audio audioduration (s) 2 19 | text stringlengths 41 305 |
|---|---|
Bentropi'nin yeni ve biraz rahatsız edici podcastine hoş geldiniz. Bu yoruyu baştan yapıyorum. | |
Hala hazırda yemek yiyerek dinleyen hassas kişiler videoyu ivedi bir şekilde kapatabilsin ki bugünkü konumuz tuvaletlerin icadı. | |
Şimdi modern dünyada geçmişi düşündüğümüz vakit birçok kolaylık önümüze serilmiş durumda aslında. Ve bu kolaylıklar gün içerisinde çok gözümüze batmasa da | |
geçmişteki hallerini düşündüğümüzde değerleri çok daha anlaşılır oluyor. Hatta bunu podcastlerin geçmiş bölümlerinde | |
Asansörlerin İcadı adlı podcaste de çok iyi anlamıştınız diye umuyorum. İşte bu detaylar göz önüne alındığında | |
antibiyotiklerden klima sistemlerine kadar ya da asansörlerden tuvaletlerin icadına kadar | |
bu tarz icatların hepsi arkalarında onları icat eden bilim insanları ve öncüleri tarafından yapılan | |
önemli çalışmalarla ortaya çıkıyordu aslında. Ama pek tabi bu işin de arkasında ilginç ve iğrenç bir tarih yatıyordu. | |
Bu icadın sahibi düşünüldüğünden çok tanıştı. Daha karmaşık ve eskiye dayanıyor. | |
Çünkü haliyle geçmiş zamanlardaki medeniyetlerin birçoğu kendi zamanlarında atıklarıyla başa çıkmanın bir yöntemini bulmuş | |
ya da bulmaya çalışmışlardı. M.Ö. 2800'de | |
İndus Vadisi'ndeki Muhayyiru'dan Antik Roma'ya ve Orta Çağ'ın ortasındaki atık sistemlerine | |
yani bir nevi tuvaletlere gelene kadar illaki bu toplumlar ve insanlar da | |
binlerce yıldır kendi alanlarını temiz tutmaya çalışıyorlardı. Fakat bu çalışmalar | |
sanayileşme ve evlerin içindeki su tesisatlarının icadından önce | |
öyle tahmin edildiği gibi karışık sistemler ya da mekanik aletler falan değildi tabii. | |
En iyileri bildiğimiz günümüzdeki lazımlıkların çömlekler ile yapılan versiyonlarına benziyordu. | |
Bildiğimiz modern tuvaletlerin benzerleri ancak kanalizasyon sistemlerinin | |
Victoria dönemi Britanyası'nda yaygın hale gelmesi ve orta sınıfın evlerine bağlanmasıyla ortaya çıktı. | |
Ancak bu teknolojinin yakın örnekleri 500 yıl öncesine kadar gidiyordu. | |
Kraliçe 1. Elizabeth'in vaftizoğlu ve oyuncu Kit Harrington'a | |
yani Game of Thrones'dan daha bilinen adıyla Jon Snow'un uzak akrabası Sir John Harrington | |
1596'da ilk sifonlu tuvaleti icat etti. Ancak bu icadı daha popüler hale getiren kişi | |
yaklaşık 300 yıl sonra doğacak olan mühendis Thomas Crapper olacaktı. | |
Hatta İngilizlerin arasında bizdeki ayak yolu gibi bir tabir olan Jon'a gitmek | |
yani Jon Snow'un akrabası Sir Jon'a gitmek gibi bir deyim günümüzde hala kullanılmaya devam ediyor. | |
Ve bir diğer argoda tuvaletin ya da dışkının İngilizler arasındaki | |
argo terimi olan Crapper sözcüğü de mühendis Thomas Crapper'ın yaptığı tuvaletlerde | |
T. Crapper logosunu kullanmaya başlamasıyla ortaya çıkmıştı. Alın size b****tan iki bilgi. | |
Bunları nerede satarsınız orasına ben karışmam artık. Biz konumuza dönelim ve biraz daha geriye gidelim. | |
Batı dünyasındaki her ev sifonlu tuvalete sahip olmadan önce bu olanak batıda geçmişte sağlanan tüm olanaklarda | |
gördüğümüz gibi yalnızca üst sınıflar için ayrılmıştı. Az önce bahsettiğim gibi, | |
İndus Vadisi'ndeki Mohenyolar'a ait bulunan binlerce yıllık kayıtlarda dönemin sadece en zenginlerinin sahip olduğu | |
delikli ahşap oturaklara benzeyen ve zemindeki deliğin ilkel sokak kanalizasyonlarına bağlı olduğu tuvaletlere rastlandığı görülmüştü. | |
Tabi bize şimdi komik gözüküyor olsa da bu icatlar o dönem için oldukça gelişmiş gözüken tasarımlardı aslında. | |
Hatta yakın tarihte yapılan kazılarda o vakitten daha da öncesinde M.Ö. 4000'lerde bile bu tarz eski ama o günü düşündüğünüzde | |
lüks olan sistemler görülmüştü. Ayrıca Anadolu'da da Hitit dönemlerinde evlerin ayrı bir bölümünde | |
yani banyo tarafı diyebiliriz ki o bölümlerde ortasında delik olan tuvalet taşları bulunmuştu. | |
Antik Yunan'da bulunan kayıtlara göre ise işler biraz daha farklı ilerliyordu. Antik Yunan kültüründe tuvalet ihtiyacı | |
genellikle taşınabilir tuvalet diyebileceğimiz kaplar ile halledildi. Erkekler tombul kavanozlara benzeyen pişmiş topraktan ve metalden yapılmış kulpluğu | |
ve önü delikli kaplar, kayık şeklinde kaplar kullanıyordu. | |
Bu ihtiyaç için başka bir odaya geçilir veya evin dışına çıkılırdı. Bu kaplar dolduktan sonra da evin dışına atılırmış. | |
Bazen evin dışında bahçe kenarında falan bir yerde eve ait tuvaletler bulunabiliyormuş ve bu tuvaletler sadece ortası delik iskemlelerden oluşuyormuş. | |
Ancak yine de Antik Yunan toplumunda tuvalet ihtiyacı her zaman bu kadar nazik bir şekilde giderilmiyordu. Aristopases'in Bulutlar eserinde aktarıldığına göre | |
bazen yetişkinler tuvalet ihtiyacı için bir türlü tuvalet kullanıyordu. Bazen yetişkinler tuvalet ihtiyacı için bir türlü tuvalet kullanıyordu. | |
Bebeklerin ihtiyaçlarını kapının hemen dışında gideriyorlar ve bebeklerini kapının dışına tutarak ihtiyaçlarının giderilmesini sağlıyorlardı. | |
O dönemin insanları genellikle temizlik için su ve ortak bir sünger kullanıyorlarmış. Evet, yanlış duymadınız. | |
Ortak süngerler kullanarak oralarının temizlik ihtiyaçlarını gideriyorlarmış. Hıhımm. | |
Antik Roma'da ise sistem biraz daha imece usulü ilerlemeye başlamıştı. Roma toplumunda Antik Yunan kültüründe olduğu gibi evlerde | |
ortasında delik bulunan iskemler, ortada delik bulunan iskemler, | |
ortada delik bulunan iskemler, şeklindeki oturaklar ya da basit kil kaplar kullanılırdı. | |
Kullanımdan sonra kap genelde bir lağım çukuruna ya da doğruca pencereden sokağa boşaltılırmış. | |
Maaşları halk tarafından ödenen işçiler tarafından geceleri bu lağım çukurları temizlenir ve pisliği arabalarla şehrin dışına taşınırmış. | |
Yani anlattığım tüm bu sistemler sadece taşların ve ahşap oturakların ortalarında bir deliğin olduğu aletler gibi gözüküyordu. | |
İngiltere'nin yoksulları atıklarını kovalara toplayıp sokaklara boşaltırken kalelerde yaşayanlar gardarop ya da gardrop adı verilen bir sistem kullanıyorlardı. | |
Bunlar atıkların doğrudan tuvaletin altındaki hendeklere dolan bir çalışma mantığına sahipti ve gong çiftçileri adı verilen insanların toplaması için yapılan | |
kale duvarlarından dışarı doğru çıkıntı yapan odalardı. Tarih bu ilginç meslek dallarıyla ilerlerken bildiğimiz tuvaletlere doğru yaklaşıyorduk. | |
Sir John Harrington, yani bizim bu John Snow'un uzaktan akrabası, 1596'da yenilikçi icadını tanımıştı. | |
Bu tasarım bal momo, zift ve reçine sürülmüş, üzerinde yüksek bir su deposundan faydalanan, | |
6 metre derinliğinde oval bir kâseydi. Yani broşürde böyle anlatılıyordu en azından. | |
Reçineler ve zift ile kaplanarak malzemeler güçlendiriliyor ve bu sistem su kaçırmıyordu. Tepedeki su deposu yaklaşık 30 litre su ile dolduruluyor ve tuvalet | |
20 kere kullanıldıktan sonra sifona basılmalı gibi bir talimat içeriyordu. Artık onu nasıl hesapladılar bilemiyorum ama garip bir telif. | |
Harrington, bu tarihin ilk modern tuvaletlere benzeyen icadının çalışan bir modelini, Kelston'daki evine ve aynı tasarımdan bir tane de kraliçenin sarayına kurdurdu. | |
Fakat bu tasarımın en büyük sorunlarından birisi tahliye borusu dümdüz aşağı iniyordu. Durum böyle olunca alttaki kanalizasyonun kokusu da direkt olarak tuvaletin bulunduğu banyoyu doldurmuş oluyordu. | |
Ama ilginçtir ki bu sistem 100 yıldan fazla süre boyunca kimsenin itirazı olmadan kullanıldı. Bu kullanımların ardından oldu. | |
Bu kullanımların ardından ortaya günümüzdeki tuvaletlerin en önemli kıstası olan bir fikir ortaya çıkmıştı. Saatçi Alexander Kuhnming, klozetten foseptik çukuruna kadar uzanan borunun sıradan bir lazımlıktan farklı olmadığını fark ederek | |
1775 yılında Cedirseyi adını verdiği bir borunun patentini aldı. Ki bu tuvaletin altında kıvrılan boru doğal olarak suyla dolacak. | |
Böylece koku ile tuvalet arasında bir tampon bölge oluşturarak tüm kokunun düz borudan geri yukarı çıkıp yayılmasının önüne geçecekti. Alexander'ın bu fikri başkalarına da ilham kaynağı olmuş olacak ki zaten daha önce nasıl akıl edilmediğini anlamadığım şekilde | |
bu Seabor'un icadından birkaç yıl sonra da Joseph Brahma adındaki bir mucit bu tuvaletlere bir kapak eklemeye akıl edecekti. Yani ben Tropy'nin verdiği dev hizmeti fark etmeniz adına söylüyorum ki bu podcast'te sadece tuvaletlerin keşfini değil ilk klozet kapağını da kimin icat ettiğini artık öğrendiniz. | |
Neyse ki icatlar ve mucitler geçen yıllar ile birlikte, Neyse ki icatlar ve mucitler geçen yıllar ile birlikte, | |
Neyse ki icatlar ve mucitler geçen yıllar ile birlikte, Bu tuvaletler konusunda aşka geldiler. | |
Ortası delik tabur eden ilkel sifonlu tuvalete geçen insanlar Seabor'u ve klozet kapağını bulmuşken, Geriye günümüz klozetlerine benzeyen bir şeylerin ortaya çıkmaması için çok sebep kalmamıştı. | |
1851 yılında basit bir tesisatçı olan George Jennings döneminde acayip bir girişime kalkışarak Londra'nın Hyde Park'ında ilk kamuya açık tuvaletleri kurdu. Crystal Palace'ta bulunan bu tuvaletlere girebilmek için bir peni ödemeniz gerekiyordu. | |
Ayrıca kullanıcılar tuvaleti kullandıktan sonra ayakkabı boyası ve bir havluya sahip oluyorlardı. Yani ilk umumi tuvalet girişimi de şehrin ortasına böyle yerleştirilmişti. | |
Ama bu pek iyi bir fikir olmayacak gibiydi. Çünkü şehrin ortasındaki bu umumi tuvaletler yaygınlaşınca size ilerleyen zamanlarda bahsedeceğim büyük koku adı verilen, | |
Londra'nın merkezinde 1858'de yaşanmış ilginç bir olaya yol açacaktı. Ve tüm insan atıkları şehirdeki nehre dökülünce, | |
Afedersiniz, Ama tam manasıyla ortalığı b** götürecekti. | |
Neyse ki insanlık az da olsa hatalarından ders çıkartmayı biliyordu. 1860'larda sifonlu tuvaletler acayip popüler hale gelmişti. | |
Yani geliyordu desek daha doğru aslında eksiklikler vardı haliyle. Ama bu dönemlerde bir mühendis tuvaletleri seri üretmeye girişecek ve çok daha başarılı olacaktı. | |
Bu kişi başta bahsettiğim Thomas Crapper'dan başkası değildi. Su tanklarının doğru dolabilmesi için yüzen şamandıralar tasarladı, | |
Ve o da kokuları önlemek için U boru adını verdiği bir patent aldı. 1861'de Prens Edward tarafından görevlendirildi. | |
Ve yaptığı tasarımlar o kadar beğenildi ki, İngiltere'nin kraliyet saraylarında bir standart haline gelmişti. | |
Tabi büyük koku tufanından sonra yönetim kanalizasyonları da el atınca, Üstüne de Crapper'ın tasarımı olan modern sifonlu tuvaletler birleşince, | |
Artık kokusuz ve hijyenik diyebileceğimiz helalar ortaya çıkmıştı. Ve o günden bugüne, | |
Zengininden fakirine, Gencinden yaşlısına, | |
Sağlıklı insanların uğrak noktası oldular. İşte insanların ortak kullandıkları temizlik çubuklarından ve dışkı çiftçilerinden, | |
Bu hale gelebilmemize olanak sağlayan güzel insanların hikayeleri böyleydi. Dediğim gibi, eğer bir gün size sorarlarsa falan, | |
Artık bu boktan bilgileri nasıl pazarlarsınız orasını ben bilemem. Ben Ben Tropy, bir podcastin daha sonundayız artık. | |
Unutmayın, bilmek önemlidir, neyi bildiğiniz değil. Görüşürüz, her zaman olduğu gibi, bir sonraki video ve podcaste dek iyi olun. |
README.md exists but content is empty.
- Downloads last month
- 6