text
stringlengths 421
74.4k
|
|---|
[Wikipedia:gd] Prìomh-Dhuilleag
Fàilte gu Uicipeid na Gàidhlig – an leabhar-eòlais a tha fosgailte do dhuine sam bith!
Thòisich sinn anns an t-Sultain, 2003, agus tha sinn a-nis ag obair air Special:Statistics| aistidhean anns a’ Ghàidhlig.
Aistidhean Matha agus na Naidheachdan · Roinnean-seòrsa · Na h-Aistidhean Gu Lèir
|
|
|}
|-
| colspan="2" style="border:1px solid #E5C2A4; background-color: #ffffff;" |
Uicipeidean ann an cànain eile
2,000,000 +
Cebuano (Bisaia) ·
Deutsch (Gearmailtis) ·
English (Beurla) ·
Svenska (Suainis)
1,000,000 +
Español (Spàinntis) ·
Français (Fraingis) ·
日本語 (Seapanais) ·
Italiano (Eadailtis) ·
Nederlands (Duitsis) ·
Polski (Pòlainnis) ·
Русский (Ruisis) ·
Tiếng Việt (Bhiet-Namais) ·
Waray (Uarraidh)
500,000 +
العربية (Arabais) ·
Català (Catalanais) ·
فارسی (Farsaidh) ·
한국어 (Coirèanais) ·
Português (Portagailis) ·
Українська (Ucràinis) ·
中文 (Sìnis)
250,000 +
Česká (Seicis) ·
Euskera (Basgais) ·
Suomi (Fionnlannais/Suòmais) ·
Magyar (Ungarais) ·
Bahasa Indonesia (Innd-inndis) ·
Bahasa Melayu (Malay) ·
Norsk/Bokmål (Nirribhis) ·
Română (Romànais) ·
Српски (Sèarbais) ·
Türkçe (Turcais)
Cànanan Ceilteach
Brezhoneg (Breatannais) ·
Cymraeg (Cuimris) ·
Gaeilge (Gàidhlig na h-Èireann) ·
Gaelg (Gàidhlig Mhanainn) ·
Kernowek (Còrnais)
Liosta den a h-uile Wikipedia –
Co-òrdanachadh Chànanan –
A' tòiseachadh air Wikipedia ùr
|}
__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
|
[Wikipedia:gd] Alba
'S e dùthaich suidhichte ann an taobh tuath Bhreatainn a th' ann an Alba (Beurla is Beurla Ghallda: Scotland). Bha i na rìoghachd neo-eisimeileach gus an 18mh linn nuair a dh'aonaich Alba agus Sasainn airson Rìoghachd Bhreatainn Mòr a stèidheachadh anns a' bhliadhna 1707. Anns a' bhliadhna 1801 dh'aonaich Rìoghachd Bhreatainn Mòr le Rìoghachd na h-Èireann airson an Rìoghachd Aonaichte a chruthachadh. Ann an 1999, chaidh Pàrlamaid na h-Alba a' chur air bhonn, far am bithear a' dèiligeadh ri gnothaichean poilitigeach a tha a' buntainn do dh' Alba a-mhàin. Tha Lagh na h-Alba gu math eadar-dhealaichte bhon Lagh ann an Sasainn.
Bailtean mòra
Seo liosta dhe na bailtean as motha ann an Alba:
* Glaschu;
* Dùn Èideann;
* Obar Dheathain;
* Dùn Dèagh;
* Inbhir Nis;
* Peairt;
* Sruighlea;
* Cille Bhrìghde an Ear;
* Pàislig;
* Comar nan Allt.
Cruinn-eòlas
Tha Alba suidhichte ann an ceann a tuath eilean Bhreatainn, agus "s e a" chrìoch le Sasainn taobh a deas na dùthcha. A bharrachd air tìr-mòr, tha na ceudan de dh' eileanan – leithid Sealtainn, Arcaibh (Na h-Eileanan a Tuath) agus Na h-Eileanan an Iar air an gabhail a-steach san rìoghachd. Tha tìr-mòr na h-Alba air a roinn ann an trì pàirtean chudthromach: a' Ghàidhealtachd, a' Ghalldachd agus na Monaidhean a Deas. Tha a’ chuid as motha den t-sluagh a' fuireach sa Ghalldachd Mheadhanaich – no Meadhan na h-Alba, far am faighear na bailtean as motha ; Glaschu agus am prìomh-bhaile Dùn Èideann.
Eòlas-talmhainn
Nuair a thachair mòirneasachd ann an Lodainn an Ear, o chionn 350 muillean bhliadhna, bha a' phàirt de Rùsg na Talmhainn air am bheil Bhreatainn suidhichte faisg air Crios na Cruinne agus bha e na roinn de proto-Tir-Mòr a tha aithnichte dhuinn leis an ainm Pangaea. Tro linntean fada chaidh co-ghluasad eadar roinnean den rùsg, aithnichte dhuinn mar clàran thìr-mòr, agus thachair sgleog leis tìr-mòr Gondwana.
Cha tàinig na pàirtean mu thuath agus mu dheas na Breatainn teannta, no còmhla, gu 75 muillean bliadhnan roimh toiseach na Bholcanas ann an Lodainn an Ear. Bha Alba agus pàirt de cheann a tuath na Sasainn nam pàirt de thìr-mòr Laurentian ro -làimh, far an robh Aimearaga mu Thuath agus a’ Ghraonlainn. Aig a h-aon àm, bha an dara leth de 'n Bhreatainn torr nas fhada (mu 40° de domhainn leud) do 'n dheas, faisg air Afraga agus Aimearaga mu Dheas ann an tìr-mòr de Gondwana.
Eachdraidh
Ri linn nan Ròmanach
Anns a' bhliadhna 80 A. D. bha uachdaran Ròmanach a' riaghladh ceann a deas Bhreatainn dom b' ainm Agricola, a smaoinich air an eilean gu h-iomlan a thoirt fo chìs do na Ròmanaich. Leis an rùn sin chuir e air a' bhliadhna ud aghaidh gu tuath air ceann an airm. Bha sin 135 bliadhna an dèidh dhaibh sealbh a ghabhail air ceann a deas an eilein. Ghabh e air adhart le cruaidh iomairt, gus an ceann thrì bliadhna (trì campachaidhean mar a theireadh iadsan), an do cheannsaich e an tìr gu iomall a deas ann an àite den dùthaich ris an abrar a-nis a' Ghàidhealtachd. 'S e sin an t-àite as cuinge den eilean gu h-iomlan. Chan eil ach 35 mìle eadar ceann na Friù agus taobh Abhainn Chluaidh. Thog Agricola sreath dhaingnichean bho mhuir gu muir an siud anns am bheil mu 36 mìle air fad mar chrìoch eadar roinn na Ròimhe agus Tìr nan Cailleannach no Caledonia mar a bh' aca oirre. Ghoirteadh Gàradh Antoninus ris, oir b' e siud ainm an Ìmpire a bh' ann nuair a thogadh e. Bha e fichead troigh air àirde, 's ceithir troighean fichead air tiughad, 's dìg leathann, dhomhainn, air a cladhach ri a aghaidh. Bha rathad leathann airson nan saighdearan a' ruith air a thaobh deas bho cheann gu ceann; 's bha daingnichean air an togail o cheann gu ceann dheth, an uidhe dhà mhìle bho chèile. Cha robh siud a' cumail muinntir nam beann bho bhith an-dràsta 's a-rithist a' toirt ionnsaigh air a' bhalla, 's orra-san a bha ga dhìon. Thug Gnothach Dharien droch bhuaidh air an dùthaich.
Alba ùr-nodha
Tha sia bailtean mòra ann an Alba:
* Glaschu;
* Dùn Èideann, prìomh-bhaile;
* Obar Dheathain;
* Dùn Dèagh;
* Inbhir Nis;
* Peairt.
Poileataigs
thumb|An Caibineat
A' phrìomh aiste: Poileataigs na h-Alba
* Rìghrean na h-Alba
* Prìomh Mhinistearan na h-Alba
Foghlam ann an Alba
Tha còig Oilthighean aosmhor Albannach ann. 'Siad:
* Cill Rìmhinn;
* Dùn Dè;
* Glaschu;
* Obar Dheathain;
* Dùn Èideann.
Tha trì oilthighean deug ann an Alba gu lèir.
Na meadhanan
Tha pàipearan-naidheachd iomadaidh ann an Alba. Tha An Herald, an Daily Record agus The National suidhichte ann an Glaschu agus tha an t-Albannach suidhichte ann an Dùn Èideann.
Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na h-Alba
*
Iomraidhean
*
Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:An Rìoghachd Aonaichte
|
[Wikipedia:gd] Pàrlamaid na h-Alba
’S e còmhdhail reachdail na h-Albann a tha ann an Pàrlamaid na h-Alba. Tha i a’ coinneachadh ann an togalach na Pàrlamaide ann an sgìre Taigh an Ròid ann an Dùn Èideann, prìomh-bhaile na h-Albann, agus uaireannan theirear “Taigh an Ròid” gu neo-fhoirmeil rithe. Tha a’ Phàrlamaid air a dhèanamh le 129 buill taghte air a bheil Buill Pàrlamaid na h-Alba no BPA.
Eachdraidh
Bha Pàrlamaid na h-Alba ann ro 1707, ach chaidh cur às dhith le Achd an Aonaidh, mar mhol Co-chruinneachadh Bun-reachdail na h-Alba, anns an robh Canon Kenyon Wright na chathraiche. Stéidhich Achd na h-Alba 1998 a’ phàrlamaid ùr. Bha a’ chiad taghadh airson Pàrlamaid na h-Alba anns a’ Chéitean 1999, agus ghabh a’ Phàrlamaid a làn chumhachdan anns an Iuchair 1999.
Cumhachdan
Tha am Pàrlamaid a' taghadh am prìomh-mhinistear a tha a' stiùireadh Riaghaltas na h-Alba.
Faodaidh Pàrlamaid na h-Alba laghan a dhèanamh a bheireas buaidh air Albainn ann an iomadh cùis a bhuineas ri gnothaichean na dùthcha, agus faodaidh i ìre bhunaiteach na cìse cosnaidh àrdachadh no ìsleachadh suas ri trì sgillinn san not. Tha Achd na h-Alba 2012 agus Achd na h-Alba 2016 a’ toirt chumhachdan cìse leasaichte do Phàrlamaid na h-Alba, agus thàinig na cumhachdan seo an cur an gnìomh gu h-iomlan sa bhliadhna 2017. Bhon uair sin tha cìs an tuarastail air a bhith rud beag nas troma air na daoine beartach ann an Albainn seach mar a tha ann an Sasainn, rud beag nas eutroime air na daoine bochda.
Tha cumhachd aig Pàrlamaid na h-Alba a bhith a’ dèanamh laghan air raon ghnothaichean air a bheil “cùisean tiomnaichte”. Tha iadsan a’ gabhail a-steach:
* tuathanachas
* ceartas catharra agus eucoireach
* foghlam
* an àrainneachd
* slàinte
* taigheadas
* riaghaltas ionadail
* dealbhadh
* seirbheisean poileis is smàlaidh
* obair shòisealta
* spòrs agus na h-ealain
* còmhdhail
* Gàidhlig
Tha cuid de chùisean a bhuineas ri Albainn ach aig a bheil buaidh air an Rìoghachd Aonaichte, no buaidh eadar-nàiseanta, gan co-dhùnadh le Pàrlamaid na Rìoghachd Aonaichte ann an Westminster. Is e “cùisean gléidhte” a theirear ri na rudan seo, leithid:
* cùisean dùthchannan céin
* dìon
* in-imrich
* cuid de shochairean sòisealta
* craoladh
* lùths
Dòigh taghaidh
Is àbhaist do thaghaidhean do Phàrlamaid na h-Alba tachairt a h-uile còig bliadhna. An siostam bhòtaidh, ’s e seòrsa de riochdachadh co-roinneil a th’ ann air a bheil an t-ainm Siostam Ball a Bharrachd. Tha dà bhòt aig a h-uile neach-bhòtaidh: aon airson na sgìre-phàrlamaid agus aon airson na roinne. Tha gach duine ann an Albainn ga riochdachadh le aon BPA sgìreil agus seachd BPA roinneil. Tha inbhe cho-ionnan aig a h-uile BPA anns a’ Phàrlamaid agus faodaidh luchd-taghaidh fios a chur gu duine sam bith den ochdnar a tha gan riochdachadh.
Leis a’ bhòt sgìreil, nì an neach-bhòtaidh roghainn eadar na tagraichean a tha a’ seasamh anns an sgìre-phàrlamaid aige. Is e an tagraiche leis an àireamh as motha de bhòtaichean a gheibh an seata. Tha 73 BPA sgìreil ann uile gu léir.
An bhòt eile, an bhòt roinneil, 's ann airson pàrtaidh poilitigeach a tha sin, no airson duine a sheasas gu neo-eisimeileach anns an roinn-taghaidh. Tha ochd roinnean-taghaidh Pàrlamaid na h-Alba ann agus seachd seataichean anns a’ Phàrlamaid aig a h-uile roinn, 56 seataichean uile gu léir. Anns gach roinn, bidh pàrtaidhean a’ faighinn sheataichean a réir cia mheud bhòt a fhuair iad anns a’ bhòtadh roinneil agus cia mheud seata sgìre-pàrlamaid a fhuair iad.
Roinnean agus sgìrean
Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn Pàrlamaid na h-Alba
* Blog Gàidhlig Pàrlamaid na h-Alba
* Mar a tha Pàrlamaid na h-Alba ag obair
* Buill Pàrlamaid na h-Alba: ainmean ann an òrdugh na Beurla agus ann an òrdugh na Gàidhlig
* An t-Albannach 2016-12-31: Cothrom air coltas na Pàrlamaid san àm ri teachd a threòrachadh (pìos le Boyd Robasdan air a’ Choimisean air Ath-Leasachadh Pàrlamaideach)
* BBC Naidheachdan 2019-05-06: 20 bliadhna bhon chiad taghadh gu Holyrood (aithris-bhideo 4:21)
*
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba
|
[Wikipedia:gd] Poileataigs na h-Alba
'S obair nan comhairlean, nam pàrlamaidean Taigh an Ròid, Westminster agus Eòrpach, iomairtean agus athchuingean ann an Alba a tha ann am poileataigs na h-Alba.
Pàrtaidhean poilitigeach
Pàrtaidhean nan suidhe ann am Pàrlamaid na h-Alba:
*Pàrtaidh Làbarach na h-Alba
*Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba (PNA)
*Pàrtaidh Tòraidheach na h-Alba
*Pàrtaidh Libearal Deamocratach na h-Alba
*Pàrtaidh Uaine na h-Alba
Tha Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba a’ riaghladh na dùthcha ann an Riaghaltas.
Ceanglaichean a-mach
* BBC: "Deamocrasaidh ann an Alba" (fiosrachadh airson sgoiltean ann an Albainn)
* BBC: "Dòighean bhòtaidh -- Siostaman taghaidh ann an Alba" (fiosrachadh airson sgoiltean ann an Albainn)
Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba
|
[Wikipedia:gd] Poilitigs
'S e gnìomhan a tha ceangailte ri riaghlachas na stàite a tha ann am poilitigs no poileataigs.
Tha an t-ainm a' dol à obair le Aristotle, Poileataigs (Seann-Ghreugais: Πολιτικά) a tha a' dèiligeadh ri baile (πόλις) a riaghail.
Alba
* Poilitigs na h-Alba
** Achd na Gàidhlig 2005
** Buill-Pàrlamaid na h-Alba, 2003-2007
** Pàrlamaid na h-Alba
** Prìomh Mhinistearan na h-Alba
An Roinn-Eòrpa
* Prìomh Mhinistearan na Rìoghachd Aonaichte
* Poilitigs ann an Èireann
** Taoisigh/Prìomh Mhinistearan na h-Èireann
Astràilia
* Prìomh Mhinistear Astràilianach
Aimearaga a Deas
Coloimbia
* Cinn-suidhe Choloimbia
Aimearaga a Tuath
Na Stàitean Aonaichte
* Cinn-suidhe na Stàitean Aonaichte
* Poilitigs anns na Stàitean Aonaichte
Iomraidhean
*
|
[Wikipedia:gd] Cruinn-eòlas
Dùthchannan an t-Saoghail
A h-uile dùthaich gu lèir:
* Dùthchannan an t-Saoghail
Mòr-roinnean
Afraga
* Afraga
Àisia
* Dùthchannan ann an Àisia
Ameireaga a Deas
* Dùthchannan Ameireaga a Deas
Ameireaga a Tuath
* Dùthchannan Ameireaga a Tuath
* Canada
** Alba Nuadh
** Eilean a' Phrionnsa
** Talamh an Èisg
** Quebec
* Meagsago
* Na Stàitean Aonaichte
Antargtaga
Astralàisia
* Dùthchannan Astralàisia
Roinn a' Chuain Shèimh
Tha Roinn a' Chuain Shèimh na laighe eadar Àisia agus Astralàisia.
* Dùthchannan ann an Roinn a' Chuain Shèimh
An Roinn-Eòrpa
* Dùthchannan san Roinn Eòrpa
Na h-Eileanan Breatannach
* Na Dùthchannan sna h-Eileanan Breatannach
* Alba
** Cruinn-eòlas na h-Alba
* A’ Chòrn
* A' Chuimrigh
* Èirinn a Tuath
* Èirinn (Eilean na h-Èireann)
* Guernsey
* Jersey
* Sasainn
Faic cuideachd
* Ainmean Bailtean Eòrpach
* An t-Aonadh Eòrpach
* Dùthchannan Ceilteach
Ceanglaichean a-mach
* Briathrachas Cruinn-eòlais sa Ghàidhlig (Ainmean-àite as motha) (An Seotal)
*
|
[Wikipedia:gd] Spòrs
Spòrs buidheann
right|220px|thumb|Gearradh-sìos, neo tackle ann an rugbaidh
right|220px|thumb|Ball-stèidhe
* Camanachd
* Geamannan Gaidhealach
* Criogaid
* Rugbaidh
* Sligheadaireachd
* Ball-basgaid
* Ball-stèidhe (Beurla: baseball)
* Goilf
* Lacrosse
* Polo-uisge
* Dòrnaireachd
Ball-coise
* Ball-coise
Albannach
:Co-Fharpais:
* Prìomh Lìog na h-Alba
* Cupa na h-Alba
* Cupa Lìog na h-Alba
:Sgìobanan:
* Hibernian
* Hearts
* Celtic
* Rangers
* Dùn Dèagh Aonaichte
Eile
* Crolaidh
* Juventus
Ceanglaichean a-mach
* BBC artaigil mu dheidhinn spòrsa (fiosrachadh airson sgoiltean ann an Albainn)
Roinn-seòrsa:Spòrs
|
[Wikipedia:gd] Ball-coise
thumb|300px|Ball-coise
thumb|Ann am ball-coise, is e adhbhar bunaiteach an luchd-leantainn an sgioba aca a bhrosnachadh tron gheama
Tha an aiste seo a' bruidhinn mu dheidhinn socair (soccer), airson seòrsaichean eile - faic Còdaichean ball-coise
Is e spòrs buidheann poblach a th' ann am ball-coise. Gach latha, tha milleanan de dhaoine a' cluiche agus a' coimhead a' gheama. Is e buidheann riaghladh eadar-nàiseanta a' gheama FIFA (bho’n Fhraingis “Fédération Internationale de Football Association”) agus tha iad suidhichte ann an Zürich, An Eilbheis.
Riaghailtean a' Gheama
Tha dà bhuidheann le aon chluicheadair deug ann am buidheann a' cluich ris a chèile agus `s e amas a' gheama am balla a chur ann an lìon a' chuspairiche aig an sgioba eile. Buannaichidh am buidheann a nì sin nas trice. Chan urrainn ach do na neachan-bàire làmh a chur air a' bhall.
Faidhle:Football pitch small.png
Tha ball-coise (neo football anns a' Bheurla) glè thric a' ciallachadh diofar geamannan ann an Astràilia, Na Stàitean Aonaichte agus Poblachd na h-Èireann.
Aistean co-cheangailte
* FIFA
* UEFA
* FA
* SFA
* Cuach na Cruinne
* Cupa na Roinn Eòrpa
* Cupa Ameireaga a' Deas
* Cupa Afraga
* Lìog na Buadhaiche Eòrpach
* Cupa UEFA
* Ball-Coise ann an Alba
* Ball-Coise ann an Sasainn
coise
Roinn-seòrsa:Còdaichean ball-coise
*
|
[Wikipedia:gd] Cruinne
240px|right
Tha a' chruinne na nì a tha cruthte mar ball. Ann an matamataic, tha a' chruinne quadric bac.
Anns an àbhaist neo-mhatamataigeach tha a' chruinne air a lìonadh.
Nas cunntasaiche, 's e seat dhen puing ann am fànas Euclidean 3-thomaid a th' ann ann an cruinne, agus tha astar r bhon a' phuing bunaiteach nam fànas sin.
Ann an cruinneadaireachd cho-òrdanaich, tha a' chruinne aig a bheil buillsgean aig:
(x0, y0, z0) agus radius r seat dhen puingean uile (x,y,z) mar seo:
:(x - x0)2 + (y - y0)2 + (z - z0)2 = r2
'S urrainn dhuinn na puingean a sgrìobhadh air a' chruinne le radius r agus buillsgean air a' bhun thaobh:
:x = r cos(φ) sin(θ)
:y = r sin(φ) sin(θ) (0 ≤ θ x \, dx + y \, dy + z \, dz = 0.
Tha farsaingeachd uachdar na cruinne le radius r air a thoirt le 4πr2, agus tha a tomad air a thoirt le 4πr3/3.
Roinn-seòrsa:Cruthan
Roinn-seòrsa:Matamataig
|
[Wikipedia:gd] Matamataig
right|thumb|Snàthad Kakeya
'S e matamataig an t-eòlas a tha togte air bun-bheachdan a' mheud, an structair, an fhànais agus a' chaochlaidh, agus an sgoilearachd nan lùib. 'S e rannsachadh nam bun-bheachdan seo agus nan ceanglaichean eatorra a tha obair mhatamataichean. Thathar a' dèanamh feum de reasanachadh rianais gus co-dhùnaidhean a chur còmhla agus baralachasan ùra a dheasachadh 's a dhearbhadh.
Matamataig agus na Saidheansan
Tha dlùth-cheangal eadar matamataig agus na saidheansan – gu h-àraidh fiosaig – ged tha aig cuid nach eil saidheans ach ealain a th'ann. Is cinnteach gu bheil gnè inntleachdail aig matamataig. Tha matamataichean a' dèiligeadh ri nithean easchruthach air an sgàth fhèin. 'S e bòidhchead agus eireachdas a' cho-dhùnaidh a tha cudromach a bheil brìgh aige anns an t-saoghal a-muigh no nach eil. Faodaidh e bhith, ach tha e soilleir gur e a' phongalachd agus an rianas à matamataig a tha aig a' bhun-stèidh iomadh saidheans. 'S ann à seo a chaidh a h-ainmeachadh "banrigh nan saidheansan". Aig an aon àm 's ann às na saidheansan a thàinig iomadh ceist mhatamataigeach agus, a bharrachd air sin, meuran ùra dha.
Eachdraidh
thumb|right|Margarita Philosophica, Gregor Reisch (1508)
Dh'fhàs am matamataig bhon chunntadh, an tomhas, agus a' bheachdachadh air cumadh, cruth agus gluasad nithean. Bha e riatanach anns a' mhalairt, an ailtireachd, a' cheòl, reul-eòlas agus dealbhadh nan uidheam-cogaidh. Tha leasachaidhean nan smuaintean tùsail am follais anns na sgrìobhaidhean àrsaidh bhon Èipheit, Measophotaim agus na h-Innseachan ach b' e na Sean-Greugaich a thug a' phongalachd ris. Bhon linn sin thàinig ach piseach bheag anns an Roinn-Eòrpa gus an 16mh Linn. Nuair sin, rè Linn an Ath-bheothachaidh, thòisich leudachadh mòr luath a mhaireas an diugh. Chan eil ach beag nar latha an diugh aig nach eil matamataig san teis-meadhan agus tha matamataig a' cheart cho riatanach dhuinne 's a bha e dar sinnsirean. Agus thàinig seo uile bhon tuigse gu bheil riaghailtean cunntadh na pònarach iomchaidh do chunntadh an airgid no do chunntadh an rud sam bith eile. 'S ann leis a' chunntadh fhèin a tha na riaghailtean seo. Anns an aon dòigh tha riaghailtean le cumaidhean, le cruthan agus le caochladh – nithean uile a tha easchruthach.
Tha na h-innealan easchruthach matamataigeach feumail do cheistean doirbh a dh'fhuasgladh anns na saidheansan, an innleadaireachd, eòlas-leighis, a' mhalairt, eaconamachd agus iomadh raon eile. 'S e matamataig gnìomhaichte a theireadh ri seo mar dealachadh a dhèanamh bho mhatamataig ghlan (no teòiridheach). 'S e am fuasgladh a tha cudromach ann am matamataig gnìomhaichte. Far nach eil fìor fhuasgladh ann, bidh seòl ann gus fuasgladh fhaighinn a tha cho dlùth ris an fhìor fhuasgladh 's a tha riatanach. Ach chan e seo fuasgladh idir do ghlan-mhatamataiche. Mar a thuirt fear dhiubh: tha cuid a tha a' smaoineachadh nach eil e gu diofar agus cuid eile aig a tha fios gu bheil.
An diugh, tha na roinnean mòra matamataige:
* Àireamhachd: sgoilearachd nàdar nan àireamhan fhèin, agus mar a tha iad air an làimhseachadh,
* Ailseabra: sgoilearachd structairean anns an fharsaingeachd (àireamhan, bheactaran, meatragsan, msaa.), co-aontaran, agus an leithid,
* Anailis: sgoilearachd oibrichean, gu h-àraidh oibrichean diofarachaidh agus aonachaidh calcalais,
* Geoimeatras: sgoilearachd chumaidhean agus chruthan, agus an leithid ann an spàs ioma-sheallach,
* Staitistearachd agus coltachd: tuairisgeul agus anailis uimhir mòir de dhàta àireamhach,
* Matamataig sgoilte (a thathar a’ dealachadh bho mhatamataig leantainneach): sgoilearachd an fhiosrachaidh agus àireamhachd a tha iomchaidh do choimpiutaireachd.
* Bunaitean agus feallsanachd: sgoilearachd (me. rianas matamataigeach, agus teòiridh nan seataichean) gus matamataig a chur air fìor stèidh aicseamaich.
Ceanglaichean a-mach
* Briathrachas Matamataig airson sgoiltean (An Seotal)
* Briathrachas Matamataig airson sgoiltean (faidhle .docx)
Roinn-seòrsa:Matamataig
|
[Wikipedia:gd] Sasainn
'S e dùthaich san Roinn Eòrpa a tha ann an Sasainn (Beurla: England).
Bha i na rìoghachd neo-eisimeileach chun na 18mh linn. Tha i suidhichte ann am Breatainn a Deas agus 's e an dùthaich as motha anns na h-eileanan Breatannach. Air 26 am Màrt 1707, chaidh Rìoghachd Sasainn aonachadh le Rìoghachd na h-Alba, agus chaidh Rìoghachd Aonaichte na Breatainne Mòire a chruthachadh. 'S e an aon dùthaich a th' ann aig a bheil crìoch-tìre air Alba.
Tha mu 50 millean duine a’ fuireach ann an Sasainn. Is e Lunnainn am prìomh-bhaile agus le sluagh de 5 millean am baile as motha 's an tìr.
Is ann bho Sasainn agus na Sasannaich a thàinig a' Bheurla.
Bailtean mòra Sasannach
* An Caisteal Nuadh
* Bearaig a Deas
* Birmingham
* Cathair Luail
* Eabhraig
* Lunnainn
* Manchester
* Poll a' Ghrùthain
Siorrachdan
Tha 39 siorrachdan traidiseanta ann an Sasainn:
*A' Chòrn
*Berkshire
*Bristol
*Cheshire
*Cumbria
*Devon
*Dorset
*Durham
*Eilean Wight
*Essex
*Hampshire
*Kent
*Lancashire
*Lunnainn Mòr
*Manchester Mòr
*Merseyside no Bruach Mhersey
*Midlands an Iar no Tìrean Meadhanach an Iar
*Norfolk
*Northumberland
*Riding an Ear Shiorrachd Iorc
*Rutland
*Siorrachd Bhedford
*Siorrachd Bhuckingham
*Siorrachd Chambridge
*Siorrachd Dherby
*Siorrachd Ghloucester
*Siorrachd Hereford
*Siorrachd Hertford
*Siorrachd Iorc a Deas
*Siorrachd Iorc an Iar
*Siorrachd Iorc a Tuath
*Siorrachd Leicester
*Siorrachd Lincoln
*Siorrachd Northampton
*Siorrachd Nottingham
*Siorrachd Oxford no Siorrachd Àth nan Damh
*Siorrachd Stafford
*Siorrachd Warwick
*Siorrachd Worcester
*Shropshire
*Somerset
*Suffolk
*Surrey
*Sussex an Ear
*Sussex an Iar
*Tyne and Wear
*Wiltshire
Iomraidhean
*
Roinn-seòrsa:Aon-fhlathachdan
Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
|
[Wikipedia:gd] Bith-eòlas
thumb|Aristotle, a' chiad bhith-eòlaiche
'S e an saidheans na beatha agus nam fàs-bheairtean, mar eisimpleir luibhean agus ainmhidhean, a tha ann am bith-eòlas.
Na Seachd Comharraidhean Beatha
Tha na seachd comharraidhean beatha aig gach nì beò. Bithidh na feartan gu lèir seo aig gach gnè fàs-bheairt. Is iad
# Cli: Comas gluasad
# Beathachadh: Gum bi rudeigin ga neartachadh
# Ailleachadh: Gum bi iad a' tarrainn aille beatha (ocsaidean) às an aille,
# Caitheadh: i.e a' cur às an sgudal a tha air fhàgail às dèidh gabhail an neart à biadh
# Fas: Bho shìol gu craobh.
# Gineadach: Comas aig an fhàs-bheairt ri ginideach a leithid às ùr.
# Response
Ceallan
Is i a' chealla prìomh stèidh na beatha. Lorgar muilleanan de cheallan ann am fàs-bheairt mòr.
Roinnean de bhith-eòlas
Anns an latha an diugh tha Bith-eòlas na cuspair ioma-fhillte. Ainmichear cuid de na mirean de bith-eòlas fodha:
* Gintinneachd
* Bith-eòlas na mara
* Meanbh-bhith-eòlas
* Bith-eòlas na feise
* Ainmh-eòlas
Bith-eòlaichean
Chan eil Duais Nobel airson bith-eòlais fhèin ann, ach tha bith-eòlaichean mar as trice a' buannachadh nan duaisean ann an ceimigeachd no ligheas.
Ceanglaichean a-mach
* Comann Rìoghail Bith-eòlais
* gd.SuperBugs.online – sa Ghàidhlig, airson sgoiltean
*
|
[Wikipedia:gd] Saidheans
right|300px
Chan ann an saidheans (sòisealta, nàdurra neo diadhachd) ach cruinneachadh fiosrachaidh air a chuir an eagar.
Mar is tric 's an latha an diugh, is e na saidheansan nàdurra a-mhain a tha daoine a' ciallachadh nuair a chanas iad "saidheans".
Saidheans Nàdurra
Is iad na prìomh roinnean de saidheans nàdurra
* Nàdair-fheallsanchd (neo Fiosaig): A dhèiligeas leis an dòigh a bhios rudan fa-leth a' gnàthachadh air a chèile. Rinneadh cuid den fheallsanachd seo a mach o chionn cor is 2 mhìle bliadhna, ri linn nan seann Greugais- mar eisimpleir an modh a lorg dluthad stuighe, a h-uraiche am feallsanachd Archimedes. Tha uidheam obair-lann don ainm "Cnogan Eureka", fhathast ga cuimhneachdh 's an latha an diugh.
* Ceimigeachd: Saidheans nan dùil, agus an dòigh a bhios iad comh-nasgadh. Chanar iom-obraich ris an rud a bhios a' tachairt nuair a chuireadh dà cheimidh ri chèile agus gun cosg iad a chèile.
* Bith-eòlas
Dèiligidh Bith-eòlas le rudan a tha beo. Chanar fàs-bheairt ri gach nì, beag neo mòr, lus neo beathaich a tha (neo a bha uaireigin) beò. Tha gach nì a tha beò a' comharraich seachd comasan, gu ìre beag neo mòr.
comas gluasaid
comas a ghabh beathachadh
comas ath-ghineachaidh
comas a chac
comas fàs
comas tharruinn aille
freagairt
Ceanglaichean a-mach
* Briathrachas saidheans sa Ghàidhlig (An Seotal)
* Saidheans is Soisgeul (bhideo 5:00) - saidheans agus creideamh
Roinn-seòrsa:Cùisean na sgoile
Roinn-seòrsa:Saidheans
|
[Wikipedia:gd] Reul-eòlas
right|250px|thumb|neul (reul-eòlas)|neul am [[partan]]
thumb|right|250px|An t-Oll. Iain Caimbeul Brown FRSE, Reuladair Rìoghail air son Alba
thumb|right|250px|Amharclann Rìoghail, Dùn Eideann
Is dòcha tha thu lorg speuradaireachd (astrology)
Is e reul-eòlas (no speur-eòlas no reuladaireachd) saidheans an stutha anns
a' chruinne-chè agus bithidh e a' rannsachadh an sgaoilidh, an gluasad, nan coimeasgadh, nan staid agus an rothlas aige. Bithidh reul-eòlas a' mìneachadh tuiteamasan a thachras a-muigh a' Chruinne agus an àile aige. Bithidh reul-eòlaichean a' sgrùdadh an tùs is rothlas aig cùisean anns an domhan, cho math ris na buadhannan fiosaigeach is ceimigeach aca.
Tha reul-eòlas a' dèiligeadh ri rudan thairis air tomhasan aibhseach, bho phlanaidean, gu siostaman grèine, suas gu reultan, reul-bhagaidean, reul-chriosan (còmhla ris an stuth eatarra) suas ris an domhan fhèin na iomlan.
Reul-eòlas a-rèir an fhaclair
Reul-eòlas
A-rèir Richard Cox 's e reul-eòlas
* an t-eòlas mu dheidhinn na grèine, na gealaich, nam planaidean, agus nan reultan.
Tha e cudthromach iomsgaradh soilleir a dhèanamh eadar reul-eòlas a tha na saidheans, agus speuradaireachd. Tha mòran daoine ann nach tuig an difir eadar reul-eòlas agus speuradaireachd (fiosachd a-rèir suidheachadh nam planaidean agus nan reultan). Is fìor saidheans an reul-eòlas, ach is geaslanachd agus baoth-chreideamh an speuradaireachd. Is ann ro chumanta mì-thuigse mu dheidhinn an dà chuspair seo fhathast.
Speuradaireachd
A-rèir Richard Cox 's e speuradaireachd
* a’ rannsachadh mar a dh’fhaodadh buaidh a bhith aig planaidean agus reultan air ar beatha
thumb|right|150px|Leabhar:Reul-eòlas
Litreachas Reul-eòlais
Tha litreachas anns a’ Ghàidhlig mu dheidhinn reul-eòlais nas pailte na litricheas mu dheidhinn saidheans eile air bith. Is e leabhar feumail Reul-eòlas leis an Ollamh Pàdraig Moore, eadar-theangaichte le Iain Aonghas MacLeòid. (Faic clàr-fiosrachaidh shìos.)
Ann an Àireamhan 174 agus 175 (1996), dh’fhoillsich GAIRM alt Reul-eòlas airson Luchd-'tòiseachaidh le Garbhan MacAoidh, còmhla ri foirlionadh: Clàr Briathran Reul-eòlais agus Eòlaidheachd.
Sgrìobh ùghdar Reul-eòlas airson Luchd-tòiseachaidh: “Cha tèid agam air creidsinn nach robh ar sinnsearan eòlach air a’ mhòr-chuid de na reul-bhaid* as cudthromaiche, gu h-àraid nan robh iad a’ seòladh air an àrd-chuan. Ach a-rèir coltais cha do chuir iad ainmean air mòran dhiubh. Dh’aithnich iad An Grioglachan, An Crann-arain, Slighe Chloinn Uisnich (a’ ghalacsaidh againne), ach glè bheag eile. B’ aithne dhaibh Reul na maide agus Reul an fheasgair (Bheunus no planaid eile nuair a dh’èireas i roimh ghrèin,agus an dèidh laighe na grèine), ach gu cinnteach cha b’ urrainn daibh na planaidean eugsamhail eadar-dhealachadh. Co-dhiù cha robh iad comasach air na planaidean as fhaide ás fhaicinn. A bharrachd air na reultan, dh’aithnicheadh iad na dreugan a thuiteadh air uairibh on speur, ged nach robh fios aca dè an nàdur”.
Sa bhliadhna 1857 dh’fhoillsich ministear Apainneach dom b’ ainm Duncan MacNair Connell leabhar Gàidhlig fon tiotal Beurla Gaelic Astronomy.
An 1872-1873 fhoillsich an iris-leabhar ainmeil "AN GAIDHEAL" sreath de deich aistean "AIR CRUINN-CHORPAIBH SOILLSEACH NAN SPEUR" leis an t-Urramach Alasdair Mac Griogair a sgrìobh fon ainm phinn "SGIATHANACH".
Tha Irish Astronomical Tract sa Ghàidhlig ann bhon 14mh linn.
Gheibhear Stellarium sa Ghàidhlig, bathar-bog amharc-lann nam planaidean agus nam speuran.
Reuladairean ainmeil
* Nicolaus Copernicus
* Tycho Brahe (1546–1601)
* Johannes Kepler (1571–1630)
* Caroline Herschel
* Williamina Fleming
* Cecilia Payne-Gaposchkin
* Jocelyn Bell Burnell
* Vera Rubin
* Martin Ryle
* Antony Hewish
Faic cuideachd
* Planaid
Clàr-fiosrachaidh
*
|
[Wikipedia:gd] Cànan
'S e siostam conaltraidh a th' ann an cànan.
'S e cànanachas a th' air sgrùdadh saidheansail cànain.
Cànanan Innd-Eòrpach
* Innd-Eòrpais:
Cànanan Ghearmaineach
* A' Bheurla Ghallda
* Beurla
* Danmhairgis
* Duitsis
* Gearmailtis
* Nirribhis
** Bokmål
** Nynorsk
* Duitsis Phennsylvania
* Seann-Lochlannais
* Innis-Tìlis
* Suainis
Cànanan Ceilteach
* Breatannais
* Còrnais
* Cuimris
* Gàidhlig na h-Èireann
* Gàidhlig Mhanainn
* Gàidhlig
* Gallaicis
* Gallais
* Ceilt-Ìbeiris
Cànanan Ròmanach
* Catalanais
* Eadailtis
* Fraingis
* Portagailis
* Provençal
* Romanais
* Rumantsch
* Spàinntis
* Walloon
Cànanan Slàbhach
* Cròthaisis
* Bealaruisis
* Pòlainnis
* Ruisis
* Seacais
* Sèarbais
* Slòbhacais
* Slòbhainis
* Sòrbais
* Ucràinis
Cànanan Innd-Eòrpach eile
* Albàinis
* Greugais
* Arminianais
* Hindi
* Laitbheis
* Liotuàinis
* Neapàlais
* Pahlavi
* Pali
* Punjabi
* Stucais
Cànanan Fionn-Ungaireach
* Eastoinis
* Fionnlannais
* Mordvin
* Sàmais
* Ungairis
Cànanan Seimitig
* Arabais
* Eabhra
* Maltais
* Somàilis
Cànanan Sìn-Tibeatach
* Sìonais
* Tibetanais
Cànanan Astrainesiach
* Innd-Innsis
* Malaidhis
* Filipinis
* Tagalog
* Malagasais
* Bhiet-Namais
* Fìdis
* Samothais
* Tongais
* Māori
Cànanan Eile
* Basgais
* Esperanto
* Iapanais
* Guaranaidh
* Nahuatl
* Navajo
* Nimíipuu
* Coireanais
* Passamaquoddy
* Patois Diameugach
* Quechua
* Zulu
* Cairtbheilis
* siSwati
* Tàidh
* Khmer
* Papiamentu
*
|
[Wikipedia:gd] Innleadaireachd
right|350px
Is ann an innleadaireachd am proifeasan a chuireas saidheans nàdurra an gnìomh a chruthaich goireasan freagarrach ri feumalachdan dhaoine. Canar innleadair, neach-innlichidh riutha a tha a' sas ann.
Is e freumh-fhacal de innleadair innlich, gnìomhair a tha a' ciallachadh a bhi cruthachadh rudan as ùr. Tha seo an co-mheas leis an fhacal Èireannach innealtoir a tha stèidhichte air an fhacal "inneal".
A dh'aindeoin sin, is e obair nan innleadair a bhith ri dhealbhadh agus ri dhèanamh innlean agus/neo obraichean ùr a fhreagaireas ri feum an latha. Tha bunachar na proifeasan a' dol ar ais ri linn nan righ, nuair a bha "innleadair" na h-oifigear arm le eòlas a thogail obraichean dìonaidh agus ionnsaigh (meinichean mar eisimpleir), còmhla le innealan chogaidh- muilnean fùdair is an leithid. Mu deireadh an 18mh linn chruthaich Iain Smeaton, an ceann iar na Sasainn, an stoidhle "Civilian Engineer", airson a fhèin agus esan a' tairgse seirbhisean teicniuil, stèidhichte air tuigse de feallsanachd-nadurra, anns an t-saoghal sìobhalta i.e. taobh a muigh laghan an arm. Bha seo co-aimsireil le toiseach de "Car a' Mhuiltean a' Ghnìomhachas", agus lorg Smeaton agus na Luchd-Innlichidh a thànaig as an déidh fèille airson na seirbhisean aca, an cruthachadh sgeamaichean airson canalaibh agus drochaidean còmhla le rathaidean, taighean solais, muilnean-uisge agus obraichean mèinnearachd, mus an deach iad a-steach, tràth 's an 19mh linn, air innealaibh-stoith, rathaidean-iarrainn agus roimhe deireadh an linn dealanachd agus conaltradh-dhealain. Anns an 20mh linn, chuir muileannan de innleadairean an saor-bheatha a-steach ri leasaicheadh de rèidio, itealanan, agus coimpiutairean, ged 's chaidh iad air ais cuideachd ri leasachadh de innealan chogaidh cumhachd-mhor gu leòr a dhèanamh milleadh air an t-saoghail.
Cha mhòr nach eil innleadair air dealbhadh neo air dèanamh a h-uile rud a chleachdas sinn gach latha! Carbad? Is e innleadairean a dhealbh e. Rathad? Is e innleadair a dhealbh e. Drochaid? Is e innleadair a dhealbh i. Solas dhealain? Is e innleadair a dhealbh sin, agus an uidheam gu lèir a tha cruthachadh an dealain agus h-uile sian eile a bhitheas na ruith air dealan.
Tuigsear gur e proifeasan ioma-fhillte a tha ann an innleadaireachd. Mar sin, 's an latha an diugh tha innleadaireachd roinnte eadar caochladh sgoiltean.
Is iad na prìomh roinnean den phroifeasan:
# Innleadaireachd Shìobhalta: A ghabhas a-steach obraichean a tha stèidhichte air talmhainn, mar eisimpleir rathaidean, drochaidean, obraichean uisge. Is e sructar a tha anns gach nì de na h-obraichean seo.
# Innleadaireachd Mheiciniuil: A dhèiligeas le innealaibh de gach seòrsa.Inneal Mar eisimpleir taosgairean, innealan fuaghail, tractaran, muilnean gaoithe.
# Innleadaireachd Dhealanachd: A ghabhas a-steach uidheam de h-uile seòrsa a ruitheas air dhealain. Mar eisimpleir: muilnean-dhealain, loidhnichean dhealain, uidheam rèidio agus fònaichean-làimhe.
Roinn-seòrsa:Dreuchdan
|
[Wikipedia:gd] Gàidhlig
'S i cànan dùthchasach na h-Alba a th' anns a' Ghàidhlig. 'S i ball den teaghlach de chànanan Ceilteach dhen mheur Ghoidhealach a tha anns a' Ghàidhlig. Tha Goidhealach a' gabhail a-steach na cànanan Gàidhealach gu lèir; Gàidhlig na h-Èireann, Gàidhlig Mhanainn, agus Gàidhlig agus gu dearbh chan eil anns an fhacal "Goidhealach" ach seann fhacal a tha a' ciallachadh "Gàidhealach".
Tha mu 69,701 ga bruidhinn ann an Alba a rèir Cunntas na h-Alba 2022.
Teaghlach Cànain
Tha a h-uile cànan Gàidhealach air fàs bhon t-Seann-Ghàidhlig a bhathar a' bruidhinn o chionn còrr is mìle bliadhna – an cànan ris an canar "Old Irish" mar is trice anns a' Bheurla ged a bhiodh "Old Gaelic" nas cuimsich. Ann an Alba canar "Scottish Gaelic", "Scots Gaelic" no gu tric "Gaelic" a-mhàin ris a' chànan. Air taobh a-muigh na h-Alba bidh feadhainn ag ainmeachadh na Gàidhlig mar "Scottish" no "Scots" ach chan eil seo cumanta ann am Beurla na h-Alba oir tha ciall an dara fhacail seo air atharrachadh tarsainn air na linntean gu bhith a' ciallachadh na Beurla Ghallda ris an canar "Scots", "Lowland Scots" no "Lallans", agus "Doric" anns a chainnt fhèin.
'S i a' Ghàidhlig an cànan dualchasach aig na Gàidheil agus tha ceangail daingeann aice ri Gàidhlig na h-Èireann. Ge-tà, tha àite fhathast aig a' Ghàidhlig ann an dualchas na h-Alba agus cha do chaill i a-riamh a h-inbhe gu lèir mar chànan nàiseanta na h-Alba agus 's iomadh Albannach a bhios ag aithneachadh an àite chudromaich aice anns an dùthaich agus ann an eachdraidh na dùthcha. Ach cuiridh feadhainn eile dì-meas oirre mar chànan roinneil gun àite no eachdraidh ach air a' Ghaidhealtachd agus ann an Innse Gall.
Eachdraidh
Tòiseachadh
thumb|240px|left|Tha an duilleag 5r teacsa an t-Soisgeil a Rèir Mhata anns a’ Ghàidhlig.'S e cànan eachdraidheil do chuid mhòr de dh'Alba a th' anns a' Ghàidhlig agus is ann air na seann Ghàidheal, air an tug na Ròmanaich "Scotti" san Laideann, a chaidh Alba ainmeachadh mar "Scotia" no "Scotland" anns a' chànan Ghallta. Chan eilear cinnteach air dè cho fada 's a tha eachdraidh na Gàidhlig ann am Breatainn a tuath ach tha fianais ann bho ainmean-àite gun tàinig luchd-àiteachaidh Gàidhealach gu math tràth agus ann am mòr-àireamh do na Rannaibh ann an Gall-Ghàidhealaibh mus robh rìoghachd Dhál Riata air a stèidheachadh timcheall 500 AD.
Tha a’ Ghàidhlig air a bhith ga bruidhinn ann an Alba fad còrr is 1500 bliadhna, bhon a thugar a-nall à Èirinn i le na fògarraich a thathaich ann an Dail Riata, mòr-thir cuimseach far a bheil Earra-Ghàidheal an-diugh. Bhon toiseach seo, sgaoil a’ Ghàidhlig a-mach tron mhòr chuid dhen dùthaich agus gu Innse Gall, a gabhail àite nan Cruithneach agus nan treubhan Ceilteach eile a bha san tìr. Cha do dh’fhuirich taobh a-muigh "Alba Ghàidhealach" seo ach a-mhàin Gallaibh, fìor earra dheas na dùthcha, agus na h-eileanan aig tuath. Le sin, feumaidh gun deach a’ Ghàidhlig a bhruidhinn, sa mhòr-chuid na dùthcha agus tha i air dìleab fhàgail ann an ainmean-àite na dùthcha.
Le stèidheachadh Rìoghachd Dhál Riata mu àm na 4mh linne, agus e a' dèanamh ceangail eadar an seann roinn de dh'Ulaidh ann an taobh a tuath na h-Éireann agus taobh siar na h-Alba, dh' fhàs cumhachd agus sgaoil na Gàidhlig agus bha buaidh mhòr aig an eaglais Ghàidhealaich air a' chànan, agus i a' sìneadh a-mach tarsainn air Breatainn a tuath. Tha dearbhadh ainmean-àite a' sealltainn gun robh a' Ghàidhlig ga bruidhinn anns na Gall-Ghàidhealaibh mun 5mh no 6mh linn. An dèidh greis ghabh a' Ghàidhlig àite cànan nan Cruithneach gu tuath an Uisge For agus cho fadalach ris an 15mh linn, b' e Scottis an t-ainm a bha orra anns a' Bheurla.
San naoidheamh linn às dèidh bhreith Chrìosda, bha ceannard nan Gàidheal, Coinneach MacAilpein air na Cruithnich agus na Gàidheil a thoirt còmhla agus bha e mar a’ chiad riaghladair air Alba, mòr-raon a bha a’ gabhail a-steach a’ mhòr-chuid de dh’ Alba tuath air aibhnichean Fhoirthe agus Chluaidh. Chun an latha an-diugh cleachdar an t-ainm Alba airson na dùthcha air fad.
Crìonadh na Gàidhlig
Bha a’ Ghàidhlig aig a h-àrd ìre san 11mh linn. Ach nuair a phòs Máel Coluim III (Maol-Chaluim Ceann Mòr) Margaret ann an 1071, b’ i a’ Bheurla cànan a chùirt, agus thòisich crìonadh na Gàidhlig bhon sin. Bha cùisean air an dèanamh nas miosa leis a’ gheur-leanmhainn a rinneadh air a Ghàidhlig, le mì-leasan malairteach agus le daoine a’ tighinn a-staigh as ùr. Tha e coltach ge-tà gun robh an sluagh fhathast a' bruidhinn na Gàidhlig gu 1400.
Mun àm seo, thòisich an cànan a' fàs diofraichte bho Ghàidhlig na h-Èireann.
Thòisich a' Ghàidhlig a' crìonadh air tìr-mhór na h-Alba mu thoiseach na 13mh linn agus leis a-seo thòisich i a bhith a' call a h-inbhe mar chànan nàiseanta. Mu thoiseach na 15mh linn bha sgeul air tighinn Mì rùn mòr nan Gall agus cò-strì eadar na h-Albannaich Ghàidhealach agus na h-Albannaich Ghallda. Ged a bhàsaich a' Ghàidhlig anns a' chuid as motha den Ghalldachd bha i fhathast ga bruidhinn ann am pàirtean, Charraig agus na Gall-Ghàidhealaibh nam measg, cho fadalach ris an 18mh linn.
Ann am bliadhnaichean tràtha an 16mh linn, dh' atharraich na Goill ainm na Gàidhlig bho Scottis gu "Erse" (agus sin a' ciallachadh Èireannach). Chleachdadh "Scottis" bhon uair sin mar ainm airson buidhinn de dhual-chainntean a dh' fhàs bho Bheurla Meadhan Aoisean (Middle English) a bha ga bruidhinn am broinn Rìoghachd na h-Alba). Chruthaich sin sgaradh eadar na daoine ann an Alba aig an àm agus chunnacas na Gàidheil mar sluagh chèin.
thumb|left|320px|Sgùrr Alasdair, a' bheinn as àirde san Eilean Sgitheanach. Tha iomadh beinn ann an Alba air a bheil ainm Gàidhlig.
Chrìon an cànan gu mòr le sgiùrsadh nan Gàidheal an dèidh Blàr Chuil Lodair an 1746. Air sgàth 's gun do dh' fhàs na Cinn Cinnidh nan uachdarain às dèidh Blàir Chuil Lodair, dh' fhàs sgaradh eadar na daoine agus na h-uaislean. Bha na uaislean a' measgachadh le muinntir an Deas, a' bruidhinn Beurla agus ghabh iad thairis cleachdaidhean Gallda. Mar sin chaidh iad an ceangail ri muinntir na Gàidhealtachd a dh'fhàs bochd. Chuir an Scottish Society for the Propagation of Christian Knowledge (SSPCK) sgoiltean air a' Ghàidhealtachd gus cur às do cleachdaidhean Gàidhealach agus cànan nan Gàidheal. Bha iad den bheachd gun robh sin a' leasachadh muinntir na Gàidhealtachd. Bhon a sin bha droch inbhe aig a' Ghàidhlig, oir cha robh ach na daoine bochda ga bruidhinn, agus na daoine cumhachdail a' bruidhinn na Beurla. San 19mh linn bha àireamh nan daoine agus le sin an luchd-labhairt a' crìonadh gu luath air sgàth Fuadaichean na Gàidhealtachd.
B’ e cunntas-sluaigh 1891 a’ chiad fhear a chunnt àireamh luchd-bruidhinn na Gàidhlig, agus chaidh 210,000 a chlàradh ann an Alba aig an àm sin. Ach bha imrich air falbh bhon Ghàidhealtachd, foghlam sa Bheurla agus buaidh nam meadhanan Gallda a’ ciallachadh gun robh a’ Ghàidhlig a’ sìor-chrìonadh tron fhicheadamh linn. Sa chunntas-sluaigh ann an 1991, cha robh ach 65,000 air an clàradh mar luchd-bruidhinn na Gàidhlig, an treas cuid de na bha ann ceud bliadhna ma bu tràithe. Thuit an àireamh a-rithist a rèir nan cunntasan ann an 2001 agus 2011 ach a rèir Cunntas na h-Alba 2022 bhruidhnich 69,701 Gàidhlig agus bha comas air choireigin aig 130,161.
Cultar
Faic cuideachd Bàird Ghàidhlig, Seachd, Ealain, Ceòl Gàidhlig
Tha beul-aithris agus dualchas litreachais làidir aig a' Ghàidhlig agus i air a cleachdadh mar chànan nam bàrd fad linntean. Tha ceòl tradaiseanta Gàidhealach air fàs nas coileanta bho na 60an, agus tha barrachd is barrachd phàrantan a' togail an cuid cloinne tro mheadhan na Gàidhlig.
Na Meadhanan
Tha stèisean Gàidhlig aig a' BhBC, a sgaoileas cuideachd còmhla ris a' Ghàidhlig Èireannach Raidió na Gaeltachta. Tha prògraman Gàidhlig air an telebhisean air an sgaoileadh leis a' BhBC cuideachd, air a bheil fo-thiotalan Beurla. Nì STV (pàirt Albannach aig ITV) cuid prògraman Gàidhlig air a shon fhèin agus don BhBC. Tha e comasach do dhaoine le Freeview TeleG fhaighinn, a sgaoileas fad uair a thìde gach feasgar.
Thòisich seanail ùr digiteach, BBC Alba, air 19 An t-Sultain 2008, a tha ri fhaicinn tro Sky agus Freesat. 'S e co-obrachadh eadar BBC Scotland agus MG Alba a th' ann. Tha MG Alba na iomairt ùr air a maoineachadh le Riaghaltas na h-Alba gus craoladh Gàidhlig a bhrosnachadh.
Cànan
Fuaimneachadh
thumb|500x500px|Mapa fuaimneachaidh ‘bainne’ anns a Ghàidhealtachd, stéidhte air Scottish Gaelic Dialect Survey le Douglas M Fraser, 2015
Fuaimreagan
Tha an stràc throm aig fuaimreagan na Gàidhlig, leis na litrichean à, è, ì, ò, ù. Tha an stràc gheur air uairibh air fhaicinn ann an sgrìobhaidhean, le é agus ó comharraichte, ach am bitheantas, tha stràc throm aig a h-uile fuaimreag.
Dà-fhoghair
Consain
Ceanglaichean a-mach
* Bileag fiosrachaidh bho SMO (pdf)
Facail Iasadach
Tha dualchas Ceilteach aig a' chuid as motha de dh'fhacail Ghàidhlig. Ach tha mòran fhacal sa chànan bho chainntean eile ris an canar "facail iasaid". Tha mòran dhiubh a' tighinn bho Laideann (muinntir is Didòmhnaich bho monastērium is Dies Domini), seann Ghreugais le buaidh mhòr air an roinn diadhaidh (eaglais is Bìoball bho ἐκκλησῐ́ᾱ is βιβλία), Lochlannais (nàbaidh is sgeir bho nábúi is sker), Eabhra (an t-Sàbaid is Aba bho שַׁבָּת is אבא) agus Beurla (briogais is maicreafòn bho britches is microphone).
Tha oidhirpean ann an cànan ùrachadh tro cruthachadh nua-fhacail a' bheanas ri adhartasan agus atharraichean a-rèir teicneòlais agus cùisean eile co-cheangailte ri beatha an latha an-diugh. Ach 's tric a thèid am facal Beurla a ghabhail agus a chur ann an litreachadh na Gàidhlig; mar eisimpleir Telebhisean bho Television ('s e "cian-dealbh" ainm eile sa Ghàidhlig air a shon nach eil cho cumanta), coimpiùtar bho computer (ainmean eile nach tèid cleachdadh: aireamhadair, bocsa-fiosa). Leis na gnìomhairean, mar eisimpleir, is tric a thèid facail na Beurla a chleachdadh le deireadh Gàidhlig (-eadh, no an Leòdhas, -igeadh) mar eisimpleir; "Tha mi a' watcheadh/watchigeadh an telly" (an àite "Tha mi a' coimhead air a' chian-dhealbh").
A' dol san cùrsa eile, tha buaidh air a bhith aig a' Ghàidhlig air a' Bheurla Ghallda agus Beurla gu ìre, gu h-àraidh Beurla na h-Alba. Tha facail iasadach bhon Ghàidhlig gus na cànanan seo mar: ben (beinn), brogue (bròg), clan (clann), glen (gleann), strontium (Sròn an t-Sìthein), slogan (sluagh-ghairm), whisky (uisge), agus loch. Dhrùidh fòn-eòlas na Gàidhlig gu math blas Beurla na Gàidhealtachd. Mar eisimpleir ann an Gàidhealtachd, mar sin tha [x] (amhail loch is Albannach) glè choitidh.
Eadar-dhealachaidhean ri Gàidhlig na h-Éireann agus Gàidhlig Mhannainn
Eadar-dhealachaidhean ri Gàidhlig na h-Éireann
Eisimpleirean:
* Gàidhlig (Leòdhais) — Dè mar a tha thu?
* Gàidhlig Choitcheann — Ciamar a tha thu?
* Gàidhlig na h-Éireann (Ulaidh) — Caidé mar a tá tú?, no Cad é mar atá tú?
* Gàidhlig na h-Éireann Choitcheann — Conas atá tú?
* Gàidhlig — Chan eil airgead agam.
* Gàidhlig na h-Éireann — Níl airgead agam
Gàidhlig na h-Éireann : Gàidhlig
* Gael : Gàidheal
* lá : latha
* oíche : oidhche
* isteach : a-steach
* scoil : sgoil
* páiste : pàisde
* gan : gun
* údarás : ùghdarras
* oifig : oifis (air a neo oifig)
* oscailte : fosgailte
* bliain : bliadhna
* raidió : rèidio (gath-cian-sgrìobhach)
* rialtas : riaghaltas
* parlaimint : pàrlamaid
* oileán : eilean
Eadar-dhealachaidhean ri Gàidhlig Mhanainn
Eisimpleirean:
* Gàidhlig Choitcheann — Ciamar a tha thu?
* Gàidhlig Mhanainn — Kys t'ou?
* Gàidhlig Choitcheann — Seo an taigh agam.
* Gàidhlig Mhanainn — Shoh yn thie aym.
Gàidhlig Mhanainn : Gàidhlig
* Gael : Gàidheal
* laa : latha
* oie : oidhche
* sthie : a-steach
* scoill : sgoil
* paitçhey : pàisde
* gyn : gun
* eaghtyrys : ùghdarras
* offish : oifis (air a neo oifig)
* foshlit : fosgailte
* blein : bliadhna
* radio : rèidio (gath-cian-sgrìobhach)
* reiltys : riaghaltas
* ard-whaiyl : pàrlamaid
* ellan : eilean
Tùsan
Aistidhean co-cheangailte
* Gràmar na Gàidhlig
* Gàidhealtachd
* Caochlaidhean eadar Gàidhlig agus Gaeilge
* Beurla Ghallda, an sean sheòrsa de Bheurla a bhuineas ri Galldachd Alba.
* Am Mòd, an co-fharpais cheòl Gaidhealach ainmeil
* Gàidhlig meadhan na mara
Ceanglaichean a-muigh
* Pàrlamaid na h-Alba
* BBC Alba
* Alba - Beag air Bheag Gàidhlig airson luchd-ionnsachaidh.
* Comunn na Gàidhlig
* Iomairt Cholm Cille
* Sabhal Mòr Ostaig
* Am Faclair Beag le Dwelly 'na bhroinn
* Faclairean Goidhealach
* Am Baile
* Bòrd na Gàidhlig
* Gàidhlig
* CLÀR Foillsichear Gàidhlig a rinn co-obrachadh le Oi Polloi
* Leir-chunntas na h-Alba
* Fòram na Gàidhlig Coimhearsnachd airson ionnsachadh is leasachadh na Gàidhlig
* Tìr nam Blòg Blogaichean sa Ghàidhlig
* Cunntasan-sluaigh agus stadastaireachd
** A’ Ghàidhlig aig ìre pharaisteach anns an 20mh linn (pdf) – pàipear le Iain Mac an Tàillleir (2022)
*
Roinn-seòrsa:Cànain Ghàidhealach
Roinn-seòrsa:Cànain Ghoidhealach
|
[Wikipedia:gd] Blàr mac Faoilteach
thumb|right|250px|Blàr mac Faoilteach, sealladh bho Mhullach nan Coirean
Tha Blàr Mac Faoilteach na chlachan croitearachd air an t-seann rathad cogail eadar An Gearasdan agus Ceann Loch Leamhain.
Anns an 18mh linn, bha sluagh de 800 duine a' fuireach anns a' bhaile ach, mar a thachair air feadh na Gàidhealtachd,
tha seo air crìonadh gu faisg air 50 an-diugh.
Chaidh an t-alltan, Cìoch Innis (no Cìochnis), a shruthas faisg air a' chlachan, a chleachdadh a dhèanamh dealan-uisge don chiad solas-sràid (anns a' Ghearasdan) ann an Alba.
Ghlèidh Blàr Mac Faoilteach an Seann Bhliadhna Ùr gus na 1950an.
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
|
[Wikipedia:gd] Pàircean Nàiseanta na h-Alba
thumb|Loch Ceiteirein, [[Na Tròiseachan]]
Ged a thòisich iomairt eadar-nàiseanta nam pàircean nàiseanta às dèidh brosnachadh Albannaich ainmeil, John Muir (eilthireach à Dùn Bàrr dha na Stàitean Aonaichte), cha d'fhuair Alba fhèin a' chiad phàirc nàiseanta gu 2002 — Pàirc Nàiseanta Loch Laomainn agus nan Tròsaichean (a' gabhail a-steach Na Tròiseachan, Loch Laomainn, Bràid Albainn, agus pàirt de Chòmhall a tuath).
Thàinig an dara pàirc, Pàirc Nàiseanta a' Mhonaidh Ruaidh, ann an 2003, ach bha deasbad ann an toiseach mun ainm cheart sa
Ghàidhlig. An coimeas ri Beurla, chan e An Càrn Gorm ach aon bheinn anns an t-sreath air a bheil an t-ainm
Am Monadh Ruadh.
Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas na h-Alba
*
|
[Wikipedia:gd] Luinn
thumb|right|Rathaid gu Culapoll
thumb|right|Eaglais bheag Cill Chatain
Is e An t-Eilean Luinn (Beurla: Luing) aon de na h-eileanan sglèat, ann an
Latharna, agus faisg air an Òban. Tha e suidhichte ann an Comhairle Earra-Ghàidheal agus Bhòid.
Is iad na bailtean: Tobar Dhonnchaidh, Culapoll agus Black Mill Bay. Fhad 's a bha 212 duine a' fuireach ann an Luinn anns a' bhliadhna 2001, a rèir cunntas-sluaigh cha robh ach 195 duine a' fuireach anns an eilean ann an 2011.
A-nis, is iad na prìomh ghnìomhachasan turasachd, a' glacadh nan giomach, agus tuathanachas mhart.
Tha Luinn ainmeil airson dà rud: gnìomhachais an sglèat, agus pailteas luchd-buannachaidh aig a' Mhòd.
Bha gnìomhachais an sglèat cudromach anns an eilean, le cuaraidhean ann an Tobar Dhonnchaidh, gus an deach an cuaraidh mu dheireadh a dhùnadh ann an 1939.
Bhuannaich Nan NicAonghais bonn òir a' Mhòid ann an 1926, Sandy Brown ann an 1938, agus Hughie MacCuidhein ann an 1985.
'S e Luinneach a chanar ri duine a bhuineas do Luinn, no piocach mar far-ainm.
Sgrìobhaidhean mun eilean ann an Gàidhlig
* NicCoinnich, Liusaidh (1938). 'Èisdeal agus Luinn', ann an Am Measg nam Bodach. Glaschu: An Comunn Gaidhealach. dd. 136-143.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Eileanan a-staigh
Roinn-seòrsa:Earra-Ghàidheal agus Bòd
|
[Wikipedia:gd] Eileanan Albannach
Air sgàth na h-eachdraidh geòlasaich a bh' aig Alba (coltach ris a' bhuaidh aig Linn na Deighe a bha air Nirribhidh agus Canada), tha pailteas eileanan aice, gu h-àraid air oirthir an iar. Faodar na h-eileanan Albannach
a chur ann an trì grunnanan:
* Na h-Innse Gall agus Na h-Eileanan Siar (Eilean Fada)
* Na h-eileanan tuath: Arcaibh agus Sealtainn
* Deannag eilean air oirthir an ear agus ann an linnteachan nan aibhne mòr (An Linne Chluaidh, An Linne Foirthe agus An Linne Giùdain).
Roinn-seòrsa:Eileanan na h-Alba
|
[Wikipedia:gd] Earra-Ghàidheal
right|thumb|230px|Earra-Ghàidheal
Is e Earra-Ghàidheal, no eàrr ('s e sin oirthir) nan Gàidheal, an ceàrn tùsail ann an Alba far an do shuidhich na Gàidheil. Mu dheireadh, dh'fhàs an tìr-imrich seo gu bhith an rìoghachd Dail Riata. Tha mòran làthairean ro-eachdraidheil ann, mar samplair aig Dùn Athad.
Tha Earra-Ghàidheal eachdraidheil a' gabhail a-staigh Earra-Ghàidheal Meadhanach, Latharna, na leth-eileanan Cinn Tìre agus Còmhall, agus na h-eileanan (Ìle, Diùra, Colbhasa, Muile, Giogha) còmhla ri Àird nam Murchan a chaidh na phàirt de Roinn na Gàidhealtachd ann an 1974.
Is iad na bailtean cudromach An t-Òban, Inbhir Aora, Ceann Loch Gilb, Dùn Omhain, agus Ceann Loch Chille Chiarain.
Cruinn-eòlas
* An Àird, Abhainn Urchaidh
* Beinn a' Chaolais, Beinn a' Chaisteil, Beinn Ime, A' Bheinn Bhuidhe, Beinn Mhùrlaig, Beinn Narnain, Beinn Mheadhain, Beinn an Lochain, Beinn Artair, Beinn Luibhean, Beinn Dòmhnaich, Binnein an Fhìdhleir, Beinn Bheula, Beinn Lochain, Bac Beag, Bac Mòr
* Càrn Glas, Clach Bheinn, Cruach na Beinne, Coire Bhreacain, Creiginis, Na Caoil Bhòdach, Cairn na Burgh Mòr, Cairn na Burgh Beag, A' Chrois, Beinn Chorranach, Cnoc Coinnich, Cruach nam Mult, Cruach nan Capull, Clach Bheinn, Cara, Caisteal an Stalcaire, Ceann a' Gheàrrloch, Coire Bhreacain
* Dùn da Ghaoithe, Dubh Artach, Dùn Ad, Dùnan Amhlaidh, Dùn Channuill
* Eileach an Naoimh, Eilean Mhic Chrìon, Eilean MhicAsgain, Eilean Dà Bhàrr, Eilean Dubh, Eilean Dearg
* Garbh Eileaich, Garbh Eileach, Gleann a' Chrò, Gleann Urchaidh, An Gearr Loch, Gleann Freòin
* An Linne Latharnach, An Loch Sianta, Loch Eich, Loch Eite, Loch Gilb, Loch Goill, An Linne Dhubh, Loch Long, Lunga
* Mullach Coire a' Chuir
* Rathad Iarainn nan Eilean
* Stob an Eas, Stob na Boine Druim-fhinn, Siùna
* Tom nan Gamhna, Tom Molach, Tir Fearghais, Treisinis, Torr-Innis, Torsa
Ceanglaichean a-mach
* Slighe Chaluim Chille: Earra-Ghàidheal
** Dùn Ad
** Taigh-tasgaidh Chille Mhàrtainn
** Cladh Chille Mhàrtainn
** Eaglais agus Cladh na Cille
** Eaglais Chille Mhoire
** Eaglais agus Uamh Chaluim Chille, Ellary
** An Ceann a Deas
* BBC Naidheachdan 2015-09-27: Pàipearan Earra-Ghàidheal (aithris fuaime)
* Gàidhlig ann an Earra-Ghàidheal is Bòd (tachartasan agus clasaichean)
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Siorrachdan na h-Alba
|
[Wikipedia:gd] An Gearasdan
Is e An Gearasdan (Fort William sa Bheurla, ainmeachadh airson an Rìgh Uilleam III Shasainn is II Alba) prìomh-bhaile Loch Abar agus, còmhla ris an Òban, aon de'n dà bhaile as motha anns a' Ghàidhealtachd an Iar.
Tha e na cheann-uidhe coiteanta airson làithean-saora agus, a' tighinn an dèidh Dùn Èideann, thatar ag ràdh gur e an dara ceann-uidhe turasachd ann an Alba. Bithidh sluagh a' bhaile a' dùblachadh as t-samhradh air sgàth uidhir a luchd-turais a bhitheas a' tighinn a-steach.
A' Ghàidhlig
Chaidh am Mòd Nàiseanta a chumail sa Ghearasdan/Loch Abar sna bliadhnaichean 1922, 1927, 1932, 1981, 1985, 1999, 2007 agus 2017. Thòisich Sgoil Ghàidhlig Loch Abar, bun-sgoil làn-Ghàidhlig, sa bhliadhna 2015 ann an togalach ùr air Rathad Àird Dhobhair.
Bha Gàidhlig aig 726 daoine, 7.33%, ann an 2001.
Cruinn-eòlas
Tha An Gearasdan a' gabhail a-staigh na bailtean beaga Caol, Clagan, is Inbhir Lòchaidh, agus tha e faisg air a' chlachan croitearachd Blàr mac Faoilteach, agus na bailtean beaga, Drochaid an Aonachain agus Omhanaich.
Tha am baile air an rathad A82 eadar Glaschu agus Inbhir Nis, agus cuideachd far an tòisich Rathad nan Eilean, a dh'ionnsaigh Malaig is nan eileanan.
Tha An Gearasdan ainmeil mar am baile aig cas Beinn Nibheis, am beinn as àirde ann an Alba agus, (ann am Monadh Dhruim Uachdair), ach tha mòran bheanntan eile mun cuairt air a' bhaile; mar Meall an t-Suidhe, agus am monadh mu thuath, Druim Fada.
Tha am baile air oisean dà loch — Loch Iall agus An Linne Dhubh.
Eachdraidh
Tha An Gearasdan am meadhan dùthaich Clann Chamshron, agus chaidh an "gearasdan", no daingneach, a shuidheachadh gu tùsail a chumail nan Gaidheal fodha an dèidh an ar-a-mach Seumasach.
Bha baile beag nas tràithe ann aig Inbhir Lòchaidh, làrach a' bhlàir ainmeil, Cath Inbhir Lòchaidh.
Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2015-12-07: Togail don Ghàidhlig ann an Loch Abar
* BBC Naidheachdan 2016-03-22: Cùmhnant do dh'oifisean comhairle sa
Ghearasdan
* Obair gus tòiseachadh air leudachadh do Bhun-Sgoil Ghàidhlig Loch Abar (Comhairle na Gàidhealtachd 2021-03-12)
* BBC Naidheachdan 2016-07-19: Taigheadas ùr ’sa Ghearasdan (aithris-bhideo 0:46)
Leughadair
* BBC Naidheachdan 2016-02-25: “Mìosan” mus bi fios mu Rio Tinto
* BBC Naidheachdan 2016-11-23: Leaghadair Loch Abair ga reic
* BBC Naidheachdan 2016-12-19: 600 cosnadh do Loch Abair
* BBC Naidheachdan 2016-12-20: Na ceudan obraichean ùra sa Ghearasdan (aithris-bhideo 1:59)
* BBC Naidheachdan 2017-02-13: Factaraidh ùr san amharc anns a' Ghearasdan (aithris-bhideo 1:53)
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
|
[Wikipedia:gd] Muile
'S e Muile an treasa eilean Albannach as motha agus an t-eilean as motha ann an Earra-Ghàidheal. Tha e suidhichte ann an Comhairle Earra-Ghàidheal agus Bhòid. A-rèir cunntas-sluaigh 2011 bha 2,800 duine a' fuireach anns an eilean agus mar sin dh'fhàs àireamh muinntir an eilein bho 2,667 duine anns a' bhliadhna 2001.
Tha Tobar Mhoire na phrìomh-bhaile air an eilean, agus is e Creag an Iubhar an dara.
Tha Muile ri thaobh nan eileanan Ì Chaluim Chille, Tiriodh, Ulbha agus Colla.
Daoine ainmeil
*Maighread nighean Lachlainn, bana-bhàrd.
*Iain MacCormaig, sgrìobhadair.
*Iain MacPhàidein, bàrd.
*Alasdair MacIlleBhàin, seinneadair.
Sgrìobhaidhean mun eilean ann an Gàidhlig
* Mac'Ille Mhoire, Niall (1938). 'Muile', ann an Am Measg nam Bodach. Glaschu: An Comunn Gaidhealach. dd. 50-58.
Iomraidhean
Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2016-05-26: Seòladairean Mhuile (aithris-bhideo 2:09 - ag iomradh timcheall Muile airson carthanais)
* BBC Naidheachdan 2018-10-30: Bratach Mhuile (aithris-bhideo 02.13)
* BBC Naidheachdan 2018-111-13: Cinn-bhliadhna Ghàidhealach am Muile
*
Roinn-seòrsa:Eileanan a-staigh
Roinn-seòrsa:Earra-Ghàidheal agus Bòd
|
[Wikipedia:gd] Ceòl
right|thumb|280px|Tchaikovsky
Seann Cheòl Ghaidhealach
* Seann Nòs
* Màiri Mhór nan Òran
Òrain Ghàidhlig
An Eala Bhàn
Ceòl Ùr Gaidhealach
* Fergie Dòmhnallach
* Na h-Òganaich
* Dòtaman
* Capercaillie
* Cathy Ann Nic a' Phì
* Oi Polloi
* Mill a h-Uile Rud
* Nad Aislingean
* Runrig
* Niteworks
Ceòl Phrìomh-shamhlach
* Bach
* Beethoven
* Mozart
Tachartasan Ciùil
* Am Mòd Nàiseanta Rìoghail
* Glastonbury
* T in the Park
Prògraman ciùil
* 2 gu 4
* An t-Àrd Ùrlar
* Beòlach
* Caithream Ciùil
* Horo 's toil leam fhìn e
* Mìre ri Mòr
* Nochd gun Chadal
* Rapal
* Top of the Pops
Stoidhlean Ciùil
* Clasaigeach
* Ceòl an t-Saoghail
* Hip-hop faicibh Rap cuideachd.
* Na Guirm
* Nua-linn
* Pìobaireachd
* Pop
* Punc
* Rap
* Reggae
* Ròc
* Scà
* Teacno
* Traidiseanta
* Meatailt trom
Innealan Ciùil
'Pràis'
* Alpenhorn
* Bazooka (Ceòl)
* Cimbasso
* Conachag (Ceòl) (Conch)
* Còrn
* Còrn-làimhe
* Còrn Sasannach (Cor Anglais/French Horn)
* Dùdach (Ceòl) ('Coirneid' agus/neo Bugle)
* Euphonium
* Flugelhorn
* Nathair (Ceòl) (Serpent)
* Ophicleide
* Ophimonocleide
* Sacsafòn
* Sousaphone
* Tiùba
* Trombaid
* Trombon
* Trombon dùrd/Beus-trom(Bass Trombone)
'Anail' ('Woodwind')
* Bocsa
* Clàirneid
* Dòrdan (Basun)
* Feadag
* Fliùiteag (Piccolo)
* Obo
* Organ Mor
* Organ-beòil
* Pìob Mhòr
* Torm-fheadan(Basun)
Torman-ciùil
* Ailt(-fhìdheall) (Viola)
* Balalaica
* Banjo
* Beus-fhìdheall
* Beus-ghiotàr
* Clabhchòrd (Clavichord)
* Clàrsach
* Cruit
* Cruit-chòrda
* Farch-chiùil (Lute)
* Fìdheall
* Giotàr
* Giotàr-dealain
* Kantele
* Prò-bheus (Double Bass)
* Sitearn
* Tromb (Jew's Harp no Clàrsach nan Iùdhach)
* Ukelele
Faramachd (Percussion)
* Beus-dhruma
* Bodhran
* Clagan-làimhe
* Druma
* Glockenspiel
* Piana (Piano neo 'Òirinn-oirinn')
* Saidhleafon
* Trì-cheàrnag (ceòl)
* Tiompan (Cymbal neo 'Ciombal')
Roinn-seòrsa:Ceòl
|
[Wikipedia:gd] Camanachd
right|200px|thumb|Camanachd
Tha camanachd no iomain, air a bhith ga cluich o chionn da mhìle bliadhna leis na Gàidheil. Thug a' chiad Ghàidheil an geam leatha a Èirinn nuair a ràinig iad Dal Riata ann an linn Chaluim Chille. Tha iomain ga chleachdadh mar gnìomhair cuideachd gu bitheanta anns a' Ghàidhlig. An àite a bhith ag ràdh "Tha mi a' cluich camanachd" no "tha mi a' cluich iomain", bithear ag ràdh "Tha mi ag iomain".
Thèid iomain a chleachdadh cuideachd a thaobh a bhith a' trusadh sprèidh is caoraich.
Eachdraidh
Aig aon àm, bha daoine ga cluich air feadh na dùthcha, m.e. Bearaig a Tuath, Gallaibh is Glaschu, ach latha an-diugh, tha e làidir ann an Srath Spè, an t-Eilean Sgitheanach, agus an Gearastan agus àiteachan eile air feadh na Gàidhealtachd le grunn sgiobaidhean. Anns na bailtean mòra, thòisich oileanaich is maoir-shìthe Ghàidhealach clubaichean cuideachd.
B' àbhaist dha iomain a bhith air a cluich tron gheamhradh , leis a' bhliadhna a' tòiseachadh anns an Lùnasdal is a' dol gu Cèitean (Mar ball-coise). Gu mì-fhortanach, chan eil an t-sìde air a' Ghàidhealtachd uamhasach coibhneil aig an am seo, 's mar sin uaireannan shìneadh a' bhliadhna gu Iuchar, uaireannan a' crìochnachadh cha mhòr cola deug mus do thoisich an ath bhliadhna. Ann an 2003, cho-dhùin na clubaichean airson sgeama gearr-ùine de dh'iomain san t-samhradh a chur air bhog. Bha seo air leth soirbheachail le barrachd gheamannan gan cluich air an dearbh latha (Ged bha trioblaidean le cus geamaichean riochdachaidh gun fheum ag adhbhrachadh cus cinn-sheachdain ban). Anns an t-Samhain 2005, le mòran moladh bho Chomunn na Camanachd, chaidh iomain samraidh a' dearbhadh gu tur le taghadh cha mhòr aon-ghuthach. ged bha sgiobaidhean mòra mar Baile Ùr an t-Slèibh, Ceann a' Ghiuthsaich, agus Kyles Athletic a' cur na h-aghaidh gus a' mhionaid mu dheireadh.
Co-fharpaisean
* Cupa na Camanachd
* Cupa MhicAmhlaigh
* Cupa a' Chomainn Cheiltich
* Cupa a' Bhaile Mhòir
* Cupa an t-Sutharlanaich
* Cuach a' Mhòid
Sgiobaidhean
Tha an t-seusan a' ruith bhon Màrt gun Dàmhair.
Riaghailtean
’S e geama simplidh th’ ann an iomain. Ann an geama nam fear tha dà chluicheadair deug anns gach sgioba agus feumaidh iad am ball a chur eadar dà phost airson tadhal fhaighinn. Tha iad a' cleachdadh caman a tha dèante de dh’fhiodh agus ball a tha dèante de leathar.
Structar
'S e Comunn na Camanachd a th' anns a' bhuidheann stiùiridh aig camanachd agus tha dleastanas aca urra ri riaghailtean a' gheama. Tha bòrd-stiùiridh aca.
Iomain thall thairis
Ged thug na Gàidheil camain leotha air feadh an t-saoghail nuair a dh'imrich iad a Alba às dèidh Cùil Lodair agus nam Fuadaichean is gun deach iomadach gheamannan a chluich ann an àiteachan cho sgapte ri Patagonia gu Astràilia, chaidh an cleachdadh seo a bith as deidh greis. (Chaidh rannsachadh mìorbhaileach a dhèanamh air seo le Ùisdean D. MacIllFhinnein mar phàirt den tràchdas acadaimigeach aige). A dh'aindeoin seo, chaidh an geama ath-bheothachadh ann an Aimearaga a Tuath anmoch sna 1990an le Camanachd California a Tuath, a chaidh a thòiseachadh le daoine aig an robh uidh anns a' gheama agus ann an cultar na h-Alba.) a-nis, tha barrachd sgiobaidhean air èirigh air taobh an iar Ameireaga agus ann an Texas. Thàinig California a Tuath gu Alba anns an t-Samhradh 2005.
Ceangal a-muigh
* Làrach-lìn Chomunn na Camanachd
* BBC Naidheachdan 2015-01-14: Mar a chaidh “Geama camanachd ann an àrainneachd Gàidhealaich” a lorg
* BBC Naidheachdan 2015-09-21: Linn 'Diablo' a' tighinn gu ceann
* BBC Naidheachdan 2015-12-01: Duais ùr mar chuimhne air “Prionnsa na h-Iomain”
* BBC Naidheachdan 2016-11-22: Clann MhicPheadrais is Bàideanach
* BBC Naidheachdan 2017-01-19: Atharraichean san Iomain (ceithir de sgiobaidhean na Prìomh Lìge air manaidsearan atharrachadh)
* BBC Naidheachdan 2018-11-01: Ceann-feadhna ùr air Camanachd Leòdhais (aithris-bhideo 02.33)
* BBC Naidheachdan 2020-12-03: Casg air Camanachd gun Chlogaid
Roinn-seòrsa:Spòrs
Roinn-seòrsa:Spòrs bhuidheann
*
|
[Wikipedia:gd] Lagh
Lagh
Is e a tha anns an lagh ach àlach de riaghailtean stèidhichte air feadh nàisean. Is gnìomh an lagh an inbhe a dhaingneachadh aig gach pearsa. Nì an lagh seo le ainmeachadh an dà chuid: còirichean pearsanta aig daoine anns a' choimhearsnachd agus dleasdanasan pearsanta air daoine ris a' choimhearsnachd.
Tha laghan treubhail air a bhi stéidhichte aig ìre an treubh air feadh an t-saoghal, bho toisich tìm. Ach is ann do linn na seann Greugais a thoisich feallsanaich a ghabhail beachd air nàdar nan lagh còmhla le conceapan de ceartas an cothrom le dleasdanasan nan daoine agus cumhachd nan rìghrean.
Anns an latha an-diugh tha siostam-lagh fa-leth stèidhichte aig gach dùthaich neo-eisimileach air feadh an t-saoghal. Tha an suidheachadh seo a' leantainn air an ceart riatanach ri féin-riaghaladh a tha gach dùthaich a gléidheadh- Is buadh de dùthaich neo-eisimileach an ceart a dhèanamh laghan dhi pein.
Roinntean Mòr den Lagh
Lagh-eòlas
Is lagh-eòlas an roinn de feallsanachd a dhéiligeas leis an lagh.
Lagh Siobhalta
Is Lagh Siobhalta an roinn den lagh a dhéiligeas le còirichean-sheilbh: m.e seilbh de bathair, seilbh de fearann.
Lagh Eucoirean
Is Lagh Eucoirean an roinn den lagh a dhéiligeas le eucoir, m.e. meirle, muirt.
Tha i a' gabhail a-steach lorg eucoirich, cuir casaidean gan aghaidh agus ma bhitheas an cuirt gan lorg ciontach, tha i a' leigeil sìos raon de peansachaidhean a tha freagarrach ris an eucoir.
Lagh Eadar-nàiseanta
Is e a tha ann an Lagh Eadar-nàiseanta corp lagh a tha a riaghladh na càirdeasan eadar dùthchannan neo-eisimileach.
Air barrachd an sin tha roinn mor an siostam
Lagha na h-Albainn
Chaidh gleidheadh air Lagh na h-Alba, na siostam lagh fa-leth bho lagh na Sasuinn fo Achd an Aonaidh de 1707. Is e Achd an Aonaidh, air a reachdadh le Parlamaid na h-Albainn agus le Parlamaid na Sasuinn a sguab as an da Phàrlamaid neo-eisimeileach sin agus a stèidhich an Rìoghachd Aonaichte le Pàrlamaid ann an Westminster a-mhàin.
Daoine Ainmeil
*Khayr al-Din al-Ramli (1585 - 1671)
*
Roinn-seòrsa:poileataigs
|
[Wikipedia:gd] Ailtireachd
right|thumb|Parthenon anns a' Ghrèig
Is e a tha ann an Ailtire, fear (neo té) a dhealbhas togalaichean. Chanar Ailtireachd ris an saor seo, agus measar anns an latha an diugh gur e ealdhain (proifeasan) a tha ann. Tha an stoidhle ailtire dìonta ann an lagh na h-Alba agus iomadh dùthchannan eile. Tha sin ri ràdh, nach faod neach sam bith a chumail a-mach gur e ailtire a tha ann mur eil e na bhall de comann ailtireachd proifeiseanta na tìre. Feumaidh do ailtirean a chumail ri riaghailtean proifeiseanta anns an obair acasan, an da chuid, a dhìon muinntir na dùthcha bho dhroch ailtireachd agus a dhìon deagh ainm na h-ealdhain.
Tha eachdraidh na proifeasan seo ann an Eòrpa a' dol air ais ris na meadhan aoisean. B' e iadsan a ghin proifeasan na h-ailtireachd, mar a chì sinn i an diugh, na maighstir-clachairean a bha os cionn togail de Arosaibh (àrd-eaglaisean) eadar an 11mh cheud agus an t-Ath-Leasachadh anns an 16mh linn.
Ged a tha ailtirean air a bhith ri dealbhachadh togalaichean cudthromach os cionn ceudan nan bliadhna, chan ann gu tric a bhiodh iad a dealbhachadh taigheadas prìobhaideach ach airson daoine air leth bheartach. Is ann mar sin (ann an Alba mar eisimpleir), chithear seann taighean-mòra nan uachdaran a chaidh air dealbhachadh a rèir stoidhlean, a bha fasanta 'san latha air feadh na h-Eòrpa, ach far a bheil taighean co-aimsireil nan daoine cumanta fhathast maireannach lorgar gu bheil na taighean beag seo a' leantainn cruth cumanta na sgìre. Mar is tric tha na stoidhlean ionadail seo a' comharrachadh, chan ann a-mhàin linn an togail ach an stuth togail a bha so-gheibhte gu saor anns an sgìre aig an àm.
Sgoiltean Ailtireachd
* Clasaigeach
* Ailtireachd Gotach (Gothic)
* Nua-Chlasaigeach
* Art Deco
* Art Nouveau
* Bauhaus
* Sgoil Chicago
* Modarnach
* Iar-Mhodarnach
* Reusantaiche
Ailtirean Ainmeil
* Karl Friedrich Schinkel (1781–1841)
* Gottfried Semper (1803–1879)
* William Adam (1689–1748)
* Robert Adam (1728 - 1792)
* John Adam (1721 - 1792)
* Sir Christopher Wrenn (1632 - 1723)
* Otto Wagner (1841 – 1918)
* Adolf Loos (1870 – 1933)
Ailtirean sa 20mh linn
* Alvar Aalto
* David Adler
* Christopher Alexander
* Tadao Ando
* Luis Barragan
* Welton Becket
* Pietro Belluschi
* Henrik Petrus Berlage
* Gottfried Boehm
* Ricardo Bofill
* Mario Botta
* Marcel Lajos Breuer
* J. van den Broek
* Gordon Bunshaft
* John Burgee
* Daniel Burnham
* Santiago Calatrava
* Sir Hugh Casson
* David Chipperfield
* Josep Antoni Coderch
* Ernest Cormier
* Charles Correa
* Ralph Adams Cram
* Max Dudler
* Willem Marinus Dudok
* Peter Eisenman
* Arthur Erickson
* Aldo van Eyck
* Sverre Fehn
* O'Neil Ford
* Norman Foster
* Buckminster Fuller
* Antoni Gaudí
* Frank Gehry
* Cass Gilbert
* Ernö Goldfinger
* Bertram Goodhue
* Michael Graves
* Walter Burley Griffin
* Nicholas Grimshaw
* Walter Gropius
* Victor Gruen
* Zaha Hadid
* Wallace Harrison
* Coop Himmelb(l)au
* Charles Holden
* Hans Hollein
* Raymond Hood
* Arata Isozaki
* Arne Jacobsen
* Helmut Jahn
* Philip Johnson
* Albert Kahn
* Louis Kahn
* Ralph Knott
* Hans Kolhoff
* Rem Koolhaas
* Leon Krier
* Kisho Kurokawa
* Sir Denys Lasdun
* Le Corbusier
* Liang Sicheng(梁思成)
* Daniel Libeskind
* Maya Lin
* Adolf Loos
* Edwin Lutyens
* Fumihiko Maki
* Charles Rennie Mackintosh
* Robert Mallet-Stevens
* Bernard Maybeck
* McKim, Mead and White
* Mecanoo
* Richard Meier
* Henry Mercer
* Duncan McDuffie
* Giovanni Michelucci
* Ludwig Mies van der Rohe
* Enric Miralles
* Samuel Mockbee
* Rafael Moneo
* Charles Willard Moore
* Julia Morgan
* Glenn Murcutt
* Richard Neutra
* Oscar Niemeyer
* Oscar Nitzchke
* Percy Erskine Nobbs
* Jean Nouvel
* A. G. Odell Jr.
* J.J.P. Oud
* I.M. Pei(贝聿明)
* Frits Peutz
* Renzo Piano
* Jože Plečnik
* Gio Ponti
* John Russell Pope
* John Portman
* Christian de Portzamparc
* Ralph Rapson
* Rip Rapson
* Steen Eiler Rasmussen
* Gerrit Rietveld
* Kevin Roche
* Richard Rogers
* Aldo Rossi
* Paul Rudolf
* Eero Saarinen
* Eliel Saarinen
* Moshe Safdie
* Carlo Scarpa
* Paul Schmitthenner
* Margarete Schütte-Lihotzky
* Giles Gilbert Scott
* Harry Seidler
* Josep Lluís Sert
* H. Craig Severance
* Alvaro Siza
* Alison Smithson
* Peter Smithson
* Paolo Soleri
* Albert Speer
* Basil Spence
* James Stirling
* Edward Durrell Stone
* Kenzo Tange
* Bruno Taut
* Giuseppe Terragni
* Benjamin C. Thompson
* Bernard Tschumi
* Jørn Utzon
* William van Alen
* Henry Van de Velde
* Robert Venturi
* Roland Wank
* Paul Williams
* Clough Williams-Ellis
* Jan Wils
* Frank Lloyd Wright
* Minoru Yamasaki
Ailtirean sa 21mh linn
* Amit
* Shigeru Ban
* Steven Holl
* Michael Hopkins
* Toyo Ito
* Justyna Karakiewicz
* Rem Koolhaas
* Greg Lynn
* Thom Mayne
* Wolf Prix
* James Wines
* Lebbeus Woods
* Ken Yeang
Roinn-seòrsa:Eòlas
|
[Wikipedia:gd] Litreachas
thumb|right|250px|Seann Leabhar|leabhraichean
’S e corpas de theacsaichean sgrìobhte a th’ ann an litreachas, aig bun-ìre. Mar as trice, gus a bhith ga chunntadh mar theacsa litreachasail, feumaidh teacsa a bhith a’ cleachdadh a’ chànain sa bheil e sgrìobhte ann an dòigh neo-àbhaisteach no ealanta, no a bhith a’ buntainn ri cuspairean inntleachdail no feallsanachail.
Faodar “litreachas” a roinn a rèir a nàdair fhìrinnich (no neo-fhicseanail) no neo-fhìrinnich (no fhicseanail), no a rèir a dhòigh-sgrìobhaidh — an e rosg no bàrdachd a th’ ann — no a rèir a ghnè — m.e., nobhail, sgeulachd, dràma.
Freumh-fhaclaireachd
’S ann às an fhacal litir a tha am facal litreachas dèante, agus ’s ann às an fhacal Laidinn littera (facal a’ ciallachadh litir den aibidil, no, anns an iolra, litreachas, i.e. rudan a tha air an sgrìobhadh ann an litrichean — cf. letters sa Bheurla) a tha am facal litir.
Anns na làithean seo, ge-tà, ’s tric a bhios am facal litreachas a’ comharrachadh cuideachd chleachdaidhean labhairteach agus beul-aithriseach, a bharrachd air teacsaichean sgrìobhte annta fhèin.
Eachdraidh
Am measg nan teacsaichean litreachais a bu shine tha Eipic de Ghilgamesh à Sumer agus Leabhar nam Marbh às an Èipheit ('s mathaid roimhe 2000 RC) no na Vedathan às na h-Innseachan ('s mathaid roimhe 1000 RC). Chan eilear cinnteach dè cho seann a tha iad, oir dh'fhàs iad bho beul-aithris mus robh iad air an cur air a' phàipear. Thathar a' smaoineachadh gur ann bhon 8mh linn RC a tha Ilias agus Odysseia le Homer a thòisich litreachas Greugach is Ròmanach Clasaigeach.
Airson na linntean, cha robh fàrmhorachd litreachais ann an diofar cheàrnan den t-saoghail cothromach, leis nach robh gu leòr eadar-obrachaidh ann eadar culturan sònraichte mar cultar na Roinn-Eòrpa, cultar Arabach, Innseanach, Sìneach no Seapanach. Mar sin, 's ann doirbh tuairisgeul a thoirt air litreachas an t-saoghail san fharsaingeachd. Anns na linntean mu dheireadh thòisich na diofaran seo ri dhol à sealladh; aig an aon àm, ge-tà, bha buaidh dona ann air na cultaran agus litreachasan mion-chuid.
Aig deireadh na 20mh agus toiseach na 21mh linn thàinig atharrachaidhean eile le nochdadh mheadhanan ùra mar rèidio, telebhisean, an t-Eadar-lìon no leabhraichean eileagtronaigeach.
Faic cuideachd
* Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean
* Bàrdachd
* Beul-aithris
* Clò-bhualadh
* Dràma
* Duais Nobel ann an Litreachas
* Litreachas na h-Alba
* Rosg
* Ùr-sgeulachd
Tùsan
Ceanglaichean a-mach
* SCRAN: Litreachas na Gàidhlig anns an fhicheadamh linn
|
[Wikipedia:gd] Somhairle MacGill-Eain
'S e prìomh bhàrd Gàidhlig an fhicheadamh linn a bh' ann an Somhairle MacGill-Eain (26 an Dàmhair 1911, Òsgaig - 24 an t-Samhain 1996, Inbhir Nis). Dh'atharraich e saoghal bàrdachd na Gàidhlig gu tur nuair a dh'fhoillsich e Dàin do Eimhir ann an 1943. Tha an sreath bàrdachd seo a' suathadh air gaol, briseadh-cridhe, An Cuilthionn, Cogadh Sìobhalta na Spàinne, Ùisdean MacDhiarmaid, co-mhaoineas is nàiseantachas, uaireannan anns an aon dàn.
Sgeulachd Beatha
Ratharsair
Rugadh Somhairle MacGill-Eain ann an 26 an Dàmhair 1911 ann an Òsgaig, baile beag ann an Eilean Ratharsair. Fhuair e foghlam òige an toiseach ann an Ratharsair fhèin agus an uair sin anns an àrd-sgoil ann am Port Rìgh.
Air gach taobh bha na daoine bhon tàinig e tàlantach a thaobh òran, ciùil agus bàrdachd. Bha dithis pheathraichean agus ceathrar bhràithrean anns an aon teaghlach ri Somhairle agus bha tàlantan sònraichte nam measg fhèin cuideachd.
Bha an Eaglais Shaor-Chlèireach làidir ann an Ratharsair nuair a bha MacGill-Eain òg. 'S e cuspair dha-rìribh inntinneach a th' ann cuideachd dè a' bhuaidh a bha aig an eaglais air a shealladh air an t-saoghal agus air beatha. Tha facail agus ìomhaighean a bhuineas do chreideamh a' nochdadh tric na obair agus chithear e gan cleachdadh gus teachdaireachd làidir a thoirt mu ar coinneamh. Mar eisimpleir, anns a' bhàrdachd "Calbharaigh" is ann air bochdainn a' bhaile mhòir a tha e a' bualadh. Ann an "Ùrnaigh" tha e ga rùsgadh fhèin agus ag ràdh gur e "cridhe sgàinte" a tha aige-san.
Dh'fhàs e an-àird le beartas de bheul-aithris ga chuairteachadh agus còmhla ri sin bha e geur-mhothachail air eachdraidh riaslach a dhaoine tro na linntean. Ghabh bràthair a sheanar pàirt anns an strì ainmeil a ghabh àite ann am Bràighe an Eilean Sgitheanaich ann an 1882. Bha cuimhne nan tachartasan sin fhathast beò air beul an t-sluaigh an uair a bha Somhairle òg agus tha a h-uile coltas gun do rinn iad làrach dhomhain ann.
Dùn Èideann
Chaidh e dhan Oilthigh Dhùn Éideann ann an 1929. Bha an t-Ollamh Herbert Grierson ga theagaisg, is bha ùidh aig MacGill-Eain ann am bàrdachd John Donne is na bàird "metaphysical" eile. Fhad 's a bha e anns an oilthigh choinnich e ri feadhainn dhan tug e àite mòr a thaobh litreachais. Nam measg sin bha Seumas Caird agus Seòras Elder Davie agus bha càirdeas dlùth eadar an triùir aca. An uair a bha e na oileanach gus dreuchd na teagasg a thoirt a-mach choinnich e ri Ùisdean MacDhiarmaid. Bha tarraing mhòr eadar an dithis agus lean sin gus an do bhàsaich MacDhiarmaid ann an 1978. Tha gu leòr den bheachd gun do ràinig Somhairle MacGill-Eain inbhe a cheart cho urramach mar bhàrd ri MacDhiarmaid agus ri Edwin Muir.
Thòisich Somhairle a' teagaisg anns an àrd-sgoil ann am Port Rìgh ann an 1934 agus ghluais e do Thobar Mhoire ann an 1938. Tha e fhèin a' dèanamh aithnichte gun robh buaidh mhòr aig àilleachd, trioblaidean agus eachdraidh Mhuile air. Is ann dhan àm sin a bhuineas a' bhàrdachd dhrùidhteach "Ban-Ghàidheal".
Ann an 1939 chaidh e a Dhùn Éideann. Choinnich e an sin a-rithist ri Raibeart Garioch air an robh e eòlach mar bhàrd bho bha iad san oilthigh. Nochd leabhran de bhàrdachd an dithis, Seventeen Songs for Sixpence, ann an 1940.
Èiphit - An Dàrna Cogadh
thumb|right|Uaigh Shomhairle
As t-fhoghar a' bhliadhna sin chaidh a thogail dhan arm agus chaidh e a thrèanadh ann an Sasainn. Deireadh 1941 chaidh a chur dhan Èiphit. Shruth bàrdachd gu math làidir bho na chunnaic agus na dh'fhairich e ann an sin, mar "Glac a' Bhàis", "Latha Foghair", "Gluaisibh gu Deas"; "Curaidhean"; "Alasdair MacLeòid"; "Dol an Iar".
Ann an "Latha Foghair", tha e a' sgrìobhadh mu dhèidhinn na daoine eile a chaidh mharbhadh anns a' chogadh, neas a bha esan beò:
"Ghabh aon Taghadh iadsan
’s cha d’ ghabh e mise,
gun fhaighneachd dhinn
cò b’ fheàrr no bu mhiosa:
ar leam, cho diabhlaidh coma
ris na sligean.
Sianar marbh ri mo ghualainn
latha foghair."
Bha e air a dhroch leòn aig Blàr El Alamein deireadh 1942 agus thug e gu foghar 1943 a' falbh ospadail. Anns an t-Samhain 1943, nochd Dàin do Eimhir agus Dàin Eile ann an clò. B' e sin a' chiad chruinneachadh dhan bhàrdachd aige fhèin na h-aonar. An uair a bha e deiseil san arm thill e gu teagaisg ann an Dùn Éideann. Phòs e Renee Chamshron ann an 1946. Tha an toileachas agus an fhois-inntinn a thug seo dha a' tighinn am bàrr ann an "Solais" agus "Nighean is Seann Òrain". Bha iad a' fuireach ann an Dùn Èideann gu 1956.
Am Ploc is A' Bhràighe
As an sin chaidh e gu bhith na mhaighstir-sgoile anns a' Phloc agus sin far an robh e gus an do leig e dheth a dhreuchd ann an 1972. Bhon àm sin bha e na sgrìobhaiche aig Oilthigh Dhùn Éideann agus aig Sabhal Mòr Ostaig. Bha e a' fuireach anns A' Bhràighe, faisg air Port Rìgh. Bhàsaich e 24 an t-Samhain 1996 agus dh'fhàg e dìleab luachmhor às a dhèidh aig saoghal na Gàidhlig agus aig saoghal litreachais.
Teaghlach
B' e a bhràthair-màthar a bha ann an Alasdair MacNeacail is b' e Calum Iain MacGillEathain a bhràthair.
Bàrdachd
Ann an 1940, dh'fhoillsich MacGill-Eain is Raibeart Garioch leabhran de bhàrdachd ri chèile, Seventeen Songs for Sixpence.
Anns an t-Samhain 1943, nochd Dàin do Eimhir agus Dàin Eile ann an clò. B' e sin a' chiad chruinneachadh dhan bhàrdachd aige fhèin na h-aonar. Tha mòran dhan bhàrdachd seo a' goil le gaol agus fèin-sgrùdadh, is Cogadh Sìobhalta na Spàinne. Bha dealbhan ann le William Crosbie.
Ann an 1954, nochd “Hallaig”, dàn Gàidhlig le MacGill-Eain, ann an clò anns an iris Ghàidhlig Gairm (Àireamh 8, An Samhradh, 1954). 'S e baile fuadaichte ann an Ratharsair a th'
thumb|Bàgh Hallaig, càrn-cuimhne Shomhairle MhicGill-Eain agus Dùn Cana san t-sealladh.
ann an Hallaig agus b' àbhaist luchd-dàimh aig Somhairle MacGill-Eain a bhith a’ fuireach ann. 'S e aon de na dàin as ainmeil le MacGill-Eain a th' ann an "Hallaig" agus tha e a' nochdadh gu tric anns na duanairean.
Ann an 1977 nochd a' bhàrdachd aige fon thiotal Reothairt is Conntraigh agus ann an 1989 chaidh cruinneachadh tapaidh den obair aige fhoillseachadh, O Choille gu Bearradh. Tha an cruinneachadh seo air a roinn na sheachd earrannan a rèir nam bliadhnachan dham buin a' bhàrdachd.
Tha e soilleir gu leòr gun robh buaidh mhòr aig cuid de bhàird, agus de bhàrdachd, na Beurla air sgrìobhaidhean Shomhairle. Tha e inntinneach beachdachadh air cò aige a bha buaidh air a smuaineachadh agus air an stoidhle aige aig diofar amannan.
Cuspairean
Tha àite mòr aig a' ghaol agus aig poileataics anns a' bhàrdachd aig Somhairle. Anns a' bhàrdachd gaoil aige chì sinn an dà chuid blàths agus teas. Uair agus uair chì sinn an dà chuspair air an snìomh an lùib a chèile agus iad ga bhuaireadh gu rann, mar anns a' chriomag bàrdachd air an tug e an tiotal "Am Buaireadh".
Ann an "Gaoir na h-Eòrpa" tha raon eile a bha ga ghluasad gu mòr a' tighinn gu uachdar - 's e sin an strì a bha a' dol air adhart anns an Spàinn timcheall air 1936-37. Tha e aithnichte gur ann gu poileataics na làimhe clì a bha e air aomadh. Bho phìosan mar "Gealach Ùr" tha e ri fhaicinn gun robh co-fhaireachdainn aige dhan fheallsanachd aig Marx, ach gheibhear blas na nàiseantachd air an obair aige cuideachd.
Tha raointean farsaing a' fosgladh romhainn anns an t-saothair aig Somhairle MacGill-Eain agus tha sinn mothachail air bàrd Gàidhlig a' sìneadh a-mach agus a' cleachdadh a mhac-meanmna gus cruthan ùra a dhealbh agus a thoirt am follais.
Clàr-leabhraichean
*Seventeen Songs for Sixpence. Còmhla ri Raibeart Garioch. Edinburgh: Chalmers Press, 1940.
* Dàin do Eimhir agus Dàin Eile. Glaschu: William MacLellan, 1943.
*Modern Scottish Gaelic Poetry. Obair Dheathain: Celtic Department of the University of Aberdeen, 1953.
*Nua-Bhàrdachd Ghàidhlig / Modern Scottish Gaelic Poems: A Bilingual Anthology. Deas. le Dòmhnall MacAmhlaigh. New Directions, New York 1977. Td 70-115: "Am Mùr Gorm", "Camhanaich", "An Uair a Labhras mi mu Aodann", "Cha do Chuir de Bhuaireadh riamh", "Gaoir na h-Eòrpa", "An Roghainn", "Coin is Madaidhean-Allaidh", "A' Chorra-Ghridheach", "Hallaig", "Coilltean Ratharsair", "Ban-Ghàidheal", "Glac a' Bhàis", "Latha Foghair", "Aig Uaigh Yeats".
*O Choille gu Bearradh. Manchester: Carcanet, 1989.
*Reothairt is Conntraigh. Edinburgh: Canongate, 1977.
*Somhairle MacGill-Eain. Edinburgh: National Library of Scotland 1981.
* MacGill-Eain, Somhairle. Ris a’ Bhruthaich: Criticism and Prose Writings. Deas. le William Gillies. Stornoway: Acair, 1985.
* Eimhir. Somhairle MacGill-Eain is Iain Mac a' Ghobhainn. Acair Earranta, 1999.
* Dàin do Eimhir / Poems to Eimhir. Deas. le Christopher Whyte. Glasgow: Association for Scottish Literary Studies, 2002.
* An Cuilithionn 1939: The Cuillin 1939 & Unpublished Poems. Deas. le Christopher Whyte. Glasgow: Association of Scottish Literary Studies, 2011 (cruineanachadh sa Ghàidhlig le eadar-theangachadh Beurla)
* Caoir Gheal Leumraich / White Leaping Flame: collected poems in Gaelic with English translations. Deas. le Christopher Whyte is Emma Dymock. Edinburgh: Polygon, 2011.
Bàrdachd anns na h-irisean
* Gairm 8 td 360
* Gairm 76 td 335-337
* Gairm 76 td 379-384
* Gairm 101 td 91-96
* Gairm 109 td 33
* Gairm 150 td 181
Sgrìobhaidhean mu a dheidhinn
* Devlin, Brendan P. (1977) 'On Sorley MacLean' Lines Review 61, June, 5-19.
* Herdman, John. (1977) 'The Poetry of Sorley MacLean: a non-Gael's view.' Lines Review 61, June, 25-36.
* Ross, R.J. & J. Hendry (deas.) (1986) Sorley MacLean - Critical Essays Edinburgh: Scottish Academic Press Ltd.
* Caimbeul, Aonghas Pàdraig (deas.). Somhairle - Dàin is Deilbh. A Celebration on the 80th Birthday of Sorley MacLean. Stornoway: Acair, 1991.
* Thomson, Derick (1994) The Companion to Gaelic Scotland Glasgow: Gairm Publications.
* Mackay, Peter (2010) Sorley MacLean Aberdeen: AHRC Centre for Irish and Scottish Studies.
* Dymock, Emma (2011) Scotnotes: The Poetry of Sorley Maclean Glasgow: Association of Scottish Literary Studies.
Meadhanan
* 14 Poems of Sorley MacLean (audio). Iomradh le Iain Mac a' Ghobhainn. Glaschu: Association for Scottish Literary Studies, 1980.
* Eadar Dà Chogadh - The Early Poems of Sorley MacLean. MacDonald - Mitchell Associates.
Ceanglaichean a-muigh
* Somhairle MacGill-Eain Air-loidhne - làrach-lìn le Urras Shomhairle
Clàran fuaim is bhideo
* Sorley MacLean's Island, (Ogam Films, 1974) - Film le Somhairle a' leughadh bàrdachd agus a' bruidhinn mu shaothair le Iain Mac a' Ghobhainn
* "Off the Page" le Somhairle MacGill-Eain (video air Youtube)
* Agallamhan le Somhairle air Tobar an Dualchais
Tasglannan eile
* Scottish Poetry Library: Sorley MacLean
* GRD: Somhairle MacGill-Eain
* BBC Alba Làrach nam Bàrd - Fiosrachadh mu Shomhairle, a bheatha is a bhàrdachd.
* Artaigil le Iain MacAonghais "Language, Metre and Diction in the Poetry of Sorley MacLean" air loidhne
* Artaigil le Iain MacAonghais "Sorley MacLean’s Hallaig: a note" air loidhne
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean an t-Sabhail
Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Ratharsair
MacGill-Eain Somhairle
|
[Wikipedia:gd] Ealain
Airson am baile: Ealain, Siorrachd Obar Dheathain (Ellon)
Ealain Gaidhealach
* Pròiseact nan Ealan
* An Leabhar Mòr
* Ealain Cheilteach-Eileanach
Ealain Eadar-Naiseanta
* Bauhaus
* Pop Art
* Abstract expressionism
* Action painting
* Anti-realism
* Arabesque
* Art Deco
* Art Nouveau
* Arte Povera
* Arts and Crafts Movement
* Ashcan School
* Baroque (Baroc)
* Color Field
* Conceptual art
* Constructivism
* Cubism
* Dada
* De Stijl (neo Neo Plasticism)
* Deconstructivism
* Expressionism
* Fantastic realism
* Fauvism
* Figurative
* Fluxus
* Futurism
* Harlem Renaissance
* Impressionism
* International Gothic
* Les Nabis
* Mannerism
* Massurrealism
* Metaphysical painting
* Minimalism
* Minimalism
* Modernism
* Nua-clasaigeach
* Neo-expressionism
* Op Art
* Orphism
* Photorealism
* Pointillism
* Post-impressionism
* Postmodernism
* Primitivism
* Renaissance
* Renaissance Classicism
* Rococo
* Romanesque
* Romanticism
* Socialist realism
* Stuckism
* Suprematism
* Surrealism
* Symbolism (arts)
Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2016-11-17: Monarc a’ Ghlinne ga ghlèidheadh don phoball?
Roinn-seòrsa:Ealain
|
[Wikipedia:gd] Runrig
thumb|right|Runrig ann an Odense 2008
'S e Runrig am prìomh chòmhlan-ciùil ròc riamh a thàinig a-mach à Gàidhealtachd na h-Alba. Thòisich iad ann an 1973 mar 'The Run Rig Dance Band' anns an Eilean Sgitheanach. ’S iad Ruaraidh Dòmhnallach (giotàr is giotàr beus) agus Calum Dòmhnallach (drumaichean), dithis bhràithrean à Uibhist a Tuath agus Blair Dùghlais (bocsa) à Port Righ a bh’ anns a' chòmhlan bho thùs. Às a dhèidh seo, ghabh Donaidh Rothach ann cuideachd mar sheinneadair is chluicheadair giotàir. ’S iad Calum agus Ruaraidh Dòmhnallach sgrìobhadairean nan òran. B’ àbhaist do Dhonaidh Rothach a bhith na phrìomh-sheinneadair, ach dh’fhàg e airson cùrsa-beatha poileataigeach mì-shealbhach leis a’ Phàrtaidh Làbarach. Bha Peadar Wishart nas sealbhaiche anns an obair a bha aige leis a’ Phàrtaidh Nàiseanta.
Sheinn Bruce Guthro còmhla ris a' chòmhlan-ciùil eadar 1998 agus 2018.
Albaman
*Play Gaelic (1978)
*Highland Connection (1979)
*Recovery (1981)
*Heartland (1985)
*The Cutter and the Clan (1987)
*Once in a Lifetime (1988)
*Searchlight (1989)
*The Big Wheel (1991)
*Amazing Things (1993)
*Transmitting Live (1994)
*Mara (1995)
*Long Distance..Best of (1996)
*Beat the Drum (1998)
*In Search of Angels (1999)
*Live at Celtic Connections (2000)
*The Stamping Ground (2001)
*Proterra (2003)
*Day of Days - Live - the 30th anniversary concert at Stirling Castle (2004)
*Everything You See (2007)
*The Story (2016)
Ceanglaichean a-mach
* Runrig - làrach-lìn oifigeil
* Faclan nan òran Gàidhlig (aig Fòram na Gàidhlig)
* BBC Naidheachdan 2016-02-02: An rathad air adhart do Runrig (aithris fuaime 3:53, agallamh le Calum Dòmhnallach)
* BBC Naidheachdan 2016-02-10: Gu leòr ri thighinn bho Runrig (aithris bhideo 2:24, mu chlàr ùr gu bhith a’ tighinn a-mach]
* BBC Naidheachdan 2017-09-26: Aʼ chuirm mu dheireadh aig Runrig
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil Albannach
Roinn-seòrsa:Còmhlanan-ciùil
*
|
[Wikipedia:gd] Eachdraidh
Freumh-Cinnich
* Na Gàidheil
* Na Cruithnich
* Na Goill
Daoine
* Aymer de Valence
* Raibeart Ruadh MacGriogair
* Teàrlach Eideard Stiùbhairt
Rìghrean
* Rìghrean na h-Alba
* Fergus Mòr Mac Earca
* Coinneach I na h-Alba
* Domhnall II na h-Alba
* MacBheatha I na h-Alba
* Alasdair III na h-Alba
* Raibeart I na h-Alba
* Seumas II na h-Alba
* Seumas IV na h-Alba
* Seumas V na h-Alba
* Seumas VI
Poileataics
* Achd an Aonaidh
* Prìomh Mhinistearan na h-Alba
* Seac McConnel
* Dòmhnall Mac an Deòir
* Eanraig Mac Gill-Iosa
Blàr is Cogadh
* Muirt na Ceapaich
* Blàr Chùil Lodair
* Blàr mac Faoilteach
Dùthchannan
* Alba
* Dál Riata
* Pictavia
* Galldachd
Creideamh
* Calum Cille
* Eilean I
Eile
* Tighearna nan Eilean
* Coinneach Odhar
* Domhnall Cam MacAmhlaigh
* Na Fuadaichean
* Na Tursachan
Eachdraidh Eadar-Nàiseanta
Ceanglaichean a-mach
* Eachdraidh na h-Alba, le Aonghas MacCoinnich, 1867 - leabhar sa Ghàidhlig (WebArchive)
*
|
[Wikipedia:gd] Liosta chreideamhan
Buddhachd
* Buddha
* Bodhisattva
* Theravada
* Mahayana
* An Tìr Ghlan
* Nichiren
* Shingon
* Tendai
* Vajrayana
* Zen
Crìosdaidheachd
* Dia
* Ìosa Chrìost
* An Spiorad Naomh
* Pròsdanachas
* Naoimh is na h-Abstolan
Creudan is Ùrnaighean
* Ùrnaigh an Tighearna
* Creud nan Abstol
Fèisean, fèillean is Làithean Naomhail
* An Nollaig
* A' Chàisg
* DihAoine na Ceusta
* DiDòmhnaich Tùrnais
* Caingis
* Aidmheint
* An Carghas
Eaglaisean
* Eaglais na h-Alba no An Eaglais Stèidhichte
* Eaglais Innse Tìle
* An Eaglais Shaor
* An Eaglais Shaor (Leantainneach)
* An Eaglais Shaor Chlèireach
* An Eaglais Chaitligeach
* Eaglais Ìosa Chrìost de Naomhan an Latha an-Diugh
Ioslam
* Mohammad
* Allah
* Mosg
* Mecca
* Sùnni
* Sìtha
* Na Còig Colbhan
* An Haidse
* An Cuithrean
* Martarachd
Iùdhachd
* Iùdhachd
* Rabbi
* Sionagog
* Là na Rèite no Yom Kippur
* Càisg nan Iùdhach
* Hanukka
Creideamh Eile
* Seann Chreideamh nan Gaidheal
* Draoidheachd
* Rastafarachd
* Zoroastrianism
* Seann Chreideamh nan Greugaich
* Hare Krishna
* Pàganachd
Ceanglaichean a-mach
* Am Baile: Creideamh
* Briathrachas creideimh (duilleag aig SMO)
* Briathrachas creideimh (An Seotal)
*
|
[Wikipedia:gd] Film
thumb|Seann fhilm a' sealltainn fear a' cromadh air each
'S e sreath de dhealbhan leantainneach a th’ ann am film, le no às aonais fuaim, a’ cur an cèill susbaint sònraichte, air a chlàradh ann am meadhan a bheir sealladh air gluasad.
Eisimpleirean de filmichean
* Whisky Galore
* Star Wars (Cogadh nan Rionnag)
* The Godfather
* Lord of the Rings (Tighearna nam Fàinne)
* Bana-phrionnsa Mononoke
Cuspairean co-cheangailte
* Comann Film na Gàidhealtachd 's nan Eilean
* FilmG
* Walt Disney, riochdaire fhilm às na Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Film
|
[Wikipedia:gd] Cultar mòr-thaitneach
Cultar Mòr-thaitneach Gaidhealach
* Am Mod Naiseanta Rioghail
* Feis Cheilteach Innse-Gall
* Pairc Bar Ghlaschu
* Cathy Bhan
* Donnie Murdo
* Sam Smalaidh
* Calum Clachair
* Padraig Post
* Spot
* Na Daoine Beaga
Taighean-seinnse
* Taigh-òsta na Pàirce
* The Snaffle Bit
* Islay Inn
* Lios Mòr
* Òran Mór
* O'Neill's air Sràid Sauchiehall
* Beinn Nibheis
* D.I.
* E.I.
* The Heb
* The Caley
* HS1
* Torabhaig (nach maireann)
Ceangailtean a-mach
* https://web.archive.org/web/20041009180357/http://www.bgsu.edu/departments/popc/bkgrnd.html
* Popular Culture Association
* Journal of Popular Culture
Roinn-seòrsa:Cultar
Roinn-seòrsa:Gàidhlig
|
[Wikipedia:gd] Àiteachas
right|300px|thumb|Treabhadh anns a' Ghearmailt le crann dà eich. Tha an crann uidheamaichte le roth-fhearainn, feart a tha neonach air crann-eich, ach abhaisteach do cruinn-treilichte nan tractaran tràth.
Chanar àiteachas ris a' gnìomhachas a tha ann am fàs barra air talamh. Chanar talamh-àiteachais ri fearann a tha freagarrach ri fàs barra. Is fàs bìdh am prìomh chuimse aig àiteachas.
Tha àiteachas na bhunait do iomadh feumalachdan caochlaideach, an dà chuid biadh agus eu-biadh. Tha toraidhean eu-biadhachd coltach ri cotan, diut agus rubair, ana-cudromach an cuid tiribh, ach ann an Alba tha prìomhachas aig biadh agus chan eil mòran luach anns na toraidhean eu-biadhachd, coltach ri cloimhe agus bian no seiche.
Tha àiteachas eu-coltach ri gnìomhachasan eile ann an iomadh dòigh. Tha gnìomhacasan seirbhis a' cruthachadh thoraidhean nach eil riatanach ri beatha. Nì carbadan agus àirneis beatha nas comhfhurtail, ach faodaidh daoine a bhi beò às an aonais. Chan urrainn dhuinn a bhi beò as aonais biadh. Is ann mar sin a tha àiteachas an gnìomhachas a bu chudthromaiche air feadh an t-saoghail agus tha e a' tarraing an uimhir riaghaltasan dha fhèin. Is gann gu bheil dùthaich san t-saoghal às aonais ministearachd airson àiteachas, ged a bhitheas gach gnìomhachas eile a' tighinn còmhla fo aire aon mhinistearachd a-mhàin.
Àiteachas agus Croitearachd
Tha àiteachas na phàirt cudthromach de chroitearachd air taobh Sear na Gaidhealtachd, mar eisimpleir anns an Eilean Ghoirid, far a bheil croitean cho mòr ri 30 acair a' gèilleadh cruithneachd, eòrna agus coirce ceart cho math 's a tha na tuathanasan air machair Siorrachd Inbhir Narann beagan mìltean dhan ear.
Chan eil mòran àiteachas-croitearachd a' dol air taobh siar na dùthcha anns an latha an diugh, far a bheil an aimsir nas fliuch nan taobh Sear agus nas fliuch an diugh na bha e o chionn fichead bliadhna. A dh'aindeoin sin, tha gairnealachd-croitearachd air tilleadh ris an Eilean Sgitheanach, Ratharsair agus Loch Aillse rè an deichead a chaidh, agus Comann/Companaidh Coimhearsnachd ga co-òrdanachadh agus ga bhrosnachadh.
Ged nach eil mòran chroitearan ri àiteachas anns an latha an diugh, is fheudar dhuinn aithneachadh gu bheil àiteachas riatanach do chroitearachd. Às aonais àiteachas cha b' urrainn do chroitearan a bheathaich an spreidh aca tron gheamhradh. Bha croitearan ri àiteachas air feadh nan sgìrean croitearachd sìos ri na 1970an, is e ghiulan-bhathair saor, còmhla leis na beanntan-bhidhe a dh'èirich san roinn Eòrpa aig deireadh na 1970an a chuir às àiteachas-croitearachd air an taobh siar aig a' cheann thall, o chionn 's gun do dh'fhàs e nas saoire biadh-sprèidh a cheannach a-steach o sgìrean eile le aimsir agus fearann nas fhearr na bha e a bhith ga fàs aig an taigh. Tha cothrom (an 2008) gun tig a' chuibhle mun chuairt anns na beagan bliadhnachan a romhainn.
* Croitearachd
* Caoraich
* Ùghdarras nan Croitearan
* An Fhang
* Achd nan Croitearan
*
|
[Wikipedia:gd] Comainn agus eagrachaidhean na Gàidhlig
B
*BBC Alba
*Bòrd na Gàidhlig
C
*Colm Cille (Iomairt Chaluim Cille)
*Comunn na Gàidhlig
*An Comunn Gàidhealach
*Comunn Gàidhlig Inbhir Nis
*Comunn Oiseanach Oilthigh Ghlaschu
*Comhairle na Eilean Siar
*Comhairle nan Sgoiltean-Àraich
*Comhairle na Gaidhealtachd
*Comunn Eachdraidh Ùige
*Comann nam Pàrant
*Comunn na Camanachd
F
*Fèisean nan Gàidheal
G
*Gàidheil Òga
R
*Riaghaltas na h-Alba
P
*Pròiseact nan Ealan
S
*Sabhal Mòr Ostaig
*savegaelic.org
T
*Taigh na Gàidhlig
Ceanglaichean a-mach
* Buidhnean Gàidhlig A-U - duilleag aig Sabhal Mòr Ostaig
Roinn-seòrsa:Buidhnean Gàidhlig
|
[Wikipedia:gd] Bòrd na Gàidhlig
Is e Buidheann Phoblach Neo-Roinneil (NDPB) a tha ann am Bòrd na Gàidhlig a tha stèidhichte le, agus cunntachail do, Mhinistearan na h-Alba. Bidh uallach air Bòrd na Gàidhlig (Alba) airson stiùireadh iomlan is riaghladh Plana Nàiseanta na Gàidhlig.
Eachdraidh
Chaidh Bord na Gàidhlig a stéidheachadh ann an 2003. Tha ceann oifig a' bhùird ann an Inbhir Nis.
Chaidh Bòrd na Gàidhlig ath-stèidhicheadh aig inbhe ughdarras reachdail le Achd na Gàidhlig 2005. An lùib an ath-stéidheachaidh seo, is e Cuasai-Autonomachd Eagaireachd Riaghaltais Naiseanta (CAURN) a tha ann, le na dleasdanasan reachdail don stàit a tha tighinn an lùib na h-inbhe sin.
Cathraichean
* 2002 - 2005 Donnchadh MacFheargais
* 2006 - 2008 Mata MacÌomhair
* 2008 - 2009 Art MacCormaig (eadar-amail)
* 2009 - 2012 Art MacCormaig
* 2012 - 2013 Ealasaid Nic an t-Saoir (eadar-amail)
* 2013-2014 Iain Caimbeul
* 2014 - 2015 Ailean Dòmhnallach (eadar-amail)
* 2015- 2018 Ailean Dòmhnallach
*2018 - Màiri T. NicAonghais (eadar-amail)
Ceannardan
* 2000 - 2015-03 Iain Aonghais MhicAoidh
* 2015-03 - 2015-06 Iain Caimbeul
* 2016-06 - Seona NicIllInnein
Iomraidhean
Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn a' Bhùird
* BBC Naidheachdan 2015-03-11: Ro-innleachd ùr bho Bhòrd na Gàidhlig
* BBC Naidheachdan 2016-03-09: Dreuchd ùr aig BnaG (Stiùiriche Foghlaim na Gàidhlig)
* BBC Naidheachdan 2016-06-07: Linn ùr aig Bòrd na Gàidhlig (le agallamhan-bhideo 3:58+4:21)
* BBC Naidheachdan 2019-12-17: Dragh gun toir suidheachadh Bhòrd na Gàidhlig buaidh air inbhe a' chànain
* BBC Naidheachdan 2020-12-17: Bòrd a’ cur an aghaidh gluasaid
Roinn-seòrsa:Buidhnean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Gàidhlig
|
[Wikipedia:gd] Foghlam
Is e gnìomh a tha ann an fhoghlam. An gnìomh a tha ann an ionnsachadh le amas a thogail comas-inntinn. Air feadh an t-Saoghal is ann air pàrantan a tha am prìomh dhleasdanas foghlam a thoirt do’n cuid cloinne. Ann an iomadh cultur, cuirear clann ri sgoiltean airson foghlam fhoirmeil ann an leughadh, sgrìobhadh agus àireamhachd.
Ann an tìrean bochda 's an treas domhain chan fhaigh h-uile pàiste cothrom air a' bhun-fhoghlam a tha ann leughadh, sgrìobhadh agus àireamhachd ach ann an tìrean beartaich cuirear dleasdanas laghail air pàrantaibh a chuir an clann aca dhan sgoile. Ann an Alba (mar eisimpleir de dùthaich a bhuineas don chiad domhain), is fheadar do clann eadar 5 agus 16 bliadhnaichean a dh'aois a bhi ann an fhoghlam làn-tìde. Is ann leis an stàit fhéin a tha an cuid as motha de sgoiltean an Alba, tha iad maoinichte a-mach à cìsean na dùthcha agus chanar "sgoiltean poblach" riutha.
Alba
Tha da rang de sgoil anns an t-siostam Albannach an-dràsta, bun-sgoiltean a bhitheas ag foghlam clann air fad na 7 bliadhnaichean eadar 5 agus 12 bliadhna dh'aois agus àrd-sgoiltean a bhitheas ri foghlam clann eadar 12 agus 18 bliadhna dh'aois, ged a tha e ceadaichte do dh’òigridh cùl a chur ri foghlam na sgoile aig aois 16. Leanaidh clann air feadh Alba clàr-oideachaidh coitcheann 5-14, bho chòig bliadhna dh'aois gu ceithir-deug, cuairt-fhoghlaim a leanas a-steach dhan àrd-sgoil. Aig toiseach na treas bliadhna àrd-sgoile feumaidh na sgoilearan 8 cuspairean fa-leth a roghainn, a bhitheas iad a' leantainn chun na h-Ìre Choitcheann. Feumaidh an roghainn pearsanta gabhail-steach Matamataig, Beurla, aon saidheans, aon chùrsa teicniuil agus cànan eile. Suidhidh na sgoilearan deuchainn airson barantas nàiseanta aig an Ìre Choitcheann aig deireadh na 4mh bliadhna (aois 16). As déidh deuchainn na h-Ìre Coitcheann, roghnaichear suas ri 5 cuspair airson cùrsa chun Àrd-ìre. Is e deuchainn matriculation airson inntrigeadh do chùrsaichean oilthigh a tha 's an Àrd-ìre. Suidhear an Àrd-ìre aig 17 bliadhna dh'aois agus b'e seo an aois aig am biodh oileanaich Albannach gu traidiseanta ag inntrigeadh oilthigh. Anns an latha an diugh, is àbhaist do sgoilearan a' fantainn 's an Àrd-sgoil bliadhna eile, a ghabhail tuilleadh chùrsaichean Àrd-ìre neo lìonadh a-mach an cuid fhoghlam le cuspairean nach do rinn iad aig ìre choitcheann 's a' chiad dol a-mach, neo a' leantainn cùrsa nas adhartaiche ris an chanar "Sàr-àrd-ìre". Tha teagamhan mu deidhinn luach an chùrsa seo mu dheireadh o chionn 's gu bheil a h-inbhe gu ìre mhòir co-ionnan leis a' chiad bliadhna de sgrùdadh oilthigh.
Faic cuideachd
* Foghlam tro Mheadhan na Gàidhlig
* Trèanadh teagaisg
Roinn-seòrsa:Foghlam
|
[Wikipedia:gd] Am Mòd Nàiseanta Rìoghail
'S e am Mòd Nàiseanta Rìoghail am prìomh thachartas cultarach ann an saoghal na Gàidhlig, a rèir An Comunn Gàidhealach, am buidheann a chuir am Mòd air bhonn ann an 1874.
B'e tachartas farpaiseach neo-dhreuchdail, do dh'òigridh agus inbhich, a th'anns a Mhòd. Tha farsaingeachd de cho-fharpaisean ann, m. e.: co-fharpaisean beul-aithris, seinn 's an t-seann nòs,
òrain Gàidhlig is còisirean Gàidhlig, ceòl traidiseanta, co-fharpaisean ionnstramaidean, a' gabhail a-steach fìdheall, a' Phìob Mhòr, clàrsach amsaa.
Bidh co-fharpaisean ann air litreachas, leughadh bàrdachd no a' Bhìobaill cuideachd.
Bidh iomain agus ball-coise ann cuideachd agus bidh prògram eadar dhealaichte ann gach bliadhna, air Iomall a' Mhòid, le ceòl, bùthan-obrach agus òraidean.
Bidh na co-fharpaisean a' tarraing mòran dhaoine chun a' Mhòid. Mar is trice bidh na h-àireamhan gu math àrd, gu h-àraid ann am farpaisean na cloinne.
Leis an t-sianal ùr bidh am Mòd ri fhaicinn air BBC Alba.
Ionadan
Farpaisean móra
* Dràma
* Crùn na Bàrdachd
* Bonn Òir a' Chomuinn Ghaidhealaich
* Farpais an t-Seann Nòis
* Cuach Cuimhneachan Mairead NicDhonnchaidh
* Sgiath MhicShimidh agus Thulaich Bhàrdainn
Faic cuideachd
* Còisirean Gàidhlig
* An Comunn Gàidhealach Ameireaganach
Iomraidhean
Ceanglaichean a-mach
* Am Mòd (Gàidhlig)
* Am Mòd: Ionadan gach bliadhna
Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Gàidhlig
*
|
[Wikipedia:gd] Agnostachd
Tha agnostachd 'na bheachd nach gabh fhiosrachadh a bheil dia ann gus nach eil.
An neo-làthaireachd de "gnosis" no eòlas. An creideamh feallsanta nach eil eòlas de Dhia comasach idir air sgàth de na bacadhan ann-fèin ‘s do-cheannsachail den inntinn daonna. Mar as trice tha e a’ cur an aire a’ bhrìgh de bhith "às aonais eòlas " air rudeigin. A-rèir feadhainn ‘agnostican’, chan eil e ach ag ràdh a tha an eòlas beag 's bacte. Faodaidh bi duine “air nach eil fios " air ge be dia ann no às gun creideamh mu dheidhinn dia agus uime sin na ain-diadhach. Ach, tha cuid eile daoine ann a bhios a’ toirt creideas do dhia ‘do-aithnichte’ agus air an adhbhar sin faodaidh bith, gu cubhaidh , a’ faighinn an t-ainm agnostics cuir orra cuideachd. Seo fear de na adhbharan carson a tha iomadh ain-diadhach a’ seachnadh cur gu feum am facal agnostic a thoir dealbh air am beachd-smaointean. Uaireannan, mura bheir duine tuilleadh mìneachaidhean air am beachdan, misnichidh cur gu feum am facal agnostic a’ troimh chèile.
Chaidh am facal a cruthachadh le T.H. Huxley timcheall air a’ bhliadhna 1870 agus bha e esan a bha, a dh’aindeoin na fìrinn nach robh esan an cruthadair dem bun-bheachd, a ghaisgeach as ainmeile san dàrna leth den linn 19mh.
Daoine Ainmeil
* Somerset Maugham
* Frederick Sanger
* José Luis Rodríguez Zapatero
Roinn-seòrsa:1911 Breatannach
Roinn-seòrsa:Creideamh
|
[Wikipedia:gd] Geòlas
right|200px|thumb|Đavolja Varoš (Bail' an Diabhail) anns an t-Sèirb.
Is e eòlas-talmhainn neo sgoil-chreige an saidheans nàdarra a sgrùdas stuth agus cruth na talmhainn.
Suas dhan 18mh linn, bha feallsanaichean Eòrpach a' creidsinn nach robh an talamh ach mu 7000 bliadhna dh'aois. Is e an sgeul a dh'adhbharaich am beachd sin an sgeul on Bhìobaill gun do chruthaich Dia an talamh ann an seachd latha agus na sgeulachdan as dèidh siud a thaobh na clann de Àdhamh agus Eubha. Oir bha daoine a' creidsinn gur e an dearbh fhìrinn a bha anns a' Bhìoball mun chùise seo.
Chuireadh ceistean doirbhe an aghaidh am feallsanachd seo ro deireadh an 18mh linn.
Àiteachan inntinneach a thaobh geòlas.
* Gleann Bhaltois
* An Gleann Mòr no Gleann na h-Albann
* Hawaii
* Na Himalayan
* Innis Tìle
* Sealainn Nuadh
Creagan
* Clach
* Cailc
* Clach-ghainmhich
* Clach-ghràin
* Criadh
Rudan geòlach
* Beinn-theine
* Crith-thalmhainn
talmhainn
*
|
[Wikipedia:gd] Eòlas-inntinn
thumb|Postar airson Meur na h-Alba de Chomann Saidhgeolais Bhreatainn
‘S e sgrùdadh saidheansail na h-inntinne, na h-eanchainne agus giùlain a th’ anns an eòlas-inntinn (ainmean eile: inntinn-eòlas / saiceolas / saidhgeolas). Tha na cuspairean a’ gabhail a-steach smaoineachadh, lèirsinn, cuimhne, neurò-eòlas, sgilean gluasadach, tòcaidhean, giùlan ainmhidhean, fàsmhorachd phàistean, sòisealta, pearsantachd. Am measg nan dreuchd tha clionaicail, comhairleachadh, spòrs agus slàinte, obair, foghlam, eucoireachd.
Roinn-seòrsa:Eòlas-inntinn
|
[Wikipedia:gd] Comunn Oiseanach Oilthigh Ghlaschu
thumb|Suaicheantas a' Chomuinn
Chaidh Comunn Oiseanach Oilthigh Ghlaschu a stèidheachadh ann an 1831 agus is e an dara comann as sine air a' champus. Bhon a bhith na chomann deasbaid Gàidhlig, tha e air leudachadh gu bhith na bhuidheann a tha a' brosnachadh ùidh ann an Gàidhlig agus cultar nan Ceilteach fad is farsaing ach gu h-àraidh a-measg nan oileanach aig Oilthigh Ghlaschu.
Amasan
* Gus cànan nan Gàidheal a bhrosnachadh air agus taobh a-muigh a champus.
* Gus deasbad air cuspairean ùidheal a chur air bhonn am measg buill a' chomainn.
* Gus ballrachd a' chomainn a tharraing còmhla tro ghnìomhan sòisealta.
* Gus ionnsachadh na Gàidhlig a bhrosnachadh.
Ceanglaichean a-mach
* An Comunn Oiseanach air Facebook
* Sgeul na Gàidhlig aig Oilthigh Ghlaschu: 19mh & 20mh linn: An Comunn Oiseanach
* Sgeul na Gàidhlig aig Oilthigh Ghlaschu: Sreath-dheilbh: Oiseanaich
Roinn-seòrsa:Buidhnean Gàidhlig
|
[Wikipedia:gd] Feallsanachd
‘S e sgrùdadh cheistean bhunasaich a th’ ann am feallsanachd agus tha i a’ cur ceistean mu bheò-bhith, eòlas, luachmhorachd, reusan, inntinn agus cànan. Canar feallsanaiche ri neach a nì feallsanachd.
Feallsanaich Greugach
* Plato
* Thales
* Anaximander
* Pythagoras
* Heraclitus a Ephesus
* Xenophanes
* Parmenides
* Leucippus
* Democritus
* Protagoras
* Empedocles
* Epictetus
Feallsanaich Albannach
* Adam Smith
Feallsanaichean Eile
*Lucrețiu Pătrășcanu
Feallsanaich bhon taobh an ear
* Gautama Buddha --
* Confucius --
* Lao Zi --
* Rhazes --
* Mencius --
* Zhuang Zi --
* Xun Zi --
* Nagarjuna --
* Bodhidharma --
* Shankara --
* Dogen --
* Zhu Xi --
* Feng Youlan --
* Sarvepalli Radhakrishnan
Sgoiltean
*Stòthachd
Roinn-seòrsa:Eòlas
|
[Wikipedia:gd] Diadhaireachd
'S e ionnsachadh creideamh a tha ann an diadhaireachd.
'S e rannsaiche ann an diadhaireachd a tha ann an diadhair, mar eisimpleir Naomh Augustine à Hippo, Thomas Aquinas, Martin Luther, Iain Knox, Ásgeir Ásgeirsson, Jean Calvin, Søren Kierkegaard, Tryggvi Þórhallsson, Dietrich Bonhoeffer, Alasdair Mac an t-Saoir, Leonardo Boff agus Ridseard Holloway.
Roinn-seòrsa:Creideamh
Roinn-seòrsa:Diadhaireachd
|
[Wikipedia:gd] Eaconomaidh
Is e a tha ann an eaconomaidh an iomlanas de cosnadh beòshlainte a tha muinntir ris, agus na daoine fa-leth a' dèanamh malairt le chèile. Chanar "eaconomaidh ionadail" ri leir-suim na gnìomhan a tha muinntir sgìreil a' gabhail fo làimhe, Chanar "eaconomaidh roinneil" ri leir-suim na gnìomhan ann an roinn dhùthaich. Chanar "eaconomaidh nàiseanta" ris an leir-suim de gnìomhan taobh a-steach ranntairean nàiseanta.
Bancaireachd
Is e gnè gnìomhachais a tha a' buntainn ris an treas roinn gnìomhachais (roinn na seirbhis) a tha ann a bancaireachd. Dh'fhàs an bancaireachd a-mach as gnìomhachas de na luchd-iasaid, a leig airgid a mach air iasad, airson airgead-reidh, cho fada air ais ri linne a' Bhìobuill.
* Banca na h-Alba
* Banca Rìoghail na h-Alba
* Banca Dail Chluaidh
Aistean co-cheangailte
* Eaconomaich Ainmeil
* Duais Nobel ann an Eaconomachd
Roinn-seòrsa:Eaconomachd
|
[Wikipedia:gd] Dannsa
thumb|right|Dannsa anns an stoidhle tràidiseanta
Is e a tha ann an dannsa, gluasad an comh-ruith le ceòl. Lorgar dannsa ann am muinntirean tùsanach, mar as trice an co-bhonn le gnàthan-chreideimh. Am measg muinntirean nas leasaichte, nochdaidh dannsaichean ann an co-theacs sòisealta, còmhla ri neo saor bho ghnàthan-chreideimh.
Gun teagamh tha taobh spioradail ri dannsa, ged a bhiodh sin a' nochdadh ann an aoradh do dhiathan pàganach, an comharrachadh co-bhonnan sòisealta treubhach neo an comharrachadh sunnd pearsanta.
Maighstirean-Dannsaidh Ainmeil
* Francis Peacock
* John Reid
* James Scott Skinner
* Nathaniel Gow
Cluicheadairean Dannsa
* Martyn Bennett
* Mata Hari
* Paul Oakenfold
Modhan Dannsa
* Foxtrot
* Funky Chicken
* Dannsa Dùthcha Albanaich
Roinn-seòrsa:Cultar
|
[Wikipedia:gd] Geama
thumb|right|200px|Taibhleas, dealbh às na Meadhan-Aoisean
'S e siostam no structar airson cluiche a tha ann an geama is e an dòchas foirmeil le riaghailtean sgrìobhte, mar eisimpleir tàileisg, no mi-fhoirmeil mar na geamaichean a cluicheas clann san raon-cluiche.
Sgrìobh Wittgenstein air mìneachadh na geamaichean gun do dh'ionnsaich clann na tha am facal 'geama' air tro eisimpleirean.
Geamaichean
* Dàmais
* Pòcair
Iomraidhean
*
|
[Wikipedia:gd] Eadar-lìon
thumb|300px|Dealbh de na slighean aig pàirt dhen eadar-lìon leis an Opte Project
'S e rian de lìonraidhean choimpiutairean air feadh an t-saoghail a tha san eadar-lìon. Tha an lìonra mòr seo a' gabhail a-steach na milleanan de lìonraidhean prìobhaideach, poblach, malairteach, acadamaigeach no feadhainn stàite.
Bidh daoine a' cleachdadh brabhsairean-lìn gus am fiosrachadh a tha air an lìon a bhrabhsadh mar is trice, a' cleachdadh rudan mar sgrìobhainnean hypertext le ceanglaichean eatarra.
Às dèidh 1995, dh'fhàs àireamh chleachdaichean an eadar-lìon a cheud uiread. San latha an-diugh, tha aon tritheamh àireimh-sluaigh na saoghal nan cleachdaichean an eadar-lìon.
Faic cuideachd
* CSS
Eachdraidh an Eadarlìn
* Tobar an Dualchais: Coinneach MacÌomhair a’ bruidhinn ri Dòmhnall Uilleam Stiùbhairt ann an 1995 mun rud ùr WWW
* WebArchive: Làrach-lìn SMO thar nam bliadhnaichean (Bha ceangal buan aig SMO ris an Eadarlìon bho 1993-12 agus frithealaiche WWW bho 1994-08)
* Dàna: Linn ùr don Eadar-lìon: HTML5 (2014) agus Speuclairean Ghoogle (2014)
Ceanglaichean dhan taobh a-muigh
* Fiosrachadh mun Ghàidhlig, ge b' e àite anns a bheil e air an eadar-lìon
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Teicneòlas
Roinn-seòrsa:Coimpiutaireachd
|
[Wikipedia:gd] Turasachd
thumb|Bùth airson luchd-turais ann an Dùn Èideann
'S e còmhdhail le toil agus an gnìomhachas chòmhdhail le toil a tha ann an turasachd.
'S urrainn do turasachd a bhith cudromach ann an àitichean radharcach, mar eisimpleir a' Ghàidhealtachd agus na h-eileanan. Tha brosnachadh turasachd ann an Alba an urra ri VisitScotland, am Buidheann Phoblach Neo-Roinneil a bha na Bhòrd Turasachd na h-Alba.
Ceanglaichean a-mach
* http://www.ceangalg.net/ceangalg-gaidhlig/ceangal-turasachd/?lang=gd. Air a tharraing 11 an Cèitean 2016.
Iomraidhean
Roinn-seòrsa:Giùlan
Roinn-seòrsa:Turasachd
|
[Wikipedia:gd] Ealain nan Ceilteach Pàganach
thumb|Pìos ealain à 480 BC, a chaidh a lorg ann an Vix, an Fhraing
Ealain nan Ceilteach Pàganach
Tha ìomhaighean bheathaichean sònraichte rim faicinn anns na làmh-sgrìobhainnean Ceilteach-Eileanach de na 7mh agus 8mh linntean. An toiseach ann an Leabhar Darú, thàinig eileamaidean còmhla bho thrì tùsan: ealain nan Ceilteach pàganach, ealain nan Lochlannach/Gearmailteach, agus ealain bho sgìre na Mara Meadhanach: Byzantium nan Greugach agus an Ròimh. Ann an Leabhar Cheanannais agus ann an Soisgeulan Lindisfarne chaidh an cothlamadh a leasachadh gu iomlanachd.
Tha e iomchaidh coimhead air eisimpleirean ealain bho na tùsan a lean dhan chothlamadh, agus air na h-eileamaidean mar a nochd iad anns na làmh-sgrìobhainnean.
Hallstatt agus La Tène anns an Roinn-Eòrpa
Thàinig na Ceiltich bho mheadhan agus bho thaobh an ear na Roinn Eòrpa, agus ghiùlain iad comharraidhean bhon àirde an ear a dh'ionnsaigh na h-àirde an iar. Dh'èirich cultar nan Ceilteach ri taobh cultar nan Illyrian. Bha an dà chultar ceangailte aig àm Hallstatt a thaobh dòighean cleachdadh iarainn agus umha. Nochd sìobhaltas Ceilteach La Tène mun chòigeamh linn R.C. bho fhreumhan cultar Hallstatt.
Sgaoil sìobhaltas La Tène bho sgìre bhreith stoidhle ealaine La Tène. Bha treubhan Ceilteach pàganach ag imrich air feadh na Roinn Eòrpa iomadh uair fad nan linn R.C.
Siubhal
A bharrachd air siubhal air talamh ann an carbadan agus air eich, bhiodh na Ceiltich phàganach a' siubhal air sàl agus uisge. Bha an fheadhainn a bha air iomall a' chuain agus an fheadhainn a bha a' fuireach air bruthaich nan aibhnichean math air eathraichean a thogail. Shiubhail iad air na h-aibhnichean mòra anns an Roinn Eòrpa agus cuideachd air a' mhuir.
Fada ro linn na Crìosdaidheachd, bha na Ceiltich a' malairt ri daoine ann an sgìre na Mara Meadhanach, ris na Greugaich agus ris na Etruscanaich. Gu h-àraidh, bha iad a' malairt ri baile Massalia, air Inbhear na Rhône, tìreachas Greugach a chaidh a stèidheachadh mu 600 R.C. le Phocaeans bho Aisia Bheag, rud a cheangail Massalia ri sgìre mhalairt gu math farsaing.
Gu cunbhalach, ghabh na Ceiltich ri dòighean obrachaidh ùra ann an umha, òr, airgead, agus iarann, agus chleachd na Ceiltich iad còmhla ri dòighean obair-chiùird a bha aca mu thràth.
Mar thoradh air malairt, nochd cumaidhean agus ìomhaighean ann an ealain nan Ceilteach a thàinig bho àiteachan fad air falbh, mar Inbhear na Danube, na Monaidhean Charpathia, Thrace air a' Cheann-tìre Balkan, Anatolia, Beanntan Cabhcas, Àirdean Meadhanach na Ruis, agus Steipichean Meadhan na h-Àisia. Ghabh na Ceiltich ri ìomhaighean agus ornaidean a bha cumanta am measg nan slògh coigreach agus chleachd iad iad anns an dòigh aca fhèin.
Eoin is Beathaichean
thumb|Cù Wallertheim, à linn chultar La-Tène
Cho tràth ri linn chultar Hallstatt, bha iomadh ìomhaigh eòin agus beathaich ann an ealain nan Ceilteach. Cha b' e comharradh coimheach a bha sin idir: bha eòin agus beathaichean cudthromach ann an creideamh nan Ceilteach pàganach.
Is ann air sàilleabh 's gun robh na Ceiltich a' gluasad air feadh Mòr-thìr na Roinn Eòrpa gu bheil a' chuid as motha den stuth a dh'fhàg iad 's a chaidh a lorg caran beag. Dh'fhàg iad rudan a ghabhadh a ghiùlan gu furasta, mar seudraidh, acfhainn carbaid, armachd agus acfhainn airson eich. 'S ann bho uaighean a thàinig cuid mhòr de na nithean seo.
Gabhaidh cumadh ealain Etruria no ealain na Grèige clasaigich fhaicinn anns a' chlagan-fìona Cheilteach bho linn La Tène a chaidh a lorg ann am Basse-Yutz, Moselle. Tha bonn a' chlagan Etruriach agus tha bàrr a' chlagan Ceilteach. Tha beathaichean agus eun La Tène air bàrr a' chlagan.
Ealain nan Ceilteach Eileanach ro linn Crìosdaidheachd
Dìreach mar a bha structar sòisealta nan Ceilteach anns an Roinn Eòrpa, bha dòigh-beatha an t-sluaigh ann an Èirinn agus ann an Alba stèidhichte air structar sòisealta treubha. Ro linn na Crìosdaidheachd, bhiodh luchd-ealain a' dèanamh an cuid obrach airson uaislean mar rìghrean, ridirean agus ghaisgich.
Bhiodh uaislean na dùthcha ag iarraidh obair ealain mar seudraidh agus armachd. Cha robh togalaichean sòghail cudthromach dhaibh.
Chaidh ceanglaichean cultarach agus poileataigeach a stèidheachadh eadar na h-Eileanan Breatannach agus an Roinn Eòrpa aig an àm a bha na Ròmanaich ann an Sasainn. B' ann an sin a nochd an creideamh Crìosdaidh airson a' chiad uair. Ach cha tug na Ròmanaich buaidh mhòr air cultar na h-Èireann neo na h-Alba.
Anns an roinn mu dheireadh de stoidhle La Tène Eòrpach, bha cumaidhean lùbte agus cuairteagan a' faighinn prìomh àite anns an ealain. Gidheadh, anns an Roinn Eòrpa, fo bhuaidh cultar nan Ròmanach, chaidh ealain na roinne mu dheireadh de linn La Tène a chrìonadh gu stoidhle nach robh idir cho beòthail 's a bha e aig an toiseach.
'S ann an Èirinn agus ann an Alba a chaidh feadhainn de na h-eisimpleirean as fheàrr den roinn mu dheireadh de chultar La Tène a chruthachadh. Mhair sàr-ealain La Tène sna àiteachan sin gu ruig an àm nuair a ràinig an creideamh Crìosdail.
Chì sinn tè de na h-eisimpleirean as fheàrr de La Tène Eileanach anns a' chlogaid umha airson capaill a chaidh a lorg ann an Torrs, Siorrachd Cille Chuithbeirt, Alba. Tha ceann eòin air ceann-deiridh an dàrna adhairc.
Co-dhùnadh
Is urrainn dhuinn faicinn gun robh na Ceiltich, feadh nan linntean, gu tric a' gabhail ìomhaigh neo eileamaid ealain a bha aig sluagh eile, agus ga chleachdadh ann an dòigh eadar-dhealaichte. Gu h-àbhaisteach, bhiodh iad ag atharrachadh an rud a fhuair iad agus ga dhèanamh nas sìmplidh. Bha ealain nan Ceilteach stèidhichte air eileamaidean teibidh (eas-cruthach) gu ìre mhòr: cha robh i riamh stèidhichte air fìorachas (rèalachas).
Bha òrdugh an luchd-ealain Cheiltich stèidhichte air cumaidhean lùbte agus snìomhach gu ìre mhòr. Bha ceàrdan-umha a' cleachdadh phàtranan lùbte neo ceart-cheàrnach air seudraidh agus armachd. Bhiodh iad ag atharrachadh ìomhaighean eòin agus beathaich agus a' dèanamh chumaidhean lùbte nach robh idir nan leth-bhreac de na tha sinn a' faicinn ann an nàdar.
Gabhaidh seo fhaicinn anns an ealain Cheiltich, agus gu h-àraidh anns an ealain Cheiltich anns na h-Eileanan Breatannach, gun robh an aon rud a' tachairt gu cunbhalach. Bhiodh na ceàrdan-umha agus ceàrdan-airgid ag atharrachadh nì air an robh cumadh lùbte bho chruth sìmplidh neo-sgeadaichte gu nì air an robh cinn beathaich no cinn eòin.
An Cathach
Leabhar Darú
Soisgeulan Lindisfarne
Leabhar Cheanannais
Ceanglaichean a-mach
Roinn-seòrsa:Creideamh
Roinn-seòrsa:Pàganachd
Roinn-seòrsa:Ceiltich
Roinn-seòrsa:Ealain
|
[Wikipedia:gd] Teicneòlas
thumb|Speuradair
Is e a tha ann an teicneòlas an àlach de sgilean agus fiosrachadh a tha sònraichte ri cruthachadh goireasan de gach seòrsa.
Aithnichear anns an latha an diugh trì inbhe de teicneòlas: Teicneòlasan Ìosail, Teicneòlasan Meadhanach agus Ard Teicneòlasan.
Mar sin tha teicneòlas (ged nach eil e ach aig ìre ìosal) an dèanamh bogha agus saighead le ceann cloiche. Feumaidh muinntir a' chiad dhomhainn a bhi faiceallach co-dhiù nuair a bhios iad a' measadh teicneòlasan simplidh - oir ged nach eil na teicneòlasan fa-leth seo stèidhichte air saidheans mar a bhiodh sinn ga tuigsinn, tha eòlas agus sàr-sgilean aig tùsanach air bith a tha comasach a dhèanamh faobhar-ghearraidh a spealg cloiche.
Thoisich sàr-eòlaich a dh'aithnich seo rè na beagan bliadhnaichean a chaidh, bu sònraichte an Canada, far a bheil 's an latha an diugh colaiste neo dha a' tairgse cùrsaichean an "teicneòlasan tùsanaich" air toiseach a dh'aithneach.
Tuigear, bho na facail as àirde, gu bheil roinn de teicneòlas sònraichte ri gach roinn gnìomhachais. Nas àirde a bhios inbhe de teicneòlais, nas eagnaidh a bhios na rudan dèanta leis na teicneòlaich.
Tha obraichean (neo innealan) mar "rathad-iarainn" nam deagh eisimpleir den dòigh a tha teicneòlas fa-leth sònraichte ri gach seòrsa muileann, agus tha diofar seòrsaichean rathad-iarrainn a' crochadh air teicneòlasan aig ireaibh eadar-dhealaichte. Anns an 17mh Linn, cha deach cleachdadh air gadaibh iarrainn ach air maidibh fiodha.
Glèidhear na carbadan air na gadaibh leis na slisean agus sin a h-aon prionnsabal a tha cleachdta 'san lath an diugh ged is a tha "An teicneòlas air gluasad ar adhart gus an aite cuibhlean fiodh a ruithe aig 2mph air gadaibh fiodh, chì sinn trèanaichean sar-luatha le cuibhlean stàilinn a ruith aig 300 mìle san ur air gadaibh stàilinn.
*
|
[Wikipedia:gd] Glaschu
'S e am baile as motha ann an Alba a th' ann an Glaschu [IPA: ˈɡ̊ɫ̪as̪əxu] (Beurla: Glasgow, a' Bheurla Ghallta: Glesgie no Glesca) ged as e Dùn Èideann prìomh-bhaile na dùthcha.
'S e fear de na 32 ùghdarrasan ionadail ann an Alba a tha ann. Tha freumhan an ainm stèidhichte air glas + cu, a' ciallachadh "sloc glas/gorm" anns a' Bhriothannais. Tha e suidhichte ann an taobh an iar na h-Alba air Abhainn Chluaidh ann an Srath Chluaidh. Chaidh a stèidheachadh anns an 6mh linn leis an Naomh Mungan (ris an canar Ceanntighearna neo Kentigern cuideachd) air an àite far a bheil a' chathair-eaglais (a thòisich air a togail anns an 12na linn) an-diugh.
Tha an dàrna oilthigh as sine ann an Alba anns a' bhaile (bho 1451, an ceathramh as sine anns a' Bhreatainn). Le còmhdhail tombaca, gàrraidhean-iarainn agus gnìomhachas eile, bha An Dàrna Cathair san Ìompaireachd ("The Second City of the Empire") air Glaschu aig deireadh 19mh linn. Chaidh gnìomhachas trom anns a' bhaile a chrìonadh gu mòr aig deireadh an fhicheadamh linn, ach dh'èirich leas-gnìomhachas, m.e. roinn ionmhasail, turasachd agus coimpiutaireachd, agus lorg rannsachadh ann an 2005 gun robh làn-thoradh dùthchail gach pearsa nas motha anns an Rìoghachd Aonaichte dìreach ann an Lunnainn agus Dùn Èideann. Chaidh an STUC a stèidheachadh an seo ann an 1897.
Ceàrnan
thumb|300px|left|Uàrdan Ghlaschu. 1. Linn 2. Newlands/Auldburn 3. Greater Pollok 4. Craigton 5. Govan 6. Pollokshields 7. Langside 8. Southside Central 9. Calton 10. Anderston/City 11. Hillhead 12. Partaig an Iar 13. Garscadden/Scotstounhill 14. Drumchapel/Anniesland 15. Maryhill/Kelvin 16. Canal 17. Springburn 18. East Centre 19. Shettleston 20. Baillieston 21. North East
Ged a bha caochladh thuineachaidhean airson nam mìltean de bhliadhnaichean far a bheil Glaschu na laighe aig an àm a tha an làthair, chaidh a' bhaile fhèin a stèidheachadh le Naomh Mungo timcheall eaglais far a bheil an Cathair-eaglais Ghlaschu an-diugh. Rè nan linntean, sgaoil am baile gu mòr anns gach àird, thar Abhainn Chluaidh mar an ceudna, agus thionndaich iomadh clachan is baile eile gu pàirt den chathair. Tha e a-nis ann an crìch ri Rinn Friù agus Bruach Chluaidh gu taobh an iar. Chaidh Comhairle Baile Ghlaschu a chuir air bonn ann an 1996 agus tha 21 uàrdan fon smachd aice a-nis.
Meadhan na Cathrach
Tha Meadhan na Cathrach air a chuairteachadh le Abhainn Chluaidh air a thaobh a deas, leis an t-Sràid Àird is Margadh an t-Salainn air a thaobh an ear, agus air a thaobhan a tuath is an iar leis a' mhòr-rathad M8 a chaidh a thogail eadar 1968 agus 1972. Tha iomadh àite agus togalach cudromach suidhichte ann am meadhan na cathrach, m.e.:
* Ceàrnag Sheòrais le Seòmraichean na Cathrach ("City Chambers" sa Bheurla), far a bhios Comhairle Baile Ghlaschu a' coinneachadh;
* stèidheachaidhean foghlaim mar Oilthigh Srath Chluaidh no Conservatoire Rìoghail na h-Alba;
* an dà stèisean rèile as motha ann an Glaschu (Glaschu Mheadhain is Glaschu Sràid na Banrighinn);
* an togalach agus an taigh-còmhnaidh as sine anns a' chathair aig ceann na Sràide Àirde, fa leth Cathair-eaglais Ghlaschu agus "Provand's Lordship";
* làthairean cultarach mar Thaigh-cluiche Rìoghail, Talla Consairt Rìoghail Ghlaschu no Gailearaidh Ealain Ùr-nòsach
* àrainnean bhùthan mar Shràid Bhochanan, Sauchiehall Street no Ionad Naomh Enoch.
Ceann an Iar
Tha Ceann an Iar air a' cheàrn dìreach ri taobh Meadhan na Cathrach, ged a tha farsaingeachd na h-abairte a' fàs. Tha Abhainn Cheilbhinn a' ruith tron cheàrn ro a comar le Abhainn Chluaidh. Am measg nan àiteachan cudromach ann tha Oilthigh Ghlaschu, Pàirc Kelvingrove (anns a bheil Gailearaidh Ealain is Taigh-tasgaidh Kelvingrove), taigh-tasgaidh còmhdhail ann an Taigh-tasgaidh Taobh na h-Aibhne agus Gàrradh Lusan Ghlaschu. 'S ann ann an Ceann an Iar a tha Partaig, a' phàirt Ghlaschu as motha a tha co-cheangailte ris a' Ghàidhlig agus na Gàidheil, le buidhnean mar Comhairle nan Leabhraichean.
Ceann an Ear
Tha Ceann an Ear Ghlaschu a' sìneadh bho Mheadhan na Cathrach gu siorrachdan Lannraig a Tuath is Lannraig a Deas. Dlùth ri Cathair-eaglais Ghlaschu tha cladh air a bheil Cladh Mór Ghlaschu; beagan a deas air tha pàirc Lèanag Ghlaschu leis taigh-tasgaidh Lùchairt a' Phobaill. Tha taigh-grùide Wellpark Brewery far a bheil Tennent's Lager air a dhèanamh, margaid ainmeil Barrowland agus ionad-cluiche ball-coise aig C.B. Celtic (Celtic Park) ann cuideachd. Ge-tà, 's e sònaichean taigheadais mar Charntyne agus Easterhouse a tha a' cruthachadh pàirt as motha dhen cheàrn.
Taobh a Deas
Thathar Taobh a Deas air a' phàirt de Ghlaschu a tha deas air Abhainn Chluaidh. Ged as e gu mòr ceàrn còmhnaidheach a tha innte, tha caochladh fheartan ainmeil ann, m.e. na prìomh-àrosan aig a' BhBC Scotland agus an STV, lann-cluiche buill-choise nàiseanta Pàirc Hampden no grunn phàircean, agus ionad-cluiche ball-coise aig C.B. Rangers Lann-cluich Ibrox (Ibrox Stadium) ann cuideachd. Nam measg Pàirc Dùthcha Pollok, an tè as motha ann an Glaschu anns a tha an cruinneachadh ealain cliùiteach Cruinneachadh Bhurreill. Tha mòran iomall-bhailtean agus bailtean-eisimeil aig Glaschu anns na siorrachdan an cois a' bhaile, m.e. An Ruadh-Ghleann agus Camas Long ann an Siorrachd Lannraig a Deas no Giofnag ann an Siorrachd Rinn Friù an Ear. Tha Gort a' Bhaile ann cuideachd.
Glaschu a Tuath
Tha Glaschu a Tuath a' sgaoileadh gu Bruach Chluaidh ann an Siorrachd Dhùn Bhreatainn an Iar agus Cille Phàdraig Ùr, Muileann-Ghaidh agus Drochaid an Easbaig ann an Siorrachd Dhùn Bhreatainn an Ear. Lorgar ann an dà chuid ceàrnan nas beartaiche mar Thaobh Cheilbhin a Tuath ann an Cnoc Mhoire, ceàrnan ath-ghinte mar Ruchill agus ceàrnan nas bochda mar Phàirc Phosail no Sighthill far a bheil as àirde àireamh nan comraichean. Tha Rathad-Uisge Fhoirthe is Chluaidh a' ruith troimhe: canàl a bha glè chudromach airson eaconomaidh a' bhaile anns an 19mh linn, mar a bha factaraidh airson pùdair gealachaidh Naomh Rollox ann an Allt an Fhuarain, aig aon àm factaraidh ceimigeach nas motha anns an t-saoghal.
Sluagh-thomhas
Tha Glaschu na cathair le àireamh-shluaigh as motha ann an Alba airson na linntean. Eadar na 1920an is na 1960an bha barrachd air aon mhillean duine a' fuireach anns a' chathair, leis an àireamh a bu mhotha air a' chlàradh ann an 1931, nuair a ràinig e 1,088,000.
A rèir a' chunntais-shluaigh 2011, bha 593,200 duine a' fuireach ann. Mar an ceudna, bha dùbhlachd sluaigh na bu mhotha ann an Glaschu na ann an comhairle ionadail eile sam bith anns an dùthaich, .i. 3,395 duine airson cilemeatair ceàrnagach (no 1,311 duine airson mìle ceàrnagach). Cuideachd, tha dòchas-beatha as lugha anns an Rìoghachd Aonaichte ann an Glaschu: ann an 2011, b' e sin 71 bliadhna airson fireannaich agus 78 airson boireannaich (bha na cuibheasan 75 agus 80 airson Alba air fad).
Leis an in-imrich eachdraidheil bhon Ghàidhealtachd is na h-Eileanan do Ghlaschu, tha coimhearsnachd gu dàimheach mòr den luchd-labhairt na Gàidhlig ann. Gu ruige 7/4/2013, chan deach toradh a' chunntais-shluaigh 2011 fhoillseachadh, ach aig àm a' chunntais-shluaigh 2001, bha 0.94%, .i. beagan nas lugha na 6,000 duine, ga bruidhinn ann.
Giùlan
Rathad-iarainn
thumb|right|Sràid na Banrighinn
Tha siostam mòr giùlan ann an Glaschu. Tha Stèisean-rèile Meadhan Ghlaschu agus Sràid na Banrighinn nam prìomh stèisean-rèile ann an Glaschu. Tha seirbheisean ann bho Chentral Station gu Alba a Deas, Glaschu a Deas agus Sasainn agus seirbheisean bho Sràid na Banrighinn gu Alba a Tuath agus Dùn Èideann.
Fo-rèile
Dh'fhoillsich rèile fon talamh Ghlaschu no Glasgow Subway air 14 Dùbhlachd 1896 mar an treas siostam fo-rèile anns an t-saoghal (as dèidh fo-rèilean Lunnainn agus Budapest). Chaidh a dealanachadh ann an 1937, ach cha do dh'atharraich cùrsa na dà loidhne aice. Tha an "Cearcall a-muigh" a' ruith gu deiseil agus an "Cearcall a-staigh" gu tuathail. 'S iad na stèiseanan (a' leantainn a' Chearcall a-muigh): Pàrtaig – Kelvinhall – Ceann a' Chnuic – Kelvinbridge – St George's Cross – Cowcaddens – Buchanan Street – St Enoch – (fon Abhainn Chluaidh) – Bridge Street – West Street – Shields Road – Pàirc a' Choinein – Cessnock – Ibrox – Baile a' Ghobhainn – (fon Abhainn Chluaidh) – Pàrtaig. 'S e Strathclyde Partnership for Transport (SPT) a tha ag obrachadh na rèile.
Rathaidean
Tha an rathad as trainge ann an Alba, am M8 (o Langbank gu Dùn Èideann) a' ruith tron bhaile, is pàirt dhith na tè de na crìochan Meadhan na Cathrach. Tha rathaidean mòra eile a' sgaoileadh a-mach às-san anns a' chathair: an A82 (air a tha "Rathad Mòr an Iar" cuideachd) taobh Earra-Ghàidheal agus na Gàidhealtachd gu ruige Inbhir Nis, am M80 gu Sruighlea, am M77 gu Cille Mheàrnaig, agus am M74/A74(M) gu Greatna.
Busaichean
thumb|right|Aiseag Rinn Friù
'S e Stèisean Bhusaichean Bochanan am prìomh stèisean bhusaichean anns a' chathair. Tha e stèidhichte ann am meadhan na cathrach, beagan an taobh a tuath air stèisean-rèile Sràid na Banrighinn. 'S e an SPT a tha ag obrachadh an stèisein, ach tha seirbheisean nam busaichean fhèin ag obrachadh le First, McGill's, Stagecoach agus Glasgow Citybus.
Puirt-adhair
Tha trì puirt-adhair faisg air Glaschu: Port-adhair Eadar-nàiseanta Ghlaschu (còd GLA) eadar Glaschu, Pàislig agus Rinn Friù, an dàrna port-adhair as motha ann an Alba (an dèidh Port-adhair Dhùn Èideann); Port-adhair Ghlaschu Phreastabhaig (PIK) aig Preastabhaig (an taobh a tuath air Inbhir Àir); agus Port-adhair Dhùn Èideann (EDI) fhèin.
Aiseagan
Bha iomadh aiseig anns a' bhaile, ach chan eil ach am fear bhon Eochair gu Rinn Friù ag obair tuilleadh.
Foghlam
thumb|right|Sgoil Ghàidhlig Ghlaschu
Tha trì oilthighean ann an Glaschu:
* Oilthigh Ghlaschu, stèidhichte ann an 1451; an dàrna oilthigh as sine ann an Alba;
* Oilthigh Srath Chluaidh, stèidhichte ann an 1796 mar "Andersonian Institute";
* Oilthigh Chailleannach Ghlaschu, stèidhichte ann an 1993 mar choimeasgadh de Ghlasgow Polytechnic agus Colaisde na Banrighinn.
A bharrachd air sin tha Oilthigh na h-Alba an Iar ann am Pàislig, dìreach 7 mìle bho mheadhan Ghlaschu. Cuideachd, tha seachd colaisdean fhoghlaim adhartaich anns a' bhaile: Colaisde Fhearann Anna, Colaisde Chair Dhòmhnaill, Colaisde Bhaile Ghlaschu, Colaisde Stow (a tha a' tairgsinn cùrsaichean Ghàidhlig), Colaisde Ghlaschu a Tuath, Colaisde John Wheatley agus Colaisde a' Thaobh Fhada. Mar sin, tha 168,000 oileanach anns a bhaile, àireamh as motha ann an Alba.[fianais a dhìth]
Tha 29 àrd-sgoiltean, 149 bun-sgoiltean agus trì sgoiltean àraidh ann an Glaschu, nam measg Sgoil Ghàidhlig Ghlaschu, bun-sgoil is àrd-sgoil a' lìbhrigeadh Foghlam tro Mheadhan na Gàidhlig as motha ann an Alba.
Na meadhanan
right|thumb|Ionad a' BhBC aig Pacific Quay
Tha Glaschu na dhachaigh airson mòran mheadhanan a tha ann an Alba, nam measg na stèiseanan telebhisein BBC Scotland, BBC Alba agus STV. Am measg nam pàipearan a tha air am foillseachadh an seo tha The Herald, an Daily Record agus na h-Evening Times. A thuilleadh air seanailean an rèidio aig a' BhBC, tha iomadh rèidio ionadail a' craoladh anns a' chathair, m.e. Celtic Music Radio (1530 kHz, air loidhne), Capital Scotland (105.7 & 106.1 MHz, air loidhne), Clyde 1 (97.0, 102.3, 102.5 and 103.3 MHz, air loidhne), Clyde 2 (1152 kHz, air loidhne), 105.2 Smooth Radio, Real Radio agus 96.3 Real Radio XS.
A' Ghàidhlig ann an Glaschu
Chaidh am Mòd Nàiseanta a chumail ann an Glaschu anns na bliadhnaichean 1895, 1901, 1907, 1911, 1921, 1933, 1938, 1948, 1958, 1067, 1988, 1990 (Baile Ghobhainn) agus 2019.
Tha làrach-lìn fa leth ag innse Sgeul na Gàidhlig aig Oilthigh Ghlaschu.
Thòisich Comunn Sgitheanach Ghlaschu ann an 1865 agus tha e a’ dol fhathast.
Tha Comhairle Baile Ghlaschu air bileag a dheasachadh le fiosrachadh air clasaichean Gàidhlig sa bhaile.
Daoine ainmeil
* Thomas Graham (1805–1869), ceimigear.
* Sir William Ramsay (1852–1916), ceimigear.
* Charles Rennie Mackintosh (1868-1928), neach-ealain.
* Lord Alexander R. Todd (1907–1997), ceimigear.
* Edwin Morgan (1920–2010), bàrd.
* Jimmy Reid (1932–2010), ball aonaidhean-ciùird.
* Stuart Christie (1946), sgrìobhadair.
* Donovan (r. 1947), ceòladair.
* Annabel Goldie (r. 1950), tè-phoileataigs.
* Rosanna Choineagan (r. 1951), tè-phoileataigs.
* Brus Crawford (r. 1955), fear-poileataigs.
* Linda Fabiani (r. 1956), tè-phoileataigs.
* Fearghus Ewing (r. 1957), fear-poileataigs.
* Criosaidh Dick (r. 1934), bana-sgrìobhadair Gàidhlig.
Bailtean co-cheangailte
* 22px Barcelona (An Spàinn)
* 22px Bethlehem (Palastain, o 2007)
* 22px Dalian (Sìona, o 1997)
* 22px La Habana (Cùba, o 2002)
* 22px Lahore (Pagastàn, o 2006)
* 22px Marseille (An Fhraing, o 2006)
* Nürnberg (A' Ghearmailt, o 1985)
* 22px Rostov-na-Donu (An Ruis, 1986)
* 22px Torino (An Eadailt, 2003)
Iomraidhean
Ceanglaichean a-mach
* Glaschu.net
* Làrach-lìn Comhairle Cathair Ghlaschu
* Mapa Meadhan Ghlaschu
* Buidhnean agus ionadan Gàidhlig
** Comann Gàidhlig Ghlaschu
** An Lòchran
* Eachdraidh - rothaidean beag iarainn agus taisbeanaidhean
** Rathad-iarainn Pàirc Bhaile Ùistein - mu Thaisbeanadh na h-Ìmpireachd ann am Pàirc Bhaile Ùistein ann an 1938
** Rathad-iarainn beag Pàirc Kelvingrove
* BBC Naidheachdan 2016-01-27: Crìochan gan cur air sgoiltean Gàidhlig (barrachd iarrtais bho phàrantan na a tha de dh’àitean sna sgoiltean Gàidhlig)
* BBC Naidheachdan 2016-05-04: Comhairle Ghlaschu “ceàrr” (mu sgoiltean Gàidhlig)
* BBC Naidheachdan 2016-05-05: Sgrùdadh iarraidh air foghlam Gàidhlig Ghlaschu (aithris bhideo 3:13)
* BBC Naidheachdan 2016-11-23: Rabhadh mun Ghàidhlig an Glaschu (cion àitichean ann am FTMG)
* BBC Naidheachdan 2017-02-07: Gach leanabh a dh'iarr àite ann am foghlam Gàidhlig am bliadhna air fhaighinn (aithris-bhideo 2:40)
* BBC Naidheachdan 2021-02-08: Briseadh dùil mu fhoghlam Gàidhlig an Glaschu (aithris-bhideo 2:11)
* BBC Naidheachdan 2021-04-23: Iomagain mun Ghàidhlig an Glaschu
* BBC Naidheachdan 2021-06-02: Làrach ùr ga sireadh 'son Bun-sgoil Ghàidhlig Ghlaschu
* BBC Naidheachdan 2021-06-02: Plana ga iarraidh airson foghlam Gàidhlig an Glaschu (aithris-bhideo 2:52)
Roinn-seòrsa:Glaschu
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
|
[Wikipedia:gd] Cù-Chulainn
250px|right|thumb|Cù-Chulainn
'S e gaisgeach mòr ceilteach a bh' ann an Cù-Chulainn, a shabhail Uladh aig àm an Tàin Bò Chuailgne. Bha neart mòr aige air sgàth 's gun robh Lugh na athair. Chuir e seachad ùine anns an Eilean Sgitheanach ag ionnsachadh sgilean cogaidh fo Sgathach. Bha e pòsta ri Eimhir ach dh'fhalbh e iomadach bhoireannaich.
Ainmeachadh Chù-Chulainn
Thug Culann, àrd-ghobha Uladh, cuireadh dhan Rìgh Conchobair agus uaislean gu cuirm. Air latha na cuirme bha an rìgh agus uaislean a' coimhead air balaich ag iomain air an fhaiche air beulaibh na lùchairt.
Chunnaic iad rud a chuir iongnadh orra. Bha aon bhalach beag ag iomain an aghaidh ceud gu leth balach eile agus bha am balach beag a' dèanamh a' chùis orra a h-uile turas. Dh'fhaighnich an rìgh cò am balach beag a bh' ann agus chaidh innse dha gur e Setanta, Mac Sualtaim, mac a pheathar a bh' ann.
Chuir an rìgh ga iarraidh agus dh'iarr e air a thighinn chun na cuirme gu taigh Chulainn. Thuirt Setanta gun deigheadh e ann ach nach robh na balaich eile air gu leòr iomain a chluich fhathast agus gun leanadh e iad.
Dh'fhalbh Conchobar agus na h-uaislean eile agus ràinig iad dùn Chulainn aig beul an fheasgair. An uair a bha iad gu lèir nan suidhe, dh'fhaighnich Culann an robh duine eile ri thighinn agus thuirt Conchobar nach robh. Bha e air dìochuimhneachadh mu Setanta. Dhùin Culann na dorsan agus chuir e an cù mòr aige a-mach airson an dùn a dhìon.
An uair a bha iad deiseil de iomain, dh'fhàg Setanta na balaich eile agus chaidh e gu taigh Chulainn. Bha e a' ruith agus e a' tilgeil a chamain umha agus a chnag airgid roimhe. Bhuaileadh e am ball leis a' chaman agus bheireadh e air a' chaman a-rithist mus tuiteadh e chun na talmhainn.
Chunnaic an cù e a' tighinn agus rinn e fuaim eagalach. Ruith e gu Setanta agus a bheul fosgailte 's e deiseil airson a reubadh às a chèile. Rug am balach air a' bhall airgid agus thilg e air a' chù e. Chaidh am ball a-steach a bheul a' choin agus a-mach air a chùl, a' toirt mionach a' choin leis, agus thuit e marbh.
Chuala iad am fuaim anns an dùn agus thuirt Culann, "Tha cuideigin na phìosan beaga aig a' chù. Ruith iad a-mach agus bha am balach beag an sin agus an cù marbh ri thaobh.
"Cò thu?" dh'fhaighnich Cullan.
"Is mise Setanta, mac Sualtaim," ars am balach.
"Fàilte ort air sgàth d' athar 's do mhàthar ach chan ann air do sgàth fhèin," fhreagair Culann. "Dè nì mi a-nis agus an cù a bha a' dìon a h-uile càil a th' agam marbh?"
"Ma tha cuilean ann an Èirinn dhen aon ghnè ris a' chù sin, fuirichidh mise a' dìon do dhùin agus a h-uile càil eile a th' agad gus am fàs an cuilean mòr. Gabhaidh mise àite a' choin mhairbh."
"Tha sin math," arsa na daoine, "agus is e Cù-Chulainn a bhios againn ort."
Agus sin mar a fhuair Cù-Chulainn an t-ainm.
Roinn-seòrsa:Èirinn
Roinn-seòrsa:Litreachas
Roinn-seòrsa:An t-Eilean Sgitheanach
|
End of preview. Expand
in Data Studio
No dataset card yet
- Downloads last month
- 6