iomain san t-samhradh a chur air bhog. Bha seo air leth soirbheachail le barrachd gheamannan gan cluich air an dearbh latha (Ged bha trioblaidean le cus geamaichean riochdachaidh gun fheum ag adhbhrachadh cus cinn-sheachdain ban). Anns an t-Samhain 2005, le mòran moladh bho Chomunn na Camanachd, chaidh iomain samraidh a' dearbhadh gu tur le taghadh cha mhòr aon-ghuthach. ged bha sgiobaidhean mòra mar Baile Ùr an t-Slèibh, Ceann a' Ghiuthsaich, agus Kyles Athletic a' cur na h-aghaidh gus a' mhionaid mu dheireadh.
Co-fharpaisean
* Cupa na Camanachd
* Cupa MhicAmhlaigh
* Cupa a' Chomainn Cheiltich
* Cupa a' Bhaile Mhòir
* Cupa an t-Sutharlanaich
* Cuach a' Mhòid
Sgiobaidhean
Tha an t-seusan a' ruith bhon Màrt gun Dàmhair.
Riaghailtean
’S e geama simplidh th’ ann an iomain. Ann an geama nam fear tha dà chluicheadair deug anns gach sgioba agus feumaidh iad am ball a chur eadar dà phost airson tadhal fhaighinn. Tha iad a' cleachdadh caman a tha dèante de dh’fhiodh agus ball a tha dèante de leathar.
Structar
'S e Comunn na Camanachd a th' anns a' bhuidheann stiùiridh aig camanachd agus tha dleastanas aca urra ri riaghailtean a' gheama. Tha bòrd-stiùiridh aca.
Iomain thall thairis
Ged thug na Gàidheil camain leotha air feadh an t-saoghail nuair a dh'imrich iad a Alba às dèidh Cùil Lodair agus nam Fuadaichean is gun deach iomadach gheamannan a chluich ann an àiteachan cho sgapte ri Patagonia gu Astràilia, chaidh an cleachdadh seo a bith as deidh greis. (Chaidh rannsachadh mìorbhaileach a dhèanamh air seo le Ùisdean D. MacIllFhinnein mar phàirt den tràchdas acadaimigeach aige). A dh'aindeoin seo, chaidh an geama ath-bheothachadh ann an Aimearaga a Tuath anmoch sna 1990an le Camanachd California a Tuath, a chaidh a thòiseachadh le daoine aig an robh uidh anns a' gheama agus ann an cultar na h-Alba.) a-nis, tha barrachd sgiobaidhean air èirigh air taobh an iar Ameireaga agus ann an Texas. Thàinig California a Tuath gu Alba anns an t-Samhradh 2005.
Ceangal a-muigh
* Làrach-lìn Chomunn na Camanachd
* BBC Naidheachdan 2015-01-14: Mar a chaidh “Geama camanachd ann an àrainneachd Gàidhealaich” a lorg
* BBC Naidheachdan 2015-09-21: Linn 'Diablo' a' tighinn gu ceann
* BBC Naidheachdan 2015-12-01: Duais ùr mar chuimhne air “Prionnsa na h-Iomain”
* BBC Naidheachdan 2016-11-22: Clann MhicPheadrais is Bàideanach
* BBC Naidheachdan 2017-01-19: Atharraichean san Iomain (ceithir de sgiobaidhean na Prìomh Lìge air manaidsearan atharrachadh)
* BBC Naidheachdan 2018-11-01: Ceann-feadhna ùr air Camanachd Leòdhais (aithris-bhideo 02.33)
* BBC Naidheachdan 2020-12-03: Casg air Camanachd gun Chlogaid
Roinn-seòrsa:Spòrs
Roinn-seòrsa:Spòrs bhuidheann
*
|
[Wikipedia:gd] Lagh
Lagh
Is e a tha anns an lagh ach àlach de riaghailtean stèidhichte air feadh nàisean. Is gnìomh an lagh an inbhe a dhaingneachadh aig gach pearsa. Nì an lagh seo le ainmeachadh an dà chuid: còirichean pearsanta aig daoine anns a' choimhearsnachd agus dleasdanasan pearsanta air daoine ris a' choimhearsnachd.
Tha laghan treubhail air a bhi stéidhichte aig ìre an treubh air feadh an t-saoghal, bho toisich tìm. Ach is ann do linn na seann Greugais a thoisich feallsanaich a ghabhail beachd air nàdar nan lagh còmhla le conceapan de ceartas an cothrom le dleasdanasan nan daoine agus cumhachd nan rìghrean.
Anns an latha an-diugh tha siostam-lagh fa-leth stèidhichte aig gach dùthaich neo-eisimileach air feadh an t-saoghal. Tha an suidheachadh seo a' leantainn air an ceart riatanach ri féin-riaghaladh a tha gach dùthaich a gléidheadh- Is buadh de dùthaich neo-eisimileach an ceart a dhèanamh laghan dhi pein.
Roinntean Mòr den Lagh
Lagh-eòlas
Is lagh-eòlas an roinn de feallsanachd a dhéiligeas leis an lagh.
Lagh Siobhalta
Is Lagh Siobhalta an roinn den lagh a dhéiligeas le còirichean-sheilbh: m.e seilbh de bathair, seilbh de fearann.
Lagh Eucoirean
Is Lagh Eucoirean an roinn den lagh a dhéiligeas le eucoir, m.e. meirle, muirt.
Tha i a' gabhail a-steach lorg eucoirich, cuir casaidean gan aghaidh agus ma bhitheas an cuirt gan lorg ciontach, tha i a' leigeil sìos raon de peansachaidhean a tha freagarrach ris an eucoir.
Lagh Eadar-nàiseanta
Is e a tha ann an Lagh Eadar-nàiseanta corp lagh a tha a riaghladh na càirdeasan eadar dùthchannan neo-eisimileach.
Air barrachd an sin tha roinn mor an siostam
Lagha na h-Albainn
Chaidh gleidheadh air Lagh na h-Alba, na siostam lagh fa-leth bho lagh na Sasuinn fo Achd an Aonaidh de 1707. Is e Achd an Aonaidh, air a reachdadh le Parlamaid na h-Albainn agus le Parlamaid na Sasuinn a sguab as an da Phàrlamaid neo-eisimeileach sin agus a stèidhich an Rìoghachd Aonaichte le Pàrlamaid ann an Westminster a-mhàin.
Daoine Ainmeil
*Khayr al-Din al-Ramli (1585 - 1671)
*
Roinn-seòrsa:poileataigs
|
[Wikipedia:gd] Ailtireachd
right|thumb|Parthenon anns a' Ghrèig
Is e a tha ann an Ailtire, fear (neo té) a dhealbhas togalaichean. Chanar Ailtireachd ris an saor seo, agus measar anns an latha an diugh gur e ealdhain (proifeasan) a tha ann. Tha an stoidhle ailtire dìonta ann an lagh na h-Alba agus iomadh dùthchannan eile. Tha sin ri ràdh, nach faod neach sam bith a chumail a-mach gur e ailtire a tha ann mur eil e na bhall de comann ailtireachd proifeiseanta na tìre. Feumaidh do ailtirean a chumail ri riaghailtean proifeiseanta anns an obair acasan, an da chuid, a dhìon muinntir na dùthcha bho dhroch ailtireachd agus a dhìon deagh ainm na h-ealdhain.
Tha eachdraidh na proifeasan seo ann an Eòrpa a' dol air ais ris na meadhan aoisean. B' e iadsan a ghin proifeasan na h-ailtireachd, mar a chì sinn i an diugh, na maighstir-clachairean a bha os cionn togail de Arosaibh (àrd-eaglaisean) eadar an 11mh cheud agus an t-Ath-Leasachadh anns an 16mh linn.
Ged a tha ailtirean air a bhith ri dealbhachadh togalaichean cudthromach os cionn ceudan nan bliadhna, chan ann gu tric a bhiodh iad a dealbhachadh taigheadas prìobhaideach ach airson daoine air leth bheartach. Is ann mar sin (ann an Alba mar eisimpleir), chithear seann taighean-mòra nan uachdaran a chaidh air dealbhachadh a rèir stoidhlean, a bha fasanta 'san latha air feadh na h-Eòrpa, ach far a bheil taighean co-aimsireil nan daoine cumanta fhathast maireannach lorgar gu bheil na taighean beag seo a' leantainn cruth cumanta na sgìre. Mar is tric tha na stoidhlean ionadail seo a' comharrachadh, chan ann a-mhàin linn an togail ach an stuth togail a bha so-gheibhte gu saor anns an sgìre aig an àm.
Sgoiltean Ailtireachd
* Clasaigeach
* Ailtireachd Gotach (Gothic)
* Nua-Chlasaigeach
* Art Deco
* Art Nouveau
* Bauhaus
* Sgoil Chicago
* Modarnach
* Iar-Mhodarnach
* Reusantaiche
Ailtirean Ainmeil
* Karl Friedrich Schinkel (1781–1841)
* Gottfried Semper (1803–1879)
* William Adam (1689–1748)
* Robert Adam (1728 - 1792)
* John Adam (1721 - 1792)
* Sir Christopher Wrenn (1632 - 1723)
* Otto Wagner (1841 – 1918)
* Adolf Loos (1870 – 1933)
Ailtirean sa 20mh linn
* Alvar Aalto
* David Adler
* Christopher Alexander
* Tadao Ando
* Luis Barragan
* Welton Becket
* Pietro Belluschi
* Henrik Petrus Berlage
* Gottfried Boehm
* Ricardo Bofill
* Mario Botta
* Marcel Lajos Breuer
* J. van den Broek
* Gordon Bunshaft
* John Burgee
* Daniel Burnham
* Santiago Calatrava
* Sir Hugh Casson
* David Chipperfield
* Josep Antoni Coderch
* Ernest Cormier
* Charles Correa
* Ralph Adams Cram
* Max Dudler
* Willem Marinus Dudok
* Peter Eisenman
* Arthur Erickson
* Aldo van Eyck
* Sverre Fehn
* O'Neil Ford
* Norman Foster
* Buckminster Fuller
* Antoni Gaudí
* Frank Gehry
* Cass Gilbert
* Ernö Goldfinger
* Bertram Goodhue
* Michael Graves
* Walter Burley Griffin
* Nicholas Grimshaw
* Walter Gropius
* Victor Gruen
* Zaha Hadid
* Wallace Harrison
* Coop Himmelb(l)au
* Charles Holden
* Hans Hollein
* Raymond Hood
* Arata Isozaki
* Arne Jacobsen
* Helmut Jahn
* Philip Johnson
* Albert Kahn
* Louis Kahn
* Ralph Knott
* Hans Kolhoff
* Rem Koolhaas
* Leon Krier
* Kisho Kurokawa
* Sir Denys Lasdun
* Le Corbusier
* Liang Sicheng(梁思成)
* Daniel Libeskind
* Maya Lin
* Adolf Loos
* Edwin Lutyens
* Fumihiko Maki
* Charles Rennie Mackintosh
* Robert Mallet-Stevens
* Bernard Maybeck
* McKim, Mead and White
* Mecanoo
* Richard Meier
* Henry Mercer
* Duncan McDuffie
* Giovanni Michelucci
* Ludwig Mies van der Rohe
* Enric Miralles
* Samuel Mockbee
* Rafael Moneo
* Charles Willard Moore
* Julia Morgan
* Glenn Murcutt
* Richard Neutra
* Oscar Niemeyer
* Oscar Nitzchke
* Percy Erskine Nobbs
* Jean Nouvel
* A. G. Odell Jr.
* J.J.P. Oud
* I.M. Pei(贝聿明)
* Frits Peutz
* Renzo Piano
* Jože Plečnik
* Gio Ponti
* John Russell Pope
* John Portman
* Christian de Portzamparc
* Ralph Rapson
* Rip Rapson
* Steen Eiler Rasmussen
* Gerrit Rietveld
* Kevin Roche
* Richard Rogers
* Aldo Rossi
* Paul Rudolf
* Eero Saarinen
* Eliel Saarinen
* Moshe Safdie
* Carlo Scarpa
* Paul Schmitthenner
* Margarete Schütte-Lihotzky
* Giles Gilbert Scott
* Harry Seidler
* Josep Lluís Sert
* H. Craig Severance
* Alvaro Siza
* Alison Smithson
* Peter Smithson
* Paolo Soleri
* Albert Speer
* Basil Spence
* James Stirling
* Edward Durrell Stone
* Kenzo Tange
* Bruno Taut
* Giuseppe Terragni
* Benjamin C. Thompson
* Bernard Tschumi
* Jørn Utzon
* William van Alen
* Henry Van de Velde
* Robert Venturi
* Roland Wank
* Paul Williams
* Clough Williams-Ellis
* Jan Wils
* Frank Lloyd Wright
* Minoru Yamasaki
Ailtirean sa 21mh linn
* Amit
* Shigeru Ban
* Steven Holl
* Michael Hopkins
* Toyo Ito
* Justyna Karakiewicz
* Rem Koolhaas
* Greg Lynn
* Thom Mayne
* Wolf Prix
* James Wines
* Lebbeus Woods
* Ken Yeang
Roinn-seòrsa:Eòlas
|
[Wikipedia:gd] Litreachas
thumb|right|250px|Seann Leabhar|leabhraichean
’S e corpas de theacsaichean sgrìobhte a th’ ann an litreachas, aig bun-ìre. Mar as trice, gus a bhith ga chunntadh mar theacsa litreachasail, feumaidh teacsa a bhith a’ cleachdadh a’ chànain sa bheil e sgrìobhte ann an dòigh neo-àbhaisteach no ealanta, no a bhith a’ buntainn ri cuspairean inntleachdail no feallsanachail.
Faodar “litreachas” a roinn a rèir a nàdair fhìrinnich (no neo-fhicseanail) no neo-fhìrinnich (no fhicseanail), no a rèir a dhòigh-sgrìobhaidh — an e rosg no bàrdachd a th’ ann — no a rèir a ghnè — m.e., nobhail, sgeulachd, dràma.
Freumh-fhaclaireachd
’S ann às an fhacal litir a tha am facal litreachas dèante, agus ’s ann às an fhacal Laidinn littera (facal a’ ciallachadh litir den aibidil, no, anns an iolra, litreachas, i.e. rudan a tha air an sgrìobhadh ann an litrichean — cf. letters sa Bheurla) a tha am facal litir.
Anns na làithean seo, ge-tà, ’s tric a bhios am facal litreachas a’ comharrachadh cuideachd chleachdaidhean labhairteach agus beul-aithriseach, a bharrachd air teacsaichean sgrìobhte annta fhèin.
Eachdraidh
Am measg nan teacsaichean litreachais a bu shine tha Eipic de Ghilgamesh à Sumer agus Leabhar nam Marbh às an Èipheit ('s mathaid roimhe 2000 RC) no na Vedathan às na h-Innseachan ('s mathaid roimhe 1000 RC). Chan eilear cinnteach dè cho seann a tha iad, oir dh'fhàs iad bho beul-aithris mus robh iad air an cur air a' phàipear. Thathar a' smaoineachadh gur ann bhon 8mh linn RC a tha Ilias agus Odysseia le Homer a thòisich litreachas Greugach is Ròmanach Clasaigeach.
Airson na linntean, cha robh fàrmhorachd litreachais ann an diofar cheàrnan den t-saoghail cothromach, leis nach robh gu leòr eadar-obrachaidh ann eadar culturan sònraichte mar cultar na Roinn-Eòrpa, cultar Arabach, Innseanach, Sìneach no Seapanach. Mar sin, 's ann doirbh tuairisgeul a thoirt air litreachas an t-saoghail san fharsaingeachd. Anns na linntean mu dheireadh thòisich na diofaran seo ri dhol à sealladh; aig an aon àm, ge-tà, bha buaidh dona ann air na cultaran agus litreachasan mion-chuid.
Aig deireadh na 20mh agus toiseach na 21mh linn thàinig atharrachaidhean eile le nochdadh mheadhanan ùra mar rèidio, telebhisean, an t-Eadar-lìon no leabhraichean eileagtronaigeach.
Faic cuideachd
* Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean
* Bàrdachd
* Beul-aithris
* Clò-bhualadh
* Dràma
* Duais Nobel ann an Litreachas
* Litreachas na h-Alba
* Rosg
* Ùr-sgeulachd
Tùsan
Ceanglaichean a-mach
* SCRAN: Litreachas na Gàidhlig anns an fhicheadamh linn
|
[Wikipedia:gd] Somhairle MacGill-Eain
'S e prìomh bhàrd Gàidhlig an fhicheadamh linn a bh' ann an Somhairle MacGill-Eain (26 an Dàmhair 1911, Òsgaig - 24 an t-Samhain 1996, Inbhir Nis). Dh'atharraich e saoghal bàrdachd na Gàidhlig gu tur nuair a dh'fhoillsich e Dàin do Eimhir ann an 1943. Tha an sreath bàrdachd seo a' suathadh air gaol, briseadh-cridhe, An Cuilthionn, Cogadh Sìobhalta na Spàinne, Ùisdean MacDhiarmaid, co-mhaoineas is nàiseantachas, uaireannan anns an aon dàn.
Sgeulachd Beatha
Ratharsair
Rugadh Somhairle MacGill-Eain ann an 26 an Dàmhair 1911 ann an Òsgaig, baile beag ann an Eilean Ratharsair. Fhuair e foghlam òige an toiseach ann an Ratharsair fhèin agus an uair sin anns an àrd-sgoil ann am Port Rìgh.
Air gach taobh bha na daoine bhon tàinig e tàlantach a thaobh òran, ciùil agus bàrdachd. Bha dithis pheathraichean agus ceathrar bhràithrean anns an aon teaghlach ri Somhairle agus bha tàlantan sònraichte nam measg fhèin cuideachd.
Bha an Eaglais Shaor-Chlèireach làidir ann an Ratharsair nuair a bha MacGill-Eain òg. 'S e cuspair dha-rìribh inntinneach a th' ann cuideachd dè a' bhuaidh a bha aig an eaglais air a shealladh air an t-saoghal agus air beatha. Tha facail agus ìomhaighean a bhuineas do chreideamh a' nochdadh tric na obair agus chithear e gan cleachdadh gus teachdaireachd làidir a thoirt mu ar coinneamh. Mar eisimpleir, anns a' bhàrdachd "Calbharaigh" is ann air bochdainn a' bhaile mhòir a tha e a' bualadh. Ann an "Ùrnaigh" tha e ga rùsgadh fhèin agus ag ràdh gur e "cridhe sgàinte" a tha aige-san.
Dh'fhàs e an-àird le beartas de bheul-aithris ga chuairteachadh agus còmhla ri sin bha e geur-mhothachail air eachdraidh riaslach a dhaoine tro na linntean. Ghabh bràthair a sheanar pàirt anns an strì ainmeil a ghabh àite ann am Bràighe an Eilean Sgitheanaich ann an 1882. Bha cuimhne nan tachartasan sin fhathast beò air beul an t-sluaigh an uair a bha Somhairle òg agus tha a h-uile coltas gun do rinn iad làrach dhomhain ann.
Dùn Èideann
Chaidh e dhan Oilthigh Dhùn Éideann ann an 1929. Bha an t-Ollamh Herbert Grierson ga theagaisg, is bha ùidh aig MacGill-Eain ann am bàrdachd John Donne is na bàird "metaphysical" eile. Fhad 's a bha e anns an oilthigh choinnich e ri feadhainn dhan tug e àite mòr a thaobh litreachais. Nam measg sin bha Seumas Caird agus Seòras Elder Davie agus bha càirdeas dlùth eadar an triùir aca. An uair a bha e na oileanach gus dreuchd na teagasg a thoirt a-mach choinnich e ri Ùisdean MacDhiarmaid. Bha tarraing mhòr eadar an dithis agus lean sin gus an do bhàsaich MacDhiarmaid ann an 1978. Tha gu leòr den bheachd gun do ràinig Somhairle MacGill-Eain inbhe a cheart cho urramach mar bhàrd ri MacDhiarmaid agus ri Edwin Muir.
Thòisich Somhairle a' teagaisg anns an àrd-sgoil ann am Port Rìgh ann an 1934 agus ghluais e do Thobar Mhoire ann an 1938. Tha e fhèin a' dèanamh aithnichte gun robh buaidh mhòr aig àilleachd, trioblaidean agus eachdraidh Mhuile air. Is ann dhan àm sin a bhuineas a' bhàrdachd dhrùidhteach "Ban-Ghàidheal".
Ann an 1939 chaidh e a Dhùn Éideann. Choinnich e an sin a-rithist ri Raibeart Garioch air an robh e eòlach mar bhàrd bho bha iad san oilthigh. Nochd leabhran de bhàrdachd an dithis, Seventeen Songs for Sixpence, ann an 1940.
Èiphit - An Dàrna Cogadh
thumb|right|Uaigh Shomhairle
As t-fhoghar a' bhliadhna sin chaidh a thogail dhan arm agus chaidh e a thrèanadh ann an Sasainn. Deireadh 1941 chaidh a chur dhan Èiphit. Shruth bàrdachd gu math làidir bho na chunnaic agus na dh'fhairich e ann an sin, mar "Glac a' Bhàis", "Latha Foghair", "Gluaisibh gu Deas"; "Curaidhean"; "Alasdair MacLeòid"; "Dol an Iar".
Ann an "Latha Foghair", tha e a' sgrìobhadh mu dhèidhinn na daoine eile a chaidh mharbhadh anns a' chogadh, neas a bha esan beò:
"Ghabh aon Taghadh iadsan
’s cha d’ ghabh e mise,
gun fhaighneachd dhinn
cò b’ fheàrr no bu mhiosa:
ar leam, cho diabhlaidh coma
ris na sligean.
Sianar marbh ri mo ghualainn
latha foghair."
Bha e air a dhroch leòn aig Blàr El Alamein deireadh 1942 agus thug e gu foghar 1943 a' falbh ospadail. Anns an t-Samhain 1943, nochd Dàin do Eimhir agus Dàin Eile ann an clò. B' e sin a' chiad chruinneachadh dhan bhàrdachd aige fhèin na h-aonar. An uair a bha e deiseil san arm thill e gu teagaisg ann an Dùn Éideann. Phòs e Renee Chamshron ann an 1946. Tha an toileachas agus an fhois-inntinn a thug seo dha a' tighinn am bàrr ann an "Solais" agus "Nighean is Seann Òrain". Bha iad a' fuireach ann an Dùn Èideann gu 1956.
Am Ploc is A' Bhràighe
As an sin chaidh e gu bhith na mhaighstir-sgoile anns a' Phloc agus sin far an robh e gus an do leig e dheth a dhreuchd ann an 1972. Bhon àm sin bha e na sgrìobhaiche aig Oilthigh Dhùn Éideann agus aig Sabhal Mòr Ostaig. Bha e a' fuireach anns A' Bhràighe, faisg air Port Rìgh. Bhàsaich e 24 an t-Samhain 1996 agus dh'fhàg e dìleab luachmhor às a dhèidh aig saoghal na Gàidhlig agus aig saoghal litreachais.
Teaghlach
B' e a bhràthair-màthar a bha ann an Alasdair MacNeacail is b' e Calum Iain MacGillEathain a bhràthair.
Bàrdachd
Ann an 1940, dh'fhoillsich MacGill-Eain is Raibeart Garioch leabhran de bhàrdachd ri chèile, Seventeen Songs for Sixpence.
Anns an t-Samhain 1943, nochd Dàin do Eimhir agus Dàin Eile ann an clò. B' e sin a' chiad chruinneachadh dhan bhàrdachd aige fhèin na h-aonar. Tha mòran dhan bhàrdachd seo a' goil le gaol agus fèin-sgrùdadh, is Cogadh Sìobhalta na Spàinne. Bha dealbhan ann le William Crosbie.
Ann an 1954, nochd “Hallaig”, dàn Gàidhlig le MacGill-Eain, ann an clò anns an iris Ghàidhlig Gairm (Àireamh 8, An Samhradh, 1954). 'S e baile fuadaichte ann an Ratharsair a th'
thumb|Bàgh Hallaig, càrn-cuimhne Shomhairle MhicGill-Eain agus Dùn Cana san t-sealladh.
ann an Hallaig agus b' àbhaist luchd-dàimh aig Somhairle MacGill-Eain a bhith a’ fuireach ann. 'S e aon de na dàin as ainmeil le MacGill-Eain a th' ann an "Hallaig" agus tha e a' nochdadh gu tric anns na duanairean.
Ann an 1977 nochd a' bhàrdachd aige fon thiotal Reothairt is Conntraigh agus ann an 1989 chaidh cruinneachadh tapaidh den obair aige fhoillseachadh, O Choille gu Bearradh. Tha an cruinneachadh seo air a roinn na sheachd earrannan a rèir nam bliadhnachan dham buin a' bhàrdachd.
Tha e soilleir gu leòr gun robh buaidh mhòr aig cuid de bhàird, agus de bhàrdachd, na Beurla air sgrìobhaidhean Shomhairle. Tha e inntinneach beachdachadh air cò aige a bha buaidh air a smuaineachadh agus air an stoidhle aige aig diofar amannan.
Cuspairean
Tha àite mòr aig a' ghaol agus aig poileataics anns a' bhàrdachd aig Somhairle. Anns a' bhàrdachd gaoil aige chì sinn an dà chuid blàths agus teas. Uair agus uair chì sinn an dà chuspair air an snìomh an lùib a chèile agus iad ga bhuaireadh gu rann, mar anns a' chriomag bàrdachd air an tug e an tiotal "Am Buaireadh".
Ann an "Gaoir na h-Eòrpa" tha raon eile a bha ga ghluasad gu mòr a' tighinn gu uachdar - 's e sin an strì a bha a' dol air adhart anns an Spàinn timcheall air 1936-37. Tha e aithnichte gur ann gu poileataics na làimhe clì a bha e air aomadh. Bho phìosan mar "Gealach Ùr" tha e ri fhaicinn gun robh co-fhaireachdainn aige dhan fheallsanachd aig Marx, ach gheibhear blas na nàiseantachd air an obair aige cuideachd.
Tha raointean farsaing a' fosgladh romhainn anns an t-saothair aig Somhairle MacGill-Eain agus tha sinn mothachail air bàrd Gàidhlig a' sìneadh a-mach agus a' cleachdadh a mhac-meanmna gus cruthan ùra a dhealbh agus a thoirt am follais.
Clàr-leabhraichean
*Seventeen Songs for Sixpence. Còmhla ri Raibeart Garioch. Edinburgh: Chalmers Press, 1940.
* Dàin do Eimhir agus Dàin Eile. Glaschu: William MacLellan, 1943.
*Modern Scottish Gaelic Poetry. Obair Dheathain: Celtic Department of the University of Aberdeen, 1953.
*Nua-Bhàrdachd Ghàidhlig / Modern Scottish Gaelic Poems: A Bilingual Anthology. Deas. le Dòmhnall MacAmhlaigh. New Directions, New York 1977. Td 70-115: "Am Mùr Gorm", "Camhanaich", "An Uair a Labhras mi mu Aodann", "Cha do Chuir de Bhuaireadh riamh", "Gaoir na h-Eòrpa", "An Roghainn", "Coin is Madaidhean-Allaidh", "A' Chorra-Ghridheach", "Hallaig", "Coilltean Ratharsair", "Ban-Ghàidheal", "Glac a' Bhàis", "Latha Foghair", "Aig Uaigh Yeats".
*O Choille gu Bearradh. Manchester: Carcanet, 1989.
*Reothairt is Conntraigh. Edinburgh: Canongate, 1977.
*Somhairle MacGill-Eain. Edinburgh: National Library of Scotland 1981.
* MacGill-Eain, Somhairle. Ris a’ Bhruthaich: Criticism and Prose Writings. Deas. le William Gillies. Stornoway: Acair, 1985.
* Eimhir. Somhairle MacGill-Eain is Iain Mac a' Ghobhainn. Acair Earranta, 1999.
* Dàin do Eimhir / Poems to Eimhir. Deas. le Christopher Whyte. Glasgow: Association for Scottish Literary Studies, 2002.
* An Cuilithionn 1939: The Cuillin 1939 & Unpublished Poems. Deas. le Christopher Whyte. Glasgow: Association of Scottish Literary Studies, 2011 (cruineanachadh sa Ghàidhlig le eadar-theangachadh Beurla)
* Caoir Gheal Leumraich / White Leaping Flame: collected poems in Gaelic with English translations. Deas. le Christopher Whyte is Emma Dymock. Edinburgh: Polygon, 2011.
Bàrdachd anns na h-irisean
* Gairm 8 td 360
* Gairm 76 td 335-337
* Gairm 76 td 379-384
* Gairm 101 td 91-96
* Gairm 109 td 33
* Gairm 150 td 181
Sgrìobhaidhean mu a dheidhinn
* Devlin, Brendan P. (1977) 'On Sorley MacLean' Lines Review 61, June, 5-19.
* Herdman, John. (1977) 'The Poetry of Sorley MacLean: a non-Gael's view.' Lines Review 61, June, 25-36.
* Ross, R.J. & J. Hendry (deas.) (1986) Sorley MacLean - Critical Essays Edinburgh: Scottish Academic Press Ltd.
* Caimbeul, Aonghas Pàdraig (deas.). Somhairle - Dàin is Deilbh. A Celebration on the 80th Birthday of Sorley MacLean. Stornoway: Acair, 1991.
* Thomson, Derick (1994) The Companion to Gaelic Scotland Glasgow: Gairm Publications.
* Mackay, Peter (2010) Sorley MacLean Aberdeen: AHRC Centre for Irish and Scottish Studies.
* Dymock, Emma (2011) Scotnotes: The Poetry of Sorley Maclean Glasgow: Association of Scottish Literary Studies.
Meadhanan
* 14 Poems of Sorley MacLean (audio). Iomradh le Iain Mac a' Ghobhainn. Glaschu: Association for Scottish Literary Studies, 1980.
* Eadar Dà Chogadh - The Early Poems of Sorley MacLean. MacDonald - Mitchell Associates.
Ceanglaichean a-muigh
* Somhairle MacGill-Eain Air-loidhne - làrach-lìn le Urras Shomhairle
Clàran fuaim is bhideo
* Sorley MacLean's Island, (Ogam Films, 1974) - Film le Somhairle a' leughadh bàrdachd agus a' bruidhinn mu shaothair le Iain Mac a' Ghobhainn
* "Off the Page" le Somhairle MacGill-Eain (video air Youtube)
* Agallamhan le Somhairle air Tobar an Dualchais
Tasglannan eile
* Scottish Poetry Library: Sorley MacLean
* GRD: Somhairle MacGill-Eain
* BBC Alba Làrach nam Bàrd - Fiosrachadh mu Shomhairle, a bheatha is a bhàrdachd.
* Artaigil le Iain MacAonghais "Language, Metre and Diction in the Poetry of Sorley MacLean" air loidhne
* Artaigil le Iain MacAonghais "Sorley MacLean’s Hallaig: a note" air loidhne
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean an t-Sabhail
Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Ratharsair
MacGill-Eain Somhairle
|
[Wikipedia:gd] Ealain
Airson am baile: Ealain, Siorrachd Obar Dheathain (Ellon)
Ealain Gaidhealach
* Pròiseact nan Ealan
* An Leabhar Mòr
* Ealain Cheilteach-Eileanach
Ealain Eadar-Naiseanta
* Bauhaus
* Pop Art
* Abstract expressionism
* Action painting
* Anti-realism
* Arabesque
* Art Deco
* Art Nouveau
* Arte Povera
* Arts and Crafts Movement
* Ashcan School
* Baroque (Baroc)
* Color Field
* Conceptual art
* Constructivism
* Cubism
* Dada
* De Stijl (neo Neo Plasticism)
* Deconstructivism
* Expressionism
* Fantastic realism
* Fauvism
* Figurative
* Fluxus
* Futurism
* Harlem Renaissance
* Impressionism
* International Gothic
* Les Nabis
* Mannerism
* Massurrealism
* Metaphysical painting
* Minimalism
* Minimalism
* Modernism
* Nua-clasaigeach
* Neo-expressionism
* Op Art
* Orphism
* Photorealism
* Pointillism
* Post-impressionism
* Postmodernism
* Primitivism
* Renaissance
* Renaissance Classicism
* Rococo
* Romanesque
* Romanticism
* Socialist realism
* Stuckism
* Suprematism
* Surrealism
* Symbolism (arts)
Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2016-11-17: Monarc a’ Ghlinne ga ghlèidheadh don phoball?
Roinn-seòrsa:Ealain
|
[Wikipedia:gd] Runrig
thumb|right|Runrig ann an Odense 2008
'S e Runrig am prìomh chòmhlan-ciùil ròc riamh a thàinig a-mach à Gàidhealtachd na h-Alba. Thòisich iad ann an 1973 mar 'The Run Rig Dance Band' anns an Eilean Sgitheanach. ’S iad Ruaraidh Dòmhnallach (giotàr is giotàr beus) agus Calum Dòmhnallach (drumaichean), dithis bhràithrean à Uibhist a Tuath agus Blair Dùghlais (bocsa) à Port Righ a bh’ anns a' chòmhlan bho thùs. Às a dhèidh seo, ghabh Donaidh Rothach ann cuideachd mar sheinneadair is chluicheadair giotàir. ’S iad Calum agus Ruaraidh Dòmhnallach sgrìobhadairean nan òran. B’ àbhaist do Dhonaidh Rothach a bhith na phrìomh-sheinneadair, ach dh’fhàg e airson cùrsa-beatha poileataigeach mì-shealbhach leis a’ Phàrtaidh Làbarach. Bha Peadar Wishart nas sealbhaiche anns an obair a bha aige leis a’ Phàrtaidh Nàiseanta.
Sheinn Bruce Guthro còmhla ris a' chòmhlan-ciùil eadar 1998 agus 2018.
Albaman
*Play Gaelic (1978)
*Highland Connection (1979)
*Recovery (1981)
*Heartland (1985)
*The Cutter and the Clan (1987)
*Once in a Lifetime (1988)
*Searchlight (1989)
*The Big Wheel (1991)
*Amazing Things (1993)
*Transmitting Live (1994)
*Mara (1995)
*Long Distance..Best of (1996)
*Beat the Drum (1998)
*In Search of Angels (1999)
*Live at Celtic Connections (2000)
*The Stamping Ground (2001)
*Proterra (2003)
*Day of Days - Live - the 30th anniversary concert at Stirling Castle (2004)
*Everything You See (2007)
*The Story (2016)
Ceanglaichean a-mach
* Runrig - làrach-lìn oifigeil
* Faclan nan òran Gàidhlig (aig Fòram na Gàidhlig)
* BBC Naidheachdan 2016-02-02: An rathad air adhart do Runrig (aithris fuaime 3:53, agallamh le Calum Dòmhnallach)
* BBC Naidheachdan 2016-02-10: Gu leòr ri thighinn bho Runrig (aithris bhideo 2:24, mu chlàr ùr gu bhith a’ tighinn a-mach]
* BBC Naidheachdan 2017-09-26: Aʼ chuirm mu dheireadh aig Runrig
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil Albannach
Roinn-seòrsa:Còmhlanan-ciùil
*
|
[Wikipedia:gd] Eachdraidh
Freumh-Cinnich
* Na Gàidheil
* Na Cruithnich
* Na Goill
Daoine
* Aymer de Valence
* Raibeart Ruadh MacGriogair
* Teàrlach Eideard Stiùbhairt
Rìghrean
* Rìghrean na h-Alba
* Fergus Mòr Mac Earca
* Coinneach I na h-Alba
* Domhnall II na h-Alba
* MacBheatha I na h-Alba
* Alasdair III na h-Alba
* Raibeart I na h-Alba
* Seumas II na h-Alba
* Seumas IV na h-Alba
* Seumas V na h-Alba
* Seumas VI
Poileataics
* Achd an Aonaidh
* Prìomh Mhinistearan na h-Alba
* Seac McConnel
* Dòmhnall Mac an Deòir
* Eanraig Mac Gill-Iosa
Blàr is Cogadh
* Muirt na Ceapaich
* Blàr Chùil Lodair
* Blàr mac Faoilteach
Dùthchannan
* Alba
* Dál Riata
* Pictavia
* Galldachd
Creideamh
* Calum Cille
* Eilean I
Eile
* Tighearna nan Eilean
* Coinneach Odhar
* Domhnall Cam MacAmhlaigh
* Na Fuadaichean
* Na Tursachan
Eachdraidh Eadar-Nàiseanta
Ceanglaichean a-mach
* Eachdraidh na h-Alba, le Aonghas MacCoinnich, 1867 - leabhar sa Ghàidhlig (WebArchive)
*
|
[Wikipedia:gd] Liosta chreideamhan
Buddhachd
* Buddha
* Bodhisattva
* Theravada
* Mahayana
* An Tìr Ghlan
* Nichiren
* Shingon
* Tendai
* Vajrayana
* Zen
Crìosdaidheachd
* Dia
* Ìosa Chrìost
* An Spiorad Naomh
* Pròsdanachas
* Naoimh is na h-Abstolan
Creudan is Ùrnaighean
* Ùrnaigh an Tighearna
* Creud nan Abstol
Fèisean, fèillean is Làithean Naomhail
* An Nollaig
* A' Chàisg
* DihAoine na Ceusta
* DiDòmhnaich Tùrnais
* Caingis
* Aidmheint
* An Carghas
Eaglaisean
* Eaglais na h-Alba no An Eaglais Stèidhichte
* Eaglais Innse Tìle
* An Eaglais Shaor
* An Eaglais Shaor (Leantainneach)
* An Eaglais Shaor Chlèireach
* An Eaglais Chaitligeach
* Eaglais Ìosa Chrìost de Naomhan an Latha an-Diugh
Ioslam
* Mohammad
* Allah
* Mosg
* Mecca
* Sùnni
* Sìtha
* Na Còig Colbhan
* An Haidse
* An Cuithrean
* Martarachd
Iùdhachd
* Iùdhachd
* Rabbi
* Sionagog
* Là na Rèite no Yom Kippur
* Càisg nan Iùdhach
* Hanukka
Creideamh Eile
* Seann Chreideamh nan Gaidheal
* Draoidheachd
* Rastafarachd
* Zoroastrianism
* Seann Chreideamh nan Greugaich
* Hare Krishna
* Pàganachd
Ceanglaichean a-mach
* Am Baile: Creideamh
* Briathrachas creideimh (duilleag aig SMO)
* Briathrachas creideimh (An Seotal)
*
|
[Wikipedia:gd] Film
thumb|Seann fhilm a' sealltainn fear a' cromadh air each
'S e sreath de dhealbhan leantainneach a th’ ann am film, le no às aonais fuaim, a’ cur an cèill susbaint sònraichte, air a chlàradh ann am meadhan a bheir sealladh air gluasad.
Eisimpleirean de filmichean
* Whisky Galore
* Star Wars (Cogadh nan Rionnag)
* The Godfather
* Lord of the Rings (Tighearna nam Fàinne)
* Bana-phrionnsa Mononoke
Cuspairean co-cheangailte
* Comann Film na Gàidhealtachd 's nan Eilean
* FilmG
* Walt Disney, riochdaire fhilm às na Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Film
|
[Wikipedia:gd] Cultar mòr-thaitneach
Cultar Mòr-thaitneach Gaidhealach
* Am Mod Naiseanta Rioghail
* Feis Cheilteach Innse-Gall
* Pairc Bar Ghlaschu
* Cathy Bhan
* Donnie Murdo
* Sam Smalaidh
* Calum Clachair
* Padraig Post
* Spot
* Na Daoine Beaga
Taighean-seinnse
* Taigh-òsta na Pàirce
* The Snaffle Bit
* Islay Inn
* Lios Mòr
* Òran Mór
* O'Neill's air Sràid Sauchiehall
* Beinn Nibheis
* D.I.
* E.I.
* The Heb
* The Caley
* HS1
* Torabhaig (nach maireann)
Ceangailtean a-mach
* https://web.archive.org/web/20041009180357/http://www.bgsu.edu/departments/popc/bkgrnd.html
* Popular Culture Association
* Journal of Popular Culture
Roinn-seòrsa:Cultar
Roinn-seòrsa:Gàidhlig
|
[Wikipedia:gd] Àiteachas
right|300px|thumb|Treabhadh anns a' Ghearmailt le crann dà eich. Tha an crann uidheamaichte le roth-fhearainn, feart a tha neonach air crann-eich, ach abhaisteach do cruinn-treilichte nan tractaran tràth.
Chanar àiteachas ris a' gnìomhachas a tha ann am fàs barra air talamh. Chanar talamh-àiteachais ri fearann a tha freagarrach ri fàs barra. Is fàs bìdh am prìomh chuimse aig àiteachas.
Tha àiteachas na bhunait do iomadh feumalachdan caochlaideach, an dà chuid biadh agus eu-biadh. Tha toraidhean eu-biadhachd coltach ri cotan, diut agus rubair, ana-cudromach an cuid tiribh, ach ann an Alba tha prìomhachas aig biadh agus chan eil mòran luach anns na toraidhean eu-biadhachd, coltach ri cloimhe agus bian no seiche.
Tha àiteachas eu-coltach ri gnìomhachasan eile ann an iomadh dòigh. Tha gnìomhacasan seirbhis a' cruthachadh thoraidhean nach eil riatanach ri beatha. Nì carbadan agus àirneis beatha nas comhfhurtail, ach faodaidh daoine a bhi beò às an aonais. Chan urrainn dhuinn a bhi beò as aonais biadh. Is ann mar sin a tha àiteachas an gnìomhachas a bu chudthromaiche air feadh an t-saoghail agus tha e a' tarraing an uimhir riaghaltasan dha fhèin. Is gann gu bheil dùthaich san t-saoghal às aonais ministearachd airson àiteachas, ged a bhitheas gach gnìomhachas eile a' tighinn còmhla fo aire aon mhinistearachd a-mhàin.
Àiteachas agus Croitearachd
Tha àiteachas na phàirt cudthromach de chroitearachd air taobh Sear na Gaidhealtachd, mar eisimpleir anns an Eilean Ghoirid, far a bheil croitean cho mòr ri 30 acair a' gèilleadh cruithneachd, eòrna agus coirce ceart cho math 's a tha na tuathanasan air machair Siorrachd Inbhir Narann beagan mìltean dhan ear.
Chan eil mòran àiteachas-croitearachd a' dol air taobh siar na dùthcha anns an latha an diugh, far a bheil an aimsir nas fliuch nan taobh Sear agus nas fliuch an diugh na bha e o chionn fichead bliadhna. A dh'aindeoin sin, tha gairnealachd-croitearachd air tilleadh ris an Eilean Sgitheanach, Ratharsair agus Loch Aillse rè an deichead a chaidh, agus Comann/Companaidh Coimhearsnachd ga co-òrdanachadh agus ga bhrosnachadh.
Ged nach eil mòran chroitearan ri àiteachas anns an latha an diugh, is fheudar dhuinn aithneachadh gu bheil àiteachas riatanach do chroitearachd. Às aonais àiteachas cha b' urrainn do chroitearan a bheathaich an spreidh aca tron gheamhradh. Bha croitearan ri àiteachas air feadh nan sgìrean croitearachd sìos ri na 1970an, is e ghiulan-bhathair saor, còmhla leis na beanntan-bhidhe a dh'èirich san roinn Eòrpa aig deireadh na 1970an a chuir às àiteachas-croitearachd air an taobh siar aig a' cheann thall, o chionn 's gun do dh'fhàs e nas saoire biadh-sprèidh a cheannach a-steach o sgìrean eile le aimsir agus fearann nas fhearr na bha e a bhith ga fàs aig an taigh. Tha cothrom (an 2008) gun tig a' chuibhle mun chuairt anns na beagan bliadhnachan a romhainn.
* Croitearachd
* Caoraich
* Ùghdarras nan Croitearan
* An Fhang
* Achd nan Croitearan
*
|
[Wikipedia:gd] Comainn agus eagrachaidhean na Gàidhlig
B
*BBC Alba
*Bòrd na Gàidhlig
C
*Colm Cille (Iomairt Chaluim Cille)
*Comunn na Gàidhlig
*An Comunn Gàidhealach
*Comunn Gàidhlig Inbhir Nis
*Comunn Oiseanach Oilthigh Ghlaschu
*Comhairle na Eilean Siar
*Comhairle nan Sgoiltean-Àraich
*Comhairle na Gaidhealtachd
*Comunn Eachdraidh Ùige
*Comann nam Pàrant
*Comunn na Camanachd
F
*Fèisean nan Gàidheal
G
*Gàidheil Òga
R
*Riaghaltas na h-Alba
P
*Pròiseact nan Ealan
S
*Sabhal Mòr Ostaig
*savegaelic.org
T
*Taigh na Gàidhlig
Ceanglaichean a-mach
* Buidhnean Gàidhlig A-U - duilleag aig Sabhal Mòr Ostaig
Roinn-seòrsa:Buidhnean Gàidhlig
|
[Wikipedia:gd] Bòrd na Gàidhlig
Is e Buidheann Phoblach Neo-Roinneil (NDPB) a tha ann am Bòrd na Gàidhlig a tha stèidhichte le, agus cunntachail do, Mhinistearan na h-Alba. Bidh uallach air Bòrd na Gàidhlig (Alba) airson stiùireadh iomlan is riaghladh Plana Nàiseanta na Gàidhlig.
Eachdraidh
Chaidh Bord na Gàidhlig a stéidheachadh ann an 2003. Tha ceann oifig a' bhùird ann an Inbhir Nis.
Chaidh Bòrd na Gàidhlig ath-stèidhicheadh aig inbhe ughdarras reachdail le Achd na Gàidhlig 2005. An lùib an ath-stéidheachaidh seo, is e Cuasai-Autonomachd Eagaireachd Riaghaltais Naiseanta (CAURN) a tha ann, le na dleasdanasan reachdail don stàit a tha tighinn an lùib na h-inbhe sin.
Cathraichean
* 2002 - 2005 Donnchadh MacFheargais
* 2006 - 2008 Mata MacÌomhair
* 2008 - 2009 Art MacCormaig (eadar-amail)
* 2009 - 2012 Art MacCormaig
* 2012 - 2013 Ealasaid Nic an t-Saoir (eadar-amail)
* 2013-2014 Iain Caimbeul
* 2014 - 2015 Ailean Dòmhnallach (eadar-amail)
* 2015- 2018 Ailean Dòmhnallach
*2018 - Màiri T. NicAonghais (eadar-amail)
Ceannardan
* 2000 - 2015-03 Iain Aonghais MhicAoidh
* 2015-03 - 2015-06 Iain Caimbeul
* 2016-06 - Seona NicIllInnein
Iomraidhean
Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn a' Bhùird
* BBC Naidheachdan 2015-03-11: Ro-innleachd ùr bho Bhòrd na Gàidhlig
* BBC Naidheachdan 2016-03-09: Dreuchd ùr aig BnaG (Stiùiriche Foghlaim na Gàidhlig)
* BBC Naidheachdan 2016-06-07: Linn ùr aig Bòrd na Gàidhlig (le agallamhan-bhideo 3:58+4:21)
* BBC Naidheachdan 2019-12-17: Dragh gun toir suidheachadh Bhòrd na Gàidhlig buaidh air inbhe a' chànain
* BBC Naidheachdan 2020-12-17: Bòrd a’ cur an aghaidh gluasaid
Roinn-seòrsa:Buidhnean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Gàidhlig
|
[Wikipedia:gd] Foghlam
Is e gnìomh a tha ann an fhoghlam. An gnìomh a tha ann an ionnsachadh le amas a thogail comas-inntinn. Air feadh an t-Saoghal is ann air pàrantan a tha am prìomh dhleasdanas foghlam a thoirt do’n cuid cloinne. Ann an iomadh cultur, cuirear clann ri sgoiltean airson foghlam fhoirmeil ann an leughadh, sgrìobhadh agus àireamhachd.
Ann an tìrean bochda 's an treas domhain chan fhaigh h-uile pàiste cothrom air a' bhun-fhoghlam a tha ann leughadh, sgrìobhadh agus àireamhachd ach ann an tìrean beartaich cuirear dleasdanas laghail air pàrantaibh a chuir an clann aca dhan sgoile. Ann an Alba (mar eisimpleir de dùthaich a bhuineas don chiad domhain), is fheadar do clann eadar 5 agus 16 bliadhnaichean a dh'aois a bhi ann an fhoghlam làn-tìde. Is ann leis an stàit fhéin a tha an cuid as motha de sgoiltean an Alba, tha iad maoinichte a-mach à cìsean na dùthcha agus chanar "sgoiltean poblach" riutha.
Alba
Tha da rang de sgoil anns an t-siostam Albannach an-dràsta, bun-sgoiltean a bhitheas ag foghlam clann air fad na 7 bliadhnaichean eadar 5 agus 12 bliadhna dh'aois agus àrd-sgoiltean a bhitheas ri foghlam clann eadar 12 agus 18 bliadhna dh'aois, ged a tha e ceadaichte do dh’òigridh cùl a chur ri foghlam na sgoile aig aois 16. Leanaidh clann air feadh Alba clàr-oideachaidh coitcheann 5-14, bho chòig bliadhna dh'aois gu ceithir-deug, cuairt-fhoghlaim a leanas a-steach dhan àrd-sgoil. Aig toiseach na treas bliadhna àrd-sgoile feumaidh na sgoilearan 8 cuspairean fa-leth a roghainn, a bhitheas iad a' leantainn chun na h-Ìre Choitcheann. Feumaidh an roghainn pearsanta gabhail-steach Matamataig, Beurla, aon saidheans, aon chùrsa teicniuil agus cànan eile. Suidhidh na sgoilearan deuchainn airson barantas nàiseanta aig an Ìre Choitcheann aig deireadh na 4mh bliadhna (aois 16). As déidh deuchainn na h-Ìre Coitcheann, roghnaichear suas ri 5 cuspair airson cùrsa chun Àrd-ìre. Is e deuchainn matriculation airson inntrigeadh do chùrsaichean oilthigh a tha 's an Àrd-ìre. Suidhear an Àrd-ìre aig 17 bliadhna dh'aois agus b'e seo an aois aig am biodh oileanaich Albannach gu traidiseanta ag inntrigeadh oilthigh. Anns an latha an diugh, is àbhaist do sgoilearan a' fantainn 's an Àrd-sgoil bliadhna eile, a ghabhail tuilleadh chùrsaichean Àrd-ìre neo lìonadh a-mach an cuid fhoghlam le cuspairean nach do rinn iad aig ìre choitcheann 's a' chiad dol a-mach, neo a' leantainn cùrsa nas adhartaiche ris an chanar "Sàr-àrd-ìre". Tha teagamhan mu deidhinn luach an chùrsa seo mu dheireadh o chionn 's gu bheil a h-inbhe gu ìre mhòir co-ionnan leis a' chiad bliadhna de sgrùdadh oilthigh.
Faic cuideachd
* Foghlam tro Mheadhan na Gàidhlig
* Trèanadh teagaisg
Roinn-seòrsa:Foghlam
|
[Wikipedia:gd] Am Mòd Nàiseanta Rìoghail
'S e am Mòd Nàiseanta Rìoghail am prìomh thachartas cultarach ann an saoghal na Gàidhlig, a rèir An Comunn Gàidhealach, am buidheann a chuir am Mòd air bhonn ann an 1874.
B'e tachartas farpaiseach neo-dhreuchdail, do dh'òigridh agus inbhich, a th'anns a Mhòd. Tha farsaingeachd de cho-fharpaisean ann, m. e.: co-fharpaisean beul-aithris, seinn 's an t-seann nòs,
òrain Gàidhlig is còisirean Gàidhlig, ceòl traidiseanta, co-fharpaisean ionnstramaidean, a' gabhail a-steach fìdheall, a' Phìob Mhòr, clàrsach amsaa.
Bidh co-fharpaisean ann air litreachas, leughadh bàrdachd no a' Bhìobaill cuideachd.
Bidh iomain agus ball-coise ann cuideachd agus bidh prògram eadar dhealaichte ann gach bliadhna, air Iomall a' Mhòid, le ceòl, bùthan-obrach agus òraidean.
Bidh na co-fharpaisean a' tarraing mòran dhaoine chun a' Mhòid. Mar is trice bidh na h-àireamhan gu math àrd, gu h-àraid ann am farpaisean na cloinne.
Leis an t-sianal ùr bidh am Mòd ri fhaicinn air BBC Alba.
Ionadan
Farpaisean móra
* Dràma
* Crùn na Bàrdachd
* Bonn Òir a' Chomuinn Ghaidhealaich
* Farpais an t-Seann Nòis
* Cuach Cuimhneachan Mairead NicDhonnchaidh
* Sgiath MhicShimidh agus Thulaich Bhàrdainn
Faic cuideachd
* Còisirean Gàidhlig
* An Comunn Gàidhealach Ameireaganach
Iomraidhean
Ceanglaichean a-mach
* Am Mòd (Gàidhlig)
* Am Mòd: Ionadan gach bliadhna
Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Gàidhlig
*
|
[Wikipedia:gd] Agnostachd
Tha agnostachd 'na bheachd nach gabh fhiosrachadh a bheil dia ann gus nach eil.
An neo-làthaireachd de "gnosis" no eòlas. An creideamh feallsanta nach eil eòlas de Dhia comasach idir air sgàth de na bacadhan ann-fèin ‘s do-cheannsachail den inntinn daonna. Mar as trice tha e a’ cur an aire a’ bhrìgh de bhith "às aonais eòlas " air rudeigin. A-rèir feadhainn ‘agnostican’, chan eil e ach ag ràdh a tha an eòlas beag 's bacte. Faodaidh bi duine “air nach eil fios " air ge be dia ann no às gun creideamh mu dheidhinn dia agus uime sin na ain-diadhach. Ach, tha cuid eile daoine ann a bhios a’ toirt creideas do dhia ‘do-aithnichte’ agus air an adhbhar sin faodaidh bith, gu cubhaidh , a’ faighinn an t-ainm agnostics cuir orra cuideachd. Seo fear de na adhbharan carson a tha iomadh ain-diadhach a’ seachnadh cur gu feum am facal agnostic a thoir dealbh air am beachd-smaointean. Uaireannan, mura bheir duine tuilleadh mìneachaidhean air am beachdan, misnichidh cur gu feum am facal agnostic a’ troimh chèile.
Chaidh am facal a cruthachadh le T.H. Huxley timcheall air a’ bhliadhna 1870 agus bha e esan a bha, a dh’aindeoin na fìrinn nach robh esan an cruthadair dem bun-bheachd, a ghaisgeach as ainmeile san dàrna leth den linn 19mh.
Daoine Ainmeil
* Somerset Maugham
* Frederick Sanger
* José Luis Rodríguez Zapatero
Roinn-seòrsa:1911 Breatannach
Roinn-seòrsa:Creideamh
|
[Wikipedia:gd] Geòlas
right|200px|thumb|Đavolja Varoš (Bail' an Diabhail) anns an t-Sèirb.
Is e eòlas-talmhainn neo sgoil-chreige an saidheans nàdarra a sgrùdas stuth agus cruth na talmhainn.
Suas dhan 18mh linn, bha feallsanaichean Eòrpach a' creidsinn nach robh an talamh ach mu 7000 bliadhna dh'aois. Is e an sgeul a dh'adhbharaich am beachd sin an sgeul on Bhìobaill gun do chruthaich Dia an talamh ann an seachd latha agus na sgeulachdan as dèidh siud a thaobh na clann de Àdhamh agus Eubha. Oir bha daoine a' creidsinn gur e an dearbh fhìrinn a bha anns a' Bhìoball mun chùise seo.
Chuireadh ceistean doirbhe an aghaidh am feallsanachd seo ro deireadh an 18mh linn.
Àiteachan inntinneach a thaobh geòlas.
* Gleann Bhaltois
* An Gleann Mòr no Gleann na h-Albann
* Hawaii
* Na Himalayan
* Innis Tìle
* Sealainn Nuadh
Creagan
* Clach
* Cailc
* Clach-ghainmhich
* Clach-ghràin
* Criadh
Rudan geòlach
* Beinn-theine
* Crith-thalmhainn
talmhainn
*
|
[Wikipedia:gd] Eòlas-inntinn
thumb|Postar airson Meur na h-Alba de Chomann Saidhgeolais Bhreatainn
‘S e sgrùdadh saidheansail na h-inntinne, na h-eanchainne agus giùlain a th’ anns an eòlas-inntinn (ainmean eile: inntinn-eòlas / saiceolas / saidhgeolas). Tha na cuspairean a’ gabhail a-steach smaoineachadh, lèirsinn, cuimhne, neurò-eòlas, sgilean gluasadach, tòcaidhean, giùlan ainmhidhean, fàsmhorachd phàistean, sòisealta, pearsantachd. Am measg nan dreuchd tha clionaicail, comhairleachadh, spòrs agus slàinte, obair, foghlam, eucoireachd.
Roinn-seòrsa:Eòlas-inntinn
|
[Wikipedia:gd] Comunn Oiseanach Oilthigh Ghlaschu
thumb|Suaicheantas a' Chomuinn
Chaidh Comunn Oiseanach Oilthigh Ghlaschu a stèidheachadh ann an 1831 agus is e an dara comann as sine air a' champus. Bhon a bhith na chomann deasbaid Gàidhlig, tha e air leudachadh gu bhith na bhuidheann a tha a' brosnachadh ùidh ann an Gàidhlig agus cultar nan Ceilteach fad is farsaing ach gu h-àraidh a-measg nan oileanach aig Oilthigh Ghlaschu.
Amasan
* Gus cànan nan Gàidheal a bhrosnachadh air agus taobh a-muigh a champus.
* Gus deasbad air cuspairean ùidheal a chur air bhonn am measg buill a' chomainn.
* Gus ballrachd a' chomainn a tharraing còmhla tro ghnìomhan sòisealta.
* Gus ionnsachadh na Gàidhlig a bhrosnachadh.
Ceanglaichean a-mach
* An Comunn Oiseanach air Facebook
* Sgeul na Gàidhlig aig Oilthigh Ghlaschu: 19mh & 20mh linn: An Comunn Oiseanach
* Sgeul na Gàidhlig aig Oilthigh Ghlaschu: Sreath-dheilbh: Oiseanaich
Roinn-seòrsa:Buidhnean Gàidhlig
|
[Wikipedia:gd] Feallsanachd
‘S e sgrùdadh cheistean bhunasaich a th’ ann am feallsanachd agus tha i a’ cur ceistean mu bheò-bhith, eòlas, luachmhorachd, reusan, inntinn agus cànan. Canar feallsanaiche ri neach a nì feallsanachd.
Feallsanaich Greugach
* Plato
* Thales
* Anaximander
* Pythagoras
* Heraclitus a Ephesus
* Xenophanes
* Parmenides
* Leucippus
* Democritus
* Protagoras
* Empedocles
* Epictetus
Feallsanaich Albannach
* Adam Smith
Feallsanaichean Eile
*Lucrețiu Pătrășcanu
Feallsanaich bhon taobh an ear
* Gautama Buddha --
* Confucius --
* Lao Zi --
* Rhazes --
* Mencius --
* Zhuang Zi --
* Xun Zi --
* Nagarjuna --
* Bodhidharma --
* Shankara --
* Dogen --
* Zhu Xi --
* Feng Youlan --
* Sarvepalli Radhakrishnan
Sgoiltean
*Stòthachd
Roinn-seòrsa:Eòlas
|
[Wikipedia:gd] Diadhaireachd
'S e ionnsachadh creideamh a tha ann an diadhaireachd.
'S e rannsaiche ann an diadhaireachd a tha ann an diadhair, mar eisimpleir Naomh Augustine à Hippo, Thomas Aquinas, Martin Luther, Iain Knox, Ásgeir Ásgeirsson, Jean Calvin, Søren Kierkegaard, Tryggvi Þórhallsson, Dietrich Bonhoeffer, Alasdair Mac an t-Saoir, Leonardo Boff agus Ridseard Holloway.
Roinn-seòrsa:Creideamh
Roinn-seòrsa:Diadhaireachd
|
[Wikipedia:gd] Eaconomaidh
Is e a tha ann an eaconomaidh an iomlanas de cosnadh beòshlainte a tha muinntir ris, agus na daoine fa-leth a' dèanamh malairt le chèile. Chanar "eaconomaidh ionadail" ri leir-suim na gnìomhan a tha muinntir sgìreil a' gabhail fo làimhe, Chanar "eaconomaidh roinneil" ri leir-suim na gnìomhan ann an roinn dhùthaich. Chanar "eaconomaidh nàiseanta" ris an leir-suim de gnìomhan taobh a-steach ranntairean nàiseanta.
Bancaireachd
Is e gnè gnìomhachais a tha a' buntainn ris an treas roinn gnìomhachais (roinn na seirbhis) a tha ann a bancaireachd. Dh'fhàs an bancaireachd a-mach as gnìomhachas de na luchd-iasaid, a leig airgid a mach air iasad, airson airgead-reidh, cho fada air ais ri linne a' Bhìobuill.
* Banca na h-Alba
* Banca Rìoghail na h-Alba
* Banca Dail Chluaidh
Aistean co-cheangailte
* Eaconomaich Ainmeil
* Duais Nobel ann an Eaconomachd
Roinn-seòrsa:Eaconomachd
|
[Wikipedia:gd] Dannsa
thumb|right|Dannsa anns an stoidhle tràidiseanta
Is e a tha ann an dannsa, gluasad an comh-ruith le ceòl. Lorgar dannsa ann am muinntirean tùsanach, mar as trice an co-bhonn le gnàthan-chreideimh. Am measg muinntirean nas leasaichte, nochdaidh dannsaichean ann an co-theacs sòisealta, còmhla ri neo saor bho ghnàthan-chreideimh.
Gun teagamh tha taobh spioradail ri dannsa, ged a bhiodh sin a' nochdadh ann an aoradh do dhiathan pàganach, an comharrachadh co-bhonnan sòisealta treubhach neo an comharrachadh sunnd pearsanta.
Maighstirean-Dannsaidh Ainmeil
* Francis Peacock
* John Reid
* James Scott Skinner
* Nathaniel Gow
Cluicheadairean Dannsa
* Martyn Bennett
* Mata Hari
* Paul Oakenfold
Modhan Dannsa
* Foxtrot
* Funky Chicken
* Dannsa Dùthcha Albanaich
Roinn-seòrsa:Cultar
|
[Wikipedia:gd] Geama
thumb|right|200px|Taibhleas, dealbh às na Meadhan-Aoisean
'S e siostam no structar airson cluiche a tha ann an geama is e an dòchas foirmeil le riaghailtean sgrìobhte, mar eisimpleir tàileisg, no mi-fhoirmeil mar na geamaichean a cluicheas clann san raon-cluiche.
Sgrìobh Wittgenstein air mìneachadh na geamaichean gun do dh'ionnsaich clann na tha am facal 'geama' air tro eisimpleirean.
Geamaichean
* Dàmais
* Pòcair
Iomraidhean
*
|
[Wikipedia:gd] Eadar-lìon
thumb|300px|Dealbh de na slighean aig pàirt dhen eadar-lìon leis an Opte Project
'S e rian de lìonraidhean choimpiutairean air feadh an t-saoghail a tha san eadar-lìon. Tha an lìonra mòr seo a' gabhail a-steach na milleanan de lìonraidhean prìobhaideach, poblach, malairteach, acadamaigeach no feadhainn stàite.
Bidh daoine a' cleachdadh brabhsairean-lìn gus am fiosrachadh a tha air an lìon a bhrabhsadh mar is trice, a' cleachdadh rudan mar sgrìobhainnean hypertext le ceanglaichean eatarra.
Às dèidh 1995, dh'fhàs àireamh chleachdaichean an eadar-lìon a cheud uiread. San latha an-diugh, tha aon tritheamh àireimh-sluaigh na saoghal nan cleachdaichean an eadar-lìon.
Faic cuideachd
* CSS
Eachdraidh an Eadarlìn
* Tobar an Dualchais: Coinneach MacÌomhair a’ bruidhinn ri Dòmhnall Uilleam Stiùbhairt ann an 1995 mun rud ùr WWW
* WebArchive: Làrach-lìn SMO thar nam bliadhnaichean (Bha ceangal buan aig SMO ris an Eadarlìon bho 1993-12 agus frithealaiche WWW bho 1994-08)
* Dàna: Linn ùr don Eadar-lìon: HTML5 (2014) agus Speuclairean Ghoogle (2014)
Ceanglaichean dhan taobh a-muigh
* Fiosrachadh mun Ghàidhlig, ge b' e àite anns a bheil e air an eadar-lìon
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Teicneòlas
Roinn-seòrsa:Coimpiutaireachd
|
[Wikipedia:gd] Turasachd
thumb|Bùth airson luchd-turais ann an Dùn Èideann
'S e còmhdhail le toil agus an gnìomhachas chòmhdhail le toil a tha ann an turasachd.
'S urrainn do turasachd a bhith cudromach ann an àitichean radharcach, mar eisimpleir a' Ghàidhealtachd agus na h-eileanan. Tha brosnachadh turasachd ann an Alba an urra ri VisitScotland, am Buidheann Phoblach Neo-Roinneil a bha na Bhòrd Turasachd na h-Alba.
Ceanglaichean a-mach
* http://www.ceangalg.net/ceangalg-gaidhlig/ceangal-turasachd/?lang=gd. Air a tharraing 11 an Cèitean 2016.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Giùlan
Roinn-seòrsa:Turasachd
|
[Wikipedia:gd] Ealain nan Ceilteach Pàganach
thumb|Pìos ealain à 480 BC, a chaidh a lorg ann an Vix, an Fhraing
Ealain nan Ceilteach Pàganach
Tha ìomhaighean bheathaichean sònraichte rim faicinn anns na làmh-sgrìobhainnean Ceilteach-Eileanach de na 7mh agus 8mh linntean. An toiseach ann an Leabhar Darú, thàinig eileamaidean còmhla bho thrì tùsan: ealain nan Ceilteach pàganach, ealain nan Lochlannach/Gearmailteach, agus ealain bho sgìre na Mara Meadhanach: Byzantium nan Greugach agus an Ròimh. Ann an Leabhar Cheanannais agus ann an Soisgeulan Lindisfarne chaidh an cothlamadh a leasachadh gu iomlanachd.
Tha e iomchaidh coimhead air eisimpleirean ealain bho na tùsan a lean dhan chothlamadh, agus air na h-eileamaidean mar a nochd iad anns na làmh-sgrìobhainnean.
Hallstatt agus La Tène anns an Roinn-Eòrpa
Thàinig na Ceiltich bho mheadhan agus bho thaobh an ear na Roinn Eòrpa, agus ghiùlain iad comharraidhean bhon àirde an ear a dh'ionnsaigh na h-àirde an iar. Dh'èirich cultar nan Ceilteach ri taobh cultar nan Illyrian. Bha an dà chultar ceangailte aig àm Hallstatt a thaobh dòighean cleachdadh iarainn agus umha. Nochd sìobhaltas Ceilteach La Tène mun chòigeamh linn R.C. bho fhreumhan cultar Hallstatt.
Sgaoil sìobhaltas La Tène bho sgìre bhreith stoidhle ealaine La Tène. Bha treubhan Ceilteach pàganach ag imrich air feadh na Roinn Eòrpa iomadh uair fad nan linn R.C.
Siubhal
A bharrachd air siubhal air talamh ann an carbadan agus air eich, bhiodh na Ceiltich phàganach a' siubhal air sàl agus uisge. Bha an fheadhainn a bha air iomall a' chuain agus an fheadhainn a bha a' fuireach air bruthaich nan aibhnichean math air eathraichean a thogail. Shiubhail iad air na h-aibhnichean mòra anns an Roinn Eòrpa agus cuideachd air a' mhuir.
Fada ro linn na Crìosdaidheachd, bha na Ceiltich a' malairt ri daoine ann an sgìre na Mara Meadhanach, ris na Greugaich agus ris na Etruscanaich. Gu h-àraidh, bha iad a' malairt ri baile Massalia, air Inbhear na Rhône, tìreachas Greugach a chaidh a stèidheachadh mu 600 R.C. le Phocaeans bho Aisia Bheag, rud a cheangail Massalia ri sgìre mhalairt gu math farsaing.
Gu cunbhalach, ghabh na Ceiltich ri dòighean obrachaidh ùra ann an umha, òr, airgead, agus iarann, agus chleachd na Ceiltich iad còmhla ri dòighean obair-chiùird a bha aca mu thràth.
Mar thoradh air malairt, nochd cumaidhean agus ìomhaighean ann an ealain nan Ceilteach a thàinig bho àiteachan fad air falbh, mar Inbhear na Danube, na Monaidhean Charpathia, Thrace air a' Cheann-tìre Balkan, Anatolia, Beanntan Cabhcas, Àirdean Meadhanach na Ruis, agus Steipichean Meadhan na h-Àisia. Ghabh na Ceiltich ri ìomhaighean agus ornaidean a bha cumanta am measg nan slògh coigreach agus chleachd iad iad anns an dòigh aca fhèin.
Eoin is Beathaichean
thumb|Cù Wallertheim, à linn chultar La-Tène
Cho tràth ri linn chultar Hallstatt, bha iomadh ìomhaigh eòin agus beathaich ann an ealain nan Ceilteach. Cha b' e comharradh coimheach a bha sin idir: bha eòin agus beathaichean cudthromach ann an creideamh nan Ceilteach pàganach.
Is ann air sàilleabh 's gun robh na Ceiltich a' gluasad air feadh Mòr-thìr na Roinn Eòrpa gu bheil a' chuid as motha den stuth a dh'fhàg iad 's a chaidh a lorg caran beag. Dh'fhàg iad rudan a ghabhadh a ghiùlan gu furasta, mar seudraidh, acfhainn carbaid, armachd agus acfhainn airson eich. 'S ann bho uaighean a thàinig cuid mhòr de na nithean seo.
Gabhaidh cumadh ealain Etruria no ealain na Grèige clasaigich fhaicinn anns a' chlagan-fìona Cheilteach bho linn La Tène a chaidh a lorg ann am Basse-Yutz, Moselle. Tha bonn a' chlagan Etruriach agus tha bàrr a' chlagan Ceilteach. Tha beathaichean agus eun La Tène air bàrr a' chlagan.
Ealain nan Ceilteach Eileanach ro linn Crìosdaidheachd
Dìreach mar a bha structar sòisealta nan Ceilteach anns an Roinn Eòrpa, bha dòigh-beatha an t-sluaigh ann an Èirinn agus ann an Alba stèidhichte air structar sòisealta treubha. Ro linn na Crìosdaidheachd, bhiodh luchd-ealain a' dèanamh an cuid obrach airson uaislean mar rìghrean, ridirean agus ghaisgich.
Bhiodh uaislean na dùthcha ag iarraidh obair ealain mar seudraidh agus armachd. Cha robh togalaichean sòghail cudthromach dhaibh.
Chaidh ceanglaichean cultarach agus poileataigeach a stèidheachadh eadar na h-Eileanan Breatannach agus an Roinn Eòrpa aig an àm a bha na Ròmanaich ann an Sasainn. B' ann an sin a nochd an creideamh Crìosdaidh airson a' chiad uair. Ach cha tug na Ròmanaich buaidh mhòr air cultar na h-Èireann neo na h-Alba.
Anns an roinn mu dheireadh de stoidhle La Tène Eòrpach, bha cumaidhean lùbte agus cuairteagan a' faighinn prìomh àite anns an ealain. Gidheadh, anns an Roinn Eòrpa, fo bhuaidh cultar nan Ròmanach, chaidh ealain na roinne mu dheireadh de linn La Tène a chrìonadh gu stoidhle nach robh idir cho beòthail 's a bha e aig an toiseach.
'S ann an Èirinn agus ann an Alba a chaidh feadhainn de na h-eisimpleirean as fheàrr den roinn mu dheireadh de chultar La Tène a chruthachadh. Mhair sàr-ealain La Tène sna àiteachan sin gu ruig an àm nuair a ràinig an creideamh Crìosdail.
Chì sinn tè de na h-eisimpleirean as fheàrr de La Tène Eileanach anns a' chlogaid umha airson capaill a chaidh a lorg ann an Torrs, Siorrachd Cille Chuithbeirt, Alba. Tha ceann eòin air ceann-deiridh an dàrna adhairc.
Co-dhùnadh
Is urrainn dhuinn faicinn gun robh na Ceiltich, feadh nan linntean, gu tric a' gabhail ìomhaigh neo eileamaid ealain a bha aig sluagh eile, agus ga chleachdadh ann an dòigh eadar-dhealaichte. Gu h-àbhaisteach, bhiodh iad ag atharrachadh an rud a fhuair iad agus ga dhèanamh nas sìmplidh. Bha ealain nan Ceilteach stèidhichte air eileamaidean teibidh (eas-cruthach) gu ìre mhòr: cha robh i riamh stèidhichte air fìorachas (rèalachas).
Bha òrdugh an luchd-ealain Cheiltich stèidhichte air cumaidhean lùbte agus snìomhach gu ìre mhòr. Bha ceàrdan-umha a' cleachdadh phàtranan lùbte neo ceart-cheàrnach air seudraidh agus armachd. Bhiodh iad ag atharrachadh ìomhaighean eòin agus beathaich agus a' dèanamh chumaidhean lùbte nach robh idir nan leth-bhreac de na tha sinn a' faicinn ann an nàdar.
Gabhaidh seo fhaicinn anns an ealain Cheiltich, agus gu h-àraidh anns an ealain Cheiltich anns na h-Eileanan Breatannach, gun robh an aon rud a' tachairt gu cunbhalach. Bhiodh na ceàrdan-umha agus ceàrdan-airgid ag atharrachadh nì air an robh cumadh lùbte bho chruth sìmplidh neo-sgeadaichte gu nì air an robh cinn beathaich no cinn eòin.
An Cathach
Leabhar Darú
Soisgeulan Lindisfarne
Leabhar Cheanannais
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Creideamh
Roinn-seòrsa:Pàganachd
Roinn-seòrsa:Ceiltich
Roinn-seòrsa:Ealain
|
[Wikipedia:gd] Teicneòlas
thumb|Speuradair
Is e a tha ann an teicneòlas an àlach de sgilean agus fiosrachadh a tha sònraichte ri cruthachadh goireasan de gach seòrsa.
Aithnichear anns an latha an diugh trì inbhe de teicneòlas: Teicneòlasan Ìosail, Teicneòlasan Meadhanach agus Ard Teicneòlasan.
Mar sin tha teicneòlas (ged nach eil e ach aig ìre ìosal) an dèanamh bogha agus saighead le ceann cloiche. Feumaidh muinntir a' chiad dhomhainn a bhi faiceallach co-dhiù nuair a bhios iad a' measadh teicneòlasan simplidh - oir ged nach eil na teicneòlasan fa-leth seo stèidhichte air saidheans mar a bhiodh sinn ga tuigsinn, tha eòlas agus sàr-sgilean aig tùsanach air bith a tha comasach a dhèanamh faobhar-ghearraidh a spealg cloiche.
Thoisich sàr-eòlaich a dh'aithnich seo rè na beagan bliadhnaichean a chaidh, bu sònraichte an Canada, far a bheil 's an latha an diugh colaiste neo dha a' tairgse cùrsaichean an "teicneòlasan tùsanaich" air toiseach a dh'aithneach.
Tuigear, bho na facail as àirde, gu bheil roinn de teicneòlas sònraichte ri gach roinn gnìomhachais. Nas àirde a bhios inbhe de teicneòlais, nas eagnaidh a bhios na rudan dèanta leis na teicneòlaich.
Tha obraichean (neo innealan) mar "rathad-iarainn" nam deagh eisimpleir den dòigh a tha teicneòlas fa-leth sònraichte ri gach seòrsa muileann, agus tha diofar seòrsaichean rathad-iarrainn a' crochadh air teicneòlasan aig ireaibh eadar-dhealaichte. Anns an 17mh Linn, cha deach cleachdadh air gadaibh iarrainn ach air maidibh fiodha.
Glèidhear na carbadan air na gadaibh leis na slisean agus sin a h-aon prionnsabal a tha cleachdta 'san lath an diugh ged is a tha "An teicneòlas air gluasad ar adhart gus an aite cuibhlean fiodh a ruithe aig 2mph air gadaibh fiodh, chì sinn trèanaichean sar-luatha le cuibhlean stàilinn a ruith aig 300 mìle san ur air gadaibh stàilinn.
*
|
[Wikipedia:gd] Glaschu
'S e am baile as motha ann an Alba a th' ann an Glaschu [IPA: ˈɡ̊ɫ̪as̪əxu] (Beurla: Glasgow, a' Bheurla Ghallta: Glesgie no Glesca) ged as e Dùn Èideann prìomh-bhaile na dùthcha.
'S e fear de na 32 ùghdarrasan ionadail ann an Alba a tha ann. Tha freumhan an ainm stèidhichte air glas + cu, a' ciallachadh "sloc glas/gorm" anns a' Bhriothannais. Tha e suidhichte ann an taobh an iar na h-Alba air Abhainn Chluaidh ann an Srath Chluaidh. Chaidh a stèidheachadh anns an 6mh linn leis an Naomh Mungan (ris an canar Ceanntighearna neo Kentigern cuideachd) air an àite far a bheil a' chathair-eaglais (a thòisich air a togail anns an 12na linn) an-diugh.
Tha an dàrna oilthigh as sine ann an Alba anns a' bhaile (bho 1451, an ceathramh as sine anns a' Bhreatainn). Le còmhdhail tombaca, gàrraidhean-iarainn agus gnìomhachas eile, bha An Dàrna Cathair san Ìompaireachd ("The Second City of the Empire") air Glaschu aig deireadh 19mh linn. Chaidh gnìomhachas trom anns a' bhaile a chrìonadh gu mòr aig deireadh an fhicheadamh linn, ach dh'èirich leas-gnìomhachas, m.e. roinn ionmhasail, turasachd agus coimpiutaireachd, agus lorg rannsachadh ann an 2005 gun robh làn-thoradh dùthchail gach pearsa nas motha anns an Rìoghachd Aonaichte dìreach ann an Lunnainn agus Dùn Èideann. Chaidh an STUC a stèidheachadh an seo ann an 1897.
Ceàrnan
thumb|300px|left|Uàrdan Ghlaschu. 1. Linn 2. Newlands/Auldburn 3. Greater Pollok 4. Craigton 5. Govan 6. Pollokshields 7. Langside 8. Southside Central 9. Calton 10. Anderston/City 11. Hillhead 12. Partaig an Iar 13. Garscadden/Scotstounhill 14. Drumchapel/Anniesland 15. Maryhill/Kelvin 16. Canal 17. Springburn 18. East Centre 19. Shettleston 20. Baillieston 21. North East
Ged a bha caochladh thuineachaidhean airson nam mìltean de bhliadhnaichean far a bheil Glaschu na laighe aig an àm a tha an làthair, chaidh a' bhaile fhèin a stèidheachadh le Naomh Mungo timcheall eaglais far a bheil an Cathair-eaglais Ghlaschu an-diugh. Rè nan linntean, sgaoil am baile gu mòr anns gach àird, thar Abhainn Chluaidh mar an ceudna, agus thionndaich iomadh clachan is baile eile gu pàirt den chathair. Tha e a-nis ann an crìch ri Rinn Friù agus Bruach Chluaidh gu taobh an iar. Chaidh Comhairle Baile Ghlaschu a chuir air bonn ann an 1996 agus tha 21 uàrdan fon smachd aice a-nis.
Meadhan na Cathrach
Tha Meadhan na Cathrach air a chuairteachadh le Abhainn Chluaidh air a thaobh a deas, leis an t-Sràid Àird is Margadh an t-Salainn air a thaobh an ear, agus air a thaobhan a tuath is an iar leis a' mhòr-rathad M8 a chaidh a thogail eadar 1968 agus 1972. Tha iomadh àite agus togalach cudromach suidhichte ann am meadhan na cathrach, m.e.:
* Ceàrnag Sheòrais le Seòmraichean na Cathrach ("City Chambers" sa Bheurla), far a bhios Comhairle Baile Ghlaschu a' coinneachadh;
* stèidheachaidhean foghlaim mar Oilthigh Srath Chluaidh no Conservatoire Rìoghail na h-Alba;
* an dà stèisean rèile as motha ann an Glaschu (Glaschu Mheadhain is Glaschu Sràid na Banrighinn);
* an togalach agus an taigh-còmhnaidh as sine anns a' chathair aig ceann na Sràide Àirde, fa leth Cathair-eaglais Ghlaschu agus "Provand's Lordship";
* làthairean cultarach mar Thaigh-cluiche Rìoghail, Talla Consairt Rìoghail Ghlaschu no Gailearaidh Ealain Ùr-nòsach
* àrainnean bhùthan mar Shràid Bhochanan, Sauchiehall Street no Ionad Naomh Enoch.
Ceann an Iar
Tha Ceann an Iar air a' cheàrn dìreach ri taobh Meadhan na Cathrach, ged a tha farsaingeachd na h-abairte a' fàs. Tha Abhainn Cheilbhinn a' ruith tron cheàrn ro a comar le Abhainn Chluaidh. Am measg nan àiteachan cudromach ann tha Oilthigh Ghlaschu, Pàirc Kelvingrove (anns a bheil Gailearaidh Ealain is Taigh-tasgaidh Kelvingrove), taigh-tasgaidh còmhdhail ann an Taigh-tasgaidh Taobh na h-Aibhne agus Gàrradh Lusan Ghlaschu. 'S ann ann an Ceann an Iar a tha Partaig, a' phàirt Ghlaschu as motha a tha co-cheangailte ris a' Ghàidhlig agus na Gàidheil, le buidhnean mar Comhairle nan Leabhraichean.
Ceann an Ear
Tha Ceann an Ear Ghlaschu a' sìneadh bho Mheadhan na Cathrach gu siorrachdan Lannraig a Tuath is Lannraig a Deas. Dlùth ri Cathair-eaglais Ghlaschu tha cladh air a bheil Cladh Mór Ghlaschu; beagan a deas air tha pàirc Lèanag Ghlaschu leis taigh-tasgaidh Lùchairt a' Phobaill. Tha taigh-grùide Wellpark Brewery far a bheil Tennent's Lager air a dhèanamh, margaid ainmeil Barrowland agus ionad-cluiche ball-coise aig C.B. Celtic (Celtic Park) ann cuideachd. Ge-tà, 's e sònaichean taigheadais mar Charntyne agus Easterhouse a tha a' cruthachadh pàirt as motha dhen cheàrn.
Taobh a Deas
Thathar Taobh a Deas air a' phàirt de Ghlaschu a tha deas air Abhainn Chluaidh. Ged as e gu mòr ceàrn còmhnaidheach a tha innte, tha caochladh fheartan ainmeil ann, m.e. na prìomh-àrosan aig a' BhBC Scotland agus an STV, lann-cluiche buill-choise nàiseanta Pàirc Hampden no grunn phàircean, agus ionad-cluiche ball-coise aig C.B. Rangers Lann-cluich Ibrox (Ibrox Stadium) ann cuideachd. Nam measg Pàirc Dùthcha Pollok, an tè as motha ann an Glaschu anns a tha an cruinneachadh ealain cliùiteach Cruinneachadh Bhurreill. Tha mòran iomall-bhailtean agus bailtean-eisimeil aig Glaschu anns na siorrachdan an cois a' bhaile, m.e. An Ruadh-Ghleann agus Camas Long ann an Siorrachd Lannraig a Deas no Giofnag ann an Siorrachd Rinn Friù an Ear. Tha Gort a' Bhaile ann cuideachd.
Glaschu a Tuath
Tha Glaschu a Tuath a' sgaoileadh gu Bruach Chluaidh ann an Siorrachd Dhùn Bhreatainn an Iar agus Cille Phàdraig Ùr, Muileann-Ghaidh agus Drochaid an Easbaig ann an Siorrachd Dhùn Bhreatainn an Ear. Lorgar ann an dà chuid ceàrnan nas beartaiche mar Thaobh Cheilbhin a Tuath ann an Cnoc Mhoire, ceàrnan ath-ghinte mar Ruchill agus ceàrnan nas bochda mar Phàirc Phosail no Sighthill far a bheil as àirde àireamh nan comraichean. Tha Rathad-Uisge Fhoirthe is Chluaidh a' ruith troimhe: canàl a bha glè chudromach airson eaconomaidh a' bhaile anns an 19mh linn, mar a bha factaraidh airson pùdair gealachaidh Naomh Rollox ann an Allt an Fhuarain, aig aon àm factaraidh ceimigeach nas motha anns an t-saoghal.
Sluagh-thomhas
Tha Glaschu na cathair le àireamh-shluaigh as motha ann an Alba airson na linntean. Eadar na 1920an is na 1960an bha barrachd air aon mhillean duine a' fuireach anns a' chathair, leis an àireamh a bu mhotha air a' chlàradh ann an 1931, nuair a ràinig e 1,088,000.
A rèir a' chunntais-shluaigh 2011, bha 593,200 duine a' fuireach ann. Mar an ceudna, bha dùbhlachd sluaigh na bu mhotha ann an Glaschu na ann an comhairle ionadail eile sam bith anns an dùthaich, .i. 3,395 duine airson cilemeatair ceàrnagach (no 1,311 duine airson mìle ceàrnagach). Cuideachd, tha dòchas-beatha as lugha anns an Rìoghachd Aonaichte ann an Glaschu: ann an 2011, b' e sin 71 bliadhna airson fireannaich agus 78 airson boireannaich (bha na cuibheasan 75 agus 80 airson Alba air fad).
Leis an in-imrich eachdraidheil bhon Ghàidhealtachd is na h-Eileanan do Ghlaschu, tha coimhearsnachd gu dàimheach mòr den luchd-labhairt na Gàidhlig ann. Gu ruige 7/4/2013, chan deach toradh a' chunntais-shluaigh 2011 fhoillseachadh, ach aig àm a' chunntais-shluaigh 2001, bha 0.94%, .i. beagan nas lugha na 6,000 duine, ga bruidhinn ann.
Giùlan
Rathad-iarainn
thumb|right|Sràid na Banrighinn
Tha siostam mòr giùlan ann an Glaschu. Tha Stèisean-rèile Meadhan Ghlaschu agus Sràid na Banrighinn nam prìomh stèisean-rèile ann an Glaschu. Tha seirbheisean ann bho Chentral Station gu Alba a Deas, Glaschu a Deas agus Sasainn agus seirbheisean bho Sràid na Banrighinn gu Alba a Tuath agus Dùn Èideann.
Fo-rèile
Dh'fhoillsich rèile fon talamh Ghlaschu no Glasgow Subway air 14 Dùbhlachd 1896 mar an treas siostam fo-rèile anns an t-saoghal (as dèidh fo-rèilean Lunnainn agus Budapest). Chaidh a dealanachadh ann an 1937, ach cha do dh'atharraich cùrsa na dà loidhne aice. Tha an "Cearcall a-muigh" a' ruith gu deiseil agus an "Cearcall a-staigh" gu tuathail. 'S iad na stèiseanan (a' leantainn a' Chearcall a-muigh): Pàrtaig – Kelvinhall – Ceann a' Chnuic – Kelvinbridge – St George's Cross – Cowcaddens – Buchanan Street – St Enoch – (fon Abhainn Chluaidh) – Bridge Street – West Street – Shields Road – Pàirc a' Choinein – Cessnock – Ibrox – Baile a' Ghobhainn – (fon Abhainn Chluaidh) – Pàrtaig. 'S e Strathclyde Partnership for Transport (SPT) a tha ag obrachadh na rèile.
Rathaidean
Tha an rathad as trainge ann an Alba, am M8 (o Langbank gu Dùn Èideann) a' ruith tron bhaile, is pàirt dhith na tè de na crìochan Meadhan na Cathrach. Tha rathaidean mòra eile a' sgaoileadh a-mach às-san anns a' chathair: an A82 (air a tha "Rathad Mòr an Iar" cuideachd) taobh Earra-Ghàidheal agus na Gàidhealtachd gu ruige Inbhir Nis, am M80 gu Sruighlea, am M77 gu Cille Mheàrnaig, agus am M74/A74(M) gu Greatna.
Busaichean
thumb|right|Aiseag Rinn Friù
'S e Stèisean Bhusaichean Bochanan am prìomh stèisean bhusaichean anns a' chathair. Tha e stèidhichte ann am meadhan na cathrach, beagan an taobh a tuath air stèisean-rèile Sràid na Banrighinn. 'S e an SPT a tha ag obrachadh an stèisein, ach tha seirbheisean nam busaichean fhèin ag obrachadh le First, McGill's, Stagecoach agus Glasgow Citybus.
Puirt-adhair
Tha trì puirt-adhair faisg air Glaschu: Port-adhair Eadar-nàiseanta Ghlaschu (còd GLA) eadar Glaschu, Pàislig agus Rinn Friù, an dàrna port-adhair as motha ann an Alba (an dèidh Port-adhair Dhùn Èideann); Port-adhair Ghlaschu Phreastabhaig (PIK) aig Preastabhaig (an taobh a tuath air Inbhir Àir); agus Port-adhair Dhùn Èideann (EDI) fhèin.
Aiseagan
Bha iomadh aiseig anns a' bhaile, ach chan eil ach am fear bhon Eochair gu Rinn Friù ag obair tuilleadh.
Foghlam
thumb|right|Sgoil Ghàidhlig Ghlaschu
Tha trì oilthighean ann an Glaschu:
* Oilthigh Ghlaschu, stèidhichte ann an 1451; an dàrna oilthigh as sine ann an Alba;
* Oilthigh Srath Chluaidh, stèidhichte ann an 1796 mar "Andersonian Institute";
* Oilthigh Chailleannach Ghlaschu, stèidhichte ann an 1993 mar choimeasgadh de Ghlasgow Polytechnic agus Colaisde na Banrighinn.
A bharrachd air sin tha Oilthigh na h-Alba an Iar ann am Pàislig, dìreach 7 mìle bho mheadhan Ghlaschu. Cuideachd, tha seachd colaisdean fhoghlaim adhartaich anns a' bhaile: Colaisde Fhearann Anna, Colaisde Chair Dhòmhnaill, Colaisde Bhaile Ghlaschu, Colaisde Stow (a tha a' tairgsinn cùrsaichean Ghàidhlig), Colaisde Ghlaschu a Tuath, Colaisde John Wheatley agus Colaisde a' Thaobh Fhada. Mar sin, tha 168,000 oileanach anns a bhaile, àireamh as motha ann an Alba.[fianais a dhìth]
Tha 29 àrd-sgoiltean, 149 bun-sgoiltean agus trì sgoiltean àraidh ann an Glaschu, nam measg Sgoil Ghàidhlig Ghlaschu, bun-sgoil is àrd-sgoil a' lìbhrigeadh Foghlam tro Mheadhan na Gàidhlig as motha ann an Alba.
Na meadhanan
right|thumb|Ionad a' BhBC aig Pacific Quay
Tha Glaschu na dhachaigh airson mòran mheadhanan a tha ann an Alba, nam measg na stèiseanan telebhisein BBC Scotland, BBC Alba agus STV. Am measg nam pàipearan a tha air am foillseachadh an seo tha The Herald, an Daily Record agus na h-Evening Times. A thuilleadh air seanailean an rèidio aig a' BhBC, tha iomadh rèidio ionadail a' craoladh anns a' chathair, m.e. Celtic Music Radio (1530 kHz, air loidhne), Capital Scotland (105.7 & 106.1 MHz, air loidhne), Clyde 1 (97.0, 102.3, 102.5 and 103.3 MHz, air loidhne), Clyde 2 (1152 kHz, air loidhne), 105.2 Smooth Radio, Real Radio agus 96.3 Real Radio XS.
A' Ghàidhlig ann an Glaschu
Chaidh am Mòd Nàiseanta a chumail ann an Glaschu anns na bliadhnaichean 1895, 1901, 1907, 1911, 1921, 1933, 1938, 1948, 1958, 1067, 1988, 1990 (Baile Ghobhainn) agus 2019.
Tha làrach-lìn fa leth ag innse Sgeul na Gàidhlig aig Oilthigh Ghlaschu.
Thòisich Comunn Sgitheanach Ghlaschu ann an 1865 agus tha e a’ dol fhathast.
Tha Comhairle Baile Ghlaschu air bileag a dheasachadh le fiosrachadh air clasaichean Gàidhlig sa bhaile.
Daoine ainmeil
* Thomas Graham (1805–1869), ceimigear.
* Sir William Ramsay (1852–1916), ceimigear.
* Charles Rennie Mackintosh (1868-1928), neach-ealain.
* Lord Alexander R. Todd (1907–1997), ceimigear.
* Edwin Morgan (1920–2010), bàrd.
* Jimmy Reid (1932–2010), ball aonaidhean-ciùird.
* Stuart Christie (1946), sgrìobhadair.
* Donovan (r. 1947), ceòladair.
* Annabel Goldie (r. 1950), tè-phoileataigs.
* Rosanna Choineagan (r. 1951), tè-phoileataigs.
* Brus Crawford (r. 1955), fear-poileataigs.
* Linda Fabiani (r. 1956), tè-phoileataigs.
* Fearghus Ewing (r. 1957), fear-poileataigs.
* Criosaidh Dick (r. 1934), bana-sgrìobhadair Gàidhlig.
Bailtean co-cheangailte
* 22px Barcelona (An Spàinn)
* 22px Bethlehem (Palastain, o 2007)
* 22px Dalian (Sìona, o 1997)
* 22px La Habana (Cùba, o 2002)
* 22px Lahore (Pagastàn, o 2006)
* 22px Marseille (An Fhraing, o 2006)
* Nürnberg (A' Ghearmailt, o 1985)
* 22px Rostov-na-Donu (An Ruis, 1986)
* 22px Torino (An Eadailt, 2003)
Iomraidhean
Ceanglaichean a-mach
* Glaschu.net
* Làrach-lìn Comhairle Cathair Ghlaschu
* Mapa Meadhan Ghlaschu
* Buidhnean agus ionadan Gàidhlig
** Comann Gàidhlig Ghlaschu
** An Lòchran
* Eachdraidh - rothaidean beag iarainn agus taisbeanaidhean
** Rathad-iarainn Pàirc Bhaile Ùistein - mu Thaisbeanadh na h-Ìmpireachd ann am Pàirc Bhaile Ùistein ann an 1938
** Rathad-iarainn beag Pàirc Kelvingrove
* BBC Naidheachdan 2016-01-27: Crìochan gan cur air sgoiltean Gàidhlig (barrachd iarrtais bho phàrantan na a tha de dh’àitean sna sgoiltean Gàidhlig)
* BBC Naidheachdan 2016-05-04: Comhairle Ghlaschu “ceàrr” (mu sgoiltean Gàidhlig)
* BBC Naidheachdan 2016-05-05: Sgrùdadh iarraidh air foghlam Gàidhlig Ghlaschu (aithris bhideo 3:13)
* BBC Naidheachdan 2016-11-23: Rabhadh mun Ghàidhlig an Glaschu (cion àitichean ann am FTMG)
* BBC Naidheachdan 2017-02-07: Gach leanabh a dh'iarr àite ann am foghlam Gàidhlig am bliadhna air fhaighinn (aithris-bhideo 2:40)
* BBC Naidheachdan 2021-02-08: Briseadh dùil mu fhoghlam Gàidhlig an Glaschu (aithris-bhideo 2:11)
* BBC Naidheachdan 2021-04-23: Iomagain mun Ghàidhlig an Glaschu
* BBC Naidheachdan 2021-06-02: Làrach ùr ga sireadh 'son Bun-sgoil Ghàidhlig Ghlaschu
* BBC Naidheachdan 2021-06-02: Plana ga iarraidh airson foghlam Gàidhlig an Glaschu (aithris-bhideo 2:52)
Roinn-seòrsa:Glaschu
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
|
[Wikipedia:gd] Cù-Chulainn
250px|right|thumb|Cù-Chulainn
'S e gaisgeach mòr ceilteach a bh' ann an Cù-Chulainn, a shabhail Uladh aig àm an Tàin Bò Chuailgne. Bha neart mòr aige air sgàth 's gun robh Lugh na athair. Chuir e seachad ùine anns an Eilean Sgitheanach ag ionnsachadh sgilean cogaidh fo Sgathach. Bha e pòsta ri Eimhir ach dh'fhalbh e iomadach bhoireannaich.
Ainmeachadh Chù-Chulainn
Thug Culann, àrd-ghobha Uladh, cuireadh dhan Rìgh Conchobair agus uaislean gu cuirm. Air latha na cuirme bha an rìgh agus uaislean a' coimhead air balaich ag iomain air an fhaiche air beulaibh na lùchairt.
Chunnaic iad rud a chuir iongnadh orra. Bha aon bhalach beag ag iomain an aghaidh ceud gu leth balach eile agus bha am balach beag a' dèanamh a' chùis orra a h-uile turas. Dh'fhaighnich an rìgh cò am balach beag a bh' ann agus chaidh innse dha gur e Setanta, Mac Sualtaim, mac a pheathar a bh' ann.
Chuir an rìgh ga iarraidh agus dh'iarr e air a thighinn chun na cuirme gu taigh Chulainn. Thuirt Setanta gun deigheadh e ann ach nach robh na balaich eile air gu leòr iomain a chluich fhathast agus gun leanadh e iad.
Dh'fhalbh Conchobar agus na h-uaislean eile agus ràinig iad dùn Chulainn aig beul an fheasgair. An uair a bha iad gu lèir nan suidhe, dh'fhaighnich Culann an robh duine eile ri thighinn agus thuirt Conchobar nach robh. Bha e air dìochuimhneachadh mu Setanta. Dhùin Culann na dorsan agus chuir e an cù mòr aige a-mach airson an dùn a dhìon.
An uair a bha iad deiseil de iomain, dh'fhàg Setanta na balaich eile agus chaidh e gu taigh Chulainn. Bha e a' ruith agus e a' tilgeil a chamain umha agus a chnag airgid roimhe. Bhuaileadh e am ball leis a' chaman agus bheireadh e air a' chaman a-rithist mus tuiteadh e chun na talmhainn.
Chunnaic an cù e a' tighinn agus rinn e fuaim eagalach. Ruith e gu Setanta agus a bheul fosgailte 's e deiseil airson a reubadh às a chèile. Rug am balach air a' bhall airgid agus thilg e air a' chù e. Chaidh am ball a-steach a bheul a' choin agus a-mach air a chùl, a' toirt mionach a' choin leis, agus thuit e marbh.
Chuala iad am fuaim anns an dùn agus thuirt Culann, "Tha cuideigin na phìosan beaga aig a' chù. Ruith iad a-mach agus bha am balach beag an sin agus an cù marbh ri thaobh.
"Cò thu?" dh'fhaighnich Cullan.
"Is mise Setanta, mac Sualtaim," ars am balach.
"Fàilte ort air sgàth d' athar 's do mhàthar ach chan ann air do sgàth fhèin," fhreagair Culann. "Dè nì mi a-nis agus an cù a bha a' dìon a h-uile càil a th' agam marbh?"
"Ma tha cuilean ann an Èirinn dhen aon ghnè ris a' chù sin, fuirichidh mise a' dìon do dhùin agus a h-uile càil eile a th' agad gus am fàs an cuilean mòr. Gabhaidh mise àite a' choin mhairbh."
"Tha sin math," arsa na daoine, "agus is e Cù-Chulainn a bhios againn ort."
Agus sin mar a fhuair Cù-Chulainn an t-ainm.
Roinn-seòrsa:Èirinn
Roinn-seòrsa:Litreachas
Roinn-seòrsa:An t-Eilean Sgitheanach
|
[Wikipedia:gd] Liosta nam beathach
Teamplaid:Beathach
Fìleam Annelida (Lamarck, 1809)
Clas Clitellata
Òrdugh Haplotaxida
* Boiteag
Òrdugh Hirudinea (Lamarck, 1818)
* Deala
Clas Polychaeta (Grube, 1850)
* Fiolan-raga an Rìgh (Alitta virens)
* Fiolan-raga bàn (Nepthys spp.)
* Fiolan-raga calaidh (Hedista diversicolor)
* Fiolan-raga coitcheann (Perinereis cultrifera)
* Luga (Arenicola marina)
Fìleam Arthropoda (Beurla: insects, arachnids, myriapods, crustaceans)
Clas Arachnida (Beurla: spiders, scorpions, etc.)
Fo-chlas Acari (Leach, 1817)
* Fìneag
* Gartan
Teaghlach Argasidae (C. L. Koch, 1844) (Beurla: soft ticks)
Teaghlach Ixodidae (C. L. Koch, 1844) (Beurla: hard ticks)
Teaghlach Nuttalliellidae (Schulze, 1935) (Beurla: South African tick)
Òrdugh Amblypygi (Beurla: tailless whip scorpions, whip spiders, cave spiders)
Òrdugh Araneae (Beurla: true spiders)
Teaghlach Araneidae neo Orbiculariae (Beurla: orb-weaver spiders)
Teaghlach Ctenizidae (Beurla: trapdoor spiders)
Teaghlach Lycosidae (Beurla: wolf spiders)
Teaghlach Nesticidae (Beurla: scaffold web spiders, tangle web spiders)
Teaghlach Pholcidae (C. L. Koch, 1851) (Beurla: cellar spider)
* Pholcus phalangioides (Fuesslin, 1775)) (Beurla: cellar spider, "daddy long-legs spider", "granddaddy long-legs spider", "carpenter spider", "daddy long-legger", "vibrating spider")
Teaghlach Salticidae (Beurla: jumping spiders)
Teaghlach Sicariidae (Beurla: six-eyed venomous spiders known for their necrotic bites)
Gèineas Loxosceles (Heineken & Lowe, 1832) (recluse spiders, brown spiders, fiddle back spiders, violin spiders, reapers)
* Loxosceles reclusa (Gertsch & Mulaik, 1940)) (Beurla: brown recluse)
Gèineas Sicarius (assassin spiders)
Teaghlach Sparassidae (Bertkau, 1872) (Beurla: huntsman spiders, giant crab spiders, wood spiders)
* Heteropoda maxima (Jaeger, 2001)) (Beurla: giant huntsman spider)
Teaghlach Symphytognathidae
* Beurla: Patu digua)
Teaghlach Tetragnathidae (Beurla: long-jawed orb weavers, long jawed spiders)
Teaghlach Theraphosidae (Thorell, 1870) (Beurla: tarantulas)
* Theraphosa blondi (Latreille, 1804)) (Beurla: Goliath birdeater)
Teaghlach Theridiidae (Beurla: tangle-web spiders, cobweb spiders, comb-footed spiders)
* Beurla: black widow) (Gèineas Latrodectus)
Teaghlach Theridiosomatidae (Beurla: ray spiders)
Òrdugh Haptopoda (á bith)
Òrdugh Opiliones (Beurla: harvestmen, daddy longlegs, "granddaddy longlegs")
Òrdugh Palpigradi (Beurla: microwhip scorpions)
Òrdugh Phalangiotarbida (á bith)
Òrdugh Pseudoscorpionida neo Chelonethida (Beurla: pseudoscorpion)
Òrdugh Ricinulei (Beurla: hooded tickspiders)
Òrdugh Schizomida (Beurla: shorttailed whipscorpions)
Òrdugh Scorpiones (Beurla: scorpions)
Òrdugh Solifugae (Beurla: camel spiders, wind scorpions, sun spiders)
Òrdugh Thelyphonida (Beurla: vinegarroons, whip scorpions)
Òrdugh Trigonotarbida (á bith)
Clas Chilopoda (Beurla: centipedes)
Clas Diplopoda (Beurla: millipedes)
Clas Insecta (Beurla: insects)
Òrdugh Blattodea (Beurla: cockroaches, termites)
Òrdugh Coleoptera (Beurla: beetles)
* Beurla: dung beetle) (superfamily Scarabaeoidea)
Teaghlach Coccinellidae (Beurla: ladybirds, ladybugs, lady cows, ladybird beetles, lady beetles)
Teaghlach Lampyridae (Beurla: fireflies, lightning bugs)
Òrdugh Dermaptera (Beurla: earwigs)
Òrdugh Diptera (Beurla: true flies)
* Beurla: fly)
Teaghlach Anisopodidae (Beurla: wood gnats, window-gnats)
Teaghlach Culicidae (Beurla: Mosquitoes)
Teaghlach Muscidae (Beurla: house flies, stable flies)
Teaghlach Mycetophilidae (Beurla: fungus gnats)
Teaghlach Sciaridae (Beurla: dark-winged fungus gnats)
Teaghlach Tabanidae (Beurla: horse-flies, cleggs, klegs, clags, deer flies, gadflies, zimbs)
Teaghlach Tipulidae (Latreille, 1802) (Beurla: crane flies, "daddy longlegs")
* Tipula paludosa (Meigen, 1830)) (Beurla: European crane fly)
* Tipula oleracea (L., 1758), Tipula pratensis (De Geer, 1776), Tipula submendosa (Tjeder, 1941)) (Beurla: marsh crane fly)
Òrdugh Hemiptera (L., 1758) (Beurla: true bugs)
* Cimex lectularius (L., 1758)) (Beurla: common bed bug)
Teaghlach Aphididae (Beurla: aphids, greenflies, blackflies, whiteflies, plant lice)
Teaghlach Cimicidae (Latreille, 1802) (Beurla: Bed bugs, bed-bugs, bedbugs)
Òrdugh Hymenoptera (Beurla: sawflies, wasps, bees, ants)
Teaghlach Anaxyelidae (Beurla: cedar wood wasps)
Teaghlach Apidae (Beurla: bumble bees, euglossines, honey bees, stingless bees)
Seillean, Beach, Beach-eòlais, Cràin-sheillean, Seillean-obrach, Seillean-sgip, Teillean
* Seillean-cuthaige (Bombus (Latreille, 1802) subgenus Psithyrus (Lepeletier, 1833 – invalid)) (Beurla: cuckoo bumblebee)
* Seillean-dubh, Seillean-mór (Gèineas Bombus (Latreille, 1802)) (Beurla: bumblebee)
* Seillean-meala, Seillean-mil (Apis mellifera (L., 1758)) (Beurla: honeybee)
* Seillean-ruadh (Bombus monticola (Smith, 1849)) (Beurla: bilberry bumblebee, mountain bumblebee, Bilberry Humble-bee(sic), Mountain Humble-bee(sic))
Teaghlach Argidae (Beurla: argid sawflies)
Teaghlach Bethylidae (Beurla: parasitoid wasps, hunting wasps)
Teaghlach Blasticotomidae (Beurla: fern sawflies)
Teaghlach Cephidae (Beurla: stem sawflies)
Teaghlach Chrysididae (Beurla: cuckoo wasps)
Teaghlach Cimbicidae (Beurla: cimbicid sawflies)
Teaghlach Crabronidae (Latreille, 1802) (Beurla: wasps)
* Marbhaiche-sheillean (Philanthus triangulum (Fabricius, 1775)) (Beurla: European beewolf, bee-eating philanthus)
Teaghlach Dryinidae (Beurla: Dryinid wasp larvae are parasitoids on various species of hemipterans, lepidopterans, and beetles)
Teaghlach Formicidae (Beurla: ants)
Teaghlach Megachilidae (Beurla: mason bees, leafcutter bees)
Teaghlach Orussidae (Beurla: parasitic wood wasps)
Teaghlach Pamphiliidae (Beurla: leaf-rolling sawflies, web-spinning sawflies)
Teaghlach Pergidae (Beurla: pergid sawflies)
Teaghlach Sclerogibbidae (Beurla: ectoparasitoids of Embioptera)
Teaghlach Siricidae (Beurla: horntails)
Teaghlach Tenthredinidae (common sawflies)
Teaghlach Vespidae (Beurla: wasps)
* Beurla: hornet) (Gèineas Vespa)
* Beurla: yellowjacket) (Gèineasan Vespula neo Dolichovespula)
Teaghlach Xiphydriidae (Beurla: wood wasps)
Teaghlach Xyelidae (Beurla: xyelid sawflies)
Òrdugh Lepidoptera
* bratag, placaid, ròmach, ailseag, burras, burrasach - (Beurla: caterpillar)
* Dealan-dé
Teaghlach Bombycidae (Latreille, 1802)
* Bombyx mori (L., 1758)) (Beurla: domesticated silkmoth, silkworm)
* Bombyx mandarina (Moore, 1872)) (Beurla: wild silkmoth)
Teaghlach Papilionidae (Latreille, 1802))
* Eàrr-ghòbhlanach (Papilio machaon)
* Eàrr-ghòbhlanach Afragach (Papilio dardanus)
* (Gèineas Eurytides (Hübner, 1821)) (Beurla: kite swallowtail)
* Graphium agamemnon (L., 1758)) (Beurla: Tailed Jay Butterfly)
* Graphium angolanus (Goeze, 1779)) (Afraganais: Angola-witnooientjie) (Beurla: Angola white lady, Angola White-lady Swordtail)
* Graphium antheus (Cramer, 1779)) (Afraganais: Jag-swaardstert) (Beurla: large striped swordtail)
* Graphium arycles (Boisduval, 1836)) (Beurla: Spotted Jay Butterfly)
* Graphium bathycles (Zincken, 1831)) (Beurla: veined jay)
* Graphium biokoensis (Gauthier, 1984)) (Beurla: Gauthier's striped swordtail)
* Graphium cloanthus (Westwood, 1841)) (Beurla: Glassy Bluebottle Butterfly)
* Graphium codrus (Cramer, 1777)) (Beurla: eastern olive triangle)
* Graphium doson (Felder & Felder, 1864)) (Beurla: common jay)
* Graphium eurypylus (L., 1758)) (Beurla: Great Jay Butterfly, Pale Green Triangle)
* Graphium latreillianus (Godart, 1819)) (Beurla: coppery swordtail)
* Graphium leonidas (Fabricius, 1793)) (Afraganais: Bont-swaardstert) (Beurla: common graphium, Veined Swordstail)
* Graphium macleayanus (Leach, 1814)) (Beurla: Macleay's swallowtail)
* Graphium mandarinus (Oberthür, 1879)) (Beurla: spectacle swordtail)
* Graphium megarus (Westwood, 1841)) (Beurla: Spotted Zebra Butterfly)
* Graphium monticolus (Fruhstorfer, 1896)) (Beurla: Sulawesi blue)
* Graphium sarpedon (L., 1758)) (Beurla: Blue Triangle Butterfly)
* Graphium tynderaeus (Fabricius, 1793)) (Beurla: electric green swordtail, Green-spotted Swallowtail)
* Graphium weiskei (Ribbe, 1900)) (Beurla: purple-spotted swallowtail)
Òrdugh Mantodea (Burmeister, 1838)) (Beurla: mantises, praying mantises)
(Beurla: flower mantis)
* Gèineas Danuria) (Beurla: giant grass mantis)
* Gèineasan Asiadodis, Choeradodis, Pnigomantis, Rhombodera, Tamolanica) (Beurla: shield mantis)
* Gèineasan Brunneria, Hoplocorypha, Paratoxodera, Popa) (Beurla: stick mantis)
* Gèineasan Paraoxypilus, Tarachodes, Theopompa) (Beurla: bark mantis)
* Acanthops falcata (Stal, 1877)) (Beurla: South American dead leaf mantis, boxer mantis)
* Acanthops falcataria (Goeze, 1778)) (Beurla: South American dead leaf mantis)
* Acanthops parafalcata (Lombardo & Ippolito, 2004)) (Beurla: South American dead leaf mantis)
* Acromantis formosana (Shiraki, 1911)) (Beurla: Taiwan flower mantis)
* Acromantis gestri (Giglio-Tos, 1915)) (Beurla: Sumatran acromantis, Thai boxer mantis, Thailand Boxer Praying Mantis)
* Acromantis japonica (Westwood, 1889)) (Beurla: Japanese boxer mantis)
* Aethalochroa ashmoliana (Westwood, 1841)) (Beurla: Iranian stick mantis)
* Aethalochroa insignis (Wood-Mason, 1878)) (Beurla: Indian stick mantis)
* Ameles spallanzania (Rossi, 1792))) (Beurla: European dwarf mantis)
* Archimantis latistyla (Serville, 1838)) (Beurla: Australian stick mantis, large brown mantis, stick mantis)
* Archimantis monstrosa (Wood-Mason, 1878)) (Beurla: monster mantis)
* Asiadodis squilla (Saussure, 1869)) (Beurla: Asian shield mantis)
* Blepharopsis mendica (Fabricius, 1775)) (Beurla: Devil's Flower Mantis, Egyptian flower mantis, thistle mantis, Arab mantis)
* Brunneria borealis (Scudder, 1896)) (Beurla: Brunner's mantis, Brunner's stick mantis)
* Brunneria brasiliensis (Saussure, 1870)) (Beurla: Brazilian stick mantis)
* Brunneria subaptera (Saussure, 1869)) (Beurla: small-winged stick mantis)
* Chloroharpax modesta (Gerstaecker, 1883)) (Beurla: Nigerian flower mantis)
* Choeradodis columbica (Beier, 1931)) (Beurla: Columbian shield mantis)
* Choeradodis rhombicollis (Latreille, 1833)) (Beurla: Peruvian shield mantis)
* Choeradodis rhomboidea (Stoll, 1813)) (Beurla: tropical shield mantis, hood mantis, hooded mantis, leaf mantis)
* Choeradodis stalii (Wood-Mason, 1880)) (Beurla: tropical shield mantis, leaf mantis, hooded mantis)
* Choeradodis strumaria (L., 1758)) (Beurla: leaf mantis)
* Creobroter gemmatus (Saussure, 1869)) (Beurla: Indian flower mantis, jeweled flower mantis)
* Creobroter pictipennis (Wood-Mason, 1878)) (Beurla: Indian flower mantis)
* Deroplatys desiccata (Westwood, 1839)) (Beurla: dead leaf mantis, giant dead leaf mantis, Malaysian dead leaf mantis)
* Deroplatys lobata (Guérin-Méneville, 1838)) (Beurla: dead leaf mantis, Malaysian dead leaf mantis)
* Deroplatys trigonodera (Westwood, 1889)) (Beurla: dead leaf mantis)
* Deroplatys truncata (Guerin-Meneville, 1843)) (Beurla: dead leaf mantis)
* Gongylus gongylodes (L., 1758)) (Beurla: wandering violin mantis, Indian rose mantis, ornate mantis)
* Gyromantis kraussii (Saussure, 1872)) (Beurla: bark mantis, spiny bark mantis)
* Gyromantis occidentalis (Sjöstedt, 1918)) (Beurla: bark mantis, eastern bark mantis)
* Hierodula grandis (Saussure, 1870)) (Beurla: giant Asian mantis, giant Indian mantis)
* Hierodula membranacea (Burmeister, 1838)) (Beurla: giant Asian mantis, Sri Lanka mantis, green mantis)
* Hierodula patellifera (Serville, 1839)) (Beurla: giant Asian mantis
* Hierodula salomonis (Werner, 1930)) (Beurla: jade mantis)
* Hierodula viridis ¿Sphodromantis viridis?) (Beurla: giant Asian mantis, bush mantis)
* Hymenopus coronatus (Olivier, 1792))) (Beurla: Malaysian orchid mantis, orchid mantis, Pink Orchid Mantis)
* Idolomantis diabolica (Saussure, 1869)) (Beurla: giant devil's flower mantis, Devil's Flower Mantis)
* Mantis octospilota (Westwood, 1889)) (Beurla: eight-spotted mantis, blackbarrel mantis)
* Mantis religiosa (L., 1758)) (Beurla: European mantis, praying mantis, Religious Mantis) (Catalanais: Mantis europea, Plegamans, Pregadéu, Revolta-campanes) (Fraingis: Mante religieuse) (Gearmailtis: Europäische Gottesanbeterin, Gottesanbeterin) (Ungairis: Imádkozó sáska)
* Odontomantis planiceps (Haan, 1842)) (Beurla: Asian ant mantis, grass mantis)
* Rivetina baetica (Rambur, 1839)) (Beurla: ground mantis)
* Sphodromantis balachowskyi (La Greca, 1967)) (Beurla: African mantis)
* Sphodromantis centralis (Rehn, 1914)) (Beurla: African mantis, Central African Mantis)
* Sphodromantis lineola (Burmeister, 1838)) (Beurla: African mantis, African lined mantis)
* Sphodromantis viridis (Forsskål, 1775)) (Beurla: African mantis, giant African mantis, bush mantis)
* Sphodropoda tristis (Saussure, 1871)) (Beurla: burying mantis)
* Stagmomantis limbata (Hahn, 1835)) (Beurla: bordered mantis, Arizona mantis)
Òrdugh Neuroptera (L., 1758) (Beurla: lacewings, mantisflies, antlions, owlflies, etc.)
Òrdugh Odonata (Beurla: dragonflies, damselflies)
Òrdugh Orthoptera (Beurla: grasshoppers, crickets, cave crickets, Jerusalem crickets, katydids, weta, lubber, Acrida, locusts)
(Duitsis: krekels, sprinkhanen, rechtvleugeligen) (Fraingis: criquet-locustes, locustes, orthoptères, sauterelles) (Gearmailtis: Springschrecken) (Portagailis: gafanhoto, grilo) (Ruisis: Прямокрылые) (Suainis: hopprätvingar) (Ungairis: Прямокрилі)
Teaghlach Acrididae (MacLeay, 1819) (Beurla: Short-horned grasshoppers)
(Duitsis: Veldsprinkhanen) (Gearmailtis: Feldheuschrecken) (Suainis: Markgräshoppor)
* Chortoicetes terminifera) (Beurla: Australian plague locust)
* Dociostaurus maroccanus) (Beurla: Moroccan locust) (Fraingis: Criquet marocain, Criquet ravageur, Stauronote)
* Locusta migratoria (L., 1758) (Beurla: migratory locust) (Catalanais: Llagosta migradora) (Fraingis: Criquet migrateur, Criquet voyageur, Criquet cendré, Criquet émigrant, Fraterelle de passage, Locuste, Sauterelle de passage, Oedipode voyageuse, Criquet migrateur africain) (Gearmailtis: Wanderheuschrecke) (Portagailis: Gafanhoto migratório) (Spàinnis: Locusta migratoria)
* Locustana pardalina (Walker, F., 1870)
* Melanoplus spretus) (á bith) (Beurla: Rocky Mountain locust, rocky mountain grasshopper) (Fraingis: criquet des montagnes rocheuses)
* Nomadacris septemfasciata (Serville, 1838)) (Beurla: red locust)
* Schistocerca americana (Drury, 1770)) (Beurla: American Grasshopper, American locust)
* Schistocerca gregaria (Forskål, 1775)) (Beurla: desert locust) (Eadailis: Cavalletta del deserto) (Fraingis: Criquet pèlerin) (Gearmailtis: Wüstenheuschrecke)
Teaghlach Anostostomatidae (Beurla: Weta)
* Libanasidus vittatus) (Beurla: king cricket, Parktown prawn)
Teaghlach Caelifera (Beurla: grasshoppers, locusts) (Gearmailtis: Feldheuschrecken)
===== Teaghlach Gryllidae (Beurla: true crickets)
(Gearmailtis: Grillen) (Māori: areinga) (Sìnis: 蟋蟀科)
* subfamily Gryllinae (Beurla: field crickets, house crickets)
* subfamily Oecanthinae (Beurla: tree crickets, white tree crickets) (Sìnis: 树蟋科)
* subfamily Podoscirtinae (Beurla: anomalous crickets)
* subfamily Phalangopsinae (Beurla: spider crickets)
* subfamily Trigonidiinae (Beurla: sword-tail crickets, trigs)
===== Teaghlach Gryllotalpidae (Beurla: mole crickets) (Gearmailtis: Maulwurfsgrillen)
===== Teaghlach Mogoplistidae (Beurla: scaly crickets) (Sìnis: 癞蟋科)
===== Teaghlach Myrmecophilidae (Beurla: ant-loving crickets)
===== Teaghlach Prophalangopsidae (Beurla: hump-winged grigs, hump-winged crickets, primitive katydids) (Sìnis: 鸣螽科)
===== Teaghlach Pyrgomorphidae (Beurla: gaudy grasshoppers)
===== Teaghlach Rhaphidophoridae (Beurla: cave crickets, camel crickets, cave wetas)
(Māori: tokoriro) (Sìnis: 驼螽科)
===== Teaghlach Schizodactylidae (Beurla: splay-footed crickets, dune crickets)
Teaghlach Stenopelmatidae (Beurla: Jerusalem Crickets)
* Gèineas Stenopelmatus (Burmeister, 1838)) (Beurla: Jerusalem cricket, potato bug, sand crickets)
===== Teaghlach Tettigoniidae (Beurla: bush crickets, katydids, long-horned grasshoppers)
* Anabrus simplex (Haldeman, 1852)) (Beurla: Mormon cricket) (Fraingis: sauterelle mormone) (Gearmailtis: Mormonen-Heuschrecke)
Òrdugh Phthiraptera (Beurla: louse, lice)
* Teaghlaichean Menoponidae, Laemobothriidae, Ricinidae, Philopteridae) (Beurla: bird louse)
* Pediculus humanus humanus) (Beurla: body louse)
* Pediculus humanus capitis) (Beurla: head louse)
* Pthirus pubis) (Beurla: pubic louse, crab louse)
Òrdugh Siphonaptera
* Paraceras melis (Beurla: badger flea)
* Ctenocephalides felis (Beurla: cat flea)
* Tunga penetrans (Beurla: chigoe flea, jigger)
* Ctenocephalides canis (Beurla: dog flea)
* Bradiopsylla echidnae (Beurla: echidna flea)
* Pulex irritans (Beurla: human flea)
* Dasypsyllus gallinulae (Beurla: moorhen flea)
* Nosopsyllus fasciatus (Beurla: northern rat flea)
* Xenopsylla cheopis (Beurla: oriental rat flea)
* Echidnophaga gallinacea (Beurla: sticktight, hen flea)
Òrdugh Thysanura
Clas Malacostraca (Latreille, 1802)
* (Beurla: Crayfish, crawfish, crawdads, freshwater lobsters, mudbugs)
* (Beurla: ghost shrimp)
* (Beurla: hermit crab)
* (Beurla: prawn)
* (Beurla: squat lobster)
Òrdugh Decapoda (Latreille, 1802)
Teaghlach Astacidae (Latreille, 1802–1803)
* Astacus astacus (L., 1758)) (Beurla: noble crayfish, European crayfish, broad-fingered crayfish)
* Astacus leptodactylus (Eschscholtz, 1823)) (Beurla: Danube crayfish, Galician crayfish, Turkish crayfish, narrow-clawed crayfish)
* Austropotamobius pallipes (Lereboullet, 1858)) (Beurla: white-clawed crayfish, Atlantic stream crayfish)
* Austropotamobius torrentium (Schrank, 1803)) (Beurla: stone crayfish)
* Pacifastacus fortis (Faxon, 1914)) (Beurla: Shasta crayfish, placid crayfish)
* Pacifastacus leniusculus (Dana, 1852)) (Beurla: signal crayfish)
Teaghlach Cancridae (Latreille, 1802) (Beurla: crabs)
* Metacarcinus magister (Dana, 1852)) (Beurla: Dungeness crab)
Teaghlach Hapalogastridae (Brandt, 1850) (king crabs)
* Dermaturus mandtii (Brandt, 1850)) (Beurla: wrinkled crab)
* Oedignathus inermis (Stimpson, 1860)) (Beurla: granular claw crab)
* Placetron wosnessenskii (Schlafeew, 1892)) (Beurla: scaled crab)
Teaghlach Inachidae (MacLeay, 1838) (crabs)
* Stenorhynchus seticornis (Herbst, 1788)) (Beurla: yellowline arrow crab, arrow crab)
Òrdugh Isopoda (Latreille, 1817) (woodlice, sea slaters)
* (Beurla: woodlice, slater)
Teaghlach Armadillidae (Brandt, 1831)
* Reductoniscus costulatus (Kesselyák, 1930))
Teaghlach Armadillidiidae (Brandt, 1833) (Beurla: pill bugs, roly poly)
* Armadillidium album (Dollfus, 1887))
* Armadillidium depressum (Brandt, 1833))
* Armadillidium nasatum (Budde-Lund, 1885))
* Armadillidium pictum (Brandt, 1833))
* Armadillidium pulchellum (Zenker, 1798))
* Armadillidium vulgare (Latreille, 1804))
* Eluma caelata (Miers, 1877)
* Eluma purpurascens (Budde-Lund, 1885))
Teaghlach Cylisticidae (Verhoeff, 1949)
* Cylisticus convexus (De Geer, 1778)) (Beurla: curly woodlouse)
Teaghlach Halophilosciidae (Verhoeff, 1908)
* Haplophiloscia couchii (Kinahan, 1858))
* Stenophiloscia glarearum (Verhoeff, 1908))
Teaghlach Ligiidae (Leach, 1814)
* Ligia oceanica (L., 1767)) (Beurla: sea slater)
* Ligidium hypnorum (Cuvier, 1792))
Teaghlach Oniscidae (Latreille, 1802)
* Oniscus asellus (L., 1758)) (Beurla: common shiny woodlouse)
Teaghlach Philosciidae (Kinahan, 1857)
* Burmoniscus meeusei Chaetophiloscia meeusei (Holthuis, 1947))
* Philoscia muscorum (Scopoli, 1763)) (Beurla: common striped woodlouse)
* Setaphora patiencei (Bagnall, 1908))
Teaghlach Porcellionidae (Brandt & Ratzeburg, 1831)
* Acaeroplastes melanurus (Budde-Lund, 1885))
* Agabiformius lentus (Budde-Lund, 1885))
* Porcellio dilatatus (Brandt, 1833))
* Porcellio laevis (Latreille, 1804))
* Porcellio scaber (Latreille, 1804))
* Porcellio spinicornis (Say, 1818))
* Porcellionides cingendus (Kinahan, 1818))
* Porcellionides pruinosus (Brandt, 1833))
Teaghlach Platyarthridae (Verhoeff, 1949)
* Platyarthrus hoffmannseggi (Brandt, 1833))
* Trichorhina tomentosa (Budde-Lund, 1893))
Teaghlach Styloniscidae (Vandel, 1952)
* Cordioniscus stebbingi (Patience, 1907))
* Styloniscus spinosus (Patience, 1907))
Teaghlach Trachelipodidae (Strouhal, 1953)
* Nagurus cristatus (Dollfus, 1881))
* Nagurus nanus (Budde-Lund, 1908))
* Trachelipus rathkei (Brandt, 1833))
Teaghlach Trichoniscidae (G. O. Sars, 1899)
* Androniscus dentiger (Verhoeff, 1908))
* Buddelundiella cataractae (Verhoeff, 1930))
* Haplophthalmus danicus (Budde-Lund, 1880))
* Haplophthalmus mengei (Zaddach, 1844))
* Metatrichoniscoides celticus (Oliver & Trew, 1981)) Endemic to the British Isles
* Miktoniscus linearis (Patience, 1908))
* Miktoniscus patiencei (Vandel, 1946))
* Oritoniscus flavus (Budde-Lund, 1906))
* Trichoniscoides albidus (Lohmander, 1923))
* Trichoniscus pusillus (Brandt, 1833)) (Beurla: common pygmy woodlouse)
* Trichoniscus pygmaeus (Sars, 1899))
Teaghlach Lithodidae (Samouelle, 1819) (Beurla: king crabs, stone crabs)
* Cryptolithodes sitchensis (Brandt, 1853)) (Beurla: umbrella crab)
* Cryptolithodes typicus (Brandt, 1848)) (Beurla: butterfly crab)
* Lithodes aequispinus (J. E. Benedict, 1895)) (Beurla: golden king crab)
* Lithodes couesi (J. E. Benedict, 1895) (Beurla: scarlet king crab)
* Lithodes maja (L., 1758)) (Beurla: northern king crab), Norway king crab)
* Lithodes santolla (Molina, 1782)) (Beurla: southern king crab)
* Lithodes santolla (Molina, 1782)) (Beurla: Chilean centolla, Chilean king crab)
* Lopholithodes foraminatus (Stimpson, 1859)) (Beurla: brown box crab)
* Lopholithodes mandtii (Brandt, 1848)) (Beurla: Puget Sound king crab)
* Paralithodes californiensis (J. E. Benedict, 1895)) (Beurla: California king crab)
* Paralithodes camtschaticus (Tilesius, 1815)) (Beurla: red king crab, Kamchatka crab)
* Paralithodes platypus (Brandt, 1850)) (Beurla: blue king crab)
* Phyllolithodes papillosus (Brandt, 1848)) (Beurla: flatspine triangle crab, heart crab)
* Rhinolithodes wosnessenskii (Brandt, 1848)) (Beurla: rhinoceros crab)
Teaghlach Nephropidae (Dana, 1852)
* Homarus americanus (H. Milne-Edwards, 1837)) (Beurla: Maine lobster, American lobster, true lobster, northern lobster
* Homarus gammarus (L., 1758)) (Beurla: European lobster, common lobster
Teaghlach Penaeidae (Rafinesque, 1815)
* Crangon crangon (L., 1758)) (Beurla: brown shrimp, common shrimp, bay shrimp, sand shrimp, grey shrimp)
* Cryphiops caementarius (Molina, 1762)) (Spàinnis: camarón de río, camarón de río del norte de Chile)
* Fenneropenaeus chinensis (Osbeck, 1765), Cancer chinensis (Osbeck, 1765), Penaeus chinensis (Osbeck, 1765), Penaeus orientalis (Kishinouye, 1917)) (Beurla: Chinese white shrimp, oriental shrimp, fleshy prawn)
* Fenneropenaeus indicus (H. Milne-Edwards, 1837), Penaeus indicus (H. Milne-Edwards, 1837), Palaemon longicornis (Olivier, 1825)) (Beurla: Indian prawn)
* Litopenaeus setiferus (L., 1767)) (Beurla: Atlantic white shrimp, white shrimp, gray shrimp, lake shrimp, green shrimp, green-tailed shrimp, blue-tailed shrimp, rainbow shrimp, Daytona shrimp, common shrimp, southern shrimp)
* Litopenaeus vannamei (Boone, 1931)) (Beurla: whiteleg shrimp, Pacific white shrimp)
* Macrobrachium rosenbergii (De Man, 1879)) (Beurla: giant river prawn, giant freshwater prawn, Malaysian prawn, freshwater scampi, cherabin)
* Palaemon serratus (Pennant, 1777)) (Beurla: common prawn)
* Pandalus borealis (Krøyer, 1838))
* Penaeus esculentus (Haswell, 1879)) (Beurla: brown tiger prawn, tiger prawn, common tiger prawn)
* Penaeus monodon (Fabricius, 1798)) (Beurla: tiger prawn, giant tiger prawn, Asian tiger shrimp)
* Xiphopenaeus kroyeri (Heller, 1862)) (Beurla: Atlantic seabob)
Teaghlach Portunidae (Rafinesque, 1815) (Beurla: swimming crabs)
* Callinectes sapidus (Rathbun, 1896)) (Beurla: blue crab, Atlantic blue crab, Chesapeake blue crab)
* Necora puber (L., 1767)) (Beurla: velvet crab)
* Portunus pelagicus (L., 1758)) (Beurla: flower crab, blue crab, blue swimmer crab, blue manna crab, sand crab)
* Portunus trituberculatus (Miers, 1876)) (Beurla: gazami crab, Japanese blue crab, horse crab)
Òrdugh Euphausiacea (Dana, 1852) (Beurla: krill)
Clas Maxillopoda (Beurla: barnacles, copepods, fish lice, etc.)
* Beurla: bay barnacle)
* Beurla: goose barnacle)
* Beurla: ivory barnacle)
* Beurla: whale barnacle)
Fìleam Chordata neo Vertebrata
Clas Amphibia
Òrdugh Anura (Beurla: tailless amphibians, frogs, toads)
* Losgann, Loisgean (Rana temporaria) (Beurla: frog)
* Mial-mhàgag, Losgann dubh (Beurla: toad)
* Beurla: tree frog)
Òrdugh Caudata (Beurla: salamanders, newts)
Teaghlach Salamandridae (Beurla: newts, true salamanders)
* Dearg-luachrach (dà-bheathach) (Beurla: newt)
* Beurla: salamander)
* Beurla: sword-tail newt)
Clas Aves
Òrdugh Accipitriformes
Teaghlach Accipitridae
* Iolair (Gèineas Aquila, Harpia, etc.) (Beurla: eagle)
* Iolaire - Aquila chrysaetos -(Beurla: Golden Eagle)
* Iolair-bhreac (Aquila pomarina) (Beurla: lesser spotted eagle)
* Iolair-bhuidhe, Iolair-dhubh (Aquila chrysaetos) (Beurla: golden eagle)
* Iolair-mhaol (Haliaeetus leucocephalus) (Beurla: bald eagle)
*Iolair-mhara (Iolair-bhàn, Iolair-chladaich, Iolair-riabhach) - Haliaeetus albicilla -(Beurla: White-tailed Eagle)
*Speireag - Accipiter nisus -(Beurla: Eurasian Sparrowhawk)
*Glas sheabhag - Accipiter gentilis -(Beurla: Northern Goshawk)
* Accipiter cooperii) (Beurla: Cooper's hawk)
* Accipiter striatus) (Beurla: sharp-shinned hawk)
* Butastur indicus) (Beurla: Grey-faced buzzard)
* Butastur liventer) (Beurla: Rufous-winged buzzard)
* Butastur rufipennis) (Beurla: Grasshopper buzzard)
* Butastur teesa) (Beurla: White-eyed buzzard)
* Buteo albicaudatus) (Beurla: White-tailed hawk)
* Buteo albigula) (Beurla: White-throated hawk)
* Buteo albonotatus) (Beurla: Zone-tailed hawk)
* Buteo archeri) (Beurla: Archer's buzzard)
* Buteo augur) (Beurla: Augur buzzard)
* Buteo auguralis) (Beurla: Red-necked buzzard)
* Buteo brachypterus) (Beurla: Madagascar buzzard)
* Buteo brachyurus) (Beurla: Short-tailed hawk)
* Bleideir, Gearr-chlamhan (Buteo buteo) (Beurla: Common buzzard)
* Buteo galapagoensis) (Beurla: Galápagos hawk)
* Buteo hemilasius) (Beurla: Upland buzzard)
* Buteo jamaicensis) (Beurla: Red-tailed hawk)
*Bleidir molach (Bleideir-molach, Bleideir-tònach, Clamhan-molach, Clamhan-tònach) - Buteo lagopus -(Beurla: Rough-legged Hawk)
* Buteo leucorrhous (Beurla: White-rumped hawk)
* Buteo lineatus) (Beurla: Red-shouldered hawk)
* Buteo magnirostris) (Beurla: Roadside hawk)
* Buteo nitidus) (Beurla: Gray hawk)
* Buteo oreophilus) (Beurla: Mountain buzzard)
* Buteo platypterus) (Beurla: Broad-winged hawk)
* Buteo poecilochrous) (Beurla: Puna hawk)
* Buteo polyosoma) (Beurla: Red-backed hawk)
* Buteo regalis) (Beurla: Ferruginous hawk)
* Buteo ridgwayi) (Beurla: Ridgway's hawk)
* Buteo rufinus) (Beurla: Long-legged buzzard)
* Buteo rufofuscus) (Beurla: Jackal buzzard)
* Buteo solitarius) (Beurla: Hawaiian hawk)
* Buteo swainsoni) (Beurla: Swainson's hawk)
* Buteo ventralis) (Beurla: Rufous-tailed hawk)
*Clamhan loin - Circus aeruginosus -(Beurla: Eurasian Marsh-Harrier)
*Aunt-eun fiorm - Circus cyaneus -(Beurla: Northern Harrier)
*Clamhan-luch- Circus pygargus - Montagu's harrier
* Geranoaetus melanoleucus) (Beurla: Black-chested buzzard-eagle)
* Hamirostra melanosternon) (Beurla: Black-breasted buzzard)
* Henicopernis infuscatus) (Beurla: Black honey buzzard)
* Henicopernis longicauda) (Beurla: Long-tailed honey buzzard)
* Kaupifalco monogrammicus) (Beurla: Lizard buzzard)
*Clamhan gabhlach - Milvus milvus -(Beurla: Red Kite)
*Clamhan riabhach - (Pernis apivorus) (Beurla: European or Eurasian honey buzzard)
* Pernis celebensis) (Beurla: Barred honey buzzard)
* Pernis ptilorhynchus) (Beurla: Crested honey buzzard)
Teaghlach Pandionidae (Beurla: ospreys)
*Iolair-Iasgaich (Iolair-uisge) - Pandion haliaetus -(Beurla: Osprey)
Òrdugh Anseriformes (Beurla: Anhimidae (Beurla: screamers), Anseranatidae (Beurla: magpie goose), Anatidae)
Teaghlach Anatidae (Beurla: ducks, geese, swans)
* Beurla: fowl)
* Beurla: wildfowl)
* Tunnagan Anatidae
*Gèadh Gorm - Anser brachyrhynchus -(Beurla: Pink-footed Goose)
*Gèadh-bhlàr - Anser albifrons -(Beurla: Greater White-fronted Goose)
*Gèadh-Glas - Anser anser -(Beurla: Graylag Goose)
*Gèadh Got - Branta bernicla -(Beurla: Brant)
*Cathan - Branta leucopsis -(Beurla: Barnacle Goose)
*Gèadh Dubh - Branta canadensis -(Beurla: Canada Goose)
*Eala - Cygnus olor -(Beurla: Mute Swan)
*Eala Bhàn (Eala ghlòrach) - Cygnus cygnus -(Beurla: Whooper Swan)
*Cra-Gèadh (Cràdh-ghèadh) - Tadorna tadorna -(Beurla: Common Shelduck)
*Lach Glas, (Lach-ghlas) - Anas strepera -(Beurla: Gadwall)
*Glas-Lach, (Lochlannach) - Anas penelope -(Beurla: Eurasian Wigeon)
*Lach, (Tunnag-fhiadhaich, Lach-riabhach) - Anas platyrhynchos -(Beurla: Mallard)
*Lach a'ghuib Leathainn, (Gob-leathann) - Anas clypeata -(Beurla: Northern Shoveler)
*Lach Stiùireach - Anas acuta -(Beurla: Northern Pintail)
*Lach Crann - Anas querquedula -(Beurla: Garganey)
*Crann-Lach - Anas crecca -(Beurla: Green-winged Teal)
*Lach Mhàsach - Aythya ferina -(Beurla: Common Pochard)
*Lach Thopach, (Lach an sgùmain) - Aythya fuligula -(Beurla: Tufted Duck)
*Lach Mhara - Aythya marila -(Beurla: Greater Scaup)
*Lach Lochlannach, (Lach-mhòr, Gèadh-èidin,Colca) - Somateria mollissima -(Beurla: Common Eider)
*Lach Dhubh - Melanitta fusca -(Beurla: White-winged Scoter)
*Lach Bheag Dhubh, (Tunnag dhubh) - Melanitta nigra -(Beurla: Common Scoter)
*Eun Bhuchainn - Clangula hyemalis -(Beurla: Long-tailed Duck)
*Lach Bhreach, (Lach a' chinn uaine) - Bucephala clangula -(Beurla: Common Goldeneye)
*Sioltaich Breac - Mergellus albellus -(Beurla: Smew)
*Sìolta, (Lach-fhiaclach) - Mergus merganser -(Beurla: Common Merganser)
*Sìolta Dhearg, (Sìoltach) - Mergus serrator -(Beurla: Red-breasted Merganser)
Òrdugh Apodiformes (Beurla: swifts (Apodidae), tree swifts (Hemiprocnidae), hummingbirds (Trochilidae))
Drannd-eun (Beurla: hummingbird)
Teaghlach Apodidae (swifts)
* Ainleag-mhonaidh, Gobhlan-monaidh (Tachymarptis melba neo apus melba) (Beurla: Alpine swift)
* Gobhlan-mór (Apus apus) (Beurla: swift)
Teaghlach Trochilidae (hummingbirds)
*eunan, drannd-eun - hummingbird
Òrdugh Apterygiformes (Beurla: kiwis)
Teaghlach Apterygidae (Beurla: kiwis)
Òrdugh Caprimulgiformes
Teaghlach Caprimulgidae (Beurla: Nightjars neo "goatsuckers")
*Sgraicheag oidhche - Caprimulgus europaeus -(Beurla: Eurasian Nightjar)
Òrdugh Bucerotiformes (Beurla: hoopoes, hornbills)
Teaghlach Upupidae (Beurla: hoopoes)
*Calman-cathaiche (Upupa epops) - Hoopoe
Òrdugh Casuariiformes (Beurla: cassowaries, emus)
Teaghlach Casuariidae (Beurla: cassowaries)
* Casuarius bennetti) (Beurla: Dwarf cassowary)
* Casuarius unappendiculatus) (Beurla: Northern cassowary)
* Casuarius casuarius) (Beurla: Southern cassowary)
Teaghlach Dromaiidae
* emu (Dromaius novaehollandiae)
Òrdugh Cathartiformes (Beurla: New World vultures, condors)
Teaghlach Cathartidae
* Beurla: vulture)
* Vultur gryphus (Beurla: Andean condor)
* Coragyps atratus (Beurla: Black vulture)
* Gymnogyps californianus (Beurla: California condor)
* Cathartes melambrotus (Beurla: Greater yellow-headed vulture)
* Sarcoramphus papa (Beurla: King vulture)
* Cathartes burrovianus (Beurla: Lesser yellow-headed vulture)
* Cathartes aura (Beurla: Turkey vulture)
Òrdugh Charadriiformes
Teaghlach Alcidae (Beurla: auks)
* Fratercula corniculata (Beurla: Horned puffin)
* Fratercula cirrhata (Beurla: Tufted puffin)
*Colcach bheag - Alle alle -(Beurla: Dovekie)
*Eun dubh an sgadain (càlag) - Uria aalge -(Beurla: Common Murre)
*Coltraiche no falc - Alca torda -(Beurla: Razorbill)
*Gearbhul (Colcair) - Pinguinus impennis -(Beurla: Great Auk)
*Gearra breac (casgan-long) - Cepphus grylle -(Beurla: Black Guillemot)
* Buthaid (Fratercula arctica)
Teaghlach Laridae (Beurla: gulls, seagulls)
*Ruideag - Rissa tridactyla -(Beurla: Black-legged Kittiwake)
*Fhaoileag a'chinn Duibh - Chroicocephalus ridibundus -(Beurla: Black-headed Gull)
*Crann fhaoileag - Hydrocoloeus minutus -(Beurla: Little Gull)
*Faoileag - Larus canus -(Beurla: Mew Gull)
*Glas-fhaoileag - Larus argentatus -(Beurla:Herring gull)
*Faoileag liath - Larus glaucoides -(Beurla: Iceland Gull)
*Faoileag bheag, Sgaireag - Larus fuscus -(Beurla: Lesser Black-backed Gull)
*Faoileag mhòr - Larus hyperboreus -(Beurla: Glaucous Gull)
*Farspag - Larus marinus -(Beurla: Great Black-backed Gull)
Teaghlach Scolopacidae (Beurla: Sandpipers, Snipes)
*Luatharan - Actitis hypoleucos -(Beurla: Common Sandpiper)
*Luatharan uaine - Tringa ochropus -(Beurla: Green Sandpiper)
*Gearradh bhreac - Tringa erythropus -(Beurla: Spotted Redshank)
*Deoch bhuidhe - Tringa nebularia -(Beurla: Common Greenshank)
*Luatharan coille - Tringa glareola -(Beurla: Wood Sandpiper)
*Cam-ghlas (maor-cladaich, coisdeargan, casgach, coileach-tràgha) - Tringa totanus -(Beurla: Common Redshank)
*Eun bealltainn - Numenius phaeopus -(Beurla: Whimbrel)
*Guilbinn (guilneach, crotach, crotag, crotach mara) - Numenius arquata -(Beurla: Eurasian Curlew)
*Cearra-ghob - Limosa limosa -(Beurla: Black-tailed Godwit)
*Cearra-ghob mhòr (ruid-ghuilbneach, roid-ghuilbneach ) - Limosa lapponica -(Beurla: Bar-tailed Godwit)
*Gobhlachan (Gràilleag) - Arenaria interpres -(Beurla: Ruddy Turnstone)
*Luatharan gainmhich - Calidris canutus -(Beurla: Red Knot)
*Gibeagan - Calidris pugnax -(Beurla: Ruff)
*Luatharan crom - Calidris ferruginea -(Beurla: Curlew Sandpiper)
*Luatharan glas (gille-feadaig, pollaran, bànag, sgrilleag) - Calidris alba -(Beurla: Sanderling)
*Graillig (Pollaran, Gille-feadaig) - Calidris alpina -(Beurla: Dunlin)
*Luatharan rioghail - Calidris maritima -(Beurla: Purple Sandpiper)
*Gobhrag bheag - Lymnocryptes minimus -(Beurla: Jack Snipe)
*Budagochd - Gallinago gallinago -(Beurla: Common Snipe)
*Coileach coille - Scolopax rusticola -(Beurla: Eurasian Woodcock)
*Deargan allt - Phalaropus lobatus -(Beurla: Red-necked Phalarope)
Teaghlach Charadriidae (Beurla: Plovers)
*Trìlleachan (trìlleachan-glas) - Pluvialis squatarola -(Beurla: Black-bellied Plover)
*Feadag - Pluvialis apricaria -(Beurla: European Golden-Plover)
*Abharcan-Luachrach - Vanellus vanellus -(Beurla: Northern Lapwing)
*Bòthag,(bodhag, bothag, tàrmachan-tuinne) - Charadrius hiaticula -(Beurla: Common Ringed Plover)
*Amadan-mòintich, (feadag-mhonaidh) - Charadrius morinellus -(Beurla: Eurasian Dotterel)
Teaghlach Sternidae (Beurla: terns)
*Steàrnag bheag - Sternula albifrons -(Beurla: Little Tern)
*Steàrnag stiuireach - Sterna dougallii -(Beurla: Roseate Tern)
*Steàrnag - Sterna hirundo -(Beurla: Common Tern)
*Steàrnal - Sterna paradisaea -(Beurla: Arctic Tern)
*Steàrnag mhòr - Thalasseus sandvicensis -(Beurla: Sandwich Tern)
*Stearnal-dubh - Sterna nigra -(Beurla:Black tern)
*Stearnal beag - Sterna minuta -(Beurla:Lesser tern)
Teaghlach Stercorariidae (Beurla: Jaegers)
*Fàsgadair Mòr - Stercorarius skua -(Beurla: Great Skua)
*Fàsgadair Donn - Stercorarius pomarinus -(Beurla: Pomarine Jaeger)
*Fàsgadair - Stercorarius parasiticus -(Beurla: Parasitic Jaeger)
Teaghlach Haematopodidae (Beurla: oystercatchers)
*Gille-brìghde, trìlleachan, drìlleachan oystercatcher (Haematopus ostralegus)
Teaghlach Recurvirostridae (Beurla: avocets)
*Ceàrra-ghob gob-ceàrr (Beurla: avocet)
Òrdugh Ciconiiformes (Beurla: storks
Teaghlach Ciconiidae (Beurla: storks)
* Ciconia ciconia (Beurla: white stork)
Òrdugh Columbiformes
Teaghlach Columbidae
* Calman-coilearach (Streptopelia decaocto)
* Calman-coille (Columba palumbus)
* Calman-creige (Columba livia)
* Calman geal-amhach (Columba vitiensis)
* Calman-gorm (Columba oenas)
Òrdugh Coraciiformes (Beurla: kingfishers, bee-eaters, rollers, motmots, todies)
Teaghlach Alcedinidae (Beurla: river kingfishers)
*mùrlach, bior an iasgair, biorra-crùdein - Alcedo atthis
Teaghlach Cerylidae (Beurla: water kingfishers)
Teaghlach Coraciidae (Beurla: rollers)
*Cuairsgean - Coracias garrulus -Roller
Teaghlach Halcyonidae (Beurla: tree kingfishers, wood kingfishers
Òrdugh Cuculiformes (Beurla: roadrunners, koels, malkohas, couas, coucals, anis)
Teaghlach Cuculidae (Beurla: cuckoos)
*Cuach - Cuculus canorus -(Beurla: Common Cuckoo)
Òrdugh Falconiformes
Teaghlach Falconidae
*Seabhag-dhearg-chasach ( Falco vespertinus)
*Clamhan ruadh (Falco tinnunculus)
*Mèimeal (seabhag-bheag ghlas, seabhag-ghorm an fhraoich) - Falco columbarius -(Beurla: Merlin)
*Gormag (seabhag nan uiseag) - Falco subbuteo -(Beurla: Eurasian Hobby)
* Seabhag (Falco peregrinus)
* Seabhag-mhór (Falco rusticolus)
Òrdugh Galliformes (Beurla: gamefowl)
Teaghlach Phasianidae (Beurla: pheasants, partridges, junglefowl, chickens, Old World quail, peafowl)
* Beurla: fowl)
* Beurla: grouse)
*Cearc-Thomain Dearg-Chasach - Alectoris rufa -(Beurla: Red-legged Partridge)
*Cearc-Thomain (peirlog, peurstag) - Perdix perdix -(Beurla: Gray Partridge)
*Gearradh Gort - Coturnix coturnix -(Beurla: Common Quail)
*Easag - Phasianus colchicus -(Beurla: Ring-necked Pheasant)
*Capall-Coille - Tetrao urogallus -(Beurla: Eurasian Capercaillie)
*Coileach-Dubh - Tetrao tetrix -(Beurla: Black Grouse)
*Cearc-Fhraoich - Lagopus lagopus -(Beurla: Willow Ptarmigan)
*Tàrmachan - Lagopus muta -(Beurla: Rock Ptarmigan)
* Cearc (Gallus gallus domesticus) (Beurla: chicken)
* Coileach Frangach (Beurla: turkey)
* Peucag, coileach-peucaig, cearc-pheucaig (Beurla: peacock, peahen)
Òrdugh Gaviiformes (Beurla: loons, divers)
Teaghlach Gaviidae (Beurla: loons (North America) neo divers (UK/Ireland))
*learga mhòr, learg - Gavia stellata
*learga dhubh - Gavia arctica
*Bun-Bhuachaille - Gavia immer -(Beurla: Common Loon)
Teaghlach Numididae (Beurla: guineafowl)
Òrdugh Gruiformes (Beurla: cranes, rails, etc.)
Teaghlach Rallidae (Beurla: rails, cranes)
* Snagan-allt (Rallus aquaticus) (Beurla: water rail)
*Traon - Crex crex -(Beurla: Corn Crake)
*Traon breac - Porzana porzana -(Beurla: Spotted Crake)
*Lach a' bhlàir - Fulica atra -(Beurla: Eurasian Coot)
*Cearc-uisge - Gallinula chloropus Water hen
* Beurla: crane)
* *Corra-mhonaidh(Grus grus) (Beurla: common crane)
* Grus americana) (Beurla: whooping crane)
Òrdugh Passeriformes (Beurla: perching birds)
Teaghlach Alaudidae (Beurla: larks)
*Uiseag (topag) - Alauda arvensis -(Beurla: Sky Lark)
*Uiseag dhubh - Eremophila alpestris -(Beurla: Horned Lark)
Teaghlach Bombycillidae (Beurla: waxwings)
*Canarach dearg (Gocan-cìreanach) - Bombycilla garrulus -(Beurla: Bohemian Waxwing)
Teaghlach Calacariide (Beurla: longspurs, snow buntings)
*Eun-t-sneachdaidh - Plectrophenax nivalis -(Beurla: Snow Bunting)
Teaghlach Cardinalidae (Beurla: cardinals)
* cardinal (bird)
Teaghlach Certhiidae (Beurla: creepers)
*Snàigear - Certhia familiaris -(Beurla: Eurasian Treecreeper)
Teaghlach Cinclidae (Beurla: dippers)
*Ess Feannag (Lon-uisge, gobha-uisge, gobha-dubh nan allt, bogachan, gobhachan, feannag-uisge, bog-an-lochain, gobhachan-dubh, gobhachan-allt, gobhachan-uisge, gobha-dubh) - Cinclus cinclus -(Beurla: White-throated Dipper)
Teaghlach Corvidae
* Cyanocitta cristata) (Beurla: blue jay)
* Feannag, Feannag-dhubh, Garrag, Badh-catha, Macha (Corvus corone) (Beurla: carrion crow)
* Feannag-chorrach, Feannag-ghlas, Garrag-ghlas, Starrag, Badh, Neabhan, Teathra (Corvus cornix) (Beurla: hooded crow)
* Garrach (Corvus corone) (Beurla: young carrion crow)
* Pioghaid, Agaid, Aaid, Piocas (Pica pica) (Beurla: magpie)
*Sgriachag Choille (Sgraicheag, Sgreuchag) - Garrulus glandarius -(Beurla: Eurasian Jay)
*Cathag dhearg chasach (Cathag nan casan dearg, Feannag na casan dearg, Cathag dhearg-chasach, Cnàmhach, Ròcas-dhearg-chasach) - Pyrrhocorax pyrrhocorax -(Beurla: Red-billed Chough)
* Cadhag (Corvus monedula)
*Creumhach (Ròcas, Ròcaideach, Ròc) - Corvus frugilegus -(Beurla: Rook)
*Biadhtach (Fitheach, Preachan, Cnàimh-fhitheach, Coirbidh, Preachan-cnàimheach, Troghan ) - Corvus corax -(Beurla: Common Raven)
Teaghlach Emberizidae
* Buidheag-bhealaidh (Emberiza citrinella)
*Gealag loin - Emberiza schoeniclus -(Beurla: Reed Bunting)
*Gealag-bhuachair - Emberiza calandra -(Beurla: Corn Bunting)
Teaghlach Eurylaimidae (Beurla: broadbills)
Teaghlach Fringillidae (Beurla: true finches)
*glaiseanan - fringillidae
* Spinus tristis) (Beurla: American goldfinch)
* Breacan-beithe (Fringilla coelebs)
*Bricein caorainn (lùth-eun, Breacan-caorainn) - Fringilla montifringilla -(Beurla: Brambling)
*Corcan coille - Pyrrhula pyrrhula -(Beurla: Eurasian Bullfinch)
*Glaisean daraich - Chloris chloris -(Beurla: European Greenfinch)
*Cam ghob - Loxia scotica -(Beurla: Scottish Crossbill)
*Deargan seilich - Acanthis flammea -(Beurla: Common Redpoll)
*Gealag bhuidhe - Spinus spinus -(Beurla: Eurasian Siskin)
*Lasair choille (buidheag) - Carduelis carduelis -(Beurla: European Goldfinch)
*Gealan beinne - Carduelis flavirostris -(Beurla: Twite)
*Gealan lìn (gealan, gealbhonn) - Carduelis cannabina -(Beurla: Eurasian Linnet)
*Gobhach (gobach) - Coccothraustes coccothraustes -(Beurla: Hawfinch)
Teaghlach Hirundinidae (Beurla: swallows, martins)
*Gobhlan gainbhich - Riparia riparia -(Beurla: Bank Swallow)
*Gobhlan gaoithe - Hirundo rustica -(Beurla: Barn Swallow)
*Gobhlan taighe - Delichon urbicum -(Beurla: Common House-Martin)
Teaghlach Icteridae (Beurla: New World blackbirds, New World orioles, bobolink, meadowlarks, grackles, cowbirds, oropendolas, caciques)
* Dolichonyx oryzivorus) (Beurla: bobolink)
* Gèineas Sturnella) (Beurla: meadowlark)
Teaghlach Laniidae (Beurla: Shrikes, )
*Feoladair Glas - Lanius excubitor -(Beurla: Northern Shrike)
Teaghlach Mimidae (Beurla: thrashers, mockingbirds, tremblers, New World catbirds)
Teaghlach Motacillidae (Beurla: wagtailss, pipits)
*Breac bain tighearna - Motacilla cinerea -(Beurla: Gray Wagtail)
*Glasian - Anthus pratensis -(Beurla: Meadow Pipit)
*Riabhag - Anthus trivialis -(Beurla: Tree Pipit)
*Gabhagan - Anthus spinoletta -(Beurla: Water Pipit)
*Glasian - Anthus petrosus -(Beurla: Rock Pipit)
Teaghlach Muscicapidae (Beurla: Old World flycatchers)
* Luscinia megarhynchos) (Beurla: nightingale)
*Breacan glas - Muscicapa striata -(Beurla: Spotted Flycatcher)
*Broinn dearg (bru dearg) - Erithacus rubecula -(Beurla: European Robin)
*Breacan sgiobalt - Ficedula hypoleuca -(Beurla: European Pied Flycatcher)
*Ceann dearg - Phoenicurus phoenicurus -(Beurla: Common Redstart)
*Gocan - Saxicola rubetra -(Beurla: Whinchat)
*Clacharan, Cloichearan - Saxicola rubicola -(Beurla: European Stonechat)
*Brù gheal - Oenanthe oenanthe -(Beurla: Northern Wheatear)
Teaghlach Passeridae (Beurla: Od World sparrows)
*gealbhonn-taighe house sparrow (passer domesticus)
*gealbhonn nan craobh tree sparrow (passer montanus)
Teaghlach Philepittidae (Beurla: asities)
Teaghlach Pittidae (Beurla: pittas)
Teaghlach Regulidae (Beurla: kinglets)
*crìonag bhuidhe goldcrest (Regulus regulus)
*crìonag firecrest (Regulus ignicapillus)
Teaghlach Sapayoidae (Beurla: broad-billed sapayoa)
Teaghlach Sittidae (Beurla: Nuthatch)
*Sgoltan - Sitta europaea -European nuthatch
Teaghlach Sturnidae (Beurla: starlings)
*druid, truid, druideag, druid-dhubh, truideag starling (Sturnus vulgaris)
Teaghlach Sylviidae (Beurla: Old World warblers)
* Beurla: warbler)
*Ceann dubh (ceap-dubh) - Sylvia atricapilla -(Beurla: Blackcap)
*Ceileiriche gàraidh - Sylvia borin -(Beurla: Garden Warbler)
*Gealan coille beag - Sylvia curruca -(Beurla: Lesser Whitethroat)
*Gealan coille - Sylvia communis -(Beurla: Greater Whitethroat)
Teaghlach Phylloscopidae (Beurla: Old World warblers)
* Beurla: warbler)
*Crionag ghiuthais - Phylloscopus trochilus -(Beurla: Willow Warbler)
*Caifean - Phylloscopus collybita -(Beurla: Common Chiffchaff)
*Ceileiriche coille (conan-coille) - Phylloscopus sibilatrix -(Beurla: Wood Warbler)
*Ceileiriche buidhe - Phylloscopus inornatus -(Beurla: Yellow-browed Warbler)
Teaghlach Locustellidae (Beurla: Old World warblers)
* Beurla: warbler)
*Ceileiriche leumnach (ceileiriche fionnan-feòir) - Locustella naevia -(Beurla: Common Grasshopper-Warbler)
Teaghlach Acrocephalidae (Beurla: Old World warblers)
* Beurla: reed warbler)
*glas-eun sedge warbler (Acrocephalus schoenabaenus)
*Cuilceag - Acrocephalus scirpaceus -(Beurla: Eurasian Reed-Warbler)
Teaghlach Prunellidae (Beurla: Accentors)
*Gealbhonn nam preas (gealbhonn-gàrraidh) - Prunella modularis -(Beurla: Dunnock)
Teaghlach Troglodytidae (Beurla: wrens)
* Dreathan donn (Beurla: wren (Troglodytes troglodytes)
Teaghlach Turdidae (Beurla: Thrushes)
* Lon dubh (Turdus merula) (Beurla: blackbird)
* Bru dearg - T. migratorius American robin (Cape Breton)
*Dubh-Chreige - Turdus torquatus -(Beurla: Ring Ouzel)
*Liath Thruisg - Turdus pilaris -(Beurla: Fieldfare)
*Sgiath Dhearg - Turdus iliacus -(Beurla: Redwing)
*Smeòrach (smeòlach, smèarach) - Turdus philomelos -(Beurla: Song Thrush)
*Smeòrach mhòr - Turdus viscivorus -(Beurla: Mistle Thrush)
Teaghlach Paridae (Beurla: tits, chickadees, titmice)
*Cailleachagan? - gocanan? tits?
*cailleachag - chickadee - Poecile atricapillus/carolinensis etc.
*Ceann-dubhag - Parus palustris
*Ceann-dubhag an t-seilich - P. montanus
*Cailleachag chean dubh (Cailleachag a'chinn duibh) - Periparus ater -(Beurla: Coal Tit)
*Gulpag stuic (Cailleach-bheag a'chìrein) - Lophophanes cristatus -(Beurla: Crested Tit)
*Cailleachag Cheann Ghorm (Gocan-gorm) - Cyanistes caeruleus -(Beurla: Eurasian Blue Tit)
Teaghlach Aegithalidae (Beurla: Long-tailed tits)
*Ciochan (Cìochan,Cailleach-bheag an earbaill) - Aegithalos caudatus -(Beurla: Long-tailed Tit)
Òrdugh Podicipediformes (Grebes)
Teaghlach Podicipedidae (Beurla: Grebes)
*Spàg-ri-tòn, (gobhlan-uisge) - Tachybaptus ruficollis -(Beurla: Little Grebe)
*Gobhlachan mara, (gobhlachan òr-chluasach) - Podiceps auritus -(Beurla: Horned Grebe)
*Gobhlachan ruadh - Podiceps grisegena -(Beurla: Red-necked Grebe)
*Gobhlachan laparan - Podiceps cristatus -(Beurla: Great Crested Grebe)
*Gobhlachan dubh, (gobhlachan na h-amhaiche duibhe) - Podiceps nigricollis -(Beurla: Eared Grebe)
Òrdugh Pelecaniformes (large waterbirds found worldwide (possibly invalid order))
Teaghlach Ardeidae (Beurla: herons, egrets, bitterns)
* Corra-bhàn – generic for white crane/heron/stork-like bird (especially white heron (Ardea alba), white stork (Ciconia ciconia) or crane (Grus grus))
* Ardea alba) (Beurla: great egret)
* Ardea herodias) (Beurla: great blue heron)
*Corra-ghritheach - Ardea cinerea -(Beurla: Gray Heron)
*Corra-ghrian, buathan - -(Beurla: Bittern)
*Corra-ghrian bheag - -(Beurla: Little Bittern)
Teaghlach Pelecanidae (Beurla: pelicans)
*peileagan-bàn white pelican (pelicanus oncrotalus)
Teaghlach Threskiornithidae (Beurla: ibises, spoonbills)
*gob cathainn, gob-leathann (Beurla: spoonbill)
Òrdugh Phoenicopteriformes (Beurla: flamingos)
Teaghlach Phoenicopteridae (Beurla: flamingos)
Òrdugh Piciformes (Beurla: Snagan, woodpeckers)
Teaghlach Picidae (Beurla: woodpeckers, piculets, wrynecks, sapsuckers)
* Snagan-daraich beag (Dendrocopos minor) (Beurla: lesser spotted woodpecker)
* Snagan-daraich (Dendrocopos major) (Beurla: great(er) spotted woodpecker)
*Snagarach (Lasair-choille) - Picus viridis -(Beurla: Eurasian Green Woodpecker)
*Geocair, Gille-na-cubhaig - Jynx torquilla - Wryneck
Teaghlach Ramphastidae (Beurla: toucans)
Òrdugh Procellariiformes (Beurla: albatrosses, petrels and shearwaters, storm petrels, diving petrels)
Teaghlach Diomedeidae (Beurla: albatrosses)
* Albatras (Beurla: albatross) (Gèineas Diomedea)
Teaghlach Procellariidae (Beurla: shearwaters)
*Eun crom - Fulmarus glacialis -(Beurla: Northern Fulmar)
*Fachadh dubh - Puffinus griseus -(Beurla: Sooty Shearwater)
* Sgrail Puffinus puffinus - Beurla: Manx Shearwater
Teaghlach Hydrobatidae (Beurla: storm-petrels)
*Assilag - Hydrobates pelagicus -(Beurla: European Storm-Petrel)
*Gobhlan Mara (Gobhlan-gaoithe) - Oceanodroma leucorhoa -(Beurla: Leach's Storm-Petrel)
Òrdugh Psittaciformes (Beurla: parrots)
Teaghlach Psittacidae (Beurla: true parrots)
*pioraid, piorraid, pearraid (Beurla: parrot)
* Beurla: macaw)
* Buidsidh (Melopsittacus undulatus)
Òrdugh Rheiformes (Beurla: rhea)
Teaghlach Rheidae (Beurla: rhea)
Òrdugh Sphenisciformes (Beurla: penguins)
Teaghlach Sphenisciformes (Beurla: penguins)
*ceann-fionn Adèlie Adelie penguin (Pygoscelis adeliae)
*ceann-fionn an rìgh king penguin (Aptenodytes patagonica)
*Ceann-fionn iompaire emperor penguin (Aptenodytes forsteri)
Òrdugh Strigiformes
Teaghlach Strigidae
* Cailleach-oidhche Bodach-oidhche, Comhachag-dhonn, Comhachag-ruadh (Strix aluco) Beurla: tawny owl)
* Cailleach-oidhche mhòr, Comhachag-mhòr (Bubo bubo) Beurla: eagle owl)
* Comhachag gheal (Bubo scandiacus)
* Comhachag-adhairceach, Comhachag-adharcaiche (Asio otus) Beurla: long-eared owl)
* Comhachag-bheag (Athene noctua) Beurla: little owl)
* Comhachag-chluasach (Asio flammeus) Beurla: short-eared owl)
* Seabhag-fheasgair, Seabhag-oidhche (Surnia ulula) Beurla: hawk-owl)
* Sgreuchag-oidhche (megascops) Beurla: screech owl)
Teaghlach Tytonidae (Beurla: barn-owls)
* Comhachag-bhàn (Tyto alba)
Òrdugh Struthioniformes
* Struth (Struthio camelus)
* Struth Somàilitheach (Struthio molybdophanes)
Òrdugh Suliformes
Teaghlach Phalacrocoracidae
*Sgarbh (learg-uisge) - Phalacrocorax carbo
*Sgarbh an Sgùmain - Phalacrocorax aristotelis
Teaghlach Sulidae
* Sùlaire (Morus bassanus)
Clas Mamalan (Mammalia)
Òrdugh Artiodactyla
Teaghlach Bovidae
* Aepyceros melampus) Beurla: impala)
* Alcelaphus buselaphus) Beurla: Hartebeest)
* Bubalus arnee) Beurla: Wild Asian water buffalo)
* Budorcas taxicolor) Beurla: takin, cattle chamois, gnu goat)
* Connochaetes gnou) Beurla: Black wildebeest)
* Connochaetes taurinus) Beurla: Blue wildebeest)
* Hemitragus, Nilgiritragus, Arabitragus) Beurla: tahr)
* Antalop (Antilopinae) Beurla: antelope)
* Bò Ghàidhealach (Beurla: Highland Cow, Highland Cattle)
* Bò (Bos taurus) Beurla: Cow, Cattle)
* Buabhall Afragach (Syncerus caffer) Beurla: cape buffalo, African buffalo))
* Buabhall (Beurla: buffalo)
* Buabhall (Bison bison) Beurla: American buffalo)
* Buabhall-uisge (Bubalus bubalis) Beurla: water buffalo, domestic Asian water buffalo)
* Caora (Ovis aries) Beurla: sheep)
** Uan (Beurla: lamb)
* Damh-musgach (Ovibos moschatus) Beurla: muskox)
* Earran-gheal (Gazella) Beurla: gazelle)
* Gobhar, Raisean (Capra) Beurla: goat)
* Gobhar-beinne (Oreamnos americanus) Beurla: mountain goat)
* Iac (Bos grunniens, Bos mutus) Beurla: yak)
* Urial (Ovis orientalis vignei) Beurla: Urial)
* Wildebeest (Connochaetes) Beurla: Wildebeest, Gnu)
Teaghlach Camelidae (Beurla: dromedary camel, Bactrian camels, wild or feral camels, llamas, alpacas, vicuñas, guanacos)
* Beurla: camel)
Teaghlach Cervidae Fiadh (Beurla: deer)
* Damh (Beurla: stag, stot, ox)
* Éildeag (Beurla: young hind, roe)
* Eilid (Beurla: hind, roe)
* cervine
* Lon (Alces alces) Beurla: Moose Eurasian elk)
* Ruadh (Cervus elaphus) Beurla: red deer, elk)
* Tast, Carabu, Fiadh-Lochlannach (Rangifer tarandus) Beurla: caribou, reindeer)
Teaghlach Giraffidae (Beurla: giraffe, okapi)
Teaghlach Hippopotamidae (Beurla: hippopotamus)
* Each-aibhne (Laideann: Hippopotamus amphibius) Beurla: hippopotamus)
* Meanbh-each-aibhne (Laideann: Choeropsis liberiensis neo Hexaprotodon liberiensis) Beurla: pigmy hippopotamus)
Teaghlach Muc (Suidae) (Beurla: pigs)
(Beurla: porcine
* Beurla: Bornean bearded pig
* Beurla: bushpig
* Beurla: Celebes warty pig
* Beurla: common warthog
* Beurla: desert warthog
* Beurla: giant forest hog
* Beurla: Heude's pig
* Beurla: hog
* Beurla: Java warty pig
* Beurla: North Sulawesi babirusa
* Beurla: Philippine warty pig
* Beurla: pot-bellied pig
* Beurla: pygmy hog
* Beurla: red river hog
* Beurla: Togian babirusa
* Beurla: wild boar
Òrdugh Carnivora
Teaghlach Ailuridae
* Panda ruadh (Ailurus fulgens
Teaghlach Canidae
* Cù (Canis lupus familiaris)
** Abhag
* Canis latrans
* Canis lupus dingo
* Madadh-allaidh (Canis lupus)
* Seacal (Beurla: jackal)
* Sionnach (Vulpes)
Teaghlach Hyaenidae
Teaghlach Felidae
* Bob-chat (Lynx rufus)
* Cat
** Cat Manainneach
* Cat-fiadhaich (Felis silvestris)
* Iaguar (Panthera onca)
* Leopard (Panthera pardus)
** Paindeal, pantair (Panthera pardus)
** Beurla: black panther)
* Leopard-sneachda (Panthera uncia)
* Leòmhann (Panthera leo)
* Pùma (Puma concolor)
* Sìotà (Acinonyx jubatus)
* Tìgear (Panthera tigris)
Teaghlach Herpestidae
Teaghlach Mephitidae
Teaghlach Mustelidae
* Enhydra lutris Beurla: sea otter
* Gulo gulo Beurla: wolverine
* Ictonyx striatus Beurla: striped polecat
* Lontra felina Beurla: Marine otter
* Martes americana Beurla: American marten
* Martes pennanti Beurla: fisher
* Martes zibellina Beurla: sable
* Mellivora capensis Beurla: honey badger
* Mustela lutreola Beurla: European mink
* Mustela nigripes Beurla: black-footed ferret
* Neovison macrodon Beurla: sea mink (á bith)
* Neovison vison Beurla: American mink
* Pteronura brasiliensis Beurla: giant otter
* Taxidea taxus Beurla: American badger
* Vormela peregusna Beurla: marbled polecat
* balgair-dubh, biast-dubh, cù-donn, dobhar-chù, dobhran, dobhran-donn, madadh-donn, madadh-uisge (Lutra lutra)
* Broc (Meles meles)
* fearaid, feiread, peireid (Mustela putorius furo)
* neas, nios (Mustela nivalis)
* peireid, baineasg, baircean, neas, neas-abhag, taghan, taghan-tartaidh, teine-creasadh (Mustela putorius)
* Radan Armeniach, neas, easag-bhàn, easan gearr-earballach, easan-bàn, carlam, neas nam fuar-thìrean, neas-gheal, neas-bheag (Mustela erminea)
* taghan, madra-croinn, sgionn (Martes martes)
Teaghlach Odobenidae
* Each-mara (Odobenus rosmarus)
Teaghlach Otariidae
* Beurla: Antarctic fur seal
* Beurla: Australian fur seal)
* Beurla: Australian sea lion
* Beurla: brown fur seal
* Beurla: California sea lion
* Beurla: Galápagos fur seal
* Beurla: Galápagos sea lion
* Beurla: Guadalupe fur seal
* Beurla: Juan Fernández fur seal
* Beurla: New Zealand fur seal
* Beurla: New Zealand sea lion
* Beurla: northern fur seal
* Beurla: South African fur seal
* Beurla: South American fur seal
* Beurla: South American sea lion
* Beurla: Steller sea lion
* Beurla: Subantarctic fur seal
Teaghlach Phocidae
* Beurla: Baikal seal
* Beurla: bearded seal
* Beurla: Caspian seal
* Beurla: crabeater seal
* Beurla: elephant seal
* Beurla: grey seal
* Beurla: harbor seal
* Beurla: harp seal
* Beurla: Hawaiian monk seal
* Beurla: hooded seal
* Beurla: leopard seal
* Beurla: Mediterranean monk seal
* Beurla: northern elephant seal
* Beurla: ribbon seal
* Beurla: ringed seal
* Beurla: Ross seal
* Beurla: southern elephant seal
* Beurla: spotted seal
* Beurla: Weddell seal
Teaghlach Procyonidae
* Beurla: ring-tailed cat
Teaghlach Ursidae
* Beurla: giant panda
* Beurla: brown bear
* Beurla: black bear
* Beurla: grizzly bear
* Beurla: panda
* Beurla: polar bear
Òrdugh Cingulata (Beurla: armadillos)
* Beurla: Andean hairy armadillo)
* Beurla: big hairy armadillo)
* Beurla: Brazilian three-banded armadillo)
* Beurla: Chacoan naked-tailed armadillo)
* Beurla: giant armadillo)
* Beurla: great long-nosed armadillo)
* Beurla: greater fairy armadillo)
* Beurla: greater naked-tailed armadillo)
* Beurla: hairy long-nosed armadillo)
* Beurla: llanos long-nosed armadillo)
* Beurla: nine-banded armadillo)
* Beurla: northern naked-tailed armadillo)
* Beurla: pichi)
* Beurla: pink fairy armadillo)
* Beurla: screaming hairy armadillo)
* Beurla: seven-banded armadillo)
* Beurla: six-banded armadillo)
* Beurla: southern long-nosed armadillo)
* Beurla: southern naked-tailed armadillo)
* Beurla: southern three-banded armadillo)
* Beurla: Yepes's mulita)
Òrdugh Cetacea (Beurla: marine mammals)
Teaghlach Balaenidae (Beurla: Right whales, bowhead whales)
* Beurla: bowhead whale)
* Beurla: North Atlantic right whale)
* Beurla: North Pacific right whale)
* Beurla: southern right whale)
Teaghlach Balaenopteridae (Beurla: Rorquals)
* Beurla: Antarctic minke whale)
* Beurla: blue whale)
* Beurla: Bryde's whale)
* Beurla: common minke whale)
* Beurla: Eden's whale)
* Beurla: fin whale)
* Beurla: humpback whale)
* Beurla: Omura's whale)
* Beurla: Sei whale)
Teaghlach Eschrichtiidae (Beurla: gray whales)
Teaghlach Cetotheriidae (Beurla: pygmy right whales)
Teaghlach Delphinidae (Beurla: dolphins)
* Beurla: Arabian common dolphin)
* Beurla: Atlantic humpback dolphin)
* Beurla: Atlantic spotted dolphin)
* Beurla: Atlantic white-sided dolphin)
* Beurla: Australian snubfin dolphin)
* Beurla: Burrunan dolphin)
* Beurla: Chilean dolphin)
* Beurla: Clymene dolphin)
* Beurla: Commerson's dolphin)
* Beurla: common bottlenose dolphin)
* Beurla: costero)
* Beurla: dusky dolphin)
* Beurla: false killer whale)
* Beurla: Fraser's dolphin)
* Beurla: Heaviside's dolphin)
* Beurla: Hector's dolphin)
* Beurla: hourglass dolphin)
* Beurla: Indian humpback dolphin)
* Beurla: Indian Ocean bottlenose dolphin)
* Beurla: Irrawaddy dolphin)
* Madadh-cuain - Orcinus orca (Beurla: killer whale, orca)
* Beurla: long-beaked common dolphin)
* Beurla: long-finned pilot whale)
* Beurla: melon-headed whale)
* Beurla: northern right whale dolphin)
* Beurla: Pacific humpback dolphin)
* Beurla: Pacific white-sided dolphin)
* Beurla: Pantropical spotted dolphin)
* Beurla: Peale's dolphin)
* Beurla: pilot whale)
* Beurla: pygmy killer whale)
* Beurla: Risso's dolphin)
* Beurla: rough-toothed dolphin)
* Beurla: short-beaked common dolphin)
* Beurla: short-finned pilot whale)
* Beurla: southern right whale dolphin)
* Beurla: spinner dolphin)
* Beurla: striped dolphin)
* Beurla: tucuxi)
* Beurla: white-beaked dolphin)
Teaghlach Monodontidae
* Beurla: beluga whale)
* Beurla: narwhal)
Teaghlach Phocoenidae (Beurla: porpoises)
* Beurla: Burmeister's porpoise)
* Beurla: Dall's porpoise)
* Beurla: finless porpoise)
* Beurla: harbour porpoise)
* Beurla: spectacled porpoise)
* Beurla: vaquita)
Teaghlach Physeteridae (Beurla: sperm whales)
Teaghlach Kogiidae
* Beurla: pygmy sperm whale)
* Beurla: dwarf sperm whale)
Teaghlach Iniidae (Beurla: river dolphins)
* Beurla: Amazon river dolphin)
* Beurla: Bolivian river dolphin)
* Beurla: Araguaian river dolphin)
Teaghlach Lipotidae (Beurla: baiji)
Teaghlach Pontoporiidae (Beurla: La Plata dolphin)
Teaghlach Platanistidae (Beurla: South Asian river dolphin)
Teaghlach Ziphidae (Beurla: beaked whales)
* Beurla: Andrews' beaked whale)
* Beurla: Arnoux's beaked whale)
* Beurla: Blainville's beaked whale)
* Beurla: Cuvier's beaked whale)
* Beurla: Gervais' beaked whale)
* Beurla: ginkgo-toothed beaked whale)
* Beurla: gray's beaked whale)
* Beurla: Hector's beaked whale)
* Beurla: Hubbs' beaked whale)
* Beurla: Indo-Pacific beaked whale)
* Beurla: northern bottlenose whale)
* Beurla: Perrin's beaked whale)
* Beurla: pygmy beaked whale)
* Beurla: Shepherd's beaked whale)
* Beurla: southern bottlenose whale)
* Beurla: Sowerby's beaked whale)
* Beurla: spade-toothed whale)
* Beurla: Stejneger's beaked whale)
* Beurla: strap-toothed whale)
* Beurla: True's beaked whale)
Òrdugh Chiroptera (Beurla: bats)
* Beurla: Antillean ghost-faced bat)
* Beurla: bulldog bats)
* Beurla: bumblebee bat)
* Beurla: disk-winged bats)
* Beurla: false vampires)
* Beurla: fisherman bats)
* Beurla: flying fox)
* Beurla: free-tailed bats)
* Beurla: fruit bat)
* Beurla: funnel-eared bats)
* Beurla: ghost-faced bat)
* Beurla: giant ghost-faced bat)
* Beurla: hollow-faced)
* Beurla: horseshoe bats)
* Beurla: Kitti's hog-nosed bat)
* Beurla: leaf-nosed bats)
* Beurla: megabats)
* Beurla: microbats)
* Beurla: mouse-tailed bats)
* Beurla: old world leaf-nosed bats)
* Beurla: pallid bat)
* Beurla: sac-winged)
* Beurla: sheath-tailed bats)
* Beurla: slit-faced bats)
* Beurla: smoky bats)
* Beurla: sucker-footed bats)
* Beurla: vampire bat)
* Beurla: Van Gelder's bat)
* Beurla: vesper bats)
Òrdugh Erinaceomorpha (Beurla: hedgehogs)
Òrdugh Lagomorpha (Beurla: hares, rabbits, pikas)
Teaghlach Leporidae (Beurla: hares, rabbits)
Teaghlach Ochotonidae (Beurla: pikas)
Òrdugh Monotremata (Beurla: echidnas, platypus)
Òrdugh Perissodactyla (Beurla: odd-toed ungulates)
Teaghlach Equidae (Beurla: horses)
(Beurla: equine)
* Beurla: African wild ass)
* Beurla: ass)
* Beurla: Atlas wild ass)
* Beurla: Burchell's zebra)
* Beurla: Cape mountain zebra)
* Beurla: Chapman's zebra)
* Beurla: Crawshay's zebra)
* Beurla: donkey)
* Beurla: eastern kiang)
* Beurla: Grant's zebra)
* Beurla: Hartmann's mountain zebra)
* Beurla: hinny)
* Beurla: horse)
* Beurla: Indian wild ass)
* Beurla: Maneless zebra)
* Beurla: Mongolian wild ass)
* Beurla: mountain zebra)
* Beurla: mule)
* Beurla: northern kiang)
* Beurla: Nubian wild ass)
* Beurla: onager)
* Beurla: Persian onager)
* Beurla: plains zebra)
* Beurla: pony)
* Beurla: Przewalski's Horse)
* Beurla: Quagga)
* Beurla: Selous' zebra)
* Beurla: Somali wild ass)
* Beurla: southern kiang)
* Beurla: Syrian wild ass)
* Beurla: tarpan)
* Beurla: Turkmenian kulan)
* Beurla: western kiang)
* Beurla: wild horse)
* Beurla: zebra)
* Beurla: zonkey, zedonk)
* Beurla: zorse)
Teaghlach Rhinocerotidae (Beurla: rhinoceroses)
Teaghlach Tapiridae (Beurla: tapir)
Òrdugh Pilosa (Beurla: anteaters, sloths)
Òrdugh Proboscidea (Beurla: elephants)
Òrdugh Prìomhaid (Beurla: primates)
* Beurla: baboon)
* Beurla: chimpanzee)
* Beurla: gibbon)
* Beurla: gorilla)
* Beurla: human)
* Beurla: lemur)
* Beurla: marmoset)
* Beurla: monkey)
* Beurla: orangutan)
* Beurla: spider monkey)
Òrdugh Rodentia
* Beurla: chinchilla)
* Beurla: chipmunk)
* Beurla: dormouse)
* Beurla: gerbil)
* Beurla: gopher)
* Beurla: guinea pig)
* Beurla: hamster)
* Beurla: kangaroo mouse)
* Beurla: kangaroo rat)
* Beurla: lemming)
* Beurla: marmot)
* Beurla: mouse)
* Beurla: porcupine)
* Beurla: prairie dog)
* Beurla: rat)
* Beurla: squirrel)
* Beurla: vole)
Òrdugh Soricomorpha (Beurla: "shrew-form")
Teaghlach Soricidae (Beurla: shrews)
Teaghlach Talpidae (Beurla: moles, etc.)
* Beurla: star-nosed mole)
Teaghlach Solenodontidae (Beurla: rare primitive soricomorphs)
* Beurla: Cuban solenodon)
* Beurla: Hispaniolan solenodon, Dominican solenodon, agouta)
Clas Snàigean (Beurla: reptiles)
* Beurla: constrictor)
* Beurla: lizard)
* Beurla: snake)
Òrdugh Crocodilia (Beurla: crocodiles, gavials, caimans, alligators)
Òrdugh Squamata (Beurla: lizards, snakes, worm lizards)
Teaghlach Acrochordidae (Beurla: file snakes)
Teaghlach Anguidae (Beurla: glass lizards, alligator lizards, slow worms)
Teaghlach Aniliidae (Beurla: coral pipe snakes)
Teaghlach Anniellidae (Beurla: American legless lizards)
Teaghlach Anomalepidae (Beurla: dawn blind snakes)
Teaghlach Anomochilidae (Beurla: dwarf pipe snakes)
Teaghlach Blanidae (Beurla: Mediterranean worm lizards)
Teaghlach Boidae (Beurla: boas)
Teaghlach Bolyeriidae (Beurla: Round Island boas)
Teaghlach Chamaeleonidae (Beurla: chameleons)
Teaghlach Colubridae (Beurla: colubrids)
Teaghlach Cordylidae (Beurla: spinytail lizards)
Teaghlach Crotaphytidae (Beurla: collared lizards and leopard lizards)
Teaghlach Corytophanidae (Beurla: casquehead lizards, helmeted lizards)
* Beurla: common basilisk)
Teaghlach Dibamidae (Beurla: blind lizards)
Teaghlach Elapidae (Beurla: cobras, coral snakes, mambas, kraits, sea snakes, sea kraits, Australian elapids)
Teaghlach Gekkonidae (Beurla: geckos)
Teaghlach Gerrhosauridae (Beurla: plated lizards)
Teaghlach Gymnophthalmidae (Beurla: spectacled lizards)
Teaghlach Helodermatidae (Beurla: Gila monsters)
Teaghlach Iguanidae (Beurla: iguanas)
Teaghlach Lacertidae (Beurla: wall lizards, true lizards)
Teaghlach Lanthanotidae (Beurla: earless monitor)
Teaghlach Leptotyphlopidae (Beurla: slender blind snakes)
Teaghlach Liolaemidae (Beurla: swifts)
Teaghlach Opluridae (Beurla: Madagascan iguanas)
Teaghlach Phrynosomatidae (Beurla: earless lizards, spiny lizards, tree lizards, side-blotched lizards, horned lizards)
Teaghlach Polychrotidae (Beurla: anoles)
Teaghlach Pygopodidae (Beurla: legless lizards)
Teaghlach Pythonidae (Beurla: pythons)
Teaghlach Scincidae (Beurla: skinks)
Teaghlach Shinisauridae (Beurla: Chinese crocodile lizard)
Teaghlach Teiidae (Beurla: tegus, whiptails)
Teaghlach Tropidophiidae (Beurla: dwarf boas)
Teaghlach Typhlopidae (Beurla: blind snakes)
Teaghlach Uropeltidae (Beurla: shield-tailed snakes, short-tailed snakes)
Teaghlach Varanidae (Beurla: monitor lizards)
* Beurla: komodo dragon)
Teaghlach Viperidae (Beurla: vipers, pitvipers, rattlesnakes)
Teaghlach Xantusiidae (Beurla: night lizards)
Teaghlach Xenosauridae (Beurla: knob-scaled lizards)
Òrdugh Testudines, Chelonii (Beurla: turtle, tortoise, terrapin)
Iasg Éisg (Beurla: fish)
Clas Actinopterygii (Beurla: ray-finned fish)
Òrdugh Acipenseriformes (Beurla: sturgeons, paddlefish)
* Beurla: beluga, European sturgeon)
Òrdugh Anguilliformes (Beurla: true eels)
Òrdugh Batrachoidiformes (Beurla: toadfish)
Òrdugh Beloniformes (Beurla: flyingfish)
Òrdugh Characiformes (Beurla: characins, pencilfish, hatchetfish, piranhas, tetras, dourado/ golden (Gèineas Salminus), pacu)
Òrdugh Clupeiformes (Beurla: herrings, anchovy)
Òrdugh Cypriniformes (Beurla: carps, minnows, loaches, etc)
* Beurla: Caspian kutum)
Òrdugh Cyprinodontiformes (Beurla: livebearers, killifish)
Teaghlach Poeciliidae (Beurla: tooth-carps)
* Beurla: Cape whitefish, Berg-breede River whitefish)
* Beurla: Chiapas swordtail)
* Beurla: green swordtail)
* Beurla: guppy)
* Beurla: marbled swordtail)
* Beurla: yellow swordtail)
Òrdugh Cypriniformes (Beurla: barbs, carp, danios, goldfish, loaches, minnows, rasboras)
Teaghlach Balitoridae (Beurla: hillstream loaches, river loaches)
* Beurla: waterfall climbing cave fish, cave angel fish)
Òrdugh Esociformes (Beurla: pike)
Òrdugh Gadiformes (Beurla: cods)
* Beurla: haddock)
Òrdugh Gymnotiformes (Beurla: electric eels, knifefish)
Òrdugh Lampriformes (Beurla: oarfish, opah, ribbonfish)
Òrdugh Lepisosteiformes (Beurla: gars)
Òrdugh Lophiiformes (Beurla: anglerfish)
Teaghlach Lophiidae (Beurla: Goosefish, monkfish)
* Beurla: American angler)
* Beurla: angler)
* Beurla: blackbellied angler)
* Beurla: blackfin goosefish)
* Beurla: devil anglerfish)
* Beurla: monkfish, fishing-frogs, frog-fish, sea-devils)
* Beurla: shortspine African angler)
* Beurla: yellow goosefish)
Òrdugh Mugiliformes (Beurla: mullets)
Òrdugh Myctophiformes (Beurla: lanternfish)
Òrdugh Notacanthiformes (Beurla: halosaurs, spiny eels)
Òrdugh Ophidiiformes (Beurla: pearlfish)
Òrdugh Osmeriformes (Beurla: smelts, galaxiids)
Òrdugh Perciformes (Beurla: 40% of all fish including anabantids, basses, betas, cichlids, goby, gouramis, mackerels, perches, scats, sunfish, tunas, whitings, wrasses)
Teaghlach Acropomatidae (Beurla: temperate ocean-basses)
Teaghlach Anabantidae (Beurla: climbing gouramy)
Teaghlach Arripidae (Beurla: Australasian salmon)
Teaghlach Bathyclupeidae (Beurla: deepsea herrings)
Teaghlach Bramidae (Beurla: pomfrets)
* Beurla: angelfish)
* Beurla: Atlantic pomfret)
* Beurla: Ray's bream)
Teaghlach Callanthiidae (Beurla: splendid perches)
Teaghlach Centrarchidae (Beurla: freshwater sunfish, rock bass, largemouth bass, bluegill, pumpkinseed, crappy)
Teaghlach Centrolophidae (Beurla: medusafish)
Teaghlach Chaenopsidae (Beurla: pike-blenny, tube-blenny, flagblenny)
Teaghlach Channidae (Beurla: snakeheads)
Teaghlach Cichlidae (Beurla: cichlids)
* Beurla: angelfish)
Teaghlach Dinolestidae (Beurla: long-finned pike)
Teaghlach Dinopercidae (Beurla: cavebass)
Teaghlach Echeneidae (Beurla: remoras)
Teaghlach Ephippidae (Beurla: spadefish)
* Beurla: Atlantic spadefish, angelfish, white angelfish, threetailed porgy, ocean cobbler, moonfish)
* Beurla: Pacific spadefish)
* Beurla: West African spadefish)
Teaghlach Gempylidae (Beurla: snake mackerels)
Teaghlach Glaucosomatidae (Beurla: pearl perches)
Teaghlach Helostomatidae (Beurla: kissing gourami)
Teaghlach Istiophoridae (Beurla: marlins)
* Beurla: sailfish)
Teaghlach Lateolabracidae (Beurla: Asian basses)
Teaghlach Latidae (Beurla: lates, barramundi, Nile perch)
Teaghlach Lutjanidae (Beurla: snappers)
Teaghlach Malacanthidae (Beurla: tilefish)
* Beurla: ocean whitefish)
Teaghlach Moronidae (Beurla: temperate basses)
Teaghlach Nototheniidae (Beurla: cod icefish)
Teaghlach Osphronemidae (Beurla: gouramy)
Teaghlach Percichthyidae (Beurla: temperate perches)
Teaghlach Percidae (Beurla: perches, darters)
Teaghlach Pomacanthidae (Beurla: marine angelfish)
Teaghlach Pomacentridae (Beurla: damselfish, clownfish)
* Beurla: angelfish)
* Beurla: gray angelfish)
* Beurla: ornate angelfish)
* Beurla: queen angelfish)
* Beurla: royal angelfish)
Teaghlach Scaridae (Beurla: parrotfish)
Teaghlach Scombridae (Beurla: mackerels, tunas)
Teaghlach Serranidae (Beurla: sea basses, groupers, etc.)
Teaghlach Sillaginidae (Beurla: whitings, etc.)
Teaghlach Sparidae (Beurla: sea breams, porgies)
* Beurla: White steenbras)
Teaghlach Sphyraenidae (Beurla: barracudas)
* Beurla: Australian barracuda)
* Beurla: barracuda)
* Beurla: bigeye barracuda)
* Beurla: blackfin barracuda)
* Beurla: great barracuda)
* Beurla: Guachanche barracuda)
* Beurla: Guinean barracuda)
* Beurla: Mexican barracuda)
* Beurla: northern sennet)
* Beurla: obtuse barracuda)
* Beurla: pacific barracuda)
* Beurla: pelican barracuda)
* Beurla: pickhandle barracuda)
* Beurla: sharpfin barracuda)
* Beurla: southern sennet)
* Beurla: yellowstripe barracuda)
* Beurla: yellowtail barracuda)
Teaghlach Xiphiidae (Beurla: swordfish)
Òrdugh Pleuronectiformes (Beurla: flatfish)
* Beurla: brill)
* Beurla: dab)
* Beurla: flounder)
* Beurla: halibut)
* Beurla: megrim)
* Beurla: plaice)
* Beurla: sanddab)
* Beurla: sole)
* Beurla: tonguefish)
* Beurla: turbot)
Òrdugh Polypteriformes (Beurla: bichirs, reedfish)
Òrdugh Saccopharyngiformes (Beurla: gulper eel)
Òrdugh Salmoniformes (Beurla: salmon, trout)
* Beurla: whitefish)
Òrdugh Scorpaeniformes (Beurla: scorpionfish, sculpins, weaver fish)
Òrdugh Siluriformes (Beurla: catfish)
Òrdugh Synbranchiformes (Beurla: swamp eels)
Òrdugh Syngnathiformes (Beurla: seahorses, pipefish)
Òrdugh Tetraodontiformes (Beurla: filefish, pufferfish)
Òrdugh Zeiformes (Beurla: dory)
Clas Chondrichthyes (Beurla: cartilaginous fish)
* Beurla: shark)
Òrdugh Carcharhiniformes (Beurla: ground sharks)
Teaghlach Carcharhinidae (Beurla: requiem sharks)
* Beurla: Australian ghostshark, elephant shark, whitefish, plownose chimaera, elephant fish)
* Beurla: tiger shark)
Teaghlach Sphyrnidae (Beurla: hammerhead sharks)
Òrdugh Myliobatiformes (Beurla: stingrays, etc.)
Teaghlach Myliobatidae (Beurla: eagle rays, manta rays)
Òrdugh Pristiformes (Beurla: sawfish)
Teaghlach Pristidae (Beurla: sawfish, carpenter sharks)
* Beurla: sawfish)
Òrdugh Lamniformes (Beurla: mackerel sharks)
Teaghlach Lamnidae (Beurla: mackerel sharks, white sharks)
* Beurla: great white shark)
Òrdugh Rajiformes (Beurla: skates, guitarfish)
Teaghlach Rhinobatidae (Beurla: guitarfish)
* Beurla: ringstreaked guitarfish)
Òrdugh Squatiniformes (Beurla: angel sharks)
Teaghlach Squatinidae (Beurla: angel sharks)
* Beurla: African angelshark)
* Beurla: angelshark)
* Beurla: angular angelshark)
* Beurla: argentine angelshark)
* Beurla: Chilean angelshark)
* Beurla: clouded angelshark)
* Beurla: eastern angelshark)
* Beurla: gulf angelshark)
* Beurla: hidden angelshark)
* Beurla: Indonesian angelshark)
* Beurla: Japanese angelshark)
* Beurla: Mexican angelshark)
* Beurla: monkfish)
* Beurla: ocellated angelshark)
* Beurla: ornate angelshark)
* Beurla: pacific angelshark)
* Beurla: Philippines angelshark)
* Beurla: sand devil)
* Beurla: sawback angelshark)
* Beurla: smoothback angelshark)
* Beurla: Taiwan angelshark)
* Beurla: western angelshark)
Clas Hyperoartia (Beurla: lampreys)
Clas Myxini, Hyperotreti (Beurla: hagfish)
Clas Sarcopterygii (Beurla: lobe-finned fish)
* Beurla: lungfish)
Infraclass Pocanach
* Beurla: bandicoot)
* Beurla: kangaroo)
* Beurla: koala)
* Beurla: opossum)
* Beurla: possum)
* Beurla: tasmanian devil)
* Beurla: wallaby)
Fìleam Cnidaria (Hatschek, 1888)
* muir-tèachd, sgeith-ròin, sgeoldair, muirteachd, sgiodair (Beurla: Jellyfish)
** àrsaidh (?): beòthachan, beòthaichean, losgann, muir-tèachd, sgeith an ròin, sgeith na muice-mara
Clas Anthozoa (Ehrenberg, 1834) (Beurla: sea anemones, corals)
* Beurla: coral)
Clas Cubozoa (Werner, 1975) (Beurla: box jellyfish)
Òrdugh Carybdeida (Gegenbaur, 1857) (Beurla: box jellyfish)
* Beurla: Irukandji jellyfish)
** Alatina alata (Reynaud, 1830), Carybdea alata (Gershwin, 2005))
** Carukia barnesi (Southcott, 1967))
** Malo kingi (Gershwin, 2007))
** Malo maximus (Gershwin, 2005))
Clas Hydrozoa (Owen, 1843) (Beurla: hydroids, siphonophores))
Òrdugh Siphonophorae (Eschscholtz, 1829) (Beurla: siphonophores)
Teaghlach Physaliidae (Brandt, 1835) Gèineas Physalia (Lamarck, 1801) (Beurla: polyps, medusoids)
* Physalia physalis (L., 1758)
* Physalia utriculus (La Martinière, 1787)
Fìleam Echinodermata
* Conan mara (Clas Echinoidea)
* Crosgag-bhrisg (Clas Ophuiroidea)
* Crosgag-iteach (Clas Crinoidea)
* Crosgag-thràghad (Clas Asteroidea)
* Cularan-mara (Clas Holothuroidea)
* Dolar-gainmhich (Clas Clypeasteroida)
Fìleam Mollusca
Clas Bivalvia
* Beurla: clam)
* Beurla: cockle)
* Beurla: geoduck)
* Feusgan
* Beurla: oyster)
* Beurla: scallop)
Clas Cephalopoda
* Beurla: cephalopod)
* Beurla: bobtail squid)
* Beurla: cuttlefish)
* Beurla: giant squid)
* Beurla: nautilus)
* Beurla: northern pygmy squid)
* Beurla: octopus)
* Beurla: ram's horn squid)
* Beurla: southern pygmy squid)
* Beurla: squid)
* Beurla: two-toned pygmy squid)
Clas Gastropoda
* Beurla: bubble snail)
* Beurla: headshield slug)
* Beurla: nudibranch)
* Beurla: solar-powered sea slug)
* Beurla: sap-sucking sea slug)
* Beurla: sea angel)
* Beurla: sea butterfly)
* Beurla: sea hare)
* Beurla: sea slug)
* Beurla: slug)
* Beurla: snail)
Clas Monoplacophora (Beurla: Tryblidiida)
Clas Polyplacophora (Beurla: chitons)
* Beurla: Chiton)
Clas Scaphopoda (Beurla: tusk shells)
Fìleam Nematoda (Beurla: nematodes neo roundworms)
* Beurla: roundworm)
Clas Secernentea (Beurla: nematodes)
Òrdugh Rhabditida (Beurla: lungworms, hookworms, many nematodes)
Teaghlach Ancylostomatidae (Beurla: parasitic hookworms)
* Beurla: hookworm)
Fìleam Platyhelminthes (Beurla: flatworms)
Clas Cestoda (Beurla: parasitic flatworms)
* Beurla: tapeworm)
Iomradh
*
|
[Wikipedia:gd] Teaghlach
Ma shireas sibh "teaghlach" ann an bith-eòlas, faic Teaghlach (bith-eòlas).
right|300px
'S e buidheann dhaoine a tha a' fuireach còmhla no aig a tha ceanglaichean fala a tha ann an teaghlach.
Seòrsaichean theaghlaichean
Tha trì seòrsaichean teaghlaich ann: teaghlach niùclasach, teaghlach leudaichte agus teaghlach le pàrant singilte.
Tha teaghlach niùclasach a' ciallachadh athair, màthair agus aon no tuilleadh phàistean, bràthair agus piuthar a' fuireach còmhla. Tha teaghlach leudaichte a' ciallachadh athair, màthair, clann, seann-phàrantan, uncailean, antaidhean, co-oghaichean agus mar sin sìos. Faodaidh iad uile fuireach còmhla, ach am bitheantas chan eil ach an teaghlach niùclasach a' fuireach anns an aon àite, agus tha an teaghlach leudaichte nas sgaoilte. Tha teaghlach le pàrant singilte fear far a bheil dìreach aon de na phàrantan a' fuireach còmhla leis a' chlann.
Buill Teaghlaich
*Ogha
Roinn-seòrsa:Cultar
|
[Wikipedia:gd] Croitearachd
thumb|right|Croit ann an Àird Eilbh|Àird Eilbh Uachdarach faisg air [[Loch Aillse]]
Is e modh àiteachais a tha ann an croitearachd. Is e gnìomh croitear a tha ann an croitearachd. Is croitear fear, neo té a sheilbheas gabhaltas croite. Is e a tha ann an croit mion-tuathanas a thathas seilbhichte fo gabhaltas croitearachd, nòs gabhaltais a tha dìonta anns an lagh. Is e am bun-phrionnsabal den modh ghabhaltais seo gu bheil an gabhaltas fhéin ann an seilbh an tí a phàigheas an màl. Faodaidh don ghabhaltach (am fear a phàigheas am màl) a thoir neo reic a ghabhaltas ri treas tì mar a thogras e. Aig a cheann thall tha coireachan an gabhaltach anns an suidheachadh seo a' fàgail "tighearna" le oighreachd a tha fo an nòs gabhaltas seo as aonais uidhe anns an fhearainn air barrachd am màl airson cleachdadh an fhearainn. Tha seo gu tur eu-coltach ri gabhaltasan airson tuathanasaibh àbhaisteach, nach ruith ach rè cumhnant-ghabhaltais, mar is tric de fichead bliadhna. Aig deireadh an teirm faodaidh don oighreachd a dh'aontaich gabhaltas eile neo faodaidh do tighearna an oighreachd a ghabhail an tuathanas thairis a fhèin, ma bhitheas na gabhaltasan gu lèir air an oighreachd a tighinn gu ceann còmhla bithidh cumhachd aig an tighearna a fhuadaich na tuathanaich far an oighreachd agus toirt am fearann gu lèir na làimh fhèin, mar a thachair 's an Lodaidh air oighreachd Hopetoun, faisg air Loch Iubhar anns a' bhliadhna 2008. Tha gabhaltas croitearachd, a' cuir bacadh air an leithid seo de fuadaich.
Tùsan Gabhaltas Croitearachd
Ged a bhios mòran daoine a' cumail a-mach gu bheil gabhaltas croitearachd sònraichte ri na sgìrean croitearachd a-mhàin, chan eil sin buileach fìor. Is e a tha ann an gabhaltas croitearachd ach nòs gabhaltais ro-aithnichte an lagh na h-Alba fo an t-ainm "kindly tenancy" (gabhaltas coibhneil), roimhe meadhan an naoidheamh linn deug, bha am modh gabhaltas seo measaichte a bhith seann fhasanta agus cha do mhair e ach an Siorrachd Dhùn Phris. Nuair a dh'aontaich an Riaghaltas a sheasamh còirichean nan Croitearan an lùib sgrùdadh a' Choimisean Napier ann an 1884 agus stèidheachadh Achd na Croitearachd (1886), lorg iad samhail airson "gabhaltas croitearachd" anns an gabhaltas coibhneil. Leis an inneal seo, sheachnaich an riaghaltas an rèitich a chaidh air dèanamh ann an Èirinn 's an comh-aimsir, far an d'fhuair na mion-tuathanaich Èireannach ceart am fearann a bha iad ag àiteachadh a cheannachd.
Tha gach croit clàraichte agus tha am màl a phàigheas an croitear air a rèitich bho àm gu àm le Cùirt an Fhearainn. Chan urrainn do chroit a bhith nas motha na 30 acairean 'san fharsaingeachd (is chan eil e gu diofair dé am màl a th' oirre), air neo chan urrainn dhan mhàl a bhith nas àirde na £30 gach bliadhna (is chan eil e gu diofair dé cho mór 's a tha e).
Na Sgìrean agus Siorrachdan Croitearachd
Tha "sgìrean croitearachd" sgapte air feadh sia siorrachdan, ris an chanar na Siorrachdan Croitearachd. Is iad: Siorramachd Earra-Ghàidheal, Siorrachd Inbhir Nis, Siorrachd Rois, Cataibh, Gallaibh, Sealltainn. Ach airson Sealltainn tha na siorramachdan seo gu lèir ann an Gàidhealtachd na h-Alba. Chan eil ach dà shiorrachd 's a' Ghaidhealtachd nach eil 's na siorrachdan croitearachd: Peairt agus Obar Dheathain, dà shiorrachd air iomall ear-dheas na Gaidhealtachd, a bha a' gabhail a-steach roinn Gaidhealtachd agus roinn Galltachd.
Àiteachas Croitearachd
Tha buaidh aig nàdur na tìre agus meud nan croitean air àiteachas croitearachd. B'e àiteachas measgaichte a bha ann o thus, ach 'san latha an diugh is glè bheag de pòr a chuireas croitearan ach siud 's an seo.
Faic cuideachd
* Coimisean Napier
* Achd na Croitearachd (1886)
* Coimisean na Croitearachd
* Caidreachas Croitearachd na h-Alba
Ceanglaichean a-mach
* Caidreachas Croitearachd na h-Alba ... duilleagan Gàidhlig
*
* BBC Naidheachdan 2016-11-17: Fèill-stuic na Nollaige aig Margaidh Sprèidh Leòdhais 's na Hearadh (aithris-bhideo 2:38)
*
Roinn-seòrsa:Àiteachas
Roinn-seòrsa:Gàidhealtachd
|
[Wikipedia:gd] The Far Side
Bha An Taobh Thall no The Far Side na shreath de dhealbhan-abhachdais a chaidh a dhealbhadh le Gary Larson, anns na 80an agus na 90an. Bha na dealbhan aig Larson ainmeil airson na suidheachdain os-fhireachas a bhiodh a' nochdadh a h-uile latha agus gu dearbh na boin aig an robh comas labhairt is comas seasaimh air da chas. Sguir Larson dheth a dhealbhadh ann an 1995.
'S e seo taghadh de dhealbhan-abhachdais eile.
*Calvin agus Hobbes
*Garfield
Roinn-seòrsa:Comaicean
|
[Wikipedia:gd] Iasgach
thumb|300px|Iasgairean anns na h-Innseachan
Is iasgair neach a chosnas a bheo-shlainte le faighinn iasg a mach as bùrn neo sal. Is iasgaireachd gnìomh iasgair.
Iasgaireachd an Albann
Is e iasgaireachd na mara an seòrsa iasgaireachd as cudthromaiche do dh'eaconomaidh na h-Alba, agus tha na prìomh-bhailtean iasgaich air taobh sear na duthcha. Tha Am Broch agus Ceann Phadruig na bailtean iasgaich as cudthromaiche ann an Alba 's an latha an-diugh.
*Caidreachas Iasgairean na h-Alba
*Comann Iasgairean Ghiomach Uibhist
*Co-chomann Iasgairean Uibhist
Eisg
*Breac
*Sgadan
*Bradan
*Trosg
*Rionnach
Maoran
*Feusagan
*Srùban
*Giomach
*Portan
*Cruban
Faic cuideachd
* Sgìre ghléidhte mara
Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2016-08-29: “Fàilte” iasgairean ro Bhrexit
* BBC Naidheachdan 2016-12-14: Seann shiostam iasgairean fon phrosbaig (mu iasgairean bho thaobh a-muigh an AE bhith ag obair sna h-Eileanan Siar)
* BBC Naidheachdan 2016-12-15: Fàilte ga chur air cuideaman-ceadaichte ùra (aithris-obrach 2:04)
Roinn-seòrsa:Dreuchdan
Roinn-seòrsa:Iasg
|
[Wikipedia:gd] Bàrdachd
Bàrdachd Ghàidhlig
Bàrdachd Ghàidhlig
Bàrd agus Bàrdachd an Cànain Eile
* Dante
*Mehmed II
* Sappho
*Fujiwara no Kintō
* Homer
*Fiódor Tiútchev
*Juana Inés de la Cruz
*Carlos Drummond de Andrade
*Machado de Assis
* Layla al-Akhyaliyya
*Al-Khansa
Bàrdachd sa Bheurla
* Ted Hughes
* Sylvia Plath
* Pilib Larcin
* Jonathan Swift
* Oscar Wilde
* William Shakespeare
Bàrdachd anns a' Bheurla Ghallda
* Uilleam Mac Ghonnagail
* Raibeart Burns
* Robert Tannahill
* Ùisdean MacDhiarmaid (Crisdean Mac a' Ghreidhir)
*
Roinn-seòrsa:Feallsanachd-ealain
|
[Wikipedia:gd] Rosg
Seorsa sgriobhadh mar ur-sgeulachdan, nobhailean, sgeulachdan goirid agus ficsean san fharsaingeachd, agus neo-ficsean (non-fiction) m.e. artagailean, aistidhean 7c.
Seorsaichean
* ficsean
* nobhail
* nobhaileag (novella)
* sgeulachdan goirid
* ur-sgeulachdan
* ficsean-saidheans
Litreachas
*An t-Aonaran
*Dun Aluinn
*An Oidhche Mus Do Sheòl Sinn
*Tuirc an Tocasaid
*Dìleas Donn
*Dacha mo Ghaoil
*Na Klondykers
*Gymnippers Diciadain
*Shrapnel
Roinn-seòrsa:Litreachas
|
[Wikipedia:gd] U2
Ged nach eil Gaeilge na h-Èireann aig U2, chlàr iad òran le tiotal Gàidhlig air, An Cat Dubh, mu dheidhinn nighean aig an robh Gàidhlig, air a bha Bono glè mheasail 's a dhiùlt e nuair a bha iad òg ann am Baile Àtha Cliath. Tha U2 air deagh obrach a dhèanamh ann an co-bhann còmhla ri Anton Corbijn, dealbhadair chamara às Na Tìrean Ìsle.
Buill U2
* Bono
* The Edge
* Adam Clayton
* Larry Mullen Jr.
Clàran le U2
* Boy
* October
* War
* Under a Blood Red Sky
* The Unforgettable Fire
* Wide Awake in America
* The Joshua Tree
* Rattle and Hum
* Achtung Baby
* Zooropa
* Original Soundtracks Vol. 1 mar Passengers
* Pop
* Best of 1980-1990
* All That You Can't Leave Behind
* Best of 1990-2000
* How to Dismantle an Atomic Bomb
* No Line on the Horizon
* Songs of Innocence
* Songs of Experience
* Songs of Surrender
Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
|
[Wikipedia:gd] Eòlas-leighis
thumb|Làmh-lèighean ag obair
Is e saidheans mu dheidhinn slàinte agus tinneasan a tha ann an eòlas-leighis.
Tha mòran speisealachaidhean ann an eòlas-leighis an-dràsta, mar eisimpleir cion-faireachdain, eòlas-leighis èiginn, eòlas-leighis teaghlaich, lèigh-eòlas bhan, sùil-leigheas, leighis-chloinne, galar-eòlas, leighis-inntinn, rèidio-eòlas, làmh-leigheas agus slàinte a' phobaill. Anns an Rìoghachd Aonaichte 's e na comainn fiosraichte agus proifeasanta a tha anns na Colaistean Rìoghail, mar eisimpleir Colaiste Rìoghail nan Dotairean Teaghlaich.
Daoine ainmeil
* Hippocrates
* Galen
* Alexander Fleming
* James Black
* Maria Cuțarida-Crătunescu
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Corp
Roinn-seòrsa:Bith-eòlas
Roinn-seòrsa:Slàinte
|
[Wikipedia:gd] Suòmaidh
'S e dùthaich anns an Roinn-Eòrpa a tha ann an Suòmaidh neo An Fhionnlann. Tha i suidhichte ann an Lochlainn eadar an t-Suain agus an Ruis, tha Nirribhidh san taobh tuath dhith. Tha Helsinki na prìomh-bhaile.
Tha eileanan beaga ann ris an canar Åland. Tha iad nan stàit saor ann an Suòmaidh.
Tha na Sàimi, sluagh tùsanach, a' fuireach ann.
Tha Fionnlannais, Suainis, agus Sàmais air am bruidhinn anns an dùthaich.
Eachdraidh
Bhuineadh Suòmaidh don t-Suain eadar 1154 is 1809. An uair sin, bha i ceangailte mar dhiùcachd ris an Ruis. Ghabh i saorsa ann an 1917.
Ged a tha Suòmaidh neo-phàirteach bho neo-eisimeileachd, rinn i tagradh foirmeil airson ballrachd NATO còmhla ris an Suain ann an 2022 an dèidh dhan an Ruis a dh'ionnsaigh an Ucràin.
Bailtean as motha
* Helsinki
* Tampere
* Turku
* Oulu
* Lahti
* Jyväskylä
* Pori
* Kuopio
* Vaasa
* Kotka
* Riihimäki
Ceanglaichean a-mach
* The Finnish Government – Duilleag oifigeil Riaghaltas Shuòmaidh
* Visit Finland – Duilleag oifigeil - Turasachd, bhon Ionad turasachd
Iomraidhean
Tùsan
* Ruaraidh MacThòmais. "Sùil air Suòmi." Gairm 124, Am Foghar 1983.
*
Roinn-seòrsa:Dùthchannan
|
[Wikipedia:gd] An Tuirc
'S e dùthaich eadar an Roinn-Eòrpa agus ceann an iar-thuath Àisia a th' anns an Tuirc (IPA: tyɾcije, ainm oifigeil: Türkiye Cumhuriyeti, Gàidhlig: Poblachd na Tuirce, IPA: tyɾcije d͡ʒumˈhuɾijeti).
Tha crìochan aice le Bulgàiria gun iar-thuath, leis a' Ghrèig gun iar, leis a' Chairtbheil gun ear-thuath, le Airmeinia, Asarbaideàn agus Ioràn gun ear 's gun ear-thuath agus le Ioràc agus Siria gun ear-dheas. Canar gu cumanta gur e Muir Mharmara ann an ceann an iar-thuath na dùthcha a' chrìoch eadar an Roinn-Eòrpa agus Àisia. 'S e Ankara am prìomh bhaile, ach 's e Istanbul am baile as motha anns an Tuirc.
Tha an Tuirc air a chuartachadh leis a’ Mhuir Dhubh bhon taobh tuath, Georgia bhon ear-thuath, Armenia, Azerbaijan agus Ioran bhon taobh an ear, Iorac bhon ear-dheas, Siria agus am Muir Mheadhan-thìreach bhon deas, am Muir Aegean bhon iar, agus a’ Ghrèig bhon taobh an iar. Tha crìoch chumanta aig Bulgaria, agus tha Ciopras suidhichte air oirthir a deas na dùthcha seo.
Bailtean as Motha
*Istanbul
*Ankara
*İzmir
*Bursa
*Adana
*Gaziantep
*Konya
*Antalya
*Diyarbakır
*Mersin
Gallery
| Mustafa Kemal Atatürk
File:Aya sofya.jpg|
File:|
File:Kocatepe Mosque Ankara.jpg|
File:067 Etnografya.05.2006 resize.JPG|
File:DolmabahceMainGate.JPG|
File:İzmir clock tower.jpg|
File:Pamukkale00.JPG|
File:Eskişehir-Aycan.jpg|
File:Antalya falezler.jpg|
File:Alanya.jpg|
File:Bluemosquefront.jpg|
File:Diyarbakir P1050751 20080427135832.JPG|
Iomraidhean
250px|left|thumb|Leabharlann Celsus ann an Ephesus, 135 RC
Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Dùthchannan ann an Àisia
Roinn-seòrsa:Àisia an Iar-Dheas
Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
Roinn-seòrsa:An Tuirc
|
[Wikipedia:gd] An t-Seic
Is e dùthaich ann am meadhan na h-Eòrpa a tha anns an t-Seic. Tha mòran ainm eadar-dhealaichte aice mar ainm oifigeil:
* Poblachd na Seice
* Poblachd nan Seacach
* Poblachd nan Seiceach
* Poblachd nan Seic
* A' Phoblachd Sheiceach
Tha crìochan aice 'sa tuath leis a' Phòlainn, san ear leis a' Ghearmailt, 'sa deas leis an Ostair agus 'san ear leis an t-Slòbhac agus tha Pràg na phrìomh-bhaile. 'S e Seacais an cànan oifigeil aice, ach thathar a' bruidhinn grunnan cànain eile cuideachd. Cluinnear gu math tric Slòbhacais agus cànan nan daoine dubh-shiùbhlaich. Bho 1 am Faoilleach gus 30 an t-Ògmhios 2009, bha an t-Seic an ceann de Chomhairle Aonaidh Eòrpaich.
Eachdraidh na Seic
Bha An t-Seic-Slòbhac (Seicis: Československo; Beurla: Czechoslovakia) neo-eisimeileachd stèidhichte 28mh an Dàmhair 1918 nuair a thuit Impireachd na h-Ostaire ‘s na h-Ungaire às a chèile às dèidh An Cogadh Mòr. Bha Tomáš Garrigue Masaryk na chiad ceann-suidhe.
29mh an t-Sultain, 1938, chuir Neville Chamberlain (A' Bhreatann Mhòr), Édouard Daladier (An Fhraing), Adolf Hitler (A' Ghearmailt) is Benito Mussolini (An Eadailt) An Cùmhnant Munich (Seicis: Mnichovská dohoda; Beurla: Munich Agreement) air bhonn. A rèir An Cùmhnant Munich, fhuair Adolf Hitler sgìrean faisg air na crìochan far a bheil sluagh Ghearmailteach a' fuireach (Sudetenland) bhon t-Seic-Slòbhac.
14mh an Màrt, thòisich A' Ghearmailt ionnsaidh air An t-Seic-Slòbhac. 16mh am Màrt, chaidh Cosantaireachd na Seic is na Moravia a chur air bhonn. Rè fo-ghlacadh Nàsach, bha ainneart cumanta an aghaidh nam buidhnean eadar-dhealaichte, mar Iùdhaich, eaglaisean, neo pàrtaidhean deamocratach. Bha campa-prìosain ann an Lety u Písku airson na Romanaithich. Ann an Terezín (Theresienstadt), stèidhich na Nàsaich an ghetto Iùdhach mòr, is bho Terezín, bha iad a' gluasad nan Iùdhaich dhan campaichean-braighdeanais anns A' Phòlainn. 'S e pàirt den uile-losgadh a bh' ann.
Air 12 am Màrt 1999 ghabh an dùthaich ri NATO.
Bailtean as Motha
*Pràg
*Brno
*Ostrava
*Plzeň
*Liberec
*Olomouc
*Ústí nad Labem
*České Budějovice
*Hradec Králové
*Pardubice
Daoine Ainmeil
thumb|right||Karel Čapek (1890 – [[1938), an sgrìobhaiche Seiceach]]
* Jan Hus: (?1370 - 1415) Sagart.
* Antonín Dvořák: (1841 - 1904) Ceòl-sgrìobhaiche.
* Tomáš Garrigue Masaryk: (1850 – 1937) Neach-poileataigs, feallsanach.
* Franz Kafka: (1883 - 1924) Sgrìobhadair.
* Karel Čapek: (1890 – 1938) Sgrìobhadair.
* Jaroslav Heyrovský: (1890 - 1967) Ceimigear.
* Jaroslav Seifert: (1901 - 1986) Bàrd.
* Jan Patočka: (1907 – 1977) Feallsanach.
* Josef Škvorecký: (1924 - 2012) Sgrìobhadair.
* Miloš Forman: (1932) Stiùiriche nam film.
* Václav Havel (1936 – 2011) Sgrìobhaiche-dràma, neach-poileataigs.
* Jan Kaplický: (1937 – 2009) Ailtire.
* Eva Jiřičná: (1939) Ailtire.
* Tomáš Halík: (1948) Feallsanach.
Litreachas
Rosg
* Franz Kafka: (1883 - 1924) Sgrìobhadair.
* Karel Čapek: (1890 – 1938) Sgrìobhadair.
* Vladislav Vančura: (1891 - 1942) Sgrìobhadair.
* Viktor Fischl / Avigdor Dagan: (1912 - 2006) Sgrìobhadair.
* Josef Škvorecký: (1924 - 2012) Sgrìobhadair.
* Arnošt Lustig: (1926 - 2011) Sgrìobhadair.
* Milan Kundera: (1929) Sgrìobhadair.
Bàrdachd
* Otokar Březina: (1868 - 1929) Bàrd.
* Jaroslav Seifert: (1901 - 1986) Bàrd.
* Vladimír Holan: (1905 - 1980) Bàrd.
* Jan Zahradníček: (1905 - 1960) Bàrd.
* Jiří Orten (1919 - 1941) Bàrd.
* Jan Skácel: (1922 - 1989) Bàrd.
Ceòl
thumb|right||Antonín Dvořák (1841 – [[1904), an ceòl-sgrìobhaiche Seiceach]]
17mh linn
* Adam Michna z Otradovic: 1600–1676
18mh linn
* František Xaver Brixi: 1732 – 1771
* Josef Mysliveček: 1737–1781
* Jakub Jan Ryba: 1765 – 1815
19mh linn
* Bedřich Smetana: 1824 – 1884
* Antonín Dvořák: 1841 - 1904
* Josef Suk: 1874 – 1935
* Zdeněk Fibich: 1850 – 1919
20mh linn
* Leoš Janáček: 1854 – 1928
* Bohuslav Martinů: 1890 – 1959
* Jiří Šlitr: 1924 – 1969
* Petr Eben: 1929 – 2007
Ailtireachd
thumb|right||An Taigh Nàiseanta (Národní dům) le Jan Kotěra
Ailtireachd barocach
* Jan Blažej Santini Aichel: 1677 – 1723
* Kilián Ignác Diezenthofer: 1689 – 1751
* František Maxmilian Kaňka: 1674 – 1766
Ailtireachd Sheiceach anns an 20mh linn
* František Bílek: 1872 – 1941
* Josef Gočár: 1880 – 1945
* Jan Kotěra: 1871 – 1923
* Adolf Loos: 1870 – 1933
* Kamil Hilbert: 1869 – 1933
* Jan Kaplický: 1937 – 2009
* Eva Jiřičná: 1939
* Emil Přikryl: 1945
* Josef Pleskot: 1952
* David Vávra: 1957
Iomraidhean
Ceanglaichean a-mach
* An t-Seic – Duilleag oifigeil
* Turasachd anns an Seic
thumb|250px|left|Abainn Labe faisg air [[Děčín]]
thumb|250px|right|An t-Seic
Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
*
Roinn-seòrsa:Dùthchannan
|
[Wikipedia:gd] Nobhail
'S e gnè-sgrìobhaidh a th' ann an nobhail, pìos rosg fada, gu h-àraid nas fhaide na 70,000 faclan.
An Sean-Nobhail
Chan eil mòran sean nobhailean air fhàgail, ach tha fear no dha againne bhon Romanaich, m.e. An Satyricon le Petronius (60 AC) agus An Asal Or le Apuleius (an 2na linn).
Nobhail ann an Alba sa Ghàidhlig
Tha am facal 'ùr-sgeul' cuideachd air a chleachdadh airson 'nobhail'. Is e Dùn Aluinn le Iain MacCormaig a' chiad nobhail a chaidh fhoillseachadh ann an Gàidhlig na h-Alba. Thàinig e a-mach ann an 1912. Beagan às dèidh sin, ann an 1913, thàinig An t-Ogha Mòr a-mach le Aonghas MacDhonnchaidh. Tha an nobhaileag no novella air a bhith fada nas cumanta sa Ghàidhlig m.e. An t-Aonaran le Iain Mac a' Ghobhainn agus Gun d'thug i speis do'n Armunn le Iain MacCormaig san 20mh linn.
San 21mh linn, tha grunn nobhailean air nochdadh mar phàirt de dh'iomairt gus rosg do dh'inbhich a chur ann an clò, mar eisimpleir tro Ùr-Sgeul. Tha Màiri Anna NicDhòmhnaill, Iain F. MacLeòid, Màrtainn Mac an t-Saoir, Norma NicLeòid, Catrìona Lexy Chaimbeul, Tormod Caimbeul, Tormod MacGill-Eain agus Aonghas Pàdraig Caimbeul air nobhailean a sgrìobhadh, eadar 2003-2009.
* Aonghas Pàdraig Caimbeul: An Oidhche mus do Sheòl Sinn; Là a' Dèanamh Sgèil Do Là; An Taigh Samhraidh; Tilleadh Dhachaidh
* Catrìona Lexy Chaimbeul: Samhraidhean Dìomhair; Na Cluicheadairean
* Iain MacCormaig: Dùn Aluinn
* Iain F MacLeòid: Na Klondykers; Am Bounty; Ìmpireachd
* Màrtainn Mac an t-Saoir: Gymnippers Diciadain; An Latha as Fhaide
* Norma NicLeòid: Dìleas Donn; Taingeil Toilichte
* Tormod Caimbeul: Deireadh an Fhoghair; Shrapnel; An Druim bho Thuath
* Tormod MacGill-Eain: Slaightearan; Dacha Mo Ghaoil
* Tim Armstrong: Air Cuan Dubh Drilseach
Nobhail ann an Alba sa Bheurla
thumb|250px|An Ridire Walter Scott (Raeburn, 1822)
* Alasdair Gray
* AL Kennedy
* Arthur Conan Doyle
* Edwin Muir
* George Douglas Brown
* George Mackay Brown
* Iain Mac a' Ghobhainn
* Iain M. Banks
* Ian Rankin
* John Buchan
* Lewis Grassic Gibbon
* Neil M. Gunn
* Robert Louis Stevenson
* Seumas Hogg
* Walter Scott
* Willa Muir
* William McIllvanney
Iomraidhean
* MacCormaic, Iain, Dùn-Àluinn, M. MacFarlane (C. MacPhàrlan) (deas.). Paisley: Alexander Gardner, 1912.
* MacDhonnchaidh, Aonghas An t-Ogha Mór: no, Am fear-sgeoil air uilinn Glascho: MACDHONNACHAIDH, UEIR & CO., [1913].
Roinn-seòrsa:Litreachas
|
[Wikipedia:gd] Nobhaileag
'S e pios ficsein nas fhaide na sgeul ghoirid ach nas lugha na nobhail a th' ann an an Nobhaileag. Faodaidh e a bhith eadar 10,000 agus 60,000 faclan a dh'fhaid, a rèir iomadh rud: cànan agus gnè litreachais nam measg. Ach, mar as trice, bidh daoine ag ràdh gun e nobhail a th' ann ann teacsa 50,000 facal, agus mar sin, 's ann ainneamh a gheibhear nobhaileag aig 60,000 facal. Tha Comunn Sgrìobhadairean Ficsean Saidheans agus Fantasachd (Beurla) a' comharrachadh nobhaileag mar leabhar eadar 17,500 and 40,000 facal.
Canaidh cuid nach eil iad cho bitheanta sa Bheurla, agus gu bheil iad glè chumanta ann an Ruiseis, Fraingis is Gearmailtis.
Nobhaileag sa Ghàidhlig
Seo cuide de na leabhraichean sa Gàidhlig:
* An t-Aonaran le Iain Mac a' Ghobhainn (Crichton)
* Am Miseanaraidh le Iain Mac a' Ghobhainn (Crichton)
* Na Speuclairean Dubha
* Maighstirean is Ministearan
* An Dubh is an Gorm
* An Nobhail Ghàidhlig
* Dùn Aluinn
* Iain am Measg Nan Reultan
* Tilleadh Dhachaigh le Aonghas Pàdraig Caimbeul
Nobhailean cloinne
* Tomas, An t-Einnsean Tanca
Roinn-seòrsa:Litreachas
|
[Wikipedia:gd] Dùn Aluinn
'S e Dùn Aluinn (1912) a’ chiad nobhail Ghàidhlig a bh’ ann a-riamh is chaidh a sgrìobhadh le Iain MacCormaig. Tha e mu uabhas nam fuadaichean agus oighre den uachdar aintighearnach, Cailean Òg, a chaill oighreachd. 'S e an caractar as inntinniche air fad ministear a nì òraid mu shòisealachd. Airson nobhail den linn sin (1912), tha e luath, agus cosmopolitan cuideachd (tha pàirt den sgeul stèidhichte ann an Sealainn Nuadh).
Roinn-seòrsa:Leabhraichean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Nobhailean
|
[Wikipedia:gd] Miguel de Cervantes
B’ e Miguel de Cervantes Saavedra saighdear, dràmaire, ùghdar, bàrd agus sgrìobhadair dràma às an Spàinn on Aois an Òir. Tha e coltach gun do rugadh e air an 29 an t-Sultain 1547 ann an Alcalá de Henares is gun do chaochail e ann am Madrid air an 22 an Giblean 1616 ged nach do deach e a thìodhlacadh ach an ath latha is le sin chan eil an ceann-latha sin cho soilleir co-dhiù. Sgrìobh e Don Quijote, fear de na fìor-nobhailean a bu thràithe. Tha Cervantes cho ainmeil san Spàinn ri William Shakespeare ann an Sasainn neo Luís Vaz de Camões sa Phortagail. Thug an nobhaileag bheag Lazarillo de Tormes buaidh uabhasach fhèin làidir airsan.
Obair
* La Galatea (1585)
* La Numancia (dealbh-cluiche)
* Los tratos de Argel (dealbh-cluiche)
* El ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha (Don Quijote. Pàirt 1) (1605)
* Novelas Ejemplares (Na Nobhailean Eiseimpleireach) (1613)
* Viaje del Parnaso (bàrdachd)
* Segunda parte del ingenioso caballero don Quijote de la Mancha (Don Quijote. Pàirt 2) (1615)
* Los trabajos de Persiles y Sigismunda (c.1615)
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Spàinnteach
Roinn-seòrsa:Daoine às an Spàinn
|
[Wikipedia:gd] Leo Tolstoj
B' e Lev Nikolaevič Tolstoj (Лев Николаевич Толстой) (9 an t-Sultain 1828 – 7 an t-Samhain 1910) na sgrìobhadair, neach-feallsanach, dràmaire, sìochantair agus fear-leasachaidh sòisealtas Ruiseanach. Tha e air a smaoineachadh air mar aon de na nobhailichean as lìonmhor ann an eachdraidh. Tha gu h-àraid cudromach na nobhailean aige Vojna i mir (Cogadh is Sìth, 1869; Война и мир san aibidil Ruisis, air fhoillseachadh mar War and Peace sa Bheurla) agus Anna Karenina. Thug na sgrìobh Stendhal buaidh uabhasach fhèin làidir air Tolstoj uair a bha e òg agus thathar dhen bheachd gu bheil ceanglaichean ann eadar Vojna i mir (1835) agus La Chartreuse de Parme.
Leabhar-chlàr
Seo liosta neo-làn nobhailean is sgeulachdan ghoirid le Lev Tolstoj:
* Detstvo (Leanabas, 1852; Детство san aibidil Ruisis, air fhoillseachadh mar Childhood sa Bheurla)
* Otročestvo (Balachas, 1854; Отрочество san aibidil Ruisis, air fhoillseachadh mar Boyhood sa Bheurla)
* Ûnost (Òigridh, 1856; Юность san aibidil Ruisis, air fhoillseachadh mar Youth sa Bheurla)
* Sevastopol'skie rasskazy (Sgeulachdan Sevastopol, 1855–56; Севастопольские рассказы san aibidil Ruisis, air fhoillseachadh mar Sebastopol Sketches sa Bheurla)
* Kazaki (Na Cosacaich, 1863; Казаки san aibidil Ruisis, air fhoillseachadh mar The Cossacks sa Bheurla)
* Polikuška (1863; Поликушка san aibidil Ruisis)
* Vojna i mir (Cogadh is Sìth, 1869; Война и мир san aibidil Ruisis, air fhoillseachadh mar War and Peace sa Bheurla)
* Anna Karenina (1877; Анна Каренина san aibidil Ruisis)
* Smert' Ivana Il'iča (Bàs Iain MacEliah, 1886; Смерть Ивана Ильича san aibidil Ruisis, air fhoillseachadh mar The Death of Ivan Ilyich sa Bheurla)
* Hozâin i rabotnik (Uachdaran is Saothraiche, 1895; Хозяин и работник san aibidil Ruisis, air fhoillseachadh mar Master and Man sa Bheurla)
* Voskresenie (Aiseirigh, 1899; Воскресение san aibidil Ruisis, air fhoillseachadh mar Resurrection sa Bheurla)
* Hadži-Murat (1912; Хаджи-Мурат san aibidil Ruisis, air fhoillseachadh mar Hadji Murat sa Bheurla)
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Ruiseanach
Roinn-seòrsa:Daoine às an Ruis
Roinn-seòrsa:Creideamh
Roinn-seòrsa:Feallsanachd
|
[Wikipedia:gd] Corg
'S e Corg, Màrt neo Màrs (samhla: ) an t-ainm a tha air a' cheathramh phlanaid. 'S e "A' Phlanaid Dhearg" am far-ainm air.
* Ascraeus Mons
* Hellas Planitia
* Ma'adim Vallis
* Noctis Labyrinthus
* Olympus mons
* Tharsis Tholus
* Twin Peends
* Valles Marineris
Soitheachan-fanais aig no air a' Chorg
Tha iomadh soitheachan-fànais ann an reul-chuairt mun cuairt air Mars no air uachdar a' phlanaid fhèin. Gheibhear tuilleadh fiosrachaidh anns na ceangailtean a-mach.
Ceangailtean a-mach
* ESA Mars Program
* NASA Mars Program
Roinn-seòrsa:Planaidean
|
[Wikipedia:gd] Iain Banks
B' e sgrìobhadair Albannach a bh' ann an Iain Banks, a rugadh air an 16mh latha dhen Ghearran, 1954, ann an Dùn Phàrlain, Fìobha. Sgrìobh e ficsean ginearalta fon ainm Iain Banks agus ficsean-saidheans fon ainm Iain M. Banks. Sgrùd Banks Beurla agus feallsanachd aig Oilthigh Sruighlea. Dh' fhuirich e ann an Port na Banrighinn a Tuath, faisg air Drochaid na Foirthe. Chaochail e air 9 an t-Ogmhios 2013.
Leabhar-chlàr
Ficsean Ginearalta mar Iain Banks
* The Wasp Factory (1984)
* Walking on Glass (1985)
* The Bridge (1986)
* Espedair Street (1987)
* Canal Dreams (1989)
* The Crow Road (1992)
* Complicity (1993)
* Whit (1995)
* A Song of Stone (1997)
* The Business (1999)
* Dead Air (2002)
* The Steep Approach to Garbadale (2007)
* Transition (2009) - foillsichte anns na Stàitean Aonaichte fon ainm, Iain M. Banks.
Ficsean-saidheans mar Iain M. Banks
* Consider Phlebas (1987)
* The Player of Games (1988)
* Use of Weapons (1990)
* The State of the Art (1991)
* Against a Dark Background (1993)
* Feersum Endjinn (1994)
* Excession (1996)
* Inversions (1998)
* Look to Windward (2000)
* The Algebraist (2004)
* Matter (2008)
* Surface Detail (2010)
Leabhraichean eile
*Raw Spirit (2003) (Leabhar-turais mu uisge-beatha)
Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn oifigeil
* Internet Movie Database entry
* The Banksonian - Fanzine
* The Culture Data Repository
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Albannach
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
|
[Wikipedia:gd] Cas Chaolais
Tha Cas Chaolais no Cas Faoileas (South Queensferry sa Bheurla) ’na bhaile air Linn Giùdain, deas air inbhir Uisge For agus faisg air Dùn Èideann. Tha Port na Banrighinn (North Queensferry sa Bheurla) tarsainn Linn Giùdain bhuaipe.
'B e port-aiseig cudromach a tha ann an Cas Chaolais bho 1071. Chuir Bànrigh Maighread air bhonn seirbheis-aiseig eadar an dà bhaile, agus cheadaich Rìgh Maol Chaluim III seòlaid saor airson taistealach gu Cill Rìmhinn agus Dùn Phàrlain.
Tha àite aithnichte cuideachd airson na Queensferry Papers leis a' Chumnantach Donald Cargill. Fhuaradh iad an seo 1680.
Tha taigh-seinnse sean Hawes Inn ann, a nochd anns na nobhailean Kidnapped (1886) le Robert Louis Stevenson agus The Antiquary (1860) le Walter Scott.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
|
[Wikipedia:gd] Dùn Èideann
'S e Dùn Èideann (Beurla: Edinburgh) prìomh-bhaile na h-Alba (bho 1437) ach chan e am baile as motha – sin Glaschu. 'S e 453,670 àireamh-shluaigh a' bhaile agus 's e an seachdamh cathair as motha a tha anns an Rìoghachd Aonaichte. Tha Dùn Èideann suidhichte air an oirthir aig taobh an ear na h-Alba. B' e Dùn Èideann prìomh-bhaile sgìre Roinn Lodainn cuideachd.
Eachdraidh
thumb|left|Dùn Èideann ann an 1300
'S e baile le sean Rìoghachd Bhreatannach a bh' ann an Dùn Èideann no Din Eidyn mar a chanar anns an sean chànan aig nam Breatannaich. Tha an daingneach fèin suidhichte air creag bholcanachd. Rè an linn-deighe, bha sgìre Dùn Èidinn fo raon dòigh a bha siubhal dhan ear. Dh'fhàg sin aghaidh dìreach dhan iar de'n creag agus earball truaill dhan ear (Is e creag is earball an t-ainm air an cruth-tìre seo). Air barrachd dh'fhàg e lagan air taobh tuath agus taobh dheas- a chruthaich da loch: Loch A' Thuatha agus an Loch Deasachd.
Tha "An Seann Bhaile" suidhichte air an earball, leis an Àrd Sraid na ruith sìos na droma dhan Chanongait a leanas air adhart gu geata Lùchairt Rìoghail An Ròid. Eadar Dùn agus lùchairt lorgar prìomh togalach na stàite: Seann Ceàrnag a' Phàrlamaid–a tha chun latha an diugh prìomh ionad nan luchd-lagha Albannaich (gleidh Achd an Aonaidh de 1707 rian lagh na h-Albainn) agus an Àras, sònraichte ris Giles Naomh, Seachad air Taigh Comhairle Dhùn Èidinn, lorgar an seann "Tolbooth" agus Taigh Seinnse "Deireadh an t-Saoghal" (a chomharraicheas iomall balla a' bhaile 's na meadhan aoisean, nuair a bha an Canongait na baile fa-leth taobh a-muigh na ballaichean). Ri taobh bun a' Chanongait lorgar "Taigh an Roid", taigh pàrlamaid ur na h-Alba.
Thòisich am baile a sgap am seachad air a sheann crìochan rè an 18mh cheud. Thogadh Baile Ur Dhùin Èidinn dhan thaobh tuatha aig deireadh an 18mh cheud, mu'n am a' ghluais muinntir an oilthigh dha thaobh deas far a bheil an oilthigh suidhichte chun latha an diugh.
Cultar
'S e cridhe a' bhaile Caisteal Dhùn Èideann air mullach Creag a' Chaisteil. Tha fèis armachd ainmeil ann gach bliadhna ris an canar an "Edinburgh Military Tattoo", far am bi saighdearan a sealltainn cho ealanta 's a tha iad ann an co-fharpais, ceòl agus màrsadh.
thumb|left|Cluicheadairean air prìomh-shràid Dhùn Èideann
Tha fèis ainmeil eile ann airson dràma ris an canar, gu simplidh, Fèis Dhùn Èideann no The Edinburgh Festival' ann am Beurla. Bidh mìltean de chleasaichean a' tighinn agus a' gabhail pàirt bho fheadhainn ainmeil gu feadhainn neo-ainmeil a tha a' feuchainn ri ainm a dhèanamh dhaibh fhèin.
Chaidh am Mòd Nàiseanta a chumail ann an Dùn Èideann anns na bliadhnaichean 1899, 1910, 1919, 1935, 1951, 1960 agus 1986.
Spòrs
Tha an lann-cluiche nàiseanta airson sgioba Rugbaidh Albannach ann – Murrayfield – agus dà sgioba mòr ball-coise a bhios a' cluich anns a' Phrìomh-Lìog; Hibs agus Hearts.
Tha Sgioba nàiseanta criogaid na h-Alba a' cluich aig The Grange ann an Dùn Èideann. Chum Dùn Èideann Geamaichean a' Cho-fhlaitheis ann an 1970 agus 1986.
Foghlam
'S e bun-sgoil làn-Ghàidhlig ann an Dùn Èideann, Bun-sgoil Taobh na Pàirce. Tha e faisg air Pàirc Pilrig anns an Lìte. Faodaidh clann a thig tron sgoil leantainn orra aig Àrd-sgoil Sheumais Ghilleasbuig far a bheil iomadh cuspair ga theagasg tro mheadhan na Gàidhlig.
thumb|Oilthigh Dhùn Èideann
Tha dìleab agus tòrr eachdraidh ann am foghlam a' bhaile agus 's e Oilthigh Dhùn Èideann aon de na h-oilthighean as ainmeil ann am Breatainn agus san t-saoghal. Tha dà oilthigh ùr ann an Dùn Èideann, Oilthigh Heriot-Watt, stèidhichte ann an 1821 agus Oilthigh Napier, stèidhichte ann an 1992.
Tha Scottish Agricultural College (SAC) an colaiste ann an Dùn Èideann a deas.
Daoine ainmeil
* Walter Scott (1771–1832). Sgrìobhadair.
* Alexander Graham Bell (1847–1922). Dh'innlich e am fòn.
* Sean Connery (1930). Actair.
* Coinneach MacAsgaill (1958). Neach-poileataigs.
* Meg Bateman (1959). Bàrd Gàidhealach.
Sgìrean
Am Baile Àirneach | Àth na Sglèata | Balgreen | Brunstane | Cnoc Churraich | Cnoc an Rìgh | Comely Bank | Crois na Cìse | Drumbrae agus Gyle | Dùn Mheinidh | Gracemount | Gyle a Deas | Hailes an Iar | Liberton | Lìte | Margadh an Fheòir | Sean Bhaile | Taigh an Ròid | Talla na Creige Nuadh
Baile-cèile
Aistean co-cheangailte
* Prìomh-bhailtean
* Hibernian
* Hearts
* Sgioba Rugbaidh Dùn Eideann
* Sgioba Naiseanta Alba
* Oilthigh Dhùn Èideann
* Pàrlamaid na h-Alba
Iomraidhean
Ceanglaichean a-mach
* Comhairle Baile Dhùn Èideann (Beurla)
* Visit Edinburgh (bòrd turasachd) (Beurla)
* Iomairt Ghàidhlig Dhùn Èideann
* Cearcall Còmhraidh Dhùn Èidinn
* Dùn Èideann nan Gàidheal (pdf)
* Làraichean-coise Gàidhlig Dhùn Èideann – mapa
* BBC Naidheachdan 2018-11-06: Beachdachadh air ionad Gàidhlig an Dùn Èideann (aithris-bhideo 4:23)
Foghlam tro mheadhan na Gàidhlig ann an Dùn Éideann
* BBC Naidheachdan 2016-02-29: “Ìre èiginneach” ann an Dùn Èideann
* BBC Naidheachdan 2016-02-29: “Dragh mòr” a’ mhodaràtoir mu Dhùn Èideann
* BBC Naidheachdan 2016-03-01: Moladh Dhùn Èideann ga tharraing (aithris bhideo 3:11)
* BBC Naidheachdan 2016-05-13: Ceum air adhart do FMG an Dùn Èideann
* BBC Naidheachdan 2016-05-24: Comhairle Dhùn Èideann “ceart”
* BBC Naidheachdan 2020-12-02: Co-chomhairle mu àrd-sgoil Dhùn Èideann (aithris-bhideo 1:31)
Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eòrpa
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Dùn Èideann
Roinn-seòrsa:Bailtean
|
[Wikipedia:gd] Pop-ealain
thumb|250px|Angelina Probst, 'The Sexiest Gallery', [[Berlin, A' Ghearmailt ]]
'S e gluasad ealain a tha ann am pop-ealain a thòisich aig deireadh nan 1950an sa Bhreatainn Mhòr.
Dealbhadairean Pop ainmeil
* Peter Blake
* Richard Hamilton
* Keith Haring
* David Hockney
* Robert Indiana
* Jasper Johns
* Yayoi Kusama
* Roy Lichtenstein
* Peter Max
* Takashi Murakami
* Yoshitomo Nara
* Claes Oldenburg
* Robert Rauschenberg
* James Rosenquist
* Wayne Thiebaud
* Andy Warhol
Ceanglaichean a-mach
* Pop Art on Web Museum Paris site
* Pop Art Directory
* Index of Pop Artists
* Neo-dada page at the Guggenheim collection website
Roinn-seòrsa:Ealain
|
[Wikipedia:gd] Dada
thumb|right|200px
'S e Dada gluasad cultarach a thòisich ann an Zürich, an Eilbheis neo-phàirteil rè A' Chiad Chogaidh Mhòir. Bha an gluasad is motha a' tarraing air ealain lèirsinneach, litreachas, dràma agus dealbhadh grafaigeach. Bha an ealain air a sònrachadh le gòrachas, tuairmeachas, os-ìreachas (surrealism), tuiteamas, searbhasachadh agus diùltadh riaghailtean coitcheann na h-ealain.
Dada-aich Ainmeil
* Guillaume Apollinaire
* Louis Aragon
* Hans Arp
* Johannes Baader
* Johannes Theodor Baargeld
* Hugo Ball
* André Breton (1896 - 1966)
* Arthur Cravan
* Jean Crotti
* Salvador Dalí
* Marcel Duchamp
* Paul Eluard (1895 - 1952)
* Max Ernst
* Lyonel Feininger
* George Grosz
* Raoul Hausmann
* Wieland Herzfelde
* Hanna Höch (1889 - 1978)
* Richard Huelsenbeck (1892 - 1974)
* Barry Humphries
* Marcel Janco (1895 - 1984)
* Francis Picabia
* Man Ray (1890 - 1976)
* Georges Ribemont-Dessaignes (1884 - 1974)
* Hans Richter
* Kurt Schwitters
* Walter Serner
* Philippe Soupault (1897 - ?)
* Sophie Täuber
* Tristan Tzara (1896 - 1963)
Roinn-seòrsa:Cultar
Roinn-seòrsa:Ealain
|
[Wikipedia:gd] Donnie Murdo
'S e seann phrògram cloinne a tha ann an Donnie Murdo ris an canar Danger Mouse 'sa Bheurla.
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach bho na 1980an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thòisich ann an 1981
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach bho na 1990an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thàinig gu crìch ann an 1992
Roinn-seòrsa:BBC Alba
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach
Roinn-seòrsa:Telebhisean Gàidhlig
|
[Wikipedia:gd] Pàdraig Post
'S e prògram cloinne air BBC Alba a tha an am Pàdraig Post (Beurla: Postman Pat).
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach bho na 1980an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thòisich ann an 1981
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thàinig gu crìch ann an 1982
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach bho na 1990an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thòisich ann an 1997
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thàinig gu crìch ann an 1997
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach bho na 2000an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thòisich ann an 2004
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thàinig gu crìch ann an 2008
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach bho na 2010an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thòisich ann an 2013
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thàinig gu crìch ann an 2013
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thòisich ann an 2016
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thàinig gu crìch ann an 2017
Roinn-seòrsa:BBC Alba
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach
Roinn-seòrsa:Telebhisean Gàidhlig
|
[Wikipedia:gd] Sam Smalaidh
'S e prògram cloinne air BBC Alba a tha ann an Sam Smalaidh (Cuimris: Sam Tân), Beurla: Fireman Sam).
Chaidh an sreath a' sgrìobhadh Rob Lee air na beachdan aig Dave Gingell agus
Dave Jones, luchd-smàlaidh à Shasainn. An tòiseach bha Sam Tân ri fhaicinn ann an telebhisean Cuimreach S4C ann an 1985 agus an uair sin anns a' Bheurla air BBC1 ann an 1987. Chaidh an sreath a reic do nas motha na 40 dùthaich agus tha eadar-theangachadh gu Gàidhlig ann cuideachd.
Tha an sreath a' cluich anns a' bhaile ficseanail Pontypandy. 'S e measgachadh de na h-ainmean Pontypridd agus Tonypandy a th' ann, dà bhaile a tha suidhichte mu 5 mìle air falbh bhon a chèile ann an Cuimrigh a Deas.
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach bho na 1980an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thòisich ann an 1985
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach bho na 1990an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thàinig gu crìch ann an 1994
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach bho na 2000an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thòisich ann an 2003
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach bho na 2010an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach bho na 2020an
Roinn-seòrsa:BBC Alba
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach
Roinn-seòrsa:Telebhisean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:A' Chuimrigh
|
[Wikipedia:gd] Calum Clachair
'S e prògram cloinne air CBBC agus BBC Alba a tha ann an Calum Clachair (Beurla: Bob the Builder) air a chraoladh bho 12 Giblean, 1999 gu 31 Dùbhlachd, 2011.
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach bho na 1990an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thòisich ann an 1999
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach bho na 2000an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach bho na 2010an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thàinig gu crìch ann an 2011
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thòisich ann an 2015
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thàinig gu crìch ann an 2018
Roinn-seòrsa:BBC Alba
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach
Roinn-seòrsa:Telebhisean Gàidhlig
|
[Wikipedia:gd] Ali Abbasi
B' e craoladair Albannach a bh' ann an Ali Abbasi (6 an Lùnastal 1961 – 30 an t-Iuchar 2004). Bha e ainmeil mar dhuine eirmseach, èibhinn. Bha Beurla, Urdu agus Gàidhlig aige.
Rugadh Abbasi ann an Karachi, Pacastan ann an 1961 agus thàinig e a dh'Alba ann an 1963.
B' àbhaist dha obair mar neach-taic aig na gailearaidhean ealain aig Comhairle Baile Ghlaschu. Ann an 1994, thòisich e ag obair aig BBC Scotland a' toirt seachad fiosrachadh mu na rathaidean agus siubhal. A bharrachd air na naidheachdan-siubhail a libhrigeadh, dh'obair e cuideachd mar teicneolaiche fuaim nuair a bhathar a' craoladh a-muigh.
Dh'fhoillsich e leabhar còcaireachd, No Worry Curries, agus dà leabhar làn fealla-dhà, The Ali Abbasi Joke Book. Sgrìobh Jack McConnell, Prìomh Mhinistear na h-Alba aig am àm, ro-ràdh dhan leabhar còcaireachd.
Dh'ionnsaich e Gàidhlig agus nochd e ann am prògraman Gàidhlig, nam measg Dè a-nis agus Air ais air an Ran Dan.
Ann an 2003, dà bhliadhna às dèidh dha tòiseachadh air a' Ghàidhlig, chaidh ainmeachadh mar Gaisgeach na Gàidhlig le Riaghaltas na h-Alba. Rinn e pìosan cuideachd air a' phrògram Rapal air Radio nan Gàidheal.
Chaochail e air 30 an t-Iuchar 2004 aig Taigh-Eiridinn an Iar, Glaschu, às dèidh tinneasan a dh'adhbharaich lupus, galar a mhilleas siostam ion-dhìon a' chuirp.
Chumadh seirbheis aig Mosg a' Mheadhain agus chaidh e thìodhlacadh aig Cladh Linn ann an Glaschu.
Mar chuimhneachain dha, stèidhichte Cupa Ali Abbasi aig a' Mhòd Nàiseanta Rìoghail. Bidh a' comharrachadh duais airson leughadh pìos bàrdachd le luchd-ionnsachaidh.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Telebhisean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Daoine à Pagastàn
|
[Wikipedia:gd] Pagastàn
'S e dùthaich ann an Àisia a tha ann am Pagastàn neo
Pacastan neo Pagastan.
Tha i suidhichte eadar Ioràn, Afganastan agus na h-Innseachan.
Cànanan: Urdu, Beurla agus mòran eile.
Bailtean mòra ann am Pagastàn
* Islamabad
* Karachi
Iomraidhean
thumb|left|250px|Pagastàn
Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Dùthchannan ann an Àisia
Roinn-seòrsa:Àisia
Roinn-seòrsa:Àisia a Deas
Roinn-seòrsa:Pagastàn
|
[Wikipedia:gd] Ioràn
'S e dùthaich ann an Àisia an Iar a tha ann an Ioràn neo Iaran, Ìran neo Iran.
B' e "Peirse" an seann ainm a bha oirre. Tha crìochan aice san ear le Afganastan is Pagastàn, sa tuath le Airmeinia, Asarbaideàn is Turcmanastàn agus san iar leis an Tuirc is Ioràc. Tha am Muir Caspach san àird a tuath dhith.
'S e Tehran am prìomh-bhaile.
Iomraidhean
Ceangal a-mach
* CIA World Factbook
200px|left|thumbnail|Ioràn
Roinn-seòrsa:Àisia
Roinn-seòrsa:Dùthchannan ann an Àisia
Roinn-seòrsa:Àisia a Deas
Roinn-seòrsa:An Ear Mheadhanach
Roinn-seòrsa:Ioràn
|
[Wikipedia:gd] Ioràc
'S e dùthaich ann an Àisia a tha ann an Ioràc neo Iarac neo Iraq, ainm oifigeil: Poblachd Ioràic (Arabais: جمهورية العراق (Jumhūrīyatu l-‘Irāq). Tha i suidhichte aig ceann an earra-thuath na ruith-bheanntan Zagros agus a’ gabhail a-steach pàirt den Fhasach Sirianach agus den Fhasach Araibianach. Tha crìochan aice san iar-thuath le Siria, san iar le Iòrdan, sa tuath leis an Tuirc, san ear le Ioràn agus sa deas le Cuibhèit is Aràibia na Sabhd. Tha dà abhainn mhòr ann, an Tigris agus an Euphràtes.
Eachdraidh
Bha Iraq na phàirt Impireachd nan Otomanach ro 1922.
Iomraidhean
Daoine ainmeil
* Saddam Hussein, deachdair
* Nadia Murad, buannaiche na Duais Nobel airson Sìthe ann an 2018
Ceangal a-mach
* CIA World Factbook - Ioràc (Beurla)
thumb|200px|Bagdad anns a' bhliadhna 1977
thumb|right|200px|Abhainn Tigris agus am baile Mhosul
Roinn-seòrsa:Dùthchannan ann an Àisia
Roinn-seòrsa:Àisia-an-Iar-Dheas
Roinn-seòrsa:An Ear Mheadhanach
|
[Wikipedia:gd] An Iapan
'S e dùthaich eileanach a th' ann an Iapan (Iapanais: 日本 Nihon no Nippon, 日本国 Nihon-koku no Nippon-koku gu h-oifigeil; uaireannan an t-Seapan sa Ghàidhlig) suidhichte far oirthir Àisia an Ear. Tha na prìomh eileanan - Hokkaidō, Honshū, Shikoku, Kyūshū agus Okinawa - am measg tuilleadh air 6,800 eileanan eile, ach tha 97% de fharsaingeachd na talmhainn gu lèir gan cumail dhaibh fhèin. Tha a' chuid as motha dhiubh beanntach, agus mòran dhiubh bholcànach; m.e, 's e beinn-theine a th' anns a' mhullach as àirde, Beinn Fuji. Tha an Iapan an ear air Sìona, Coirea 's an Ruis anns a' Chuan Sèimh, a' sìneadh bho Muir Okhotsk san taobh a tuath gu Am Muir Sìneach an Ear san taobh a deas. A thaobh àireamh-shluaigh, 's i an deicheamh dhùthaich as motha anns a' chruinne, le mu 128 millean daoine. 'S e Sgìre Mhòr Tokyo an sgìre àrd-bhailteach as motha air an t-saoghail le tuilleadh air 30 millean luchd-còmhnaidh ann, agus tha seo a' gabhail a-steach prìomh-bhaile Thokyo agus cuid de na sgìrean mun chuairt air.
Cultar
'S e "tùs-grèine" brìgh nan litrichean ann an ainm na dùthcha, 's mar sin dheth, dh'aithnichear an t-Seapan mar "Tìr Èirigh na Grèine". Tha 日 a' ciallachadh Grian, agus 's e Tùs no Freumh a' bhrìgh a th' air 本。
Bhon a tha an Iapan fada gu leòr bho thìr-mòr Àisia, gun a bhith ro fhada air falbh, fhuair i buannachdan às cultar an tìr-mòr, ach cha deach amaladh ann am buaireasan a' mhòr-thìr cho tric rè nan linntean. Bha e an comas dhith buaidhean chultarach à tìrean cèin a dhèanamh freagarrach dhan chultar aice fhèin 's an uairsin gan aonadh ri a leasachaidh. Gheibhear eisimpleirean dhen seo a thaobh biadh na dùthcha, leithid Tempura, le buinteanas ris a' Phortagail. A thaobh litreachais, chaidh an làmh-sgrìobhaidh Iapanach, Kana, a chruthachadh às na litrichean iol-fhillte Sìonach. A thaobh chreideimh, 's ann a bha Buddhachd air atharrachadh nuair a chaidh a thoirt a-steach san t-siathamh linn. Cha do sgaoil e measg an t-sluaigh gus an do nochd Hōnen agus Shinran, an fheadhainn a stèidhich an dream Jōdo 's an dream Jōdo Shin.
Eu-coltach ri mòran dùthchannan eile, thathas ag ràdh gur e dùthaich gu ìre mhòr aon-ghnèitheach a th' san Iapan. Leis a' sin, thathar a' cumail a-mach nach eil mòran caochladh ann an cultar na dùthcha bho sgìre gu sgìre. Chan e a-mhàin gur e àireamh mhòr de dhaoine, a' fuireach gu dlùth air farsaingeachd bheag de thalamh is adhbhar dha sin, ach gu robh an sluagh riamh beò fad linntean fo riaghladh meadhanaichte, a bhiodh a' stiùireadh a h-uile roinn de bheatha an t-sluaigh gu mionaideach mìn.
A dh'aindeoin sin, cha ghabh fhàgail air nach e cultar mòr saoibhir a th' ann an cultar na h-Iapain. Tha e ioma-fhillteach, air a dhèanamh air sean is ùr, le deagh mheasgachadh de nithean cèin is dùthchasach an cois. 'S e coimeasgachadh eileamaidean Iapanach agus Siarach a th' anns na trì rudan riatanach - biadh, aodach agus fasgadh. Tha na h-Iapanaich a' cleachdadh deas-ghnàthan à Buddhachd 's Shintō còmhla, agus tha tuilleadh air dàrna leth na h-Iapanais air a dhèanamh à faclan freumhaich Sìonach. Thathar am beachd gur e an ùidh a th' aig an sluagh Iapanach ann an cultaran eile agus an seòl a bh' aca rè nan eachdraidh eileamaidean cultarach cèin a thoirt a-steach, gun an cùl a chur air cleachdaidhean is traidiseanan dùthchasach as adhbhar don ghnè ioma-fhillteach seo.
Eòlas-sluaigh
Tha an àireamh-shluaigh aig mu 127,700,000 daoine, agus tha mu 98.2% a' bruidhinn Iapanais mar chainnt mhàthaireil. Tha an còrr a' buntainn do dh'iomadh dhùthaich, an cuid as motha do Choirèa (700,000) agus do Shìona (350,000). Gheibhear cuideachd sluaghan à Bhiet-Nam, à Braisil , na Stàitean Aonaichte (85,000), an Roinn-Eòrpa (45,000) agus am mion-shluagh dùthchasail a bhuineas do Hokkaidō, agus Honshū a Tuath, na h-Ainu (mu 30,000).
Tha mu 70% dhen t-sluaigh a' fuireach anns a' cheàrn eadar Tōkyo agus Kitakyūshū, ann an eilean Honshū. 'S e A' Bheilg agus Na Tìrean Ìsle far a gheibhear an dlùths àireamh-shluaigh as àirde gu lèir, ach 's e an Iapan far am faighear an dlùths as àirde a-rèir farsaingeachd talmhainn air an gabh còmhnaidh.
Sgìrean na h-Iapain
thumb|Sgìrean Iapain|280px
Sgrìobhaidhean mu a dèidhinn sa Ghàidhlig
*Sgeulachd cloinne Iapanach: Comain na corra-ghrithich air eadar-theangachadh bhon Iapanais le Steaphan MacRisnidh aig Dàna (Gàidhlig)
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Àisia
Roinn-seòrsa:Àisia an Ear
*
|
[Wikipedia:gd] Malaidhsia
'S e dùthaich ann an Àisia a tha ann am
Malaidhsia neo Malàisia neo Malèisia. Tha i a' gabhail a-steach 13 stàitean agus 3 roinnean feadarail.
Tha dà phàirt ann, am Peninsular Malaidhsia agus Malaidhsia an Ear. Tha am Muir Shìona a Deaseadarra.
Tha crìochan aice sa tuath le Dùthaich nan Tàidh, Brùnaigh is na h-Eileanan Filipineach agus sa deas le Singeapòr agus leis an Innd-Innse.
'S e Kuala Lumpur am prìomh-bhaile aice, ach tha an riaghaltas suidhichte ann an Putrajaya.
Iomraidhean
Ceangal a-mach
* Map Malaidhsia
250px|left|thumb|Turasachd ann am Pulau Payar
Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Àisia
Roinn-seòrsa:Dùthchannan ann an Àisia
Roinn-seòrsa:Àisia an Ear-Dheas
Roinn-seòrsa:Malaysia
|
[Wikipedia:gd] Aonghas Pàdraig Caimbeul
'S ann às an Leth Mheadhanach ann an Uibhist a Deas a tha Aonghas Pàdraig Caimbeul (no Aonghas Phàdraig, mar a chanas a choimhearsnachd fhèin sa cheann a deas). Chaidh e gu Sgoil Gheàrraidh na Mònadh agus an uair sin gu Àrd-sgoil an Òbain, far an do ghabh e ùidh ann an litreachas fo stiùir an neach-teagaisg Bheurla aige, Iain Mac a' Ghobhainn, nach maireann.
Foghlam
Chaidh Aonghas Pàdraig an uairsin gu Oilthigh Dhùn Èideann, far an tug e a-mach Ceum le Urram ann am Poileataigs agus Eachdraidh. Fhad 's a bha e san Oilthigh fhuair e misneachd mhòr a thaobh a chuid sgrìobhaidh bho Shomhairle MacGill-Eain, a bha na Sgrìobhaiche aig an Oilthigh aig an àm.
As dèidh an Oilthigh, chaidh Aonghas Pàdraig a dh'obair na fhear-naidheachd do Phàipear Beag an Eilein Sgitheanaich, agus an uair sin chun a’ BhBC agus gu Telebhisean Ghrampian.
Litreachas
Tha e air grunn leabhraichean a thoirt a-mach. Ann an 2001 chaidh urram Crùn na Bàrdachd a thoirt dha leis a' Chomunn Ghàidhealach aig Mòd nan Eilean Siar, agus anns a bhliadhna sin cuideachd fhuair e an duais chliùiteach 'Creative Scotland Award' bho Chomhairle nan Ealain. Tha e air a bhith na Sgrìobhaiche aig Sabhal Mòr Ostaig agus tha dreuchd Caidreachais Iain Mhic a' Ghobhainn aig Roinn na Gàidhealtachd air a bhith aige cuideachd.
Aon uair, chluich e ball-coise ann an Cuach na h-Alba aig Pàirce Hampden an aghaidh Queen's Park. Tha e fhèin ’s a bhean Liondsaidh a' fuireach ann an Slèite san Eilean Sgitheanach. Tha sianar chloinne aca. ’S e na sgrìobhadairean as fheàrr leis Lev Tolstoj, George Eliot, Gabriel Garcia Marquez, agus ’s e Alex Cropley aig Hibs an cluicheadair ball-coise as fheàrr a chunnaic e a' cluich beò.
Leabhar-chlàr
*Tilleadh Dhachaigh, nobhail, Ùr-sgeul, 2009
*An Taigh-samhraidh, nobhail, Ùr-sgeul, 2007
*Meas air Chrannaibh, bàrdachd, Acair, 2007
*Invisible Islands, sgeulachdan goirid (Beurla), Otago Publishing, 2006
*Là a' Dèanamh Sgèil Do Là, nobhail, Ùr-sgeul, 2005
*An Oidhche Mus Do Sheòil Sinn, nobhail, Ùr-sgeul, 2003
*One Road, bàrdachd, 1998
*The Greatest Gift, bàrdachd, 1992
*Agus grunn leabhraichean-cloinne - còig nobhailean goirid airson nan sgoiltean nam measg
*Campbell, Angus Peter 'Alasdair's Joyous Display of Verbal Magic' ann an Camille Dressler & D. W. Stiùbhart (deas.) Alexander MacDonald: Bard of the Gaelic Enlightenment / Alasdair Mac Mhaighstir Alasdair: Bàrd an t-Soillearachaidh Ghàidhealach Kershader, Isle of Lewis: Islands Book Trust, 2012, dd.63-69.
Film agus telebhisean
*Seachd, 2007
*Grampian TV
*BBC ALBA
*Agus grunn phrògraman agus iomairtean eile
Pàipearan-naidheachd agus irisean
*Am Pàipear Beag, colbh Gàidhlig, 2005+
*An Gàidheal Ùr, colbh Gàidhlig, 2005- Màrt 2009
*An t-Albannach, 2001 agus 2003
*Gath 2005-2007
*Agus grunn phàipearan-naidheachd agus irisean eile
Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn aig Aonghas Pàdraig Caimbeul
* Làrach-lìn aig Invisible Islands (Beurla)
* Internet Movie Database: Angus Peter Campbell (Beurla)
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Roinn-seòrsa:Cleasaichean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean an t-Sabhail
Roinn-seòrsa:Uibhistich
Caimbeul, Aonghas Pàdraig
|
[Wikipedia:gd] Iosrael
Is e dùthaich bheag ann an Àisia a tha ann an Iosrael neo Israel, (Eabhra: , ; Arabais: , ), ainm oifigeil: Stàit Iosrael. Tha crìochan aice san ear le Iòrdan, sa tuath le Leabanon, san iar-dheas leis an Èipheit agus san ear-thuath leis an t-Siria. 'S e Iùdhaich a tha ann an cuid as motha de na daoine.
Eachdraidh
Bha Iosrael na phàirt Impireachd nan Otomanach ro 1922.
Dealbhan
Image:JudeanDesert.jpg|Fàsach Judea
Image:Hermonsnow.jpg|Mount Hermon fon t-sneachda
Image:Knesset.jpg|An Knesset, Pàrlamaid Iosralach
Daoine ainmeil
* Yitzhak Ben-Zvi
* Dan Shechtman
* Ghil'ad Zuckermann
Aistean cho-ceangailte
* Yossi & Jagger
* Dàibhead agus Iaineatan
* Ìosa Chrìosd
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Israel
Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:An Ear Mheadhanach
Roinn-seòrsa:Dùthchannan ann an Àisia
Roinn-seòrsa:Àisia
Roinn-seòrsa:Àisia-an-Iar-Dheas
Roinn-seòrsa:Iùdhachd
|
[Wikipedia:gd] Na h-Innseachan
'S e dùthaich ann an Àisia a tha anns na h-Innseachan neo na h-Innsean. Tha crìochan aice san ear le Bangladais is Mianmar, san ear-thuath le Sìona, Neapàl is Butàn agus san iar le Pagastàn.
Chaidh na h-Innseachan a stèidheachadh mar nàisean neo-eisimeil ann an 1947 (bha iad nan colonaidh Rìoghachd Bhreatainn Mòr.) Aig an aon àm, bha aimhreit chràbhach mòr; chaidh eadar 200,000 is 2,000,000 a bàs. Sgar Pagastàn (gu mòr Muslamach) is na h-Innseachan (gu mòr Hionduthach). Chaidh faisg air 14 millean duine Hionduthach, Sikheach is Muslamach nam fògarrach; b' e an imrich as motha ann an eachdraidh na daoine.
Tha iomadh sluagh, cultar, cànan is nàisean ann, agus tha creideamhan gu leòr ann. 'S e Hocaidh am spòrs nàiseanta a tha anns na h-Innseachan. 'S e an tigear Bengal am beathach nàiseanta, 's e a’ pheucaig an t-eun nàiseanta agus 's e an lotus am flùr nàiseanta. Tha an Hionduthachd uabhasach làidir anns na h-Innseachan.
Tha Hindi na cànan oifigeil nan Innseachan a-rèir na Bun-reachd agus tha a' Bhun-reachd a' moladh Sanskrit mar thùs airson briathrachais ùir. Tha 22 cànain oifigeil air fad anns an 8mh Clàr aig a' Bhun-reachd.
Stàitean nan Innseachan agus Ranntairean an Aonaidh
Prìomh-mhinistearan nan Innseachan
Dealbhan
Flag of India.svg|Bratach
Emblem of India.svg|Suaicheantas
Sanchi2.jpg|"Stupa" mòr ann an Sanchi (Madhya Pradesh)
Wheel of Konark, Orissa, India.JPG|Teampall na grèine ann an Konark (Orissa)
Taj Mahal in March 2004.jpg|Taj Mahal ann an Agra (Uttar Pradesh)
Bahai-house-of-worship-delhi.jpg|Teampall Lotus ann an New Delhi
Iomraidhean
Ceanglaichean a-mach
* Duilleag oifigeil Riaghaltas na h-Innseachan
* BBC: Fiosrachadh mu na h-Innseachan
Roinn-seòrsa:Dùthchannan ann an Àisia
Roinn-seòrsa:Àisia a Deas
*
|
[Wikipedia:gd] An Èipheit
Tha an Èipheit neo Èiphit (ainm oifigeal sa Bheurla: Arab Republic of Egypt) suidhichte ann an Afraga a Tuath. Tha crìochan aice san iar le Libia, sa deas le Sudàn agus san ear leis an Raon Ghàsa 's Iosrael. Tha am Muir Meadhanach san àird a tuath agus am Muir Ruadh san ear dhith.
Eachdraidh
: Airson na h-Èipheite ro àm nan Romanach, faic An t-Seann Èipheit.
Bha An Èipheit na phàirt Impireachd nan Otomanach ro 1922.
Daoine ainmeil
* Cleopatra
* Naguib Mahfouz
* Mohamed Morsi
* Hosni Mubarak
* Gamal Abdel Nasser
* Muhammad Naguib
* Anwar El Sadat
* Mohammad Hussein Tantawi
* Ahmed H. Zewail
* Tutankhamun
Iomraidhean
Faic cuideachd
* Cleopatra
* Biorramaid
thumb|left|250px|An Èipheit
Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Afraga a Tuath
*
|
[Wikipedia:gd] A' Cheinia
'S e dùthaich ann an Afraga a tha anns a’ Cheinia neo Ceinia.
Tha crìochan aice ‘sa tuath leis an Itiop, san ear-thuath le Somàilia, sa deas le Tansainìa agus san iar le Uganda agus le Sudàn a Deas. Tha an Cuan Innseanach san earra-dheas na dùthcha. Thàinig ainm na dùthcha bho Beinn Kenya, a' bheinn as àirde anns a' Cheinia.
thumb|left|Safari
thumb|left|Loch Victoria
left|thumb|upright|Maasai, fear anns an stoidhle tradaiseanta.
Iomradh
Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga an Ear
*
|
[Wikipedia:gd] Maroco
'S e dùthaich ann an Afraga a tha ann am Maroco, ainmean eile: Morogo neo Moroco.
Tha i suidhichte aig a’ Chuan Siar agus a’ Mhuir Mheadhanach. Tha crìochan aice le san ear le Aildiria agus 'sa tuath leis an Spàinn.
Bruidhnidh iad Arabais is Berber ann am Maroco. 'S e Rabat prìomh-bhaile na dùthcha.
Bailtean mòra eile ann am Maroco -
* Casablanca
* Marrakesh
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga a Tuath
|
[Wikipedia:gd] Beurla
Is cànan Gearmailteach a tha ann am Beurla (English) mar a tha Duitsis, Gearmailtis agus cànanan Lochlainn msa. 'S i a' Bheurla tè dhe na cànanan as motha air an t-saoghal; a thaobh àireamh luchd-labhairt dùthchasach, tomhaisear gur i an treasamh cànan sa chruinne an dèidh Sìonais (1mh) agus Hindi (2na); ach canar le cuid eile gum bheil i aig a' chòigeamh àite an dèidh na Spàinntis. Measar gur i a' Bheurla an cànan as motha a tha ga labhairt agus ga ionnsachadh mar dàrna cànan air feadh an t-saoghal mhòr. 'S ise aon de shia cànanan oifigeil, agus dà chànan obrach, nan Dùthchannan Aonaichte, còmhla ri Fraingis.
Beurla sa Ghàidhlig agus cànanan eile
Ged is i Sasainn a' Gàidhlig air an dùthaich, agus Sasannach air nithean a bhuineas do Shasainn, thàinig gur i Beurla a ghabhas air a' chànan. Tha Beurla a' buntainn do Bélre san t-seann Ghàidhlig, a' tighinn bho "beul" agus "re". Mar seo, tha i cuideachd a' ciallachadh cainnt, no teanga san fharsaingeachd a bharrachd air a brìgh san latha a th' ann. Tha a' Ghàidhlig, a-rèiste, a' cur dealachadh eadar a' Bheurla Shasannach, mar a labhras ann an Sasainn i, agus Beurla Albannach, Beurla leathann, no mar as fheàrr a dh' aithnichear an-diugh i, Beurla Ghallda air an cuireadh Beurla Ghallda bho chionn goirid air sgrìobhainnean oifigeil na h-Alba. 'S ann a tha cùisean a' tighinn nas toinnte buileach nuair a bheachdaicheas gur i Beurla na Fèinne a chanas ris an t-seann Ghàidhlig a bh' air a bruidhinn measg muinntir na Fèinne san t-seann aimsir.
Thachair gur e facal ceangailte ri ainm aon de na treubhan Gearmailteach – na h-Anglaich – a chuireadh air Sasainn agus air a' Bheurla Shasannach sa chànan fhèin; England, English. Mar an ceudna, anns a' chuid as motha de chànanan an t-saoghail ma-tà, tha am facal a thathas a' cur air Beurla, a' buntainn don fhacail a thathas a' cleachdadh mar ainm Shasainn (m.e. Angleterre, anglais; Inglaterra, ingles) ach ann an cànanan mar Shìonais no Iapanais, chan eilear a' cur dealachadh eadar Sasainn, Beurla Shasainn no Breatainn, a dh' aindeoin 's gum bheil faclan eile aca air Alba, a' Chuimrigh ag]us Èirinn a Tuath. Mar eisimpleir, ann an Iapanais, canar 英語 (eigo) ri Beurla Shasainn, agus 英国(eikoku) ri Breatainn, Sasainn no an Rìoghachd Aonaichte am bitheantas ach, 's e a th' ann am barail mòr-shluagh na dùthcha sin an da-rìreabh, ach Sasainn a-mhàin, oir chan eil eadar-dhealachadh ann eadar Breatainn (英国）, agus an R.A（イギリス no Sasainn（英国、イギリス、イングランド）nan eanchainnean, do bhrìgh 's gum bheil dlùth-cheangail sa chainnt mhàthaireil aca eadar an cànan fhèin (Beurla Shasannach) agus na h-ainmean Breatainn, an R.A agus Sasainn uile. Thathar a-nis a' cur dealachadh eadar イングランド ingurando (Sasainn),スコットランドsukottorando (Alba), ウエールズueeruzu (A' Chuimrigh), 北アイルランド kitaairurando (Èirinn a Tuath) agus イギリス igirisu (Sasainn, An Rìoghachd Aonaichte), gu h-àraid bhon a bha Sgioba Ball-coise Shasainn a' cluich ann an Cuach na Cruinne ann an Iapan an 2002. Gidheadh, 's e facal a bhuineas don fhacail Phortagailis – ingles – a th' ann an イギリス.
* N.B (Ged a tha abairt ann mar 連合王国 (Rengououkoku – An Rìoghachd Aonaichte), chan eil e air a cleachdadh gu tric. Cleachdaidh Seirbhis Puist Nàiseanta Iapain イギリス (igirisu) mar ainm airson An Rìoghachd Aonaichte).
Eachdraidh
Thàinig a' Bheurla bho thùs gu bith bho na dual-chainntean Angla-Fhreaslainnis a bh' air an labhairt leis na treubhan Gearmailteach – Anglaich, Sagsanaich, Diutaich agus Freaslainnich – a bhruth a-steach do Bhreatainn a Deas aig toiseach a' chòigeamh linn agus a bhuineadh do sgìrean far am bheil Iar-thuath na Gearmailt agus Tìrean Ìsle a Tuath an-diugh.
An dèidh do Uilleam Diùc Normandaidh na Sasannaich a cheannsachadh, chuir e fhèin agus na h-uaislean aige dìmeas air a' Bheurla agus gach ni Sasannach. Cha robh cànan sam bith air a theagasg ann an sgoiltean no oilthighean ach Fraingis no Laideann rè mòran linntean an dèidh sin. Is mòr an t-atharrachadh a thàinig air a' Bheurla bho na làithean ud.
Cha robh a' Bheurla gu deireadh linn an treasamh Ìomhair, Rìgh Shasainn, idir coltach ris a' Bheurla a tha air a labhairt san latha an-diugh. Air an adhbhar sin, chan eil seann leabhraichean sgrìobhte rim faighinn anns a' Bheurla mar a gheibhtear ann an Gàidhlig, Laideann no seann chànanan eile.
An dèidh Buaidh nan Normanach, chaidh Seann Bheurla na Beurla Mheadhanach, a' gabhail a-steach an t-uabhas fhaclan-iasaid agus gnàthsan litreachaidh bho chainnt nan Normanach (Sasannach-Fhrangach). Thàinig Beurla an latha an-diugh gu bith bhon uairsin, agus san latha a th' ann, 's ann a tha i a' leantainn oirre faclan-iasaid cèin a thoirt a-steach bho chaochladh chànanan, a thuilleadh air a briathrachais fhèin a chruthachadh.
Dualchainntean
Thug an Impireachd Bhreatannach a' Bheurla còmhla riutha oir a bha i an cànan riaghlachais anns a' h-uile tuineachas. Tha dualchainntean eadar-dhealaichte na Beurla anns an Alba, a' Chuimrigh is an Èirinn, anns na Stàitean Aonaichte, anns na h-Innsean, ann an dùthchannan na h-Afraga agus dùthchannan eile.
Tha cuideachd crìtheolan a thàrmaich às a' Bheurla, mar eisimpleir Patois Diameugach, Crìtheol na Bheilìs, Gullah (ann an t-Saoghal Ùr), "Hinglish", "Singlish" is eile (ann an Àisia), agus Crìtheol nan Eileanan Hawai'i anns a' Chuan Sèimh. Tha crìtheolan eadar-dhealaichte ann an mòran eilean ann an Roinn Charaibeach.
Aistean co-cheangailte
* Impireachd Bhreatainn
* Cànan Oifigeil
* Cànan
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Cànain Ghearmaineach
Roinn-seòrsa:Cànain sa' Bhreatainn Mhòr
|
[Wikipedia:gd] Saimbia
'S e dùthaich ann an Afraga a tha ann an
Saimbia, neo
Zambia ainm oifigeil: Poblachd Shaimbia.
Tha crìochan aice san ear le Malabhaidh, sa tuath le Poblachd Dheamocrach na Congo, san ear-thuath Tansainìa, san iar le Angòla agus sa deas le Mòsaimbic, Siombabue, Botsuana agus Naimibia.
Tha Lusaka na prìomh-bhaile aice. Tha am baile suidhichte ann an earra-dheas na dùthcha.
B’ e David Livingstone a’ chiad rannsaichear Eòrpach a ràinig air na Victoria Falls aig an Abhainn Zambezi anns a’ bhliadhna 1855. Chuir esan an t-ainm ris an eas airson urraim a chur air Bhan-rìgh Victoria.
thumb|left|Cairt: Saimbia
thumb|Victoria Falls
Iomraidhean
Ceanglaichean a-muigh
* Riaghaltas Shaimbia
* Pàrlamaid Shaimbia
Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga an Ear
|
[Wikipedia:gd] Siombabue
'S e dùthaich ann Afraga a tha ann an
Siombabue, neo Zimbabwe; ainm oifigeil: Poblachd Shiombabue.
Tha e suidhichte eadar an Abhainn Zambezi agus an Abhainn Limpopo. Tha crìochan aice sa deas le Afraga a Deas, san iar-dheas le Botsuana, san iar-thuath le Saimbia agus le Mòsaimbic san ear.
Thàinig an t-ainm bhon fhacal "Dzimbadzemabwe" (Cànan Shona). Tha e a’ ciallachadh: Taigh mòr à clachan.
'S e Beurla an cànan oifigeil a tha ann an Siombabue ach tha an cuid as motha de na daoine a’ bruidhinn Shona, aon de na cànanan bho tùs a tha anns an dùthaich seo.
'S e Mount Nyangani (seann ainm: Mount Inyangani), (2,592 m; 8,504 ft); a’ bheinn as àirde a tha ann an Siombabue. Tha e na laighe anns an Pairce Nàiseanta Nyanga san ear na dùthcha. Tha na Victoria Falls cliùiteach ri measg an luchd turais.
Iomraidhean
Ceangal a-mach
* Parliament of Zimbabwe — Duilleag oifigeal Pàrlammaid Shiombabue
thumb|left|200px|Victoria Falls, agus an Abhainn [[Zambezi]]
thumb|200px|Cairt: Zimbabwe
Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Ear
|
[Wikipedia:gd] Ceimigearan ainmeil
Seo liosta de Ceimigearan Ainmeil
* Duais Nobel ann an Ceimigeachd
__NOTOC__
A
* Emil Abderhalden, (1877-1950), Ceimigear Eilvéiseach
* Richard Abegg, (1869-1910), Ceimigear Gearmailteach
* Arthur Aikin, (1773-1854), Ceimigear Sasannach
* Johan August Arfwedson, (1792-1841), Ceimigear Suaineach
* Svante Arrhenius, (1859-1927), Ceimigear Suaineach
B
* Neil Bartlett, (rug. 1932), Ceimigear
* Claude Louis Berthollet, (1748-1822), Ceimigear Frangach
* Jons Jacob Berzelius, (1779-1848), Ceimigear
* Joseph Black, (1728-1799), Ceimigear
* Carl Bosch, (1872-1940), Ceimigear Gearmailteach Duais Nobel ann an Ceimigeachd
* Johannes Nicolaus Brønsted, (1879-1947), Ceimigear Danach
* Henri Braconnot (1780-1855), Ceimigear Frangach
* Robert Wilhelm Bunsen, (1811-1899), Ceimigear Gearmailteach
* Eduard Buchner, (1860-1917), 1907 Duais Nobel ann an Ceimigeachd
C
* Melvin Calvin (1911-1997), Ceimigear Ameireaganach, Duais Nobel ann an Ceimigeachd 1961
* Georg Ludwig Carius, (1829-1875), Ceimigear Gearmailteach
* Heinrich Caro, (1834-1910), Ceimigear Gearmailteach
* Wallace Carothers (1896-1937), Ceimigear Aimearaganach
* Henry Cavendish, (1731-1810)
* Marie Curie, (1867-1934)
* Pierre Curie, (1859-1906)
* Robert Curl, Duais Nobel ann an Ceimigeachd 1996
D
* John Dalton, (1766-1844)
* Henrik Carl Peter Dam, (1895-1976), Bith-cheimigear Danach
* Humphry Davy, (1778-1829)
* Peter Debye, (1884-1966)
* Sir James Dewar
* Otto Diels, (1876-1954), Ceimigear Duais Nobel ann an Ceimigeachd 1950
* Edward Doisy, (1893-), Bith-cheimigear Amearaganach
* Davorin Dolar, (born 1921), Ceimigear
* Jean Baptiste Dumas, (1800-1884), Ceimigear Frangach
E
* Paul Ehrlich, (1854-1915), Ceimigear Gearmailteach
* Manfred Eigen, (1927-), Ceimigear Gearmailteach, Duais Nobel ann an Ceimigeachd 1967
* Arthur Eichengrün, (1867-1949)
* Emil Erlenmayer, (1825-1909), Ceimigear Gearmailteach
* Richard R. Ernst, (rug. 1933), 1991 Duais Nobel ann an Ceimigeachd
* Hans von Euler-Chelpin, (1873-1964), ceimigear às an t-Suain, Duais Nobel ann an Ceimigeachd
F
* Michael Faraday, (1791-1867),
* Hermann Emil Fischer, (1852-1919),
* Franz Joseph Emil Fischer
* Hans Fischer, (1881-1945) ceimigear fàs-bheartach às a' Ghearmailt, Duais Nobel
* Carl Remigius Fresenius
* Wilhelm Fresenius, mac Carl, Ceimigear Gearmailteach, (1913-2004)
* Alexander Naumovich Frumkin, (1895-1976), ceimigear-dealanach
G
* Johan Gadolin, (1760–1852), Ceimigear Fionnach
* Ljubo Golic, (rug. 1932), ceimigear
* Thomas Graham
* William Hardin Graham ???
* Francois Auguste Victor Grignard, (1871-1935), 1912 Duais Nobel ann an Ceimigeachd 1912
H
* Fritz Haber, (1868-1934)
* Dusan Hadzi, (born 1921), Ceimigear.
* Otto Hahn, (1879-1968)
* John Haldane, Bith-cheimigear Breatannach
* Charles Hatchett, (1765-1847), Ceimigear Sasannach a lorg niobium
* Robert Havemann, (1910-1982), Ceimigear
* George de Hevesy, (1885-1966), Ceimigear, Duais Nobel ann an Ceimigeachd 1943
* Friedrich Hoffmann, (1660-1742), Ceimigear
* Roald Hoffmann, (born 1937), Ceimigear Aimearaganach, Duais Nobel ann an Ceimigeachd 1981
* Jaroslav Heyrovský, (1890-1967), ceimigear às an t-Seic
I
* Sir Christopher Kelk Ingold (1893-1970), Ceimigear Sasannach
J
* Frederic Joliot-Curie (1900-1958), Ceimigear Frangach
* Irene Joliot-Curie (1897-1956), Ceimigear Frangach
K
* Paul Karrer, (1889-1971),
* Karl Wilhelm Gottlob Kastner (1783 - 1857)
* Friedrich August Kekulé von Stradonitz, (1829-1896), Ceimigear Gearmailteach
* Emil Knoevenagel
* Adolph Wilhelm Hermann Kolbe, (1818-1884)
* Aleksandra Kornhauser, (born 1926), Ceimigear.
* Harold Kroto, (born 1939), Ceimigear Sasannach, 1996 Duais Nobel ann an Ceimigeachd
* Richard Kuhn (1900 - 1967),..
L
* Irving Langmuir, (1851-1957), Ceimigear
* Antoine Lavoisier, (1743-1794), Ceimigear Frangach
* Yuan T. Lee, (born 1936), Duais Nobel ann an Ceimigeachd 1966
* Janez Levec, (born 1943), Ceimigear.
* Primo Levi, (1919-1987), Ceimigear agus sgriobhadair
* Gilbert N. Lewis, (1875-1946),
* Henri Louis le Chatelier
* Willard Libby (1908-1980), Ceimigear Aimearaganach, Duais Nobel ann an Ceimigeachd 1960
* Justus von Liebig, (1803 in-1873 in), Gearmailteach
* Martin Lowry, (1874-1936), Ceimigear Sasannach
M
* Albertus Magnus, (died 1280), (a.k.a. Saint Albert the Great; Albert of Cologne)
* Vladimir Vasilevich Markovnikov
* Lise Meitner, (1878-1968),
* Dmitri Ivanovich Mendeleev, (1834-1907), Ceimigear, a rinn am “Periodic Table of Elements”
* John Mercer, (1791-1866), Ceimigear
* Lothar Meyer, (1830-1895)
* Viktor Meyer
* Kurt Heinrich Meyer
* Alexander Mitscherlich, (1836-1918), Ceimigear
* Jacques Monod, (1910-1976), Bith-cheimigear
* Robert S. Mulliken, (1896-1986), American Ceimigear
N
* Robert Nalbandyan, (1937-2002), Ceimigear Armenianach
* Isaac Newton, (1642-1727)
O
* Lars Onsager, (1903-1976), Duais Nobel ann an Ceimigeachd 1968
* Wilhelm Ostwald, (1853-1932), Duais Nobel ann an Ceimigeachd 1909
P
* Paracelsus, (1493-1541),
* Rudolph Pariser, (rug. 1923),
* Robert G. Parr, (rug. 1921),
* Louis Pasteur, (1822-1895),
* Linus Pauling, (1901-1994), Duais Nobel
* John A. Pople, (1925-2004), Duais Nobel ann an Ceimigeachd 1998
* Roy J. Plunkett, (1910-1984), (Teflon)
* Fritz Pregl, (1869-1930), Ceimigear, Duais Nobel ann an Ceimigeachd 1923.
* Vladimir Prelog, (1906-1998), Duais Nobel ann an Ceimigeachd 1975
* Joseph Priestley, (1733-1804)
* Ilya Prigogine, (1917-2003), Duais Nobel ann an Ceimigeachd 1977
Q
* Ğilem Qamay (1901 - 1970) – Ceimigear Soviet
R
* William Ramsay, (born 1852), Ceimigear Albannach
* Rhazes (Razi)
* Marij Rebek, Ceimigear.
* Henri Victor Regnault (1810-1878), French Ceimigear
* Tadeus Reichstein, (1897-1996), Ceimigear
* Ellen Swallow Richards (1842 – 1911).
* H. M. Rouell
* Leopold Ruzicka, (1887-1976), Duais Nobel ann an Ceimigeachd 1939
S
* Paul Sabatier, Duais Nobel ann an Ceimigeachd 1912
* Maks Samec, (1844 - 1889 - Ceimigear.
* Carl Wilhelm Scheele, (1742-1786), 18mh linn Ceimigear
* Glenn T. Seaborg, (1912-1999)
* Nils Gabriel Sefström, (1787-1845), Ceimigear
* Nikolay Nikolayevich Semyonov, Duais Nobel ann an Ceimigeachd
* Israel Shahak, (1933-2001)
* K. Barry Sharpless. (1941- ) 2001 Duais Nobel ann an Ceimigeachd
* S.P.L. Sørensen, (1868-1939), Ceimigear às an Danmhairg.
* Frederick Soddy, (1877-1956), Sasannach
* Branko Stanovnik, (born 1938), Ceimigear.
* Alfred Stock, (1876-1946)
* Theodor Svedberg, (1884-1971)
* Gilbert Stork
T
* Miha Tisler, (rug. 1926), Ceimigear.
* Margaret Thatcher
U
* Harold C. Urey, (1893-1981), 1934 Duais Nobel ann an Ceimigeachd.
V
* J. H. van 't Hoff, (1852-1911), Duitseach Duais Nobel ann an Ceimigeachd 1901
* Artturi Ilmari Virtanen, (1895-1973), Ceimigear
W
* Johannes Diderik van der Waals, (1837-1923)
* John Ernest Walker
* Alfred Werner, (1866-1919), 1913 Duais Nobel ann an Ceimigeachd
* Harvey W. Wiley, (1844-1930), Ceimigear
* Friedrich Woehler, (1800-1882), Ceimigear Gearmailteach
* William Hyde Wollaston, (1766-1828), Ceimigear Sasannach
* Robert B. Woodward (1917-1979), Duais Nobel ann an Ceimigeachd 1965
* Kurt Wüthrich, (born 1938), 2002 Duais Nobel ann an Ceimigeachd
* Charles Adolphe Wurtz, (1817-1884)
Y
* Yunusov, Sabir (1909-1995), Ceimigear Soviet (alkaloids)
*
|
[Wikipedia:gd] Duais Nobel
thumb|Alfred Nobel (1833-1896), a chuir an Duais Nobel air bonn
Is e duaisean airson saidheans agus sith a tha anns na duaisean Nobel. Thug Alfred Nobel, saothraiche nan buill-arm à Nirribhidh, airgead ann a thiomnaidh airson na duaisean a stèidheachadh, seachas duais ann an eacaonomachd, dè chuir am Banca na Suain air bonn.
Liosta nan duaisean
* Ceimigeachd
* Eaconomachd
* Fiosag
* Leigheas
* Litreachas
* Sith
Roinn-seòrsa:Duais Nobel
|
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.