int64 | sp large_string | nah large_string | var large_string | src large_string | nah_inali large_string |
|---|---|---|---|---|---|
1,563 | Fueron sacrificados 20,000 hombres. Los sacerdotes les extraían el corazón con un cuchillo de pedernal y, todavía palpitante, lo ofecían a los dioses. | Mictiloque onxiquipilli ommatlactzontli tlacah. Tlamacazque tecpatica, ixcuahuactica quinquixtilitihuiah inyollo in tlein huenchihualoya in oc tecuinia. | null | Historia de México narrada en náhuatl y español | miktiloke onxikipili ommatlaktsontli tlacah. tlamakaske tekpatika, ixkwawaktika kinkixtilitiwiah inyolo in tlein wenchiwaloya in ok tekwinia. |
11,096 | En este mismo mes, el español Illescas abandonó el canal que excavaba en Amanalco; era el segundo lugar que excavaba, pero nada logró. | Auh yhuan ypan in yn omoteneuh metztli henero, yquac oquicauh yn aotlih quittatacaya español Ylescas yn oncan Amanalco; ycoccan tlatatacaya, atle huel quichiuh. | null | Diario | aw iwan ipan in in omotenew metstli henero, ikwak okikaw in aotlih kittatakaya español ileskas in onkan amanalko; ikokkan tlatatakaya, atle wel kichiw. |
14,614 | Cuando los llevaban al lugar de la ejecución, todos los religiosos de los ocho monasterios que hay en México los iban acompañando para recordarles la santa fe, y los confesaron. | Auh yn iquac ye quinhuica ynic miquizque yn ixquichtin || 19 teopixque yn nican moyetzticate Mexico ynic chicuetetl monasterios huel quimololhuitiaque ynic quintlalnamictique yn tlaneltoquiliztica, quinyolcuitique. | null | Diario | aw in ikwak ye kinwika inik mikiske in ixkichtin || 19 teopixke in nikan moyetstikate mexiko inik chikwetetl monasterios wel kimololwitiake inik kintlalnamiktike in tlaneltokilistika, kinyolkwitike. |
9,947 | El 29 de mayo de 1608 llegó de España la noticia, se supo que había muerto a estocadas don Francisco de Velasco, corregidor de Madrid; éste, que era hijo del señor virrey don Luis de Velasco, quien ahora gobierna por segunda vez en México, había nacido en México, era criollo de aquí. | Yn axcan ypan yc 29 mani metztli mayo de 1608 años, yquac ohualla tlahtolli yn ompa España omachiztico omomiquilli çan oquixixilque yn don Francisco || 68 de Velasco coregidor catca yn Madrid; ynin ypiltzin yn tlahtohuani don Luis de Velasco visurrey yn axcan ycoppa motlahtocatillia nican Mexico moyetztica, auh yninn o... | null | Diario | in axkan ipan ik 29 mani metstli mayo de 1608 años, ikwak owala tlahtoli in ompa españa omachistiko omomikili san okixixilke in don fransisko || 68 de velasko koregidor katka in madrid; inin ipiltsin in tlahtowani don lwis de velasko visurrei in axkan ikoppa motlahtokatilia nikan mexiko moyetstika, aw ininn omotokatene... |
5,013 | En el año 5 caña (1991) el presidente Bush de los Estados Unidos hace la guerra a Saddam Hussein de Irak y destruye la ciudad de Bagdad. | Ipan macuilli acatl xihuitl (1991) George Bush, huei tlahtoani ompa Tlatlahtocayopan in Cepanca, quiyaochihua Saddam Hussein, huei itlahtocauh Mesopotamianihuan quipoloa Babylonaltepetl. | null | Historia de México narrada en náhuatl y español | ipan makwili akatl xiwitl (1991) george bush, wei tlahtoani ompa tlatlahtokayopan in sepanka, kiyaochiwa saddam hussein, wei itlahtokaw mesopotamianiwan kipoloa babilonaltepetl. |
4,878 | Pedro Hernandez y mi esposa María Barbola y Juan Perez habitantes de aquí de Santiago Tlatilulco pertenecientes al tlaxilacalli de Santa Ana Cuepopan humildemente parecemos ante Uds. que son nuestros teuhctli, que son tlahtoque, tu el señor governador y Uds. alcaldes ordinarios por el rey nuestro señor; escuchen nuestr... | Pedro Hernandez yhuan nonamic Maria Barbola yhuan Juan Perez nican tichaneque Santiago Tlatilulco ytech tipohui tlaxilacali Santa Ana Cuepopan nicnomachiliztica amixpantzinco tineci yn antotecuioan antlatoque tehuatzin juez governador yhuan amehuantzitzin alcaldes ordinarios yn icatzinco rey nuestro señor ma xitechmoca... | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | pedro hernandes iwan nonamik maria barbola iwan hwan peres nikan tichaneke santiago tlatilulko itech tipowi tlaxilakali santa ana kwepopan niknomachilistika amixpantsinko tinesi in antotekwioan antlatoke tewatsin hwes governador iwan amewantsitsin alkaldes ordinarios in ikatsinko rei nwestro señor ma xitechmokakilikan ... |
6,440 | Han pasado 286 años desde que, en el año 13 Ácatl, 1323, terminó el período de 16 años en que no hubo tlatohuani sino sólo cuauhtlato en Colhuacan. | Auh yhuan ye matlacpohualxihuitl ypan nauhpohualxihuitl ypan chiquacen xihuitl || 83 yn ipan XIII Acatl xihuitl, 1323 años, ypan in tlamico ynic quauhtlahtolloc yn Culhuacan caxtolxihuitl once yn ayac tlahtocat. | null | Diario | aw iwan ye matlakpowalxiwitl ipan nawpowalxiwitl ipan chikwasen xiwitl || 83 in ipan xiii akatl xiwitl, 1323 años, ipan in tlamiko inik kwawtlahtolok in kulwakan kaxtolxiwitl onse in ayak tlahtokat. |
1,027 | Y por haber renovado y restaurado la orden el dicho San Basilio Magno, por haberles dado una nueva regla espiritual y hacer que los dichos monjes se convirtieran en sus hermanos religiosos menores, es decir, los religiosos de San Antonio que ahora se rigen espiritualmente por su regla y con ella hacen votos de vida rel... | Auh yn ipampa ye no yehuatzin omoteneuhtzino San Basilio Magno ynic ye no huatzin omotlayancuilili yn omotlapahpatilli, ynic oquinmomaquillico occentlamantli yn omoteneuh teoyotica yoctacateopixcatlatecpantenemitiayatzin yn ireglatzin, ynic oquinmomaquillico y huel quinmocemaxcatilli cemihcac yn itlaçoteopixcateyccauht... | null | Diario | aw in ipampa ye no yewatsin omotenewtsino san basilio magno inik ye no watsin omotlayankwilili in omotlapahpatili, inik okinmomakiliko oksentlamantli in omotenew teoyotika yoktakateopixkatlatekpantenemitiayatsin in ireglatsin, inik okinmomakiliko i wel kinmosemaxkatili semihkak in itlasoteopixkateikkawtsitsinwan in omo... |
8,062 | Canto de cosquilleo, de placer | Cuecuechcuicatl | null | La tinta negra y roja (antología de poesía náhuatl) | kwekwechkwikatl |
11,186 | Hasta sus mujeres los reprendían y los avergonzaban, diciendo a los tenochcas: “Nomás estáis allí, ¿no os da vergüenza? Jamás mujer alguna se afeitará para vosotros”. | Au in iciuaua moch no quipinauique quimauaque, quimiluique tenochca: “Ca e amonoque, amo apinaua? Ayc çiuatl amotla no moxauhtoca”. | null | Anales de Tlatelolco | au in isiwawa moch no kipinawike kimawake, kimilwike tenochka “ca e amonoke, amo apinawa? aik siwatl amotla no moxauhtoca”. |
3,931 | A veinte y uno de hebrero de mil y quinientos y ochenta y siete años Pedro Ahuexotl pregono en el barrio [tlaxilacalli] Cuepopan que se vendian las casas y tierras de Ysavel Maria y valían ochenta pesos y nadie respondió; testigo Francisco Hernandez. Ante mí Francisco Maldonado, escrivano. | XIIII pregon.- A veinte y uno de hebrero de mil e quinientos e ochenta y siete años in Pedro Ahuexotl otzatzic in ipan tlaxillacalli Cuepopan oquitecaquiti ynic monamaca yn ical in itlal Ysabel Maria oquito yn ipatiuh napohualli pesos ayac otlananquilli testigo Francisco Hernandez. Ante mi Francisco Maldonado escrivano... | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | xiiii pregon.- a veinte i uno de hebrero de mil e kinientos e ochenta i siete años in pedro awexotl otsatsik in ipan tlaxilakali kwepopan okitekakiti inik monamaka in ikal in itlal isabel maria okito in ipatiw napowali pesos ayak otlanankili testigo fransisko hernandes. ante mi fransisko maldonado eskrivano. |
6,940 | siguieron el camino, | in ochpanaco, | null | La tinta negra y roja (antología de poesía náhuatl) | in ochpanako, |
11,954 | En el año 1 Técpatl 1428 pereció el tepaneca; entonces murió Maxtlatzin, tlatoani de Azcapotzalco, que gobernó allí sólo durante tres años. | Ce Tecpa xiuitl poliuh tepanecatl; yquac mic Azcapotzalco tlatoani Maxtlatzi, çan exiuitl tlatocat Azcapotzalco. | null | Anales de Tlatelolco | se tekpa xiwitl poliw tepanekatl; ikwak mik askapotsalko tlatoani maxtlatsi, san exiwitl tlatokat askapotsalko. |
15,651 | En el dicho año de 13 Ácatl los colhuas reanudaron la guerra para perseguir a los mexicas, los cuales se fueron a asentar en Nextícpac y allí se quedaron un año, es decir, durante el año 1 Técpatl, 1324; después partieron de allí y llegaron a Tenochtitlan. | Auh ypan in yn omoteneuh yn XIII Acatl xihuitl in yancuica ye yc quipehualtia in yaoyotl in culhuaque ynic quinhualtocaque yn mexica, oncan motlallico y Nexticpac cexiuhtique, oncan yn xihuitl Ce Tecpatl, 1324 años; niman oncan hualpeuhque ynic acico Tenochtitlan. | null | Diario | aw ipan in in omotenew in xiii akatl xiwitl in yankwika ye ik kipewaltia in yaoyotl in kulwake inik kinwaltokake in mexika, onkan motlaliko i nextikpak sexiwtike, onkan in xiwitl se tekpatl, 1324 años; niman onkan walpewke inik asiko tenochtitlan. |
3,995 | Yten declaro que en (el pago que llaman) Petlachiuhcan tengo otras tierras que conpre [milcoali] que medidas hacia la parte donde sale el sol tiene en largo ochenta baras [quauitl] y de ancho tiene lo mismo y linde con tierras de Tapia mando que de ellas aya quarenta (baras) mi nieto Diego de Castañeda y Baltasar y las... | Yoan nicteneua yn ompa Petlachiuhcan mani nomilcoal ynic motamachiua tonatiuh yquizaian itztoc ynic uiac napoalquauitl auh ynic patlauac necoc yxquich quiquaxochnamiqui yn imil Tapian niquitoa ompoalli yntech pouiz yn noxuiuan Diego de Castañeda yoan Baltasar auh yn oc ompoalli yntech pouiz yn albaceas tlatzintla tocay... | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | yoan niktenewa in ompa petlachiwkan mani nomilkoal inik motamachiwa tonatiw ikisaian itstok inik wiak napoalkwawitl aw inik patlawak nekok ixkich kikwaxochnamiki in imil tapian nikitoa ompoali intech powis in noxwiwan diego de kastañeda yoan baltasar aw in ok ompoali intech powis in albaseas tlatsintla tokayetikate. |
12,510 | Aun cuando las flores se marchitan y amarillecen, serán llevadas allá, al interior de la casa del ave de plumas de oro. | Cozahuaua xochitl zan ye on calaquilo zacuan calitic. | null | La tinta negra y roja (antología de poesía náhuatl) | kosawawa xochitl san ye on kalakilo sakwan kalitik. |
2,449 | Al séptimo día, el sábado, los religiosos franciscanos descalzos fueron a celebrar la fiesta de la santa, y también predicó uno de ellos. | Auh yn ipan sábado yn icchicomilhuitl yehuantzitzin yn teopixque franciscos descalços yn quimolhuichihuililito sancta, no ce temachti. | null | Diario | aw in ipan sábado in ikchikomilwitl yewantsitsin in teopixke fransiskos deskalsos in kimolwichiwililito sankta, no se temachti. |
6,560 | Y para que conste y que es verdad que se entregaron los dichos veynte pesos para hazer bien por el ánima de la dicha difunta fueron presentes por testigos Pedro de San Miguel y Ambrosio de Santiago y los diputados y Pablo Garcia. | Auh yehuatl in yn tomines auh ynic ye nelli yn oquicauaco cempoalli yoan yc opaleuiloc yn miccatzintli yoan ca ymixpan omochiuh testigos Pedro de San Miguel yoan Ambrosio de Sanctiago yoan diputados yoan Pablo Garcia. | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | aw yewatl in in tomines aw inik ye neli in okikawako sempoali yoan ik opalewilok in mikkatsintli yoan ka imixpan omochiw testigos pedro de san migwel yoan ambrosio de sanktiago yoan diputados yoan pablo garsia. |
388 | Y nos dejó su mandato el tlatohuani Ceynos en relación al español que murió que se llamaba Amador Nangoro, en cuya merced de tierra se asentó la tienda de Tejada en las afueras del mercado. | Auh ynic ototechquihualmocahuili yn itlatoltzin yn tlatoahuani Ceynos ypanpa y yehuatl yn omic español yn itoca catca Amador Nangoro yntlalnemac catca onca nonetlaliloc yn onca Desada ydienta yn iquiahuac yn tianquiztenco. | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | aw inik ototechkiwalmokawili in itlatoltsin in tlatoawani seinos ipanpa i yewatl in omik español in itoka katka amador nangoro intlalnemak katka onka nonetlalilok in onka desada idienta in ikiawak in tiankistenko. |
6,266 | Mas avia de quarenta y quatro años que lo poseen y tienen y que para ello tenian testigos que saben la verdad y se les recibiesen. | Ye onpohualli xihuitl ipan nahui xihuitl ynic tictzitzquia yn posesion ticceliliticate ca oncate testigosme yn quimati huallazque conitoquihui. | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | ye onpowali xiwitl ipan nawi xiwitl inik tiktsitskia in posesion tikselilitikate ka onkate testigosme in kimati walaske konitokiwi. |
15,023 | Fueron, y hallaron a los mexicas cantando a su Amatépetl; a los coyoacas les pareció que era un tzitzímitl. | Nima ye yc uitze, ynpan acito y mexica quicuicatia yn imAmatepeuh; yn quitaque coyouaque yuhquin tzitzimitl. | null | Anales de Tlatelolco | nima ye ik witse, inpan asito i mexika kikwikatia in imamatepew; in kitake koyowake yuhkin tsitsimitl. |
1,916 | [Y en todos los pregones no ubo quien respondiese ny puxase y los quatro que pretendieron comprar la casa no acudieron solo el dicho Luis Zavallos español fue el que mas dio por ella que compra la casa por la qual da dozientos pesos y con esto se acabaron los dichos pregones y aviéndolo vista el señor governador. | Yn ixquichica otzatziuac ayac otlananquilli ayac onez in tlacohuani quema otlananquilli nahui tlacatl amo cenca quineltilique ynin tlatol auh zan icel in Luis Zavallos yn achtopa tlananquilli español yehuatl oquimiyequilli in tomines ynic quicohua calli oquiten in matlacpohualli pesos huell ipan otlamico in tlatolli in... | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | in ixkichika otsatsiwak ayak otlanankili ayak ones in tlakowani kema otlanankili nawi tlakatl amo senka kineltilike inin tlatol aw san isel in lwis savalos in achtopa tlanankili español yewatl okimiyekili in tomines inik kikowa kali okiten in matlakpowali pesos wel ipan otlamiko in tlatoli in termino amo miek tlakatl o... |
15,505 | Y bisto por el governador [tlahtoani] mandó luego se haga ynformación. | Auh yn iquac oyuh conmocaquilti yn omoteneuhtzinco gobernador tlatohuani yc niman omotlanahuatilli mochihuaz informacion. | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | aw in ikwak oyuh konmokakilti in omotenewtsinko gobernador tlatowani ik niman omotlanawatili mochiwas informasion. |
377 | En San Sebastián Atzacualco fueron nombrados alcaldes Melchor Suárez, vecino de Tomatlán, que fue reelegido, y Sebastián Miguel, vecino de Cuitlahuactonco. | Auh yn alcaldesme motlallique San Sebastián Atzacualco Melchior Xuárez chane Tomatla, çan quitlamellahualti yn alcaldeyotl, yhuan Sebastián Miguel chane Cuitlatlahuactonco. | null | Diario | aw in alkaldesme motlalike san sebastián atsakwalko melchior xwáres chane tomatla, san kitlamelawalti in alkaldeyotl, iwan sebastián migwel chane kwitlatlawaktonko. |
365 | Precisamente de su voluntad toman cuarenta y un peso de oro; por esto conversaron gustosos para que nadie en algun caso lo contravenga o algo dijere. | Huel inyolocacopa yn ye quicui yn teocuitlatl onpoualli pesos yhuan ce peso yc omopaccanonotzque ynic aocac ceppa quitlacoz yn azo tleyn quitoz. | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | wel inyolokakopa in ye kikwi in teokwitlatl onpowali pesos iwan se peso ik omopakkanonotske inik aokak seppa kitlakos in aso tlein kitos. |
10,678 | En los caminos yacen dardos rotos, los cabellos están esparcidos. Destechadas están las casas, enrojecidos tienen sus muros. | Auh in otlica on mitl xaxmantoc, tzontli momoyauhtoc. Calli tzontlapohtoc, calli chichiliuhtoc. | null | La tinta negra y roja (antología de poesía náhuatl) | aw in otlika on mitl xaxmantok, tsontli momoyawtok. kali tsontlapohtok, kali chichiliwtok. |
1,809 | Es toda su información. Fue preguntado cuál es su edad dijo que 60 años y como en verdad es su voz y su palabra todo lo que aquí se escribió, por esta causa una cruz aquí pone, porque no sabe escribir. Ante mí yo el mencionado escribano, Martin Jacobo, Lorenzo del Aguila. Pasó ante mi Anton Cruzate escribano nombrado: | Yxquichi yn itlatol omochiuh tlatlaniloc ye quexquichcauh yn nemi quito ye yepoalxiuitl. Auh ynic [F. 114v] nelli yten ytlatol yn ixquich nican onicuilo ypampa ce cruz ymatica nican quiquetzan ypampa amo quiximati tlacuiloliztli nixpan oninoteneuh escrivano. Martin Jacobo [rúbrica] Lorenzo del Aguila [rúbrica] paso ant... | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | ixkichi in itlatol omochiw tlatlanilok ye kexkichkaw in nemi kito ye yepoalxiwitl. aw inik [f. 114v] neli iten itlatol in ixkich nikan onikwilo ipampa se krus imatika nikan kiketsan ipampa amo kiximati tlakwilolistli nixpan oninotenew eskrivano. martin hakobo [rúbrica] lorenso del agwila [rúbrica] paso ante mi anton kr... |
8,516 | Porque las cultiban y nadie dice que son suyas porque son suyas que se las dieron a sus padres y dejáronlas quando se añejaron con agua que puede aber dos años y agora las beneficia Miguel de los Angeles y no se si las a comprado. | Ca mochipa quichihua yhuan cayac ma quimotlaltia ca huel yntlal ynnemac yn intahuan caquin iquac quicauhque yn apachiuh axcan ye onxihuitl ye no cuelle quichihua yn itoca Miguel de los Angeles amo nicmati yn azo quimocohui. | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | ka mochipa kichiwa iwan kayak ma kimotlaltia ka wel intlal innemak in intawan kakin ikwak kikawke in apachiw axkan ye onxiwitl ye no kwele kichiwa in itoka migwel de los angeles amo nikmati in aso kimokowi. |
1,191 | Y cuando apareció de nuevo, cuando se mostró el Sol en toda su redondez, cuando volvió a brillar, enseguida las nubes se desplegaron sobre su faz, y todo el cielo volvió a quedar cubierto de nubes, en ningún sitio volvió a aparecer el Sol hasta que se ocultó por el poniente y se hizo de noche. | Auh yn ihquac ye noceppa nocuel ohualnez, yn huel ohualtehuilacachiuhcanez mochi tonatiuh, in huel ye tlanextia, yc niman yxco hualmocençouh yn mixtli, yc nohuianpa yn ilhuicatl yc hualmixtzauhctimomah yn omoteneuh mixtli, aocmo cenca cana hualnez yn ixquichica onaquito tonatiuh yn icacallaquiyampa ynic onyohuato. | null | Diario | aw in ihkwak ye noseppa nokwel owalnes, in wel owaltewilakachiwkanes mochi tonatiw, in wel ye tlanextia, ik niman ixko walmosensow in mixtli, ik nowianpa in ilwikatl ik walmixtsawktimomah in omotenew mixtli, aokmo senka kana walnes in ixkichika onakito tonatiw in ikakalakiyampa inik onyowato. |
15,614 | El mismo viernes santo, por la tarde, salió de la iglesia de Santo Domingo la procesión que cada año se suele hacer para sepultar la imagen de Dios nuestro señor muerto, la cual pertenece a los españoles y ellos la llevan. | Auh yhuan yn axcan ypan in omoteneuh viernes sancto yn oncan teopan Sancto Domingo yc oquixohuac ynic otlayahua- || 214 -loloc teotlac, yn iuh mochipa mochiuhtiuh cecexiuhtica, ynic oquimotoquillique yn imiquilizyxiptlatzin totecuiyo Dios, yn intech ponhui ynic ompa quiça españoles. | null | Diario | aw iwan in axkan ipan in omotenew viernes sankto in onkan teopan sankto domingo ik okixowak inik otlayawa- || 214 -loloc teotlak, in iw mochipa mochiwtiw sesexiwtika, inik okimotokilike in imikilisixiptlatsin totekwiyo dios, in intech ponwi inik ompa kisa españoles. |
2,293 | Y así mandaron los señores que se den las casas y tierras a Catalina de San Juan española y que nadie vaya contra esto so pena de ser preso y de quarenta azotes. | Ypampa axcan motlanauatilia in tlatoque yn ixquich calli tlalli cemicac ytech pouiz yn Catharina de San Juan española niman ayac cepa conixtoquiliz yn aquin tlatlacoz yc tlatzacuiltilloz in melahuac juzticia caltzaqualloz carcel ompoualpa mecahuitecoz. | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | ipampa axkan motlanawatilia in tlatoke in ixkich kali tlali semikak itech powis in katharina de san hwan española niman ayak sepa konixtokilis in akin tlatlakos ik tlatsakwiltilos in melawak hustisia kaltsakwalos karsel ompowalpa mekawitekos. |
4,934 | Asi ordenmos por autorización de su magestad por esto aquí ponemos nuestra firma don Luis de Santa Maria, don Lucas Cortes alcalde y Tomas de Aquino alcalde. Paso ante mí Miguel de los Angeles escribano. | Yuh titlanauatia yn ipaltzinco su magestad yc nican tictlalia in tofirma don Luis de Santa Maria don Lucas Cortes alcalde Tomas de Aquino alcalde paso ante mi Miguel de los Angeles escribano. | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | yuh titlanawatia in ipaltsinko su magestad ik nikan tiktlalia in tofirma don lwis de santa maria don lukas kortes alkalde tomas de akino alkalde paso ante mi migwel de los angeles eskribano. |
1,379 | Meditación de Tecayehuatzin | Tecayehuatzin iyolnonotzal | null | La tinta negra y roja (antología de poesía náhuatl) | tekayewatsin iyolnonotsal |
1,384 | Por fin lo comprende mi corazón: escucho un canto, contemplo una flor. ¡Ojalá no se marchiten! | Quin oc ca tlamati noyollo: yehua niccaqui in cuicatl niquitta in xochitl. Maca in cuetlahuiya. | null | La tinta negra y roja (antología de poesía náhuatl) | kin ok ka tlamati noyolo yewa nikkaki in kwikatl nikitta in xochitl. maka in kwetlawiya. |
13,026 | Demas que yo e gastado muncho en las dichas tierras en romperlas y beneficiarlas de mi dinero y agora que las ben questan buenas y rompidas las codician quantimas que sus tierras estan en otra parte diferente que yo no trato dellas y aogra recuerdan a cabo de tanto tiempo que an estado heriazas e yermas ¿por qué no las... | Auh ynic onicyectilli miec yn ipan onicpopollo notomintzin ynic oquelimicque auh yquac in yequaltiloc yn onicpetlahuilli y ye quixtoca auh yequene ca oc cecni mani yn inmil camo oncan nitlatohua cuix quin omozcallique yn ixquich cahuitl ohatzonyapachiuhtoca tle yca in amo quitepotztoca. | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | aw inik onikyektili miek in ipan onikpopolo notomintsin inik okelimikke aw ikwak in yekwaltilok in onikpetlawili i ye kixtoka aw yekene ka ok sekni mani in inmil kamo onkan nitlatowa kwix kin omoskalike in ixkich kawitl ohatsonyapachiwtoka tle ika in amo kitepotstoka. |
11,495 | Vino a decir: he venido a comunicar a la justicia en relación a mi tlalmantli situado allí en el tlaxilacalli mencionado que dejó mi madre difunta y dejó establecido en el testamento para que se venda y todo cuanto [sea su precio] corresponderá a su ánima, con ello se hará misa y todo [lo demás] me corresponderá. | Conito ca nicnocaquitillico justicia yn itechcopa notlalman yn oncan mani yn ipan tlaxilacalli yn omoteneuh quimocahuilitiuh yn nonantzin omomiquilli ypan quitlalitiuh testamento ynic monamacaz yxquich ytech pouhqui yn ianiman misa yc mitoz ixquich notech pohuiz. | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | konito ka niknokakitiliko hustisia in itechkopa notlalman in onkan mani in ipan tlaxilakali in omotenew kimokawilitiw in nonantsin omomikili ipan kitlalitiw testamento inik monamakas ixkich itech powki in ianiman misa ik mitos ixkich notech powis. |
15,364 | nosotros por esto nos vamos | Auh in inca oc ye tonyatihui, | null | La tinta negra y roja (antología de poesía náhuatl) | aw in inka ok ye tonyatiwi, |
806 | Pero antes de continuar hablando de esto, quiero aquí manifestar y decir, aunque sea de paso y brevemente, cómo comenzó y se fundó esta nueva orden religiosa llamada de San Antón, y referirme además a la insignia, tau o cruz verde que acostumbran llevar sobre su hábito los religiosos que hacen votos en esta orden relig... | Auh yn oquic ytechpa yn nitlahtohua, ma ça noço achitzin nican noconiciuhcanextitihuetzi ma çan noconiciuhcayttotihuetzi yn iuh peuhtica yn iuh tzintitica ynin yancuic yn itzintica ypeuhca ynic hualpeuh yancuic teopixcatlatecpantli horden ynic notzallo tocayotillo San Antón, yhuan yn imachiyo tau ahnoço cruz xoxoctic y... | null | Diario | aw in okik itechpa in nitlahtowa, ma sa noso achitsin nikan nokonisiwkanextitiwetsi ma san nokonisiwkaittotiwetsi in iw pewtika in iw tsintitika inin yankwik in itsintika ipewka inik walpew yankwik teopixkatlatekpantli horden inik notsalo tokayotilo san antón, iwan in imachiyo tau ahnoso krus xoxoktik in kinemiltia kit... |
9,599 | Y el dicho señor alcalde aviedo dado la dicha posesion lo firmó de su nombre a veynte y dos dias del mes de marzo de myl y quinientos y noventa y tres años. Miguel Garcia, alcalde, Juan Martin, alguacil. Ante my Miguel Monyce, escribano.Trasunté estas escrituras por mandado del licenciado Bibero corregidor de esta ciud... | Auh yn yehuatzin alcalde yn oquimochihuilico posesion ynic quimoneltilili yzcatqui ytocatzin yfirmatzin yc cenpohualli omome yn itlapohual metztli de marzo de mil e quinientos noventa y tres años. [tachado: Diego Perez español] Don Miguel Garcia alcalde Juan Martin alguacil. Nixpan nehuatl Miguel Monice escrivano. | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | aw in yewatsin alkalde in okimochiwiliko posesion inik kimoneltilili iskatki itokatsin ifirmatsin ik senpowali omome in itlapowal metstli de marso de mil e kinientos noventa i tres años. [tachado: diego peres español] don migwel garsia alkalde hwan martin algwasil. nixpan newatl migwel monise eskrivano. |
507 | Y lo firmo de su nombre Miguel de los Angeles, alcalde. Por mandado del dicho alcalde paso ante my Bernaldino Juarez, escrivano. | Ynic ticneltillia nican tictlallia totoca tofirma fecho ut supra. Miguel de los Angeles alcalde por mandado del señor alcalde pasó ante mi Bernardino Xuarez escribano. | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | inik tikneltilia nikan tiktlalia totoka tofirma fecho ut supra. migwel de los angeles alkalde por mandado del señor alkalde pasó ante mi bernardino xwares eskribano. |
14,218 | Nombró también al licenciado Juan Aguado, que entonces todavía no decía misa, para que fuera provisor de los naturales; a estos dos los trajo consigo de España el señor arzobispo, así como a don Melchor Aríndez, para que éste fuera maestreescuela en México. | Auh yn icome quinmotlalilitacico ytoca licenciado Juan Aguado, ynin ayemo quichihua missa, yn ihcuac toprovisor omuchiuh timacehualti; ynin ymomextin España quinhualmohuiquilli yn teotica tlahtohuani arçobispo, no yhuan yn onpa España quihualmohuiquilli masescuela ytoca don Melchior Aríndez, nican Mexico pouhqui yn. | null | Diario | aw in ikome kinmotlalilitasiko itoka lisensiado hwan agwado, inin ayemo kichiwa missa, in ihkwak toprovisor omuchiw timasewalti; inin imomextin españa kinwalmowikili in teotika tlahtowani arsobispo, no iwan in onpa españa kiwalmowikili maseskwela itoka don melchior aríndes, nikan mexiko powki in. |
6,586 | (Testigo) Baltazar Cotolcatl (yndio natural desta ciudad de Mexico) vecino e morador (del barrio) de Coatlan (sujeto a San Sebastian en esta dicha ciudad). (Testigo presentado ante los alcaldes yndios desta dicha ciudad por parte de don Luis de Santa Maria gobernador de los yndios desta dicha e ciudad e de su hermano d... | Baltazar Cotolcatl ychan Cohuatla omonamicti epohualxiuhtia ye on macuilli y ye nemi juramento oquitennamic yn ica bara de justicia ynic amo iztlacatiz ylhuiloc huel xoconmelahua yn motlatol yn tlatiztlacatiz ca diablo quihuicaz yn moyollia maniman auh yn tla huel toconmelahuaz motlatol yc mitzmotlaocoliliz yn totecuyo... | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | baltasar kotolkatl ichan kowatla omonamikti epowalxiwtia ye on makwili i ye nemi huramento okitennamik in ika bara de hustisia inik amo istlakatis ilwilok wel xokonmelawa in motlatol in tlatistlakatis ka diablo kiwikas in moyolia maniman aw in tla wel tokonmelawas motlatol ik mitsmotlaokolilis in totekuyo dios iwan ton... |
642 | Cuando éste salió de su casa para dirigirse a la iglesia mayor, entró desde la plaza frente al palacio por donde hay otra puerta; pues cuando los señores del cabildo, es decir, el deán, el arcediano, el chantre, los canónigos y los racioneros, vieron que se acercaba el arzobispo, salieron a su encuentro, con un palio l... | Auh ynin, ynic ompa ychantzinco hualmoquixti ynic oncan hualmohuicac omoteneuh yglesia mayor, çan ic ye oncan mocallaquico yn tecpan quiyahuacpa yn oncan catqui occe puerta; auh in yehuantin cabildo tlaca, yn deán, yn arcediano, yn chantre, yn canónigos yn racioneros, yn oquimottillique oncan ye onmaxitihtiuh arçobispo... | null | Diario | aw inin, inik ompa ichantsinko walmokixti inik onkan walmowikak omotenew iglesia mayor, san ik ye onkan mokalakiko in tekpan kiyawakpa in onkan katki okse pwerta; aw in yewantin kabildo tlaka, in deán, in arsediano, in chantre, in kanónigos in rasioneros, in okimottilike onkan ye onmaxitihtiw arsobispo, ik niman kiwalm... |
14,384 | Una vez instalado, ambos grupos quedaron separados, pues durante todo el tiempo en que Ténoch los acaudilló, Cuacuauhpitzáhuac gobernaba también a los tenochcas. | Y cotlalique quin iquac e cecni omotlalique, yn ixquich cauitl uateyacan Tenoch ça cencatca yn Quauhquauhtzin yn tenochca. | null | Anales de Tlatelolco | i kotlalike kin ikwak e sekni omotlalike, in ixkich kawitl wateyakan tenoch sa senkatka in kwawkwawtsin in tenochka. |
15,852 | E luego parecieron un yndio llamado Martin Ayaxca e otro que se dice Miguel Yacamecatl e Pedro Epcohuatl prencipales del barrio [tlaxilacalleque] de Tlachcuititlan los quales dixeron que el dueño de las tierras sobre ques esta diferencia se llamaba Totol e que no sabe si tenya algun parentesco con una yndia llamada (Ma... | Auh yn itoca Martin Ayaxcan yhuan Miguel Yacamecatl yhuan Pedro Epcohuatl in tlaxillacalleque Tlachcuititlan quitohua yehuatl tlalle in Totol amo ticmati in quenin quinotza in cihuatzintli yn itoca Ana Xoco. | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | aw in itoka martin ayaxkan iwan migwel yakamekatl iwan pedro epkowatl in tlaxilakaleke tlachkwititlan kitowa yewatl tlale in totol amo tikmati in kenin kinotsa in siwatsintli in itoka ana xoko. |
9,508 | Yo el escribano Cristobal de San Mateo por autorizacion de la justicia ordeno que hoy lunes, martes y miercoles desocupe [la casa] Pedro Quetzal que alla está en su morada. Pedro Utzilteuhca dice: no podré salir ya que en verdad es casa de mi esposa, me fue dado el documento con el mandamiento del doctor Ceynos. Iré a ... | Yn nehuatl escribano Cristoval de Sanc Mateo ytencopa in justicia ynic nicnauatia axcan lunes martes miercoles ynic ontlaquiquixtiz Pedro Quetzal yn oncan ca ychan auh quitohua yn Pedro Utzilteuhca amo huel niquizas ca nel ycal yn nonamic onimacoc amatl ytenahuatil doctur Ceyno noconnamictiz yn tlatolli nicchihuaz ynfo... | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | in newatl eskribano kristoval de sank mateo itenkopa in hustisia inik niknawatia axkan lunes martes mierkoles inik ontlakikixtis pedro ketsal in onkan ka ichan aw kitowa in pedro utsiltewka amo wel nikisas ka nel ikal in nonamik onimakok amatl itenawatil doktur seino nokonnamiktis in tlatoli nikchiwas informansion tont... |
5,827 | Yo don Francisco Ximenes, juez por su magestad pareció a ante mí una (yndia) llamada Ana Xoco vezina (del barrio) de San Sebastian Zacatla y dixo que hazía saber a la justicia de unas casas que la susodicha y su marido labraron y edificaron por el tiempo que hubo en esta tierra una enfermedad de paperas y por el dicho ... | Nehuatl don Francisco Ximenez gobernador juez in ipaltzinco su magestad nican nixpan ohualla ytuca Ana Xoco chane San Sebastian Zacatla oquito niccaquiltia yn justicia ytechcopa yn tocal tomestin yn nonamic ynic ticquetzque yn iquac quechpozahualiztli manca cocolistli mochi ticcouhque in tetl yn quahuitl yn ihuan xamit... | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | newatl don fransisko ximenes gobernador hwes in ipaltsinko su magestad nikan nixpan owala ituka ana xoko chane san sebastian sakatla okito nikkakiltia in hustisia itechkopa in tokal tomestin in nonamik inik tikketske in ikwak kechposawalistli manka kokolistli mochi tikkowke in tetl in kwawitl in iwan xamitl in ipan pop... |
14,891 | Han pasado 41 años desde que, en el año 11 Técpatl, 1568, llegó a México don Francisco Jiménez, oriundo de Tecamachalco, que fue nombrado juez gobernador de Tenochtitlan; él fue el primero de los jueces gobernadores que vinieron de fuera para gobernar en Tenochtitlan. | Auh yhuan ye onpohualxihuitl ypan ce xihuitl yn ipan XI Tecpatl xihuitl, 1568 años, yn ohualla Mexico yn don Francisco Ximénez juez governador mochihuaco yn nican Tenochtitlan, Tecamachalco ychan; yehuatl yccen copehualtico yn altepetlypan ye hualhui yn juezgovernadores in ye huallapachohua Tenochtitlan. | null | Diario | aw iwan ye onpowalxiwitl ipan se xiwitl in ipan xi tekpatl xiwitl, 1568 años, in owala mexiko in don fransisko ximénes hwes governador mochiwako in nikan tenochtitlan, tekamachalko ichan; yewatl iksen kopewaltiko in altepetlipan ye walwi in hwesgovernadores in ye walapachowa tenochtitlan. |
268 | Yten declaro que me deve quatro pesos Crispina Tlaco que bibe junto al tianguez y se hiciere de mal dar los pague dos pesos no mas y quatro tomines y de ellos se haga bien por mi ánima. | Yoan nicteneua naui pesos nechmacaz in Cristina Tlahco tianquiztenco chane auh in tla nomoxicoz ma za nel ome pesos yoan naui tomines quimanaz naniman ytech pouiz. | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | yoan niktenewa nawi pesos nechmakas in kristina tlahko tiankistenko chane aw in tla nomoxikos ma sa nel ome pesos yoan nawi tomines kimanas naniman itech powis. |
6,625 | Pues si llegó a la orilla, ¿no habría aparecido luego?, ¿no habría sido visto por ahí, o se habría presentado en algún pueblo? Nomás así pereció Temillotzin, nadie le dio muerte; en cuanto escuchó que serían descuartizados o arrastrados, se llenó de pavor. | Auh yntla atenquiçaco, amo neçizquia?, amo ihitozquia i nican?, ymalnel noço altepetlypan amo neçizquia? Çan ihui ynic mopolihuiltito, ayac quimomictili; ça yehuatl yn tlatolli quimocaquilti ynic tetecozque anoço huihuillanalozque ynic momauhtitzino Temillotzin. | null | Anales de Tlatelolco | aw intla atenkisako, amo nesiskia?, amo ihitoskia i nikan?, imalnel noso altepetlipan amo nesiskia? san iwi inik mopoliwiltito, ayak kimomiktili; sa yewatl in tlatoli kimokakilti inik tetekoske anoso wiwilanaloske inik momawtitsino temilotsin. |
2,695 | Mientras esté oscuro, el tiempo no será bueno; mientras el Sol esté comido, será un tiempo enfermizo. | Auh yn ixquichica tlayohuaz amo qualli cahuitl yez; yn ixquichica qualoz tonatiuh cocolizyo yez. | null | Diario | aw in ixkichika tlayowas amo kwali kawitl yes; in ixkichika kwalos tonatiw kokolisyo yes. |
4,435 | En el año 6 Ácatl 1407 no sucedió nada. | VI Acatl atle mochiuh. | null | Anales de Tlatelolco | vi akatl atle mochiw. |
788 | Murió el jueves 27 de junio de 1596. | Auh yn momiquilli ypan juebes a XXVII de junio 96 años. | null | Diario | aw in momikili ipan hwebes a xxvii de hunio 96 años. |
5,379 | Tezozomoctzin puso a Teyolcocohuatzin a gobernar en Acolman; a Maxtlaton lo puso en Coyoacan; a Cuacuauhtzin lo puso en Tepechpan; y Moquihuitzin se asentó en Cuauhnáhuac. | Nima ye Teyolcocoaçi contlatocatlali Acolma; auh nima ye contlatocatlalli Mastlato Coyoaca; auh yn Quaquauhçi contlali Tepechpa; Moquiuiçi omotlalli Quauhnauac. | null | Anales de Tlatelolco | nima ye teyolkokoasi kontlatokatlali akolma; aw nima ye kontlatokatlali mastlato koyoaka; aw in kwakwawsi kontlali tepechpa; mokiwisi omotlali kwawnawak. |
5,909 | Aqui se acabaron asta el camino de San Pablo Tlalyztacapan que asi se vinieron midiendo las tierras midieronlas los aqui arriba contenidos hijosdalgo [pipiltin] y tanbien don Alonso de San Francisco y los alguaciles Jhoachin Miguel Francisco y Francisco de la Cruz, Miguel Sanchez, Pablo Xuarez. Pasó ante my Miguel Xuar... | Oncan otlamico hotlica Sant Pablo Tlaliztacapan ynic ohualmopouhtia tlalli milli yehuantin otlapouhque yn omoteneuhtzinoque tlacpac pipiltin yhuan don Alonso de Sant Francisco yhuan alguaciles Juachin Miguel yhuan Francisco. Don Francisco de la Cruz Miguel Sanchez Pablo Xuarez.Pasó ante mí Miguel Xuarez escribano. | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | onkan otlamiko hotlika sant pablo tlalistakapan inik owalmopowtia tlali mili yewantin otlapowke in omotenewtsinoke tlakpak pipiltin iwan don alonso de sant fransisko iwan algwasiles hwachin migwel iwan fransisko. don fransisko de la krus migwel sanches pablo xwares.pasó ante mí migwel xwares eskribano. |
6,111 | Partieron para establecerse en Cuauhtitlan; allá murió Cítlal y se asentó Tecuilama. | Ualleuaque umotlalico yn Quauhtitla; ye unca miqui Citlal, unca umotlali Tecuhyllama. | null | Anales de Tlatelolco | walewake umotlaliko in kwawtitla; ye unka miki sitlal, unka umotlali tekuhilama. |
12,522 | Que me lo conserve Dios nuestro señor por muchos años, que le otorgue salud y larga vida, como lo deseamos todos los pobladores de esta tierra, y en particular así lo deseo yo, don Domingo de San Antón Muñón Cuauhtlehuanitzin Chimalpáhin, pues considero que tengo al respecto una obligación especial. | Ma nechmotlaçopialili yn totecuiyo Dios miec xihuitl, yhuan ma quimochicahuillitzino miecanemiliztica, yn iuh timochintin nohuiyampa titlaca tiquellehuia, auh yn occenca nehuatl, noncua yuh catqui ocachi huel nonahuatil nomamal, ynic niquelehuia don || 232 Domingo de San Antón Muñón Quauhtlehuanitzin Chimalpahin. | null | Diario | ma nechmotlasopialili in totekwiyo dios miek xiwitl, iwan ma kimochikawilitsino miekanemilistika, in iw timochintin nowiyampa titlaka tikelewia, aw in oksenka newatl, nonkwa yuh katki okachi wel nonawatil nomamal, inik nikelewia don || 232 domingo de san antón muñón kwawtlewanitsin chimalpahin. |
13,939 | El emperador les ordenó que vinieran a entrevistarse con el señor virrey don Luis de Velasco, marqués de Salinas. | Ca yuh quinmonahuatilli yn quimottillico tlahtohuani visurrey don Luis de Velasco marqués de Salinas. | null | Diario | ka yuh kinmonawatili in kimottiliko tlahtowani visurrei don lwis de velasko markés de salinas. |
3,070 | Y a finales del mes de marzo de 1609, durante la cuaresma, partió para Michoacán, adonde lo había transferido, sustituyéndolo en Oaxaca, el rey nuestro señor, para que allá gobernara. | Auh ye quin ipan de 1609 años, ye ytlamian metztli março quaresma, yn onmopehualti ompa mohuicac yn Michhuacan, ompa comiquanilli yn tohueytlahtocauh rey, ynic ompa ye no yehuatzin motlapachilhuiz yc mopatlac yn Huaxacac. | null | Diario | aw ye kin ipan de 1609 años, ye itlamian metstli marso kwaresma, in onmopewalti ompa mowikak in michwakan, ompa komikwanili in toweitlahtokaw rei, inik ompa ye no yewatsin motlapachilwis ik mopatlak in waxakak. |
14,997 | Al irse, algunos casados tuvieron que dejar acá a sus esposas, mientras que otros llevaban consigo a sus mujeres; aparte estaban los soldados y los que iban de su voluntad a la China, los cuales no se cuentan con aquéllos. | Ynic yahque, cequintin namiqueque quincauhtiaque yn innamic-huan, cequintin quinhuicaque yn incihuahuan; auh yn soldadostin noncua yahque, in çan inyollocacopa hui China, amo ynhuan nican mocenpohua. | null | Diario | inik yahke, sekintin namikeke kinkawtiake in innamik-wan, sekintin kinwikake in insiwawan; aw in soldadostin nonkwa yahke, in san inyolokakopa wi china, amo inwan nikan mosenpowa. |
4,402 | vendrá a reconoceros, | tel huitz moquxtitquiuh, | null | La tinta negra y roja (antología de poesía náhuatl) | tel wits moquxtitquiuh, |
12,592 | Solamente habrían de perdonar a las señoras agraciadas y de hermoso rostro, a las mujeres maduras y a las jóvenes, y en especial no matarían a las niñas bonitas, sino que las guardarían para hacerlas sus mujeres. | Auh quil ça yehuantin quincahuazquia yn huel chipahuaque señorati yn huel cualxayaqueque, in ye yyolloco cihua yhuan yn ichpopochtin, ça ce in ye mochintin cihuapipiltotonti yn huel cualxayaqueque çan yehuantin amo quinmictizquia, çan quincahuazquia yehica ypampa quil quinmocihuauhtizquia in tliltique. | null | Diario | aw kil sa yewantin kinkawaskia in wel chipawake señorati in wel kwalxayakeke, in ye iyoloko siwa iwan in ichpopochtin, sa se in ye mochintin siwapipiltotonti in wel kwalxayakeke san yewantin amo kinmiktiskia, san kinkawaskia yehika ipampa kil kinmosiwawtiskia in tliltike. |
11,843 | Entonces, por instrucciones de nuestro padre fray Jerónimo de Zárate, se construyeron almenas sobre la cornisa que está en la fachada de la iglesia; también entonces se acabaron de poner los pilares para techar el lado derecho de la iglesia. | Yhuan yquac quimixtequacuillotique in teocalli in atenamitl yn tecpantoc tlapanixquac, ytencopatzinco mochiuh in totatzin fray Jerónimo de Sárate; yquac yecauh in temimilchayahuac ynic motlapacho in tlamayecampa. | null | Diario | iwan ikwak kimixtekwakwilotike in teokali in atenamitl in tekpantok tlapanixkwak, itenkopatsinko mochiw in totatsin frai herónimo de sárate; ikwak yekaw in temimilchayawak inik motlapacho in tlamayekampa. |
8,974 | (testigo) Tomas de San Miquel vecino (de la estancia que dixo ser) de Atlixucan y de hedad de quarenta años fuéle recebido juramento el cual juro de decir berdad (de lo que supiese y le fuese preguntado) el cual dixo que lo que sabe sobre el pleyto de las tierras [que tratan Marina Tecchu y Marina Tlacuch] es que las d... | Tomas de San Miguel chane Atlisocan ya onpoualxihuitl y nemi juramento omacoc ynic otlatolmelauh quito yn testico ya neli melauac y niquitoua y notlatol yn axcan yn ypan motlatoleuiya tlali yehuatl uel itlal yn Atlixeliuhqui auh ychpoch yn axcan moteylhuiya yquac macoc y Ueymolan onpeuhuac auh inic nicmati notlatzin ca... | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | tomas de san migwel chane atlisokan ya onpowalxiwitl i nemi huramento omakok inik otlatolmelaw kito in testiko ya neli melawak i nikitowa i notlatol in axkan in ipan motlatolewiya tlali yewatl wel itlal in atlixeliwki aw ichpoch in axkan moteilwiya ikwak makok i weimolan onpeuwak aw inik nikmati notlatsin katka in okip... |
14,601 | Esos años se cumplen ahora, en este final del año de Dios nuestro señor de 1608. | || 77 Ca ye yzqui xihuitl oquichiuh ynic axcan ypan in yn itlamian yxiuhtzin totecuiyo Dios de 1608 años. | null | Diario | || 77 ka ye iski xiwitl okichiw inik axkan ipan in in itlamian ixiwtsin totekwiyo dios de 1608 años. |
11,105 | En el año 9 Tochtli 1462 no sucedió nada. | Chicuhnaui Tochtli xiuitl amotle mochiuh. | null | Anales de Tlatelolco | chiwknawi tochtli xiwitl amotle mochiw. |
9,975 | Esos años se cumplen ahora, en este final del año de Dios nuestro señor de 1608. | Ca ye yzqui xihuitl oquichiuh ynic axcan ypan in yn itlamian yxiuhtzin totecuiyo Dios de 1608 años. | null | Diario | ka ye iski xiwitl okichiw inik axkan ipan in in itlamian ixiwtsin totekwiyo dios de 1608 años. |
5,234 | "He aquí la explicación sobre cómo se oscurecen el Sol y la Luna. | "Yzcatqui tlahtolli in quenin yxpoyahuac in tonatiuh yhuan yn metztli. | null | Diario | "yzcatqui tlahtoli in kenin ixpoyawak in tonatiw iwan in metstli. |
12,933 | Enseguida los mexicas partieron de Acocolco Chapoltépec, en el dicho año de 2 Ácatl, 1299, y entonces los mexicas aztecas se fueron a meter a la ciudad de Colhuacan, mientras gobernaba allí el señor Coxcoxtli. | Auh yc niman oncan onehuaque yn Acoculco yn Chapoltepec in mexica, çan ya yehuatl ypan yn omoteneuh 2 Acatl, 1299 años, yn iquac oncan callaquico ypan altepetl Culhuacan yn mexica azteca, yquac oncan tlahtocati yn tlacatl Coxcoxtli. | null | Diario | aw ik niman onkan onewake in akokulko in chapoltepek in mexika, san ya yewatl ipan in omotenew 2 akatl, 1299 años, in ikwak onkan kalakiko ipan altepetl kulwakan in mexika asteka, ikwak onkan tlahtokati in tlakatl koxkoxtli. |
9,117 | Y luego, en ese mismo año, se enseñoreó su hijo Nezahualpilli como tlatohuani de Tetzcoco; cuando se enseñoreó tenía nueve años de edad. | Auh çan niman iquac yn ipan omoteneuh xihuitl motlahtocatlalli yn ipiltzin ytoca Neçahualpilli tlahtohuani Tetzcoco; ynic motlahtocatlallico ye chiuhcnauhxiuhtia. | null | Diario | aw san niman ikwak in ipan omotenew xiwitl motlahtokatlali in ipiltsin itoka nesawalpili tlahtowani tetskoko; inik motlahtokatlaliko ye chiwknawxiwtia. |
2,913 | Han pasado 75 años desde que, en el año 3 Tochtli, 1534, llegó a México el señor virrey don Antonio de Mendoza. | Auh yhuan ya yepohualxihuitl ypan caxtolxihuitl yn ipan III Tochtli xihuitl, 1534 años, yn oacico yancuican nican Mexico yn tlahtohuani don Antonio de Mendoça visurrey. | null | Diario | aw iwan ya yepowalxiwitl ipan kaxtolxiwitl in ipan iii tochtli xiwitl, 1534 años, in oasiko yankwikan nikan mexiko in tlahtowani don antonio de mendosa visurrei. |
3,429 | Esos años se cumplen ahora, en este final del año de Dios nuestro señor de 1608. | Ca ye yzqui xihuitl oquichiuh ynic axcan ypan in yn itlamian yxiuhtzin totecuiyo Dios de 1608 años. | null | Diario | ka ye iski xiwitl okichiw inik axkan ipan in in itlamian ixiwtsin totekwiyo dios de 1608 años. |
42 | por medio del acueducto es su descenso. | tlacoapan a itemoya. | null | La tinta negra y roja (antología de poesía náhuatl) | tlakoapan a itemoya. |
4,905 | Les dijeron los enviados del acolhua Tecocoltzin: “Nos envía el señor acolhua Tecocoltzin; esto es lo que os manda decir: ‘Escuchen los mexicas tlatelolcas: Se aflige y se acongoja su corazón, sufre su cuerpo; pues también se aflige y se acongoja mi corazón. | Quimiluico yn ititlaua yn Acoluaca Tecocoltzi, coniluia: “Ca techualiua yn tlacatl y couacatl yn Tecocoltzi, ca comiltaluia: ‘Tla quicaquica y mexica y tlatilolca: A e y toneua a e chichinaca yn iyolo, yn inacayo motolinia; auh çano yui neuatl a otoneuac a ochichinacac y noyolo. | null | Anales de Tlatelolco | kimilwiko in ititlawa in akolwaka tekokoltsi, konilwia “ca tekwaliwa in tlakatl i kowakatl in tekokoltsi, ka komiltalwia htla kikakika i mexika i tlatilolka a e i tonewa a e chichinaka in iyolo, in inakayo motolinia; aw sano iwi newatl a otonewak a ochichinakak i noyolo. |
4,263 | El mismo día sábado se celebró capítulo en Santo Domingo; allá fue nombrado provincial el padre maestro fray Hernando Bazán. | Auh yn ipan in omoteneuh cemilhuitl sábado, no yhcuac omochiuh capítulo in Sancto Domingo; yehuatzin provincial mochiuh yn padre maestro fray Hernando Baçán. | null | Diario | aw in ipan in omotenew semilwitl sábado, no ihkwak omochiw kapítulo in sankto domingo; yewatsin provinsial mochiw in padre maestro frai hernando basán. |
12,070 | También se adornó la cornisa de la azotea del palacio, donde ardían muchas candelas de sebo en las llamadas luminarias; asimismo, de allá lanzaron muchos cohetes, y frente a toda la fachada del palacio se encendieron fogatas. | Yn pahpacohuac yhuan yn oncan tecpan tlapantenco, y nohuian cenca miec yn oncan tlatlac sepo candelas ynic mochiuh yn motenehua luminarios; yhuan no cenca miec yn oncan quitlatlazque couetes, yhuan ynic nohuian oncan tecpan quiyahuac nohuian quauhtlaliloc tlatlac oncan yn quahuitl. | null | Diario | in pahpakowak iwan in onkan tekpan tlapantenko, i nowian senka miek in onkan tlatlak sepo kandelas inik mochiw in motenewa luminarios; iwan no senka miek in onkan kitlatlaske kowetes, iwan inik nowian onkan tekpan kiyawak nowian kwawtlalilok tlatlak onkan in kwawitl. |
13,138 | Que tampoco te conozcan dos o tres rostros que tú hayas visto. Quienquiera que sea tu compañero, vosotros juntos tendréis que acabar la vida. No lo dejes, agárrate de él, cuélgate de él, aunque sea un pobre hombre, aunque sea sólo un aguilita, un tigrito, un infeliz soldado, un pobre noble, tal vez cansado, falto de bi... | Amo no ome, yei, mixco mocpac matiz: in otiquittac yn aquin amihuan, amonehuan anmopopolihuitizque: ma ticcauh xictzitzqui, itech ximopilo, ma nel icnotlacatl, ma nel icnoquauhtli, icnoocelutl, ma nel icnotiacauh, in anozo icnotepiltzin, in azo ye tlaciahui, ma ic tiquihix: ca amechmimachiliz. | null | La tinta negra y roja (antología de poesía náhuatl) | amo no ome, yei, mixko mokpak matis: in otikittak in akin amiwan, amonewan anmopopoliwitiske ma tikkaw xiktsitski, itech ximopilo, ma nel iknotlakatl, ma nel iknokwawtli, iknooselutl, ma nel iknotiakaw, in anoso iknotepiltsin, in aso ye tlasiawi, ma ik tikihix: ka amechmimachilis. |
2,759 | Ésta replicó: “Esto dice el teul Marqués: ‘Ahora vamos a Castilla a visitar al gran teul emperador’; allá serás descuartizado o arrastrado, allá morirás”. | Quito: “Tla xihualauh ye, ca quimitalhuia teoutl: ‘Yn axcan ompa tihui Castilla tictotilizque huey teoutl tlatohuani’; ompa titetecoz anoço tihuihuilanaloz, ompa tipopolihuiz”. | null | Anales de Tlatelolco | kito “tla xiwalaw ye, ka kimitalwia teoutl: hin axkan ompa tiwi kastila tiktotiliske wei teoutl tlatohuani’; ompa titetekos anoso tiwiwilanalos, ompa tipopolihuiz”. |
1,554 | En el año 13 Ácatl 1427 murió Tlacateotzin; entonces murió asimismo Ixtlilxochitzin, tlatoani de Acolhuacan, y fue cuando Nezahualcoyotzin se vino a vivir a Mexico. | XIII Acatl xiuitl ypa momiquili Tlacateuzi; no ycuac mic yn Aculhuaca tlatoani Yxtlilxochitzi, yquac ualla Neçaualcoyotzi nica nemico Mexico. | null | Anales de Tlatelolco | xiii akatl xiwitl ipa momikili tlakateusi; no ikwak mik in akulwaka tlatoani ixtlilxochitsi, ikwak wala nesawalkoyotsi nika nemiko mexiko. |
12,859 | Este Andrés de los Ángeles fue alcalde sólo durante medio año, pues murió; y lo sustituyó Pablo Corrier, vecino de en blanco en el original, quien terminó el dicho año como alcalde. | Ynin Andrés de los Ángeles çan tlacoxihuitl yn alcaldetic, çan onmomiquillico; yc niman yehuatl conpatlac yn Pablo Corrier chane en blanco, ynin quitzonquixtico yn omoteneuh xihuitl ynic alcaldetic. | null | Diario | inin andrés de los ángeles san tlakoxiwitl in alkaldetik, san onmomikiliko; ik niman yewatl konpatlak in pablo korrier chane en blanko, inin kitsonkixtiko in omotenew xiwitl inik alkaldetik. |
13,687 | Pues aunque los condenaron y los colgaron, no hacían sino repetir: "En el nombre de Dios nuestro señor aceptemos la sentencia de muerte que se nos impone, pero nosotros no sabemos por qué se nos acusa ni por qué nos castigan". | Ynmanel oquitzauhctiaque opiloloque, çan oquihtotiaque: "Ma ycatzinco totecuiyo Dios ticcelican yn miquiztetlatzontequililiztli topan ye mochihua, ca amo ticmati in tleyn in totech tlami ye tictzauhctihui". | null | Diario | inmanel okitsawktiake opiloloke, san okihtotiake "ma ikatsinko totekwiyo dios tikselikan in mikistetlatsontekililistli topan ye mochiwa, ka amo tikmati in tlein in totech tlami ye tiktsawktiwi". |
13,827 | En el año 6 Calli 1433 pereció el cuauhnahuaca. | Chiquacen Calli yca yquac poliuh quauhnauacatl. | null | Anales de Tlatelolco | chikwasen kali ika ikwak poliw kwawnawakatl. |
10,840 | Y se ynformo dellos como avia mucho tiempo que las poseya (e bisto que era de los susodichos mandaron a la dicha Maria que no hablase mas en ello). [Eran tres mis testigos, uno ha muerto y ahora sólo quedan dos; ante ellos se hizo]. | Auh yeuan tlanelttilique yn ixpantzinco yn tlatouani Zorida ynic naxca auh yeyntin catca y notesticouan auh once mic yn axca auh yn ocaten za ommentin yn imixpa mochiuh | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | aw yewan tlanelttilike in ixpantsinko in tlatowani sorida inik naxka aw yeintin katka i notestikowan aw onse mik in axka aw in okaten sa ommentin in imixpa mochiw |
8,003 | Murió Marcos de Aguilar a los dos meses, y en su lugar quedó con su poder el tesorero Alonso de Estrada, natural de Ciudad Real, quien gobernó hasta que vino de España y se asentó la primera Audiencia. | 108 Auh yn onmomiquillico Marcos de Aguilar çan ome metztica, auh ypatca yxiptla mochiuh yn ica yxquich yhuelitiliz oc ye ytech motlalli yn tesorero Alonso de Estrada, ompa ychan yn ipan altepetl de Ciudad Real, yn otlapacho yxquichyca ynic hualla yn España yn achto yc motlallico Audiencia. | null | Diario | 108 aw in onmomikiliko markos de agwilar san ome metstika, aw ipatka ixiptla mochiw in ika ixkich iwelitilis ok ye itech motlali in tesorero alonso de estrada, ompa ichan in ipan altepetl de siudad real, in otlapacho ixkichika inik wala in españa in achto ik motlaliko audiensia. |
651 | Cuando nos derrotaron, los señores de Tlatelolco se refugiaron en Cuauhtitlan: Topantemoctzin, el tlacochcálcatl Coyohuehuetzin y Temillotzin. | Yn oiuh tixitinque yn Tlatilulco tlatoque motlalito Quauhtitla: yn Topantemoctzi, tlacuchcalcatzintli Coyoueuetzi, Temilotzi. | null | Anales de Tlatelolco | in oiw tixitinke in tlatilulko tlatoke motlalito kwawtitla in topantemoktsi, tlakuchkalkatsintli koyowewetsi, temilotsi. |
15,704 | El año 2 caña son expulsados de México los jesuitas por orden del rey Carlos III de España. | In ipan ome acatl xihuitl, caxtiltlahtoani in itoca iniquei Carlos tenahuati ma quixtiloh in ihuicpa México mochintin teopixque in itech pohuih teopixcanahuatilli in tlein motocayotia "Iesusicniuhyotl". | null | Historia de México narrada en náhuatl y español | in ipan ome akatl xiwitl, kaxtiltlahtoani in itoka inikei karlos tenawati ma kixtiloh in iwikpa méxiko mochintin teopixke in itech powih teopixkanawatili in tlein motokayotia "iesusicniuhyotl". |
4,314 | Los españoles pusieron una culebrina enmedio de la calzada, y la dirigieron hacia el camino de Tecanman; cuando dispararon la culebrina, el tiro fue a caer en Cuauhquiáhuac. | Contecaco unepantla tlequiquiztli, Tecama quiuatitique yn utli; yn oquitlazque tlequiquiztli Quauhquiauac yn etzico. | null | Anales de Tlatelolco | kontekako unepantla tlekikistli, tekama kiwatitike in utli; in okitlaske tlekikistli kwawkiawak in etsiko. |
7,570 | Allá excavaban los macehuales tratando de horadar un cerro, pero no se logró que por allá saliera el agua que nos rodea y que amenaza con anegar la ciudad de México; se abandonó la tarea y ya no se siguió excavando, según se dijo, porque muchísimos macehuales, alrededor de 50 mil, murieron por los trabajos. | Yn macehualtzitzinti ompa quitatacaya ce tepetl yn quicuitlacoyoniaya, yn amo huel mochihua mohuitia ynic ompa quiçaz atl omoteneuh yn nican techyahualotoc yn capachoznequi ciudad Mexico; yc mocauh ayocmo omochiuh yn motatacaz, yuh omihto ypampa ca cenca miequintin yn macehualtzitzin hueca tlaca huel yxquich cincuenta ... | null | Diario | in masewaltsitsinti ompa kitatakaya se tepetl in kikwitlakoyoniaya, in amo wel mochiwa mowitia inik ompa kisas atl omotenew in nikan techyawalotok in kapachosneki siudad mexiko; ik mokaw ayokmo omochiw in motatakas, yuh omihto ipampa ka senka miekintin in masewaltsitsin weka tlaka wel ixkich sinkwenta mil in onkan omom... |
8,141 | Ancha de asiento, angosta de vértice. Bien al medio del cielo, bien al centro del cielo llegaba, bien al cielo estaba alcanzando. | Tzimpatlahuac, cuapitzahuac: huel inepantla in ilhuicatl; huel iyollo in aciticac ilhuicatl; huel ilhicayollotitech aciticac. | null | La tinta negra y roja (antología de poesía náhuatl) | tsimpatlawak, kwapitsawak: wel inepantla in ilwikatl; wel iyolo in asitikak ilwikatl; wel ilhikayolotitech asitikak. |
15,541 | El miércoles 11 de abril de 1601 quitaron la gran cruz que estaba en el atrio de San Francisco, la cual había sido levantada por nuestro querido padre fray Pedro de Gante, maestro lego, y por los doce religiosos que al principio llegaron a México. | Yn ipan axcan miércoles ycmatlaquilhuitl once mani metztli abril de 1601 años, yquac quimotlaxillique yn huey cruz cenca huiac catca yn icaca Sant Francisco ythualco, yn quimoquechilitiuh totlaçotatzin fray Pedro de Gante quateçontzin maestro yhuan yn matlactin omomentin teopixque yn achto yancuican maxitico nican Mexi... | null | Diario | in ipan axkan miérkoles ikmatlakilwitl onse mani metstli abril de 1601 años, ikwak kimotlaxilike in wei krus senka wiak katka in ikaka sant fransisko itwalko, in kimokechilitiw totlasotatsin frai pedro de gante kwatesontsin maestro iwan in matlaktin omomentin teopixke in achto yankwikan maxitiko nikan mexiko. |
1,512 | En ese mismo año llegó el señor virrey don Gastón de Peralta, comendador de Santiago. | Auh çanno yquac yn ipan omoteneuh xihuitl hualla yn tlacatl don Gastón de Peralta visurrey comendador Sanctiago. | null | Diario | aw sanno ikwak in ipan omotenew xiwitl wala in tlakatl don gastón de peralta visurrei komendador sanktiago. |
6,673 | Nadie, nadie, nadie, de verdad vive en la tierra. | Ayacr ayac, ayac, nel on tinemi nican. | null | La tinta negra y roja (antología de poesía náhuatl) | ayakr ayak, ayak, nel on tinemi nikan. |
11,941 | Esos años se cumplen ahora, en este final del año de Dios nuestro señor de 1608. | Ca ye yzqui xihuitl oquichiuh ynic axcan ypan in yn itlamian yn ixiuhtzin totecuiyo Dios de 1608 años. | null | Diario | ka ye iski xiwitl okichiw inik axkan ipan in in itlamian in ixiwtsin totekwiyo dios de 1608 años. |
6,349 | y como se ha seguido | auh ic otlatlatocquiloc | null | La tinta negra y roja (antología de poesía náhuatl) | aw ik otlatlatokkilok |
12,876 | Y salió de ellas (un español) yerno de Anton Josephe (yndio) y le dixo que mirava a las dichas casas y este testigo le respondió que las queria conprar a Joan de Escalante el qual le respondió que no las podía vender el dicho Joan de Escalante porque no heran suyas, sino de su muger. | Niman ocualquiz yn ymon Antonio Josephe onechilhui tlein ticmottililia calli oniquilhui ca niccohuilia yn Juan de Escalante niman onechnanquili onechilhui tleyen in quinamacaz Juan de Escalante cuix yaxca ytlatqui ca yaxca yn inamic. | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | niman okwalkis in imon antonio hosephe onechilwi tlein tikmottililia kali onikilwi ka nikkowilia in hwan de eskalante niman onechnankili onechilwi tleyen in kinamakas hwan de eskalante kwix yaxka itlatki ka yaxka in inamik. |
13,927 | Y para ello nombró y mandó a los principales [teteuhctin] e hijosdalgo [pipiltin] Pablo Garcia alcalde y a don Miguel Sanchez y a don Francisco de la Cruz y a Pablo Xuarez que fueron a ello a las tierras de Tlalyztacapan. | Auh niman oquinmixquechilli quinmonahuatilli y teteuhcti pipiltin Pablo García alcalde don Miguel Sanchez don Francisco de la Cruz Pablo Xuarez ynic ompa mohuicaque ynmilpan Tlaliztacapan. | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | aw niman okinmixkechili kinmonawatili i tetewkti pipiltin pablo garsía alkalde don migwel sanches don fransisko de la krus pablo xwares inik ompa mowikake inmilpan tlalistakapan. |
4,252 | También entonces los chalcas de las cuatro regiones bajaron del monte los llamados morillos; a los amaquemecas se les impuso la tarea de bajar 300 morillos para llevarlos a México. | Auh çanno yquac ye no nicuel oquauhtemohuique quauhtla yn omoteneuhque nauhcanme chalca, yehuatl quitemohuique yn quamimilli yn motenehua morrillos; çan oquixquich caxtolpohualli yn intequiuh mochiuh yn quitemohuique amaquemeque yn hualla nican Mexico. | null | Diario | aw sanno ikwak ye no nikwel okwawtemowike kwawtla in omotenewke nawkanme chalka, yewatl kitemowike in kwamimili in motenewa morrilos; san okixkich kaxtolpowali in intekiw mochiw in kitemowike amakemeke in wala nikan mexiko. |
13,469 | Yten digo que dejo tierras en el paraje llamado Yhuatepec que tiene de largo treinta brazas y de ancho veinte lo cual dejo a mi nieto llamado Diego Elocoyotl por voluntad de todos los demás mis nietos sin ablar de las tierras que el susodicho tiene en la parte que llaman Tequichquinahuac. | Yhuan niquitohua mani tlalli Yzhuatepec ynic huiac XXX auh ynic patlahuac XX yni nicmaca [noxhuiuh] yn itoca Diego Hellocoyol za nictlao[colilia] ...tzque in mochintin teyxhui[huan]... ech niquiza yn azo yt... yhuehuet[que] ...acatl yn i. | null | Documentos nauas de la Ciudad de México del siglo XVI | iwan nikitowa mani tlali iswatepek inik wiak xxx aw inik patlawak xx ini nikmaka [noxhuiuh] in itoka diego helokoyol sa niktlao[kolilia] ...tzque in mochintin teixwi[wan]... ech nikisa in aso it... iwewet[ke] ...acatl in i. |
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.