Khakas dictionaries
Collection
2 items • Updated
Datasets:
headword_fix large_stringlengths 1 44 | field_fix large_stringlengths 5 10.2k | field large_stringlengths 5 10.2k | source large_stringclasses 2
values |
|---|---|---|---|
А | **А** | **А** | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
А | **А** І Хакас алфавидінің пастағы буквазы. -- Название первой буквы хакасского алфавита. *Ол оңдайнаң, амдығы туста хакас тілінің алфавидінің кӧрімі мындағ: Аа/а, Бб/бэ, Вв/вэ...* (ПД ХТ). *А буква тіл соондағы (хатығ) чалбах а фонеманы таныхтапча* (СО). | **А** I Хакас алфавидiнiң пастағы буквазы. -- Название первой буквы хакасского алфавита. *Ол оңдайнаң, амдығы туста хакас тiлiнiң алфавидiнiң кӧрiмi мындағ: Аа/а, Бб/бэ, Вв/вэ...* (ПД ХТ). *А буква тiл соондағы (хатығ) чалбах а фонеманы таныхтапча* (СО). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
А | **А** ІІ *палғ*. Тоғырлас тузалығ палғанды, кӧбізін олаңай чоохта тузаланылча. -- Союз противопоставления. -- *Ноға мойның хыйындыр?* -- *тибедең сурғаннар.* -- *А нимем минің кӧнідір? -- хатхырған тибе.* -- *А миннең сурарлар, хайдар чӧрдің тіп* (ПМ). -- *Кӱлерлер, асхайлирлар. А мин асхайладарға хынмаам, хайралаам ча... | **А** II *палғ*. Тоғырлас тузалығ палғанды, кӧбiзiн олаңай чоохта тузаланылча. -- Союз противопоставления. -- *Ноға мойның хыйындыр?* -- *тибедең сурғаннар.* -- *А нимем минiң кӧнiдiр? -- хатхырған тибе.* -- *А миннең сурарлар, хайдар чӧрдiң тiп* (ПМ). -- *Кӱлерлер, асхайлирлар. А мин асхайладарға хынмаам, хайралаам ча... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
А | **А** ІІІ *хыйғ.* Таңнасты, тідіністі, хысхырысты, тарынысты, кӱлгенін, ӧзі ханғанын, хорыхханын, ағырғанын паза пасха даа нимені таныхтапча. -- Междометие, передает удивление, решительность, злость, насмешку, испуг, боль и др. -- *А, син полтыр нооң?* -- *А син, іди бе?* -- *А, ағырча! Устағҷыбыс амыратхан мині:* -- *... | **А** III *хыйғ.* Таңнасты, тiдiнiстi, хысхырысты, тарынысты, кӱлгенiн, ӧзi ханғанын, хорыхханын, ағырғанын паза пасха даа нименi таныхтапча. -- Междометие, передает удивление, решительность, злость, насмешку, испуг, боль и др. -- *А, син полтыр нооң?* -- *А син, iди бе?* -- *А, ағырча! Устағҷыбыс амыратхан минi:* -- *... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
А | **А** ІV *киз.* 1. Сурығны таныхтапча. -- Част. вопр. -- *Ады-солаң кем а?* -- *Син мині, сынап таа полза, нимее салбинчазың ма, а?* (И). 2. Хығырығны, чахығны, сурынысты кӧзітче. -- Передает просьбу, приказ и побуждение*.* -- *Кір а!* -- *Пир а!* -- *Син алаамдырланмадах а!* (И). 3. Айланысты тыытча. **--** Выражает у... | **А** IV *киз.* 1. Сурығны таныхтапча. -- Част. вопр. -- *Ады-солаң кем а?* -- *Син минi, сынап таа полза, нимее салбинчазың ма, а?* (И). 2. Хығырығны, чахығны, сурынысты кӧзiтче. -- Передает просьбу, приказ и побуждение*.* -- *Кiр а!* -- *Пир а!* -- *Син алаамдырланмадах а!* (И). 3. Айланысты тыытча. **--** Выражает у... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААЛ | **ААЛ** І *адал*. 1. Мал-хус тудып, ас таарып, чир-тамаан ӧскіріп чуртапчатхан чонның орныхчатхан чирі. -- Село, деревня, населенный пункт, обл. улус. *Иргі аал. Ана андағ иирде аал арали холтыхтас салған ӱс хыс пазысчатхан* (КИ ЧХ). *Ипчі кізінің сала даа оңнаанда чох полған пу сууҷахтаң аалға ырах халбааны* (ДН ЫА). ... | **ААЛ** I *адал*. 1. Мал-хус тудып, ас таарып, чир-тамаан ӧскiрiп чуртапчатхан чонның орныхчатхан чирi. -- Село, деревня, населенный пункт, обл. улус. *Иргi аал. Ана андағ иирде аал арали холтыхтас салған ӱс хыс пазысчатхан* (КИ ЧХ). *Ипчi кiзiнiң сала даа оңнаанда чох полған пу сууҷахтаң аалға ырах халбааны* (ДН ЫА). ... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААЛ | **ААЛ** ІІ *киз*. Ир кізее айланыс, сурыныс тузалығ. *--* Частица, придающая оттенок просьбы при обращении к мужчине. -- *Пеер килзең аал.* -- *Пірее хынығ ниме чоохтап пирзең аал!* | **ААЛ** II *киз*. Ир кiзее айланыс, сурыныс тузалығ. *--* Частица, придающая оттенок просьбы при обращении к мужчине. -- *Пеер килзең аал.* -- *Пiрее хынығ ниме чоохтап пирзең аал!* | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААЛАЙ | **ААЛАЙ** *пілд*. Хызыл арах ах ӧң, читіре пыспаан арбуз ӧңі, хызыл арах чарых ӧң. -- Розовый, алый. *Аалай ис. Паскирнің сырайына аалай сыр чадыбысхан.* (КИ ЧХ). -- *Мағаа* *пастап ла тоғасханы кирек,* -- *сизінген чіли, сағыс айландырып, чоохтанған Сабис, аалай чахайахты охсаныбысхан* (ДН ЫА). | **ААЛАЙ** *пiлд*. Хызыл арах ах ӧң, читiре пыспаан арбуз ӧңi, хызыл арах чарых ӧң. -- Розовый, алый. *Аалай ис. Паскирнiң сырайына аалай сыр чадыбысхан.* (КИ ЧХ). -- *Мағаа* *пастап ла тоғасханы кирек,* -- *сизiнген чiли, сағыс айландырып, чоохтанған Сабис, аалай чахайахты охсаныбысхан* (ДН ЫА). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААЛДАҒЫ | **ААЛДАҒЫ** *пілд***.** Аал хониина теелчеткен, аалнаң палғалыстығ. -- Сельский. *Аалдағы тоғыс. Аалдағы чуртас. Аалдағы кізі тамахтың сылтаанда чуртапча* (Х.ч.). *Пістің аалдағы ачын пигібісті айна тамахтапча!* (КС ХЧН). | **ААЛДАҒЫ** *пiлд***.** Аал хониина теелчеткен, аалнаң палғалыстығ. -- Сельский. *Аалдағы тоғыс. Аалдағы чуртас. Аалдағы кiзi тамахтың сылтаанда чуртапча* (Х.ч.). *Пістің аалдағы ачын пигібісті айна тамахтапча!* (КС ХЧН). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААЛДАҒЫЛАР | **ААЛДАҒЫЛАР** *адал*. Аал чуртағҷылары. -- Жители села, сельчане. *Ам* *аалдағылар ис салза, кӱлкі\...* (ТМ ЧЧ). *Аалдағылар хайхас турҷаңнар,* *тыны чох тимір ат Шираға даа кӱні ле чӧр килче тіп* (ХЧ). | **ААЛДАҒЫЛАР** *адал*. Аал чуртағҷылары. -- Жители села, сельчане. *Ам* *аалдағылар ис салза, кӱлкi\...* (ТМ ЧЧ). *Аалдағылар хайхас турҷаңнар,* *тыны чох тимiр ат Шираға даа кӱнi ле чӧр килче тiп* (ХЧ). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААЛ-КӰН | **ААЛ-КӰН** *адал*. Аалда чуртапчатхан чон, пір аал чуртағҷылары. -- Жители села, односельчане. *Аал-кӱнге наа тылаасты чоохтирға кирек. Аал-кӱннең пір нименің табызы сыхпасчых* (фольк.). *Аалға-кӱнге апарарға чарабас, чабал нимезі хада парар* (ПХ). | **ААЛ-КӰН** *адал*. Аалда чуртапчатхан чон, пiр аал чуртағҷылары. -- Жители села, односельчане. *Аал-кӱнге наа тылаасты чоохтирға кирек. Аал-кӱннең пiр нименiң табызы сыхпасчых* (фольк.). *Аалға-кӱнге апарарға чарабас, чабал нимезi хада парар* (ПХ). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААЛЛАС | **ААЛЛАС** *адал*. Ааллап чӧргені. -- И.д. от глагола **ааллирға** 'гостить'. Хождение в гости, посещение кого-л. в качестве гостя. *Ааллас наа ла пасталча, кӱн тооза хығыртызарлар туған-чағыннар.* *Иткен ізі -- аалласта ла* (ПХ А). | **ААЛЛАС** *адал*. Ааллап чӧргенi. -- И.д. от глагола **ааллирға** 'гостить'. Хождение в гости, посещение кого-л. в качестве гостя. *Ааллас наа ла пасталча, кӱн тооза хығыртызарлар туған-чағыннар.* *Иткен iзi -- аалласта ла* (ПХ А). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААЛЛИРҒА \[аалла-\] | **ААЛЛИРҒА \[аалла-\]** *иділ.* Аалҷы полып парарға, піреезінде чуртирға, хонарға; піреезіне кірерге, пасха чирдең киліп, піреезінде аалҷы поларға. -- Гостить, ходить в гости. *Піс, ам хуҷахтазып алып, піреезінзер ааллап пар* *килербіс* (БФ ПА). *Пӱӱн Постай ууҷада ааллирға кирек полған* (БФ ТО). | **ААЛЛИРҒА \[аалла-\]** *иділ.* Аалҷы полып парарға, пiреезiнде чуртирға, хонарға; пiреезiне кiрерге, пасха чирдең килiп, пiреезiнде аалҷы поларға. -- Гостить, ходить в гости. *Пiс, ам хуҷахтазып алып, пiреезiнзер ааллап пар* *килербiс* (БФ ПА). *Пӱӱн Постай ууҷада ааллирға кирек полған* (БФ ТО). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААЛ-ХАҒЫРТ | **ААЛ-ХАҒЫРТ** *адал***.** *Кӧр*: **аал-кӱн.** Аалда чуртапчатхан чон, пір аал чуртағҷылары (фольклорда тузаланылча). -- Жители села, односельчане (фольк.). *Алтын Арығ аал-хағыртха инмезін* (АА). *Алып Хан Хыстың, аны кӧріп, хара чӱрегі хайнабысхан, харағының чазы ағып тӱскен, аал-хағыртты кӧре иніп тӱскен* (АА). | **ААЛ-ХАҒЫРТ** *адал***.** *Кӧр*: **аал-кӱн.** Аалда чуртапчатхан чон, пiр аал чуртағҷылары (фольклорда тузаланылча). -- Жители села, односельчане (фольк.). *Алтын Арығ аал-хағыртха инмезiн* (АА). *Алып Хан Хыстың, аны кӧрiп, хара чӱрегi хайнабысхан, харағының чазы ағып тӱскен, аал-хағыртты кӧре инiп тӱскен* (АА). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААЛ-ХОНҶЫХ | **ААЛ-ХОНҶЫХ** *адал***.** Хости чуртапчатхан кізілер. -- Соседи. *Пола-пола Саражаковтарның ибіне аал-хонҷых тол парған* (ИТ). *Ікі кӱн пазынаң аал-хонҷыхтары Ызырғаның* *Митроҷахтың чуртында хайын чӧрчеткенін кӧртірлер* (ТН ЧТ). | **ААЛ-ХОНҶЫХ** *адал***.** Хости чуртапчатхан кiзiлер. -- Соседи. *Пола-пола Саражаковтарның ибiне аал-хонҷых тол парған* (ИТ). *Iкi кӱн пазынаң аал-хонҷыхтары Ызырғаның* *Митроҷахтың чуртында хайын чӧрчеткенiн кӧртiрлер* (ТН ЧТ). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААЛ-ЧУРТ | **ААЛ-ЧУРТ** *адал*. Аалдағы кізінің чуртапчатхан чирі, орны. -- Местожительство. *Аал-чуртым ырах халған.* -- *Аал-чуртың хайда полча, айоол!* | **ААЛ-ЧУРТ** *адал*. Аалдағы кiзiнiң чуртапчатхан чирi, орны. -- Местожительство. *Аал-чуртым ырах халған.* -- *Аал-чуртың хайда полча, айоол!* | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААЛҶЫ | **ААЛҶЫ** І *адал.* 1. Тоғазарға, кӧрізерге, чоохтазарға ӧнетін килген кізі, позы чуртабинчатхан орынға пасха чирдең килген кізі. -- Гость. *Аалҷы кӧрерге. Кадың стол тимнирінең, аалҷыны столзар одыртханнар* (КИ ЧХ). *Аалҷылар сағыпчатханда, ноо кирек ун тартырарға,* -- *тібіскеннер харасхызартын* (ТМ ЧЧ). 2. Чыылыға, ... | **ААЛҶЫ** I *адал.* 1. Тоғазарға, кӧрiзерге, чоохтазарға ӧнетiн килген кiзi, позы чуртабинчатхан орынға пасха чирдең килген кiзi. -- Гость. *Аалҷы кӧрерге. Кадың стол тимнирiнең, аалҷыны столзар одыртханнар* (КИ ЧХ). *Аалҷылар сағыпчатханда, ноо кирек ун тартырарға,* -- *тiбiскеннер харасхызартын* (ТМ ЧЧ). 2. Чыылыға, ... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААЛҶЫ | **ААЛҶЫ** ІІ *адал*. 1. Кізі иді тошлапчатхан, сорып артысчатхан, чуғынҷах ағырығ. -- Оспа. *Мының алнында чон аалҷыдаң тың хырылҷаң. Аалҷы чуғынҷах ағырығлар санына кірче. Ол туста пір кирі апсағас аалҷаа сахтырған сырайлығ тасталған аалны иртіпчеткен* (КЛ С). 2. *Кӧр*: **хооҷах***.* Корь. *Мының алнында аалҷы олғанна... | **ААЛҶЫ** II *адал*. 1. Кiзi идi тошлапчатхан, сорып артысчатхан, чуғынҷах ағырығ. -- Оспа. *Мының алнында чон аалҷыдаң тың хырылҷаң. Аалҷы чуғынҷах ағырығлар санына кiрче. Ол туста пiр кирi апсағас аалҷаа сахтырған сырайлығ тасталған аалны иртiпчеткен* (КЛ С). 2. *Кӧр*: **хооҷах***.* Корь. *Мының алнында аалҷы олғанна... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААЛҶЫБАЙ | **ААЛҶЫБАЙ** *пілд*. Ааллап чӧрерге хынаачы, ааллирға хынчатхан. -- Любящий гостить, любящий быть гостем*.* -- *Пу ипчі хуруғ аалҷыбай, аалдаң аалға чӧрлече. Аалҷыбайларға пу турада итчең ниме чоғыл.* | **ААЛҶЫБАЙ** *пiлд*. Ааллап чӧрерге хынаачы, ааллирға хынчатхан. -- Любящий гостить, любящий быть гостем*.* -- *Пу ипчi хуруғ аалҷыбай, аалдаң аалға чӧрлече. Аалҷыбайларға пу турада итчең ниме чоғыл.* | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААЛҶЫЛЫҒ | **ААЛҶЫЛЫҒ** І. 1. Тоғазарға, кӧрізерге, чоохтазарға ӧнетін килчеткен кізіліг. -- С гостем (гостями). *Сапун абаам амды аалҷылығ, аннаңар андар кірбеспіс. Аалҷылығ тіп, чыылыға килбин салған.* 2. Чыылыға, ӱлӱкӱнге, аарластығ мероприятиеге ӧнетін хығыртылған кізіліг. -- С почетным гостем (гостями). *Улуғ аалҷылығ иир. П... | **ААЛҶЫЛЫҒ** I. 1. Тоғазарға, кӧрiзерге, чоохтазарға ӧнетiн килчеткен кiзiлiг. -- С гостем (гостями). *Сапун абаам амды аалҷылығ, аннаңар андар кiрбеспiс. Аалҷылығ тiп, чыылыға килбин салған.* 2. Чыылыға, ӱлӱкӱнге, аарластығ мероприятиеге ӧнетiн хығыртылған кiзiлiг. -- С почетным гостем (гостями). *Улуғ аалҷылығ иир. П... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААЛҶЫЛЫҒ | **ААЛҶЫЛЫҒ** ІІ. Кізі иді тошлапчатхан, сорып артысчатхан, чуғынҷах ағырығлығ. -- С оспой. *Аалҷылығ ибге кірбин чӧргеннер. Хонҷыхтар аалҷылығ пол партыр, андар кізі аннаңар кірбеен.* | **ААЛҶЫЛЫҒ** II. Кiзi идi тошлапчатхан, сорып артысчатхан, чуғынҷах ағырығлығ. -- С оспой. *Аалҷылығ ибге кiрбин чӧргеннер. Хонҷыхтар аалҷылығ пол партыр, андар кiзi аннаңар кiрбеен.* | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААР | **ААР** І *адал.* Мӧӧт тоғынҷаң, сахчаң, учух чӧрҷең хурт-хоос. -- Пчела. *Тура істі, уйазын на тибіредібіскен аар чіли, ыыңнаан* (ХА А). *Ук тіҷең ниме іди ле, хооғы талалған аарлар чіли, ыыласхлапч*а (КВ АТ). | **ААР** I *адал.* Мӧӧт тоғынҷаң, сахчаң, учух чӧрҷең хурт-хоос. -- Пчела. *Тура iстi, уйазын на тибiредiбiскен аар чiли, ыыңнаан* (ХА А). *Ук тiҷең ниме iди ле, хооғы талалған аарлар чiли, ыыласхлапч*а (КВ АТ). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААР | **ААР** ІІ 1. Кӧп пасчатхан. -- Тяжелый, увесистый // тяжело, увесисто. *Пір хап апарары атха аар нимес. Ікі наағынҷа аар, ізіг хорғамҷыл осхас, тамҷылар ойлазып, от* *пазындағы салымнаң піріккеннер* (КИ ЧХ). 2. Кӧп кӱс киректепчеткен, сидік. -- Тяжелый, трудный // тяжело, трудно. *Аар сыныхтығ. Аар тоғыста тоғынчам. А... | **ААР** II 1. Кӧп пасчатхан. -- Тяжелый, увесистый // тяжело, увесисто. *Пiр хап апарары атха аар нимес. Iкi наағынҷа аар, iзiг хорғамҷыл осхас, тамҷылар ойлазып, от* *пазындағы салымнаң пiрiккеннер* (КИ ЧХ). 2. Кӧп кӱс киректепчеткен, сидiк. -- Тяжелый, трудный // тяжело, трудно. *Аар сыныхтығ. Аар тоғыста тоғынчам. А... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААР | **ААР** ІІІ *нареч.* 1. Хыйа, оортах. -- Дальше, подальше. -- *Аар чӱгӱр. Олар, амғыны аар идіп, аархыны пеер идіп, чоохтас парчаттырлар* (БФ ТО). *-- Чат аар... Ідӧк ізіг тее мағаа, -- порхлабысхан Кӧстігес* (НК КХ). 2. Тігі саринзар, тігі сарина, озарых. -- За пределами, по ту сторону кого-л., чего-л. *Тағдаң аар. Аа... | **ААР** III *нареч.* 1. Хыйа, оортах. -- Дальше, подальше. -- *Аар чӱгӱр. Олар, амғыны аар идiп, аархыны пеер идiп, чоохтас парчаттырлар* (БФ ТО). *-- Чат аар... Iдӧк iзiг тее мағаа, -- порхлабысхан Кӧстiгес* (НК КХ). 2. Тiгi саринзар, тiгi сарина, озарых. -- За пределами, по ту сторону кого-л., чего-л. *Тағдаң аар. Аа... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААР ІV | **ААР ІV** *киз*. Чарасчатханын кӧзітче. -- Частица, выражает согласие, соответствует русс. уж, ладно уж. *Пар аар.* *Итпе аар, хайтпас.* *-- Ай аар пу да паланы, -- тіп тур, -- алған кізім, Алтын Сейзең, ас-суғ тимнеп алып парар кирек Пай Оолзар* (ХН). | **ААР IV** *киз*. Чарасчатханын кӧзiтче. -- Частица, выражает согласие, соответствует русс. уж, ладно уж. *Пар аар.* *Итпе аар, хайтпас.* *-- Ай аар пу да паланы, -- тiп тур, -- алған кiзiм, Алтын Сейзең, ас-суғ тимнеп алып парар кирек Пай Оолзар* (ХН). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААРА(ЛАР) | **ААРА(ЛАР)** *адал*. Хакастарға піріккен кизек чон. -- *ист*. Аринцы (одно из бывших хакасских племен). *Таштандиновтар аараларға кірчелер.* *Ах Ӱӱснең Хара Ӱӱс пірікчеткен чирнің кистінде, Ах Ӱӱс суғның оң саринда, ааралар тіп чон чуртаан* (ХН). | **ААРА(ЛАР)** *адал*. Хакастарға пiрiккен кизек чон. -- *ист*. Аринцы (одно из бывших хакасских племен). *Таштандиновтар аараларға кiрчелер.* *Ах Ӱӱснең Хара Ӱӱс пiрiкчеткен чирнiң кистiнде, Ах Ӱӱс суғның оң саринда, ааралар тiп чон чуртаан* (ХН). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААРДА | **ААРДА** *киз.* 1. Уғаа. -- Очень. *Аарда чӱректі сімҷілеп сыстатча* (НК КХ). -- *Алар хызым сырайына аарда тӧӧйзің, ах хазың*! (КИ ИС).2. Саңай, тың. -- Совершенно, совсем. *Улуғ чолларны тобырып килген Ах Чачах аарда кӱзі тоозыл пар килген тізе,* *чох, уламох сіліг, уламох абахай* (БП ТЧЭ). *Савин, Дмитрий ӱрееннең ... | **ААРДА** *киз.* 1. Уғаа. -- Очень. *Аарда чӱректi сiмҷiлеп сыстатча* (НК КХ). -- *Алар хызым сырайына аарда тӧӧйзiң, ах хазың*! (КИ ИС).2. Саңай, тың. -- Совершенно, совсем. *Улуғ чолларны тобырып килген Ах Чачах аарда кӱзi тоозыл пар килген тiзе,* *чох, уламох сiлiг, уламох абахай* (БП ТЧЭ). *Савин, Дмитрий ӱрееннең ... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААРДИРҒА | **ААРДИРҒА** **\[аарда-\]** *иділ.* 1. Арығ идерге, харығ полчатхан нимені хыйа идерге. -- Очищать. *Арых аардирға, чылғы хадарарға, отха парарға ол ла чалғыс тон, паза прай тӱгі тӱс парған ӧскі теерізі хатанҷығы* (ДН ЫА). *Каной ирепчее артых арых аардабасха килісче* (ДН ЫА). 2. Пірее нименің хастырығын хастирға. -- О... | **ААРДИРҒА** **\[аарда-\]** *иділ.* 1. Арығ идерге, харығ полчатхан нименi хыйа идерге. -- Очищать. *Арых аардирға, чылғы хадарарға, отха парарға ол ла чалғыс тон, паза прай тӱгi тӱс парған ӧскi теерiзi хатанҷығы* (ДН ЫА). *Каной ирепчее артых арых аардабасха килiсче* (ДН ЫА). 2. Пiрее нименiң хастырығын хастирға. -- О... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААРЛАС | **ААРЛАС** *адал***.** Улуғлас, пӧзік, турыстыра паалас, хайығ. -- Уважение, почет. *Аның ады аарласнаң паза паарсаснаң адалҷаң* (ХЧК). *Аарласнаң Сірерге пасчалар Піҷе хол аалның чуртағҷылары* (ХЧ). | **ААРЛАС** *адал***.** Улуғлас, пӧзiк, турыстыра паалас, хайығ. -- Уважение, почет. *Аның ады аарласнаң паза паарсаснаң адалҷаң* (ХЧК). *Аарласнаң Сiрерге пасчалар Пiҷе хол аалның чуртағҷылары* (ХЧ). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААРЛАСТЫҒ | **ААРЛАСТЫҒ** 1. Пӧзік паалалчатхан, саблығ, чеестестіг, улуғластығ. -- Уважаемый, почитаемый. *Родта пу иң* *аарластығ кирекке саналҷаң* (ХЧ)*. Кізее ат пирері* -- *андағ уғаа аарластығ* *ниме* (КГ ПАО). 2. Тоғыстағы чидіглер, турыстыра киректер ӱчӱн пирілчеткен пӧзік аттығ. -- Почетный (о звании). *Асхыс аалның аарла... | **ААРЛАСТЫҒ** 1. Пӧзiк паалалчатхан, саблығ, чеестестiг, улуғластығ. -- Уважаемый, почитаемый. *Родта пу иң* *аарластығ кирекке саналҷаң* (ХЧ)*. Кiзее ат пирерi* -- *андағ уғаа аарластығ* *ниме* (КГ ПАО). 2. Тоғыстағы чидiглер, турыстыра киректер ӱчӱн пирiлчеткен пӧзiк аттығ. -- Почетный (о звании). *Асхыс аалның аарла... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААРЛИРҒА \[аарла-\] | **ААРЛИРҒА \[аарла-\]** *иділ.* 1. Улуғлирға, турыстыра паалирға. -- Уважать, почитать, ценить кого-л.,что-л. *Совхоз чоны, хатығ тоғыстар тоозылғанда, той-пай салча, аарлапчатхан улуғларын тынаға* *ӱдесче* (КГ ХА Т). *Мин, нанҷы, сині аарлаанымнаңар, наа кізіні минің хаңаамда ағыларға чахып салып, позым чазағ килдім* ... | **ААРЛИРҒА \[аарла-\]** *иділ.* 1. Улуғлирға, турыстыра паалирға. -- Уважать, почитать, ценить кого-л.,что-л. *Совхоз чоны, хатығ тоғыстар тоозылғанда, той-пай салча, аарлапчатхан улуғларын тынаға* *ӱдесче* (КГ ХА Т). *Мин, нанҷы, синi аарлаанымнаңар, наа кiзiнi минiң хаңаамда ағыларға чахып салып, позым чазағ килдiм* ... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААРЛЫҒ | **ААРЛЫҒ** І 1. Паазы пӧзік. -- Дорогой // дорого. *Прай чирде прай ниме* *аарлығ, че піс, ахча хоратпин, пір нименең прай аал тузаланчабыс* (ТИ ХӦ). *Андартын аарлығ аңнар теерізінең тіккен кип-азахтығ Сарығ хыс сых килче* (И 2). 2. Пӧзік, тың кирек чіли паалалчатхан. -- Ценный // ценно. *Пайсаннаң Хаҷығанға Минсуғны ... | **ААРЛЫҒ** I 1. Паазы пӧзiк. -- Дорогой // дорого. *Прай чирде прай ниме* *аарлығ, че пiс, ахча хоратпин, пiр нименең прай аал тузаланчабыс* (ТИ ХӦ). *Андартын аарлығ аңнар теерiзiнең тiккен кип-азахтығ Сарығ хыс сых килче* (И 2). 2. Пӧзiк, тың кирек чiли паалалчатхан. -- Ценный // ценно. *Пайсаннаң Хаҷығанға Минсуғны ... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААРЛЫҒ | **ААРЛЫҒ** ІІ Мӧӧт тоғынҷаң, сахчаң, учух чӧрҷең хурт-хоостығ. -- С пчелами. *Ирепен*, *тіріг аарлығ ідіске холын суғып, матап сахтырды. -- От тузында аарлығ чир, андар тегзең алай пазыбыссаң, сахтыртып аларзың.* | **ААРЛЫҒ** II Мӧӧт тоғынҷаң, сахчаң, учух чӧрҷең хурт-хоостығ. -- С пчелами. *Ирепен*, *тiрiг аарлығ iдiске холын суғып, матап сахтырды. -- От тузында аарлығ чир, андар тегзең алай пазыбыссаң, сахтыртып аларзың.* | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААР-ПЕЕР | **ААР-ПЕЕР** *нареч.* Тігі саринзар паза пу саринзар. -- Туда-сюда. *Онсар, аны холға алып, аар-пеер тутхлап, кӧрглеп сыххан* (ТМ ПТ). *Іріктеп парған кірлесте одырып, кӧӧ чох аар-пеер харахсынчам* (МВ КС). **◊ Аар-пеер сабыларға.** -- 1. Качаться (болтаться, колыхаться) из стороны в сторону. 2. Шататься при ходьбе. 3.... | **ААР-ПЕЕР** *нареч.* Тiгi саринзар паза пу саринзар. -- Туда-сюда. *Онсар, аны холға алып, аар-пеер тутхлап, кӧрглеп сыххан* (ТМ ПТ). *Iрiктеп парған кiрлесте одырып, кӧӧ чох аар-пеер харахсынчам* (МВ КС). **◊ Аар-пеер сабыларға.** -- 1. Качаться (болтаться, колыхаться) из стороны в сторону. 2. Шататься при ходьбе. 3.... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААРСИРҒА \[аарсы-\] | **ААРСИРҒА \[аарсы-\]** *иділ***.** Ағырсынарға, сағ чохтанарға. -- Недомогать, чувствовать себя плохо, неважно. *Мындағ чӱт кӱннерде улуғлар аарсыпчалар. Пір кӱн Хоортай, ніткезі ағырып, аарсыбысхан* (ДН ЫА). | **ААРСИРҒА \[аарсы-\]** *идiл***.** Ағырсынарға, сағ чохтанарға. -- Недомогать, чувствовать себя плохо, неважно. *Мындағ чӱт кӱннерде улуғлар аарсыпчалар. Пiр кӱн Хоортай, нiткезi ағырып, аарсыбысхан* (ДН ЫА). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААРСЫНАРҒА \[аарсын-\] | **ААРСЫНАРҒА \[аарсын-\]** І *иділ.* 1. Ағырсынарға, сағ чохтанарға, кӱс чох полып, майығарға. -- Чувствовать усталость, тяжесть; ощущать вялость, быть без сил. *Пір кӱн Хоортай, ніткезі ағырып, аарсыныбысхан* (ДН ЫА). *Толай, тізең*, *аарсынып, иртӧк узирға чадыбысхан* (ЧС АУХ.). 2. Уйадарға, чалтанарға. -- Стыдиться,... | **ААРСЫНАРҒА \[аарсын-\]** I *иділ.* 1. Ағырсынарға, сағ чохтанарға, кӱс чох полып, майығарға. -- Чувствовать усталость, тяжесть; ощущать вялость, быть без сил. *Пiр кӱн Хоортай, нiткезi ағырып, аарсыныбысхан* (ДН ЫА). *Толай, тiзең*, *аарсынып, иртӧк узирға чадыбысхан* (ЧС АУХ.). 2. Уйадарға, чалтанарға. -- Стыдиться,... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААРСЫНАРҒА \[аарсын-\] | **ААРСЫНАРҒА \[аарсын-\]** ІІ *иділ*. Кемнің алай нименің кӧдірімін, аарын сизінерге. -- Ощущать тяжесть, вес кого-, чего-л. *Арғамҷы ла сыдассын -- ол пір дее аарсынмин, тартып турадыр* (ТН ТКӦ). *Арығда таарлап килген сӱзӱнніг отты саас чіли тайнап, пірееде улуғ тын салчалар, падай парған харныларына аарсынып* (ПМ). | **ААРСЫНАРҒА \[аарсын-\]** II *идiл*. Кемнiң алай нименiң кӧдiрiмiн, аарын сизiнерге. -- Ощущать тяжесть, вес кого-, чего-л. *Арғамҷы ла сыдассын -- ол пiр дее аарсынмин, тартып турадыр* (ТН ТКӦ). *Арығда таарлап килген сӱзӱннiг отты саас чiли тайнап, пiрееде улуғ тын салчалар, падай парған харныларына аарсынып* (ПМ). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААРСЫНЫС | **ААРСЫНЫС** І *адал*. 1. Сағ чохтаныс, ағырсыныс, майығыс. -- Чувство усталости, тяжести, недомогания, вялости. *Пу аның алнында одырчатхан кізі улуғ майығыста, аарсыныста полған. Аарсыныстаң Казанның пазы ағырча.* 2. Уйадыс, изі чохтаныс. -- Стыд, стеснение, смущение, чувство неловкости. *Хомай паалағ алғаным ӱчӱн аа... | **ААРСЫНЫС** I *адал*. 1. Сағ чохтаныс, ағырсыныс, майығыс. -- Чувство усталости, тяжести, недомогания, вялости. *Пу аның алнында одырчатхан кiзi улуғ майығыста, аарсыныста полған. Аарсыныстаң Казанның пазы ағырча.* 2. Уйадыс, изi чохтаныс. -- Стыд, стеснение, смущение, чувство неловкости. *Хомай паалағ алғаным ӱчӱн аа... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААРСЫНЫС | **ААРСЫНЫС** ІІ *адал*. Кемнің алай нименің кӧдірімін, аарын сизінері. --Ощущение тяжести, большого веса кого-, чего-л. *Алған нимелерні атха артхан, анзы пір дее аарсыныс чох чолҷа соплатхан. Панча аар хапты хаап алып, хыстар алнында аарсынызын кӧзітпин, аңмарзар алдыра чіке пастыр парыбысхан.* | **ААРСЫНЫС** II *адал*. Кемнiң алай нименiң кӧдiрiмiн, аарын сизiнерi. --Ощущение тяжести, большого веса кого-, чего-л. *Алған нимелернi атха артхан, анзы пiр дее аарсыныс чох чолҷа соплатхан. Панча аар хапты хаап алып, хыстар алнында аарсынызын кӧзiтпин, аңмарзар алдыра чiке пастыр парыбысхан.* | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААРСЫНЫСТЫҒ | **ААРСЫНЫСТЫҒ** Кӱс-сағ чох, изі чохтаныстығ, майығыстығ. -- Усталый, с чувством тяжести, недомогающий, вялый // устало, тяжело, недомогающе, вяло. *Аарсыныстығ кӱлінерге. Чут кӱннерде мағаа аарсыныстығ пілдірче.* 2. Уйатчатхан, чалтанчатхан. -- Стыдливый, стеснительный, смущенный // стыдливо, стеснительно, смущенно. *... | **ААРСЫНЫСТЫҒ** Кӱс-сағ чох, изi чохтаныстығ, майығыстығ. -- Усталый, с чувством тяжести, недомогающий, вялый // устало, тяжело, недомогающе, вяло. *Аарсыныстығ кӱлiнерге. Чут кӱннерде мағаа аарсыныстығ пiлдiрче.* 2. Уйатчатхан, чалтанчатхан. -- Стыдливый, стеснительный, смущенный // стыдливо, стеснительно, смущенно. *... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААРСЫНҶАХ | **ААРСЫНҶАХ** *пілд***.** Пасха кізі кӧзіне поларға, хайдағ-да нандырығдаң, тоғыстаң аарсынҷаң. -- Тяготящийся чьим-л. присутствием, какой-л. обязанностью, работой. *Наа тоғынҷы пастыхтың кӧңніне тың на кірбин турған, аарсынҷах пілдірген. -- Пасха кізідең аарсынҷахсым, аннаңар аалҷылар алнына сыхпассым.* | **ААРСЫНҶАХ** *пiлд***.** Пасха кiзi кӧзiне поларға, хайдағ-да нандырығдаң, тоғыстаң аарсынҷаң. -- Тяготящийся чьим-л. присутствием, какой-л. обязанностью, работой. *Наа тоғынҷы пастыхтың кӧңнiне тың на кiрбин турған, аарсынҷах пiлдiрген. -- Пасха кiзiдең аарсынҷахсым, аннаңар аалҷылар алнына сыхпассым.* | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААР-ТӦДІР | **ААР-ТӦДІР** *нареч.* Алнынзар-соонзар, андар-мындар, аар-пеер, ол-пу саринзар. -- Туда-сюда, дальше, в сторону. *Позы ат ӱстӱнде ӧңкей* *салып, пазын ат чилніне чаба тудып, аар-тӧдір абыдыл парчатхан* (КИ ЧХ). *Поко сиден істінде, хар чағанға ӧрініп, аар-тӧдір ойлағлап чӧрген* (МП). | **ААР-ТӦДIР** *нареч.* Алнынзар-соонзар, андар-мындар, аар-пеер, ол-пу саринзар. -- Туда-сюда, дальше, в сторону. *Позы ат ӱстӱнде ӧңкей* *салып, пазын ат чилнiне чаба тудып, аар-тӧдiр абыдыл парчатхан* (КИ ЧХ). *Поко сиден iстiнде, хар чағанға ӧрiнiп, аар-тӧдiр ойлағлап чӧрген* (МП). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААРТЫН | **ААРТЫН** *нареч*. Аархы саринаң, чирдең, орыннаң. -- Оттуда (с некоторого, не очень большого расстояния). *Аартын тастирға. Отты аартын тастаанда, уламға читпин парған, улам алнына тӱскен.* | **ААРТЫН** *нареч*. Аархы саринаң, чирдең, орыннаң. -- Оттуда (с некоторого, не очень большого расстояния). *Аартын тастирға. Отты аартын тастаанда, уламға читпин парған, улам алнына тӱскен.* | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААРХЫ | **ААРХЫ** *пілд***.** 1. Нинҷе-де нименің аразында иң оортағы. -- Дальний. *Ол арада аархы тураның ікі чара* *азылҷаң ізігі азыла тӱскен* (ДН ЫА). *Нюра, аархы комнатазар парып, андартын ахча ағыл килген* (И 2). 2. Тоғырхы, пасха сариндағы. -- Противоположный. *Суғның аархы чарында кӧнектер чат халтыр. Аархы саринзар к... | **ААРХЫ** *пiлд***.** 1. Нинҷе-де нименiң аразында иң оортағы. -- Дальний. *Ол арада аархы тураның iкi чара* *азылҷаң iзiгi азыла тӱcкен* (ДН ЫА). *Нюра, аархы комнатазар парып, андартын ахча ағыл килген* (И 2). 2. Тоғырхы, пасха сариндағы. -- Противоположный. *Суғның аархы чарында кӧнектер чат халтыр. Аархы саринзар к... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААР-ЧӰК | **ААР-ЧӰК** *адал*. Кізіні чабыра пасчатхан аар ниме-ноо (чобағдаңар, сағыссырастаңар паза ан. п.). -- Бремя. *Нинҷе аар-чӱк тартхабыс піс, ӱгзе -- Харлыған тасхыл полар* (МВ). *Амдығы тустың аар-чӱгі ааллардағы* *хакастарға артылча* (ХЧ). | **ААР-ЧӰК** *адал*. Кiзiнi чабыра пасчатхан аар ниме-ноо (чобағдаңар, сағыссырастаңар паза ан. п.). -- Бремя. *Нинҷе аар-чӱк тартхабыс пiс, ӱгзе -- Харлыған тасхыл полар* (МВ). *Амдығы тустың аар-чӱгi ааллардағы* *хакастарға артылча* (ХЧ). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААРЧЫ | **ААРЧЫ** *адал.* Сӱт тамағы. Сыбаан айранның халған хойии (анынаң пӱчӱрее, хурут итчелер алай ба аны кӧчеліг, чарбалығ ӱгрее аралапчалар, соох суғнаң аралап, сеедем тіп ісчең суғ итчелер). -- Творожистый осадок от айрана (остающийся после перегонки молочной водки-араки). *Анда улуғ-улуғ сабаннарда айраннар, сӱгбеен аа... | **ААРЧЫ** *адал.* Сӱт тамағы. Сыбаан айранның халған хойии (анынаң пӱчӱрее, хурут итчелер алай ба аны кӧчелiг, чарбалығ ӱгрее аралапчалар, соох суғнаң аралап, сеедем тiп iсчең суғ итчелер). -- Творожистый осадок от айрана (остающийся после перегонки молочной водки-араки). *Анда улуғ-улуғ сабаннарда айраннар, сӱгбеен аа... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААС | **ААС** І *адал.* Ахсы, тіріг нименің азырал органы. -- Рот. *Ипчілер, аас ізеенде, улуғ кӧгде тӱк саап парчалар, киис итчелер* (ДН ЫА). *Пайсаҷах аас азылғанҷа, сілегей саалаанҷа* *тыңнабыстыр* (КГ ХА Т). 2. Нименің ахсы, пірее нименің істінзер кірҷең чир. -- Отверстие, горловина ствол (ружья). *Ідістің чалбах аазы. О... | **ААС** I *адал.* Ахсы, тiрiг нименiң азырал органы. -- Рот. *Ипчiлер, аас iзеенде, улуғ кӧгде тӱк саап парчалар, киис итчелер* (ДН ЫА). *Пайсаҷах аас азылғанҷа, сiлегей саалаанҷа* *тыңнабыстыр* (КГ ХА Т). 2. Нименiң ахсы, пiрее нименiң iстiнзер кiрҷең чир. -- Отверстие, горловина ствол (ружья). *Iдiстiң чалбах аазы. О... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААС | **ААС** ІІ *адал. Кӧр:* **сыйых***.* Улуғ нимес тулуп, сыйых. -- *саг.* Небольшой гостинец. **◊ Аас теертерге***.* -- Приехать в гости с гостинцем. | **ААС** II *адал. Кӧр:* **сыйых***.* Улуғ нимес тулуп, сыйых. -- *саг.* Небольшой гостинец. **◊ Аас теертерге***.* -- Приехать в гости с гостинцем. | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААСТАНАРҒА \[аастан-\] | **ААСТАНАРҒА \[аастан-\]** *иділ***.** Сӧкленерге, хомай сӧстернең хырызынарға. -- Ругаться, браниться. *Чоо ла хысхырчадыр ол, чабал аастанадыр* (НН КК). *Хомай чабал аастанып чоохтанчададыр* (ХН). | **ААСТАНАРҒА \[аастан-\]** *идiл***.** Сӧкленерге, хомай сӧстернең хырызынарға. -- Ругаться, браниться. *Чоо ла хысхырчадыр ол, чабал аастанадыр* (НН КК). *Хомай чабал аастанып чоохтанчададыр* (ХН). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААСТАЛДЫРА | **ААСТАЛДЫРА** *нареч.* Яңы сығар иде. -- Вызывая эхо. *Аасталдыра чоохтанарға. Соонда ачығ сӧклес иб істін аасталдыра саап халған* (МТ). | **ААСТАЛДЫРА** *нареч.* Яңы сығар иде. -- Вызывая эхо. *Аасталдыра чоохтанарға. Соонда ачығ сӧклес иб iстiн аасталдыра саап халған* (МТ). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААСТИРҒА \[ааста-\] | **ААСТИРҒА \[ааста-\]** *иділ.* Пірее кізідеңер алай пасха даа нимедеңер чоох тарадарға, искірерге, хабарлирға. -- Говорить о ком- или о чем-л., сплетничать, судачить. *Хонҷыхты аастирға сидік ниме нимес. Туған-чағыннарым кізілерні аастап ӱзӱрбеҷеңнер.* | **ААСТИРҒА \[ааста-\]** *иділ.* Пiрее кiзiдеңер алай пасха даа нимедеңер чоох тарадарға, искiрерге, хабарлирға. -- Говорить о ком- или о чем-л., сплетничать, судачить. *Хонҷыхты аастирға сидiк ниме нимес. Туған-чағыннарым кiзiлернi аастап ӱзӱрбеҷеңнер.* | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААС-ТІЛ | **ААС-ТІЛ** *адал*. 1. Сын искіріг. -- Признание. *Пыролығ кізідең аас-тіл алдыртханнар, че ол сынны чоохтабаан. Аас-тіл пирерге.* 2. Нандырығлығ сӧс. -- Обещание. *Аас-тіл алызарға. Мирген, пасха кізее чазыттарын чоохтабас иде, Пайсадаң ас-тіл алып алған.* 3. Чоохтан полары. -- Дар речи. *Аас-тіл* *пілізерге. Сынны пі... | **ААС-ТIЛ** *адал*. 1. Сын искiрiг. -- Признание. *Пыролығ кiзiдең аас-тiл алдыртханнар, че ол сынны чоохтабаан. Аас-тiл пирерге.* 2. Нандырығлығ сöс. -- Обещание. *Аас-тiл алызарға. Мирген, пасха кiзее чазыттарын чоохтабас иде, Пайсадаң ас-тiл алып алған.* 3. Чоохтан полары. -- Дар речи. *Аас-тiл* *пiлiзерге. Сынны пi... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААСТЫҒ | **ААСТЫҒ** І Ахсылығ, азырал органы пар. -- Имеющий рот. *Аран чула хара пора ат, аастығ полып, аастан тур, тілліг полып, тіллен тур* (БМ ХТ). *Сағам на ус париған от, хуруғ одыңнарын, астап парған хызыл аастығ чеек аң чіли, узун тілінең чалғап, таҷырада тайнап сыххан* (ТВ АТ). 2. Ахсы пар, пірее нименің істінзер кірҷе... | **ААСТЫҒ** I Ахсылығ, азырал органы пар. -- Имеющий рот. *Аран чула хара пора ат, аастығ полып, аастан тур, тiллiг полып, тiллен тур* (БМ ХТ). *Сағам на ус париған от, хуруғ одыңнарын, астап парған хызыл аастығ чеек аң чiли, узун тiлiнең чалғап, таҷырада тайнап сыххан* (ТВ АТ). 2. Ахсы пар, пiрее нименiң iстiнзер кiрҷе... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААСХЫНАРҒА \[аасхын-\] | **ААСХЫНАРҒА \[аасхын-\]** *иділ.* Сӧс пирерге, харғанарға. -- Давать обещание, клясться, божиться. *Чааҷы ӱр ахтанған*, *аасхынған соонаң толғал полбазын сизінібіскен* (ХА А). *Анзы паза полбассым тіп аасхын тур* (БФ ПТН). | **ААСХЫНАРҒА \[аасхын-\]** *иділ.* Сӧс пирерге, харғанарға. -- Давать обещание, клясться, божиться. *Чааҷы ӱр ахтанған*, *аасхынған соонаң толғал полбазын сизiнiбiскен* (ХА А). *Анзы паза полбассым тiп аасхын тур* (БФ ПТН). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААТ | **ААТ** *адал.* Хызыл-сарығ ӧңніг чазы ӧртегі. -- Огарь (варнавка), *обл.* турпан. *Пеер килбеен ползам, аат хустар сағызым хаптырбасчыхтар* (АТ). *Иб істінде аат чіли тырлап чӧрген, тӧгілген араға кӧрглеен* (ДН ЫА). **◊ Аат ирепчі.** -- Дружная пара (о супругах). | **ААТ** *адал.* Хызыл-сарығ ӧңнiг чазы ӧртегi. -- Огарь (варнавка), *обл.* турпан. *Пеер килбеен ползам, аат хустар сағызым хаптырбасчыхтар* (АТ). *Иб iстiнде аат чiли тырлап чӧрген, тӧгiлген араға кӧрглеен* (ДН ЫА). **◊ Аат ирепчi.** -- Дружная пара (о супругах). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААТТИРҒА \[аатта-\] | **ААТТИРҒА \[аатта-\]** *иділ.* Хызыл-сарығ ӧңніг чазы ӧртегін, аатты тударға. -- Охотиться на огаря (варнавку), турпана. *Алында-пурунда ааттарны ааттирға чарадылбаҷаң. Ізінҷек аалҷылар ааттап парарға чоохтас салтырлар.* | **ААТТИРҒА \[аатта-\]** *иділ.* Хызыл-сарығ ӧңнiг чазы ӧртегiн, аатты тударға. -- Охотиться на огаря (варнавку), турпана. *Алында-пурунда ааттарны ааттирға чарадылбаҷаң. Iзiнҷек аалҷылар ааттап парарға чоохтас салтырлар.* | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААТТЫҒ | **ААТТЫҒ** Ах-хызыл ӧңніг чазы ӧртегі пар. -- Имеющий огаря (варнавку), турпана; с огарем (варнавкой), турпаном. *Ааттығ орын. Чиит оол ибіне палығлатхан ааттығ айланған.* | **ААТТЫҒ** Ах-хызыл ӧңнiг чазы ӧртегi пар. -- Имеющий огаря (варнавку), турпана; с огарем (варнавкой), турпаном. *Ааттығ орын. Чиит оол ибiне палығлатхан ааттығ айланған.* | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААХТААС | **ААХТААС** 1. Хысхыраачы, удаа хысхырчатхан. -- *разг.* Крикливый. *Аахтаас пала хонҷыхтарын хараа тооза узутпаан*. *Ам олар «ух» мирҷең чӱстіглер, аахтаас ӱнніглер* (ТИ ХӦ). 2. Удаа хысхырчатхан кізі. -- Крикун. *Пу туста аахтаастар толдыра, че тоғысха кӱлӱктер ас. Анзы ол аахтаастарны ноға-да сағыссыратпинча* (ХЧ). | **ААХТААС** 1. Хысхыраачы, удаа хысхырчатхан. -- *разг.* Крикливый. *Аахтаас пала хонҷыхтарын хараа тооза узутпаан*. *Ам олар «ух» мирҷең чӱстiглер, аахтаас ӱннiглер* (ТИ ХӦ). 2. Удаа хысхырчатхан кiзi. -- Крикун. *Пу туста аахтаастар толдыра, че тоғысха кӱлӱктер ас. Анзы ол аахтаастарны ноға-да сағыссыратпинча* (ХЧ). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААХТАС | **ААХТАС** *адал***.** Хысхырыс. -- Крик, ор. *Турадағы аахтасха сыдабин, тасхар сығыбысхан. Аахтас-ӱӱктес киині ора-чара сапчаң* (ШВ ЧОХ). *Аахтас-ӧстестер истілген* (ХТ 1). | **ААХТАС** *адал***.** Хысхырыс. -- Крик, ор. *Турадағы аахтасха сыдабин, тасхар сығыбысхан. Аахтас-ӱӱктес киинi ора-чара сапчаң* (ШВ ЧОХ). *Аахтас-ӧстестер истiлген* (ХТ 1). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААХТИРҒА | **ААХТИРҒА** **\[аахта-\]** *иділ.* 1. Хысхырарға, орлирға -- Кричать, орать, *разг.* реветь, вопить. *Сынап таа, аңмарда Эдӧт* *аахтапчатхан* (БТ О). *Кинетін тартыбысханда, пағайах чӱлі хырсыли тӱскен, оолах аахтабысхан, анаң азаан чыыра тартынып, истіг* *тын сыххан* (ДН ЫА). *-- Поэт! -- сағып полбинчатхан пабамны л... | **ААХТИРҒА** **\[аахта-\]** *иділ.* 1. Хысхырарға, орлирға -- Кричать, орать, *разг.* реветь, вопить. *Сынап таа, аңмарда Эдӧт* *аахтапчатхан* (БТ О). *Кинетiн тартыбысханда, пағайах чӱлi хырсыли тӱскен, оолах аахтабысхан, анаң азаан чыыра тартынып, истiг* *тын сыххан* (ДН ЫА). *-- Поэт! -- сағып полбинчатхан пабамны л... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
ААҶА | **ААҶА** *адал*. *Кӧр:* **ууҷа**. -- *кач.* Бабушка по матери. *Оларның ааҷалары Широ аймаанда, аалда, чуртаан. Нимедеңер ырлаазың мағаа, ааҷаҷаам, иргі маймаамны тағырапчатханда, туу тоңан кӧзенек харыҷаа чылығ ибібіссер хыҷанчатханда* (ХТ 1). | **ААҶА** *адал*. *Кӧр:* **ууҷа**. -- *кач.* Бабушка по матери. *Оларның ааҷалары Широ аймаанда, аалда, чуртаан. Нимедеңер ырлаазың мағаа, ааҷаҷаам, иргi маймаамны тағырапчатханда, туу тоңан кӧзенек харыҷаа чылығ ибiбiссер хыҷанчатханда* (ХТ 1). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБ | **АБ** *адал.* Аңнарны, ибіріп, аңҷызар атарға сӱргені, *кӧр:* **абылағ**. -- Облава. *Аб идерге. Аал-хонҷых азынада чоохтаспаан аб пастады. □* **Аал-кӱннің абы пір, аал-хонҷыхтың чӧбі пір.** -- У односельчан охота общая, у соседей совет общий. | **АБ** *адал.* Аңнарны, ибiрiп, аңҷызар атарға сӱргенi, *кӧр:* **абылағ**. -- Облава. *Аб идерге. Аал-хонҷых азынада чоохтаспаан аб пастады. □* **Аал-кӱннiң абы пiр, аал-хонҷыхтың чӧбi пiр.** -- У односельчан охота общая, у соседей совет общий. | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБА | **АБА** І *адал.* Палаа чуртас пирген ир кізі. -- *саг*. отец. *Абам ӱреен, туңмаларым кічіглер, іҷемнің чалғыс тың тайағыбын* (ТМ ЧЧ). *Мына, худай, Кӱмӱстей сӱргінҷее килібістір тісчелер* -- *ол минің абам* (ТМ ЧЧ). | **АБА** I *адал.* Палаа чуртас пирген ир кiзi. -- *саг*. отец. *Абам ӱреен, туңмаларым кiчiглер, iҷемнiң чалғыс тың тайағыбын* (ТМ ЧЧ). *Мына, худай, Кӱмӱстей сӱргiнҷее килiбiстiр тiсчелер* -- *ол минiң абам* (ТМ ЧЧ). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБА | **АБА** ІІ *адал*. Азығ, тайғада алай соох чирде чурттығ чоон ачын аң, узун тӱктіг, чалбах табаннығ, хысха азахтығ. -- Медведь*. Ах аба. Аба ӧӧді. Чоон аба, кӧпті кӧрген аң* (ЛЧ). *Маҷо илееде оортах, ачыхта, чоон кӱрең абаны кӧр салған* (ИТ). *Тайғада ол чылларда абалар сағбаланҷаң* (МП). ◊ **Аба чӱректіг.** -- Бесстр... | **АБА** II *адал*. Азығ, тайғада алай соох чирде чурттығ чоон ачын аң, узун тӱктiг, чалбах табаннығ, хысха азахтығ. -- Медведь*. Ах аба. Аба ӧӧдi. Чоон аба, кӧптi кӧрген аң* (ЛЧ). *Маҷо илееде оортах, ачыхта, чоон кӱрең абаны кӧр салған* (ИТ). *Тайғада ол чылларда абалар сағбаланҷаң* (МП). ◊ **Аба чӱректіг.** -- Бесстр... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБАА | **АБАА** *адал*. 1. Улуғ харындас. -- Старший брат. -- *Пар, палам, абааңны азыранарға хығыр!* -- *Абаа тізе, абаалар, алып-чахсы ар чалғысты ал позыбысха аарладыңар,* -- *аастан-тілленген чиит ипчі* (БМ ХТ). 2. Пабаның кічіг харындазы. -- Дядя, родственник младше отца. *Кайнок абаам улуғ аңҷы полған, амды хазых нимес.... | **АБАА** *адал*. 1. Улуғ харындас. -- Старший брат. -- *Пар, палам, абааңны азыранарға хығыр!* -- *Абаа тiзе, абаалар, алып-чахсы ар чалғысты ал позыбысха аарладыңар,* -- *аастан-тiлленген чиит ипчi* (БМ ХТ). 2. Пабаның кiчiг харындазы. -- Дядя, родственник младше отца. *Кайнок абаам улуғ аңҷы полған, амды хазых нимес.... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБААЛЫҒ | **АБААЛЫҒ** 1. Паба кізінің кічіг харындазы пар. -- Имеющий дядю, родственника младше отца; с дядей, родственником младше отца. *Сӧмӧн часкалығ кізі, абаалығ нооза.* -- *Абаалығ полза, кірзін туразар.* *Чобаға тӧреен Алтын Тайҷы абаалығзың* (АТ). 2. Улуғ харындастығ. -- Имеющий старшего брата, со старшим братом. *Абаал... | **АБААЛЫҒ** 1. Паба кiзiнiң кiчiг харындазы пар. -- Имеющий дядю, родственника младше отца; с дядей, родственником младше отца. *Сӧмӧн часкалығ кiзi, абаалығ нооза.* -- *Абаалығ полза, кiрзiн туразар.* *Чобаға тӧреен Алтын Тайҷы абаалығзың* (АТ). 2. Улуғ харындастығ. -- Имеющий старшего брата, со старшим братом. *Абаал... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБАҒАДЫ | **АБАҒАДЫ** *адал.* Аба чистегі, ағас чистегі. -- *кач.* Малина. *Абағадын теерерге. Пу чыл абағады сыхпаандыр.* | **АБАҒАДЫ** *адал.* Аба чистегi, ағас чистегi. -- *кач.* Малина. *Абағадын теерерге. Пу чыл абағады сыхпаандыр.* | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБАҒЫРАРҒА | **АБАҒЫРАРҒА** **\[абағыр-\]** *иділ.* 1. Чабал табыс сығарарға (аңнаңар). -- Орать, реветь (о звере). *Аңҷылар абаны усхур салғанда, аның абағырғанынаң хорых парып, тисклееннер. Алаңыр, пір кӱн истіп одырза, хайдар-хайдар ниме абағырча* (АО). 2. Хысхырарға, чабал аахтирға (кізідеңер). -- Громко кричать, орать, реветь ... | **АБАҒЫРАРҒА** **\[абағыр-\]** *иділ.* 1. Чабал табыс сығарарға (аңнаңар). -- Орать, реветь (о звере). *Аңҷылар абаны усхур салғанда, аның абағырғанынаң хорых парып, тисклееннер. Алаңыр, пiр кӱн истiп одырза, хайдар-хайдар ниме абағырча* (АО). 2. Хысхырарға, чабал аахтирға (кiзiдеңер). -- Громко кричать, орать, реветь ... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБА-ІҶЕ | **АБА-ІҶЕ** *адал***.** Тӧріткен паба паза іҷе. -- *саг.* Родители. -- *Позың даа пілчезің* -- *аба-іҷе хайди хынча, іди идер* (ТМ ЧЧ). *-- Абам-іҷем хаҷанох наныбысханнар.* | **АБА-IҶЕ** *адал***.** Тӧрiткен паба паза iҷе. -- *саг.* Родители. -- *Позың даа пiлчезiң* -- *аба-iҷе хайди хынча, iди идер* (ТМ ЧЧ). *-- Абам-iҷем хаҷанох наныбысханнар.* | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБАК | **АБАК** *адал*. *Кӧр:* **пӧбійке**. Ӧзім ады. -- *кач.* Одуванчик. *Чол хыринда абактар ӧсклеп парғаннар. Абак, кӱніҷек чіли, ачыхты чарых иткен.* | **АБАК** *адал*. *Кӧр:* **пӧбiйке**. Ӧзiм ады. -- *кач.* Одуванчик. *Чол хыринда абактар ӧсклеп парғаннар. Абак, кӱнiҷек чiли, ачыхты чарых иткен.* | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБАЛИРҒА \[абала-\] | **АБАЛИРҒА \[абала-\]** *иділ.* Абаа аңнирға. -- Охотиться на медведя. *Ада-оол тайғазар абалирға чӧре халғаннар. Алнында пеер аңҷылар абалап чӧрҷеңнер* (КМ П). | **АБАЛИРҒА \[абала-\]** *иділ.* Абаа аңнирға. -- Охотиться на медведя. *Ада-оол тайғазар абалирға чӧре халғаннар. Алнында пеер аңҷылар абалап чӧрҷеңнер* (КМ П). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБАЛЫҒ | **АБАЛЫҒ** І Палаа чуртас пирген ир кізіліг. -- Саг. Имеющий отца, с отцом. *Митхас абалығ ӧскен. Абалығ оол, чапчаң хайынып, яблахты табырах хазыбысханнар.* | **АБАЛЫҒ** I Палаа чуртас пирген ир кiзiлiг. -- Саг. Имеющий отца, с отцом. *Митхас абалығ ӧскен. Абалығ оол, чапчаң хайынып, яблахты табырах хазыбысханнар.* | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБАЛЫҒ | **АБАЛЫҒ** ІІ 1. Азығлығ, тайғада алай соох чирде чурттығ, узун тӱктіг, чалбах табаннығ, хысха азахтығ чоон ачын аңнығ. -- Имеющий медведя, с медведем. *Аңнап чӧргеннері абалығ айланғаннар.* *Тайғаны абалығ хозан прай ибір салғаннар, че кӧйтік тӱлгӱні таап полбааннар*. 2. Кӧп аба пар (орыннаңар). -- Изобилующий медведя... | **АБАЛЫҒ** II 1. Азығлығ, тайғада алай соох чирде чурттығ, узун тӱктiг, чалбах табаннығ, хысха азахтығ чоон ачын аңнығ. -- Имеющий медведя, с медведем. *Аңнап чӧргеннерi абалығ айланғаннар.* *Тайғаны абалығ хозан прай ибiр салғаннар, че кӧйтiк тӱлгӱнi таап полбааннар*. 2. Кӧп аба пар (орыннаңар). -- Изобилующий медведя... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБАНАРЧЫ | **АБАНАРЧЫ** 1. Сала читпес. -- Недостаточный, малый // недостаточно, мало. *Ахча* *абанарчы. Алты чылға сых парыбысханда, арығ сіліг Хыс Хан, арығлан-сілігленіп, алтын полған столына абанарчы ас салған* (АА). 2. Ортымах (кізідеңер). -- Посредственный, заурядный. *Абанарчы иренек* -- *кӱзі дее, позы даа олаңай, ортымах... | **АБАНАРЧЫ** 1. Сала читпес. -- Недостаточный, малый // недостаточно, мало. *Ахча* *абанарчы. Алты чылға сых парыбысханда, арығ сiлiг Хыс Хан, арығлан-сiлiгленiп, алтын полған столына абанарчы ас салған* (АА). 2. Ортымах (кiзiдеңер). -- Посредственный, заурядный. *Абанарчы иренек* -- *кӱзi дее, позы даа олаңай, ортымах... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБАХАЙ | **АБАХАЙ** І 1. Тастындағы кӧрімнең сіліг, ӧкер, кеен, кӧрімніг. -- Красивый, прекрасный, миловидный. *Абахай ипчі.* *Сағызында кӧрче оолағас нымахтағы поғда*, *абахай алыпты* (ХА А). *Онсар Керимнің абахай хыстар тіп исчең, че* *мындағ полар тіп, хаҷан даа сағынмаан* (ТМ ПТ). 2. Кізі ады, собственнай ат. -- Собственно... | **АБАХАЙ** I 1. Тастындағы кӧрiмнең сiлiг, ӧкер, кеен, кӧрiмнiг. -- Красивый, прекрасный, миловидный. *Абахай ипчi.* *Сағызында кӧрче оолағас нымахтағы поғда*, *абахай алыпты* (ХА А). *Онсар Керимнiң абахай хыстар тiп исчең, че* *мындағ полар тiп, хаҷан даа сағынмаан* (ТМ ПТ). 2. Кiзi ады, собственнай ат. -- Собственно... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБАХАЙ | **АБАХАЙ** ІІ *адал*. 1. Пигнің ипчізі. -- *фольк.* Княжна. *Ікі абахай анда оорлаза-сыхтаза учурасханнар* (Х.Н.). *Куну пиг абахайынаң ипти-тапти чуртап одырғаннар.* 2. Ирліг ипчі. -- Жена, супруга. *Йо, халағас, пістег парасханахтарны хайди ла тискіндірбинчелер пу абахайахтар* (ХЧ). *Алған абахайы чоғыл, паарынаң сых... | **АБАХАЙ** II *адал*. 1. Пигнiң ипчiзi. -- *фольк.* Княжна. *Iкi абахай анда оорлаза-сыхтаза учурасханнар* (Х.Н.). *Куну пиг абахайынаң ипти-тапти чуртап одырғаннар.* 2. Ирлiг ипчi. -- Жена, супруга. *Йо, халағас, пiстег парасханахтарны хайди ла тискiндiрбинчелер пу абахайахтар* (ХЧ). *Алған абахайы чоғыл, паарынаң сых... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБАХАЙЛАНАРҒА \[абахайлан-\] | **АБАХАЙЛАНАРҒА \[абахайлан-\]** *иділ.* Чазанарға, сілігленерге. -- Наряжаться, *разг.* прихорашиваться. *Хыстар, абахайланып алып, иирде клубсар чылдырғаннар. Нинҷе дее чазан, абахайлан, че посты сіліг санабазаң, пасхалары даа іди санабастар.* | **АБАХАЙЛАНАРҒА \[абахайлан-\]** *иділ.* Чазанарға, сiлiгленерге. -- Наряжаться, *разг.* прихорашиваться. *Хыстар, абахайланып алып, иирде клубсар чылдырғаннар. Нинҷе дее чазан, абахайлан, че посты сiлiг санабазаң, пасхалары даа iди санабастар.* | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБАХАЙЛЫҒ | **АБАХАЙЛЫҒ** 1. Алғаны пар (пигдеңер). -- Имеющий супругу, с супругой (о князе). *Ир Тохчын чітіг сағыстығ абахайлығ полған. Абахайлығ хан-пиг, чазағлығ аттарына одырып, айан парыбысханнар*. 2. Ипчіліг. -- Имеющий жену, с женой. *Ислам хазналарында ікілер-ӱзер абахайлығ пайлар парох. Иптіг абахайлығ Хароол туғаннар ар... | **АБАХАЙЛЫҒ** 1. Алғаны пар (пигдеңер). -- Имеющий супругу, с супругой (о князе). *Ир Тохчын чiтiг сағыстығ абахайлығ полған. Абахайлығ хан-пиг, чазағлығ аттарына одырып, айан парыбысханнар*. 2. Ипчiлiг. -- Имеющий жену, с женой. *Ислам хазналарында iкiлер-ӱзер абахайлығ пайлар парох. Иптiг абахайлығ Хароол туғаннар ар... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБДЫРА | **АБДЫРА** *адал.* Улуғ нимес, хоостап иткен оох нимелер чығҷаң хараҷах. -- Шкатулка. *Ульчигачев пічікті хатап хығырған соонда, улуғ сундухтаң абдыраҷах сығарып, аны андар сух салып, тасхар сых парған* (ББ ТС). *Орғаннар ӱстӱнҷе ілгӧрлер турчалар, анда чабал харачахтар*, *абдыралар турча* (ДН ЫА). | **АБДЫРА** *адал.* Улуғ нимес, хоостап иткен оох нимелер чығҷаң хараҷах. -- Шкатулка. *Ульчигачев пiчiктi хатап хығырған соонда, улуғ сундухтаң абдыраҷах сығарып, аны андар сух салып, тасхар сых парған* (ББ ТС). *Орғаннар ӱстӱнҷе iлгӧрлер турчалар, анда чабал харачахтар*, *абдыралар турча* (ДН ЫА). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБДЫРАЛЫҒ | **АБДЫРАЛЫҒ** Улуғ нимес, хоостап иткен оох нимелер чығҷаң хараҷахтығ. -- Имеющий шкатулку, со шкатулкой. -- *Син пеер абдыралығ килгезің. Абдыралығ стол пірсінең илееде пӧзік кӧрінген.* | **АБДЫРАЛЫҒ** Улуғ нимес, хоостап иткен оох нимелер чығҷаң хараҷахтығ. -- Имеющий шкатулку, со шкатулкой. -- *Син пеер абдыралығ килгезiң. Абдыралығ стол пiрсiнең илееде пӧзiк кӧрiнген.* | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБЛАТХЫ | **АБЛАТХЫ** *адал.* Хазалҷых чахайахтығ, изіреліг ӧзім. -- *шор*. Репейник. -- *Шор тілінде аблатхы пу хазалҷых отты таныхтапча. Аблатхы сӧстің этимологиязын піліп аларҷых.* | **АБЛАТХЫ** *адал.* Хазалҷых чахайахтығ, изiрелiг ӧзiм. -- *шор*. Репейник. -- *Шор тiлiнде аблатхы пу хазалҷых отты таныхтапча. Аблатхы сӧстiң этимологиязын пiлiп аларҷых.* | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБОҒЫРАРҒА | **АБОҒЫРАРҒА** **\[абоғыр-\]** *иділ*. *Кӧр:* **абағырарға**. | **АБОҒЫРАРҒА** **\[абоғыр-\]** *идiл*. *Кӧр:* **абағырарға**. | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБЫҒА | **АБЫҒА** *адал***.** 1. Пір сӧӧкке кірчеткен ипчі, пиҷе. -- Женщина одного рода. *Абыға пиҷе. Абыға сӧс амды тиксі тузаланыстаң сыхча тирге чарир.* 2. Пір сӧӧкке кірчеткен ипчілернің удур-тӧдір айланызы. -- Сестра, обращение женщин одного рода друг к другу. *Оларның ипчілері, хыстары удур-тӧдір абыға пиҷе тіп айланысч... | **АБЫҒА** *адал***.** 1. Пiр сӧӧкке кiрчеткен ипчi, пиҷе. -- Женщина одного рода. *Абыға пиҷе. Абыға сӧс амды тиксi тузаланыстаң сыхча тирге чарир.* 2. Пiр сӧӧкке кiрчеткен ипчiлернiң удур-тӧдiр айланызы. -- Сестра, обращение женщин одного рода друг к другу. *Оларның ипчiлерi, хыстары удур-тӧдiр абыға пиҷе тiп айланысч... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБЫҒАЛЫҒ | **АБЫҒАЛЫҒ** Пір сӧӧкке кірчеткен ипчіліг, пиҷеліг. -- Имеющий женщину одного рода, с женщиной одного рода. *Пу род кӧп абығалыға саналҷаң. Ибге Ағоол абығалығ айланған.* | **АБЫҒАЛЫҒ** Пiр сӧӧкке кiрчеткен ипчiлiг, пиҷелiг. -- Имеющий женщину одного рода, с женщиной одного рода. *Пу род кӧп абығалыға саналҷаң. Ибге Ағоол абығалығ айланған.* | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБЫДАЙ | **АБЫДАЙ** *адал*. *Кӧр:* **адас**. Пір тӧӧй аттығ кізі, тӧӧй атнаң адалған кізі. -- *саг.* Тёзка. *-- Абыдайың полтырзым. -- Абыдайлар пар ба пу чон аразында, алнынзар сыхсыннар.* | **АБЫДАЙ** *адал*. *Кӧр:* **адас**. Пiр тӧӧй аттығ кiзi, тӧӧй атнаң адалған кiзi. -- *саг.* Тёзка. *-- Абыдайың полтырзым. -- Абыдайлар пар ба пу чон аразында, алнынзар сыхсыннар.* | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБЫДАЙЛЫҒ | **АБЫДАЙЛЫҒ** Пір тӧӧй аттығ кізіліг. -- саг. Имеющий тезку, с тезкой. *Абыдайлығ кізі, ағылахти одырып алып, улуғ чоохха кірібіскен. -- Мині, абыдайлығ пол парзам, ол кізінең алҷаастабастар, неке?* | **АБЫДАЙЛЫҒ** Пiр тӧӧй аттығ кiзiлiг. -- саг. Имеющий тезку, с тезкой. *Абыдайлығ кiзi, ағылахти одырып алып, улуғ чоохха кiрiбiскен. -- Минi, абыдайлығ пол парзам, ол кiзiнең алҷаастабастар, неке?* | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБЫДАРҒА | **АБЫДАРҒА** **\[абыт-\]** *иділ.* 1. Амыр, пір синде чайхирға. -- Качать кого-, что-л. *Турада іҷезӧк осхас иней пала абыдып одырған* (ХА А). *Крестеен пабам иткен хаңаа пісті нымзах абыт парған* (НТ ТКО.). 2. Уйғаа тӱзірерге. -- *перен.* Усыплять. *Часхы кӱннің чылығ тегені паза торғайахтарның чоғар ырласхлааны Айдон... | **АБЫДАРҒА** **\[абыт-\]** *иділ.* 1. Амыр, пiр синде чайхирға. -- Качать кого-, что-л. *Турада iҷезӧк осхас иней пала абыдып одырған* (ХА А). *Крестеен пабам иткен хаңаа пiстi нымзах абыт парған* (НТ ТКО.). 2. Уйғаа тӱзiрерге. -- *перен.* Усыплять. *Часхы кӱннiң чылығ тегенi паза торғайахтарның чоғар ырласхлааны Айдон... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБЫЗЫН | **АБЫЗЫН** *адал*. 1. Ікі алай аннаң кӧп хада тӧреен харындастарның ипчілерінің пірсі. -- Жена брата или родственника по отношению к жене другого брата или родственника. *Хан-сӧлге харындастар, абызыннар пала-пархаларынаң хада, прайзы чыылызып, ізіг мӱн оортааннар* (ТМ ПТ). *Кізі хызы кӧр сыдабаан, ноға піди чударап па... | **АБЫЗЫН** *адал*. 1. Iкi алай аннаң кӧп хада тӧреен харындастарның ипчiлерiнiң пiрсi. -- Жена брата или родственника по отношению к жене другого брата или родственника. *Хан-сӧлге харындастар, абызыннар пала-пархаларынаң хада, прайзы чыылызып, iзiг мӱн оортааннар* (ТМ ПТ). *Кiзi хызы кӧр сыдабаан, ноға пiди чударап па... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБЫЗЫННЫҒ | **АБЫЗЫННЫҒ** Ікі алай аннаң кӧп хада тӧреен харындастарның ипчілері пар. -- Имеющая жену брата или родственника, с женой брата. *Чахсы абызыннығ чахсы чуртирға, хомай абызыннығ хомай чуртирға. Мин азынада пілбеем, че пір кӱн абызыннығ пол пардым.* | **АБЫЗЫННЫҒ** Iкi алай аннаң кӧп хада тӧреен харындастарның ипчiлерi пар. -- Имеющая жену брата или родственника, с женой брата. *Чахсы абызыннығ чахсы чуртирға, хомай абызыннығ хомай чуртирға. Мин азынада пiлбеем, че пiр кӱн абызыннығ пол пардым.* | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБЫЙ | **АБЫЙ** І *адал*. 1. Пір сӧӧктең сыххан харындастарның тиксі ады. -- Брат (о мужчинах из одного рода). -- *Син ағаа абый харындасха килісчезің. -- Ол сағаа абый даа полбаза, кізіні аарлап піл.* 2. Пір сӧӧктең сыххан харындастарның удур-тӧдір айланызы. -- Брат (так обращаются мужчины одного сеока друг к другу). -- *Абы... | **АБЫЙ** I *адал*. 1. Пiр сӧӧктең сыххан харындастарның тиксi ады. -- Брат (о мужчинах из одного рода). -- *Син ағаа абый харындасха килiсчезiң. -- Ол сағаа абый даа полбаза, кiзiнi аарлап пiл.* 2. Пiр сӧӧктең сыххан харындастарның удур-тӧдiр айланызы. -- Брат (так обращаются мужчины одного сеока друг к другу). -- *Абы... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБЫЙ | **АБЫЙ** ІІ *адал*. Кирі, пик (хузух ағазынаңар). -- *диал*. Старый, кряжистый кедр. *Абый хузухтар ах тубанны частан хонтырлар* (БФ ТО). *Абый хузух ағастарын пӱӱн саңай чітіг тимірлер айағ чох хырлапча* (МВ КС). *Абый хузух чуртазында кӧп ниме кӧрген* (КС Т). | **АБЫЙ** II *адал*. Кирi, пик (хузух ағазынаңар). -- *диал*. Старый, кряжистый кедр. *Абый хузухтар ах тубанны частан хонтырлар* (БФ ТО). *Абый хузух ағастарын пӱӱн саңай чiтiг тимiрлер айағ чох хырлапча* (МВ КС). *Абый хузух чуртазында кӧп ниме кӧрген* (КС Т). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБЫЙЛЫҒ | **АБЫЙЛЫҒ** Пір сӧӧктең сыххан харындастығ. -- *Абыйлығ-туңмалығлар удур-тӧдір улуғлап хайызысчаңнар. Кӧп абыйлығ сӧӧктер кӱстіг полча.* | **АБЫЙЛЫҒ** Пiр сӧӧктең сыххан харындастығ. -- *Абыйлығ-туңмалығлар удур-тӧдiр улуғлап хайызысчаңнар. Кӧп абыйлығ сӧӧктер кӱстiг полча.* | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБЫЛ | **АБЫЛ** *адал.* Чирнең тоғынҷаң тимір тиріг. -- Мотыга, кетмень. *Чаа тіп кӧрген чылтырапчатхан нимелері хыра хасчатхан абыл полтыр* (ЧХ КЧ). *Хыраны абылнаң сапчаңнар* (ЧТ). | **АБЫЛ** *адал.* Чирнең тоғынҷаң тимiр тирiг. -- Мотыга, кетмень. *Чаа тiп кӧрген чылтырапчатхан нимелерi хыра хасчатхан абыл полтыр* (ЧХ КЧ). *Хыраны абылнаң сапчаңнар* (ЧТ). | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБЫЛАҒ | **АБЫЛАҒ** *адал*. 1. Аңнапчатса, аңны ибіргені. -- Охотничья облава. *Аал-хонҷыхтар абылаға тимненгеннер. Абылағ алнында прайзы сым пол парғаннар.* 2. Піреезіне, ӧмелеп, пір саңай нинҷе-де кізі тыынғаны, чапсынғаны, ибіргені. -- Нападение, окружение. *Пиҷе-харындастарның абылиина сыдабин, ибдең тизібіскен. Алызығлар ӱ... | **АБЫЛАҒ** *адал*. 1. Аңнапчатса, аңны ибiргенi. -- Охотничья облава. *Аал-хонҷыхтар абылаға тимненгеннер. Абылағ алнында прайзы сым пол парғаннар.* 2. Пiреезiне, ӧмелеп, пiр саңай нинҷе-де кiзi тыынғаны, чапсынғаны, ибiргенi. -- Нападение, окружение. *Пиҷе-харындастарның абылиина сыдабин, ибдең тизiбiскен. Алызығлар ӱ... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБЫЛАҒЛЫҒ 1. | **АБЫЛАҒЛЫҒ 1.** Аңнапчатса, аңны ибіргені пар. -- Имеющий охотничью облаву, с охотничьей облавой. *Абылағлығ тус. Санзар ол абылағлығ кӱнні, ибірткен аңа айап, чуртас тооза сағызында ал чӧрген.* 2. Піреезіне ӧмелеп тыыныстығ. -- Имеющий нападение, окружение, с нападением, окружением. *Чаа тузында абылағлығ киректер уд... | **АБЫЛАҒЛЫҒ 1.** Аңнапчатса, аңны ибiргенi пар. -- Имеющий охотничью облаву, с охотничьей облавой. *Абылағлығ тус. Санзар ол абылағлығ кӱннi, ибiрткен аңа айап, чуртас тооза сағызында ал чӧрген.* 2. Пiреезiне ӧмелеп тыыныстығ. -- Имеющий нападение, окружение, с нападением, окружением. *Чаа тузында абылағлығ киректер уд... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБЫЛИРҒА \[абыла-\] | **АБЫЛИРҒА \[абыла-\]** *иділ.* 1. Кізіні алай нимені прай саринаң ибірерге. -- Окружать. *Анда, матап азыранарға харазып, андағох оох палығастарны абылап, тутчалар: пыраларны, сиирестерні, пӱдӱреелерні* (БТ КСЧ). *Хаҷан позы (Иренек) Хызылчарны абылапчатханда, тубаларның пигі Шанда Томск острогын* *абылап сыххан* (ХЧ)... | **АБЫЛИРҒА \[абыла-\]** *иділ.* 1. Кiзiнi алай нименi прай саринаң ибiрерге. -- Окружать. *Анда, матап азыранарға харазып, андағох оох палығастарны абылап, тутчалар: пыраларны, сиирестернi, пӱдӱреелернi* (БТ КСЧ). *Хаҷан позы (Иренек) Хызылчарны абылапчатханда, тубаларның пигi Шанда Томск острогын* *абылап сыххан* (ХЧ)... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБЫЛЛЫҒ | **АБЫЛЛЫҒ** Чирнең тоғынҷаң тимір тирігліг. --Имеющий мотыгу, кетмень, с мотыгой, кетменем. *Чазыда, ниме-де от аразында тілеп, абыллығ чох-чоос пас чӧрген. Мин, абыллығ даа ползам, тастар ӱчӱн ол от тамырына чит полбассым.* | **АБЫЛЛЫҒ** Чирнең тоғынҷаң тимiр тирiглiг. --Имеющий мотыгу, кетмень, с мотыгой, кетменем. *Чазыда, ниме-де от аразында тiлеп, абыллығ чох-чоос пас чӧрген. Мин, абыллығ даа ползам, тастар ӱчӱн ол от тамырына чит полбассым.* | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБЫНАТ | **АБЫНАТ** *адал*. Тӧлелбеен ӧдіс, пирер тузы ирт парған ӧдіс. -- *уст. шор*. Просроченный долг. *Ол кізіҷектің абынады парох. Пӱӱн абынат сӧс иргілен парған сӧстерге кірче.* | **АБЫНАТ** *адал*. Тӧлелбеен ӧдiс, пирер тузы ирт парған ӧдiс. -- *уст. шор*. Просроченный долг. *Ол кiзiҷектiң абынады парох. Пӱӱн абынат сӧс иргiлен парған сӧстерге кiрче.* | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБЫР | **АБЫР** *адал***.** Малны ӧдіске, соонаң нандырар иде алғаны алай ӧдіске алған мал ӱчӱн тӧлег, алым. -- *этн*. Форма родственной долговой помощи, при которой бедный родственник брал у богатого скот для развода с последующей выплатой или отработкой. *Абыр айландырылҷаң ниме полча.* *Хоортай апсах ол абырға ӱр тимненген... | **АБЫР** *адал***.** Малны ӧдiске, соонаң нандырар иде алғаны алай ӧдiске алған мал ӱчӱн тӧлег, алым. -- *этн*. Форма родственной долговой помощи, при которой бедный родственник брал у богатого скот для развода с последующей выплатой или отработкой. *Абыр айландырылҷаң ниме полча.* *Хоортай апсах ол абырға ӱр тимненген... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
АБЫРА | **АБЫРА** *адал.* 1. Хаңаа. -- *кыз*. Телега. *Иптіг абыра*. *Абыра сӧс пасха тюрк тіллерінде парох, піреелерінде машинаны таныхтапча.* 2. Ат кӧлии (хаңаазы, хомут, туғазы) хаңаа ат тириинең хада*.* -- Упряжь, вместе с телегой. *Абыразы сиден тастында салылых. Абыра аалдағыларға даа, городтағыларға даа уғаа тузалығ ним... | **АБЫРА** *адал.* 1. Хаңаа. -- *кыз*. Телега. *Иптiг абыра*. *Абыра сӧс пасха тюрк тiллерiнде парох, пiреелерiнде машинаны таныхтапча.* 2. Ат кӧлии (хаңаазы, хомут, туғазы) хаңаа ат тириинең хада*.* -- Упряжь, вместе с телегой. *Абыразы сиден тастында салылых. Абыра аалдағыларға даа, городтағыларға даа уғаа тузалығ ним... | TS_KhYa_1_fix_only_dict |
End of preview. Expand in Data Studio
README.md exists but content is empty.
- Downloads last month
- 16