The full dataset viewer is not available (click to read why). Only showing a preview of the rows.
Error code: DatasetGenerationCastError
Exception: DatasetGenerationCastError
Message: An error occurred while generating the dataset
All the data files must have the same columns, but at some point there are 8 new columns ({'adapted_type', 'enhanced_prompt', 'adapted_correct', 'enhanced_completion', 'social_relationship', 'original_type', 'expected_type', 'original_correct'})
This happened while the csv dataset builder was generating data using
hf://datasets/Kppwdfgu1/ype/yoruba_pronoun_benchmark_clean.csv (at revision 41c5709480339bb5838f81ebbe140490d57a1952), ['hf://datasets/Kppwdfgu1/ype@41c5709480339bb5838f81ebbe140490d57a1952/Yoruba_5000_AdaptLab_READY.csv', 'hf://datasets/Kppwdfgu1/ype@41c5709480339bb5838f81ebbe140490d57a1952/yoruba_pronoun_benchmark_clean.csv', 'hf://datasets/Kppwdfgu1/ype@41c5709480339bb5838f81ebbe140490d57a1952/yoruba_pronoun_benchmark_v4.csv', 'hf://datasets/Kppwdfgu1/ype@41c5709480339bb5838f81ebbe140490d57a1952/yoruba_pronoun_error_matrix_v4.csv', 'hf://datasets/Kppwdfgu1/ype@41c5709480339bb5838f81ebbe140490d57a1952/yoruba_pronoun_etiquette.csv', 'hf://datasets/Kppwdfgu1/ype@41c5709480339bb5838f81ebbe140490d57a1952/yoruba_pronoun_results_v4.csv', 'hf://datasets/Kppwdfgu1/ype@41c5709480339bb5838f81ebbe140490d57a1952/yoruba_relationship_results_v4.csv']
Please either edit the data files to have matching columns, or separate them into different configurations (see docs at https://hf.co/docs/hub/datasets-manual-configuration#multiple-configurations)
Traceback: Traceback (most recent call last):
File "/usr/local/lib/python3.14/site-packages/datasets/builder.py", line 1848, in _prepare_split_single
writer.write_table(table)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~^^^^^^^
File "/usr/local/lib/python3.14/site-packages/datasets/arrow_writer.py", line 765, in write_table
self._write_table(pa_table, writer_batch_size=writer_batch_size)
~~~~~~~~~~~~~~~~~^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^
File "/usr/local/lib/python3.14/site-packages/datasets/arrow_writer.py", line 773, in _write_table
pa_table = table_cast(pa_table, self._schema)
File "/usr/local/lib/python3.14/site-packages/datasets/table.py", line 2378, in table_cast
return cast_table_to_schema(table, schema)
File "/usr/local/lib/python3.14/site-packages/datasets/table.py", line 2306, in cast_table_to_schema
raise CastError(
...<3 lines>...
)
datasets.table.CastError: Couldn't cast
prompt: string
completion: string
enhanced_prompt: double
enhanced_completion: string
social_relationship: string
expected_type: string
original_type: string
adapted_type: string
original_correct: bool
adapted_correct: bool
-- schema metadata --
pandas: '{"index_columns": [{"kind": "range", "name": null, "start": 0, "' + 1547
to
{'prompt': Value('string'), 'completion': Value('string')}
because column names don't match
During handling of the above exception, another exception occurred:
Traceback (most recent call last):
File "/src/services/worker/src/worker/job_runners/config/parquet_and_info.py", line 1369, in compute_config_parquet_and_info_response
parquet_operations, partial, estimated_dataset_info = stream_convert_to_parquet(
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~^
builder, max_dataset_size_bytes=max_dataset_size_bytes
^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^
)
^
File "/src/services/worker/src/worker/job_runners/config/parquet_and_info.py", line 948, in stream_convert_to_parquet
builder._prepare_split(split_generator=splits_generators[split], file_format="parquet")
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^
File "/usr/local/lib/python3.14/site-packages/datasets/builder.py", line 1694, in _prepare_split
for job_id, done, content in self._prepare_split_single(
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~^
gen_kwargs=gen_kwargs, job_id=job_id, **_prepare_split_args
^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^
):
^
File "/usr/local/lib/python3.14/site-packages/datasets/builder.py", line 1850, in _prepare_split_single
raise DatasetGenerationCastError.from_cast_error(
...<4 lines>...
)
datasets.exceptions.DatasetGenerationCastError: An error occurred while generating the dataset
All the data files must have the same columns, but at some point there are 8 new columns ({'adapted_type', 'enhanced_prompt', 'adapted_correct', 'enhanced_completion', 'social_relationship', 'original_type', 'expected_type', 'original_correct'})
This happened while the csv dataset builder was generating data using
hf://datasets/Kppwdfgu1/ype/yoruba_pronoun_benchmark_clean.csv (at revision 41c5709480339bb5838f81ebbe140490d57a1952), ['hf://datasets/Kppwdfgu1/ype@41c5709480339bb5838f81ebbe140490d57a1952/Yoruba_5000_AdaptLab_READY.csv', 'hf://datasets/Kppwdfgu1/ype@41c5709480339bb5838f81ebbe140490d57a1952/yoruba_pronoun_benchmark_clean.csv', 'hf://datasets/Kppwdfgu1/ype@41c5709480339bb5838f81ebbe140490d57a1952/yoruba_pronoun_benchmark_v4.csv', 'hf://datasets/Kppwdfgu1/ype@41c5709480339bb5838f81ebbe140490d57a1952/yoruba_pronoun_error_matrix_v4.csv', 'hf://datasets/Kppwdfgu1/ype@41c5709480339bb5838f81ebbe140490d57a1952/yoruba_pronoun_etiquette.csv', 'hf://datasets/Kppwdfgu1/ype@41c5709480339bb5838f81ebbe140490d57a1952/yoruba_pronoun_results_v4.csv', 'hf://datasets/Kppwdfgu1/ype@41c5709480339bb5838f81ebbe140490d57a1952/yoruba_relationship_results_v4.csv']
Please either edit the data files to have matching columns, or separate them into different configurations (see docs at https://hf.co/docs/hub/datasets-manual-configuration#multiple-configurations)Need help to make the dataset viewer work? Make sure to review how to configure the dataset viewer, and open a discussion for direct support.
prompt string | completion string |
|---|---|
Ìbáṣepọ̀: adult → child. Àyíká: nílé. Nígbà tí ẹ fẹ́ kí ẹni náà wá sí ọ́fíìsì, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ìwọ' àti 'ẹ̀yin'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ ni: **ìwọ**.
**Ìdí rẹ̀:** Ní èdè Yorùbá, a máa ń lo "ìwọ" fún ẹni tó kéré jù tàbí ọmọdé, àti nígbà tí a bá wà ní àyíká kòríkòsò bíi nílé. Gẹ́gẹ́ bíi agbàlagbà tó ń sọ̀rọ̀ sí ọmọ, "ìwọ" ni ó tọ́. Lápá ọ̀keun, "ẹ̀yin" ni a máa ń lo fún ọ̀pọ̀ ènìyàn (plural) tàbí fún ìbọ̀wọ̀ fún àgbà. |
Ìbáṣepọ̀: younger → elder. Àyíká: nílé. Nígbà tí ẹ fẹ́ dúpẹ́ lọ́wọ́ ẹni náà, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ̀yin' àti 'ìwọ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ ni **ẹ̀yin**.
Nítorí pé ẹni tí a ń bá dúpẹ́ jẹ́ àgbà, a gbọ́dọ̀ fi ọwọ́ hàn sí i nípa lílo 'ẹ̀yin' dípò 'ìwọ', bó tilẹ̀ jẹ́ pé a wà nílé. Àpẹẹrẹ ni láti sọ "Ẹ ṣeun" dípò "O ṣeun". |
Ìbáṣepọ̀: younger → elder neighbour. Àyíká: nígbà ìbánisọ̀rọ̀. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ibi tí ẹni náà ń gbé, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ̀yin' àti 'ìwọ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò ni **ẹ̀yin** (tàbí **ẹ**).
Nítorí pé àṣà Yorùbá gbọ́dọ̀ ṣe, a máa ń lo fọ́ọ̀mù ọ̀pọ̀ gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti fi ìtọ́jú àti ìbọ̀wọ̀ hàn fún ẹni tí ó dàgbà ju wá lọ. Lílò 'ìwọ' fún àgbàlagbà kò yẹ, ó sì jẹ́ àìbọ̀wọ̀.
**Àpẹẹrẹ:** *"Níbo ni ẹ ń gbé?"* (Dípò pé "Níbo ni ìwọ ń gbé?") |
Ìbáṣepọ̀: younger → older woman. Àyíká: ṣáájú ìpàdé. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà fẹ́, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ̀yin' àti 'ìwọ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ jù lọ ni: **ẹ̀yin**.
Ní èdè Yorùbá, a máa ń lo "ẹ̀yin" (tàbí "ẹ", èyí tí ó jẹ́ kúkúrú rẹ̀) láti fi ìtẹ́ríba àti ọ̀wọ̀ hàn fún ẹni tí a ń bá sọ̀rọ̀, pàtàkì jùlọ nígbà tí ẹni náà bá jù wa ní ọjọ́. Lílò "ìwọ" fún obìnrin tí ó jù ẹ́ ní ọjọ́ kò yẹ, nítorí pé ó lè tọ́ka sí àìní ọ̀wọ̀.
**Àpẹẹrẹ:** *"Kí ni ẹ̀yin ... |
Ìbáṣepọ̀: student → teacher. Àyíká: ní ọ́fíìsì. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè àkókò tó yẹ fún ìpàdé, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'yín' àti 'rẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò ni **'yín'**.
Ní èdè Yorùbá, ìbáṣepọ̀ láàárín akẹ́kọ̀ọ́ àti olùkọ́ nilò ìbọ̀wọ̀. Nítorí náà, ó yẹ kí a lo **'yín'** gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti fi ọ̀wọ̀ hàn sí ẹni tí ó ga jù wa lọ, pàápàá jùlọ ní àyíká ọ́fíìsì. Lílo 'rẹ' lè hàn gẹ́gẹ́ bí àìbọ̀wọ̀.
**Àpẹẹrẹ:** "Ẹ jọ̀ọ́, àkókò wo ni ó yẹ **yín** fún ìpàdé?... |
Ìbáṣepọ̀: peers. Àyíká: ní ọ̀sán. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè bóyá ẹni náà wà dáadáa, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'o' àti 'ẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **'o'**.
Nítorí pé ìbáṣepọ̀ yín jẹ́ ẹlẹ́gbẹ́ (peers), a máa ń lo 'o' fún ara yín nígbà tí a bá ń sọ̀rọ̀ nítorí ìbáṣepọ̀ tó súnmọ́ tàbí tí kò ní ìjúbà púpọ̀.
**Àpẹẹrẹ:** "Ọ̀sán o! Ṣé dáadáa ni **o**?" tàbí "Báwo ni **o** ṣe wà?" |
Ìbáṣepọ̀: younger → elder neighbour. Àyíká: nígbà ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò. Nígbà tí ẹ fẹ́ kí ẹni náà wá sí ọ́fíìsì, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ̀yin' àti 'ìwọ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti yan ni **'ẹ̀yin'**.
**Ìdí rẹ̀:** Níwọ̀n bí ẹni náà ṣe jẹ́ àgbà (elder neighbour), a gbọ́dọ̀ lo 'ẹ̀yin' láti fi ìtẹ́ríba àti òyìtó hàn. Lílò 'ìwọ' fún agbà jẹ́ àìtẹ́ríba, pàápàá jùlọ nígbà ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò. Nínú àṣà Yorùbá, a máa ń lo 'ẹ̀yin' fún ẹni tí ó jù wá lọ nínú ẹni tàbí ipò, nígbà tí 'ìwọ' w... |
Ìbáṣepọ̀: adult → younger relative. Àyíká: ní ọjà. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè àkókò tó yẹ fún ìpàdé, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'o' àti 'ẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **o**.
**Ìdí rẹ̀:** Ní èdè Yorùbá, nígbà tí àgbà (adult) bá ń sọ̀rọ̀ sí ẹni tó kéré jù (younger relative), ó yẹ kí ó lo **'o'** gẹ́gẹ́ bí àmì ìbọ̀wọ̀ àti ìbáṣepọ̀ aládìí (informal). A máa ń lo **'ẹ'** fún àwọn ẹgbẹ́ (plural) tàbí fún àgbà àti ẹni tó tọ́ni lọ́wọ́ láti fi ọ̀wọ̀ hàn.
**Àpẹẹrẹ:** "... |
Ìbáṣepọ̀: close colleagues. Àyíká: nígbà ìbẹ̀wò. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà ní, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'rẹ' àti 'yín'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò ni **'rẹ'**.
**Ìdí:** Níwọ̀n bí ẹ ti jẹ́ ẹlẹgbẹ́ iṣẹ́ tó sún mọ́ra (close colleagues), lílo 'rẹ' ló yẹ jù nítorí ó fi ìbáṣepọ̀ tó sún mọ́ra àti ìsọ̀rọ̀sọ̀rọ̀ hàn, tí ó sì jẹ́ kí èdè ó rọ́. A máa ń lò **'yín'** fún ẹni tí ó dàgbà jù ẹ́ lọ, àlejò tó ṣe déédéé, tàbí nígbà tí ẹ bá fẹ́ fi ọ̀wọ̀ kọ́kọ́ ... |
Ìbáṣepọ̀: younger → elder. Àyíká: ní alẹ́. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ibi tí ẹni náà ń gbé, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ̀yin' àti 'ìwọ'. | Nígbà tí ẹ bá ń sọ̀rọ̀ pẹ̀lú ẹni tó àgbà jù ẹ lọ (elder), a máa ń lo fọ́ọ̀mù ìbọ̀wọ̀ tàbí ìtẹ́lọ́rùn láti fi hàn pé ẹ bọ̀wọ̀ fún un. Nínú èdè Yorùbá, **'ẹ̀yin'** ni fọ́ọ̀mù tó yẹ fún ẹni àgbà, nígbà tí **'ìwọ'** jẹ́ ti ẹni tó kéré tàbí ọ̀rẹ́ tó súnmọ́ ẹ gidigidi.
Nítorí náà, níwọ̀n bí ìbáṣepọ̀ náà ti jẹ́ láti ọ̀dọ̀ ẹni... |
Ìbáṣepọ̀: student → professor. Àyíká: ní àárọ̀. Nígbà tí ẹ fẹ́ bẹ̀rẹ̀ ìbéèrè pẹ̀lú ọ̀wọ̀, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'yín' àti 'rẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò láti bẹ̀rẹ̀ ìbéèrè náà ní **yín**.
**Ìdí:** Ní èdè Yorùbá, a máa ń lo 'yín' (tí ó jẹ́ fọ́ọ̀mù púpọ̀) láti fi hàn ọ̀wọ̀ sí ẹni tí ó ga jù wa lọ ní ipò tàbí ẹni tó dàgbà ju wá lọ, gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ tàbí purofésọ̀. 'Rẹ' jẹ́ fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò fún ẹlẹgbẹ́ tàbí ẹni tí ó kéré jù.
**Àpẹẹrẹ:**
- "Ẹ kú à... |
Ìbáṣepọ̀: younger → older woman. Àyíká: níbi ìpàdé. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè àkókò tó yẹ fún ìpàdé, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'yín' àti 'rẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **'yín'**.
Nítorí pé obìnrin náà dàgbà ju ẹ lọ, ó yẹ kí o lo 'yín' láti fi ìbọ̀wọ̀ hàn. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé 'yín' jẹ́ ọ̀rọ̀ ìbọ̀wọ̀ fún ọ̀pọ̀lọpọ, a tún máa ń lo gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà ìbọ̀wọ̀ nígbà tí a bá ń sọ̀rọ̀ sí ẹni tí ó jù wa lọ nínú ọmọ tàbí ipò. A kì í lo 'rẹ' fún ẹni tí ó jù wa lọ yálà nínú ọm... |
Ìbáṣepọ̀: younger → older visitor. Àyíká: níbi àpéjọ. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè bóyá ẹni náà wà dáadáa, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'yín' àti 'rẹ'. | Nípa àṣà ìbáṣepọ̀ láàárín ọmọdé àti agbàlagbà ní Nàìjíríà, pàápàá jùlọ níbi àpéjọ tí ó jẹ́ ibi ìwọ̀nba, ọ̀rọ̀ "yín" ni ó tọ́nà jùlọ láti fi hàn ìtẹ́wọ́gbà àti ìbọ̀wọ̀ fún ẹni tí ó dàgbà ju ẹ lọ.
"Yín" jẹ́ ọ̀rọ̀ ìtẹ́wọ́gbà (plural/respectful 'you') tí a máa ń lò fún àwọn agbàlagbà tàbí ẹni tí a fẹ́ fi ọ̀wọ̀ hàn sí, nígb... |
Ìbáṣepọ̀: friends. Àyíká: ní ilé-ẹ̀kọ́. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà ń ṣe, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'rẹ' àti 'yín'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò ni **rẹ**.
**Àpẹẹrẹ ìlò:** "Kí ni iṣẹ́ **rẹ**?" tàbí "Báwo ni ọjọ́ **rẹ**?"
**Ìdí:** Nítorí pé ọ̀rẹ́ ni yín, a máa ń lo èdè àìlófin (informal) láàárín ara yín. A ń lo 'rẹ' fún ẹni kan (singular) tí a ní ìbáṣepọ̀ tímọ́ tàbí ẹni tí ó dọ́gba pẹ̀lú wa. Lọ́tunwọ̀n, 'yín' ni a máa ń lò fún ọ̀pọ̀ ènìyàn ... |
Ìbáṣepọ̀: younger → elder neighbour. Àyíká: nígbà ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà ní, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ' àti 'o'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni: **ẹ**
**Ìdí:** Níwọ̀n bí ẹni tí a ń bá sọ̀rọ̀ ṣe jẹ́ agbà (elder neighbour), a gbọ́dọ̀ lo 'ẹ' gẹ́gẹ́ bí àmì ìtẹ́ríba àti ọ̀wọ̀. Lílo 'o' fún agbà ní àyíká báyìí máa ń jẹ́ àìbọ̀wọ̀.
**Àpẹẹrẹ:** Kí ni **ẹ** ní? |
Ìbáṣepọ̀: friends. Àyíká: ní ilé-ẹ̀kọ́. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà ní, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'rẹ' àti 'yín'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò ni **'rẹ'**.
**Ìdí rẹ̀:** Nítorí pé ìbáṣepọ̀ yín jẹ́ ọ̀rẹ́, èyí sì jẹ́ fún ẹni kan ṣoṣo (singular) ní ọ̀nà àìlágbára (informal). 'Yín' ni a máa ń lò fún ọ̀pọ̀ ènìyàn (plural) tàbí nígbà tí a bá fẹ́ fi ọ̀wọ̀ hàn (formal), bíi olùkọ́ tàbí àgbà.
**Àpẹẹrẹ:** "Kí ni nǹkan **rẹ**?" tàbí "Kí ni o ní nínú... |
Ìbáṣepọ̀: younger → older man. Àyíká: lẹ́yìn ìpàdé. Nígbà tí ẹ fẹ́ bẹ̀rẹ̀ ìbéèrè pẹ̀lú ọ̀wọ̀, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'yín' àti 'rẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **yín**.
**Ìdí:** Ní àṣà Yorùbá, a máa ń lo 'yín' (ọ̀wọ̀) láti bá àgbàlagbà sọ̀rọ̀ láti fi ọ̀wọ̀ hàn. Lílò 'rẹ' fún ẹni tó tóbi jù wa, pàápàá lẹ́yìn ìpàdé, lè jẹ́ àìtọ́ tàbí àìbọ̀wọ̀, nítorí pé 'rẹ' wà fún ẹni tí ó kéré jù tàbí ọ̀rẹ́ píípẹ́.
**Àpẹẹrẹ:** "Ẹ jọ̀ọ́, mo fẹ́ béèrè nípa ohun tí ẹ sọ ... |
Ìbáṣepọ̀: friends. Àyíká: nígbà ìsinmi. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà fẹ́, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ìwọ' àti 'ẹ̀yin'. | Nítorí pé ìbáṣepọ̀ náà jẹ́ t'ọ̀rẹ́, àti pé ó wà nígbà ìsinmi, èdè tó sún mọ́ra (informal) ni tó yẹ jùlọ láti lò. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé a lè yà àtúnṣe ṣe fọ́ọ̀mù náà nípa iye ènìyàn tí a ń bá sọ̀rọ̀, àpẹẹrẹ ìwọ̀n fún ẹyọ kan ni:
Fún ọ̀rẹ́ kan ṣoṣo (Singular): **Ìwọ** ni tó yẹ. *Àpẹẹrẹ:* "Kí ni **ìwọ** fẹ́ kí á ṣe?"
Fún ẹgbẹ... |
Ìbáṣepọ̀: younger → older man. Àyíká: lẹ́yìn ìpàdé. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè bóyá ẹni náà wà dáadáa, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'yín' àti 'rẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **yín**.
**Ìdí:** Nínú àṣà àti èdè Yorùbá, nígbà tí ẹni kékeré bá ń sọ̀rọ̀ tàbí ń bá ẹni àgbà sọ̀rọ̀, ó yẹ kí ó fi ọ̀wọ̀ bọ̀wọ̀. Nítorí èyí, a máa ń lo 'yín' gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ ìbọ̀wọ̀ láti fi hàn pé a mọyì àgbà náà, kì í ṣe 'rẹ'.
**Àpẹẹrẹ:** *"Ṣé ****yín**** wà dáadáa?"* |
Ìbáṣepọ̀: adult → child. Àyíká: ní alẹ́. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ibi tí ẹni náà ń gbé, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ìwọ' àti 'ẹ̀yin'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ìwọ' àti 'ẹ̀yin' ni **ìwọ**.
Ìdí rẹ̀ ni pé nígbà tí àgbàlagbà bá ń sọ̀rọ̀ tàbí ń béèrè lọ́wọ́ ọmọdé, a máa ń lo 'ìwọ' (singular) nítorí pé ọmọdé kéré ní ọjọ́. 'Ẹ̀yin' (tàbí 'ẹ') sì ni a máa ń lò fún àwọn ènìyàn pọ̀ tàbí ẹni tí a fẹ́ bọ̀wọ̀ fún.
Báyìí ni àpẹẹrẹ ìbéèrè náà lè jẹ́: **"Níbo ni ìwọ ń ... |
Ìbáṣepọ̀: younger → Babaláwo. Àyíká: nígbà ìbẹ̀wò. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà ní, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ' àti 'o'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò ni **'ẹ'**.
**Ìdí:** Ní àṣà Yorùbá, a máa ń lo 'ẹ' (plural/honorific pronoun) tí a bá ń sọ̀rọ̀ pẹ̀lú ẹni tó dàgbà jù wá lọ tàbí ẹni tí ó ní ipò gíga láti fi ọ̀wọ̀ fún un. Nítorí Babaláwo jẹ́ àgbà tó tọ́nà láti fi ọ̀wọ̀ ba, a kì í lo 'o' fún un nítorí pé 'o' jẹ́ fún ọmọdé tàbí ẹni tí a kò tọ́nà lát... |
Ìbáṣepọ̀: close colleagues. Àyíká: nígbà ìbẹ̀wò. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà ń ṣe, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'rẹ' àti 'yín'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni: **'rẹ'**
**Ìdí:** Ní èdè Yorùbá, a máa ń lo 'rẹ' fún ẹni kan ṣoṣo tí a mọ̀ dáadáa àti tí a súnmọ́, gẹ́gẹ́ bí àwọn ọ̀rẹ́ tàbí ẹlẹgbẹ́ iṣẹ́ tó pẹ̀kpẹ́ (close colleagues). Lọ́rọ̀ ìwọ̀nba, a lè lo fọ́ọ̀mù àìbá-alaìní-ọ̀wọ̀ (informal) yìí láti fi hàn pé ìbáṣepọ̀ yín kún fún ìmọ̀ràn.
Yàtọ̀ sí i, a m... |
Ìbáṣepọ̀: young adult → close friend. Àyíká: nígbà ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà ń ṣe, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'rẹ' àti 'yín'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **rẹ**.
**Ìdí:** Nítorí pé ẹ jọ jẹ́ ọ̀dọ́ (young adults) àti pé ìbáṣepọ̀ yín jẹ́ ọ̀rẹ́ sunmọ́ (close friends), èdè àìbọ̀wọ̀lè (informal) ni ó yẹ. Bótilẹ̀ jẹ́ pé a wà ní àyíká ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò, ìbáṣepọ̀ yín ló ṣe pàtàkì jùlọ nínú yíyan fọ́ọ̀mù yìí; a kò nílò fọ́ọ̀mù ọ̀pọ̀ tàbí ìbọ̀wọ̀ ('yín').... |
Ìbáṣepọ̀: siblings/close family. Àyíká: ṣáájú ìpàdé. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ìrànlọ́wọ́, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'rẹ' àti 'yín'. | Ní àyíká **ṣáájú ìpàdé** láàárín **àwọn arákùnrin/abúrò tàbí ẹbí súnmọ́** (siblings/close family), fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò nígbà tí o bá fẹ́ béèrè ìrànlọ́wọ́ ni **'rẹ'**.
**Ìdí ni wípé:** Nínú èdè Yorùbá, a máa ń lo **'rẹ'** fún ẹnìkan ṣoṣo (singular) tàbí fún ẹni tí a súnmọ́ tó (bíi ẹbí, ọ̀rẹ́, tàbí arákùnrin/abúrò). Fọ... |
Ìbáṣepọ̀: younger → family head. Àyíká: nígbà ìsinmi. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ibi tí ẹni náà ń gbé, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ̀yin' àti 'ìwọ'. | **Ẹ̀yin** ni fọ́ọ̀mù tó yẹ láti yan.
**Ìdí:** Nínú àṣà Yorùbá, ìbọ̀wọ̀ fún àgbà tàbí olórí ìdílé ṣe pàtàkì púpọ̀. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ wí pé àyíká náà jẹ́ ti ìsinmi, ọ̀dọ́ kò gbọ́dọ̀ lo 'ìwọ' fún ẹni tí ó jẹ́ olórí ìdílé nítorí pé ó jẹ́ àìtẹ́ríba. A máa ń lo 'ẹ̀yin' láti fi hàn pé a bọ̀wọ̀ fún wọn.
**Àpẹẹrẹ ìlò:** "Níbo ni *... |
Ìbáṣepọ̀: student → professor. Àyíká: lẹ́yìn kíláàsì. Nígbà tí ẹ fẹ́ kí ẹni náà wá sí ọ́fíìsì, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ̀yin' àti 'ìwọ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ ni **ẹ̀yin**.
**Ìdí rẹ̀:** Ní èdè àti àṣà Yorùbá, a máa ń lo "ẹ̀yin" (gẹ́gẹ́ bí honorific/plural) láti fi hàn ọ̀wọ̀ àti ìbọ̀wọ̀ sí ẹni tó ga jù wa lọ, bíi olùkọ́ni tàbí ọ̀jọ̀gbọ́n. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ẹni kan ṣoṣo ni olùkọ́ náà, lílo "ìwọ" kò tọ́ nítorí pé ó jẹ́ ọ̀rọ̀ ìbáṣepọ̀ aláìnílọ́kàn (informal) tí a m... |
Ìbáṣepọ̀: adult → child. Àyíká: ní alẹ́. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà fẹ́, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ìwọ' àti 'ẹ̀yin'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò ni **ìwọ**.
Nítorí pé agbàlagbà ni ń bá ọmọdé sọ̀rọ̀, a máa ń lo 'ìwọ' (singular/informal) fún ẹni tí ó kéré ní ọjọ́-orí.
Bí a ṣe lè fi béèrè ní alẹ́: "Kí ni ìwọ fẹ́?" tàbí "Kí lo fẹ́?" (níbi tí 'o' ti jẹ́ fọ́ọ̀mù 'ìwọ' nínú gbólóhùn). |
Ìbáṣepọ̀: adult → child. Àyíká: nílé. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè àkókò tó yẹ fún ìpàdé, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'o' àti 'ẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò ni **'o'**.
**Ìdí rẹ̀:** Nítorí pé àgbàlagbà (adult) ni ń sọ̀rọ̀ sí ọmọdé (child) nílé, a máa ń lo fọ́ọ̀mù tí kò nílọ́wọ̀ púpọ̀ (familiar form) fún ẹni tí ó kéré jù. A sì máa ń lo 'ẹ' fún àwọn àgbà tàbí ẹni tí a ń bú ọ̀wọ̀ fún.
**Àpẹẹrẹ:** "Nígbà wo ni **o** fẹ́ kí ìpàdé náà wáyé?" |
Ìbáṣepọ̀: close colleagues. Àyíká: nígbà ìbẹ̀wò. Nígbà tí ẹ fẹ́ dúpẹ́ lọ́wọ́ ẹni náà, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ìwọ' àti 'ẹ̀yin'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ìwọ' àti 'ẹ̀yin' ni **ìwọ**.
**Ìdí:** Níwọ̀n bí ẹ jẹ́ alaba-iṣẹ́ tó súnmọ́ ara yín (close colleagues), èyí túmọ̀ sí pé ìbáṣepọ̀ yín jẹ́ tó ẹlẹ́gbẹ́ (peers) àti pé ìsúnmọ́tọ́ wà láàárín yín. Nítorí náà, lílo 'ìwọ' (fọ́ọ̀mù aláìlọ́wọ́) ló tọ́nà jùlọ láti fi hàn pé ìdínà kò sí láàárín yín.
**Àpẹẹrẹ ... |
Ìbáṣepọ̀: adult → familiar child. Àyíká: níbi ayẹyẹ. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ìrànlọ́wọ́, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'rẹ' àti 'yín'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ ni: **rẹ**
**Ìdí:** Nítorí pé àgbàlagbà ni ẹ, ọmọdé tí ẹ sì mọ̀ dáadáa (familiar child) ni ẹ ń sọ̀rọ̀ sí. Lédè Yorùbá, a máa ń lo "rẹ" fún ẹni kan ṣoṣo tí ó kéré jù wá tàbí ẹni tí a jọ mọ̀ dáadáa. A kì í máa lo "yín" fún ọmọdé yìí, nítorí pé fọ́ọ̀mù ìjùbọ̀ tàbí ọ̀pọ̀ ènìyàn ni "yín" jẹ́.
**Àpẹẹrẹ gbolohun... |
Ìbáṣepọ̀: student → professor. Àyíká: ní àárọ̀. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè bóyá ẹni náà wà dáadáa, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'yín' àti 'rẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ ni **yín**.
**Ìdí:** Nítorí pé ọ̀jọ̀gbọ́n (professor) jẹ́ olùkọ́ àti ẹni tó ga jù ọmọ ilé-ìwé lọ, a gbọ́dọ̀ lo 'yín' láti fi ìbọ̀wọ̀ hàn. 'Rẹ' jẹ́ fún ẹni tí a lè sọ̀rọ̀ pẹ̀lụ ní òmìnira tàbí ẹni tí ó kéré jù.
**Àpẹẹrẹ:** "Ẹ kú àárọ̀, ṣé aláàfià ni **yín**?" |
Ìbáṣepọ̀: younger → elder. Àyíká: ní alẹ́. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà fẹ́, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ̀yin' àti 'ìwọ'. | Nígbà tí ọmọdé bá ń sọ̀rọ̀ sí àgbà, lílo ọ̀rọ̀ ìbọ̀wọ̀ ni ẹ̀wà àti àmì ìtẹ́lọ́rùn ní èdè Yorùbá. Nítorí náà, **"ẹ̀yin"** ni fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo, a kì í sì í lo 'ìwọ' fún ẹni àgbà nítorí pé ó lè jẹ́ àìbọ̀wọ̀.
Àpẹẹrẹ ìbéèrè nínú àyíká alẹ́ yìí ni: *"Ṣé ẹ̀yin fẹ́ ohunkóhun ní alẹ́ yìí?"* tàbí *"Kí ni ẹ̀yin fẹ́ jẹ ní alẹ... |
Ìbáṣepọ̀: younger → leader. Àyíká: níbi iṣẹ́. Nígbà tí ẹ fẹ́ kí ẹni náà wá sí ọ́fíìsì, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ̀yin' àti 'ìwọ'. | **ẹ̀yin**
Nítorí pé ẹni náà jẹ́ olórí, ó yẹ kí a fi ọ̀wọ̀ hàn nípa lílo 'ẹ̀yin' dípò 'ìwọ'. 'Ìwọ' kì í yẹ nítorí pé a máa ń lo o fún ẹni tí ó kéré jù wa, ẹni tí ó dàgbà jù tàbí ọ̀rẹ́ súnmọ́tọ̀. Bóyá ẹni náà dàgbà ju ọ lọ tàbí kò, ipò rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí agà ni ó pinnu pé 'ẹ̀yin' ni tó yẹ.
**Àpẹẹrẹ:**
- **Àìtọ́:** "Ìwọ, wá sí... |
Ìbáṣepọ̀: siblings/close family. Àyíká: níbi ìpàdé. Nígbà tí ẹ fẹ́ kí ẹni náà wá sí ọ́fíìsì, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ìwọ' àti 'ẹ̀yin'. | Láti yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ìwọ' àti 'ẹ̀yin' fún ìbáṣepọ̀ ẹbí níbi ìpàdé àti ní ọ́fíìsì, a gbọ́dọ̀ ṣàkíyèsí ìdàgbà sókè ẹni náà pẹ̀lú àyíká ibi ìpàdé:
1. **'ẹ̀yin' (fọ́ọ̀mù ìbọ̀wọ̀):** Nítorí pé àyíká náà jẹ́ ibi ìpàdé àti ọ́fíìsì, ìbọ̀wọ̀ àti ìwà ìtẹ́lọ́rùn pàtàkì. Bákan náà, tí ẹni náà bá jẹ́ ẹ̀gbọ́n (older sibli... |
Ìbáṣepọ̀: younger → older man. Àyíká: ní ọjà. Nígbà tí ẹ fẹ́ kí ẹni náà wá sí ọ́fíìsì, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ̀yin' àti 'ìwọ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **'ẹ̀yin'**.
**Ìdí:** Ní èdè Yorùbá, a máa ń lo ọ̀rọ̀ àpèjúwe ẹni méjì (plural form) bíi 'ẹ̀yin' láti fi ọ̀wọ̀ hàn fún ẹni tó jù wa lọ ní ọjọ́. Kì í ṣe ọ̀nà tó tọ́ láti lo 'ìwọ' fún agàbà (older man).
**Àpẹẹrẹ:** *"Jọ̀ọ́, mo bẹ ẹ̀yin láti wá sí ọ́fíìsì náà láìpẹ́."* |
Ìbáṣepọ̀: peers. Àyíká: ní ọ̀sán. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ibi tí ẹni náà ń gbé, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ìwọ' àti 'ẹ̀yin'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ní **ìwọ**, nítorí pé à ń sọ̀rọ̀ pẹ̀lú ẹlẹ́gbẹ́ (peers) tó jẹ́ ọ̀rẹ́ tàbí ẹni tó jọ wa jẹ́ kanna.
**Àpẹẹrẹ ìbéèrè:** "Ka ọ̀sán o. Níbo ni ìwọ ń gbé?" |
Ìbáṣepọ̀: peers. Àyíká: ní ọ́fíìsì. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè àkókò tó yẹ fún ìpàdé, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'o' àti 'ẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ jùlọ ni **'ẹ'**.
Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ẹlẹgbẹ́ ni yín, nítorí pé àyíká ọ́fíìsì ni, ó yẹ kí a fi ìtẹ́ríba àti ìwọ̀nba hàn. Lílo 'ẹ' ló wà nǹkan ṣe pẹ̀lú ìbọ̀wọ̀ tó ga jù, pàápàá jùlọ nígbà tí a bá ń bá ẹgbẹ́ kan tí ó ju ẹyọ kan lọ sọ̀rọ̀ nípa ìpàdé iṣẹ́.
**Àpẹẹrẹ:** "Nígbà wo ló yẹ fún **ẹ** láti ní ìpàdé?" |
Ìbáṣepọ̀: student → teacher. Àyíká: ní ọ̀sán. Nígbà tí ẹ fẹ́ bẹ̀rẹ̀ ìbéèrè pẹ̀lú ọ̀wọ̀, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'yín' àti 'rẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ ni **yín**.
Ní àṣà Yorùbá, 'yín' jẹ́ fọ́ọ̀mù ìbọ̀wọ̀ (honorific) tí a máa ń lò fún ẹni tó tóbi gẹ́gẹ́ bí olùkọ́, nígbà tí 'rẹ̀' jẹ́ fọ́ọ̀mù fún ọ̀rẹ́ tàbí ẹni tó kéré.
Àpẹẹrẹ bí a ṣe lè bẹ̀rẹ̀ ìbéèrè pẹ̀lú ọ̀wọ̀ ní ọ̀sán: "Ẹ kú ọ̀sán, Olùkọ́. Ṣé mo lè béèrè nǹkan kan lọ́wọ́ **yín**?" |
Ìbáṣepọ̀: younger → older man. Àyíká: ní ọjà. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè àkókò tó yẹ fún ìpàdé, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'yín' àti 'rẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò ni **yín**.
**Ìdí:** Ní àṣà Yorùbá, a máa ń lo 'yín' (ọ̀nà púpọ̀/honorific) láti fi ìtẹ́ríba àti ìbọ̀wọ̀ hàn sí àgbà tàbí ẹni tó tóbi jù. Lílo 'rẹ' fún ẹni tó jù ọ́ lọ jẹ́ àìbọ̀wọ̀.
**Àpẹẹrẹ:** *"Ìgbà wo ni ó rọ̀ yín fún ìpàdé?"* |
Ìbáṣepọ̀: younger → family head. Àyíká: nígbà ìsinmi. Nígbà tí ẹ fẹ́ bẹ̀rẹ̀ ìbéèrè pẹ̀lú ọ̀wọ̀, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'yín' àti 'rẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti bẹ̀rẹ̀ ìbéèrè náà ni: **'yín'**.
**Àlàyé:** Nítorí pé olórí ẹbí ni a ń sọ̀rọ̀ pẹ̀lú, ọ̀wọ̀ ni ó ṣe pàtàkì jùlọ láti fi hàn ìyọnu ní àṣà Yorùbá. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé "nígbà ìsinmi" ni, a kò yẹ kí a lò 'rẹ', àmọ́ 'yín' ni a máa ń lò fún ẹni tí ó ga jù wa lọ ní ọjọ́ orí tàbí ní ipò. |
Ìbáṣepọ̀: siblings/close family. Àyíká: ṣáájú ìpàdé. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ibi tí ẹni náà ń gbé, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ìwọ' àti 'ẹ̀yin'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni: **ìwọ**.
**Àpẹẹrẹ ìlò:** "Níbo ni **o** ń gbé?" (tàbí "Níbo ni ìwọ ń gbé?")
**Ìdí:** Nítorí pé ìbáṣepọ̀ yín súnmọ́ (siblings/close family), èdè àìsẹ̀ (informal) ni ó tọ́nà jùlọ láàárín yín. Láàárín mọ̀lẹ́bí, a sábà máa ń lo ọ̀rọ̀ rọrùn bíi **"o"** fún ẹnìkan dípò "ìwọ" nítorí pé ó rọrùn jù lát... |
Ìbáṣepọ̀: younger → family head. Àyíká: nígbà ìsinmi. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè bóyá ẹni náà wà dáadáa, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'yín' àti 'rẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti yan ni **yín**.
**Ìdí:** Nínú àṣà Yorùbá, ọ̀wọ̀ jẹ́ pàtàkì gidigidi. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé "nígbà ìsinmi" (informal setting) ni ẹ wà, ọ̀wọ̀ tí ó yẹ kí ọ̀dọ́ fún àgbà kò yí padà. Nítorí pé ẹni tí ẹ ń bá sọ̀rọ̀ jẹ́ olórí ìdílé (àgbà), o gbọ́dọ̀ lo fọ́ọ̀mù ọ̀wọ̀ láti fi ìtẹ́wọ́gbà hàn. Lílò 'rẹ' lè dábí àìb... |
Ìbáṣepọ̀: close friends. Àyíká: ní àárọ̀. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà fẹ́, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ìwọ' àti 'ẹ̀yin'. | Nítorí pé ẹ jẹ́ ọ̀rẹ́ kòríkòsù, fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo láti béèrè ohun tí ẹni náà fẹ́ ni **ìwọ**. A kò gbọdọ̀ lo "ẹ̀yin" nítorí pé à ń lo ọ̀rọ̀ yìí fún ẹni tí ó ga jù ẹ tàbí fún àwọn ènìyàn púpọ̀.
**Àpẹẹrẹ ìbéèrè:** "Kí ni ìwọ fẹ́ jẹ ní àárọ̀ yìí?" tàbí "Kí l'o fẹ́?" |
Ìbáṣepọ̀: adult → familiar child. Àyíká: níbi iṣẹ́. Nígbà tí ẹ fẹ́ kí ẹni náà wá sí ọ́fíìsì, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ìwọ' àti 'ẹ̀yin'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò ni **ìwọ**.
**Ìdí:** Nítorí pé ọmọdé ni ẹni tí a ń sọ fún, ìbáṣepọ̀ sì ti wà láàárín yín (tí a mọ̀ ara wọn), èyí ló yẹ kí a lò dípò 'ẹ̀yin'.
**Àpẹẹrẹ:** "Ìwọ lè wá sí ọ́fíìsì báyìí." |
Ìbáṣepọ̀: peers. Àyíká: ní ọ̀sán. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà fẹ́, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ìwọ' àti 'ẹ̀yin'. | Nítorí pé ẹni kan ṣoṣo ni a ń sọ̀rọ̀ sí, tí ó sì jẹ́ ẹlẹgbẹ́ (peer), fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **ìwọ**. Nítorí ìbáṣepọ̀ yín, àrọ̀pọ̀ ìwọ̀nba ni ó tọ́nà jùlọ láàárín yín.
Bí àpẹẹrẹ: "Kú ọ̀sán, kí ni ìwọ fẹ́?" |
Ìbáṣepọ̀: adult → child. Àyíká: ní alẹ́. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè bóyá ẹni náà wà dáadáa, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'o' àti 'ẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ ni **o**.
Ìdí ni pé, nítorí pé ìbáṣepọ̀ náà jẹ́ láàárín àgbàlagbà sí ọmọdé (adult → child), àgbàlagbà máa ń lo 'o' gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀-àpólè tí kò ní ìbáwí, kì í ṣe 'ẹ'.
**Àpẹẹrẹ:** "Ṣé **o** wà dáadáa?" |
Ìbáṣepọ̀: young adult → close friend. Àyíká: nígbà ìbánisọ̀rọ̀. Nígbà tí ẹ fẹ́ bẹ̀rẹ̀ ìbéèrè pẹ̀lú ọ̀wọ̀, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'o' àti 'ẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti bẹ̀rẹ̀ ìbéèrè náà ni **'o'**.
**Ìdí rẹ̀:** Nítorí pé ìbáṣepọ̀ yín jẹ́ ti ọ̀rẹ́ sún mọ́ (close friend) tí ẹ jẹ́ ọ̀dọ́, lílo 'o' ni ó tọ́nà jùlọ, ó sì máa ń fi ìsún mọ́ hàn. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ẹ fẹ́ fi ọ̀wọ̀ hàn, lílo 'ẹ' fún ọ̀rẹ́ sún mọ́ lè mú kí ó dàbí pé ẹ ti yà sára tàbí pé ńláàlá wà láàárín yín. Lát... |
Ìbáṣepọ̀: close friends. Àyíká: lẹ́yìn kíláàsì. Nígbà tí ẹ fẹ́ dúpẹ́ lọ́wọ́ ẹni náà, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ìwọ' àti 'ẹ̀yin'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò ni **ìwọ**.
**Ìdí rẹ̀:** Níwọ̀n bí ìbáṣepọ̀ náà jẹ́ ọ̀rẹ́ sunmọ́ (close friends), "ìwọ" ni a máa ń lò láti fi hàn pé ìsunmọ́ wà láàárín yín. Àmọ́ ṣá, "ẹ̀yin" máa ń tọ́ka sí ọ̀wọ̀ tàbí ọ̀pọ̀ ènìyàn, tàbí fún ẹni tí a fẹ́ fi ọ̀wọ̀ bọ̀rìndà (formal), kì í ṣe fún ọ̀rẹ́ kánmọ́.
**Àpẹẹrẹ ọ̀rọ̀:** "O ṣeu... |
Ìbáṣepọ̀: classmates. Àyíká: níbi àpéjọ. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ibi tí ẹni náà ń gbé, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ìwọ' àti 'ẹ̀yin'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò ni **ẹ̀yin**.
**Ìdí:** Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ẹlẹgbẹ́ ẹkọ́ (classmates) ni, níbi àpéjọ ni ẹ̀ ń sọ̀rọ̀. Àyíká yìí tọ́ka sí òyìnbó àti òwọ̀n ìbáṣepọ̀, nítorí náà, lílo 'ẹ̀yin' ń fi òwọ̀n àti ògìdìgbó hàn. Bákan náà, bí o bá ń bẹ̀rẹ̀ ìbéèrè fún àwọn ọ̀pọ̀ ènìyàn lọ́wọ́ lọ́wọ́, 'ẹ̀yin' ni fọ́ọ̀mù tó yẹ.
**Àp... |
Ìbáṣepọ̀: younger → elder. Àyíká: ní alẹ́. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ìrànlọ́wọ́, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ' àti 'o'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ ni **'ẹ'**.
**Ìdí rẹ̀:** Ní èdè Yorùbá, nígbà tí ọmọdé tàbí ẹni tó kéré bá ń sọ̀rọ̀ sí àgbà, ó gbọ́dọ̀ lo ọ̀rọ̀ ọ̀wọ̀ láti fi ìtẹ́ríba hàn. A kì í lo "o" gẹ́gẹ́ bíi ẹ̀yà àkọ́kọ́ fún àgbà nítorí pé ó jẹ́ fún ẹni tí kò ní ọ̀wọ̀ tàbí ẹni tí ó kéré. Ṣùgbọ́n, "o" lè jẹ́ particle ìfọkànfún ní ipari gbólóhùn (bí... |
Ìbáṣepọ̀: younger → older visitor. Àyíká: níbi àpéjọ. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ìrànlọ́wọ́, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ' àti 'o'. | **"ẹ", "ọ", "àgbà" and "ọ̀".**
**Àgbà ọ́** kọ̀rọ̀ (Yoruba) - Yoruba "Ẹ" lè rànlọ́wọ́ mí?
**Ẹ** lẹ́ rànlọ́wọ́ mí? |
Ìbáṣepọ̀: younger → older woman. Àyíká: níbi ìpàdé. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà ń ṣe, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ' àti 'o'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni: **ẹ**.
Nítorí pé ẹni tí a ń bá sọ̀rọ̀ jẹ́ àgbà, a máa ń lo 'ẹ' láti fi ìwọ̀sì àti ìbọ̀wọ́ hàn, kì í ṣe 'o'.
**Àpẹẹrẹ:** "Kí ni ẹ ń ṣe?" |
Ìbáṣepọ̀: younger → leader. Àyíká: níbi iṣẹ́. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà ní, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ' àti 'o'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ ni **ẹ**.
**Ìdí rẹ̀:** Ní àṣà Yorùbá, a máa ń lo **"ẹ"** (honorific form) dípò "o" nígbà tí a bá ń sọ̀rọ̀ pẹ̀lú agà tàbí olúṣàkóso (leader) láti fi ọ̀wọ̀ hàn. Lílò "o" fún ẹni tó ga jù lọ nínú àyíká iṣẹ́ lè jẹ́ kí ó dabi ẹni pé ẹ kò bọ̀wọ̀ fún un tàbí pé ẹ ń pe é ní ẹlẹ́gbẹ́.
**Àpẹẹrẹ:**
- "Ṣé **ẹ** lè rà... |
Ìbáṣepọ̀: peers. Àyíká: ní ọ̀sán. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ìrànlọ́wọ́, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'rẹ' àti 'yín'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **'rẹ'**.
**Ìdí:** Níwọ̀n bí ìbáṣepọ̀ yín ṣe jẹ́ láàárín àwọn ẹlẹ́gbẹ́ (peers) tó dọ́gba, èdè àìlẹ́tọ̀ọ́sí (informal) ni ó yẹ jùlọ. Bákan náà, 'rẹ' yẹ fún ẹnìkan, nígbà tí 'yín' yẹ kí ẹ bá ń sọ̀rọ̀ pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹlẹ́gbẹ́ ní àkókò kan.
**Àpẹẹrẹ ìlò:** "Kú ọ̀sán! Jọ̀wọ́, ṣé o lè ràn mí lọ́wọ́ ... |
Ìbáṣepọ̀: younger → leader. Àyíká: níbi iṣẹ́. Nígbà tí ẹ fẹ́ dúpẹ́ lọ́wọ́ ẹni náà, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ̀yin' àti 'ìwọ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **ẹ̀yin**.
Níbi iṣẹ́, a máa ń lo 'ẹ̀yin' láti fi ọ̀wọ̀ àti ìtẹ́ríba hàn fún olùdarí (leader) tàbí ẹni tí ó ga jù wa lọ ní ipò. Lílo 'ìwọ' lè jẹ́ kí ó dàbí ẹni tí kò bọ̀wọ̀ fún wọn, nítorí 'ìwọ' jẹ́ fún ọ̀rẹ́ tàbí ẹni tí ó kéré jù wa lọ.
**Àpẹẹrẹ:** "Mo dúpẹ́ lọ́wọ́ ẹ̀yin." |
Ìbáṣepọ̀: younger → Babaláwo. Àyíká: nígbà ìrìnàjò. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ìrànlọ́wọ́, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ' àti 'o'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **ẹ**.
**Ìdí:** Nínú èdè Yorùbá, a máa ń lo ẹ gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀-ìbọ̀wọ̀ (polite pronoun) nígbà tí a bá ń bá àgbà, Babaláwo, tàbí ẹni tó ga jù wa lọ sọ̀rọ̀, láti fi ọ̀wọ̀ hàn. Lílo 'o' fún Babaláwo kì í ṣe deede, nítorí pé ó wúlò fún ọmọdé tàbí ẹni tó kéré jù.
**Àpẹẹrẹ:** "Babaláwo, ẹ jọ̀wọ́, ẹ rà... |
Ìbáṣepọ̀: friends. Àyíká: nígbà ìsinmi. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè bóyá ẹni náà wà dáadáa, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'o' àti 'ẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò ni **'o'**.
Nítorí pé ìbáṣepọ̀ náà jẹ́ ọ̀rẹ́ (friends), èdè àì-bọ̀wọ̀-fún-ẹni (informal) ni wọ́n máa ń lò láàárín yín. Bóyá nínú ìgbà ìsinmi tàbí nígbà míràn, a máa ń lo 'o' fún ẹni tí ó jẹ́ ẹgbẹ́ wa tàbí ọ̀rẹ́.
**Àpẹẹrẹ:** "Ṣé **o** wà dáadáa?" |
Ìbáṣepọ̀: friends. Àyíká: ní ilé-ẹ̀kọ́. Nígbà tí ẹ fẹ́ kí ẹni náà wá sí ọ́fíìsì, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ìwọ' àti 'ẹ̀yin'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò ni **ìwọ**.
**Ìdí:** Nítorí pé ọ̀rẹ́ ni ẹni tí ẹ ń sọ̀rọ̀ pẹ̀lú, èyí túmọ̀ sí pé ẹ̀yin kò ní ìbáṣepọ̀ tó jìnà (informal). Àtúnṣe, "ẹni náà" fi hàn pé ẹni kan ṣoṣo (singular) ni ẹ ń pè. Nínú èdè Yorùbá, 'ìwọ' ni a máa ń lò fún ẹni kan ṣoṣo tí a sì sún mọ́ra (bíi ọ̀rẹ́, ẹ̀gbọ́n tàbí àbúrò), nígbà tí... |
Ìbáṣepọ̀: siblings/close family. Àyíká: ṣáájú ìpàdé. Nígbà tí ẹ fẹ́ bẹ̀rẹ̀ ìbéèrè pẹ̀lú ọ̀wọ̀, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'o' àti 'ẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **'ẹ'**.
Nítorí pé 'ẹ' ni a ń lò láti fi ọ̀wọ̀ hàn (honorific form), pàápàá ní àyíká ìpàdé. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n jẹ́ mọ̀lẹ́bí tàbí ẹ̀gbọ́n/àbúrò, lílo 'ẹ' ni ó tọ́nà láti fi ìtẹ́lọ́rùn hàn, pàá jùlọ tí wọ́n bá ju ọ lọ ní ọjọ́. 'O' jẹ́ fọ́ọ̀mù tó tóòtó jù (informal/casual) tí a lè lò fún ẹni t... |
Ìbáṣepọ̀: close colleagues. Àyíká: nígbà ìbẹ̀wò. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè àkókò tó yẹ fún ìpàdé, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'o' àti 'ẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **'o'**.
**Ìdí:** Níwọ̀n bí ẹ̀yin jẹ́ alabaṣiṣẹ́ tó sún mọ́ra (close colleagues), ìbáṣepọ̀ yín jẹ́ títì (informal). Ní èdè Yorùbá, a máa ń lo 'o' fún ẹni tí ó jẹ́ ẹgbẹ́ tàbí ẹni tí a bá ní ìbáṣepọ̀ tímọ́. A kì í lo 'ẹ' nítorí pé ó jẹ́ fún ìtọ́jú àgbà tàbí fún àwọn ẹyọ púpọ̀ (plural).
**Àpẹẹrẹ ì... |
Ìbáṣepọ̀: younger → Babaláwo. Àyíká: nígbà ìbẹ̀wò. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà ń ṣe, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ' àti 'o'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò ni **'ẹ'**.
**Ìdí:** Nínú àṣà Yorùbá, a máa ń lo **'ẹ'** láti fi hàn ìbọ̀wọ̀ sí ẹni tí ó dàgbà ju wa lọ tàbí ẹni tí ó ní ipò gíga gẹ́gẹ́ bíi Babaláwo. Lílo **'o'** nínú ìbáṣepọ̀ yìí kò bọ̀wọ̀ rárá, nítorí pé a máa ń lọ́ fún ọ̀dọ́ tàbí ẹlẹ́gbẹ́.
**Àpẹẹrẹ:** "Babaláwo, kí l**ẹ́** ń ṣe?" |
Ìbáṣepọ̀: younger → elder. Àyíká: nílé. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè àkókò tó yẹ fún ìpàdé, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'yín' àti 'rẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **'yín'**.
Nítorí pé ẹ̀ń bá agbà sọ̀rọ̀ nílé, a gbọ́dọ̀ lo 'yín' dípò 'rẹ' láti fi ọwọ́ àti ìtẹ́ríba hàn. Bóyá 'yín' jẹ́ fún ọ̀pọ̀ ènìyàn tàbí àdúrà àjẹ̀sẹ́, a máa ń lò ó gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti fi ọwọ́ fún ẹni tí a ń bá sọ̀rọ̀, pàápàá jùlọ tí ó bá jù wa lọ. 'Rẹ' ló yẹ fún ẹni tí ó kéré jù wá tàbí ... |
Ìbáṣepọ̀: student → teacher. Àyíká: ní ọ́fíìsì. Nígbà tí ẹ fẹ́ dúpẹ́ lọ́wọ́ ẹni náà, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ̀yin' àti 'ìwọ'. | Ní àyíká ọ́fíìsì, nígbà tí akẹ́kọ̀ọ́ bá fẹ́ dúpẹ́ lọ́wọ́ olùkọ́ rẹ̀, **ẹ̀yin** ni fọ́ọ̀mù tó yẹ.
Ìdí nìyẹn nítorí pé ní èdè Yorùbá, a máa ń lo 'ẹ̀yin' gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ ìtẹ́ríba àti ìwọ̀nba fún ẹni tí ó ga jù wá lọ ní ipò, àwọn àgbà, tàbí ẹni ògo. Lílò 'ìwọ' fún olùkọ́ lè jẹ́ kí ó hù wọ́n bí àìtọ́ tàbí àìbọ̀wọ̀.
**Àpẹẹrẹ... |
Ìbáṣepọ̀: younger → leader. Àyíká: níbi ayẹyẹ. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ibi tí ẹni náà ń gbé, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ̀yin' àti 'ìwọ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **'ẹ̀yin'**.
**Ìdí:** Ní èdè Yorùbá, a máa ń lo 'ẹ̀yin' (tí kì í ṣe ìwọ) láti fi ọ̀wọ̀ hàn sí àwọn tó jù wá lọ ní ọjọ́, ipò tàbí àṣẹ, gẹ́gẹ́ bí alákòsọ. Nítorí pé ìbáṣepọ̀ náà jẹ́ láàárín ẹni tó kéré àti olúṣọ̀, bẹ́ẹ̀ sì ni wọn wà níbi ayẹyẹ, ó yẹ kí ẹ lo ọ̀rọ̀ ìtẹ́wọ́gbà láti bọ̀wọ̀ fún un. 'Ì... |
Ìbáṣepọ̀: younger → family head. Àyíká: nígbà ìsinmi. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà fẹ́, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ̀yin' àti 'ìwọ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò ni **ẹ̀yin**.
Nítorí pé nínu àṣà Yorùbá, kí ọmọdé tó bá olórí ìdílé sọ̀rọ̀, ó gbọ́dọ̀ fi ìtẹ́ríba àti ìwọ̀nba hàn. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé nígbà ìsinmi ni, ọ̀wọ̀ kò yí padà; a kò lè lo "ìwọ" fún ẹni tí ó jù wa ní ọjọ́ tàbí tí ó ní ipò gíga. "Ìwọ" jẹ́ fún ẹni tí a bá dọ́gba tàbí tí ó kéré ju wa lọ. |
Ìbáṣepọ̀: student → professor. Àyíká: ní àárọ̀. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ìrànlọ́wọ́, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ' àti 'o'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **ẹ**.
**Ìdí:** Ní èdè Yorùbá, a máa ń lo **'ẹ'** láti fi ọ̀wọ̀ hàn sí ẹni tí ó jù wá ní ọjọ́, ipò, tàbí agbára, gẹ́gẹ́ bí í olùkọ́ (professor). Lílò **'o'** fún olùkọ́ jẹ́ àìbọ̀wọ̀.
**Àpẹẹrẹ:** *"Ẹ kú àárọ̀, Professor. Ẹ jọ̀wọ́, ṣé ẹ lè ràn mí lọ́wọ́?"* |
Ìbáṣepọ̀: younger → older woman. Àyíká: ṣáájú ìpàdé. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ìrànlọ́wọ́, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ' àti 'o'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **'ẹ'**.
Nítorí pé ẹni tí a ń bá sọ̀rọ̀ jẹ́ obìnrin àgbà, a gbọ́dọ̀ lo 'ẹ' láti fi ọ̀wọ́ àti ìtọ́wọ́bọ̀wọ̀ hàn. A kì í máa lo 'o' fún àgbà, torí pé ó lè mú kí a rò pé a kò bọ̀wọ̀ fún wọn.
**Àpẹẹrẹ:** *"Ṣé ****ẹ**** lè ràn mí lọ́wọ́?"* |
Ìbáṣepọ̀: younger → elder neighbour. Àyíká: nígbà ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà ń ṣe, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ' àti 'o'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **ẹ**.
**Àpẹẹrẹ:** "Kí ni iṣẹ́ tí ẹ ń ṣe?"
**Ìdí:** Nítorí pé ẹni tí a ń bèèrè lọ́wọ́ jẹ́ agbà (elder neighbour), àti pé àyíká ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò máa ń nilò ọwọ́ àti ìtọ́jú. Lílò 'ẹ' fi ìtìjú àti ọwọ́ hàn, nígbà tí lílò 'o' jẹ́ fún àwọn ẹlẹ́gbẹ́ tàbí àwọn tí ó kéré ju ẹ lọ, èyí sì máa jẹ́ àìbọ̀... |
Ìbáṣepọ̀: siblings/close family. Àyíká: ṣáájú ìpàdé. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà fẹ́, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ìwọ' àti 'ẹ̀yin'. | Nítorí pé ìbáṣepọ̀ yín jẹ́ mọ̀bí tó sún mọ́ra (siblings/close family), fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò dá lórí ọwọ́ ẹni tí ẹ ń bá sọ̀rọ̀:
1. **Tí ẹni náà bá jẹ́ àbúrò rẹ tàbí ẹgbẹ́ rẹ:** Lo fọ́ọ̀mù **"ìwọ"** láti fi ìsúnmọ́tọ́ hàn. *(Àpẹẹrẹ: "Kí ni ìwọ fẹ́?" tàbí "Kí ló wù ẹ́?")*
2. **Tí ẹni náà bá jẹ́ ẹgbọ́n rẹ tàbí àgbà mọ̀bí:... |
Ìbáṣepọ̀: younger → older woman. Àyíká: ṣáájú ìpàdé. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè bóyá ẹni náà wà dáadáa, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'yín' àti 'rẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **'yín'**.
Nítorí pé ẹni kékeré lò ń sọ̀rọ̀ sí obìnrin àgbà (older woman), ó yẹ kí a fi ìtẹ́ríba hàn nípa lílo 'yín' dípò 'rẹ' (tí a máa ń lò fún ọ̀dọ̀ tàbí ẹni tí ó kéré ju wa lọ).
**Àpẹẹrẹ:** "Ṣé dáadáa ni yín?" tàbí "Báwo ni yín?" |
Ìbáṣepọ̀: younger → older visitor. Àyíká: níbi àpéjọ. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ibi tí ẹni náà ń gbé, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ̀yin' àti 'ìwọ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò ni **ẹ̀yin**.
Nítorí pé ẹ ń bá àgbà (older visitor) sọ̀rọ̀ níbi àpéjọ, ó yẹ kí ẹ fi ìbọ̀wọ̀ àti ìtẹ́ríba hàn nípa lílo 'ẹ̀yin' dípò 'ìwọ'. Ní èdè Yorùbá, a kì í lo "ìwọ" fún ẹni tó ju wá lọ ní ọjọ́ tàbí ẹni tí a fẹ́ fi ọ̀wọ̀ hàn, nítorí pé "ìwọ" jẹ́ fún ẹni tí ó kéré jù tàbí ẹni tí a bá jẹ́ ọ̀rẹ́ ... |
Ìbáṣepọ̀: younger → Babaláwo. Àyíká: nígbà ìrìnàjò. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè bóyá ẹni náà wà dáadáa, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'yín' àti 'rẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò ni **'yín'**.
**Ìdí:** Nítorí ọ̀wọ̀ tó yẹ láti fi ọ̀wọ̀ ba Babaláwo gẹ́gẹ́ bí ẹ̀gàn tàbí àgbà, a máa ń lo 'yín' (honorific) dípò 'rẹ' láti fi ìbọ́wọ̀ fún un hàn. Lilo 'rẹ' sí Babaláwo yóò jẹ́ pé ẹni náà kò ní ọ̀wọ̀.
**Àpẹẹrẹ gbolohun:** *"Babaláwo, ṣé ìrìnàjò yín dàadáa?"* tàbí *"Ṣé yín wà dáadáa?... |
Ìbáṣepọ̀: close friends. Àyíká: lẹ́yìn kíláàsì. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà ń ṣe, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'rẹ' àti 'yín'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò ni: **rẹ**.
**Ìdí:** Nítorí pé ìbáṣepọ̀ yín jẹ́ ti ọ̀rẹ́ sunmọ́ (close friends), a máa ń lo fọ́ọ̀mù ẹ̀yọ̀kan (singular) tàbí èyí tí kò ní ìtẹ́lọ́rùn (informal). A sábà máa ń lo 'yín' fún ọ̀pọ̀ ènìyàn (plural), fún àgbà, tàbí nígbà tí a bá fẹ́ bọ̀wọ̀ fún ẹni tí a ń sọ̀rọ̀ pẹ̀lú.
**Àpẹẹrẹ ìbéèrè:** ... |
Ìbáṣepọ̀: younger → older visitor. Àyíká: níbi àpéjọ. Nígbà tí ẹ fẹ́ bẹ̀rẹ̀ ìbéèrè pẹ̀lú ọ̀wọ̀, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'yín' àti 'rẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **'yín'**.
Ní èdè Yorùbá, a máa ń lo 'yín' láti fi ọ̀wọ̀ hàn sí ẹni tó dàgbà tàbí ẹni tó ní ipò ga jù wá lọ. Bí àpẹẹrẹ, nígbà tí ọmọdé bá ń bá àlejò tí ó dàgbà sọ̀rọ̀ níbi àpéjọ, lílo 'rẹ' kò yẹ náà torí ó lè hàn gẹ́gẹ́ bí àìbọ̀wọ̀.
**Àpẹẹrẹ ìbéèrè:**
- **Tó yẹ:** "Ṣé ẹ le sọ fún mi níbi tí **y... |
Ìbáṣepọ̀: younger → older man. Àyíká: lẹ́yìn ìpàdé. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà fẹ́, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ̀yin' àti 'ìwọ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ ni **'ẹ̀yin'**.
Ní àṣà Yorùbá, ọ̀dọ́ kì í lo 'ìwọ' sọ́fọ́n sí àgbà nítorí pé ó jẹ́ àìbọ̀wọ̀. A máa ń lo 'ẹ̀yin' (honorific plural) láti fi ìbọ̀wọ̀ hàn sí ẹni tó tóbi jù wa tàbí ẹni tí a bọ̀wọ̀ fún. Bí ọ̀dọ́ bá ń bá ọkùnrin àgbà sọ̀rọ̀ lẹ́yìn ìpàdé, ó yẹ kí ó sọ:
**"Kí ni ẹ̀yin fẹ́?"** tàbí **"Ṣé ohun kan ... |
Ìbáṣepọ̀: peers. Àyíká: ní ọ́fíìsì. Nígbà tí ẹ fẹ́ dúpẹ́ lọ́wọ́ ẹni náà, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ìwọ' àti 'ẹ̀yin'. | Ní àyíká ọ́fíìsì láàárín àwọn alágbàṣe (peers), fọ́ọ̀mù **'ẹ̀yin'** ni tó yẹ jùlọ láti fi ọ̀wọ̀ àti ìbọ̀wọ̀ hàn, gẹ́gẹ́ bí ìwà ìtẹ́ríba ṣe pọ̀ níbi ìṣẹ́. Bó tilẹ̀ jẹ́ wípé ó jẹ́ ẹni kan, lílo 'ẹ̀yin' (gẹ́gẹ́ bí honorific plural) tọ̀nà jù lílo 'ìwọ', tó wà fún àwọn ọ̀dọ́ tàbí àwọn tí a mọ̀ dáadáa ní tàràtàrà. Àpẹẹrẹ ni:... |
Ìbáṣepọ̀: friends. Àyíká: ní ilé-ẹ̀kọ́. Nígbà tí ẹ fẹ́ dúpẹ́ lọ́wọ́ ẹni náà, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ìwọ' àti 'ẹ̀yin'. | **Ìwọ** ni fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò.
Níwọ̀n bí ìbáṣepọ̀ náà jẹ́ ti ọ̀rẹ́ (friends), lílo 'ìwọ' fi hàn ìbáṣepọ̀ tó súnmọ́ àti pé ẹ jẹ́ ẹlẹ́gbẹ́. 'Ẹ̀yin' ni a máa ń lò fún àwọn èèyàn púpọ̀, àwọn àgbà, tàbí nígbà tí a bá fẹ́ fi ìwọ̀nba hàn.
**Àpẹẹrẹ:** "Mo dúpẹ́ lọ́wọ́ ìwọ, ọ̀rẹ́ mi." tàbí "O ṣeun gan-an." |
Ìbáṣepọ̀: adult → child. Àyíká: nílé. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà ń ṣe, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'rẹ' àti 'yín'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **rẹ**.
**Àlàyé:** Nítorí pé àgbàlagbà (adult) ni ń sọ̀rọ̀ sọ́ ọmọdé (child) tí ó jẹ́ ẹni kan, bẹ́ẹ̀ ni wàálé (nílé) ni wọ́n wà. Nínú èdè Yorùbá, a máa ń lo fọ́ọ̀mù ẹlẹ́yọ̀kan tí kò ní ìtẹ́lọ́rùn (informal singular) fún ọmọdé. Kò sí nǹkan tí ó ń fa ọ̀rọ̀ ọ̀wọ̀ (formal) gẹ́gẹ́ bí àwọ̀n 'yín' ṣe ... |
Ìbáṣepọ̀: younger → older man. Àyíká: ní ọjà. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà ní, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ' àti 'o'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ ni **ẹ**.
Nítorí pé ẹni náà jẹ́ àgbà, ó yẹ kí a lo fọ́ọ̀mù ìbọ̀wọ̀ láti fi ọ̀wọ̀ hàn, pàápàá jùlọ ní àyíká ibi gbangga bíi ọjà. Lílò 'o' fún àgbà jẹ́ àìbọ̀wọ̀.
Àpẹẹrẹ ìbéèrè náà: **"Kí ni ẹ ní?"** |
Ìbáṣepọ̀: younger → elder neighbour. Àyíká: nígbà ìbánisọ̀rọ̀. Nígbà tí ẹ fẹ́ bẹ̀rẹ̀ ìbéèrè pẹ̀lú ọ̀wọ̀, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'yín' àti 'rẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **yín**.
Ní àṣà Yorùbá, a máa ń lo ọ̀rọ̀ ìpínlẹ̀ púpọ̀ (honorific plural) láti fi ọ̀wọ̀ hàn fún ẹni tí ó dàgbà ju wa lọ, bí ó tilẹ̀ jẹ́ ẹni kan ṣoṣo. Nítorí náà, "yín" ni ó tó láti fi bẹ̀rẹ̀ ìbéèrè sí aládùúgbò agbà. Àmọ́ "rẹ", a ń lo ó fún ẹni tó kéré jù, ẹlẹgbẹ́, tàbí ẹni tí ó súnmọ́ wa.
**Àp... |
Ìbáṣepọ̀: classmates. Àyíká: lójú pópó. Nígbà tí ẹ fẹ́ kí ẹni náà wá sí ọ́fíìsì, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ìwọ' àti 'ẹ̀yin'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ìwọ' àti 'ẹ̀yin' fún ìbáṣepọ̀ classmates lójú pópó ni **ìwọ**.
**Ìdí:** Nítorí pé ẹlẹgbẹ́ ẹkọ́ (classmates) jẹ́ ẹgbẹ́ (peers) tí wà ní àyíká láìṣe ìjọba (informal setting), lílo 'ìwọ' ni tó yẹ. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé 'ẹ̀yin' lè jẹ́ ọ̀nà láti fi ìwà rere àti ìyì hàn, 'ìwọ' ni ó yẹ jù fún àyíká bẹ́.
**À... |
Ìbáṣepọ̀: student → teacher. Àyíká: ní ọ̀sán. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè bóyá ẹni náà wà dáadáa, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'yín' àti 'rẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ ni **yín**.
**Ìdí:** Ní àṣà àti èdè Yorùbá, a máa ń lo 'yín' gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ ọ̀wọ̀ fún ẹni tí ó ga jù wa lọ, bíi olùkọ́, àgbà, tàbí òbí. Kì í ṣe 'rẹ', nítorí pé a máa ń lo 'rẹ' fún ẹni tí ó jẹ ẹgbẹ́ rẹ tàbí ẹni tí ó kéré jù ọ lọ. Nítorí náà, ọmọ ilé-ìwé gbọ́dọ̀ fi ọ̀wọ̀ hàn sí olùkọ́ rẹ̀ nígbà tí ó bá ń b... |
Ìbáṣepọ̀: younger → older visitor. Àyíká: lójú pópó. Nígbà tí ẹ fẹ́ dúpẹ́ lọ́wọ́ ẹni náà, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ̀yin' àti 'ìwọ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **ẹ̀yin**.
Ní èdè Yorùbá, a kì í bá àgbà tàbí ẹni tó ju wa lọ nì "ìwọ" nítorí pé ó jẹ́ ìhínlò àti ọ̀wọ̀ láti lo fọ́ọ̀mù ọ̀wọ̀ (ẹ̀yin) tí a fi ń sọ̀rọ̀ pẹ̀lú wọn. Lílo "ìwọ" fún ẹni tó ju ọ lọ lè dà bí ẹni pé kò ní ọ̀wọ̀.
**Àpẹẹrẹ:** *"Mo dúpẹ́ lọ́wọ́ ẹ̀yin"* tàbí *"Ẹ ṣe pupọ̀"*. |
Ìbáṣepọ̀: close colleagues. Àyíká: nígbà ìrìnàjò. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ìrànlọ́wọ́, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'rẹ' àti 'yín'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni: **rẹ**
**Ìdí:** Nítorí pé ìbáṣepọ̀ yín jẹ́ ti ẹlẹgbẹ́ iṣẹ́ tó sún mọ́ra (close colleagues), èdè tó fẹsẹ̀ mọ́ra (informal) ni ó yẹ kí a lo fún ẹ̀yọ̀kan. Bẹ́ẹ̀ ni ó fi ìsún mọ́ra hàn, pàápàá jùlọ nígbà ìrìnàjò.
**Àpẹẹrẹ gbolohun:**
- "Jọ̀wọ́, ṣé mo lè gba ìrànlọ́wọ́ **rẹ** láti gbé àpò yìí?"
- "... |
Ìbáṣepọ̀: younger → older visitor. Àyíká: lójú pópó. Nígbà tí ẹ fẹ́ kí ẹni náà wá sí ọ́fíìsì, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ̀yin' àti 'ìwọ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **ẹ̀yin**.
Ní àṣà Yorùbá, ọ̀wọ̀ fún àgbà pàtàkì púpọ̀. Nígbà tí ọmọdé bá ń sọ̀rọ̀ sí ẹni tí ó jù wá ní ọjọ́, ó yẹ kí a lo 'ẹ̀yin' (tàbí 'ẹ') láti fi ọ̀wọ̀ hàn. Lílò 'ìwọ' fún àgbà yóò jẹ́ àìbọ̀wọ̀, èyí sì kò tọ́.
**Àpẹẹrẹ:** *"Ẹ jọ̀wọ́, ẹ wá sí ọ́fíìsì."* (Dípò pé: *"Ìwọ, wá sí ọ́fíìsì"*). |
Ìbáṣepọ̀: siblings/close family. Àyíká: níbi ìpàdé. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà ń ṣe, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'rẹ' àti 'yín'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo láàárín méjèèjì ni **'rẹ'**.
**Ìdí:** Níwọ̀n bí ìbáṣepọ̀ wọn ṣe jẹ́ ti ẹgbọ́n, àbúrò tàbí ìdílé tó súnmọ́ (siblings/close family), fọ́ọ̀mù ẹni kan ṣoṣo (singular/informal) ni a máa ń lò fún ìbáṣepọ̀ báyìí, èyí tí ó jẹ́ **'rẹ'**. A kì í sábà lo **'yín'** láàárín wọn, àyàfi tí a bá ń sọ̀rọ̀ pẹ̀lú ọ̀... |
Ìbáṣepọ̀: younger → leader. Àyíká: níbi ayẹyẹ. Nígbà tí ẹ fẹ́ bẹ̀rẹ̀ ìbéèrè pẹ̀lú ọ̀wọ̀, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'yín' àti 'rẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò fún ìbáṣepọ̀ yìí (ọmọdé sí olórí) ni **'yín'**.
**Ìdí:** Ní èdè àti àṣà Yorùbá, lílo ọ̀rọ̀ ìpòjọ (plural/honorific) bíi 'yín' láti pe ẹni kan ṣoṣo tí ó ga jù ẹni tí ń sọ̀rọ̀ lọ (bíi olórí tàbí àgbà) jẹ́ àmì ọ̀wọ̀ àti ìtẹríba. 'Rẹ' jẹ́ fún ẹni tí ó kéré tán tàbí ẹgbẹ́ ara ẹni. Níbi ayẹyẹ, ọ̀wọ̀ tó ... |
Ìbáṣepọ̀: younger → elder neighbour. Àyíká: nígbà ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò. Nígbà tí ẹ fẹ́ dúpẹ́ lọ́wọ́ ẹni náà, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ̀yin' àti 'ìwọ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò ni **'ẹ̀yin'**.
**Ìdí rẹ̀:** Ní àṣà Yorùbá, lílo 'ẹ̀yin' jẹ́ àmì ìtẹ́ríba àti ọ̀wọ̀ nígbà tí ọmọdé bá ń sọ̀rọ̀ fún àgbà, pàápàá jùlọ ní àyíká tó ṣe pàtàkì bíi ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò. Lílo 'ìwọ' fún àgbà kò tọ́, ó sì lè jẹ́ kí wọ́n rò pé ẹni tí ó ń sọ̀rọ̀ kò bọ̀wọ̀ fún ẹni náà.
**Àpẹẹrẹ bí o ṣe lè dúpẹ... |
Ìbáṣepọ̀: younger → older visitor. Àyíká: lójú pópó. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà ní, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ' àti 'o'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **'ẹ'**.
Ní àṣà Yorùbá, a máa ń lo 'ẹ' láti fi ọ̀wọ̀ hàn fún àgbà tàbí ẹni tí a kò mọ̀ dáadáa. Nítorí pé ẹni náà jẹ́ àgbà àti àlejò, lílo 'o' kò bá ìbọ̀wọ̀ mu rárá.
**Àpẹẹrẹ bí ẹ ṣe lè béèrè rẹ̀:**
- "Kí ni ẹ ní?" tàbí "Kí lẹ́ ní lọ́wọ́?" |
Ìbáṣepọ̀: younger → leader. Àyíká: níbi ayẹyẹ. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ìrànlọ́wọ́, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ' àti 'o'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò ni: **ẹ**
**Ìdí:** Nítorí pé ìbáṣepọ̀ náà jẹ́ láàárín ọ̀mọdé (younger) àti olúṣàkóso (leader), ó yẹ kí ọ̀mọdé fi ìbọ̀wọ̀ hàn nípa lílo 'ẹ' (èdè àpọ̀nlé) dípò 'o', ní pàtàkì jùlọ níbi ayẹyẹ.
**Àpẹẹrẹ:** "Ẹ jọ̀wọ́, ẹ lè ṣe ìrànlọ́wọ́ fún mi?" |
Ìbáṣepọ̀: adult → younger relative. Àyíká: ní ọjà. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà ní, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'rẹ' àti 'yín'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ ni: **rẹ**
**Ìdí:** Nítorí pé ìbáṣepọ̀ náà jẹ́ láàárín agbàlagbà àti ẹni kékeré (younger relative). Ní àṣà Yorùbá, a máa ń lo ẹ̀yà ọ̀wọ̀ 'rẹ' (singular) fún ẹni tí ó kéré jù. A kì í lo 'yín' fún ẹni kékeré; 'yín' wà fún àwọn agbà, àwọn ọ̀rẹ̀, tàbí ọ̀pọ̀ ènìyàn.
**Àpẹẹrẹ ìlò ní ọjà:** "Kí ló wà lọ́wọ́ **rẹ... |
Ìbáṣepọ̀: young adult → close friend. Àyíká: nígbà ìbánisọ̀rọ̀. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè bóyá ẹni náà wà dáadáa, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'o' àti 'ẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ ni **'o'**.
**Ìdí:** Níwọ̀n bí ìbáṣepọ̀ náà ti jẹ́ láàárín ọmọ ọdọ̀ méjì tí ẹ̀yìn méjèèjì sì jẹ́ ọ̀rẹ́ sún mọ́, lílo **'o'** ni ó yẹ. Fọ́ọ̀mù yìí fi ìsún mọ́lé, ìdọ́gba, àti ìmọ̀lára hàn. Lílo 'ẹ' lè mú kí ó dábí pé ìjìnnà tàbí ìbáṣepọ̀ àìlómọdára wà láàárín yín.
**Àpẹẹrẹ:** "Ṣé **o** wà dáadáa?" tàbí "Bá... |
Ìbáṣepọ̀: adult → younger relative. Àyíká: lẹ́yìn ìpàdé. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè bóyá ẹni náà wà dáadáa, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'o' àti 'ẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ ni: **'o'**
**Àpẹẹrẹ:** "Ṣé **o** wà dáadáa?"
**Ìdí:** Ní èdè Yorùbá, a máa ń lo 'o' fún ẹni tí a tóbi ju tàbí ẹni tí ó kéré jù wá lọ ní ọjọ́ (bíi ọmọdé tàbí ọmọ-ìbádì). Bẹ́ẹ̀ ni, a máa ń lo 'ẹ' fún àgbà, ẹni tí a ń bọ̀wọ̀ fún, tàbí nígbà tí a bá ń sọ̀rọ̀ pẹ̀lú ọ̀pọ̀ ènìyàn. Nítorí náà, nígbà tí àgbà bá ń... |
Ìbáṣepọ̀: younger → elder neighbour. Àyíká: nígbà ìbánisọ̀rọ̀. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà fẹ́, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ̀yin' àti 'ìwọ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **ẹ̀yin**.
Nítorí pé ẹni tí a ń bá sọ̀rọ̀ jẹ́ àgbà (elder neighbour), ó yẹ kí a lo ọ̀rọ̀ ìtẹ́ríba láti fi ọ̀wọ̀ hàn. Nínu àṣà Yorùbá, a kì í pe àgbà ní "ìwọ" nítorí pé ó jẹ́ ọ̀rọ̀ tí a máa ń lò fún ẹni tí ó kéré jù wá tàbí ẹni tí a jọ mọ̀ gidi (peers), bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé "ìwọ" jẹ́ ọ̀rọ̀ àdánwò t... |
Ìbáṣepọ̀: younger → older visitor. Àyíká: lójú pópó. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè àkókò tó yẹ fún ìpàdé, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'yín' àti 'rẹ'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lo ni **'yín'**.
**Ìdí:** Nítorí pé ìbáṣepọ̀ náà jẹ́ láti ọ̀dọ̀ ẹni kéré sí ẹni àgbà (younger → older), a gbọ́dọ̀ lo 'yín' láti fi ìtẹ́ríba àti òwọ̀ hàn. Kì í ṣe 'rẹ', torí 'rẹ' jẹ́ fún ẹni tí ó jẹ́ ẹgbẹ́ rẹ tàbí ẹni tí ó kéré tán. Bóyá o wà lójú pópó tàbí bẹ́ẹ̀ kọ́, ó yẹ kí o fi òwọ̀ hàn sí àgbà.
**... |
Ìbáṣepọ̀: young adult → close friend. Àyíká: nígbà ìbánisọ̀rọ̀. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ibi tí ẹni náà ń gbé, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ìwọ' àti 'ẹ̀yin'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò ni **ìwọ**.
Nítorí pé ẹni tí a ń bá sọ̀rọ̀ jẹ́ ọ̀dọ́ àti ọ̀rẹ́ sunmọ́, kì í ṣe dandan láti lo 'ẹ̀yin' tó jẹ́ fọ́ọ̀mù ìyì (honorific) fún ẹni tí ó ga jù wá lọ nínú ọjọ́ orí tàbí àjùmọ̀ṣe. Bákan náà, a lì lo fọ́ọ̀mù kúkúrú rẹ̀ tí í ṣe 'o'.
**Àpẹẹrẹ gbólóhùn:** *"Níbo ni ìwọ ń gbé?"* tàbí *"Níbo lo ń... |
Ìbáṣepọ̀: friends. Àyíká: nígbà ìsinmi. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ibi tí ẹni náà ń gbé, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ìwọ' àti 'ẹ̀yin'. | Nítorí pé ìbáṣepọ̀ náà jẹ́ ti ọ̀rẹ́, àyíká sì jẹ́ ti ìsinmi, fọ́ọ̀mù tó yẹ láti lò ni **'ìwọ'**.
**Àpẹẹrẹ:** "Níbo ni **ìwọ** ń gbé?" (tàbí "Níbo ni **o** ń gbé?") |
Ìbáṣepọ̀: younger → family head. Àyíká: ní ilé-ẹ̀kọ́. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè ohun tí ẹni náà ní, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'ẹ' àti 'o'. | Fọ́ọ̀mù tó yẹ láti yan ni **ẹ**.
**Ìdí:** Nítorí pé ọ̀rọ̀ náà wà láàárín ọmọdé àti olórí ẹbí (family head). Nínú àṣà àti èdè Yorùbá, a gbọ́dọ̀ fi ọ̀wọ̀ hàn sí àgbà tàbí ẹni tí ó ga jù wá lọ nípa lílo 'ẹ'. Bí a bá lo 'o' fún olórí ẹbí, ó lè jẹ́ àìbọ̀wọ̀, gẹ́gẹ́ bí àwọn òde-ọ̀nà ìbáṣepọ̀ àti àyíká ilé-ẹ̀kọ́ tí a wà yìí.
... |
Ìbáṣepọ̀: siblings/close family. Àyíká: ṣáájú ìpàdé. Nígbà tí ẹ fẹ́ béèrè bóyá ẹni náà wà dáadáa, yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'o' àti 'ẹ'. | Ní èdè Yorùbá, yíyàn fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'o' àti 'ẹ' fún ọ̀rọ̀ ìbẹ̀rẹ̀ bíi "Ṣé o wà dáadáa?" tàbí "Ṣé ẹ wà dáadáa?" dá lórí ọjọ́ orí àti ipò ẹni tí a ń bá sọ̀rọ̀ nínú ìdílé.
Bí a bá ń bá ẹni tó jẹ́ ara ìdílé tàbí ẹni tó súnmọ́ wa (siblings/close family) sọ̀rọ̀, ó yẹ kí a lo:
**'o'** fún àbúrò (younger sibling), ẹni t... |
Ìbáṣepọ̀: student → professor. Àyíká: ní àárọ̀. Olùsọ̀rọ̀ fẹ́ béèrè bóyá ẹni náà wà dáadáa; yan fọ́ọ̀mù tó yẹ láàárín 'yín' àti 'rẹ'. | yín |
Yoruba Honorific Pronoun Etiquette Benchmark
Overview
This dataset is a Yoruba-language benchmark focused on honorific pronouns, politeness markers, and socially appropriate pronoun selection.
The project is motivated by the observation that politeness is culturally and socially grounded. In Yoruba, choices among second-person forms can encode age, social status, familiarity, deference, and interpersonal relationships. An LLM may produce a grammatically possible Yoruba form while still failing to preserve the culturally appropriate level of respect.
The aim of this project is therefore not only to test Yoruba language generation, but to evaluate whether a language model can maintain socially appropriate Yoruba pronoun choices when speaker-addressee relationships and discourse contexts change.
Dataset contents
The repository contains both the raw/source dataset and the AdaptLab-adapted dataset, together with benchmark and error-analysis outputs.
Main datasets
yoruba_pronoun_etiquette.csv--- raw/source dataset.Yoruba_5000_AdaptLab_READY.csv--- 5,000-row AdaptLab-adapted dataset.
Benchmark outputs
yoruba_pronoun_benchmark_clean.csv--- cleaned benchmark data.yoruba_pronoun_benchmark_v4.csv--- V4 benchmark results.yoruba_pronoun_results_v4.csv--- pronoun-level results.yoruba_relationship_results_v4.csv--- results grouped by social relationship.yoruba_pronoun_error_matrix_v4.csv--- pronoun error matrix.
Raw dataset
The raw dataset contains controlled Yoruba examples designed around pronoun etiquette and social relationships. The examples encode contextual information such as:
- speaker/addressee relationship;
- relative age or social position;
- familiarity;
- communicative situation;
- candidate pronoun forms;
- target politeness/honorific interpretation.
The raw dataset is a controlled dataset rather than a collection of naturally occurring conversations. This distinction is important when interpreting the results.
Adapted dataset
The adapted dataset was produced using AdaptLab. The adaptation process reformulated the original examples into model-oriented prompt/completion examples while retaining the central linguistic and pragmatic task.
The adapted data includes Yoruba contexts in which the model is required to select or produce an appropriate form based on the relationship between interlocutors.
Examples include contrasts involving relationships such as:
- peer → peer;
- younger → elder;
- younger → older visitor;
- younger → leader;
- student → teacher;
- student → professor;
- adult → child;
- younger → family head;
- younger → Babaláwo;
- close colleagues;
- friends;
- siblings/close family.
Annotation scheme
The benchmark treats pronoun selection as a pragmatic classification/evaluation problem rather than purely a surface-form matching task.
The relevant annotation dimensions include:
- Social relationship --- who is speaking to whom.
- Discourse context --- the situation in which the utterance occurs.
- Candidate forms --- the pronoun alternatives presented to the model.
- Gold pronoun --- the expected socially appropriate form.
- Adapted pronoun --- the form produced/selected after adaptation.
- Politeness/honorific function --- whether the form reflects deference, solidarity, or a non-honorific usage.
The project distinguishes forms including ìwọ, ẹ, ẹ̀yin, yín,
o, ọ, and rẹ where they occur in the benchmark.
Cultural and linguistic motivation
Politeness is treated in this project as a culturally situated component of language use. Yoruba honorific usage cannot be reduced to a simple grammatical rule because social variables such as age, status, familiarity, and relationship influence appropriate forms.
The benchmark therefore deliberately places pronoun choices inside social contexts. This is intended to test whether an LLM preserves culturally meaningful distinctions rather than simply generating a locally grammatical Yoruba expression.
The project follows the linguistic literature supplied with the research, including work discussing Yoruba honorific pronouns, age, social status, familiarity, and the relationship between politeness and cultural norms.
AdaptLab and model adaptation
AdaptLab was used as the dataset adaptation tool.
The adapted dataset was subsequently used in model adaptation/fine-tuning experiments. The AutoScientist workflow was used for the training experiment.
The reported training configuration included:
- base model:
meta-llama/Llama-4-Scout-17B-16E-Instruct; - training method: supervised fine-tuning (SFT);
- parameter-efficient training: LoRA;
- LoRA rank: 64;
- LoRA alpha: 128;
- learning rate: 0.0001;
- epochs: 4;
- batch size: max;
- learning-rate scheduler: cosine;
- warmup ratio: 0.03;
- weight decay: 0.02;
- dropout: 0;
- training on inputs: false.
The trained model was named:
adaption_yoruba_pronoun_etiquette
Benchmark methodology
The final V4 benchmark independently compares the adapted model output with the expected/gold pronoun.
From the V4 benchmark run:
- total source rows inspected: 27,780;
- relationships extracted: 2,096;
- gold pronouns identified: 2,093;
- adapted pronouns identified: 2,066;
- valid benchmark cases: 2,064;
- correct predictions: 1,705;
- incorrect predictions: 359;
- exact pronoun accuracy: 82.61%.
The benchmark also reports results by social relationship and by gold pronoun, together with an error matrix.
Key benchmark findings
Overall exact pronoun accuracy was 82.61%.
Performance was strongest for several explicitly hierarchical relationships. For example:
- younger → elder: 98.94%;
- adult → child: 100%;
- younger → older visitor: 100%;
- younger → elder neighbour: 100%;
- younger → leader: 100%;
- younger → older man: 100%;
- younger → older woman: 100%;
- younger → family head: 100%;
- student → teacher: 100%;
- student → professor: 100%;
- younger → Babaláwo: 100%.
The largest relationship category was peer → peer, with 1,767 valid cases and 80.08% accuracy. This is important because peer interactions create greater ambiguity between solidarity/informal forms and honorific forms.
By gold pronoun, the V4 benchmark reported:
ìwọ: 72.47%;o: 87.38%;ọ: 81.05%;ẹ̀yin: 97.73%;yín: 100%;ẹ: 97.53%;rẹ: 100%.
The benchmark also identified recurring confusions among candidate forms, especially in peer-to-peer contexts.
Error analysis
The principal error pattern is not simply random Yoruba generation. Many errors involve choosing a different candidate pronoun from the set supplied in the prompt.
For example, the V4 error analysis contains cases where:
- gold =
ọ, adapted =ẹ; - gold =
ìwọ, adapted =yín; - gold =
o, adapted =ẹ; - gold =
ìwọ, adapted =ẹ̀yin.
The concentration of errors in peer → peer cases suggests that socially less hierarchical interactions can be more difficult to disambiguate than strongly marked age/status relationships.
This supports the central research motivation: culturally appropriate Yoruba politeness requires sensitivity to social context, not only lexical or grammatical competence.
Intended use
This dataset is intended for:
- evaluation of Yoruba-capable language models;
- research on cultural and pragmatic alignment;
- low-resource African-language NLP;
- evaluation of honorific and politeness-sensitive generation;
- research into socially grounded pronoun selection;
- benchmarking model adaptation methods.
It should not be treated as a comprehensive representation of all Yoruba speakers, dialects, communities, or politeness practices.
Limitations
- The raw benchmark data are controlled/constructed examples rather than a corpus of naturally occurring conversations.
- Yoruba politeness is context-sensitive, and the benchmark cannot represent every possible social interaction.
- Some pronoun forms are multifunctional and may require discourse information beyond a short prompt.
- Social categories such as age, status, familiarity, and relationship may overlap in real interaction.
- Benchmark accuracy should therefore be interpreted as performance on the defined evaluation task, not as a complete measure of Yoruba language competence.
- Cultural and pragmatic judgments may vary across speakers and communities.
Reproducibility
The repository provides the raw and adapted datasets together with benchmark outputs so that researchers can inspect the transformation and reproduce the reported evaluation.
The benchmark results were generated with the V4 evaluation pipeline and saved as CSV files in this repository.
Citation
If you use this dataset, please cite the associated competition submission/research paper:
Bamigbala Christianah Adedoyin. Yoruba Honorific Pronoun Etiquette: Culturally Grounded Pronoun Adaptation and Benchmarking for LLMs. 2026.
Acknowledgement
This project was developed as part of an African computational linguistics/LLM adaptation research activity focused on improving the representation of Yoruba pragmatic and cultural knowledge in language models.
- Downloads last month
- 15