Dataset Preview

Duplicate

Split (1)

train

The full dataset viewer is not available (click to read why). Only showing a preview of the rows.

(ReadTimeoutError("HTTPSConnectionPool(host='huggingface.co', port=443): Read timed out. (read timeout=10)"), '(Request ID: d594f91b-cc73-4305-a3f3-044853f9feee)')

Error code:   UnexpectedError

Need help to make the dataset viewer work? Make sure to review how to configure the dataset viewer, and open a discussion for direct support.

text string
Монгол хэл нь Монгол улсын албан ёсны хэл юм. Монгол үндэстний эрт эдүгээ цагийн хэл аялга, үсэг бичгийг хамтад нь Монгол хэл бичиг гэнэ. Түүнээс Монгол үндэстний эх хэлийг Монгол хэл (монгол бичгээр монггул хэлэ, тод монголоор монггол хэлэн) гэдэг. Монгол хэл XIII-XV, XVI зууны нэг, XVI-XVIII зуун, XIX зууны гэх мэтээр шатлан хөгжиж XX зуунд "Орчин цагийн монгол хэл"-тэй золгосон юмсанжээ. Монгол хэлийг өрнөд, умард, дорнод, төв гэсэн үндсэн дөрвөн аялгатай, биесээсээ тасралгүй үлдсэн хэл аялга юм гэж онд Ш. Лувсанвандан эрдэмтэн хэлсэн байдаг. онд Монгол үндэстэн бат тогтож, Согд, Уйгур ул сууриас өөрийн үсэг бичигтэй болжээ. Өнөө цагт хэлбэл монгол бичиг , Тод гэсэн хоёр янзын монгол үсэг, Монгол Буриад Халимаг гурван янзын кирилл үсгийн аль нэгийг нь ашиглан Монгол хэлээ тэмдэглэснийг Монгол бичиг үсэгтэй гэнэ. Өнөөдөр тусгүй ч Дөрвөлжин, Соёмбо, галиг, Вагиндрын зэрэг үсэг бичгийн уламжлал бас бий. Монгол хэл бичиг нь эгшиг зохицох ёстой, Алтай хэлний язгуурын ерөнхий шинж буюу өгүүлэгдэхүүн-тусагдахуун-өгүүлэхүүн дарааллаар өгүүлбрээ бүтээдэг. Нэр үг, үйл үгийн адаг нь тийн ялгал, дагавар, нөхцлөөр хувирдаг. Ангилал онд Монголын эрдэмтэн Ш. Лувсанвандан урьд нь монгол хэл аялгыг А. Руднев, Б. Владимирцов, Г. Санжеев, Н. Поппе, Н. Чингэлтэй нарын ангилж байсан саналыг харьцуулан үзээд харилцан зөрүүтэй зүйлсийг нь ойлгомжтойгоор тайлбарлажээ. Түүний дараа тэрээр өөрийн өвөрмөц саналаа дэвшүүлсэн байдаг: Өрнөд аялга: - Шинжааны ойрд , Ижил мөрний халимагууд Төв, өрнөдийн завсрын аман аялга - Хөх нуур, Альшаа, Эзэнэ гол, Ховдын ойрдын аман аялга Умард аялга: - Байгалийн урд биеийн буриад, Байгалийн хойд биеийн буриад Төв, умардын завсрын аман аялга - Сэлэнгийн аман аялга, баргын аман аялга Төв аялга: - Халх , Цахар , Ордос Дорнод аялга: - Хорчин , харчин Төв, дорнодын завсрын аман аялга - Баарин, ар хорчин, найман, онниудын аман аялга” гэж ангилагдана. Халх аялга Халх аялга нь Монгол Улсын нэг төв аялга юм. 3 сая гаруй хүн ам бүхий Монгол Улсын хүн амын 84 орчим хувийг эзлэх Халхуудын аялга бөгөөд түүнд тохируулан кирилл бичгээр тэмдэглэх бичгийн хэл болох Монгол хэл нь Монгол Улсын албан ёсны хэл болно. Хэд хэдэн дэд аялгад хуваагдана. оноос ЗХУ-ын нөлөөгөөр Монгол бичгийг халж, "ө", "ү" үсгийг нэмж, орос үсгийн авч хэрэглэсэн нь одоогийн Монгол улсын бичгийн Монгол хэл юм. Цахар аялга Цахар аялга (Шулуун хөх хошуу) нь Өвөр Монголын нэг төв аялга юм. Өвөрлөгч аялга Өвөр Монголд албан ёсоор хэрэглэгдэх Монгол хэл нь нэг төв аялга болох Цахар аялгыг баримжаа авиа гэж нэрлэдэг. Албан ёсоор хэлийг тэмдэглэхэд хэрэглэдэг Монгол бичиг бол олон авиаг нэг үсгээр тэмдэглэх уламжлалтай байдаг болон өөр хэлтэн хүмүүстээ холилдон сууж байгаа зэргээс шалтгаалан Өвөр Монголд олон аялга байдаг. Өвөр Монголын төв хэсэгт тархсан Цахар аялга нь Халх аялгатай ялгаа тун бага байдаг бол, зүүн талын Хорчин, Харчин аялга нь дуудлага, авиагаараа нэлээд ялгаатай. Энэ нь Монгол хэлний зүүн аялга юм. Хойд этгээдэд Барга, түүнийг төрөл Буриад аялга, баруун талд Ойрад аялгад (Ордос аялга багтана) байна. Өвөр Монгол дахь, Монгол хэл нь албан ёсоор Урд Монголын, Ойрад, Барга-Буриад гэх гурван аялгад хуваагддаг. Урд Монголын аялга гэдэг нь Цахар, Ордос, Баарин, Хорчин, Харчин болон Алшаа аман аялгануудыг хамарна.
Буриад аялга Буриад аялга нь Монгол хэлний хойд аялга болох бөгөөд зонхилох ярилцагчид нь ОХУ-ын Буриад улсад хэлээ Хори аялгад үндэслэн дүрэмжүүлж, онд "ө", "ү", "h" гэсэн гурван үсэг нэмж орос үсгийг авч, албан ёсны бичгийн хэл болгон Буряад хэлэн, Буряад-Монгол хэлэн хэмээн нэрлэгдэж байна. Монгол улс дахь Буриадууд Халх-Монгол кирил бичиг, Өвөр Монгол дахь Буриадууд Монгол бичгээр хэлээ тэмдэглэж байна. Буриад аялга нь дотроо 4 аман аялга багтаадаг. Эдгээр нь баруун (эхирид, булагад), дундад (алайр, түнхэн), зүүн (хори), урд (сонгоол, сартуул) аман аялганууд юм. Ойрад аялга Ойрад аялга нь Монгол хэлний баруун аялга юм. ОХУ-ын Халимаг, Монгол, Хятад гэх 3 улсад байх Ойрад аялганууд нь авиа, үг зүйн хувьд адил бөгөөд үгсийн сангийн хувьд улсын албан ёсны бичгийн хэлнээс хамааран зарим ялгаанууд ажиглагддаг. оноос Халимаг-Монгол хэлийг тэмдэглэхэд "ә", "һ", "җ", "ң", "ө", "ү" зургаан үсэг нэмж, "ъ" үсгийг хасч орос үсгийг авч, албан ёсны бичгийн хэл болгон Хальмг келн гэж нэрлэж байна. Ярилцагчдын тоо Явцуу утгаарх Монгол хэл нь Монгол улс болон, Өвөр Монголын Өөртөө Засах Оронд албан ёсны хэл юм. Нийтдээ 5. 2 сая хүн тус хэлээр хэлэлцдэг гэсэн оны судалгааны үр дүн байдаг. Хятад улс дахь хэлэлцэгсдийн тоог мэдээлэл дутуугаас болж яг нарийн тодорхойлоход төвөгтэй байдаг. 8 сая Монгол хүн Хятад улсад амьдарч байгаа гэх статистик байгаа боловч Монгол хэлээр хэлэлцэгсдийн тоо тэдний дотор буурч байгаа ба ялангуяа суурьшмал газруудад болон залуучуудын дунд буурч байна. Хятад улс дахь Монгол хэлээр ярилцагсдын ихэнх нь Өвөр Монголд байдаг бол Харчин болон Хорчин аялгаар ярилцагсад нь Өвөр Монголын зүүн талын залгаа мужуудад байна. Орост орчим хүн буриадаараа ярьдаг. Үүний 86,-нь Буриад хэлийг, 13,-нь Орос хэлийг эх хэлээ хэмээн хариулсан байдаг. Халимаг хэлээр ярилцагсдын тоо тодорхойгүй байдаг. оноос хойш Буриад, Халимагт эх хэлүүд нь Орос хэлтэй зэрэгцэх албан ёсны хэл болсноор дунд сургуулиудад заан сургах болсон. Тулгамдсан асуудал Монгол улсаас өөр улсад амьдарч буй Монголчууд нь төрөхдөө эх хэлээрээ хэлд орох боловч сургуульд сурах, цаашлаад их дээд сургуульд сурах, төгсөөд ажил олох тэр орчин нь Хятад юмуу, Орос хэлээр байдаг тул улсынхаа албан ёсны хэрэгцээнд шахагдан монгол хэл нь орхигдож дайвар хэлний буюу судалгааны хэлний үүрэгтэй болж байна. Улсын албан ёсны хэл болох хятад, орос хэлний хүчтэй хүрээлэлд байгаа буриад, халимаг, өвөрмонголчууд эх хэл аажим аажмаар ийнхүү хэрэглээний хүрээ нь аяндаа багасаж, мөн нөгөө талаар үгсийн сангийн бүрэлдхүүн ихээхэн эрлийзжиж уугуул монгол хэлний чанараа алдан олон зуун жил харь хэлний хүрээлэлд байж салангид монгол хэл болсон могол, монгор, дунсян, баоань хэлтний хувь заяа руу аажимдаа дөтөлсөөр байна. Монгол хэлэнд тус үг нь байхад, оронд нь интернетээс орж ирсэн Англи, Орос хэлний үг томъёог шууд галигчлан хэрэглэх асуудал байгаа билээ. Цагаан толгой </div> Мөн үзэх Кирилл Монгол бичгийн дүрэм Монгол бичиг Монголын түүхэн үсгүүд Монгол хэлний Халх-Буриад-Халимаг товч толь бичиг Монгол хэлний бүлэг Монгол хэлний хэл зүй Цагаан толгой Эшлэл Гадаад холбоос Монгол хэлний тайлбар толь бичиг Asuult. net толь (Англи, Герман, Орос - Монгол хөрвөх) "Болор" толь (Англи, Монгол хөрвөх) Алтайн хэл зүй, Монгол хэлний толь бичигүүд (Кирилл Монгол, Буриад, Халимаг, Монгол бичиг) The Mongolic-Tungusic Language Cluster lingvoforum.
net Studies in Turkic and Mongolic Linguistics Грамматические категории знаменательных слов языка "Сокровенного сказания монголов" в сопоставлении с бурятским языком Монгольское языкознание в России в первой половине XIX в. : проблемы наследия omniglot. com Дан ганц хэл Залгамал хэл бичиг Монголын соёл Монгол хэлний бүлэг Монголын хэл Эгшиг зохицох ёст хэл бичиг.
Англи хэл (English эсвэл the English language) нь Англид үүссэн, Энэтхэг-Европ хэлний аймгийн Роман-Германы хэлнээс салбарлаж үүссэн гэж хэлний шинжлэх ухаан үздэг. Энэ нь Их Британийн колоничлолын бодлогын үр дагавраар өнөөдөр дэлхийн хамгийн түгээмэл хэлнүүдийн нэг болоод байгаа бөгөөд Нэгдсэн Вант Улс, Америкийн Нэгдсэн Улс, Канад, Австрали, Шинэ Зеланд, Ирланд, Карибын орнуудад албан ёсны хэл гэж ашиглаж байна. Дэлхий дээр хүн англи хэлийг төрөлх хэлээ гэж үздэг бөгөөд мөн тооны хүмүүс хоёрдогч хэлний хувиар ашиглаж ярьж байна. Орчин цагийн англи хэл нь эртний англи буюу англо-саксон хэлний нэгэн аялга байдлаар үүсч, 5 дугаар зууны үед Британид нэвтэрсэн Роман-герман хэлний аялгаар баяжсан хэл ажээ. Түүнчлэн тү Эшлэл Гадаад холбоос Ethnologue-д англи хэлний талаар Merriam-Webster-н онлайн толь Oxford-н онлайн толь Дан ганц хэл Европын Холбооны албаны хэл.
Буддын шашин (Буддизм) нь НТӨ V зуунд Сиддхатта Готамагийн үндэслэсэн ертөнцийг үзэх үзэл, шашин, гүн ухаан, бясалгал, гэгээрэлд хүрэх замнал юм. Түүх Буддын шашин нь одоогийн Бангладеш(Балба) улсын нутаг дэвсгэрт үүсэж, дэлгэрэн тархаж дэлхийн хүн ардын соёл иргэншлийн үндэс болон хөгжиж иржээ. Буддизм нь МЭӨ 6-4-р зууны үед одоогийн Балба, Энэтхэгийн нутаг дэвсгэрт шрамана уламжлал хэлбэрээр үүсч, Ази тивийн ихэнх хэсэгт тархсан байна. Энэ бол Буддын шашинтнууд гэгддэг дэлхийн хүн амын 7 гаруй хувийг бүрдүүлдэг гаруй дагагчтай, дэлхийн дөрөв дэх том шашин юм. Буддизм нь Буддагийн сургаал болон тэдгээрийн дараагийн философийн тайлбарт үндэслэсэн олон уламжлал, итгэл үнэмшил, оюун санааны зан үйлийг агуулж салбаралсан урсгалууд гарсан. Буддын шашныг үндэслэгч Сиддарта Гаутама нь түүхэн бодит хүн байсан бөгөөд өнөөгийн Балба, Энэтхэг орны умар зүгт орших Сакьяа омгийн мэдлийн нутагт буюу Балбын Лүмбинид хаан хөвгүүн болж мэндэлсэн гэж эртний түүх шаштирт тэмдэглэгдсэн байдаг. Тэрээр 29 нас хүртлээ хааны ордонд амьдран эхнэр хүүхэдтэй болсон хойноо амьдралыг судлах зорилго тавьжээ. Ийнхүү ордноос гарч 6 жил ууланд суун даяан хийн гэгээрч, "Гэгээнтний Дөрвөн Үнэн"-ий Теравада Буддизм, (Theravada Buddhism) Тарнийн Буддизм (Vajrayana Buddhism ) гурав хамгийн олон дагагчтай томоохон урсгалууд болоод байгаа юм. Теравада Буддизм (Theravada Buddhism) нь эдгээр 3 урсгалаас хамгийн анхдагч Буддизм нь бөгөөд жилийн хугацаанд Буддагийн айлдсан сургаалын дийлэнх хэсгийг хадгалж авч үлдсэн уламжлал нь юм. МЭӨ аад оны үед Ашока (King Ashoka) хааны оролцоотойгоор Бүх Хуврагын 3-р Чуулганыг зохион байгуулж Буддагийн номонд элдэв засвар өөрчлөлт оруулахыг хориглосон байна. , Ёгачара, Ничирэн, Тиантай, Мадхямака зэргээр 30 гаруй урсгал болж салдаг. Харин Түвдийн буюу Тарнийн буддизм нь Невар, Шүгэндо, Шингон, Тэндай, Эсотерик, Нингма, Кагьюу, Сахъяа, Гэлүг гэж 9 орчим урсгал болж салдаг. Үүний Гэлүг гэдэг урсгал нь 11, 12-р зуунаас Монголд Түвдээр дамжин орж ирсэн байна. Буддын шашин Монголд Буддын шашин бүр Хүннүгийн үе буюу нийтийн тооллын өмнөөс Монголд нэвтэрч дэлгэрсэн байсан ч хэсэгтээ замхарсан байдаг. Үүний нэг баталгаа нь оноос хойш олдсон Хүннүгийн булшин дотроос гарч ирсэн Dhammachakra буюу бидний мэдэх 8 зовхист цагийн хүрд тэмдэг буюу Гэгээрэгчийн 8 Замнал ийн билэгдэл тэмдэг билээ. Мөн Хэрлэн Барс хотын балгасын нурсан суврга зэргийг нэрлэж болно. Буддын шашны Монголын Эзэнт гүрний үе буюу Юань Улсын үeд -онуудад буддын гүн ухааны зохиолуудыг монгол хэлнээ нэлээд орчуулсан байдаг. Үүнд сэтгэгч Саж Бандид Гунгаажалцан Сахъяа ёсны номлолын судраас монгол хэлнээ хөрвүүлж байсан гэдэг. Энэ үеийн сэтгэгчид тухайлбал Чойжи-Одсэр , Дарамбал , Содномгалсан , Ролбийдорж нарын Их хөлгөн судрын орчуулга болон тэдний өөрсдийн бичсэн тайлбар судрууд үе дамжин судлагдсаар байна. Сэтгэгч Чойжи-Одсэр гэхэд л 7-р зууны үеийн Энэтхэгийн сэтгэгч Шантидевагийн бичсэн "Boddhicaryavatara" хэмээх гүн ухааны бүтээлд зориулж хуудас тайлбар судрыг бичсэн бөгөөд эл судрыг хувь хэвлэн түгээсэн байдаг. Мөн Дөрвөн мутарт Лхам бурхны түүх буюу "Mahakala Namo Stuti" судар мөн "Бурхан багшийн арван хоёр зохионгуй", "Manzushri Namo Samghiti" буюу Оюун ухааны дээд хэмээх судруудыг орчуулжээ. Их орчуулагч Сэсрэв Сэнгэ Буддын сургааль "Алтангэрэл" хэмээх судрыг онд орчуулсан байдаг. 14-р зууны сүүл гэхэд Будон Ренчиндэв гэдэг хүн алдарт "Ганжуур, Данжуур"-ыг бүрэн эхээр нь цуглуулан Монголд оруулж ирсэн бөгөөд Лигдэн хааны үед бүрэн орчуулж дууссан байна.
Буддын гүн ухаан бүр Хүннүгийн үе буюу нийтийн тооллын өмнөх Монголд нэвтэрч дэлгэрснээс хойш хөгжлийн 3 үе туулсан гэж үздэг. 17-р зууны үед амьдарч байсан Монголын Сүмбэ Хамба Ишбалжирын "Пагсам Чонсон" хэмээх бүтээл мөн Зава Дамдин гавжийн "Алтан Дэвтэр" хэмээх алдарт судруудад бичсэнээр энэ нь Буддизмын түрүү дэлгэрэлтийн үе гэж үздэг. Тухайлбал Нирун улсын үед Буддын шашин нь төрийн шашин байсан нь архeологийн олон олдвороор батлагддаг. Буддын шашны 3-р дэлгэрэлт нь олон нийтэд түгэн дэлгэрсэн бодитой он тоолол нь Түшээт хан Гомбодоржийн хүү Занабазарын хүүг Дарнатын анхдугаар хувилгаан гэж зарлаж Монголын шарын шашны тэргүүнээр өргөмжилсөн үеэс эхтэй. Буддын шашны Монгол дахь дунд дэлгэрэлтийн үе буюу 13-14-р зууны үе, тухайлбал, Юань гүрний мөхөлийн өмнөхөн маш хүчтэй дэлгэрч, тухайн үед мөн ордны түшмэд язгууртнуудын хүрээнд тархсан бөгөөд Чойжи-Одсэр, Шаравсэнгэ тэргүүтэй нэрт эрдэмтэд төрөн гарч буддын гүн ухааны олон арван бүтээлээ туурвисан байдгаас "Буддизмын хос ёсны зарчим" хэмээх номлол нь тухайн үеийн монгол төрийн үндэс болж байсан байна. Сургаал 1. Хутагтын дөрвөн үнэн Товчлон үзүүлбэл: Зовлон үнэн - Хүн болон аливаа амьд бүхэн энэ ертөнцөд төрөн буй болсноос үхэх хүртэл зовох нь үнэн. Зовлонгийн шалтгаан үнэн - Зовлонд шалтгаан байдаг. Тэр нь хүсэхээс, шунахаас үүдэлтэй байдаг. Зовлонг гэтлэх нь үнэн - Хүслийг огоорсноор, дарснаар зовлонгоос нэгэнт ангижирч болдог. Зовлонг дуусгах замнал үнэн - 8 замналаар явснаар Нирваан дүрийг олох буюу зовлонгоос бүрэн салдаг. Найман мөрт зам Найман зөв замаар явбал зовлонгоос ангижирч, нирван дүрийг олно гэж үздэг. Үүний дараалал нь тун чухал бөгөөд 1 дэх замнал буюу Зөв ойлголт, үзэл бодолтой байж гэмээ нь 2 дахь Зөв хандлага, арга барилыг бий болгож чадна. Гэхчилэн утга учиртай дараалал бүхий 8 замнал юм. Үүнд: Зөв ойлголт, үзэл бодол Зөв хандлага, арга барил Зөв хэллэг, үнэн үг яриа Зөв үйлдэл, алхам Зөв орлого, амжиргаа Зөв зүтгэл, оролдлого Зөв оюун бодол, санаа Зөв төвлөрөл, бясалгал Буддагийн шавь гэж өөрийгөө үздэг эгэл хар хүн 5 эсвэл 8 сахил сахина. Харин хувраг хүн гаруй сахил сахина. Таван сахил (Гэнэн Сахил гэж Монголчууд нэрлэдэг) 1. Аливаа амь таслахыг цээрлэ. Бусдын өгөөгүйг авахгүй. Буруу хурьцлыг цээрлэ. Худал хэлэхийг цээрлэ. Согтууруулах ундаа, ухааныг самууруулах хорт бодис хэрэглэхийг цээрлэнэ. Найман сахил 1. Аливаа амьтны амь таслахыг цээрлэ. Ач тус нь: Энэ нас хийгээд хойд төрөл бүртээ нас урт, цог жавхаатай, өвчин эмгэггүй, эрүүл саруул болно. Хулгай хийхийг цээрлэ. Ач тус нь: Энэ нас хийгээд хойд төрөл бүртээ төгс эдлэлийг эрхшээж, бусдад үл хорлогдоно. Буруу хурьцлыг цээрлэ. Ач тус нь: Энэ нас хийгээд хойд төрөл бүртээ үзэсгэлэнт сайхан царай зүс, бие төрхтэй болж, сэрэл мэдрэхүйн эрхтэн нь бүрэн бүтэн байна. Худал хэлэхийг цээрлэ. Ач тус нь: Энэ нас хийгээд хойд төрөл бүртээ бусдад хууртагдан мэхлэгдэхгүй, бусад хүмүүс хэлсэн бүхнийг нь хүндэтгэн сонсох болно. Архи, согтууруулах ундаа, тамхи, хар тамхи зэрэг мансууруулагч хорт бодис хэрэглэхийг цээрлэ. Ач тус нь: Энэ нас хийгээд хойд төрөл бүртээ ой ухаан, санамж, сэрэхүй, мэдэрхүй сайтай , төгс билгүүнтэй болно. Өндөр, тансаг ор суудлыг цээрлэ. Ач тус нь: Энэ нас хийгээд хойд төрөл бүртээ бусдад хүндлэгдэн магтагдаж, таатай ор дэвсгэртэй болж, таатай аялж зорчих унаатай болно. Буруу цагт буюу үдээс хойш идээ, ундаа зооглохыг цээрлэ.
Ач тус нь: Энэ нас хийгээд хойд төрөл бүртээ арвин их сайн ургац, жимс ногоо хураан авч, элдэв бэрхшээлгүйгээр идээ ундаа элбэг дэлбэг олдох болно. Элдэв үнэртэн түрхэж, элдэв чимэг зүүлт зүүж, элдэв дуу бүжигт оролцох үзэхийг цээрлэ. Ач тус нь: Энэ нас хийгээд хойд төрөл бүртээ анхилуун үнэртэй, гоо сайхан өнгө төрхтэй, өлзийт сайн бэлгэ найрагтай биетэй болно. Сайтар номхорсон бие, сэтгэлийг эрхшээж, Бурханы дээдийн номын дуу гаргана. Мөн үзэх Шашин Гүн ухаан Будда Их Майдар цогцолбор Эшлэл :Онцлох өгүүлэл Буддын шашин Дэлхийн шашин.
Улаанбаатар ( улаганбагатур, улаан-баа-тар) нь Монгол Улсын нийслэл бөгөөд Монгол улсын цорын ганц саятан хот юм. оны шинэ нутаг дэвсгэрийн хуваариар үндсэн 6, дагуул 3, нийт 9 дүүрэгтэй, нутаг дэвсгэрийн хэмжээ 4,. 4 км2 газартай. оны эцсээр 1,,хүн оршин сууж байна. Улаанбаатар хот Монгол Улсын төв хэсэгт хуучнаар Алтан тэвшийн хөндий, өнөөгийнхөөр Туул-Сэлбийн гол бэлчир хөндийд, далайн түвшнээс дээш -метр өндөрт Богд хан, Сонгино хайрхан, Чингэлтэй уул, Баянзүрх дөрвөн уулаар хүрээлэгдэн оршдог. онд Ширээт цагаан нуурт Өндөр гэгээнийг залж орд өргөө боссоноор Улаанбаатар хотын өмнөх суурин байгуулагджээ. он хүртэл олон газар нүүдэллэж байгаад одоогийн байрлалдаа тогтсон. Өмнө нь шашин, худалдааны төв байсан бол оноос улсын нийслэл болж, XX зуунд барилгажиж, аж үйлдвэржиж, XXI зуунд их хотын төрх бүрдэж байна. Улаанбаатар Монгол Улсын улс төр, эдийн засаг, соёл, технологийн төв юм. Нэр онд Ширээт нуурын газар Занабазарыг шашны тэргүүнд өргөмжилж орд өргөө барьсан нь өргөжсөөр Улаанбаатар болжээ. Түүхэндээ хэдэн нэрийг үдсэн. оноос Өргөө (), оноос Номын хүрээ (), оноос Их хүрээ (), оноос Нийслэл хүрээ () хэмээж байгаад оноос хойш Улаанбаатар () гэв. XX зууны эхэнд Улаанбаатар хотыг Богдын хүрээ, Да хүрээ, Хүрээ () гэхэд ойлгодог байсан. Одоо үед хотын нэрийг УБ, Нийслэл, Хот гэж товчлон ярихад тодорхой танина. Өрнө дахин дахь орнууд, түүний дотор оросууд он хүртэл Улаанбаатар хотыг Урга (Urga) (Өргөө гэсэн үгнээс) гэж нэрлэж байсан. оноос хойш Оросоор Улан-Батор (Ulan Bator) гэж нэрлэх болсон. Англи хэлэнд Ulan-Bator гэсэн хэлбэр түгээмэл хэрэглэгддэг байсан ч орчин цагт Ulaanbaatar гэсэн хэлбэр түгээмэл болж байна. Түүх Урьд үе Монголын нууц товчоонд тэмдэглэснээр "12-р зууны хоёрдугаар хагаст Хэрэйд аймгийн удирдагч Ван ханы өргөө нь Туулын хар шугуй гэдэг газар байв" гэж тэмдэглэсэн нь одоогийн Улаанбаатар хот оршиж буй хөндийг гэж судлаачид таамагладаг. Их Монгол Улсын анхны нийслэл Хархорум хот нь Орхон голын хөндийд цогцолсон ба Юань Улс нуран унасны дараа Мин улсын довтолгоонд хоёр удаа галдан шатаагдсан. Түүнээс хойш монголчууд нэгдмэл байдалгүй болоод нүүдлийн иргэншилд бүрэн шилжиж, хот байгуулах завдалгүй дотоод, гадаадад тэмцэлдэн байлдацгааж байснаас үүдэн, амарлингуй байдлыг дэлгэрүүлэхээр 16-р зуунаас шарын шашинд сүсэглэснээр Монголд сүм хийдүүд баригдаж эхэлсэн юм. Ингэснээр Монголчуудын хот, хүрээ цогцлоох идэвх сэргэж, анхлан Абтай сайн хан Хар Хорум хотын бууринд Эрдэнэ зуу хийдийг босгожээ. Түшээт хан Гомбодоржийн хүү Занабазарыг анхны Богд Жавзандамба хутагтаар өргөмжлөн онд өнөөгийн Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумын нутагт орших Их Монгол уулын өвөр, Бага Монгол уулын ар бэлийн Ширээт цагаан нуурын хөвөөнд байгуулсан хожмоо “Шар бүсийн хот” хэмээн нэрлэгдэх болсон Өргөө нь өнөөгийн Улаанбаатарын үүслийн үндэс болсон. Өргөө нь -онд Орхон, Тамир, Туул голуудын хөндий дагуу 28 удаа нүүдэллэсний эцэст онд одоогийн байгаа газар суурьшиж Их хүрээ нэртэй болжээ. Ингэж нүүлгэхдээ Эрдэнэ зуу хийдийн доторх мөнхийн галтай Баруун өргөөг нүүлгэн гаргаж Занабазарын өргөөтэй нэгдүүлж Ширээ цагаан нууранд аваачжээ. Баруун өргөө нь төрийн гал голомтын бэлгэдэл өргөө байжээ. Ингэж төр, шашны гол үнэт зүйлсийг нэгдүүлсэнээр нийслэл үүссэн гэж үздэг. онд анхны шашны сургууль болох "Цаниг" байгуулагдсан бөгөөд оноос манж амбанд Сэцэн хан, Түшээт хан хоёр аймгийг хариуцуулах болсон зэрэг олон шалтгаанаас Их хүрээ суурьших шаардлагатай болжээ. -оны хооронд 70 гаруй суурин сүм, дуган, ялангуяа өнөөгийн Гандантэгчэнлин хийд онд, Дамбадаржаалин хийд зэрэг баригджээ. онд Оросын консулын газар байгуулагджээ.
Хүрээний хүн ам нэмэгдсээр онд 50 мянга гаруй болжээ. Орчин үе оны 12 дугаар сард Богд Хаант Монгол Улс тунхаглагдаж, Нийслэл хүрээ нэртэй болсон. онд Сю Шүжанээр толгойлуулсан Хятад цэрэгт хот эзлэгдсэн ба оны 2-р сард Барон Унгернээр толгойлуулсан цагаан цэргүүд Хятад цэргээс хүрээг чөлөөлж, Богдыг дахин хаан ширээнд залсан бол 3-р сард Хиагт хотыг чөлөөлсөн Монгол-Зөвлөлтийн цэргүүд цагаантнуудыг 6-р сард цохин дутаалгаснаас хойш нийслэл нь гадаадын цэргийн түрэмгийллээс чөлөөлөгдсөн. оны Монгол Улсын анхны Үндсэн хуулиар Улаанбаатар нэртэй болсон байна. Социализмын үед болон голдуу Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа ЗХУ-ын тэтгэлэгтэйгээр хуучны гэр хороолол нь аажмаар байр орон сууцаар солигдож эхэлсэн. Наушки-Улаанбаатар-Замын-Үүдийн чиглэлийн замууд , онуудад баригдсанаар өрнө, дорнотой төмөр замаар холбогдсон бөгөөд кинотеатр, жүжгийн театр, музей зэрэг олноор баригджээ. Харин нөгөө талаас -аад оны сүүлчийн хэлмэгдүүлэлтийн дараа социализмын өмнөх үеийн сүм, хийдүүд устгагдсан байна. Нэн орчин үе оны ардчилсан нийгэм, зах зээлийн эдийн засгийн төлөөх тэмцэл Улаанбаатарт өрнөжээ. Энэ тэмцлийн үр дүнд дэлхийд нээлттэй болсон явдлаас Улаанбаатар хот шинэ хөгжлийн үеэ эхлүүлжээ. Хөгжил, төвлөрөлийг дагаж нийслэлд хүн амын хэт төвлөрөл гаарч, сүүлийн 15 жилд хоёр дахин өсчээ. Өнөөдөр нийслэлд хүн ам ихэссэнээс гэр хороолол хүрээгээ улам тэлсээр байна. Мөн нийт Монгол улсын хүн амын энд байгаагаас үүдэн олон нийгмийн, байгалийн, тээврийн бэрхшээлүүдтэй тулгарч байна. Сүүлийн жилүүдэд шинэ барилга олноор баригдаж байгаа бөгөөд орон сууцны үнэ маш их өсөж байгаа. Улаанбаатар хотын ирээдүйн төлөвлөлт нь Монгол улсын шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв болон хөгжих хэтийн хандлагатай байна. Газар зүй Улаанбаатар хот нь Хэнтийн нурууны урд үзүүр болох Баянзүрх, Богд хан, Сонгино хайрхан, Чингэлтэй хайрхан уулсаар зүүн, урд, баруун, хойд талаараа тус тус хүрээлэгдсэн бөгөөд Туул, Сэлбэ голуудын бэлчир хөндийд байрладаг. Дунджаар далайн түвшнээс дээш м өндөрт оршдог. Нийт 4,. 4 км2 нутагтай. Уур амьсгал Улаанбаатар нь маш өндөр газарт, харьцангуй өндөр өргөрөгт, ямар ч эргээс хэдэн зуун километр зайтай оршдог зэрэг шалтгаанаас болж дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэлд тооцогддог. Жилийн дундаж температур нь -1. Богино, дулаан зунтай бөгөөд урт, маш хүйтэн, хуурай өвөлтэй. Жилийн дундаж хур тунадас нь. 7 мм, дундаж чийгшилт нь. Улаанбаатар хотын хаврын улирал нь 5 сарын дунд хүртэл үргэлжлэх бөгөөд дунджаар 5°С, дулаахан өдрүүдтэйгээс гадна сэрүүхэн ч өдрүүдтэй. Мөн гэнэт цасан шуурга ч тавьдаг. Харин зуны улирал нь дунджаар 30°С дулаан, бороотой, зарим тохиолдолд гэнэтийн мөндөр ордог. Намрын улиралд нарлаг налгар өдрүүд удаанаар үргэлжилдэг бөгөөд дундаж дулаан нь 7°С. Моддын навчис шарлаж, аажмаар хүйтрэн цас аажмаар орж хэлдэг. Улаанбаатар хотод ихэвчлэн маш хүйтэн өвөл болдог. Дундаж температур нь -25°С хүрдэг. Хэдийгээр өвөлдөө их хүйтэн байх ч үүл багатай нарлаг өдрүүдтэй үе олон байна. Засаг захиргаа Улаанбаатар хот нь Монгол Улсын Нийслэл юм. Засаг захиргааны хувьд Баянзүрх, Баянгол, Сонгинохайрхан, Чингэлтэй, Сүхбаатар, Хан-Уул, Налайх, Багануур, Багахангай гэсэн 9 дүүрэгт хуваагддаг. Дүүрэг бүр нь хороодод хуваагдана. Налайх, Багануур, Багахангай гэсэн 3 дүүрэг нь хотын төвөөс алслагдсан байдаг. Хотыг 4 жил тутамд хотынхоо нийт иргэдээс сонгогддог Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал удирдах бөгөөд Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал хотын даргын нэрийг дэвшүүлж Монгол Улсын Ерөнхий сайдад өргөн барьдаг бөгөөд Ерөнхий сайд бүрэн эрхийн хүрээнд хотын даргыг 4 жилийн хугацаатайгаар томилдог. Хотын дарга нь Улаанбаатар хотын нийт газар нутагт Монгол улсын хуулийг хэрэгжүүлдэг бөгөөд ИТХ-даа тайлагнадаг.
Нийслэлийн дүүргүүд Дүүрэг нь нийслэлийн засаг захиргааны нэгж юм. Нийслэл. 9 дүүрэгтэй бөгөөд тэдгээр нь цааш хороодод хуваагдана. Дүүрэг бүр нь Улсын Их Хурлын сонгуульд тойрог болдог. Хүн ам зүй Улаанбаатар хотын хүн ам нь оны байдлаар 1,,бөгөөд нягтшил нь квадрат километр тутамд хүн. Нийт хотын хүн амын -ийг 35-аас доош насны залуучууд эзэлдэг бөгөөд үүнээс нь 16-аас доош насны хүүхдүүд байна. Тээвэр Олон улсын Улаанбаатарт хотын баруун өмнөд хэсэгт, 18 км зайд орших Чингис хаан олон улсын нисэх буудал байрладаг. Энэ нисэх буудлаас үндэсний тээвэрлэгч МИАТ төрийн өмчит компани Токио, Сөүл, Берлин, Москва, Эрхүү, Бээжин, Хонконг хотууд руу нислэг үйлддэг. Мөн гадаадтай Монголын төмөр замаар Транс-Сибирийн төмөр зам, Хятадын төмөр замын сүлжээтэй Москва, Бээжинтэй холбогддог. Хот дотор Улаанбаатар хотын доторхи тээврийн үйлчилгээг Нийслэлийн Нийтийн тээврийн газар удирдан зохион байгуулдаг ба нийтийн тээврийн үйлчилгээ нь Үндсэн, Туслах, Буухиа, Хот орчмын, Такси гэсэн ангиллаар зохион байгуулагддаг. Үйлчилгээнд троллейбус, автобус, рэйлбус, микробус, такси, дуобус зэрэг үйлчилдэг. Хотын тээврийн нэгэн онцлог нь хувийн машинтай иргэд хувиараа такси маягаар үйлчилэх явдал элбэг бөгөөд энэ нь бусад өөр улсын нийслэлд бараг ажиглагддаггүй онцлог үзэгдэл юм. Холбоо шуудан Улаанбаатар хотод анх онд телеграф холбоо байгуулагдаж олон улсын телеграфын сүлжээнд орсон тэрнээс өмнө энгийн цаасан хэлбрийн шуудан холбоо ажиллаж байв. онд Монголын Цахилгаан Холбооны газар үүсэн байгуулагдаж бүх шуудан харилцааг удирдаж нэгтгэсэн байна. онд анхны интернэт харилцааны Датаком ХХК-ий үйлчилгээгээр иргэдийн интернэт харилцааны эхлэл тавигдсан юм. Одоогоор Улаанбаатарт Монголын Цахилгаан ХК шугамын холбооны үйлчилгээг ба үүрэн утасны үйлчилгээг, Монгол Шуудан компани энгийн шуудангийн үйлчилгээг, 80 гаруй интернэт холболтын компаниуд, 4 үүрэн утасны хувийн компаниуд тус тус шуудан холбоо харилцааны үйлчилгээг хариуцаж байна. оны дундаас Улаанбаатарт 4G LTE гар утасны холбоо нэвтэрсэн нь хотын иргэдийг дэлхийн аль ч өндөр хөгжилтэй хотын адилаар өндөр хурдны интернэтээр хөдөлгөөнт байдлаар харилцах боломжийг олгосон байна. Шинжлэх ухаан технологи Орчин үед хувийн компаниуд ба их сургуулиуд Улаанбаатарт өөрсдийн ба гадны дэмжлэгтэй судалгаа туршилтуудыг эрчимтэй хөгжүүлж импортыг орлох бүтээгдхүүн үйлдвэрллийг эрчимтэй хөгжүүлж байна. Нарны зайн шинэ технологийн үйлдвэр, цахилгаан станцын системийн удирдлагыг дотооддоо бүрэн бүтээх ажилууд -онуудад хувийн компаниудын оролцоотойгоор амжилттай хийгдэж Монголын шинжлэх ухаан технологийн хөгжлийг дэлхийн түвшинд ойртуулсан алхмууд хийгдэж байна. Улаанбаатар дахь их дээд сургуулиуд нь судалгаа шинжилгээг хөгжүүлэх нийгэм эдийн засгийн дэвшлийг хангах гол түшиц болж төсөл хөгжүүлэлтийн ажилууд хийгдэж байна. оноос имбэдэд системийн үйлдвэрллийн эхний суурь Улаанбаатар дахь мэдээллийн технологийн салбарт тавигдлаа. оноос 4G гар утасны холболт Улаанбаатарт нээгдэснээс хойш технологийн шинэ дэвшил хотын оршин суугчидын мэдээлэл түргэн шуурхай авах боломж эрс сайжирч гар утсаараа телевиз үзэх зэрэг шинэ үйлчилгээ ба бусад техноллогийн инновацыг хотын орчинд бүрдүүлж байна. Соёл урлаг Улаанбаатар хотод соёл урлагийн шинэ хандлагууд үндэсний уламжлалын нөлөөгөөр Европын соёл урлагтай өвөрмөцөөр хослон хөгжиж байна. Дуу хөгжим, драм, балетийн олон арван жилийн өвөрмөц хосолсон хөгжил ба үндэсний гар урлалын олон зуун жилийн ур ухааны баялаг өв сан энэ хотод төвлөрдөг. Одоогоор Улаанбаатар хотод 70 гаруй соёл урлагийн байгууллага олон нийтэд үйлчилж байна. Дэлгэмэл зураг Үйлдвэрлэл Энэ хотын нэг онцлог нь үндэсний хамгийн их үйлдвэрлэл үйлчилгээ төвлөрсөн бүс болдогт бөгөөд одоогоор том жижиг компаниуд Монгол улсын Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний -ийг үйлдвэрлэж байна.
Хотын бүсэд экологид хоргүй үйлдвэрллийг ихэсгэх ба хортой үйлдвэрллийг хотоос гаргах асуудал сүүлийн жилүүдэд хурцаар тавигдаж байна. Үүнд арьс боловсруулах үйлдвэрүүд нь УБ-ын бүсэд Туул голыг бохирдуулагч гол эх үүсвэр болж энэ талаар сайн эрс шийдэж чадахгүй байна. Аялал жуулчлал Улаанбаатар хот нь дэлхийд хосгүй үнэт үзмэртэй музейнууд, Буддын соёлын газрууд, хотын төв талбай болон хотын ойр орчмын аялал зугаалгын газруудтай. Сүүлийн үед олон үндэстний амтат хоолоор үйлчилдэг ресторанууд олноор нээгдсэн, мөн жуулчны байгууллагууд хотын аяллын хөтөлбөрт бүтээлчээр анхаарч байгаа нь Улаанбаатар хотод сонирхолтой аялал хийх боломжийг улам сайжруулж байна. Aх дүү хотууд оны 11 сарын 13-ы байдлаар: Москва Эрхүү ын Хөх хот ын Чикаго ын Денвер ын Сөүл ын Оакланд ийн Анкара ын Пёньян Тайбэй Хавана Элст ийн Газиентип Алдартай хүмүүс Улс төр, нийгмийн зүтгэлтэн Дамдины Сүхбаатар Амарын Тайван Спортын алдартнууд Отрядын Гүндэгмаа, оны олимпын буудлагын төрлийн мөнгөн медальт Энхбатын Бадар-Ууган, оны олимпын боксын 56 кг-н жингийн аварга Очирбатын Бурмаа Цэдэвсүрэнгийн Мөнхзаяа, жүдогийн ДАШТ-ний хүрэл медальт Цогбадрахын Мөнхзул, буудлагын спортын ААШТ-ний аварга Пүрэвдоржийн Сэрдамба, оны олимпын боксын 48 кг-н жингийн мөнгөн медальт Нямбаярын Төгсцогт Очирбатын Насанбурмаа Урлагийн алдартнууд Д. Энхжаргал Монгол Улсын "СТА", Алдарт "Сirque Du Soleil"-ийн "O"Show дахь "Уран Нугараач" Цэндийн Батчулуун, нэрт хөгжмийн удирдаач, МУАЖ, "Морин хуур" чуулгын даргаар ажиллаж байв. Тангадын Мандир, зураач, түүхч Болдын Сэргэлэн, балетчин, ДБЭТ-н даргаар ажиллаж байсан Дуучид Батмөнхийн Сарантуяа, МУГЖ, Зууны манлай эстрадын дуучин Төмөрийн Ариунаа - МУГЖ Б. Батчулуун, Никитон хамтлагийн ахлагч, СГЗ Т. Бат-Оргил, монголын анхны кантри-рок дуучин Хайдавын Төмөрбаатар, МУГЖ, Баянмонгол чуулга Бавуудоржийн Тунгалаг, уртын болон нийтийн дуучин, МУГЖ Н. Ононы "Бүүвэйн дуу"-г сэргээн дуулжээ. Хөгжмийн зохиолчид Лувсанжамбын Мөрдорж Б. Долгион, хөгжмийн зохиолч, СГЗ Б. Ангирмаа, хөгжмийн зохиолч, продюссер Жүжигчид, найруулагчид Цэгмидийн Төмөрбаатар, МУГЖ Цэгмидийн Төмөрхуяг, "Мөнх тэнгэрийн хүчин дор" киноны Сэнгүмд тогложээ. Намсрайн Сувд, МУАЖ Дамбын Батсүх тайз, дэлгэц, хошин урлагийн жүжигчин, циркийн алиалагч, акробатч Балжиннямын Амарсайхан, Аравт кинонд тогложээ. Намнангийн Наранбаатар, Төрийн соёрхолт найруулагч Зураг Мөн үзэх Цахим холбоос Албан ёсны Улаанбаатар хотын албан ёсны цахим хуудас Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын албан ёсны цахим хуудас Хотын даргын албан ёсны цахим хуудас Бусад Улаанбаатар хотын газрын зураг Улаанбаатар хотын гудамжийн нэрс Тэмдэглэл Эшлэл :Онцлох өгүүлэл ! Монголын хот Азийн нийслэл Саятан хот Монголын их сургуулийн хот Монголын нийслэл онд байгуулагдсан.
Архангай аймаг нь Монгол Улсын 21 аймгийн нэг. Аймгийн төв нь Цэцэрлэг хот юм. Газар зүй Далайн төвшнөөс дээш дунджаар метр. Хамгийн өндөр цэг нь метр өндөр Харлагтайн сарьдаг уул. Хамгийн нам дор цэг нь метр өндөр Орхон Тамирын бэлчир юм. Хойд талаараа Хөвсгөл аймагтай, зүүн талаараа Булган аймагтай, өмнө талаараа Өвөрхангай аймагтай, баруун хойд талаараа Завхан аймагтай тус тус хиллэдэг. Дийлэнхдээ ойт хээр, тал хээр нутагтай, баруун урдуур нь Хангайн нуруу, баруун хойгуур нь түүний салбар болох Тарвагатайн нуруу оршдог ба зүүн болон төв хэсгээр тэдгээрээс эх авсан Орхон, Хануй, Тамир, Чулуут зэрэг томоохон голууд урсдаг. Энэ нутаг нь жуулчлалын нэгэн чухал газар бөгөөд Өгий, Тэрхийн цагаан зэрэг нуур болон Хорго, Тайхар чулуу зэрэг галт уулархаг тогтцоороо олны анхаарлыг татдаг. Хамгийн өндөр цэг нь Хангайн нурууны Харлагтайн сарьдаг ба хамгийн нам цэг нь Орхон-Тамирын бэлчир болно. Уур амьсгал Цэцэрлэг хотод агаарын дундаж температур нь жилд 0. 1 бөгөөд, өвөл 1-р сард -15. 6 хэм хүйтэн, зун нь 7-р сард 14. 7 хэм дулаан байдаг. Хангайн нуруу нь монгол орны хамгийн их тунадастай нутгийн нэг бөгөөд Цэцэрлэг хотод жилд дунджаар мм тунадас унана. Салхины дундаж хурд нь 2. 6 м/с бөгөөд хамгийн их салхитай байдаг 4-р сарын дундаж хурд нь 3. 5 м/с юм. Онцлог газар Аймгийн нутгийн хойд хэсэг нь пермийн ба чулуун нүүрсний галавын боржин, баруун өмнөд хэсгээр нь элсэн чулуу тархжээ. Тамирын голд төмрийн хүдэр, Суман голын савд галт уулын чулуу, үнэт чулууны баялаг бий. Аймгийн газрын хөрс сайн судлагдаагүй боловч сүүлийн үед эрэл, хайгуулын ажил ихээр явагдаж байна. Мөн Суваргахайрхан уул, Унтаа уул, Ямаат уул, Ноёнхангай уул, Хан Өндөр уул зэрэг сүрлэг уулстай. Эрдэнэмандал сумаас Хүннү гүрний үеийн Буган чулуу ихээр олддог. Мөн тухайн суманд Монголын эртний хаадын нэг болох Харуул хааны ордны туурь байдаг. Тамир, Орхон, Чулуут, Суман, Хануй, Хүнүй зэрэг том голууд оршдог. Хадат, Бор тал, Цагаан сүм, Мухар Хужирт, Бэлх ээрэг халуун хүйтэн рашаан олонтой. Архангай аймаг 2. 1 сая малтай, үхрийн тоогоор буюу улсад тэргүүн байр эзэлдэг. Зүүн талын сумдад газар тариалан хөгжүүлж байна. Ургамал, амьтан Тус аймгийн нутагт -гаад зүйлийн ургамал ургадгаас монгол алтан хундага, алтан гагнуур, вансэмбэрүү, бамбай, нохойн хошуу, царван, төллүүр, өргөст сарнай, таван салаа, ванжингарав, эрээгомбо, юмдүүжин, мягмансанжаа, хунчир, туйплан, шар, хөх дэгд, сөд өвс, говийн ганга, тарваган шийр, зүрхэн цэцэг, хурган чих, холтсон цэцэг, цагаан түрүү, чихэр өвс, хурган гоньд, эмийн багваахай, ягаан сэрдэг, цээнэ зэрэг эмчилгээний зориулалтаар ашиглагддаг ховор ургамлууд бий. Аймгийн нийт нутгийн 15. 7 хувийг ой мод, 75 хувийг бэлчээр, 1. 5 хувийг тариалангийн талбай эзэлдэг. Хуайс, боролзгоно, торлог, яргай, чаргай, ясиль, балгана, монос, тавилгана, шар мод, далан хайлс, гацуур, жодоо, сөөгөн ба бургасан царам, шинэс, хуш, хус, нарс, зожир өвс, улиас, бургас зэрэг тавь гаруй төрлийн модлог, бутлаг ургамал ургадгийн зэрэгцээ бүүргэнэ, цээнэ, согоон чих, бадаан, поврон, нохойн хошууны навч зэрэг цайны ургамал элбэг билээ. Аймгийн нутгийн зарим хэсэгт гичгэнэ, сонгино, халиар, халгай, тарна, гогод, бэрээх, мангир, хүнхээл, бандзоо, мөөг, ямаахай, зэрлэг жууцай, гоньд, хөмүүл, цагаан төмс, шар сэвэлгэнэ, цагаан сэвэлгэнэ, үхэр болон хурган мэхээр зэрэг хvнсний ургамал элбэг тохиолдоно.
Жимс, жимсгэний төрлөөс үхрийн нүд, үрэл, хар хад, аньс, нохойн хошууны үр, нэрс, өргөст тошлой, мойл, улаалзгана, дорнодын гүзээлзгэнэ, самар, долоогоно, тансаг үнэрт ургамлаас хонин болон ямаан арц, агь, ганга, даль, санхам, минжиннаваг зэрэг ургамлууд ургадаг. Нар, хур хосолсон хавар, зуны дэлгэр сайхан улиралд удвал, жамъянмядаг, шар яргуй, хөх яргуй, сэржмядаг, улаалзай, алтанзул, сарнай, цээнийн ягаан, намуу, цагаан лавай, бэрцэцэг, багваахай цэцэг цаг цагаар солигдон цэцэглэх үеэр уул, тал, хөндий ягаан, цагаан, шар, цэнхэр өнгөөр солонгорон жигдэрч үнэхээр үзэсгэлэн төгөлдөр харагддаг билээ. Аймгийн нутгийн зонхилох хэсэг уулын нугын хийгээд ойн саарал, элсэрхэг бор, хар, хар хүрэн хөрснөөс тогтоно. Аргаль, янгир, шилүүс, буга, зэрлэг гахай зэрэг ан амьтнаар элбэг. Түүх Сайн ноён хан аймаг Халхын сайн ноён хан аймаг онд байгуулагджээ. Халхын сайн ноён хан аймгийн дээд өвөг болох Хөндлөн Сайн ноён Хан бол Чингис хааны удам, Батмөнх Даян сэцэн хааны аравдугаар хүү Гэрсэнз Жалайр хун тайжийн гуравдугаар хүү, Онохуй үйзэн ноёны дөрөвдүгээр хүү юм. Тэрээр IX жарны шар морин жил буюу онд төрсөн бөгөөд ах Автай Сайн ханы хамтаар Халхад Шарын шашныг дэлгэрүүлэхэд хүчин зүтгэж байв. оны байдлаар Халхын Сайн ноён хан аймгийн нутаг умар зүг Чулуут голоос өмнө зүг Цэцэрлэг гол, дорно зүг Бор бургас, Олон нуураас өмнө зүг Халзан согоот, Хөл саяын даваа хүрч байв. онд Өөлдийн хоёр хошууг Сайн ноён аймагт шилжүүлэн захируулж энэ үеэр аймгийн нутгийн хилийг умраас өмнө зүг Говь Гурван сайхан уул хүртэл, дорноос өрнө зүг Сэгс цагаан богд хүртэл өргөтгөж, анх байсан 19 засаг хошууг 24 болгосон ажээ. Сайн ноёны аймгийн чуулган Аймгийн чуулганыг Манжийн эзэн хааны зарлигаар онд бий болгожээ. Аймгийн чуулган тэр аймгийн дээд эрхийг барих газар байсан бөгөөд тэр үед чуулганы хуралдааныг ‘’чуулган чуулах’’ буюу чуулган нийлэх гэж нэрлэж байсан байна. Манжийн хуулинд зааснаар аймгийн чуулганыг 3 жилд нэг удаа чуулж байсан боловч зарим дайн дажинтай үед тасалдах явдал ч тохиолдож байжээ. Аймгийн чуулганд чуулган дарга, жанжин, хошууны засаг ноёд,тэднийг дагалдсан түшмэд, бичээч нар оролцдог байв. Аймгийн чуулганы өдөр тутмын ажлыг засаг ноёд, дагуул түшмэл, бичээч нарын хамт 3 сараар жасаалан суух журмаар гүйцэтгэж байсан бөгөөд галч , зарлага, дахар хуяг зэрэг байнгын ажилчид үйлчилж байсан юм. Халхын Сайн ноёны аймаг нь Богд хаант Монгол улсын Сайн ноён хан аймаг болон өөрчлөгдөж Сайн ноён хан Намнансүрэн, Богд хаант Монгол улсын ерөнхий сайдаар томилогдож, Далай Чойнхор ван Цэрэнсодном Дотоод яамны дэд сайдаар томилогдов. Богд хаант Монгол улын Сайн ноён хан аймаг нь нутаг дэвсгэр, хүн ам, хошуу шавийн тоо, хөрөнгө малын хэмжээгээр улсад дээгүүр байр эзэлдэг томоохон аймгийн нэг байв. оны байдлаар Сайн ноён хан аймаг өрхтэй,хүн амтай байлаа. Бүх хүн амын 54,8 хувь нь эрэгтэйчүүд, 45,2 хувь нь эмэгтэйчүүд нийгмийн анги давхаргын хувьд нийт хүн амын 5,7 хувь тайж нар, 16,8 хувь хамжлага албат, 28,1 хувь нь сум албат, бүх эрэгтэйчүүдийн 39,2 хувь нь лам нар байв. Засаг захиргааны үндсэн нэгжүүд нь засаг хошуу 22, шавь 8, хязгаар газар 1 гэсэн 31 нэгэн нэгжээр бүрдэж байжээ. Эдгээр шавийг 6-13 удаа хэргэм зэрэг залгамжилсан засаг, гүн, бэйл,бэйс,вангийн зэрэг бүхий хар ноёд тамгатай хутагт захирагч байсан юм.
Ардын засгийн газар онд Сайн ноён ханы аймагт хошууны засаг даргыг бий болгон ноёдын эрх хэмжээг хязгаарлах, аймгийн чуулган жасааг нутгийн төвд шилжүүлж суурьшуулах ажлыг эхний ээлжэнд хийлгэв. оны 5 дугаар сарын 7-нд аймгийн чуулган даргын албан хэргийг чуулганы дарга Дүгэржав, дэд дарга Лувсанбалдан нарт хүлээлгэн өгч гүйцээв. Ингээд тус аймгийн чуулган, да жасааны өргөөг Цогтоо гүн Дашдоржийн хошууны нутаг (одоо Баянхонгор аймаг Бөмбөгөр сум) “Дааган дэл” гэдэг газраас нүүлгэн Заяын хүрээний газар шилжүүлэн суурьшуулсан юм. Ийнхүү Заяын хүрээ (одоо Архангай аймгийн төв Эрдэнэбулган сум) аймаг орны засаг захиргааны төв газар болов. оны 9 дүгээр сард хошуу тамгын газруудын тамгыг хураан авах ажил эхлэн, 10 дугаар сараас шинээр аймаг байгуулах ажил хийгджээ. -онд Цэцэрлэг мандал уулын аймаг байгуулагдсан нь оны 1 дүгээр сарын 13-нд Засгийн газрын 58 дугаар тогтоолоор аймгийн суурин жасаадыг татан буулгаж мөн оны 6дугаар сарын 22 дугаар хурлаар аймгийн чуулганы дэргэдэх жанжин жасаадыг дагалдах аппаратынх нь хамтаар татан буулгасан юм. Ардын засгийн газрын оны 10 дугаар сарын 19-ний хурлын 39 дүгээр тогтоолоор аймгуудын нэрийг өөрчлөн Сайн ноён ханы аймгийг Цэцэрлэг мандал уулын аймаг болгон өөрчилжээ. -онд хийсэн засаг захиргааны шинэ хуваариар Цэцэрлэг мандал аймаг нь 10 гэр , баг , сум , хошуу 26-тайгаар байгуулагдсан байна. онд 71 сум, 16 хошуутай байсан тус аймгийг 35 сумтай Архангай аймаг болгосон. БНМАУ-ын Бага хурлын оны 2 дугаар сарын 7-ны өдрийн 5 дугаар хурлын тогтоолоор 5 аймгийг 13 аймаг болгожээ. Ингэснээр оны эцсээр 71 сум, 16 хошуутай байсан Цэцэрлэг мандал аймаг 35 сумтай Архангай аймаг болон зохион байгуулагдав. онд Архангай аймаг нь Наран, Их уул, Тосонцэнгэл, Цахир сумын нутгаар Завхан аймагтай, Их жаргалант, Баянзүрх, Чандмана, Шинэ идэр сумын нутгаар Хөвсгөл аймагтай, Могод, Гурванбулаг, Төв аймагтай, Бүрд, Шанх, Бат-Өлзий сумын нутгаар Өвөрхангай аймагтай хил залгаж байв. оны 12 дугаар сарын тоо бүртгэлийн мэдээгээр үзэхэд Архангай аймаг 35 сум, өрх, хүн амтай, малтай. Хүн ам зүй Архангай аймаг онд 94,хүнтэй байв. Нийт хүн амын 34. 4 хувийг 0-16 насны хүүхдүүд, 33. 9 хувийг 16-35 насны залуучууд, 5. 6 хувийг 60-аас дээш насны хүн ам эзэлж байна. Үндсэндээ монгол үндэстэн. Халх ястан зонхилно. Нутгийн хуваарь Архангай аймаг 19 сум, түүний 99 багт хуваагддаг. Алдартан Эрдэмтэн Д. Цэвээндорж, Археологийн хүрээлэнгийн захирал, доктор, профессор Хотонт сум Лүнрэг Дандар - Дорно дахины анагаах ухаанд томоохон шинэчлэл хийсэн их оточ, Цахир сум Бадрахын Жадамбаа - Шинжлэх ухааны доктор, Цахир сум Очирбатын Чогний - Шинжлэх ухааны доктор, Цахир сум Гүррагчаагийн Лхагваа - Шинжлэх ухааны доктор, Цахир сум Дэлэгийн Сангаа - Шинжлэх ухааны доктор, Цахир сум Мишиг-Очирын Цогбадрах - Шинжлэх ухааны доктор, Цахир сум Равсалын Ринчинбазар - Шинжлэх ухааны доктор, Цахир сум Лхамсүрэнгийн Гүрбазар - Доктор/Ph. D/, Цахир сум Раднаасүмбэрэлийн Вандангомбо - Доктор/ Ph. D/, Цахир сум Пүрэвбазарын Адъяасүрэн - Доктор/Ph. D/, Цахир сум Ванчинсүрэнгийн Бямбаа - Доктор/Ph. D/, Цахир сум Балданхүүгийн Шижээ - Доктор/Ph. D/, Цахир сум Батаагийн Хээрийнбаатар - Доктор/Ph. D/, Цахир сум Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж -Шинжлэх ухааны доктор, Цахир сум Чимэддоржийн Даваадорж - Сурган хүмүүжүүлэх ухааны доктор, Эрдэнэмандал сум Нацагдоржийн Цэрэнсодном - Эдийн засгийн ухааны доктор /Ph. D/, Эрдэнэмандал сум Самбуугийн Цэрэн-Очир - Шинжлэх ухааны доктор, Эрдэнэмандал сум Сэнгээгийн Гантулга - Хууль зүйн ухааны доктор (Ph.
D), Ихтамир сум Чагнаагийн Пүрэвдорж - шинжлэх ухааны доктор, профессор, Жаргалант сум Дамдинжавын Даваадагва - Анагаах ухааны доктор, профессор, Өлзийт сум Баднааванчин Насан-Очир - Сурган хүмүүжүүлэх ухааны доктор, Эрдэнэмандал сум Төмөр-Очирын Идэрхангай - Түүхийн ухааны доктор (Ph. D), дэд профессор, Батцэнгэл сум Гэндэнсүрэнгийн Ёндонгомбо-Техникийн ухааны доктор (Ph. D), Чулуут сум Балдоржийн Сандагдорж - Доктор /Ph. D/ Хашаат сум Цэргийн зүтгэлтэн Рагчаагын Гүнчин-Иш - БНМАУ-ын ардын их хурлын депутат, хошууч генерал Хайрхан сум Гэлэгдоржийн Дэмид - БНМАУ-ын анхны маршал, өрлөг жанжин, Их Тамир сум Шагдарын Нацагдорж - Хошууч генерал, Цахир сум Пунцагийн Пүрэвбазар - Бригадын генерал, Цахир сум Лхамсүрэнгийн Лувсанпэрэнлэй - Хурандаа Тариат сум Улсын цолтой бөхчүүд Нацагийн Жамъян - даян аварга, гавъяат тамирчин, Цахир сум Гэлэгжамцын Өсөхбаяр - дархан аварга, Батцэнгэл сум Цэдэндоржийн Чимэд-Очир - даян аварга, Хайрхан сум Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба - Улсын аварга, Хашаат сум Баатарын ТөрБат- Улсын арслан Жаргалант сум онд улсад түрүүлсэн Далайн Жамц - Улсын арслан, Хотонт сум Рэнцэнбямбын Пүрэвдагва - Улсын арслан, Булган сум Нисэхийн" хэмээх Дашийн Лувсан нь Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын уугуул, үндэсний бөхийн улсын заан юм. Хүү нь Монгол улсын гавъяат тамирчин, үндэсний бөхийн улсын начин Л. Энхбаяр болно. Чагнаадоржийн Ганзориг - Улсын начин Булган сум Дамбийн Рагчаа - Улсын гарьд, Булган сум Мягмарын Бадарч - Улсын заан, Цэнхэр сум Батсүхийн Зоригтбаатар -Улсын харцага, Батцэнгэл сум Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ - Улсын арслан, Булган сум Мишкагийн Батжаргал - Улсын харцага, Булган сум Гэлэгжамцын Батбаяр - Улсын харцага, Батцэнгэл сум Түмэнсанаагийн Мөнгөнцоож - Улсын харцага, Батцэнгэл сум Гүсэмийн Жалаа - Улсын начин, Хашаат сум Аймгийн цолтой бөхчүүд Лувсансодовын Чимэд-Очир - Аймгийн арслан, Батцэнгэл сум Гэндэнгийн Цэдэнбал - Аймгийн арслан, Өгийнуур сум Дэмбэрэлийн Содномпил - Аймгийн арслан, Хайрхан сум Даншигийн цолтой бөхчүүд Рэнцэнбямбын Пүрэвдагва - Даншигийн Дархан аварга, Булган сум Бусад спорт Соронзонболдын Батцэцэг - чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга, Хашаат сум Урлаг Лэгшидийн Чуваамэд, Ардын зураач, УГЗ, Хашаат сум Ванчинсүрэнгийн Оросоо - Гавьяат жүжигчин, Цахир сум Өлзий-Утасын Баярмагнай, ЦДБЧ-н дуучин, МУАЖ Дэндэвийн Чимэд-Осор, БНМАУ-н Ардын Жүжигчин Гомбын Равдан, МУГЖ, Хашаат сум Цэндийн Доржготов МУСГЗ, шог зураач, төрийн шагналт зохиолч, Хашаат сум Соронзонболдын Батболд, Хүүхдийн элч уран бүтээлч, хөгжмийн зохиолч, Соёлын тэргүүний ажилтан, Багш, Батцэнгэл сум Бусад Л. Бямбадорж - адуучин, Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар, Цахир сум М. Ганзориг - сансрын нисэгч, Цэцэрлэг сум Даваагийн Жигжидсүрэн - Улсын аварга малчин, Цахир сум Банзарын Хуягбаатар - Улсын аварга тууварчин, Цахир сум Бадрахын Жадамбаа, Гавьяат багш, Цахир сум Гончигын Халтархүү, Хөдөлмөрийн баатар, Цахир сум Аюурын Дангаасүрэн, , хилийн цэргийн тасгийн бага дарга байсан ба тасгаас нь Дүгэрийн Гуулин, Энхийн Шийлэг нарын Монгол улсын баатрууд төрөн гарсан байна.
Дангаасүрэн Халхын голын дайнд оролцон "Эх оронч цол", "Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон”, "Алтан гадас одон", "Халх голын ялалтын медаль", "Дотоод яамны хүндэт чекист” цол тэмдэг, "Чойбалсангийн мэргэн буудагч” медалиудаар шагнагджээ, Цахир сум Төмөөний Зундуй, , алтан гадас одонт , улсын аварга малчин , улсын их хурлын депутат, Хайрхан сум Данзангийн Цэрэнбатаа, Гавьяат барилгачин, Эрдэнэмандал сум Жалбуугийн Шажинбат, Гавьяат барилгачин, Эрдэнэмандал сум Мөн үзэх Тайхар чулуу Тамир гол Орхон гол Чулуут гол Суман гол Хануй гол Хүнүй гол Хөхсүмийн рашаан Баатархан уул Тэрхийн Цагаан нуур Чойдогийн боргио Цахим холбоос Архангай аймгийн албан ёсны цахим хуудас Архангай аймгийн ИТХ-ын цахим талбар Эшлэл :Онцлох өгүүлэл Монголын аймаг.
Баянхонгор - Монгол улсын аймаг. онд үүсэн байгуулагдсан. н км² нутаг, 82 мянган хүнтэй. Засаг захиргааны төв - Баянхонгор (хот). Газар зүй Баянхонгор аймаг нь Монголын баруун өмнөд хэсэгт Хангайн нурууны өмнөх өндөрлөг, Говь Алтайн нурууны уулс, Алтайн өврийн говийг хамран говь хангайн бүсийг дамнан оршдог аймаг юм. Иймд нутаг нь уул тал хөндий хосолсон хэлбэр бүхий гадаргатай юм. Нутгийн хамгийн өндөр цэг нь Говь Алтайн нурууны оргил өргөгдсөн Их Богд уул бөгөөд хамгийн нам цэг нь Алтайн өвөр говьд өндөр юм. Зээрэнгийн хөндий, Номингийн говь зэрэг Алтайн өврийн их говиуд бий. Говь-Алтайн ууланд онд газар хүчтэй хөдөлж, Ихбогд, Баянцагааны араар км үргэлжилсэн их хагархай гарсан юм. Баянхонгор аймгийн нутагт чулуун нүүрс, алт, барилгын материал элбэг байдаг. Байдраг, Түй зэрэг томоохон гол мөрдтэй, Бөөнцагаан, Орог нуур, Хөх нуур зэрэг том нууруудтай. Мөн 95 хэм хүрдэг халуунтай Шаргалжуутын рашаан болон Өүхэг рашаан, Хүрэмт рашаан, Халиут рашаан, Өргөөтийн рашаан гэж сайн рашаанууд бий. Баянхонгор аймгийн нутгийн хойд хэсэгт уулын хар шороон ба нутгийн хөрс, дунд хэсгээр нь тал хээрийн хүрэн хөрс, урд хэсгээр нь говийн саарал хөрс тархжээ. Уур амьсгал Баянхонгор аймагт агаарын дундаж температур нь жилд -0. 7° бөгөөд 1 сард -18. 4° хүйтэн, 7 сард 15° дулаан болдог. Жилд дунджаар. 3 мм тунадас унана. Агаарын даралтын дундаж нь 1 сард мм, 7 сард. 5 мм байна. Салхины хурд жилийн дундажаар 3. 1 м/с бөгөөд хамгийн их салхитай, 5 сард 3. 9 м/с хүрнэ. Амьтан ургамал Нутгийн хойд хэсэгт ойт хээрийн ургамал, дунд ба урд хэсгээр нь хээрийн говийн ургамал тархжээ. Гоёо, цулхир, вансэмбэрүү, лидэр, алтан гагнуур зэрэг ховор ургамал бий. Баянхонгор аймгийн нутагт манай орны байгалийн энэ гурван бүсэд оршдог амьтад тарвага, үнэг, чоно, ирвэс, аргаль, бор гөрөөс гээд бараг цөм байх бөгөөд дэлхийд нэн ховордсон мазаалай гэх амьтан цөөн тоогоор оршиж байна. Хүн ам зүй Баянхонгор аймаг оны байдлаар хүн ам 87,байна. Нутгийн хуваарь Баянхонгор аймаг 20 суманд хуваагдана. Цааш баг болно. үо Алдартан Шинжлэх ухаан Барнасангийн Пүрэвсүрэн - Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Академич, оны Дэлхийн шилдэг эрдэмтэн, Химийн шинжлэх ухааны Доктор, Профессор Спорт Шагдарын Чанрав - бөх, бөх тайлбарлагч, Хүрээмарал сум Цэдэндамбын Нацагдорж - чөлөөт бөх Пунцагийн Сүхбат - бөх, Баян-Овоо сум (Баянхонгор) Зундуйн Дэлгэрдалай --- бөх, Дэлхийн самбо бөхийн 1 алт, 4 мөнгө, 4 хүрэл Мөнхбатын Уранцэцэг - жүдо бөхийн анхны эмэгтэй дэлхийн аварга, Баян-Овоо сум (Баянхонгор) Пүрэвийн Нямжанцан - Улсын начин Доржсүрэнгийн Нямхүү - бөх, Улсын начин, самбо, жүдо, үндэсний бөхийн дасгалжуулагч багш, Хүрээмарал сум Дэлээбазарын Сүхбат - бөх, Улсын начин, Баянлиг сум Лхамдэмидийн Оломбаяр - Монгол улсын алдарт уяач, Баянлиг сум Урлаг Баатарын Санжид - зураач Сэндэнжавын Дулам - Эрдэмтэн, багш Д.
Отгонжаргал - СТА, "VOICE" хамтлагийн дуучин Гончигийн Бирваа - хөгжмийн зохиолч, Эрдэнэцогт сум Сэмбийн Гончигсумлаа - хөгжмийн зохиолч, Өлзийт сум (Баянхонгор) Чойжилжавын Лхамсүрэн - яруу найрагч, Баацагаан сум Тангадын Галсан - зохиолч, Заг сум Дүгэрсүрэнгийн Лхамхүү МУСТА, Жүжигчин Бөмбөгөр сум (Баянхонгор) Бирваагийн Мөнхдорж - МУАЖ, Улсын драмын эрдмийн театрын ерөнхий найруулагч, Эрдэнэцогт сум Гончигийн Дашхүү - Хошин урлагийн нэрт жүжигчин, Богд сум Гэндэндоржийн Цэрэндондог - зураач Данзангийн Нямаа - зохиолч, Баян-Овоо сум (Баянхонгор) Догмидын Сосорбарам - жүжигчин, Баян-Овоо сум (Баянхонгор) Магсаржаламын Баярмагнай - жүжигчин, Маск продакшн Базарын Банзрагч - хөгжимийн зохиолч төв халхын алдарт морин хуурч Нийгэм Яндагийн Нямдорж - Хүн судлаач, АНУ-ын Кейс Вестерн Резервийн их сургуулийн доктор (Баян-Өндөр сум) Гомбожавын Занданшатар - Төр нийгмийн зүтгэлтэн, УИХ-ын дарга (Баацагаан сум) Эрэндоо Дамба Монгол Улсын анхны Гавьяат Усжуулагч Шадавын Лувсанвандан - хэл шинжээч Дэнсмаагийн Дүнгэрдорж - эмч, багш Дамдинжавын Гомбожав - Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар, Галуут сум Гомбын Манхан - Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар,Баянцагаан сум Гончигийн Лхаахүү - Монгол Улсын Ардын багш (Баян-Овоо) Нянцаннямын Алтанхуяг - Монгол Улсын төрийн соёрхолт, Галуут сум Цэвэлийн Шагдарсүрэн - Монгол Улсын төрийн соёрхолт, Галуут сум Ядамжавын Цэвэл - Алдарт "Ногоон толь"-ийг зохиогч, эрдэмтэн, Галуут сум Доржсүрэнгийн Нямдорж, -ОХУ-ын Москва хотод ЗХАБ-ыг хангах чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан, Хүрээмарал сум Зундуйн Дэлгэрдалай - Монгол Улсын гавьяат тамирчин, Галуут сум Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ - Монгол Улсын гавьяат холбоочин, Галуут сум Жамъянгийн Батбаяр - Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, нэвтрүүлэгч Данзангийн Баяраа - Монгол Улсын гавьяат эмч Дандардоржийн Өлзий - Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Халхын туульч Цэрэндоржийн Лувсанвандан - Монгол Улсын гавьяат тээвэрчин, Богд сум Бүдхүүгийн Хуушаан - Монгол Улсын гавьяат багш Шархүүгийн Чимгээ - Монгол Улсын гавьяат багш Цамбажавын Шарав - Монгол Улсын гавьяат малчин Цэвэлийн Шагдарсүрэн - Монгол Улсын шинжлэх ухааны гавьяат ажилтан Бямбажавын Пүрэв - Очир Монгол Улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн. Хэл шинжлэлч. Доктор. Профессор Чүлтэмийн Бизъяа - Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, зураач Пүрэвийн Сэмнээ-Монгол улсын хошой аварга малчин, "Алтан төл"-ийн эзэн шагналт Пүрэвжалын Очир /он/ Монгол Улсын гавьяат уурхайчин Баасангийн Сундуйжав /он/ Монгол улсын аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан Баацагаан сум Халтмаагийн Баттулга - Төр нийгмийн зүтгэлтэн, Монгол улсын тав дахь Ерөнхийлөгч (Баянцагаан сум) Цахим холбоос Баянхонгор аймгийн албан ёсны цахим хуудас Эшлэл Монголын аймаг.
Дорноговь (монгол бичгээр - дорунагоби) аймаг нь Монгол Улсын зүүн аймаг бөгөөд онд байгуулагдсан. оны эцсээр 14 сум, 64 баг, хүн амтай бөгөөд олон хүн амын тоо хурдацтай нэмэгдэж байгаа юм. Аймгийн төв Сайншанд сум нь улсын нийслэл Улаанбаатар хотоос км-т оршдог. Дорноговь аймаг Монгол орны зүүн өмнөд хязгаарт Өмнөговь, Дундговь, Говьсүмбэр, Хэнтий, Сүхбаатар аймгуудтай хил залган оршдог. БНХАУ-тай км- урт газраар хиллэдэг. Хойд, урд хоёр гүрнийг холбосон, төвийн бүсийн хөгжлийн гол тэнхлэг болсон төмөр зам дайран өнгөрдөг. Энэ замын дагуу тус аймгийн бүх сумын 42,8 хувь, хүн амын 61 хувь нь оршин сууж байна. Хүн ам Дорноговь аймагт оны эцсийн байдлаар өрхөд хүн ам оршин суудаг бөгөөд 1 кв. км нутаг дэвсгэрт 1. 5 хүн ногдож байна. Тэдний 61 хувь нь Сайншанд хотод, 15. 2 хувь нь сумын төвд, 24. 2 хувь нь хөдөөд оршин суудаг. Хүн амын 48,7 хувь нь эрэгтэйчүүд, 51,3 хувь нь эмэгтэйчүүд байна. Нэг өрхөд дунджаар 3,4 хүн ногддог. Нийт 19,7 мянган ажиллагсад байгаа нь ажил эрхэлж байгаа нэг хүнд 2,6 хүн ноогдож байна. Хүн амын амьжиргааны түвшний үзүүлэлтээр тус аймаг улсын дунджаас дээгүүр байдаг. Нийт өрхийн 15. 2 хувь, хүн амын 19,6 хувь нь амьжиргааны доод түвшинээс доогуур орлоготой амьдарч байна. Ажилгүйдлийн түвшин байгаа юм. Газар зүй Дорноговь аймгийн нутаг бүхэлдээ говийн бүсэд багтдаг боловч өмнөд хэсэг нь говь, хойд хэсэг нь говь, хээр хосолсон нутаг юм. Дорноговь аймаг нь Монголын зүүн өмнөд хэсгийн талархаг гадаргатай хэсэгт оршдог. Гэхдээ энд Хутаг уул , Оцол, Сансар, Их Багадулаан, Аргалант, Хан Баянзүрх хайрхан зэрэг уулууд бий, Нутгийн дундуур зүүн хойшоо баруун урагшаа их хотгор газар үргэлжилнэ. Аймгийн нутаг далайн түвшнээс дээш дунджаар метрт оршино. Газар нутгийн хамгийн өндөр цэг далайн түвшнээс дээш метр өргөгдсөн Хутаг уул/Хөвсгөл сум/, хамгийн нам цэг нь далайн түвшнээс дээш метр өргөгдсөн Далантүрүүгийн говь/Улаанбадрах сум/ юм. Дорноговь аймгийн нутагт том гол мөрөн, нуур байхгүй, харин газар доорхи усны их нөөц бий. Халзан уул, Бусийн Чулууны, Толь булгийн зэрэг рашаан устай. Нутгийн ихэнхэд говийн бор хөрс тархсан бөгөөд элс нилээд байдаг. Захын цэгүүд Хойд талын цэг - Зүүн уртрагийн , хойд өргөргийн солбицолд орших Хүйтний хүрэн овоо Урд талын цэг - Зүүн уртрагийн , хойд өргөргийн солбицолд орших Сулинхээр уулБаруун талын цэг - Зүүн уртрагийн , хойд өргөргийн солбицолд орших Шинэ усЗүүн талын цэг - Зүүн уртрагийн , хойд өргөргийн солбицолд орших Уяа дамбын хоёр овоо Нутгийн онцлог -Чингис хааны төрийн их цагаан сүлдний дагуул 8 тугийн нэг бага цагаан тугийг хааны удмын тайж нар үе залгамжлан тахиж ирсний дотор Мэргэн ван Гүршихийн эзэмшилд, тус аймгийн Хөвсгөл сумын нутагт Хутаг уул, Авдрантай уулын зүүн талд байх Сүлдэн хөх толгойд тахиж байжээ. -Дорноговь аймаг нь өнөөгийн соёлт хүн төрөлхтний мөнхийн бүтээл болох ноён хутагт Данзанравжаагийн шашин, түүх, бичиг, соёлын өв дурсгалыг хадгалж үлдсэн юм. Ноён хутагт онд Түшээт хан аймгийн Мэргэн вангийн хошууны нутаг Шувуун шанд хэмээх газарт ядуу ард Дулдуйтын хүү болон төрж, хожим нь шашин төрийн зүтгэлтэн, гүн ухаантан, зохиолч, яруу найрагч, найруулагч, зураач, эм баригч, ая зохиогч, соён гэгээрүүлэгч хэмээн олноо алдаршиж, нэгэн биед багтаж ядсан их авьяас билэг, нэгэн хүн дааж ядсан өндөр их нэр хүндийн эзэн болсон юм.
Тэрээр иргэний уянгын шүлэг, яруу найраг, гаруй дууны ая дан, 50 орчим сүм хийдийг цогцлоон бүтээж, уран зураг, сийлбэр, жүжгийн зэрэг урлагийн бүхий л хэлбэрийг говь нутагтаа хөгжүүлсэн шашин, түүх, бичиг, соёлын аугаа их өв дурсгалыг үлдээсэн соён гэгээрүүлэгч байлаа. -Түшээт хан аймгийн Говь мэргэн вангийн хошууны нутаг Цавгийн ам, Эрдэнэ овоо, Үүдийн ус орчимд оноос жижиг суурин үүсгэж, хилийн цэрэг суулгаж, телефон утасны хороо, гаалийн хэсэг ажиллуулж эхэлснээр өнөөгийн Замын-Үүдийн шав тавигджээ. Тэр цагаас хойш Замын-Үүд нь улам өргөжиж Монгол улсын эдийн засаг, бараа эргэлтийн үндсэн ачааг үүрч, өмнөд хөрштэй харилцах үүд хаалга болж байгаа бөгөөд одоо тус сумын нутагт эдийн засгийн чөлөөт бүс байгуулах ажил эхлээд байна. -Хилийн Замын-Үүд, Хангийн боомтууд нь Монгол Улсын эдийн засаг, бараа эргэлтийн үндсэн ачааг үүрч, өмнөд хөрштэй харилцах үүд хаалга болж байна. -оны мичин жилийн зуднаар олон мянган адуун сүргийг хил дээр тогтоон барьсан гавьяат үйлсийг бүтээгсэд манай аймгийнхныг “Их говийн зоригтнууд” хэмээх хүндэт алдарт хүргэсэн билээ. -Халхын голд Японы түрэмгийлэгчдийг бут цохих тулалдаанд тус аймгийн эрэлхэг хөвгүүд оролцож, аугаа их Эх орны дайнд Зөвлөлтийн ард түмэн ялалт байгуулахад агт морь, эд хөрөнгө, сэтгэл санааны дэмжлэг үзүүлж, ялалтыг хамтдаа байгуулсан юм. -онд жилдээ 50 мянган тонн нефть үйлдвэрлэх хүчин чадалтай Зүүнбаяны нефтийн үйлдвэр, онд Улаанбаатар-Замын-Үүдийн гаруй км төмөр зам ашиглалтанд орсон, жонш олборлох уулын гурван үйлдвэр үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн зэрэг нь тус аймгийн төдийгүй Монгол улсын хөгжил дэвшилд түүхэн үүрэг гүйцэтгэх эдийн засгийн томоохон ололтууд байлаа. -Дорноговь аймаг мах, ноос, түүхий эд бэлтгэх ажлыг сайн зохион байгуулж, улсад тэргүүн байр эзэлсэн тул Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн тогтоолоор онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор, онд Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар мөн Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор тус тус шагнагдсан байна. Түүх Дорноговь аймаг ХI, ХII зууны үеийн Монголын эзэнт гүрний үед Онгуд аймаг, Манжийн ноёрхлын үед Түшээт хан болон Сэцэн хаан аймаг, Автономит төрийн үед Богд хаан уулын аймагт багтаж байжээ. Чингис хааны төрийн 8 хөлт их цагаан сүлдний дагуул 8 тугийн нэг, бага цагаан тугийг одоогийн Хөвсгөл сумын нутаг Сүлдэн хөх толгойд тахиж байсан түүхтэй. Говийн догшин ноён хутагт Данзанравжаа шашин, түүх, бичиг, соёлын аугаа их өв дурсгалыг үлдээсэн юм. Иргэний уянгын шүлэг, яруу найраг бичиж, гаруй дууны үг аяыг зохиож,50 орчим сүм хийдийн барилгын зургийг зурж, бариулсан болон уран зураг, сийлбэр, жүжгийн зэрэг урлагийн бүхий л хэлбэрийг говь нутагт хөгжүүлсэн гавьяат үйлстэн байлаа. Эртнээс нааш хилийн хаалга болсон Замын-Үүдээс Чойрыг дамжин их Хүрээ ордог гүнж зам, Чуулалт хаалгаас Улиастай ордог харчин буухиа өртөөний зам гэж хоёр их зам тус аймгийн нутгаар дайран гардаг байв. Энэ нь гадаад худалдаа, соёл нэвтрэх зам болж байсан юм. онд Монголчууд Манжийн эсрэг тэмцэлдээ ялж, олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсыг байгуулахад Мэргэн вангийн хошуу нэрийг сэргээн тогтоосон байна. оны Ардын хувьсгалын дараагаар Монголын ард түмэн улс төр, нийгэм, эдийн засаг, соёлын амьдралд шинэ шинэ өөрчлөлт хийж, амжилт олж, хөгжил дэвшлийн замд орсон юм. Орон нутгийн засаг захиргааны зохион байгуулалтыг шинэчлэн, аймаг байгуулах шийдвэрийг онд Улсын Бага хурлын Тэргүүлэгчид, Засгийн Газар шийдвэрлэж, улмаар онд Дорноговь аймгийг байгуулснаар тус аймгийн шинэ үеийн түүх эхэлсэн билээ. Байгаль, цаг агаар Тус аймаг бүхэлдээ говийн бүсэд хамаардаг, говь хээр хосолсон нутагтай.
Эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай, зуны улиралд +41 хэм хүртэл халж, өвлийн улиралд -40 хэм хүртэл хүйтэрдэг. Салхины дундаж хурд 4,2-4,6 м/сек, зарим үед 35 м/сек хүртэл ширүүсэх тохиолдол бий. Цаг агаарын тааламжгүй нөлөөлөл болох хүчтэй цасан ба шороон шуурга, ган, зудын аюул цөөн бус удаа тохиодог, сүүлийн жилүүдийн хуурайшилтын улмаас цөлжилтийн явц хурдасч байна. Говийн эмзэг байгалийг нөхөн сэргээх боломж хязгаарлагдмал. Гадаргын усны нөөц бараг үгүйгээс гүний усыг татаж ахуй амьдрал болон мал аж ахуй, газар тариалангийн үйлдвэрлэлд ашигладаг. Аж үйлдвэр, тээвэр Гадаргад нь кайнозойн эриний хурдас их тархсан бөгөөд хайлуур жоншны орд олонтой. Зэс молибден (цагаан суварга), чулуун нүүрс (Алагтогоо), төмөр (Чандмань уул) болон барилгын түүхий эдийн баялаг нөөц бий. Хайлуур, жонш олборлох уурхай байдаг. Дорноговь аймгийн нутгаар төмөр зам нэвтрэн єнгөрөх бөгөөд Сайншанд хот нь манай орны төмөр замын чухал зангилаа юм. Дорноговь аймгийн Замын-Үүд нь Монголоос Хятад руу гарах хилийн том боомт юм. оноос Ханги боомт байнгын ажиллагаанд орсон. Боловсрол, соёл, эрүүл мэнд Дорноговь аймагт Ерөнхий боловсролын 5 сургууль, 17 дотуур байр, 21 цэцэрлэг, эрүүл мэндийн 72 байгууллага, Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв, Төмөр замын мэргэжил сургалт үйлдвэрлэлийн төв зэрэг эрүүл мэнд, боловсролын байгууллага үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Соён гэгээрүүлэгч Данзанравжаагийн нэрэмжит "Саранхөхөө" театр, Хүүхдийн ордон, Залуучуудын хөгжлийн төв, Иргэдийн хөгжил төв, Усан спорт сургалтын төв, Нийтийн номын сан, Орон нутгийн судлах музей, Ноён хутагт Данзанравжаагийн музей, "Миний нутаг" фм. 5 радио, Бизнес радио 93. 1, DTV телевиз,DSB телевиз Өнөөгийн Дорноговь, Дорноговийн шуудан сонин зэрэг соёл мэдээллийн байгууллагууд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Ургамал амьтан Хар сүүлт, хулан, янгир, аргаль зэрэг ховор ан амьтан элбэг. Алдартнууд Улсын баатар Дашийн Данзанваанчиг Хөдөлмөрийн баатар Наваантаяагийн Цэвэл (Үхэрчин) Сэргэлэнгийн Чимэддорж (Тэмээчин) Одсүрэнгийн Мажиг (Адуучин) Дарамын Даваасамбуу (Сум, нэгдлийн дарга) Насангийн Хүрээт (Тэмээчин) Чимэдийн Дүгэрээ (Эх баригч, бага эмч) Эдэвийн Батсүх (Усжуулагч) Гомбосүрэнгийн Очирбат (Барилгачин) Сэвжидийн Сүхбаатар (Бүжиг дэглээч) Ардын Жүжигчин Цэрэндуламын Сэвжид Цэндийн Батчулуун Данзанваанчигийн Ухнаа Ардын Зураач Лувсангийн Гаваа Ардын Уран Зохиолч Балжирын Догмид Улсын гавьяат Лувсангийн Нацагдорж (Байгаль орчны гавьяат ажилтан) Данзанваанчигийн Ухнаа (Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн) Майдарын Дорж (Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн) Доржийн Банди (Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн) Лувсандоржийн Буянхишигт(Гавьяат жүжигчин) Доржийн Алтантуяа(Гавьяат жүжигчин) Гунгаагийн Зоригт (Гавьяат жүжигчин) Лувсанжамцын Нарантуяа (Гавьяат жүжигчин) Жамбалын Ёндонжамц (Гавьяат жүжигчин) Лодонгийн Ухнаа /Бүжиг дэглээч/ Дугарын Гүрдорж (Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн) Гэнэнгийн Цэрэн (Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн) Дамбадоогийн Нацагдорж (Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн) Цэдэвийн Баатаржав (Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн) Цэдэнгийн Жамсран (Шинжлэх ухаан) Мижидийн Юндэн (Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн) Дамжингийн Нямхүү (багш) Сугирын Цэрэндэжид (эмч) Хайргын Жамбал (хуульч) Балжирын Хэнмэдэх (Эмч) Гэндэнгийн Амгалан (Эмч) Чойрогийн Отгонбаяр (Багш) Зундуйн Алтангэрэл (Соёлын гавьяат зүтгэлтэн) Ч. Дугуйцагаан (Багш) У.
Доёд (Багш) Ренчингийн Энхтайван (Малчин) Батдоржийн Бадарч (Багш) Цэрэнхүүгийн Шаравдорж (Хуульч) Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар (Сэтгүүлч), СГЗ Лувсангийн Одончимэд (Соёлын гавьяат зүтгэлтэн) Балжирын Догмид (Соёлын гавьяат зүтгэлтэн) Галсангийн Жамьян (Соёлын гавьяат зүтгэлтэн) Сэвжидийн Сүхбаатар (Соёлын гавьяат зүтгэлтэн) Авидын Шартолгой (Соёлын гавьяат зүтгэлтэн) Спортын алдартнууд Өлзийбаярын Дүүрэнбаяр, оны жүдогийн залуучуудын ДАШТ-ний +кг-н аварга, Замын-Үүд сум Болормаагийн Ууганхүү, оны Риогийн Паралимпын хүрэл медальт тамирчин Олны танил хүмүүс Улсын их хурлын гишүүд Данзандаржаагийн Туяа Цэндийн Монгол Яйчилын Батсуурь Жамъянсүрэнгийн Батсуурь Төмөртогоогийн Энхтүвшин Борхүүгийн Дэлгэрсайхан Дэд бүтэц Төмөр замын урт: км Сайншанд-Замын-Үүд км Сайншанд-Чойр км Сайншанд-Зүүнбаян 50 км Айраг-Бор-Өндөр 60км Тавантолгой-Зүүнбаян-Сайншанд-Баруун-Урт-Чойбалсан км төмөр зам баригдахаар болж, эхний ажлууд нь хийгдэж эхэлсэн. Авто зам онд Чойр-Сайншанд-Замын-Үүдийн км урт сайн чанарын хатуу хучилттай зам ашиглалтанд орсон. Сайншанд-Зүүнбаян-Хөвсгөл-Ханги боомтын км хатуу хучилттай авто замын зураг, төсөв хийгдээд байна. Агаарын зам Улаанбаатар-Бээжин чиглэл дайран өнгөрдөг. Олон улсын онгоц буух боломжтой нөөц аэродромтой. Цахилгаан хангамж Чойр-Айраг-Сайншанд-Замын-Үүд кВСайншанд-Зүүнбаян 35 кВ, Томоохон Барилга - "ТОБЭМ" ХХК Орд газрууд - Улаанбадрах сумын Дулаан уулын ураны орд, Францын "Арeво" групп - Мандах сумын Цагаан суваргын зэс молибдены орд, "МАК" ХХК - Хатанбулаг сумын Элстэйн төмрийн хүдрийн орд, “Мон-Лаа” ХХК - Даланжаргалан сумын Элдэвийн нүүрсний орд, "МАК" ХХК - Өргөн сумын шохой чулуу, цеолитын орд, цементийн үйлдвэр “Сэнж сант” ХХК Жонш- Монросцветмет нэгдлийн уулын үйлдвэр Өргөн, Айраг, Даланжаргалан суманд ажиллаж Монгол улсын жоншны 30 хувийг үйлдвэрлэж байна. Газрын тос 1. “Доншен газрын тос /Монгол/” ХХК 97-р талбай2. “Golden sea petrolium" ХХК Тариач XV3. “DWM" ХХК, “Манас гоби” ХХК Цагаан элс XIII, Зүүнбаян XIV4. "Шунхлай энержи" ХХК Сулин хээр XXIII5. "Сансарын геологи хайгуул" ХХК Төхөм хойд Х6. “Зон Хэн Юу Тиан” ХХК Галба XI “Доншен Монгол” ХХК нь Зүүнбаянд оноос газрын тосны хайгуул явуулж байна. Бүтээгдэхүүн хуваах гэрээнд заагдсан хайгуулын кв талбайд жилд орчим баррель түүхий нефть олборлож, экпортолж байна. Бүтээгдэхүүн хуваах гэрээний нөхцөл ёсоор эрэл хайгуулын үе шат онд дуусах бөгөөд үүнээс хойш олборлолтын үйл ажиллагааг эхлүүлэхээр төлөвлөгдсөн. Хөгжлийн тулгуур салбар 1. Ашигт малтмал - Газрын тос -Зэс молибден - Жонш - Нүүрс - Уран - Бусад 2. Боловсруулах үйлдвэр - Нефть -Хими - Кокс -Хий - Зэс - Төмөр 3. Хүний хөгжил - Техник, технологийн их сургууль байгуулах - Мэргэжилтэй ажилчин бэлтгэх сургуулийг өргөтгөх - Зам барилга, техникийн чиглэлээр түргэвчилсэн сургалт зохион байгуулах - Анагаах ухааны коллежийн статусыг дээшлүүлэх 4. Хөдөө аж ахуй - Мал аж ахуй - Газар тариалан 5. Аялал жуулчлал -Тур оператор, жуулчны бааз - Аялал жуулчлалын үйлчилгээний шинэ бүтээгдэхүүн - Бэлэг дурсгал /ЖДҮ/ Сумд Айраг сум Алтанширээ сум Даланжаргалан сум Дэлгэрэх сум Замын-Үүд сум Иххэт сум Мандах сум Өргөн сум Сайхандулаан сум Сайншанд сум Улаанбадрах сум Хатанбулаг сум Хөвсгөл сум Эрдэнэ сум Цахим холбоос Дорноговь аймгийн албан ёсны цахим хуудас Дорноговь аймгийн хараат бус мэдээллийн портал цахим хуудас Эшлэл :Онцлох өгүүлэл Монголын аймаг !.
Дорнод (монгол бичгээр - дорунаду) - Монгол Улсын аймаг. Ерөнхий Дорнод аймаг онд байгуулагджээ. оноос Хорлоогийн Чойбалсангийн алдраар "Чойбалсан аймаг" гэж нэрлэгдэж байгаад оноос эргэн "Дорнод" хэмээн нэрлэгдэх болжээ. Газар нутгийн хэмжээ - ,км². Хүн амын тоо - 74,. Засаг захиргааны төв - Чойбалсан хот. Аймгийн нутаг засаг захиргааны хувьд 14 суманд хуваагддаг. Газар зүй Дорнод аймаг Монгол Улсын хамгийн зүүн талд оршдог. Хэрэглээний бүсчлэлээр зүүн бүст хамаарна. Умард талаараа ОХУ (Өвөр Байгалын хязгаар), дорнод талаараа БНХАУ (ӨМӨЗО-ы Хөлөнбуйр, Хянган, Шилийн гол) гэх хоёр улстай хил залгана. Улс дотор Сүхбаатар, Хэнтий хоёр аймагтай хаяална. Тэгш тал газар зонхилно. Тус аймгийн нутагт байх Хөх нуурын хотгор Монгол орны хамгийн нам дор газар гэгддэг. Дунд палеозой, Юра, Цэрдийн галавын чулуулаг болон дөрөвдөгчийн неогены хурдас их тархжээ. Хэрлэн, Онон, Улз, Халх зэрэг гол урсаж, Буйр, Хөх, Галуут, Яхь зэрэг нуур долгиотдог. Цагаан хүндийн, Утаатминчүүр, Эрээн, Цагаанчулуут, Дайхар зэрэг рашаан бий. Сумд Дорнод аймгийн нутаг засаг захиргааны хувьд дээд түвшинд 14 сум, дэд түвшинд 63 багт хуваагддаг. Дорнод аймгийн хүн амын тоо онд 75,байсан бол оны тооллогоор нийт хүн ам 69,болж буурчээ. Үүн дотор МУ-д оршин суугаа МУ-ын харьяат иргэн , МУ-д оршин суугаа гадаадын харьяат болон харьяалалгүй хүн ам , гадаадад суугаа Дорнод аймаг, МУ-ын харьяат иргэн бүртгэгджээ. * - Аймгийн төв Чойбалсан хот багтана. Ан амьтан, ургамал Аймгийн нутгийн ихэнхээр хээрийн хүрэн хөрс голлох бөгөөд хойд ба бүр зүүн өмнөд захаар нь нугын хүрэн хөрс тархжээ. Хээрийн өвслөг ургамал ихтэй, манай орны хадлан бэлчээрийн хамгийн их нөөцтэй аймаг юм. Халиун буга, цагаан зээр, монгол тарвага зэрэг ан амьтан элбэгтэй. Аж үйлдвэр Мал аж ахуй, газар тариалан голлон хөгжүүлсэн бөгөөд барилгын материал, хүнсний үйлдвэр хөгжүүлсэн. Аймгийн төв Чойбалсан хот нь төмөр замын цэг бөгөөд энд зүүн аймгуудад үйлчилдэг дамжлага бааз ажилладаг. Дорнод аймагт ОХУ руу гарах хилийн боомт Эрээнцав, Ямалах боомт Чулуунхороот суманд, Ульхан боомт Баян-Уул сумын нутагт, Хятад улс руу гарах Хавиргын боомт Чойбалсан суманд, Баянхошууны болон Өвдөгийн боомтууд Халхгол суманд тус тус бий. Давс, нүүрс (Адуун чулуу), холимог металл, газрын тос, уран, барилгын материал зэрэг ашигт малтмалтай. Цахим холбоос Дорнод аймгийн албан ёсны цахим хуудас Эшлэл :Онцлох өгүүлэл Монголын аймаг.
Дундговь (монгол бичгээр - думдагоби) нь Монгол улсын говийн бүсийн аймаг юм. Дундговь аймаг нь Засаг захиргааны хувьд 15 сум, 66 багтай, ,0 мянган га нутаг дэвсгэртэй, газар нутгийн хэмжээгээр Монгол улсын нутаг дэвсгэрийн 4,-ийг эзэлдэг, аймгийн төв Мандалговь нь нийслэл Улаанбаатар хотоос км-т байрладаг, Төв, Говьсүмбэр, Дорноговь, Өмнөговь, Өвөрхангай аймгуудтай хиллэдэг. Дуу хуур, гүүний айраг, хонины махны чанараараа улсдаа алдартай. Улсын дунджаар малтай нэг өрхөд ногдох малын тоогоор эхний байруудад ордог. Байгалийн эрдэс түүхий эдийн багагүй нөөцтэйн дотор улсын хэмжээний судлагдсан хүрэн нүүрсний нөөцийн 58,0 хувь, гөлтгөнийн 32,3 хувь, эрдэс будгийн 53,4 хувь нь манай аймагт байна. Аймгийн төв болон бүх сумын төв эрчим хүчний нэгдсэн сүлжээнд холбогдсон, үүрэн телефоны сүлжээтэй. Нийслэлд ойр учир бага зардлаар говь тал хээр, түүний үзэсгэлэнт байгалийг үзэх боломжтой. Энэ утгаараа аялагчдын тоо жил бүр өсөж байна. Жилд нартай өдрийн тоо харьцангуй олон, салхины хурд их учир нар, салхины эрчим хүчийг ашиглах өргөн боломжтой. Сайхан-Овоо сумын нутагт Өгөдэй хааны өвөлжөө, Буган чулуун хөшөө, Замбага хайрхан уулын хүннүгийн үеийн булш, дундад зууны үед холбогдох шаазан хотын туурь, Гурвансайхан сумын нутаг Ярх уулын хуучин чулуун зэвсгийн бууц суурин, дарханы газар, хүрэл зэвсэг үйлдвэрлэлийн дурсгал, Дэлгэрхангай суманд Өгөдэй хааны нас эцэслэсэн газар, Адаацаг сумын Сүм хөх бүрдэд их хаадын намаржаа, Өлзийт сумын Дэл уулын хадны зураг, Дэлгэрийн Чойрын хийд, Эрдэнэдалай сумын сангийн далай хийдийн Цогчин дугана, дөрвөлжин булш, хиргисүүрийн дурсгалууд, эртний төрт улсуудын үед холбогдох булш бунхан, эртний бэхлэлт, цайз хэрэм зэрэг олон мянган жилийн турш хүмүүсийн аж төрж ирснийг илтгэх түүх соёлын үл хөдлөх дурсгалт зүйлсээр нэн арвин. Эртний далайн ёроолын үлдэц бүхий Цагаан суварга, Морин толгойн цав, Өөш манхан зэрэг өвөрмөц тогтоцтой байгалийн шавар цав элсэн манхан, Их газрын чулуу, Бага газрын чулуу зэрэг боржин чулуун уул, заг, хайлаасан төгөл, Олдох, Гурван төгрөг, Эргэнэг, Хаяа, Нэмнээ, Номгон, Хайрхан, Загийн ус зэрэг үзэсгэлэнт газруудтай. Аймгийнхаа ард иргэдийн ахуй амьдралын хэвшил, уламжлал, байгалийн онцлог давуу тал, нөөц бололцоотой уялдуулан улсдаа “Дуу хуурын өлгий нутаг” хэмээн алдаршсан дуу хуур, эртний түүхэнд мөртэй үзэсгэлэнт Дундговь нутгийн аялал жуулчлал, гүүний айраг, ингэний хоормог, мах, хүрэн нүүрсний үйлдвэрлэлийг аймгийн брэндээр тодорхойлон бүс нутгийн төдийгүй улсын хэмжээнд эдгээр брэнд бүтээгдэхүүний үйлчилгээг бий болгож улмаар зарим бүтээгдэхүүнийг экспортод гаргах бодлого барин ажиллаж байна. Түүх Дундговь аймаг нь онд Өмнөговь аймгаас 8 сум, Дорноговь аймгаас 3 сум, Төв аймгаас 7 сум тус тус шилжүүлэн 18 сумтайгаар одоогийн Өлзийт сумын нутаг Ембүү дэрсэнэ ус гэдэг газар Шарангад аймаг нэртэйгээр байгуулагджээ. онд аймгийн нэрийг Дундговь хэмээн өөрчилж аймгийн төв одоогийн оршин байгаа Зоогийн Хар овооны энгэрт суурьшсан байна. "Дундговь" нэрийн учир Улсын бага хурлын тэргүүлэгчид тус аймгийг анх Шарангад нэртэйгээр байгуулах шийдвэр гаргаснаа төдхөн өөрчилж “Дундговь” хэмээн нэрлэхээр тогтоожээ. Энэ нь аливаа оноосон нэр хэн бүхэнд ойлгомжтой утга тодорхой байх шаардлагыг харгалзсаных аж. Шинээр байгуулагдаж буй аймгийн сумдын олонх нь Өмнөговь, Дорноговь аймгаас шилжиж байгаа говийн сум, энэ хоёр аймгийн нутгийн хойд хэсгээс таслагдаж буй говь тал, хээр талын заагт орших их говь ч биш, жинхэнэ хээр тал ч биш, цайдам хээр, говирхуу тал хосолсон нутагтай, ард түмэн нь говь нутгийнхны аж төрлийн хэвшилтэй зэргээс үүдэн дунд зэргийн говь гэсэн утгаар “Дундговь” гэж нэрлэсэн нь оносон хэрэг болжээ.
Харин анх нэрлэсэн Шарангад нь хаа хол түгэж олны мэдэх болоогүй, чухамдаа тэрүүхэн хавийнхан нь мэдэх төдий газар усны нэр бөгөөд өдгөө Луус, Хулд сумын заагт оршино. Газар зүй Дундговь аймаг нь Монгол улсын нутгийн төв хэсэгт талархаг нутагт говь хээрийн бүсийн зааг дээр оршдог. Нутгийн хамгийн өндөр цэг нь м өндөр, Дэлгэрхангай уул юм. Мөн Их, Бага газрын чулуу зэрэг уулс бий. Нутгийн хойд хэсэгт дээд палеозойн хурдас, өмнөд хэсгээр нь цэрдийн ба кайнозойн хурдас тархжээ. Дундговь аймгийн нутагт Онгийн голоос өөр том гол, нуур байхгүй. Тогоогийн, Дүүрэн Харганын, Олгой нуурын зэрэг рашаан бий. Уур амьсгал Аймгийн нутаг дэвсгэрийг уур амьсгалын хувьд хуурай, сэрүүн, уулын хээрийн муж (Эрдэнэдалайн хойд хэсэг, Адаацаг, Дэлгэрцогт, Дэрэнгийн хойд хэсэг), нэн хуурай дулаавтар, цөлөрхөг хээрийн муж (/Дэлгэрхангай, Хулд, Луус, Гурвансайхан, Өндөршил сумын хойд хэсэг, Сайхан-Овоо, Сайнцагаан, Говь-Угтаал, Цагаандэлгэр, Баянжаргалан сумдын нутаг), нэн хуурай дулаан, цөлөрхөг хээрийн муж (Дэлгэрхангай, Хулд, Гурвансайхан сумдын урд хэсэг, Өлзийт сумын нутаг) гэж 3 хуваадаг. Агаарын температурын дундаж хэмжээ өвлийн сард - 16-19 хэм, зуны сард +17-21 хэм, жилд орох хур тундасны хэмжээ 95-мм. Амьтан ургамал Нутгийн хойд ба төв хэсгээр хээрийн хар хүрэн, цайвар хүрэн хөрс, өмнөд хэсгээр нь говийн саарал хөрс тархжээ. Нутгийн хойд ба дунд хэсгээр хээрийн өвслөг ургамал, урд хэсгээр нь говийн ургамал ургана. Хар сүүлт, цагаан зээр, тарвага зэрэг ан амьтан амьдардаг. Нутгийн уулархаг газраар нь ирвэс, шилүүс, чоно, аргал, янгир нүүдэллэн амьдардаг байна. Хүн ам зүй Статистик мэдээ Дундговь аймгийн хүн амын тоо болон Улсын хэмжээнд эзлэх байр жилийн эцсийн байдлаар. ("Статистикийн мэдээллийн нэгдсэн сан"-аас) онд 27,хүн, улсын хэмжээнд 16-р байр онд 24,хүн, улсын хэмжээнд 18-р байр онд 30,хүн, улсын хэмжээнд 18-р байр онд 39,хүн, улсын хэмжээнд 19-р байр онд 49,хүн, улсын хэмжээнд 20-р байр онд 51,хүн, улсын хэмжээнд 19-р байр онд 40,хүн, улсын хэмжээнд 21-р байр онд 47,хүн, улсын хэмжээнд 21-р байр Алдартнууд Дундговь аймгаас төрөн гарсан уран бүтээлчид багш нар гээд олон олон алдартнууд төрөн гарсан билээ. Монгол улсын Баатар Улсын баатар Жигмэдийн Сэрээтэр Хөдөлмөрийн баатар, тракторч-комбайнч Доржийн Баттөр Хөдөлмөрийн баатар, малчин Жигмэдийн Жагварал Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт, Ардын Жүжигчин, XX зууны манлай уртын дууч Н. Норовбанзад, Гавьяат жүжигчин , Ардын жүжигчин , Хөдөлмөрийн баатар Гонгорын Хайдав Монгол улсын Төрийн соёрхолт Төрийн шагналт , Ардын уран зохиолч Сормууниршийн Дашдооров Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн , Төрийн шагналт кино зураглаач Ойдовын Уртнасан Төрийн шагналт, зохиолч Дарма Батбаяр Монгол улсын Ардын цолтон Гавьяат жүжигчин , Ардын жүжигчин , Хөдөлмөрийн баатар Гонгорын Хайдав Төрийн шагналт , Ардын уран зохиолч Сормууниршийн Дашдооров Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн , Ардын зураач Цэрэнжавын Доржпалам Монгол улсын Ардын Багш Д. Төмөр, Монгол улсын Ардын Жүжигчин А. Дашпэлжээ Монгол Улсын Ардын жүжигчин А. Нэргүй,Н.
Норовбанзадын анхны шавь Монгол улсын Гавьяатнууд Гавьяат алдарт зохиолч, яруу найрагч Сономбалжирын Буяннэмэх Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн , Ардын зураач Цэрэнжавын Доржпалам Хүний гавьяат эмч Будын Хас Гавьяат жүжигчин, балетчин Юндэндоогийн Цэрмаа Гавьяат жүжигчин, дуурийн дууч Пүрэвийн Цэвэлсүрэн Гавьяат жүжигчин, дуурийн дууч, туслах найруулагч Гонгорын Батсүх Гавьяат жүжигчин, дуучин Жавзмаагийн Нансалмаа Гавьяат жүжигчин, алиалагч Дамбын Батсүх Гавьяат тээвэрчин Юндэнгийн Идэрчулуун Гавьяат жүжигчин Цэндийн Цэнд-Аюуш Гавьяат жүжигчин, уртын дууч Сосорбурамын Цогтсайхан Гавьяат малын эмч Шархүүгийн Цэрэндорж Ерөөлч магтаалч Бархасын Эрдэнэбаатар Гавьяат жүжигчин, дуучин Цэрэнгийн Чулуунцэцэг Гавьяат жүжигчин, дуучин,Адилбишийн Дүнжмаа Монголын улсын хамгийн олон ромбо, энгэрийн тэмдэг цуглуулсан,Найдангийн Батсүх Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн Найдансүрэнгийн Дариймаа Үндэсний сурын ууган мастер, Улсын мэргэн Шагдарын Жамбасамбуу Төр нийгмийн нэрт зүтгэлтнүүд Их бичгийн түшмэл, Зохиолч, яруу найрагч, Дипломатч, Улсын Хэвлэлийн Төв Газрын дарга, Өөлд овогт Будын Чимид Соёл Дундговь аймаг дуу хуурын өлгий нутаг гэгддэг. Эдийн засаг Дундговь аймаг нь оны эцсийн байдлаар өрхийн 47. н хүн амтай. Аймгийн суурин хүн ам нь насны бүтцийн хувьд ерөнхийдөө залуу хэвээр байгаа ба 0- 14 насны хүүхэд 30. 3 хувь, 15-64 насны хүн ам 64. 4 хувь, 65, түүнээс дээш насны хүн ам 5. 3 хувь эзэлж байна. Хөдөлмөрийн насны хүнд ногдох тэжээлгэгч хүн амын тоо 55. 2 байна. Хүн ам зүйн ачаалал онд оноос 2. 9 пунктээр буурсан байна. Хүн ам зүйн цонх үеийг ашиглан урт хугацааны бодлого, хөтөлбөрийг боловсруулах, хэрэгжүүлэх, ялангуяа ажлын байрыг нэмэгдүүлэх чиглэлд анхаарснаар улс орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд хүн ам зүйн хүчин зүйл эергээр нөлөөлөх юм. Малын тоо 3,,1. ДНБ-ний өсөлт 16,. Ажилгүйдлийн түвшин 4,9. Хэрэглээний үнийн индекс ,4 хувьтай байна. Дэд бүтэц Дундговь аймаг нь эрчим хүчний нэгдсэн сүлжээнд холбогдсон. Цахилгаан хангамж бүрэн шийдэгдсэн. Холбоо харилцаа мен сайн хөгжсөн. Хоёр сумаас бусад нь шилэн кабельд холбогдоход бэлэн болсон. Даланзадгад болон Улаанбаатар хотуудтай хатуу хучилттай авто замаар шууд холбогдсон. Энэ замын дагуу Дэлгэрцогт, Сайнцагаан, Луус, Хулд сумд байрлах ба Дэрэн, Дэлгэрхангай сумдын төв цаашид холбогдоход хамгийн ойр юм. Одоо Мандалговь - Чойр чиглэлийн авто замыг барих нь эдийн засгийн чухал ач холбогдолтой. Говь-Угтаал, Цагаандэлгэр, Баянжаргалан, Гурвансайхан сумд аймгийн төв болон Улаанбаатартай холбогдоно. Эрдэнэдалай сумын Цагаан-Овоогоос Луус хүртэл зам тавих ирээдүй бий. Ингэснээр хамгийн захын гурван сум Сайхан-Овоо, Өлзийт, Өндөршилээс бусад нь замтай болох бодит боломж ойрхон байна. Аж үйлдвэр Дундговьд барилгын материалын, хүнсний үйлдвэрүүд байдаг. Чулуун нүүрс (Хүйтэнхонгор, Тэвш, Элгэн говь, Өвдөгхудаг, Сүүл-Өндөр), төмрийн хүдэр (Эрээн), гөлтгөнө (Таргат), Шохойн чулуу (Цахиурт), Шатдаг занар (Өвдөгхоолойн хошуу, Баянжаргалант), хайлуур жонш, барилгын материал зэрэг ашигт малтмал бий. Засаг захиргаа болон төрийн бодлого Аймгийн Дарга, Засаг дарга нар ондоо Зоогийн Хар овооны энгэрт 40-өөд гэртэй нүүж ирсэн. Аймгийн дарга нь аймгийн Бага Хурлын Дарга, амйгийн Хөдөлмөрчдын Бага Хурлын Дарга, амгийн Хөдөлмөрчдын Бага хурлын Тэрггүүлэгчдийн дарга, аймгийн Хөдөлмөрчдийн Хурлын Депутатуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны Дарга, оноос аймгийн Ардын Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга, оноос хойш аймгийн Засаг дарга гэж нэрлэж иржээ. Аймаг байгуулагдсанаас хойш өдгөө хүртэл дараах хүмүүс аймгийн засаг даргаар алба хашиж ирлээ. Чимидийн Мижид: оны 1-р сарын 9 нд томилогдож, оны 2-р сарын 9 нд өөр ажилд томилогдсон Ч. Мижид Түшээт вангийн хошуу, одоогийн Эрдэнэдалай сумын нутагт малчны гэр бүлд онд төржээ.
Дооровын Дашзэгвэ: оны 2-р сарын 9 нөөс оны 7-р сард Түшээт вангийн хошуу, одоогийн Луус сумын нутагт Үйзэн суварга гэдэг газар малчны гэр бүлд онд мэндэлжээ. Маналжавын Дамдинсүрэн: оны 7-р сараас, оны 11-р сард онд одоогийн Булган аймгийн Бүрэгхангай сумын нутаг төржээ Долгорын Чогсом: оны 11-р сараас оны 7-р сар хүртэл Хэнтий аймгийн Биндэр сумын сумын уугуул иргэн. Цэндийн Адьяа: оны 7-р сараас оны 5-р сард тус аймгийн даргаар ажилласан. онд Өмнөговь аймгийн Ханхонгор сумын нутаг Таван хөөвөр гэдэг газар малчны гэр бүлд төрсөн. Занданбалын Жигжид: оны 5-р сараас оны 5-р сард ажилласан энэ хүн онд Өмнөговь амйгийн Манлай сумын нутагт малчны гэр бүлд төржээ. Тойвгоогийн Наранхүү: оны 5-р сараас оны 5-р сарын хооронд ажилласан. онд Өмнөговь аймгийн Номгон сумын нутагт малчны гэр бүлд төржээ. Ваанжилын Жигмэд: оны 5-р сараас оны 10-р сард ажилласан. Өмнөговь аймгийн Мандал-Овоо суманд онд малчны гэр бүлд төрсөн. Дэндэвийн Ойдов: оны 11-р сараас оны 5-р сард ажилласан. Сэцэн ваны хошуу, Цагаандэлгэр сумын нутагт Хүрээтийн гурван шовх гэдэг газар малчны гэр бүлд онд төрсөн. Готовын Чингэл: оны 5-р сараас оны 7-р сарын ажилласан. Увс аймгийн Туруун суманд малчны гэр бүлд онд төржээ. Дамдины Гомбожав: оны 7-р сараас 12-р сард ажилласан. Ховд аймгийн Мөнххайрхан сумын нутагт Боорж гэдэг газар онд малчны гэр бүлд төржээ. Балжинхүүгийн Дамдинсүрэн: Тус аймгийн 12 дахь даргаар хамгийн олон жил буюу оны 12-р сараас оны 4-р сард ажилласан. Завхан аймгийн Завханмандал суманд малчны гэр бүлд онд төржээ. Зундуйн Жанжаадорж: оны 4-р сараас оны 9-р сард ажилласан. онд Өмнөговь аймгийн Манлай сумын нутагт малчны гэр бүлд төрсөн. Норпилийн Чагнаа: -онд ажилласан. Дундговь аймгийн Сайхан-Овоо сумын нутагт малчны гэр бүлд онд төрсөн. Жамбын Хүүхэнбаатар: оны 11-р сараас оны 10-р сард ажилласан. Мандалговь хотод онд ажилчны гэр бүлд төрсөн. Жанчивдоржийн Адьяа: оны 10-р сараас оны 10-р сад ажилласан. Дундговь аймгийн Өндөршил суманд онд төрсөн. Шоотонгийн Төрбат: оны 10-р сараас онд ажилласан. Дундговь аймгийн Луус суманд онд төрсөн. Дамбабазарын Чандмань: -онд ажилласан. Сумъяагийн Сүхбаатар: -онд ажилласан. Сандагийн Од-Эрдэнэ: -онд ажилласан. Оргын Бат-Эрдэнэ: - онд ажилласан. Цагаанхүүгийн Мөнхбат: оны 12 сарын 1-ээс аймгийн Засаг даргаар ажиллаж байна. Сумд Адаацаг сум Баянжаргалан сум Говь-Угтаал сум Гурвансайхан сум Дэлгэрхангай сум Дэлгэрцогт сум Дэрэн сум Луус сум Өлзийт сум Өндөршил сум Сайхан-Овоо сум Сайнцагаан сум Хулд сум Цагаандэлгэр сум Эрдэнэдалай сум Сүлд, бэлгэдэл Сүлд дуу Цахим холбоос Дундговь аймгийн албан ёсны цахим хуудас Эшлэл Монголын аймаг.
Завхан (монгол бичгээр - жабхан) нь Монгол улсын аймаг юм. онд байгуулагдсан таван аймгийн нэг юм. оны 2 дугаар сарын 18-ны өдрийн Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн тогтоолоор Хантайшир уулын аймгийг татан буулгаж Завхан аймгийг байгуулах шийдвэр гарсан байжээ. Монгол Улсын баруун хэсэгт баруун талаараа Ховд, Увс, хойд талаараа ОХУ-ын Тува улс, зүүн талаараа Хөвсгөл, Архангай, урд талаараа Баянхонгор, Говь-Алтай аймгуудтай хиллэдэг. Газар зүй Монгол улсын баруун хойд хэсэгт дорнод уртрагийн 16'-аас 12', хойд өргөргийн 33'-аас 23' хооронд оршдог. Хойноос урд хүртэл км, баруунаас зүүн хүртэл км зайтай, уудам дэлгэр 82. 5 мянган км² нутаг дэвсгэртэй. Завхан аймаг эх орныхоо баруун хойд хэсэгт буюу Хангайн нурууны өндөрлөгийн баруун хэсэг, Их нууруудын хотгорын зүүн, Монгол Алтайн нурууны салбар уулсын хойд хэсэгт оршдог. Завхан аймгийн нутаг дэвсгэр нь Монгол орны дундаж өндрөөс метр орчим илүү өндөрлөг газар байрлана. Аймгийн нутаг зүүнээс баруун тийш намсаж тогтжээ. Хангайн нурууны ноён оргил метр өндөр Отгонтэнгэр уул, хамгийн нам цэг Дөргөн нуурын хөвөөнд хилийн цэг метр далайн түвшнээс дээш метрт оршдог нь Төв Азийн уулархаг сэрүүн бүсэд хамарч, хур, чийг багатай хангай, хээр, говь хосолсон нутаг юм. Аймгийн нутагт Их нууруудын чиглэлийн Монгол элс, дунд хэсгээр Бор хярын элс, өргөргийн дагуу баруунаас нийт нутгийн 50 орчим хувьд түрж орсон байх ба хойд хилийн дагуух Тэсийн голд тармацаг элстэй байдаг. Аймгийн төв Улиастай нь Улаанбаатараас км алс оршдог байна. Ан амьтан, ургамал Сав газрын онцлогт дасан зохицсон хуурайсаг ургамлууд зонхилсон нийт зүйл ургамлаас нь эмийн найрлагад орох, ахуй, хүнс, гоёл чимэглэлийн зэрэг зориулалтаар хэрэглэгддэг байна. Энэхүү сав газарт 18 зүйлийн нэн ховор, ховор ургамал, 15 зүйл унаган ургамал, 3 зүйл үлдэц ургамал тэмдэглэгджээ. Одоогийн байдлаар сав газрын нийт нутаг дэвсгэрийн дийлэнх буюу -г бэлчээр эзэлж байгаа бөгөөд цөлийн хээрийн бэлчээрийн хэв шинж тэр дундаа зонхилж байна. Сав газрын бэлчээрийн дийлэнхийг буюу -г зөвхөн зун-намрын улиралд ашигладаг. Хяргас нуур-Завхан голын сав газрын сээр нуруутан амьтдын судалгаанаас үзвэл Монгол оронд тэмдэглэгдсэн хөхтний , шувуудын , загасны , мөлхөгчдийн , хоёр нутагтны байршин амьдардаг байна. Тус сав газарт тэмдэглэгдсэн мөлхөгчид, хоёр нутагтны зүйлийн бүрдэл нь харьцангуй ядмаг, нуур элбэгтэй, шувуудын хувьд чухал газрууд олонтой учраас Монгол оронд тэмдэглэгдсэн шувуудын ихэнх хувь нь байршдаг байна. Нэн ховор болон ховор шувуудын ихэнх нь усны шувууд бөгөөд тэдгээрийн гол идэш тэжээл болсон загасны зүйлүүдийн нь ховордолттой зэрэгт хамрагддаг онцлогтой. Монгол орны бусад хэсгүүдэд тархац, нөөцийн хувьд хязгаарлагдмал амьтад энэ бүс нутагт байршин амьдардаг нь энэ сав газрын бас нэг онцлог бөгөөд олон улсын хэмжээнд “ховордож болзошгүй” ангилалд ордог замба жирх, бордуу шишүүхэй, говийн алагдаага, “эмзэг” ангилалд ордог тавруу атигдаахай, өөхлөг тажигдаахай зэрэг зүйлүүд амьдардаг байна. Нэн ховор хөхтний зүйлүүдээс Хомын талаар тахь, Завхан аймгийн Отгон, Алдархаан, Шилүүстэй сумдын нутаг, Говь-Алтай аймгийн Бурхан буудайн БНГ, Отгонтэнгэрийн ДЦГ-аар цоохор ирвэс, Завхан аймгийн Нөмрөг сумын Баянзүрх, Нөмрөг ууланд баданга хүдэр нутагладаг гэсэн мэдээлэл байна. Нутгийн уулархаг хэсэгт уулын тайгын хөрс, баруун хэсэгт элс, Өмнөд хэсгээр нь хээрийн хүрэн хөрс тархжээ. Нутгийн хойд ба зүүн хэсэгт ой тайга, өмнөд хэсгээр нь хээрийн ургамал тархжээ. Завхан аймгийн нутагт ойн баавгай', гахай, говийн хар сүүлт гэхчилэн олон байгалийн бүсийн амьтан амьдардаг. Нэн ховор ургамал элбэгтэй үүнд вансэмбэрүү.
Төрөл бүрийн жимс жимсгэнэ нэрс, аньс намартаа болц нь сайхан гүйцэж амттай болдог. Аж үйлдвэр Газар тариалан бага хөгжсөн. Завхан аймагт барилгын хүнсний машин засварын үйлдвэрийн газрууд бий. Монгол Улсын Их Сургуулийн салбар Эдийн засгийн дээд сурууль ажилладаг. Завхан аймаг ОХУ-руу гарах автозамын хилийн боомт Арцсуурь Тэс сумын нутагт бий. Хөдөө аж ахуй Мал аж ахуй болон газар тариалан эрхлэхэд илүү тохиромжтой, үржил хөрс бэлчээр сайтай голуудын хөндий тал хээр нутагт хүн ам нэлээд шигүү суудаг. Тосонцэнгэл сум нь хотожсон суурин юм. Баянзүрх, Зарт, Цэцүүх, Отгонтэнгэр, Улаан хаалга, Борбургас, Даян зэрэг амралт сувилалын газруудтай. Таван хошуу малтай бөгөөд хониороо улсад дээгүүр байранд ордог. Тулман хөхт ямаа, Булнайн сарлаг, Тэсийн голын адуу, Сартуулын ууцан сүүлт хонь, ноолуурын хар ямаа, Талын улаан үхэр зэрэг нутгийн үүлдрийн шилмэл мал зонхилон өсдөг. Тэс, Идэр, Богдын голын хөндийд төмс, хүнсний ногоо чацаргана тариалдаг. Завхан аймаг оны байдлаар нийт 3,,малтай байна. Үүнээс адуу-. , тэмээ-8. , үхэр-,, хонь-1,,, ямаа- 1,,байсан. Сумд Алдартай хүмүүс Спортын алдартан Намжилын Баярсайхан, оны олимпын хүрэл медальт Цэдэндамбын Цэрэнпунцаг, үндэсний бөхийн улсын гарьд Махгалын Баяржавхлан, үндэсний бөхийн улсын гарьд Ширбазарын Жаргалсайхан үндэсний бөхийн улсын гарьд Батнасангийн Гончигдамба үндэсний бөхийн улсын гарьд Монхорын Дармаабазар үндэсний бөхийн улсын харцага Шүхэртийн Уламбаяр үндэсний бөхийн улсын харцага Дамдинпүрэвийн Бат-Эрдэнэ үндэсний бөхийн улсын харцага Төрмөнхийн Бэгзсүрэн үндэсний бөхийн улсын харцага Цэрэннадмидын Сумъяабэйс үндэсний бөхийн улсын начин Урлагийн алдартан Бэгзийн Явуухулан, Яруу найрагч, БНМАУ-ын Төрийн шагналт, Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Ламжавын Ванган, жүжгийн зохиолч, найруулагч, БНМАУ-ын Төрийн шагналт, Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн Чүлтэмийн Алтан-Өлзий, тайз, дэлгэцийн жүжигчин, Монгол Улсын Гавьяат Жүжигчин Улс төр, нийгмийн зүтгэлтэн Жалханз хутагт С. Дамдинбазар Ардын Засгийн анхны ерөнхий сайд Дилов хутагт Б. Жамсранжав Монголын улс төрийн зүтгэлтэн, хутагт Батын Дорж, Монголын улс төр, цэргийн зүтгэлтэн, элчин сайд, БНМАУ-ын Улсын баатар, Монгол улсын анхны Армийн Генерал Пунсалмаагийн Очирбат, Монголын улс төрийн зүтгэлтэн, Монгол Улсын анхны ерөнхийлөгч Нацагийн Багабанди, Монголын улс төрийн зүтгэлтэн, Монгол Улсын хоёр дахь ерөнхийлөгч Дэмчигжавын Моломжамц Монголбанкны ерөнхийлөгч , сангийн сайд Шагдарын Отгонбилэг, Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар , Эрдэнэт үйлдвэрийн захирал Рэгзээгийн Амарсайхан, Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, АСЗХ-ын дэд ерөнхийлөгч, ШУА-ын дэд ерөнхийлөгч, УБ хотын БЗД-ийн засаг дарга. Асарваанийн Шоовдор, Монгол Улсын Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан, Сэлэнгэ аймгийн ИТХ төлөөлөгч, Хөтөлийн Цемент Шохойн үйлдвэрийн гүйцэтгэх захирал. Дуламсүрэнгийн Оюунхорол - Монгол улсын их хурлын гишүүн /-/, Байгаль орчин аялал жуулчлалын сайд /-/ Цахим холбоос Завхан аймгийн албан ёсны цахим хуудас Эшлэл Монголын аймаг ! ! ! онд байгуулагдсан.
Өмнөговь (монгол бичгээр - эмүнэгоби) - Монгол Улсын аймаг. онд байгуулагдсан. Монголын хамгийн том газар нутагтай аймаг бөгөөд далайн түвшинээс дээш метр өндөрт оршдог. Аймгийн төв Даланзадгад хот Улаанбаатараас. км зайтай. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээ. 4 мянган ам км. оны байдлаар хүн амын тоо , малын тоо толгой. Тэмээний тоогоор улсад тэргүүлдэг бөгөөд Тэмээтэй. Өмнөговь аймаг онд байгуулагджээ. Алдарт Говь гурван сайхан уул. , Борзон. , Галба. , Зээмэг. , Заг. , Сүүж. гэх мэт олон зуун км үргэлжлэх өргөн их говиудтай. Монгол лсын хамгийн дулаан бүсүүдийн нэг бөгөөд хамгийн их салхилдаг нутаг юм. Өмнөговь аймаг нүүрс, зэс, алтны том ордуудтай. гаруй төрлийн говийн ургамал ургадаг. Социализмын үед 60 гаруй сүм хийдтэй байв. Монгол орны өмнөд хил хязгаар болох бүс нутаг учрааc 40-60 морьтой гаруй өртөөтэй байжээ. он хүртэл 8-10 мянган тэмээгээр жин тээж хойд хилийн Цагаан эрэг-ийн бааз хүртэл км замыг олон хоног сар явж улсын бэлтгэлийн ноос, түүхий эд, малын тэжээл, өргөн хэрэгцээний бараа бүтээгдэхүүн тэмээн жингээр зөөдөг байсан. онд Өмнөговийн авто бааз байгуулагдаж тэмээн жинг халсан юм. онд анх Улаанбаатараас Даланзадгадад анхны нисэх онгоц бууж, оноос хойш байнгын нислэг үйлдэх болжээ. Социализмын бүтээн байгуулалтаар тус аймаг шалгарч онд Алтан гадас одонгоор шагнагдсан. Өмнөговь аймгийн 9 гайхамшигаар Говь гурван сайхан уул, Баянзаг. , Нэмэгт уул. ба Хэрмэн цав. , Галбын говь. , Ноён богд. ба Толь хад, Агуй улаан цав. , Хонгорын элс, Сангийн далай. , Галбын гурван хийд зэрэг газрууд тодорчээ. оны дундуур хуучин дөрвөн аймгийг өөрчлөн байгуулах Засгийн газрын шийдвэр, мөн аймгийн захиргаа (яам) байгуулах дүрмийг батлан гаргажээ. Монгол улсын нутаг дэвсгэр, засаг захиргааны хуваарьт өөрчлөлт оруулах тухай шийдвэр оноос эхлэн шат дараалан гарчээ. Аймаг, хошуудын газар нутгийн хэмжээ асар уудам, газрын дундыг олж төвлөж чадаагүй зэргийг харгалзан онд орон нутгийн засаг захиргааны бүтцийн өөрчлөлт хийсэн билээ. Энэ өөрчлөлтөөр урьд нь 5 аймаг, 72 хошуу, сум байсныг 12 аймаг, сум болгон зохион байгуулагдахад Өмнөговь аймаг шинээр байгуулагдсан байна. Ингэхдээ Богд Хан уул, Цэцэрлэг Мандлын аймгуудаас газар нутаг таслан зохион байгуулсан байна. Газар зүй Өмнөговь аймаг нь ,0 мянган хавтгай дөрвөлжин километр газар нутгийн хэмжээгээрээ Монгол улсдаа хамгийн томд ордог аймаг юм. Аймгийн нутаг нь говь цөлийн мужид багтах бөгөөд дунджаар д. -м өндөрт оршино. Энд Алтайн нурууны үргэлжлэл Гурван сайхан, Сэврэй, Ноён богд, Номгон, Тост, Нэмэгт, Алтана уул, Гилбэнт зэрэг д. м хүртэл өндөр өргөгдсөн уул нурууд болон гаруй км үргэлжилсэн Хонгорын элс, хэдэн км өргөн Галба, Борзон, Зээмэг, Заг, Сүүжийн алдарт их говиуд бий. Хадат, Нэмэгт, Зөөлөн, Энгэр бүлээн, Талхит зэрэг олон хүйтэн рашаан, Элгэн, Салхитын халуун рашаан устай. Хөдөө талын хөрс нь зэс, тугалга, чулуун нүүрс, төмрийн хүдэр, гантиг, хайлуур жонш, цасан ба утаат болор зэрэг үнэт эрдэнийн баялаг арвинтай. Үүнд маш их дулаан гаргадаг Тавантолгойн чулуун нүүрс олон миллярд тонн нөөцтэй. Амьтан ургамал Ган халуунд тэсвэртэй, шим тэжээл сайтай, жижиг навчит тачир ургамал голлосон гаруй төрлийн ургамалтай бөгөөд түүний дотор хунчир, алтан үндэс, дэгд, сэржмядаг зэрэг олон төрлийн эмийн ургамал элбэг. Хармаг, гоёо, цулхир зэрэг амтлаг ургамал, хайлс, заг, тоорой, жигд гэх мэт мод ургана.
Хар сүүлт, цагаан зээр, шилүүс, үнэг, хярс, туулай, дорго, суусар элбэг бөгөөд хулан, аргаль, мазаалай, янгир, хавтгай зэрэг ховор амьтад ч бий. Өмнөговь аймгийн есөн гайхамшиг Хонгорын элс- Зүүн шургуул, Баруун шургуул Баянзаг- Цахиуртын хөндий, Төгрөгийн ширээ Говь гурван сайхан уул- Ёлын ам, Дүнгэнээ, Мухар шивэртийн ам Нэмэгт, Хэрмэн цав- Зуун мод, Зулганай, Наран даац Ноён богд, Толь хад- Саран хөндий, Гурван түшмэл Алгуй улаан цав- Сэврэй хайрхан, үлэг гүрвэлийн яс, Тогоонтөмөр хааны ордны буурь Галбын говь- Галбын гурван хийд, Ундайн гол, Ханбогд хайрхан, Мэлхий цохио, Ловон чомбын агуй, Шар цавын үлэг гүрвэлийн мөр Сангийн далай хийд Ноён, Сэврэй хийцийн мөнгөн эдлэл Тээвэр Даланзадгад нисэх буудал (ZMDZ/DLZ) нь 1 шороон зурвастай бөгөөд Улаанбаатар руу байнгын нислэгтэй. Мөн хатуу хучилалтай засмал замаар Цогт-Овоо сумын төв, Дундговь аймгийн төв Мандалговийг дайран өдөрт хоёр удаа автобусаар тээвэр хийж үйлчилдэг. Хүн ам Өмнөговь аймаг оны эцэст урьдчилсан байдлаар хүн амтай болж оны эцсийн хүн амын мэдээнээс 2. 3 хувиар буюу хүнээр өслөө. Нийт хүн амын 50. 2 хувь буюу эрэгтэйчүүд, 49. 8 хувь буюу эмэгтэйчүүд эзлэж байна. Насны бүтцээр ангилвал 32. 8 хувийг 0-14 насны хүүхэд, 52. 8 хувийг 15-59 насны, 14. 4 хувийг 60-с дээш насны хүн ам эзэлж байна. Өрхийн тоо урьдчилсан байдлаар болж өмнөх оноос өрхөөр буюу 4. 1 хувиар өссөн дүнтэй байна. Боловсрол Аймгийн хэмжээгээр -оны хичээлийн жилд ерөнхий боловсролын төрийн 22 сургууль үйл ажиллагаа явуулж байгаа бөгөөд бүлэгт өдрийн ангийн сурагчид хамрагдан суралцаж байна. Тус хичээлийн жилд аймгийн хэмжээнд 20 дотуур байранд хүүхэд амьдарч байна. Нутгийн хуваарь Цахим холбоос Өмнөговь аймгийн албан ёсны цахим хуудас Эшлэл Монголын аймаг.
Сэлэнгэ (монгол бичгээр - selengge, сэлэнггэ) - Газар усан Сэлэнгэ мөрөн - Монгол Орос хоёр орноор урсдаг мөрөн Сэлэнгэ аймаг - Монгол улсын аймаг Буриадын Сэлэнгэ аймаг - Орос улсын Буриад орны аймаг Сэлэнгэ сум (Булган) - Булган аймгийн сум Сэлэнгэ балгас - Буриад орны суурин газар Хүн Сэвжидийн Сэлэнгэ - Монголын жүжигчин Мөн үзэх.
Монгол Улсын аймгуудын жагсаалт: ! Засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт.
Увс (монгол бичгээр ubsu) нь Монгол улсын аймаг юм. онд байгуулагдсан. км² нутагтай. Увс аймаг нь чацарганаараа дэлхийд алдартай. Тус аймаг нь олон ястны өлгий нутаг юм. Хүн ам Увс аймаг хүн амын бүтцийн хувьд 0-14 Насныхан , 15-64 Насныхан , 65 ба түүнээс дээш насныхан -ийг эзэлдэг. Увс аймгийн хүн амын дундаж нас 24. 1 байна. Угсаатны бүрэлдэхүүн Монгол үндэстэн- Дөрвөд- Баяд- Халх- Элжигэн- Сартуул- Мянгад- Өөлд- Захчин- Буриад- Түрэг угсаатан- Хотон- Хасагууд- Шашин шүтлэг -Буддизм -Исламын шашин -Бөө -Христ Түүх онд Ойрад Монголын их хаан Галдан бошигт Хархираа голоос суваг татуулж, Увс нуурын хотгор Гурван тээл, Арсай, Мянган бэл, Хар толгой, Бор үзүүр зэрэг газруудад тариа тариалж эхэлсэн нь суурин амьдралын үндэс тавигдаж улмаар Улаангом сум (хотын) анхны шав тавигдсан гэж үздэг. Ийнхүү газар тариалангийн суурин (Yүнийг гэрчлэх ул үндэс нь Арсайн суурин байж болох юм) нь Увс аймагт анх тавигджээ. онд Чандмань уулын орчимд Дэчинравжаалан хөндийн анхны дацан болох Лүүжин дацан байгуулагдсан нь Улаангомын хүрээний анхны суурь болсон байна. Лүүжин Дацангийн дэргэд Цогчин дуган, олон сүм баригдаж, лам хуврагууд олноор шавилан сууснаар Баянчандмань уулын хошуу байгуулагдаж, хошууны тамгын газар төвлөрснөөр Улаангомын хүрээ нэртэй болсон байна. Улаангомын хүрээ нь сүсэгтэн олны дунд ихээхэн нөлөөтэй болж оны үед гаруй лам хуврагтай болж, Дөрвөдийн Зоригт Далай хааны өргөө байрлаж байсан зэрэг нь хошууны шашин, улс төр, засаг захиргааны төв болж өргөжихөд нөлөөлсөн байна. оны 2 сард Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн тогтоолоор засаг захиргааны хуваарийг шинэчлэн Чандмань уулын аймгийг Увс, Ховд хоёр аймаг болгосноор Улаангом нь Увс аймгийн улс төр, эдийн засаг, соёл боловсролын төв болон өргөжин хөгжих эхлэлээ тавьсан юм. Чандмань уулын аймгийн анхдугаар их хурлын оны 11 сарын 21-ний өдрийн 4-р тогтоолд: "Аймгийн эрх барих газар аймгийн захиргаааг сонгон байгуулж, Дөрвөдийн аймгийн хуучин нэр болох "Дөрвөд далай хан аймаг" нэрийг халж, Чандмань уулын аймаг хэмээн нэрлэж, төвийг Улаангомд суурьшуулахаар тогтжээ. Чандмань уулын аймаг нь 8 хошуу, 41 сум, баг, арванаар бүрдэл болон байгуулагдсан болой" гэжээ. Энэхүү 41 сумын 13 нь одоогийн Ховд аймгийн, бусад 28 нь Увс аймгийн сумд байжээ. онд Чандмань уулын аймгийг 2 аймаг болгоход Увс аймаг 16 сум, баг, өрх, хүн амтай байжээ. онд Увс аймгийн жилийн төсөв. 0 мянга төгрөг байсан бол онд 6,6 сая төгрөг, онд 33,7 сая, онд 78,4 сая төгрөг болж өсчээ. Увс аймгийн төв нь Улаангом сум юм. онд барилгын 3-р ангийг тус суманд байгуулснаар орчин үеийн хийц загвар бүхий олон сайхан барилга байгууламж баригдан Улаангом сум хотших төлөвөө олсон юм. онд Идэш тэжээлийн хүнсний комбинат, онд гурилын үйлдвэр ашиглалтанд орсноор Улаангом төдийгүй Увс аймгийн хүнсний хангамж эрс сайжирсан юм. онд Улаангом сумаас Улаангом хотыг тусгаарлан орон сууц гудамжны 4-р хороо, хотын АДХГЗ байгуулагдсан нь хотыг төлөвлөгөөтэй хөгжүүлэх өргөн бололцоог нээж өгсөн юм. Улаангом суманд одоо Увс аймгийн нийт хүн амын 30 шахам хувь буюу 27. 0 мянга гаруй хүн оршин амьдарч байна. Одоо Улаангом сум нь засаг захиргааны хувьд есөн багтай бөгөөд долоон баг нь Улаангом хотод, хоёр баг нь хөдөө аж ахуй, мал аж ахуй эрхэлж байна. Газар зүй Увс аймаг нь Монголын баруун хэсэгт Хан Хөхий, Хархираа, Түргэний уулс, Увс нуурын хотгорын говь нутгийг эзлэн оршино.
Хамгийн өндөр уул нь м өндөр Хархираа уул юм. Хархираа Түргэний уулс нь залуу атираат уул бөгөөд Хяргас, Увс нуурын хотгороор шинэ төрмөлийн эриний хурдас тархжээ. Чулуун нүүрс (Нүүрст хотгор, Хар Тарвагатай) бий бөгөөд барилгын материалын баялагтай мөн жамц давсны асар их нөөцтэй Шүдэн уул энд бий. Увс аймгийн нутгаар Тэс, Нарийн, Завхан, Ховд зэрэг том голууд урсах бөгөөд Увс, Хяргас, Үүрэг, Ачит гэхчлэн том нуурууд оршино. Хартэрмэсийн, Хавцал Боомын, Бургастайн зэрэг рашаан ус бий. Аймгийн нутгийн ихэнх хэсэгт хээрийн цайвар хүрэн хөрс, уулархаг нутгаар уулын нугын талийн ба хар шороон хөрстэй, нуурын хэсгээр хөндий газраар намгархаг элсэрхэг хөрстэй, уулархаг нутгаараа ой хөвч, тагийн ургамалтай, нууруудын хотгороор говийн ургамал ургана. Мөн ой хөвчийн буга зэрэг амьтнаас эхлээд говийн хар сүүлт гэхчилэн ан амьтан элбэгтэй. Увс аймгийн 7 сум ОХУ-тай хиллэдэг. Түүх соёлын дурсгалт газрууд -Өмнөговь сумын Мунживын Дамбийжаагийн туурь, -Өмнөговь сумын Арлын хоогийн эртний туурь -Өмнөговь сумын Хүрэн үзүүрийн хадны зураг -Өмнөговь сумын Хөх оройн хадны зураг -Өмнөговь сумын Мунживын хадны зураг -Өмнөговь сумын Бор хагийн хос хяргисүүр -Өмнөговь сумын Ацаан бэлийн хадны зураг, хүн чулуу -Өмнөговь сумын Шар булгийн хадны зураг, хөшөө чулуунууд -Өмнөговь сумын Ховд голын хавцалын хадны зураг, хөшөө чулуунууд Сагил сум, Ганц харгайтын бичигт хадны зураг Зүүнхангай сум, Зураагийн улаан хадны зураг Сагил сум, Зүүн турагийн тэрэм хадны зураг Сагил сум, Их сарын хадны зураг Сагил сум, Можоогийн хадны зураг Давст сум, Мөнгөт Цахирын хадны зураг Наранбулаг сум, Наранбулагийн хадны зураг Сагил сум, Үнхэлцэгийн хадны зураг Давст сум, Тэхтийн давааны хадны зураг Сагил сум, Хад үзүүрийн хадны зураг Баруутуруун сум, Хар Цагаан усны хадны зураг Сагил сум, Цагаан өтөгийн хадны зураг Өмнөговь сум, Шар булгийн онцын хадны зураг Сагил сум, Шовгор хадны зураг Давст сум, Бор Нурганы/Хүүхдийн овооны/ хүн чулуу Наранбулаг сум, Жаажаагийн хөтөлийн хүн чулуу Хяргас сум, Нийчийн амны хүн чулуу Хяргас сум, Овгор Хяргасын хүн чулуу Тариалан сум, Халхайтын дэнжийн хүн чулуу Малчин сум, Хөтөл нуурын Улаан толгойн хүн чулуу Малчин сум, Баянмандал уулын хүн чулуу Улаангом хот, Чандмань уулын булш Бөхмөрөн сум, Ачит нуурын түрэг бичээс Хяргас сум, Да лам Цэрэнчимэдийн гэрэлт хөшөө Аймгийн музей, Долоодойн түрэг бичээс Аймгийн музей, Долоодойн хөшөөний уйгар бичээс Сагил сум, Төмөр цоргын түрэг бичээс Улаангом сум, Харлаг бэйсийн сүм Түргэн сум Дэлгэр мөрний дэнжийн хүн чулуунууд Сумд Баруунтуруун сум Бөхмөрөн сум Давст сум Завхан сум Зүүнговь сум Зүүнхангай сум Малчин сум Наранбулаг сум Өлгий сум Өмнөговь сум Өндөрхангай сум Сагил сум Тариалан сум Тэс сум Түргэн сум Улаангом сум Ховд сум Хяргас сум Цагаанхайрхан сум Аж үйлдвэр Увс аймаг нутгийн зүүн хэсэгт газар тариалан хөгжүүлсэн, аймгийн төв Улаангомд барилгын, хүнсний үйлдвэрүүдтэй. Увс аймагт ОХУ руу гарах хилийн боомт Давст сумын нутагт Боршоо, Тэс сумын нутагт Тэс боомт бий. Цахим холбоос Увс аймгийн албан ёсны цахим хуудас Эх сурвалж Монголын аймаг.
Ховд () нь Монгол улсын аймаг юм. Аймгийн төв нь Ховд хот. Ховд хот нь Улаанбаатараас 1,км, харин МУ-ын зүүн хязгаар болох Дорнод аймгаас -аад км-н зайд оршдог. Түүх Ховоо ховил хотгор хөндийг Ховд гэнэ. онд Манж нар Зүүнгарын хаант улсыг эзэлж авсны дараа Зүүнгарын уламжлалт засаг захиргааны хэлбэрийг эвдэн Манж чин улсын Ховдын хязгаар хэмээх засаг захиргааны зохион байгуулалтыг бий болгожээ. Ховд хязгаар гэдэгт Дөрвөдийн нэг чуулган хоёр аймаг, 16 хошуу, Торгуудын чуулган гурван хошуу, Алтайн Урианхайн 7 хошуу, Захчины хоёр хошуу, Өөлд, Мянгадын нэг нэг хошуу тус тус багтаж байв. Богд хаант улсын үед Ховдын хязгаар нь Монгол Улсын зургаан аймгийн хоёр нь болжээ. Дөрвөдийн Зүүн гарын Бат-Ерөөлт төгс хүлэг Далайхан аймаг 12 хошуутай хөвөөт цагаан өнгөт тугтай, Баруун гарын Зоригт хан аймаг нь 15 хошуу, хөвөөт шар тугтай байжээ. оны хувьсгалын дараа баруун хязгаарын ар түмний анхдугаар хурал “Дөрвөд” хэмээх яс угсаагаар ялгаатай хуучин нэрийг халж, Чандмань уулын аймаг хэмээн нэрлэхээр шийдвэрлэжээ. Эл аймагт Цамбагарав уулын, Төгс буянтхан уулын, Баян Чандмань уулын, Ханбаатар хайрхан уулын 8 хошуу, 41 сум, баг хамрагдаж байв. БНМАУ-ын Засгийн газраас оны 02 дугаар сард Хошуудыг өөрчилж эдийн засгийн талаар аймагчлах хууль гаргажээ. Нутаг дэвсгэрийг шинэчлэн ангилах тухай хуулийг баримтлан Чандмань уулын аймгийг Ховд, Увс хоёр аймаг болгон байгуулжээ. БНМАУ-ын Бага хурлын Тэргүүлэгчдийн оны 02 дугаар сарын 07-ны өдрийн 05 дугаар хурлын тогтоолоор Жаргалант төвтэй Ховд аймгийг Алтай, Алтантээл, Манхан, Үенч, Булган, Цагаанбулан(Мянгад), Буянт, Эрдэнэбүрэн, Дарви, Чандмань, Хайрхан, Цэцэг, Мөнххайрхан гэсэн 13 сумтай байгуулжээ. Засаг захиргааны нэгж Ховд аймагт Захчин 5 сум , Халх 3 сум, Урианхай 2 сум, 1 өөлд, 1 торгууд, 1 мянгад, 1 дөрвөд сум бий. Хүн ам Эдгээр ястан, үндэстнүүд нь бүгд өөрсдийн уламжлалт суурин газар, түүний хэв маяг, уламжлалт хувцас зэрэг соёлын ялгаанууд, мөн уран зохиолын, урлагийн, дуу хөгжмийн уламжлалуудтай юм. Ховд аймгийн олон ястан иргэд өөр өөрийн онцлог аман аялага бүхий Монгол хэл-ээр харилцах ба Жаргалант сум, Ховд сум, Буянт сум, Булган сум зэрэг зарим сумдад олноор суурьшсан казакууд Монгол хэл ба Казах хэл-ээр харилцдаг. Ховд аймгийн хүн амын өсөлт нь онд зогсжээ. Үүний дараа аймгаас гарах хөдөлгөөн нь байгалийн өсөлтийг болиулж аймгийн хүн амыг 87,- 92,байлгахад хүрчээ. Газар зүй Ховд аймаг нь Алтайн нуруу Монгол Алтайн их уулст оршино, Энд Мөнххайрхан,Хөхсэрх,Баатар хайрхан,Мянган Угалзат зэрэг том уулууд бий бөгөөд аймгийн нутгийн 20 орчим хувийг говь тал эзэлнэ. Уулархаг нутгаар кембрийн өмнөх үе ийн суурь чулуулаг, нутгийн өмнө захаар дөрөвдөгчийн хурдас тархжээ. Нүүрс (Хөндлөн), гянта гануур (Бодонч), болор (Оошигийн ус, Цагаантолгой) бий бөгөөд барилгын материалын баялаг бий. Ховд аймгийн нутгаар Ховд гол , Буянт гол, Булган гол, Чонохарайх гол, Цэнхэр гол зэрэг том голууд урсах бөгөөд Хар-Ус нуур, Хар нуур, Дөргөн нуур, Цэцэг нуур зэрэг том, жижиг нуурууд оршдог. Нэвтийн рашаан, Булганы рашаан, Индэртийн рашаан зэрэг рашаан ус олон бий. Амьтан ургамал Өндөр уулаар хад асга, тагийн бүсийн хөрс, нутгийн хойд хэсгээр хээрийн цайвар хүрэн хөрс, өмнөд хэсгээр нь Говийн саарал хөрс тархжээ. Уулархаг нутгаар тагийн бүсийн ба уулын хээрийн ургамал, өмнөд хэсгээр нь говийн ургамал ургана. Дэлхийд ховордсон хулан, хавтгай, бөхөн ,азийн шар минж зэрэг олон ан амьтан амьдарна. Ийм учраас Булган гол, Хөхсэрхийн нурууг дархлан хамгаалжээ.
Ховд аймаг ямаа олонтой. Аймгийн олон суманд хүнсний ногоо тухайлбал амтат гуа, тарвас тариалдаг. Булган суманд Монголдоо ховор жимс тариалдаг. Ховд аймагт Хятад улс руу гарах хилийн боомт Ярант, Байтаг хоёр Булган суманд байдаг юм. Уур амьсгал Ховд нь маш эрс тэс уур амьсгалтай. Зун +40<small>O</small>C хүрч байхад өвөл -35<small>O</small>C хүрдэг. Уур амьсгал нь хуурай. Эдийн засаг Ховд аймаг нь Монголд тарвасаараа алдаршсан. Ховдод Дөргөний усан цахилгаан станцыг барьж дууссан. Тээвэр Ховд нисэх буудал (HVD/ZMKD) нь 2 зурвастай ба үүний нэг нь засмал. Улаанбаатар, Мөрөн, Булган хотууд руу нислэгтэй. Алдартай хүмүүс Цахиагийн Элбэгдорж - Монгол Улсын 4 дэх Ерөнхийлөгч, Зэрэг сум Дамдины Дэмбэрэл - Монгол Улсын Их Хурлын дарга, Манхан сум Чимэдийн Сайханбилэг - Монгол Улсын 28 дахь Ерөнхий сайд, Алтай сум Баярхүүгийн Бат-Өлзий - Монгол Улсын Заан, Зэрэг сум И. Норовжав - Монгол Улсын Гавьяат Холбоочин, Холбооны Сайд Асан,Харилцаа Холбооны Зохицуулах Зөвлөлийн Гишүүн Буянт сум Начингийн Баасанжав - Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар, Ардын Эмч, зүрхний мэс засалч, Цэцэг сум Жалелийн Хайрулла - Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар, Ардын Эмч, тархины мэс засалч, Булган сум Чулууны Далай - түүхийн шу-ны доктор, академич, Зэрэг сум Түвдийн Дорж-Академич, доктор, профессор,Булган сум М. Буяндэлгэр-доктор, профессор, Булган сум М. Өлзийтогтох. Эрдэмтэн, доктор, Мөнххайрхан сум С. Жанцан, Доктор, Чандмань сум Ш. Жигжидсүрэн, Чандмань сум Г. Ширнэн, Эрдэмтэн, Эдийн засагч, Мянгад сум Бөхчулууны Бат-Эрдэнэ, Доктор, Цагдаагийн дэд комиссар, Алтай сум (Ховд) Түвдийн Дорж Монгол улсын шинжилэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Монгол, Орос 2 улсын академич, доктор, Монгол улсын анхны эмират профессор, Булган сум Үснэхийн Сүхбаатар Монгол улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, тоо физикийн ухааны доктор, профессор, Буянт сум Улс төр, нийгмийн зүтгэлтэн И. Норовжав - Монгол Улсын Гавьяат Холбоочин, Холбооны Сайд Асан,Харилцаа Холбооны Зохицуулах Зөвлөлийн Гишүүн Галсандагвын Нямдаваа - МҮАН-МСДН-ийн ардчилсан эвслийн гишүүн. -Засгийн газрын харьяа Авто тээврийн газрын дарга, -Дэд бүтэцийн хөгжлийн сайд, -МИАТ ХХК-н гүйцэтгэх захирал, -ИНЕГ-н дарга, Чандмань сум Банзаржавын Баасанжав - МАХН-ын нарийн бичгийн дарга, Мянгад сум Цэргийн зүтгэлтнүүд Цэндийн Олзвой, Монгол улсын баатар, Манхан сум Пунцагийн Чогдон, Монгол улсын баатар, Дарви сум Баянбалын Тэгшээ, - Монгол улсын баатар, Чандмань сум Б. Бадам, Монгол улсын баатар, Булган сум Э. Шилэг, Монгол улсын баатар, Булган сум Хошууч генерал Л. Баябазар Хошууч генерал Ц. Галсан Манхан сум ЗХЖШ-ын нэгдүгээр орлогч дарга, Улаанбаатар гарнизоны захирагч асан -онд парад командласан Дэслэгч генерал Агваанжанцаны Жамсранжав, Мянгад сум Базарын Очир, партизан, Дарви сум Ж. Бямбадорж, Чандмань сум Б. Ширчинхүү, Чандмань сум Б. Гавал, Чандмань сум Ц. Гомбо, Чандмань сум Д. Лувсандамба, Хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн, Чандмань сум Ю. Жаргал, Хошууч генерал, Чандмань сум А. Дагва, Хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн, Цэцэг сум Урлагийн алдартнууд П. Чилхаажав - Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн, бүжиг дэглээч, Дуут сум Д. Сундуй, Гавъяат жүжигчин, Чандмань сум Н. Сэнгэдорж, Гавъяат жүжигчин, Чандмань сум Д. Лувсандаш, Гавъяат жүжигчин, Чандмань сум Б. Энхтайван, Соёлын тэргүүний ажилтан Мөст сум Дуучид Пүрэвжавын Ганбат, дуурийн дуучин, МУГЖ, Чандмань сум Баартуугийн Зангад‎, дуурийн дуучин, Ардын Жүжигчин, Хөдөлмөрийн баатар, Буянт сум М. Яасай‎, Ардын Жүжигчин, Жаргалант сум Аюушийн Загдсүрэн‎, дуурийн дуучин, Монгол Улсын Ардын Жүжигчин, Эрдэнэбүрэн сум Д. Машлай - СГЗ, тэргүүний геологич, дуучин, "Оюутан ахуй цаг", "Зулзган хус" гэх мэт олон дууг дуулжээ. Эрдэнэбүрэн сум Л.
Оюунчимэг, СТА, "Баянмонгол" чуулгын дуучин, Эрдэнэбүрэн сум Б. Сийлэгмаа - Гавъяат жүжигчин, Дуут сум Лувсандамбын Цэрэнпил, ЦДБЧ-н дуучин, Гавъяат жүжигчин, Тэрбиш, Лхам, Төмөр нарын дараа "Амрагийн дуу"-г (Цэнхэр дурдан алчуур) олон арван жил дуулжээ. Мөн "Чамайг үдье", "Цэргийн вальс" зэрэг олон алдартай дууг дуулжээ. Охин Чадраабалын Туул онд, охин ЦДБЧ-н дуучин Ч. Баярмаа нь онд МУГЖ болжээ. Чандмань сум Чадраабалын Туул, МУГЖ, Чандмань сум Чадраабалын Баярмаа, МУГЖ, Чандмань сум Б. Дугараа, МУГЖ, Булган сум Ц. Цэндсүрэн, МУГЖ, Цэцэг сум Нанжидийн Сэнгэдорж, Хөөмийч, МУГЖ, Чандмань сум Садаагийн Сүндэд, МУАЖ, Буянт сум Баадайгийн Даваажаргал МУСТА Алтай сумын харьят Хөгжимчид Б. Авирмэд, Төрийн соёрхолт туульч, Мөнххайрхан сум П. Наранцогт - Баруун Монголын алдарт цуурч, Дуут сум Д. Цэрэндаваа, СГЗ, хөөмэйч, магтаалч П. Сэнгэдорж, МУГЖ, хөөмийч Хөгжмийн зохиолч Н. Мяасүрэн, Ардын жvжигчин, Дарви сум Жамъянгийн Чулуун, Төрийн шагналт, Ардын жүжигчин, Монголын хөгжмийн театрыг үндэслэгчдийн нэг, Зууны манлай удирдаач, хийлч, хөгжмийн зохиолч, Жаргалант сум Чойсүрэнгийн Жамсранжав, Хөгжмийн нэрт удирдаач, Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Буянт сум Нацагийн Цолмон, Хөгжмийн зохиолч, нэрт удирдаач, Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Зэрэг сум Жүжигчин, найруулагчид Л. Жамсранжав, МУАЖ, Мянгад сум Д. Мэндбаяр, МУАЖ, Манхан сум Б. Балжинням, Төрийн соёрхолт кино найруулагч, Чандмань сум Зундуйн Пүрэв, Гавъяат жүжигчин, Дарви сум Зундуйн Галсанданзан, Гавъяат жүжигчин, Дарви сум Ц. Гомбосүрэн, МУАЖ, найруулагч, Манхан сум Бадрах Сумхүү, МУУГЗ, Буянт сум Доржийн Найдан, Гавъяат жүжигчин, Дарви сум Сандагийн Мэндээ, МУГЖ, Буянт сум Зохиолч, яруу найрагчид Лха. Дарьсүрэн,Зохиолч, Д. Нацагдоржийн нэрэмжит шагналт, Дуут сум Д. Содном, Ард Аюуш киноны зохиолч, Дарви сум Маналжавын Тогмид, МНТ-ны тухай зэрэг олон судалгааны өгүүлэл бичиж мөн онд АНУ, Японы NHK телевизийн хамтран хийсэн "Монголын Их Гүрэн" (Storm from the East) баримтат киноны зохиогч, зөвлөхөөр ажиллажээ, Чандмань сум Спортын алдартнууд Равдангийн Даваадалай, оны Москвагийн олимпын жүдогийн 71 кг-ийн жингийн хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин, самбо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн УАШТ-ний 21 удаагийн аварга, Дарви сум Авирмэдийн Энхээ, чөлөөт бөхийн ДАШТ-ний оны 62 кг жингийн мөнгө, оны хүрэл медальт тамирчин, Зэрэг сум Цэрэнбаатарын Хосбаяр, МУ-н гавъяат дасгалжуулагч, Зэвсэгт Хүчний "Алдар" спорт хорооны дасгалжуулагч, чөлөөтийн дэлхийн аварга Сүхээгийн Цэрэнчимэдийн анхны дасгалжуулагч, Чандмань сум Цэрэнбаатарын Энхбаяр - чөлөөт бөхийн тамирчин, Чандмань сум Цэрэнбаатарын Цогтбаяр, оны чөлөөт бөхийн ДАШТ-ны 57 кг-н хүрэл медальт тамирчин, МУГТ, чөлөөт бөхийн эрэгтэйчүүдийн шигшээ багийн ахлах дасгалжуулагч, Чандмань сум Цогтбазарын Энхжаргал - оны чөлөөт бөхийн ДАШТ-ны хүрэл медальт тамирчин, Эрдэнэбүрэн сум Г. Оюунболд - боксын дасгалжуулагч, Зэрэг сум, Ч. Цэвээнпүрэв, Д. Лхагва, У. Мөнх-Эрдэнэ нарын дасгалжуулагч Ёндондаш, дэлхийг тойрсон "Таван хуруу" багийн гишүүн, олон улсын хэмжээний мастер, Дарви сум Ц. Батцэцэг, оны жүдогийн УАШТ-ний 78 кг-ын жингийн алт, оны самбогийн УАШТ-ний 72 кг-ын жингийн хүрэл медальт, оны жиү-жицүгийн УАШТ-ний 75 кг-ын жингийн алтан медальт тамирчин Б. Эрхэмбаяр. Уулын спортын мастер, Мөнххайрхан сум Ц. Бөхөө. Хөнгөн атлетикийн спортын мастер, Мөнххайрхан сум Чадраабалын Бямбадорж - Улсын заан, Чандмань сум Чогсомын Батзориг - Улсын заан, Чандмань сум Т. Амартүвшин - Улсын харцага, Эрдэнэбүрэн сум Түвшинбаярын Ариунзаяа, оны таеквондогийн ДАШТ-н аварга, Эрдэнэбүрэн сум Түвдэнжамбын Бат-Эрдэнэ - Улсын начин//- Эрдэнэбүрэн сум Бусад Сономцэвээний Цогтгэрэл, Хөдөлмөрийн баатар, Дарва сум Х. Бадамсэд, Ардын багш, Булган сум (Ховд) Р. Лувсан, Хөдөлмөрийн баатар, Булган сум Ж.
Отгонцагаан, Хөдөлмөрийн баатар, Булган сум Р. Батхишиг Монгол улсын хүүхдийн гавьяат эмч, Булган сум Д. Харай, Хөдөлмөрийн баатар, Ховд сум Ж. Батлай, Хөдөлмөрийн баатар, Булган сум Х. Түвшин, Хөдөлмөрийн баатар, Булган сум Р. Хашбаатар, Хөдөлмөрийн баатар, Булган сум Б. Баадай, Хөдөлмөрийн баатар, Булган сум М. Бааст, Хөдөлмөрийн баатар, Булган сум Оомборын Лхагважав, гавъяат барилгачин, Мөст сум Ц. Намжил, гавъяат уурхайчин, Дарви сум Д. Самбуупүрэв, гавъяат эмч, Дарви сум М. Цэрэнханд, гавъяат багш, Дарви сум И. Даваа, гавъяат нэгдэлчин, Дарви сум Д. Баасанжав, Гавъяат эмч, Дуут сум О. Батсүх. Монгол улсын хүний гавъяат эмч, Мөнххайрхан сум Д. Бямбахүү. Монгол Улсын хүний гавьяат эмч, Мөст сум З. Хийров. Хөдөлмөрийн баатар Мөст сум Ч. Баттулга. Монгол Улсын ургацын аварга, Мөст сум Г. Сэсээр. Дипломатч, гадаад харилцааны нэртэй зүтгэлтэн, Мөнххайрхан сум Г. Дашган. Монгол улсын гавъяат багш, дугуйн спортын мастер, Мөнххайрхан сум Ц. Олдох. Улсын аварга малчин, Мөнххайрхан сум М. Баттулга, Улсын Гавьяат малчин, Мөнххайрхан сум Ж. Намсрай, Гавъяат тээвэрчин, Мөнххайрхан сум Д. Лхагва, Гавъяат малчин, Чандмань сум Х. Даваахүү, Гавъяат эмч, Чандмань сум Цэрэндашийн Дамиран, Гавъяат барилгачин, улс төрч, Чандмань сум Г. Нямдаваа - улс төрч, Чандмань сум Маналжавын Тогмид, Зохиолч, Чандмань сум Р. Чадраабал, Хөдөлмөрийн баатар хоньчин, Чандмань сум Д. Лхагва, Гавъяат малчин, Чандмань сум С. Базардарам, Улсын аварга малчин, Чандмань сум Ж. Гончиг, Улсын аварга малчин, Чандмань сум Г. Дамдиндорж, Улсын аварга малчин, Чандмань сум Б. Лхагвацэрэн, Улсын аварга малчин, Чандмань сум С. Цэвээнсүрэн, Хүний гавьяат эмч, Буянт сум Ц. Даваахүү, Хүний гавьяат эмч, Чандмань сум Л. Хашхүү Монгол Улсын Аж үйлдвэрийн гавъяат ажилтан, Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одон Манхан сум (Ховд) Цахим холбоос Ховд аймгийн албан ёсны цахим хуудас Эшлэл Монголын аймаг !.
Эрдэнэт, - Орхон аймгийн төв, Монгол Улсын хоёрдугаар их хот, улсынхаа аж үйлдвэрийн томоохон төв. Улаанбаатар хотоос ойролцоогоор км зайд орших бөгөөд засмал болон төмөр замаар нийслэл хоттой холбогдсон байдаг. Сумд Жаргалант гэх 1 дагуул сумтай Алдартай хүмүүс Спортын алдартнууд Орхан аймаг спортын олон алдартнуудтай Мягмардуламын Нандинцэцэг, Эрдэнэт хот, оны Азийн наадмын 51 кг-н хүрэл медальт Сагсан бөмбөгийн ОУХМ Шаравжамц. Чөлөөт бөхийн улсын аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Батзул. Чөлөөт бөхийн улсын аварга, ОУХМ Болортуяа. Ширээний теннисний спортын мастер Х. Дамдинбаяр, Х. Эрдэнэбаяр. Паралимпийн аварга, дэлхийн аварга, МУ-ын хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин Содномпэлжээ. Дэлхийн шатрын их мастер , өсвөрийн дэлхийн аварга Д. Батсүрэн. МУ-ын начин Б. Эрдэнэхүү. МУ-ын даян мэргэн, төрийн наадмын түрүү харваач Б. Ёндон. Улс төр, нийгмийн зүтгэлтэн Гадаад харилцааны сайд Н. Энхтайван. МУ-ын аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан, Эрдэнэс Таван толгой компанийн захирал Ганхуяг. Цэргийн зүтгэлтнүүд Бусад Цахим холбоос Орхон аймгийн албан ёсны цахим хуудас Эх сурвалж Монголын аймаг.

End of preview.

README.md exists but content is empty.

Downloads last month: 1