lid_test.jsonl

{"id": "de-8986836", "text": "Hör bitte auf zu fluchen!", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-10364552", "text": "Warum tanzt sie nicht mehr mit mir?", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-8984012", "text": "Kinder brauchen Liebe.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-6e7949bc72cd", "text": "Wiä häissisch zum Nachnamä?", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-8983977", "text": "Die meisten Leute denken, ich sei verrückt.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-c0406aa40339", "text": "Ds Vereinigte Königriich (engl. United Kingdom abkürzt UK) oder i de Langform United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland (gälisch Rìoghachd Aonaichte na Breatainn Mhòr agus Eirinn a Tuath, schottisch Unitit Kinrick o Great Brítain an Northren Ireland, Manx Reeriaght Unnaneysit ny Bretyn Mooar as Nerin Hwoaie, alemannisch Vereinigts Königriich Grossbritannie u Nordirland) isch en Staat mit ere konstitutioneller Monarchii im Nordweschte vo Europa.\nDr gröschti Inselstaat vo Europa besteit us de Landesteil Wales, England u Schottland uf dr Insle Grossbritannie u us Nordirland. Ds hüttig United Kingdom isch 1920/27 bildet worde, wo d Republik Irland unabhängig worde isch.\ndr Name\nIm dütsche Sprachrum (so ou hie) wird dr Name meischt als Vereinigts Königriich, Grossbritannie oder Ängland verchürzt. Allerdings bezeichne die Näme nume verschideni Teil vo der Insel. Unter Grossbritannie versteit me d Houptinsel, wo Ängland, Schottland u Wales lige, aber nit s benachbarte Nordirland. Ungünschtig isch hingege d Bezeichnig «Ängland». Zwar isch Ängland dr gröschti Teil vom Staat, aber ebe nur en Teil vom United Kingdom.\nWoher das «Gross» in Grossbritannie chunt, wird klar wenn mes in Französische aluegt: Grande-Bretagne, und zwar ebe im Unterschied zu de Region Bretagne z Frankrych.\nD Bezeichnig «Britannia» hingege stammt us em Wortschatz vo de Römer und Urengländer und em keltische Birth, was vilfarbig oder gfleckt bedütet.\nKlima und Vegetation\nDs Klima vo Grossbritanie u Nordirland variiert, isch aber gmässigt. Es isch wägem Golfstrom erheblich wärmer als in Gebiet uf em glich Breitegrad (z. B. z Polen). Allgemein isch ds Klima im Süde wärmer und drochener als im Norde.\nDr Wind chunt houptsächlich vo Nordweschte, vom Atlantische Ozean her. Während me als dr Hälfti vom Jahr isch dr Himmel bewölkt. Ds Land isch relativ selte vo Naturkatastrophe betroffe, vor allem im Winter chöi allerdings starchi Sturmwind und Überschwemige uftrete.\nD Rägemengi betreit im Norde durchschnittläch 1000 Millimeter im Jahr, im Süde 700 Millimeter. D Grafschaft Essex isch die trochenschti Gegend, au wenn s a über hundert Tääg im Jahr rägnet.\nDr Loub-und Mischwald, wo früeher wit verbreitet gsi isch, isch uf acht Prozänt zrugdrängt worde.\nGschicht\nS Vereinigt Königriich isch 1801 gründet worde, wo sich s Königriich Grossbritannie (wo us Ängland, Schottland und Wales zämegsetzt gsi isch) mit em Königriich Irland (wo vorane mit Grossbritannie nu über d Chrone verbunde gsi isch) zu eim einzige Staat zämegeschlosse händ: em Königriich vo Grossbritannie und Irland. 1927 isch dänn de grösser Teil vo Irland sälbständig worde, und sit do gheisst das Land Vereinigts Königriich vo Grossbritannie und Nordirland.\nS Vereinigt Königriich hett vor öppe 100 Johr s gröschte Wäutriich gha, wo s je ggää het. Es het öppe über e Viertu vor ganze Wäut gherscht, was uf das zruggzfüere isch, dass si sehr fortgschritte si gsi im Handu, ir Schifffahrt und ir Induschtri.\n1973 isch s Vereinigt Königriich der Öiropäische Gmeinschaft, em Chärn vo dr hütige EU, byträtte. Noch ere Abstimmig ane 2016 isch es Ändi Jänner 2020 us de EU uusträtte.\nGeographi\nDr gröschti Teil vo England hat grossi Ebene. E Linie, wo me sech zwische de Flüss Tees und Exe cha vorstelle, teilt England in en arg flache und ine eher hügelige Teil. Di wichtigschte Gebirgskette von Nord nach Süd sind: d Cumbrian Mountains, d Pennines, dr Peak District, d Cotswolds und d Chilterns. Die wichtigschte Flüss sind: Themse, Severn, Trent, Great Ouse und Humber. Di gröschte Städt sind London, Birmingham, Manchester, Sheffield, Liverpool, Leeds, Bristol und Newcastle-upon-Tyne.\nWales isch abgseh vore Ebeni im Süde sehr hügelig. Dr höchschti Berg isch dr Snowdon, 1.085 Meter hoch. Nördlich vom Feschtland liegt d Insle Anglesey. Die gröscht Stadt isch Cardiff a dr Südküschte.\nD Geographi vo Schottland isch ganz ungerschiedlich, mit de flache Lowlands im Süde und Oschte und de Teils gebirgige Highlands im Norde und Weschte. Dr Ben Nevis isch dr gröscht Berg im Vereinigte Königrich. Es git zahlrichi und längi Meeresärm, wo Firth und Loch heisse. An dr Nord und Weschtküschte gits e stattlechi Azahl vo Insle, drunter d Hebriden, d Orkney- und d Shetlandinseln. Die gröschte Stedt vo Schottland sind Edinburgh, Glasgow und Aberdeen.\nNordirland umfasst dr Nordöschtlich Teil vo dr Insel Irland. Ds Gländ isch hügelig. Zimlich exakt i dr Mitti ligt dr Lough Neagh, dr gröschti Binnesee vo de Britische Insle. Die wichtigschte Städt sind Belfast und Derry.\nWeblink\nPortal vo de britische Regierig (änglisch)\nPortal vom Britische Königshuus (änglisch)\nLänderprofil vom Statistische Bundesamt vo Dütschland\nGroßbritannien / Vereinigtes Königreich uf auswaertiges-amt.de\n!\nKategorie:Land\nKategorie:Monarchii\nKategorie:Monarchie im Commonwealth\nKategorie:Inselstaat\nKategorie:Staat z Europa\nKategorie:Mitgliid i der UNO\nKategorie:Ehmoligs Mitgliid i der Europäische Union", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "de-10623195", "text": "Ich heiße Lucy.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-4d8212e44f22", "text": "Uf 104 Prozänt händ sie welle uufeschloo, doch d’Retourküüle hän si prompt becho.", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-1e37a2a36a84", "text": "{{Infobox Region\n|Einheimische Namen = پنجاب/Panjāb (Urdu)Punjab (Änglisch)\n|Art der Verwaltungseinheit = Brovinz (Gliidstaat)\n|Wappen =\n|Bildtext_W =\n|ABK_Land = PAK\n|Land = Pakistan\n|Verwaltungssitz = Lahore\n|Unterteilungen =\n|Einwohner = 110.012.442 (Zensus 2017)\n|Fläche = 205.344\n|Bevölkerungsdichte = 426,2\n|Vorwahl =\n|PLZ =\n|KFZ =\n|Zeitzone = UTC+5\n|Vorsitzender =\n|Amtsbezeichnung =\n|WWW = [URL]\n|Amtssprachen = Änglisch (Amtssprooch), Urdu (Nationalsprooch)\n|Regionalsprachen = Punjabi (Brovinzesprooch), Saraiki, Mewati, Pothowari (Regionalsprooche)\n|Minderheitensprachen = Hindko, Sindhi, Pashto, Balochi\n|Religionen = 97,2% Muslim, 2,3% Christe\n|Nationalitäten =\n|Karte = Punjab in Pakistan (claims hatched).svg\n|Bildtext K = Punjab z Pakistan\n}}\nDr Punjab (Punjabi pañj „fünf“ + āb'' „Gewässer“) isch e pakistanischi Provinz. E Provinz z Pakistan isch nid numme e Verwaltigseinheit, s isch en Gliedstaat.\nDr Punjab het e Flächi vu 205.344 km² un ebba 110.000 Millione Iwohner. Er isch demit die bevölcherigsriichst Provinz vu Pakistan. D Hauptstadt vum Punjab isch Lahore.\nGeographi\n+ Die inoffizielle Symbol vo dr Brovinz Punjab S Dier vo dr Brovinz  90px Dr Vogel vo dr Brovinz  90px Dr Baum vo dr Brovinz  90px D Blueme vo dr Brovinz  90px Sport vo dr Brovinz  90px\nmini|Punjab, 1909\nDr Punjab gränzt z Pakistan an d Provinze Sindh un Belutschistan, an d Stammesbiet under Bundesverwaltig, an d Provinz Khyber Pakhtunkhwa (früener: Nordwestlichi Gränzprovinz) – mit dere umschliesst s s Hauptstadtterritorium – un ans deilautonom Azad Kaschmir un gäge Indie an die drei Bundesstaate Jammu un Kashmir, (Indisch-)Punjab un Rajasthan (im Uhrzeigersinn, aagfange im Südweste).\nGschicht\nWo Indie 1947 däilt worde isch, isch dr gröösseri westligi Däil vom Punjab mit dr Hauptstadt Lahore an dr nöij Staat Pakistan gfalle. Bi dere Däilig isch s zu bürgerchriegartige Zueständ choo: Hindus si gege Oste gflüchdet und Moslems gege Weste. Bäidi Site häi e paar Wuche lang e Hufe Massaker an dr jewiils andere Gruppe begange.\nIn de Chrieg vo  1965 und 1971 isch dr Punjab dr Schaublatz vo meerere gröössere Gfächt gsi. Die pakistanischi Armee het wichdigi Stützpunkt z Sargodha und z Rawalpindi ufdoo und s pakistanische nukleare Brogramm wird in dr Browinz vorwärtsdriibe. Mit em Friidensbrozäss, wo 2004 aagfange het, het sich d Laag afo entspanne.\nKategorie:Pakistan\nKategorie:Region in Asie", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "de-8984070", "text": "Belgien ist nicht so groß wie Frankreich.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-185f1b455bad", "text": "De Gotfrid  (lat. Gotfridus, Cotefredus, Godafridus dux; † 709)  isch en alamannische Herzog us em Huus vo de bayrische Agilofinger gsi. Er isch de Vater vum Lantfrid und vum Theudebald gsi.\nNochra Urkunde, wo zwüsche  700 und 705 uusgstellt woren isch, het dä Gotfrid uf Bitte vum Priesta Magulfus z Cannstatt dä Ort Biberburg (vermuetli am Neckar) dr Zelle vum Heilige St. Gallus gschänkt. De Gotfrid isch mit dä fränkische Huusmeier verfindet gsi un het ihne gegenübe d Unabhängigkeit vun sinem Herzogtum verteidigt. Er isch 709 während eme Chrieg gege dr Anulfinger Huusmeier Pippin der Mittleri (au Pippin vo Herstal) gstorbe.\nFamilie\nNoch siim Dod hänn sine Söhn Lantfrid un Theudebald gmeinsom Ospruch ufs Herzogenomt erhobe und sin vom Pippin wenigstens indiräkt unterstützt worde, wo dä im gliiche Johr ä Chriegszug gege än andere alemannische Herzog, dr Willehari, unternoh het.\nLiteratur\nDieter Geuenich: Geschichte der Alemannen. Verlag Kohlhammer, Stuttgart 2004, ISBN 3170182277 / ISBN 3170120956\nWeblink\nMittelalter-Genealogie: Gotfrid\nKategorie:Maa\nKategorie:Alemannische Herzog", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "de-5419192", "text": "Die Blume ist schön.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-7c3c85b049ec", "text": "Dr Sattel isch en langzogne Schtraassepass im Kanton Schwyz. Er füehrt vo Pfäffike SZ (Gmaind Fryebach) uf Seewe SZ (Gmaind Schwyz). Di aigentlich Schtrecki vom Pass isch zwüschet Biberbrugg und Sattel. D Passhöchi liit uf 932 m ü.M. bi Biberegg, südweschtlich vo Roteturm.\nDr Sattel isch vermuetlich scho vor em 13. Jahrhundert als Zuegang zum Gotthardpass gnutzt worde. Dur de Uusbau vo dr Schtraass 1860 und de Eröffnig vo de Iisebahnlinie 1891 vo Biberbrugg uf Arth-Goldau isch dr Sattel eini vo de wichtigschte Wescht-Oscht Verbindige i d Innerschwiiz worde.\nD Schtrooss und d Isebahnlinie vo de SOB füered paralell zume grosse Hoochmoor, wo i de 1980-er Joor emol en Waffeplatz vom Schizer Militär het söle baut wärde, sit 1987 aber under Naturschutz schtoot und vo nazionaler Bedütig isch.\nKategorie:Pass i de Schwiz\nKategorie:Geografii vom Kanton Schwyz", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-88e61eeda4b8", "text": "D sonne brönnt.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-11442000", "text": "Die Katze geht nach Wallisellen.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-83beb3f8425d", "text": "Är hed d billet zroggä.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-5322017", "text": "Es tut mir leid.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-8ddff0d628c2", "text": "Jetz chömmer alli de Tom fergässe.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-600e6cc9922a", "text": "Alle Informationen der Stadt an der Limmat.", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-73bbaad6b0c2", "text": "Bi de Plattetektonik gahds um de Uufbau vode Erdchruschteplatte und um d'Bewegig vode Erdchruschteplatte.\nBegriffserklärige\nUufbau\nErdchruschteplatte bestönd us ozeanischer Chruschte und kontinentaler Chruschte.\nBewegig\n250px|thumb|Subduktion von erä dichtere ozeanische Chruschte under kontinentals Chruschtematerial\ndivergierendi Platte: Platte, wo sich usenand bewege, z. B. Folge: Ozeanbode entstahd, wird grösser, Bsp.: Mittelatlantische Rugge\nkonvergierendi Platte: Platte, wo sich ufenand zue bewege, z. B. Folge: Gebirg entstönd, ii dem Fall mid Vulkanismus; d'Ande (Gebirge)\nPlatte beweged sich anenand verbii; Horizontalverschiebig, z. B. Folge: Erdbebe ; Kalifornie ; San Andreas-Verwerfig\nSubduktion\nSubduktion ischs Iitauche vonere ozeanische Erdchruschteplatte ide Erdmantel.\nGebirgsbildig und Vulkanismus\nthumb|450px|Modell vo Plattegränze\nHützudag dänkt mä, ass dr Ufbau vo Gebirg und dr Uusbruch vo Vulkan meischdens an de Platteränder bassiert. Das si au im allgemeine au d Örter, wo Ärdbebe usglöst wärde, wo, wenn si under emä Ozean bassiere Tsunami chönne verursache.\nD Plattegränze si Linie wo zwei tektonischi Platte ufenanderdräffe. Die so genannti Triple Junction isch dr Ort wo drei Platte sich berüehre.\nDie so genannte Hot Spots hai nüt mit de Plattegränze zdue, si wärde dur thermischi Anomalie im undere Ärdmantel verursacht. So chas heisse Magma dur dr Ozeanbode uusefliesse und underozeanischi Vulkan ufbaue, wo mänggisch, wie im Fall vo de Insle im Südpazifik, us em Wasser uuseschdiige.\nVerschiedeni Erdchruschteplatte\nthumb|400px|right|Plattetektonik und d Kontinent\nGrossi Platte\nEurasischi Platte (mit kont. und ozean. Chruschte)\nNordamerikanischi Platte (mit kont. und ozean. Chruschte)\nSüdamerikanischi Platte (mit kont. und ozean. Chruschte)\nAfrikanischi Platte (mit kont. und ozean. Chruschte)\nIndisch-Australischi Platte (mit kont. und ozean. Chruschte)\nPazifischi Platte (praktisch nume ozean. Platte)\nAntarktischi Platte (mit kont. und ozean. Chruschte)\nChlini Platte (wichtigeri)\nPhillipine Platte (praktisch nume ozean. Chruschte)\nCocos Platte (praktisch nume ozean. Chruschte)\nKaribischi Platte (praktisch nume ozean. Chruschte)\nNazka Platte (praktisch nume ozean. Chruschte)\nScottia Platte (praktisch nume ozean. Chruschte)\nArabischi Platte (mit kont. und ozean. Chruschte)\nTürkischi Platte (mit kont. und ozean. Chruschte)\nAdriatischi Platte (praktisch nume ozean. Chruschte)\nJuan de Fuca Platte (praktisch nume ozean. Chruschte)\nDie hüütige Platte\nWie d'Eierschale vomne Hüehnerei bildet d'Lithosphäre die relatv dünni (im Durchschnitt öppe 100km dicki) Schale vode feschte Erdchugle - abr mit \"Sprüng\" (=Riss)! Die Riss underteiled d'Lithosphäre hüüt in 7 Haupt- und öppe 10 chlineri Platte.\nDie meischte Platte bestönd sowohl us kontinentaler als au us ozeanischer Chruschde, es gitt abr au Uusnahme.\nKategorie:Geologi", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "de-10363933", "text": "Sie hassen Tom, nicht wahr?", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-f1d4d207562e", "text": "Au wenns nur en chliine Steischlag isch.", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "de-8984059", "text": "Er glaubt alles, was ich sage.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-10362979", "text": "Ich war eher verärgert als traurig.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-10362938", "text": "Tom ist sehr furchtsam.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-64b6b03650c3", "text": "D' Gravitation bezaichnet s'Phänomen vu de gegesitige Aziegig vu Masse. Si isch d'Ursach vu de irdische Schwerchraft oder Erdaziegig, wo d'Erde uf Objekte usüebt. Si bewirkt dodemit bispilswiis, dass Gegeständ uf de Bode gheie. D'Gravitation bestimmt au d'Bahn vu de Erde un vu de andere Planete um d'Sunne, un si spilt ä bedütendi Rolle in de Kosmologi.\nthumb\nIfüehrig\nD'Gravitation isch erstmols vum britische Physiker un Mathematiker Isaac Newton mathematisch beschribe worre. Des vu ihm formuleert newtonsche Gravitationsgsetz isch die erst physikalisch Theori gsi, wo sich in de Astronomi het awende lo. Es bestätigt die beraits vorher entdeckte keplersche Gsetze vu de Planetebewegig un dodemit ä grundlegends Verständnis vu de Dynamik vum Sunnesystem mit de Möglichkait vu präzise Vorhersage bezüeglich vu de Bewegig vu Planete, Monde un Komete.\nIn de 1916 vu Albert Einstein ufgstellte allgmaine Relativitätstheori wird d'Gravitation uf ä Chrümmig vu de Ruumzitt zruckgfüehrt, wo under anderem dur die bedailigte Masse provozeert wird. S'newtonsche Gravitationsgsetz ergit sich debi als nitrelativistischer Grenzfall fer d'Situation hiriichend schwacher Ruumzittchrümmig, wie si bispilswiis in unserem Planetesystem herrscht. Die korrekt Beschribig vu Neutronesterne un Schwarze Löcher oder d'Erklärig vu de Periheldrillig vum Merkur sin aber de allgmaine Relativitätstheori vorbehalde.\nD'Gravitation isch die schwächst vu de viir bekannte Grundchräft vu de Physik. Ufgrund vu ihre ubegrenzte Riichwiiti un vum Umstand, dass si sich nit abschirme losst, isch si trotzdem die Chraft, wo die großrüümige Strukture vum Kosmos prägt. Sie spilt doher in de Kosmologi äe entschidendi Rolle.\nS'Newtonsche Gravitationsgsetz\nS'Newtonsche Gravitationsgsetz besait, dass d'Gravitationschraft , wo sich zwai Masse  un  mit aziege, proportional zue de Masse vu baide Körper, de Gravitationskonstante  un umchehrt proportional zum Quadrat vum Abstand  vu de Masseschwerpunkt isch:\nwobi\n.\nDenooch isch d'Gravitationschraft ä Wexelwirkig, wo au wie im Fall vu de Aziegig zwische Erde un Sunne dur s'Vakuum wirkt. Mer bezaichnet si als Fernwirkigschraft, wo sich middels Chraftfelder beschribe losst. Im Ramme vu de newtonsche Physik wird debi agnu, dass sich Veränderige s'Feld dur Bewegige vu de Masse augeblicklich im Rüm usbraite.\nUs em Newtonsche Gravitationsgsetz folgt, dass d'Gravitation ame Punkt vu ere sphärisch symmetrische (chugleförmige) Masseverdailig im Abstand r vu ihrem Schwerpunkt stets so groß wie d'Gravitation vu ere Punktmasse in sällem Schwerpunkt isch, dere Masse grad der Dail vu de Gsamtmasse entspricht, wo sich innerhalb vu de Chugle mit em Radius r befindet. Innerhalb vu ere homogene Chugle bedütet des, dass d'Gravitationschraft proportional zum Abstand vum Mittelpunkt isch. D'Gravitation vu ere homogene Chugle im Vakuum isch doher an ihrer Oberflächi am größte. Des gilt au fer d'Erde.\nAllgmaini Relativitätstheori\nIn de allgmaine Relativitätstheori werre Ruum un Zitt als Ainhait beschribe, wo als Ruumzitt bezaichnet wird. Sälli Ruumzitt wird lokal dur d'Awesehait vu Masse chrümmt. Ä Gegestand, uf der chainerli Chraft usgüebt wird, beweggt sich zwische zwai Punkte vu de Ruumziit stets entlang vum gradlinigste Wäg, ere so gnennte Geodäte. D'Gravitation losst sich uf sälli Wiis uf ä geometrischs Phänomen in ere chrümmte Ruumzitt zruckfüehre. In sällem Sinn reduzeert die allgmain Relativitätstheori d'Gravitationschraft uf de Status vu ere Schinchraft.\nIn de Relativitätstheori wird d'Gravitation zwische zwai Masse demit iber die lokal Chrümmig vu de Ruumzitt vermiddlet, wobi sich Änderige numme mit Leechtgschwindigkait usbraite chänne. D'Gravitation het doher de Status vu eer Nohwirkigschraft. Die endlich Usbraitigsgschwindigkait vu de Gravitation bedingt bi Systeme vu beschlünigte Masse d'Existenz vun Gravitationswelle.\nGravitation un Quantetheori\nFalls d'Gravitation dur ä Quantefeldtheori beschribbar isch (Quantengravitation), sott s'Graviton, ä hypothetischs Dailli, wo bislang no nit noochgwise isch, existeeren. D'Rolle vum Graviton in de Quantegravitation sott analog si zue dere vum Photon in de Quantetheori vu de elektromagnetische Wexelwirkig (Quanteelektodynamik).\nLiteratur\nCharles W. Misner, Kip S. Thorne, John Archibald Wheeler, Gravitation, Freeman, 23rd Printing 2000, ISBN 0-7167-0344-0 (englisches Standardwerk für Physiker)\nClaus Kiefer: Gravitation, Fischer kompakt, 2002; ISBN 3-596-15357-3\nGiuseppe Arcidiacono. Projective Relativity, Cosmology and Gravitation, Di Renzo Editore, Roma, 2006, ISBN 88-8323-153-8\nWeblink\nMax-Planck-Institut fer Gravitations-Physik\nGEO 600 Home Page (Hannover)\nim Newton si Gravitationskonstante\nVersueche un Ufgabe zum Gravitationsgsetz\nKategorie:Grawitazioon\nKategorie:Astronomi", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "de-13367341", "text": "Sie haben gewartet.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-73e16c719de3", "text": "De Pirateföum Fluch der Karibik us de Disney-Studios esch met öber 6 Millione Kinobsuecher in Dütschland de viertgröschti Publikomserfoug vom Johr 2003 in Dütschland gsi. De Föum basiert lose of de Handlig vode Attraktion \"Pirates of the Caribbean\" i de Disney-Freiziitpärk. För 2006 ond 2007 send zwöi Fortsetzige plant.\nHandlig\nEs änglisches Scheff fent im Meer de Will Turner (Orlando Bloom) as 10-jährige Bueb triibe. D Elisabeth Swann (Keira Knightley), Tochter vom änglische Gouverneurs het gseh dass dä Bueb es Goldigs Medaillon ume Haus treit wo e Totechopf abböudet esch. Si nemmt ehm das Medaillon ab wöu si beförchtet dass dä Bueb e Pirat esch ond wot ehn so schötze.\nAcht Johr spöter schaffet de Will Turner als Waffeschmed, ou för e Vater vo de Elisabeth. Ei Tag chont de Jack Sparrow (Johnny Depp) of die Insle wo die 2 läbe, of Port Royal. Det wot är sech es Scheff bsorge. Er cha d Elisabeth usem Wasser rette noch dem si Onmächtig dör nes Korsett d Feschtmuur is Meer gstörtzt esch. De Commodore Norrington (Jack Davenport) verhaftet ne aber chorz druf wöu är ne as Pirat ertappt het. I dere Nacht werd d Insle Port Royal vo de Piratemannschaft vo de Black Pearl ufgsuecht ond agreffe. Sie entfüere d Elisabeth. Ofem Scheff get si de Name Elisabeth Turner ah, wöu si meint d Pirate heige si entfüert wöu si d Tochter vom Couverneur esch. Die wei jedoch nome s Medaillon.\nDe Will Turner befreit am nöchschte Tag de Jack Sparrow usem Gfängis, wöu de Jack versproche het dass är im Will höuft met sinne Piratekönntniss d Elisabeth z fende. Met eme Tüschigsmanöver chöi si d Interceptor, s schnöuschte Scheff vo de Britische Flotte kapere ond möche sech so ofe Wäg.\nSi möche sech ofe Wäg noch Tortuga, e beröchtigti Piratestadt, det wei si e Mannschaft för ehres Scheff fende. Ofem Wäg erfahrt de Will vom Jack dass de Vater vom Will e Pirat gseh esch ond onderem Kommando vom Jack of de Black Pearl dienet het. Noch ehre Meuterei, agfüehrt vo sim erschte Offizier Barbossa (Geoffrey Rush), esch de Jack of ere einsame Insle usgsetzt worde, met ned meh aus einere Pischtole met nor eim Schuss. Während d Mannschaft vo de Black Pearl e Cheschte met verfluechtem Aztekegold gstohle het, het de Jack met Höuf fo Rumschmoggler chönne vo de Insle flieh. D Besatzig vo de Black Pearl esch jedoch met eme Alte Fluech vo de Azteke beleit gseh, wo si zwor onstärblech gmacht, aber im Mondliecht zo Skeltette mutiere loht.\nDie Fluech cha nome broche wärde, wenn alli Medaillons wo ide True gseh se weder zroggleit wärde. Zuesätzlech möi die, wo es Gouldstöck gstohle hei, e Bluetpris zahle. Vo de Pirate vo de Black Pearl esch die Bluetpris scho zaut worde, met Usnahm vom Vater vom Will Turner, em Wiliam Turner Sr. Wöu dä aber nömme erreichbar esch bruche si s Bluet vomene Nochfahr vo ehm. Wöu d Elisabeth sech as Elisabeth Turner usgä het ond si s Medaillon bi sech treit, gloube d Pirate, dass si i ehre de Nochfahr vom William Turner Sr. gfonde hei. De Jack Weiss dass de Will de Sohn vom William Turner esch setzt alles dra, sini Black Pearl weder iizhole.\nWährenddesse het d Black Pearl d Isla de Muerta, wo d Schatzcheschte glageret esch, erreicht. Met de Elisabeth söu eze de fählend Bluetpris zaut wärde. Si schnide ehre d Hand uf ond merke chorz druf dass d Elisabeth schinbar kei Nachfahr vom William Turner Sr. esch. Sie chöi de Fluech ned uflöse. Mettlerwile hei ou de Will Turner ond de Jack Sparrow d Piratehöhle erreicht. Im Will glengts d Elisabeth z rette ond är cha met ehre flieh. De Jack aber werd vo de Pirate feschtgno, si näi ne met ofd Black Pearl ond näi so d Verfougig ofd Interceptor uf.\nEs chont zonere grosse Seeschlacht, d Interceptor werd zerstört ond ehri Besatzig, sowie de Will Turner ond d Elisabet Swann wärde gfange gno. Nochdem de Will Turner ide Pirate offebart het, dass är de Sohn vom William Turner Sr. esch, setzt de Barbossa de Jack, zäme met de Elisabeth of de Insle us wo de Jack vorär scho verbannt worde esch. D Elisabeth cha d Dauntless, es britisches Scheff wo de Commodore Norrington Kapitän esch, of sech ufmerksam z mache. D Elisabeth ond de Jack überrede de Commodore d Verfougig ofd Black Pearl ufznä. De Norrington weiss allerdengs ned dassd Besatzig vo de Black Pearl verfluecht esch ond ned cha stärbe.\nBi de Isla de Muerta iitroffe, öberzügt de Jack Sparrow de Commodore, dass är zor Höhli ruedere wärdi ond d Pirate dezue öberredi usezcho, ond si so ine Hinterhalt lockt. I de Höhli acho, verzöut de Jack de Pirate aber vom Hinterhalt und gwönnt so de Barbosse för sine Plan, d Dauntless z kapere ond as zwöits scheff för sech z nä. De Jack säuber wörd de weder de Kapitän vo de Black Pearl wärde. D Pirate göi auso zo de Dauntless, ond wöu si onstärblech se göi si onbemerkt onder Wasser. Es get es Gfächt met de Soudate vo de britsche Marine. Underdesse befreit de Jack i de Höhli de Will ond foht e Fächtkampf met em Barbossa ah. De Jack het allerdengs vorhäne äbefaus es Medaillon us de True gstohle, ez se auso beidi onstärblech. Erst wo de Jack d Mönze met sim Bluet im Will zuerüehrt ond dä sini Mönze met sim Bluet id True keie loht cha de Jack met de einzige Chogle i sinere Pischtole woner för die Glägeheit ufgspart het, de Barbossa erschiesse. Wöu de fluech broche worde esch ond alli Pirate ez stärblech se, ergäi si sech of de Dauntless.\nZorg im Hafe vo Port Royal söu de Jack Sparrow för sini Verbräche ghänkt wärde, doch de Will Turner ond d Elisabeth Swann ermögleche im Jack ide legschte Sekonde d Flocht of d Black Pearl. Während de Will Turner ond d Elisabeth enand ehri Liebi gestöi, seglet de Jack als Käpten vo de Black Pearl us em Hafe.\nKritik\nD Kritik esch positiv vo guet bes sehr guet usgfaue.\nUszeichnige\nI 5 Kategorie (bescht Houptdartseller, beschts Make-Up, beschte Ton, beschte Tonschnett ond beschti Speziaueffekt) esch \"Der Fluch der Karibik\" före Oscar nominiert worde, jedoch leer usgange.\nDe Johnny Depp hed för sini Darstellig aus Jack Sparrow veli Nominierige öbercho, aber nor eini gwonne, ond zwar die vode Schauspielergilde met em Screen Actors Guild Award.\nLiteratur\nWeblink\nPresseschau uf film-zeit.de\nKategorie:Amerikanische Film\nKategorie:Filmditel", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "de-11598288", "text": "Ich wünsche dir frohe Weihnachten und das Beste für's neue Jahr.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-8462e6a3e1e3", "text": "Clavius isch:\ndr Noochnamme vu Christophorus Clavius, eme dytsche Mathematiker un Astronom, wo dr Gregorianisch Kalender usgarbeitet het.\ndr Namme vu eme uf Christophorus Clavius daifte Krater uffen Mo: Clavius (Mondkrater)", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "de-8984020", "text": "Der Winter ist die kälteste Jahreszeit.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-8986824", "text": "Den Reis mit den Eiern und der Sojasoße vermengen.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-69f04c794ed3", "text": "Aber die liebe Fraue hie inne stelle eim immer wieder uf.", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "de-10362842", "text": "Du bist auf dem richtigen Weg.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-11328dd68585", "text": "Eigeschaftä Stickstoff - Suurstoff - Fluor  OS     <div id=\"table\" style=\"position:relative;\">\n320px\nPeriodäsystem Allgemeins Namä, Symbol, Ornigszahl Suurstoff, O, 8 Serii  Nödmetall Gruppä, Periodä, Block 16 (VIA), 2, p Usgseh  farblos Massäaateil a dä Erdhülä  49,4 % Atomars Atommassä  15,9994 Atomradius (berächnät)  60 (48) pm Kovaläntä Radius  73 pm van der Waals-Radius  152 pm Elektronäkonfiguration [He]2s22p4 Elektronä pro Energiiniveau  2, 6 1. Ionisierigsenergii  1313,9 kJ/mol 2. Ionisierigsenergii  3388,3 kJ/mol 3. Ionisierigsenergii  5300,5 kJ/mol 4. Ionisierigsenergii  7469,2 kJ/mol Physikalischäs Aggregatszuästand  gasförmig (Rumtämperatur) Modifikationä  -  Kristallstruktur  kubisch Dichti (Mohshärti)  1,429 kg/m3 (-) Magnetismus  PM Schmelzpunkt  54,40 K (-218,75 °C) Südepunkt  90,18 K (-182,97 °C) Molars Volumä 17,36 · 10-6 m3/mol Verdampfigswärmi  3,4099 kJ/mol Schmelzwärmi  0,22259 kJ/mol Dampfdruck  - Schallgschwindigkeit  317,5 m/s bei 293 K Spezifischi Wärmikapazität  920 J/(kg · K) Elektrischi Leitfähigkeit  - Wärmileitfähigkeit  0,02674 W/(m · K) Chemischäs Oxidationszuäständ  -2, -1, 0, +1, +2 Normalpotential  1,23 V (½O2 + 2H+ + 2e- → H2O) Elektronegativität  3,44 (Pauling-Skala) Isotop Isotop NH t1/2 ZM ZE MeV ZP 14O {syn.}  70,606 s ε 5,143 14N 15O {syn.}  122,24 s ε 2,754 15N 16O  99,762 % O isch stabil mit 8 Neutronä 17O  0,038 % O isch stabil mit 9 Neutrone 18O  0,2 % O isch stabil mit 10 Neutronä 19O {syn.} 26,91 s β- 4,820 19F 20O {syn.} 13,51 s β- 3,814 20F  NMR-Eigäschaftä 16O 17O 18O Chärnspin  0  5/2  0 gamma / rad/T _,_ · 10_  -3,628 · 107 _,_ · 10_ Empfindlichkeit  _,_  _,_  _,_ Larmorfrequenz bei B = 4,7 T _,_ MHz _,_ MHz _,_ MHz Sowiit möglich und gebrüchlich, werdäd SI-Einheitä verwändät.Wänn nöd anders vermärkt,gältäd di angäbänä Datä bi Normalbedingigä.\nSuurstoff isch äs chemischäs Elemänt us äm Periodäsystem mit äm Symbol O und dä Ordnigszahl 8. I dä Natur chunt er als metastabils Molekül, bstehänd us zwei Suurstoffatom vor, als dri-atomigs, instabils Molekül (Ozon) un als Oxid in vilä chemischä Verbindigä.\nGschicht\nZum erschtä mal isch Suurstoff vom schwedischä Apiteger Carl Wilhelm Scheele im Jahr 1772 dur's erhitzä vo Bruunstei mit konsäntriärtär Schwäfelsüüri härgstellt wordä. Völlig unabhängig däfo hät au d Ängländer Joseph Priestley churz drufäbä dä Suurstoff entdeckt. D Funktion vom Suurstoff bi dä verbrännig hät dä französisch Chemikär Antoine Lavoisier 1775 entdeckt.\nDä Nammä Suurstoff chunt dahär, will mär früänär gmeint hät, dass jedi Süüri Suurstoff enthaltät. Diä Theori isch hüt aber widerleit. S Symbol O stammt vom griächischä Oxygenium vo griech. oxýs „scharf, spitzig, suur“ und genese „erzügä“, au da erchänt mär wieder d Theorie, dass jedi Süüri Suurstoff enthaltät.\nEntstehig\nAnderst wiä Wasserstoff un Helium, wo bim Urknall entstandä sin, entstoht dä Suurstoff im Universum nur dur thermonukleari Reaktionä in Sternä (Kernfusion) in dä Phase vum Heliumbrennä oder durch radioaktivä Zerfall vu schwererä Elementä. Dä in dä Sternä entstandä Suurstoff glangt no dur dä Sternäwind oder bi ere Supernova-Explosion wiider in dä interstellarä Ruum, wo er bi dä Bildig vu nöiä Sternä oder au Plantä Igang findät.\nEigäschaftä\nSuurstoff sich bi normalä Bedingigä äs farb-, gruch- und gschmacklösäs Gas. Er chunt i dä Luft zu mit ärä Konzentration vo zirka 21% vor und isch s dritt hüfigstä Elemänt im Wältall. Hüfig chunt dä Suurstoff au chemisch bundä, zum Bispil i sogenanntä Oxüd vor, so au im Sand wo nüt andersch isch als Siliziumdioxüd. Dä Suurstoff sich sehr reaktionsfreudig und förderät verbrännigä, wobi di ebä erwähntä Oxüd entstönd.\nÄs git au no die wäniger stabili, allotopy Form vom Suurstoff, s Ozon, wo än eidütigä, schafä Gruch hät. Äs bestäht us drü Suurstoffatom wo zämä äs Molekül bildäd und chunt vorallem i dä Stratosphära vor. S Ozon isch für eus Mänschä und für Pflanzä starch giftig und entstaht im Summer au als Umwältgift.\nGwünig\nHüt wird Suurstoff voralläm durch destillation vo flüssiger Luft gwunä. Im Labor chan er äber au zum Bispil dur katalytischi zersetzig vo Wasserstoffperoxid härgstellt werdä. Sehr schöni Schuälversüäch sind s erhitzä vo Quäcksilber(II)-oxüd und d elektrolüsä vo Wasser, wobi jewiils Suurstoff entstaht.\nBi dä Photosynthesä vo dä Pflanzä fallt Suurstoff als Abfallprodukt a.\nVerwändig\nSuurstoff isch für dä Mänsch sehr wichtig, er brucht ihn für d Atmig. Z'vill Suurstoff chan für dä Mänsch aber au giftig si. Für d Medizin chann mär reinä Suurstoff i Gasfläschä chaufä.\nI dä Tächnik würd dä Suurstoff überal det verwändät, wo mär heissi Tämparaturä erreichä müäss, als zum Bispil i Hochöffä zur Isä-Gwünig oder bi dä verbrännig vo Ragetätribstoff. Userdäm isch er au i dä chemischä Industrie sehr wichtig, zum Bispil bi där Härstellig vo Schwäfelsüüri oder vo Salpetersüüri.\nNachwiis\nKlassischerwiis wiist mär Suurstoff mit dä sogenantä Glimmspanprob na. Däbi wir äs glühänds Holzstäbli id Prob inäghebät. Wänn's ä Flammä git so hät's wahrschindlich vill Suurstoff i dä Prob. Hützutag gits au villi technischi Methodä zum Suurstoff nazwissä und sogar d Konzentration z mässä, zum Bispil di bi Autos verwändäti Lambda-Sondä.\nLiteratur\nHolleman-Wiberg: Lehrbuch der Anorganischen Chemie, 102. Auflage, de Gruyter, Berlin 2007, ISBN 978-3-11-017770-1, S. 497–540.\nRalf Steudel: Chemie der Nichtmetalle, de Gruyter, Berlin 1998, ISBN 3-11-012322-3.\nN.N. Greenwood, A. Earnshaw: Chemie der Elemente, 1. Auflage, VCH Verlagsgesellschaft, Weinheim 1988, ISBN 3-527-26169-9, S. 775–839.\nHans Breuer: dtv-Atlas Chemie, Band 1, 9. Auflage, dtv-Verlag, 2000, ISBN 3-423-03217-0.\nNick Lane: Oxygen - the molecule that made the world, Oxford Univ. Press, Oxford 2003, ISBN 0-19-860783-0.\nGlenn J. MacPherson: Oxygen in the solar system, Mineralogical Society of America, Chantilly 2008, ISBN 978-0-939950-80-5.\nWeblink\nKategorie:Chemisches Element\nKategorie:Nichtmetall\nKategorie:Gas", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-c57320f5bf5a", "text": "thumb|E Glass Rosé\nRosé isch en Art Wy, wo sich durch dur d'Farb charakterisiert. D'Farb isch rosarot, si cha ehnder lachsfarbig oder au himbeersirupfarbig si.\nDr Rosé wird us rote Truube gwunne: Noch dr Läsig wird s'Trubeguet (im Gegesatz zum Rotwy) nur kurz mit dr Maische gähre glo. Eso wärde nur wenig Farbstoff (u. a. Anthocyane) uuseglöst und es entstoht die typischi Farb. Zum richtige Zytpunkt wird dr Saft vo dr Maische trennt und fertig vergohre. Im Prinzip mit eme ganz ähnliche Verfahre wird au rosa Schuumwy bzw. Champanger härgschtellt.\nRosé wird meischtens kielt serviert, är eignet sich guet als Apéritif aber auch zum Bischpyl als Begleiter zumene feine Fisch.\nBadische Rosé wird druche usbaut un mer nimmt dezue numme gsundi Tribel. Die süess Rosé z'Bade isch dr Wissherbscht. Säller wird us edelfule Tribel gmacht.\nKategorie:Wyy", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "de-11634629", "text": "Du hast dir etwas vorgenommen.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-cdf155ec6224", "text": "Rief dr Polizei!", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-939485939536", "text": "Ganz langsam isch si i dunkel Thronsaal yne glüffe.", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "de-10366808", "text": "Tom versteht nicht, was ihr wollt.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-fb1fc1cdd5be", "text": "Liebe Markus: Scheen, losch es bin-ys krache, so kann-i jedes Johr e Schwobe-Värsli mache!", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "de-8983982", "text": "Wohin gehst du?", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-11294241", "text": "Ihr könnt natürlich auch sehr gerne noch andere Leute fragen.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-5419166", "text": "Sie kommt aus Deutschland.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-995914d291ea", "text": "thumb\nDr Eduard Paulus (gebora am 16. Oktobr 1837 en Stuegert, wo-nr am 16. April 1907 au gschdorba isch) isch a deitscher Dichter, Kunschthischtoriker ond Archäolog gwä.\nAus seim Leaba\nDr Eduard Paulus kommt am 16. Oktobr 1837 en Stuegert uf d Welt. Sei Vadder isch dr Kunschthischtoriker Karl Eduard Paulus, wo vo dr Pfalz noch Stuegert komma isch, ond d‘ Muader d‘ Maria Pauline Zinser, a waschechda Stuegertere. Noch seim Abi studiirt dr Eduard Paulus Archidekdur an dr Polytechnischa Hochschual en seira Hoimatstadt ond nochher no Kunschtgschicht ond Archäologii an dr Uni Minchen. Vo älle eiropäische Ländr hot’r an ganz bsondra Hang zo Italia. Deshalb reist’r emmor wieder mol dort no, abr net bloß, om d‘ Landschaft ozgucket, sondern om zo forscha. 1868 schliaßlich promoviert’r en Diibenga ibr d’Villa d’Este en Tivoli bei Rom.\nAm liabschda dät’r an kunschtgeschichtlicha Lehrstual ibernemma, abr a solcher isch grad net frei. Deshalb wuud’r Mitarbeitr bei seim Vadder, dem Karl Eduard Paulus, wo ma heit meischtens als Eduard Paulus da Äldora bezeichnet, em Stadischdischa Landesamt en Stuegert. Bei dem Amt fanget se 1871 damit o, älle wirdabergische Oberamtsbezirk zo beschreiba, ond des isch jetzt au sei Aufgab.\n1873 kriegt’r wiidr a nuia Arbet: Jetzt wird’r Konservator vo de vadderländische Kunscht- ond Altertumsdenkmäler en Stuegert. Viir Johr später wuud’r Nochfolger vo seim Vadder beim Stadischdischa Landesamt ond 1893 Vorstand vo dr Staatssammlong vo de Kunscht- ond Altertumsdenkmäler. Als Archäolog isch’r an de Limes-Forschonga ond beim Rausbuddla vo Sacha, wo de alte Kelta henterlassa hend, beteiligt. ‘s Letzschdere isch hauptsächlich uf dr Henneburg bassiirt. So hoißet d‘ Ruina vo-ra keldischa Siidlong bei Hundersenga an dr Donau. Ond so ganz neabaher schreibt’r au no Gedicht ond Theaterstickla. Am 16. April 1907 stirbt’r en Stuegert, wo-nr uf em Fangelsbachfriidhof sei Grab fendet.\nZitat\nthumb|A Denkmal fir da Eduard Paulus uff-em Hohaneifa, gschaffa vom schwäbischa Bildhauer Georg Rheineck\nSeine bekanndeschde Vers, wo au heit no oft zitiirt werret, stammet aus seim Buach „Arabesken“:\nDr Schelling ond dr Hegel,\ndr Schiller ond dr Hauff,\ndes isch bei ons dui Regel,\ndes fällt do gar et auf.\nWenn des d Leit heret, wo koine Schwoba send, no werfet se meischtens de Schwoba vor, se seiet a ganz arrogants Velkle, so zom Beisbiil dr Peter Bamm, wo aus Nordrhei-Weschtfala stammt. Koi andrer Volksstamm en Deitschland dät sich selber so loba. Andre abr, ond do ghairt dr Thaddäus Troll drzua, wia-nr en seim Buach „Deutschland, deine Schwaben“ schreibt, send ibrzeigt drvo, dass dr Eduard Paulus des au gar et so gmoint hot. Viilmeh häb’r des so vorstanda han wella, dass d Schwoba ihre Dichter ond Denker ibrhaupt et beachtet, oder no krassr ausdrickt, dass se se missachtet. Schliaßlech stammet au de folgende Vers von-em:\nAllda, in dem Schwabenstamme,\nder ein komisches Gemisch\naus erweichtem Urweltschlamme\nund des Tiefsinns heilger Flamme,\nherb und derb und grüblerisch.\nDarum war das Volk der Schwaben\nstets von Poesie durchquickt.\nMänner sind’s von großen Gaben,\ndie den Friedrich Schiller haben\naußer Landes fortgeschickt.\nSeine Werk (Auswahl)\nAus meinem Leben – Gedichte (1867)\nBilder aus Deutschland – Reise durch Deutschland (1869)\nDie Cisterzienser-Abtei Maulbronn (1889)\nEin Ausflug nach Rom – Vortrag zum Besten der Olga-Heilanstalt (1870)\nArabesken (1897)\nHeimatkunst – Neue Lieder und Elegien (1902)\nLiteratur\nRichard Strobel: Eduard Paulus der Jüngere, zweiter Landeskonservator in Württemberg, gestorben vor 100 Jahren am 16. April 1907. In: Denkmalpflege in Baden-Württemberg, 36. Jg. 2007, Heft 2, S. 122–130 (PDF)\nWeblink\nEduard Paulus uf [URL]\nAufsatz vom Karl Moersch iber dr Vierzeiler\nHeuneburgmuseum mit ma Bild vom Eduard Paulus\nKategorie:Dütsche\nKategorie:Literatur uf Dütsch\nKategorie:Lyriker\nKategorie:Autor uf Alemannisch\nKategorie:Archäolog\nKategorie:Kunsthistoriker\nKategorie:Wirtteberger\nKategorie:Maa\nKategorie:Person (Stuagert)", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "de-10366801", "text": "Ich will Maria nicht verlieren.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-8986869", "text": "Weine nicht!", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-5419184", "text": "Die Blume ist blau.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-8983984", "text": "Sie hat mit dem Rauchen aufgehört.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-80187e95d9b7", "text": "Mehli (amtlich Möhlin) isch e Gmeind im Bezirk Rhyfälde im Kanton Aargau (Schwyz). Si isch die zweitgröschti Gmeind vom Fricktal und het rund 11'000 Ywohner. Mehli ghört zur Agglomeration vo de Stadt Basel.\nGeografii\nÖppe 19 Kilometer östlich vo de Stadt Basel lyt Mehli, ybettet zwüsche Jura und Schwarzwald. D Gmei lyt am südlichschte Rand vo de Oberrhynische Tiefebeni am Usgang vom Mehlital uff öppe 300 Meter über Meer. Das 18,8 km² grosse Gmeindgebiet erstreckt sich vom Rhy (280 m ü.M.) bis zum Sunnebärg (632 m ü.M.), und gränzt dodrbi u. a. an d Stadt Rhyfälde, an Kanton Baselland und nördlich an Dütschland. Flächemässig isch Mehli die zweitgröschti Aargauer Gmeind. Dr Ort isch usgsproche langzoge (öppe 3 km) und wird vom Mehlibach durchflosse.\nKlima\nBedingt durch verschidenschti Faktore herrscht im Gebiet um Mehli e sehr milds Klima. D Region Mehli-Basel isch die wärmscht Region nördlich vo de Alpe und het bis zu 40 Sunnetäg mehr z verzeichne als s Mittelland. Regelmässig misst d Wätterstation Mehli die höchschte Tämperature vom Land. Am 5. Auguscht 2003 het d Wätterstation Mehli mit 40,3 °C e neue Schwyzer Landesrekord und glichzyttig die höchschti Tämperatur nördlich vo de Alpe gmässe. E regionals Wätterphänomen isch dr berüehmti Mehli-Jet; e Wind, wo bsunders im Winter dr Näbel in dr Rhyebeni vertribt. Das grosse, uf eme markante Rhychnü glägene Melmer Fäld gilt als \"Chornchammere vom Fricktal\".\nGschicht\nIm Johr 794 wird Mehli als Melina erschtmols urkundlich erwähnt, woby dr Name vom Keltische här söll cho. Euse Name isch vom immerno glichnamige Bach abgleited. Melina heisst sovill wie \"anschwellendes Wasser\". Zu dere Zyt hets uf em Gmeindgebiet vo Mehli mehreri chlineri Wyler geh, wo spöter zämegwachse sind und s hüttige Mehli bilde (Ober- und Unterhof Meli, Ober- und Untermehli, Stadelbach, Rübrg, Niderrübrg und Rappertshüsere denn au).\nIn dr Pestzyt het sich nordöschtlich vo Mehli, im Nochberdorf Rappertshüsere am Rhyufer, e Tragödie ereignet. Wäge dr Pest isch s ganze Dorf bis uf zwei Fraue usgstorbe. Denn isch dr Gmeindbann vo Rappertshüsere zerscht an Rhyfälde gange, und denn spöter mit Möhli gegene Teil vo Rübrg tuscht worde. No hüt befinde sich im Wald Gränzschtei zwüsche Mehli und em ehemalige Rappertshüsere. Es paar vo ihne stamme vo 1602 und befinde sich im Dorfmuseum Melihus.\nBis zum Fride vo Lunéville im Johr 1801 het Mehli, wie s gsamte Fricktal, zu Öschterrich ghört. Dr Krieg het die über 400-jöhrigi Öschterrichischi Herrschaft beendet und s Fricktal isch 1803 a neu gründete eidgenössische Kanton Aargau agschlosse und dodrmit erschtmols e Teil vo de Schwyz worde.\nMitti vom 19. Johrhundert händ d Rübrger (Ywohner vom nördliche Ortsteil Rübrg/Rybrg) versuecht, dr Ortsteil Rübrg vo Mehli abztrenne. D Rübrgr händ behauptet, scho sit jehär e eigeständigi Gmeind z sy, obwohl sich das nit urkundlich belege loht. Dr Kanton het d Gmeindtrennig abglehnt; nit z letscht dorum, wil Rübrg als eigene Ort finanziell nit hätti überläbe chönne. D Industrialisierig setzt y: D Saline Rübrg werde gründet, d Bözbergbahn wird baut. 1932 wird d Bata Schuefabrik eröffnet. D Grossindustrie und s Gwärb sidle sich in Mehli a; d Suburbanisation setzt y. Mehli wird zur Agglomerationsgmeind vo Basel mit eme Pändlerateil vo über 1/3 vo de erwärbstätige Bevölkerig und zählt dodrmit zum städtische Gebiet.\nmini|350px|Blick übere nördliche/westliche Teil vo Mehli\nCharakter und Entwicklig vo dr Gmeind\nMehli isch e typischi Wachstumsgmeind. In de letschte Johrzähnt het sich Mehli vom büürlich prägte Grossdorf zun ere suburbane Chlistadt mit Zentrumsfunktion entwicklet. Aber trotzdem het Mehli in de meischte Ortsteil dr ursprünglichi Dorfcharakter chönne bewahre. Am Ortsrand befinde sich d Neubauquartier \"Schalle\" und \"Breiti\", wo überwiegend Hochhüser z finde sind.\nBsunderheit Religion\nMehli stellt e nationali Bsunderheit in Bezug uf d Religion dar. I keim andere Ort in de Schwyz läbe so villi Christkatholike wie z Mehli. Im Dezämber 1872 het d Chillegmeindversammlig beschlosse, die neue Dogme vom Papst (Unfehlbarkeitserklärig & Jurisdiktionsprimat) nit azneh. Dodruff abe isch es zunere erneute Chillespaltig in de ganze Schwyz cho. Katholike händ sich in Römischkatholike, wo die neue Dogme agnoh händ, und Christkatholike, wo bim ursprüngliche katholische Glaube blibe sind, trennt. Hüt läbe in Mehli öppe 1'100 Christkatholike (13 %), 2'200 Reformierti (26 %) und 3'200 Römischkatholike (38 %). Mehli het drey Chille und zwei Kapälle.\nKultur und Freizyt\nUssichtsturm uf em Sunnebärg\nStorchestation\nDorfmuseum Melihus\nSchwimmbad\nCampingplatz\nBootshafe\nBsundrigs\nIm Februar 2013 isch wäg emene Wettbewärb im Schwizer Buur bekannt worde, as en Chriesibaum z Mehli de gröschti vo de Schwiz segi.\nWeblink\nOffizielli Website\nGalerie Melina - Fotogalerie Mehli\nKulturkomission Mehli\nGwerbeverein Mehli & Umgäbig\nGmeindbibliothek Mehli\nSchuele Mehli\nNeubauquartier \"Breiti\"\n\"Das Prädikat \"Stadt\" rückt für Möhlin in greifbare Nähe\" (BAZ-Artikel, 2000)\nFuessnote\nKategorie:Rhiifälde (Bezirk)\nKategorie:Ort (Kanton Aargau)\nKategorie:Fricktal", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "de-8986850", "text": "Bist du in der Sauna?", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-cf7465399ee1", "text": "Bôwulla (Gossypium; alemannischi Näme) isch a Keespapplanart wo zirsch im südlina Afrika und i da Anda dahôam ggsiin isch. Hütztag baôp ma se i vilna subtropischa und troopischa Gegata vo dr Iird aa.\nT Pflããnza würran zwüscha zwôa und drüü Meetr hooch. Nôchnra blaôa Blaüzit trêêgan t Bôwullpflanza Sôômakappsslana. Wenn dia riif senn, platzan se ôff und gêal-wiisse Faasra kôn fürra.\nVrwendig\nD Fasra nimmp ma zurr Hêarraştellig vo Tekschtiilia. Us da Sôôma giidz Öl. Z Gossypolgift köört vôr am êassa ussa. Bôwulla lôôt se liicht fêarba und ninnt Wassr a Schtugg bessr uf wia dia nomaal Wulla.\nÊarnte\nthumb|300px|left|Bôwulla ufam Fêald\nFrôür isch Bôwulla nu vo Hánd zum Abnia ganga. Vür dia maschinell Earnte würt Entloobigsmittl iiggsetzt. D Pflãnza sinn hôakle mit am Uuzivr. Wêagat êam würrande uf da Pflanzgata groosse Menga vo Insektiziid vrtôalt.\nGschicht\nZ Mittlameerika unn z India isch Bôwulla schô vôr napaar tausad Jôôr kultiveert ggsi. Abam drizenta Jôrhundrt hêap ma si oo z Ôüroopa vrschaffat.\nZ rfinda vô da Wêabmaschinna im sibbazehanta Jôôrhundrt hêat dr Faasra zunara wiita Vrbrôatig vrhôlfa.\nDia wichtigşta Sôrta\nGossypium Barbadense\nGossypium Hirsutum\nGossypium Herbaceum\nKategorie:Nutzpflanze\nKategorie:Bedecktsamer", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-31909a694a21", "text": "Fahr abe.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-f3aa424d824b", "text": "D Blueme isch gäl.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-5e891341b81f", "text": "De Tom isch min ältere Brüder.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-312f84799b3d", "text": "Es guets nois!", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-5419164", "text": "Er kommt aus Genf.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-10566816", "text": "Sag uns, wie wir helfen können.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-8984045", "text": "Guten Flug!", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-8986943", "text": "Tom ist nicht arbeitslos.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-4389d041a79c", "text": "Ds File Transfer Protocol [fʌɪl trɑːnsˌfəˌprəʊtəkɒl] (engl. für „Protokou zum Dateiä überträge“, churz FTP), isch es Netzwärkprotokou zum übers Internet Dateiä überträge (mit TCP/IP).\nEs wird brucht, zum Dateiä zwüsche de Kompiuter, öpe vom Server zum Client (Abelade), vom Client zum Server (Ufelade) oder zwüsche zwöi Server z überträge. Usserdäm chame mit FTP Verzeichniss ersteuä und aluegä, aber ou Verzeichnis und Dateiä umbenennä oder löschä.\nFTP louft überä “Port” (es «Törli» ir Computersprach) 21. Dört drüber schickt der Client am Server Befäle und der Server git uf die Frag je nach Berächtigung und Datebestang Antwort.\nEs git öffentlichs FTP, wome übere Browser cha go Date holä und FTP, wo me sech mues amäude. FTP wird hüffig brucht, zum Websitenä ufe lade, E-Mail brucht aber ke FTP, das geit über SMTP.\nKategorie:Internet", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "de-8986921", "text": "Kennst du eine gute Disco hier in der Nähe?", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-155b80a8f147", "text": "thumb|D bkônntescht Ort uf Anglesey\nLlanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch isch e Schtadt uf de Insel Anglesey in de glichnomige Grafschaft im Nordweste vu Wales.\nMit 58 Buechstabe het d Schtadt de längscht Ortsname vu Europa ghet. Aber om 19. Juli 2004 isch er vu Llanhyfryddawelllehynafolybarcudprindanfygythiadtrienusyrhafnauole abglest worre. Dä Name isch aber nid offiziell.\nMit däm Nome isch d Ortschaft zum Tourischteziil un zue dr bekonnteschte Schtadt vun Wales worre. Im Ort git s e reschtaurierte viktorianische Bohnhof.\nVilmol wird de Schtadtnome mit Llanfair P.G. oder au Llanfairpwllgwyngyll abkirzt. Waliser sage zu d Schtadt meischtens nur Llanfairpwll.\nDe Nome schtammt us de walisische Sproch un beditet ibersetzt Mariekirch in ere Muldi vu wisse Hasle in de Nächi vun eme schnelle Wirbel un in d Gegend vun de Thysiliokirch, wu bi re rote Hehli lit.\nE Schuester het sich im 19. Jahrhundert de Zungebrecher usdänkt ge s domelig Dorf fir de Handel attraktiver mache – s isch also e Art Marketinggag gsi.\nLueg au\nTaumatawhakatangihangakoauauotamateaturipukakapikimaungahoronukupokaiwhenuakitanatahu\nWeblink\n[URL]\nUsschprôch (aus [URL])\nLlanfair PG BBC-Lexikonartikel (uf änglisch)\nKategorie:Ort (Wales)", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "de-8984002", "text": "Diesen Sommer gehe ich nach Amerika.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-3fbaea139a04", "text": "Ich verstand nit.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-6a68e0663d13", "text": "Manati none|300pxManati un e Chälbli z'Florida Taxonomi Seria  Landwirbeltiir (Tetrapoda) Classis  Söigetiir (Mammalia) Subclassis  Höheri Söigetiir (Eutheria) Superordo  Afrotheria Ordo  Seechüeh (Sirenia) Familia  Manati (Trichechidae) Spezie Karibik-Manati (Trichechus manatus)\nFluss-Manati (Trichechus inunguis)\nAfrikanischer Manati (Trichechus senegalensis)\nManati (Familie Trichechidae, Gattig Trichechus) sin riisigi aquarischi Suugtier wo au als Seechüeh bezeichnet werre. Manati sin Pflanzefrässer wo d'meischti Zit ufem Grund grase.\nManati läbe in flachi Schwämbiet in Nord-, Zentral- un Südamerika, in dr Karibik un an dr Chüscht vo Afrika.\nD'Spezie Trichechus senegalensis läbt an dr Weschtchüscht vo Afrika, e andri (T. inunguis) an dr Oschtchüscht vo Südamerika, un d'dritti (T. manatus) in dr Karibik un an dr Chüscht vo Florida. Die Spezies cha 4,5 Meter oder lenger werre un läbt in Süess- un Salzwasser. Früher isch s'Manati wege sym Öl un Fleisch gjagt worre, hüt isch's aber gsetzlich gschützt.\nleft|thumb\nD'Manati vo Florida un dr Karibik sin e bedrohti Spezies, obwohl's kei natürlichi Feind hät. D'Mänsche hän syn Lebensruum a de Chüschte un Schwemmbiet ygschränckt; usserdem werre viili Manati vo Motorboot verletzt, oder sä verschlucket Fischfanggrät (Hoke, Metalgwicht usw.). Des Zügs isch meischten harmlos, numme d'Leine chönnet in de Verdauigtrackt inecho un s'Tier langsam umbringe.\nManati sammle sich oft in dr Nächi vo Chernchraftwerki, weg em warme Wasser, un chönnet vo dere Wärmi abhängig werre. Wege dem wandre se nümme i wärmri Gwässer. In letschter Zit hän allerdings e huufe Chraftwerk zuegmacht; weg dem suecht dr U.S. Fish & Wildlive Service nooch andri Möglichkeite s'Wasser für d'Manati z'wärme.\nLiteratur\nRonald M. Nowak: Walker's Mammals of the World. Johns Hopkins University Press, 1999 ISBN 0-8018-5789-9\nWeblink\nNeue Art Seekuh entdeckt? uf stern.de\nBricht iber di nej Art vum Marc van Roosmalen (ängl.)\nKategorie:Säuger", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "de-8986838", "text": "Bist du zu Hause?", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-c65e78713780", "text": "Samy Deluxe (* 19. Dezember 1977 in Hamburg; eigentli: Samy Sorge) isch än düütsche Rapper us Hamburg. Er isch ußerdem unterem Name „Wickeda MC“ und „SamSemilia“ bekannt, wobi er de Namä „SamSemilia“ nümä verwändet.\nWerdegang\nDä Samy Sorge isch in Düütschland als afrodüütsches Chind i dä Familiä vo siiner Mutter ufgwachse. Sin us em Sudan schtammende Vater het Deutschland verlah, wo de Samy 2 Jahr alt gsi isch. Siine Herkunft und siis Läbä in Hamburg-Eppendorf ohni liiblichä Vater spiled bis hüte ä bedütendi Rollä i siinen Text.\nAm Afang vo sinere Karrierre het de Samy uf Englisch grappt, bekannt und erfolgrich isch er aber erscht dur sini düütsche Text worde. Siine Text sind zumindescht teilwiis als sozialkritisch z'betrachtä.\nAls erschte dütsche Rapper hätt er äs eigenes Cappy und än eigene Turnschueh uf de Markt brocht.\nUuszeichnige\n2001: Comet in dr Kategorii Hip Hop National\n2001: MTV Europe Music Award als Beschter dütscher Künstler\n2001: Bravo Otto in Gold in dr Kategorii HipHop National\n2002: Goldene Schallplatte für s Album Samy Deluxe\n2002: ECHO in dr Kategorii Hip-Hop/R&B National\n2004: Bravo Otto in Bronze in dr Kategorii HipHop National\n2005: Bravo Otto in Bronze in dr Kategorii HipHop National\n2006: Hip Hop.de Award in dr Kategorii bescht Mixtape für Big Baus of the Nauf\n2007: Jam FM Rapublik Award Platz 1 in dr Kategorii beschts Label\nDiskographie\nSingles, 12inches & EPs\n1997: Dynamite Deluxe - Deluxe Stylee (ausschließlich als Vinyl-12\")\n1998: Dynamite Deluxe - Pures Gift (ausschließlich als Vinyl-12\")\n1998: Dynamite Deluxe - Ultimative Freestyletape feat. Das Bo\n1999: Dynamite Deluxe - Samy Deluxe / MCees (ausschließlich als Vinyl-12\")\n1999: Dynamite Deluxe - The Classic Vinyl Files EP\n1999: Absolute Beginner feat. Samy Deluxe - Füchse\n1999: Stieber Twins feat. Max Herre & Samy Deluxe - Malaria (MZEE-Records, 12\")\n2000: Dynamite Deluxe - Ladies & Gentlemen\n2000: Dynamite Deluxe - Wie Jetzt?\n2000: Dynamite Deluxe - Grüne Brille EP\n2001: Samy Deluxe - Samy, war das alles?\n2001: Samy Deluxe - Hab Gehört...\n2001: Samy Deluxe - International Love\n2001: Samy Deluxe - Weck mich auf\n2001: Samy Deluxe & D-Flame - Fire\n2001: Samy Deluxe - Rache ist süss (nur auf Vinyl)\n2001: Samy Deluxe - Sell Out Samy (nur auf Vinyl und auf der \"Weck mich auf\"-Single)\n2003: ASD - Sneak Preview\n2003: ASD - Sag Mir Wo Die Party Ist!\n2003: ASD - Hey Du (Nimm Dir Zeit)\n2004: Melbeatz feat. Kool Savas & Samy Deluxe - OK\n2004: Christina Milian feat. Samy Deluxe - Dip it low\n2004: Samy Deluxe - Zurück\n2004: Samy Deluxe - Warum\n2005: Samy Deluxe - Sell out Samy (12\")(und Juice exclusive Track)\n2005: Samy Deluxe - Generation EP\n2005: Samy Deluxe - Let's Go\n2006: Samy Deluxe - Cap Song\n2009: Samy Deluxe - Bis die Sonne rauskommt\n2009: Samy Deluxe - Stumm/Musik um durch den Tag zu kommen\nAlbänä\n2000: Dynamite Deluxe, \"Deluxe Soundsystem\"\n2001: Samy Deluxe, \"Samy Deluxe\"\n2003: ASD, \"Wer Hätte Das Gedacht?\"\n2004: Samy Deluxe, \"Verdammtnochma!\"\n2005: Samy Deluxe, Headliners & Illo - \"Deluxe Records Let's go\"\n2009: Samy Deluxe, \"Dis wo ich herkomm\"\nMischkassedda\n1997: Dynamite Deluxe - Dynamite Deluxe Demo\n2003: Samy Deluxe, Headliners - Hamburgs Finest Mixtape Vol.1 - Exclusive Mixtape 1\n2004: Samy Deluxe, Headliners - Hamburgs Finest Mixtape Vol.2 - Exclusive Mixtape 2\n2005: Samy Deluxe - Hamburgs Finest Mixtape Vol.4 - So Deluxe So Glorious\n2006: Samy Deluxe - Hamburgs Finest Mixtape Vol.6 - The Big Baus of the Nauf\n2006: Samy Deluxe - Deluxe von Kopf bis Fuss\n2007: Samy Deluxe & DJ Mixwell - Lebende Legende\n2008: Samy Deluxe & DJ Mixwell - Best of Freestyles\n2009: Samy Deluxe - Der letzte Tanz\nSonschtigs\n2005 Sell out Samy 2005 (Juice Exclusive CD #57)\n2005 Also Was!?! (Dean Dawson feat. Afrob & Samy Deluxe - Juice Exclusive CD #57)\n2006 Ich könnt so tun (Rob Easy & Samy Deluxe - Juice Exclusive CD #66)\n2007: Tagebuch (mit Phrequincy) (Juice Exclusive! Juice-CD #75)\n2010: Truf is Back (Juice Exclusive! Juice-CD #104)\nFeatures\nAzad\nJan Delay\nDenyo\nMax Herre\nStieber Twins\nD-Flame\nFerris MC\nKC Da Rookee\nTorch\nXavier Naidoo\nBrooke Russel\nPatrice\nHeadliners\nIllo The Shit\nKool Savas\nDMX\nChristina Milian\nAfrob\nCurse\nOlli Banjo\nPaolo Magic\nManuellsen\nSnaga & Pillath\nJ-Luv\nChanell\nVibe\nDavid Banner\nUuszeichnige\nComet\n2001: für Hip Hop National\nMTV Europe Music Award\n2001: für Bester deutscher Künstler\nBravo Otto\n2001: Gold für HipHop National\n2004: Bronze für HipHop National\n2005: Bronze für HipHop National\nGoldene Schallplatte\n2002: für das Album Samy Deluxe\nECHO\n2002: für Hip-Hop/R&B National\nHip Hop.de Award\n2006: für bestes Mixtape (Big Baus of the Nauf)\n2010: für beste soziale oder politische Aktion (Samy Deluxe als Botschafter des Weltaidstags )\nJam FM Rapublik Award\n2007: für bestes Label\nWeblink\nHomepage vom Samy Deluxe\nHomepage vo Deluxe Records\nHomepage vom Samy Deluxe bi sinem Label EMI Music\nSamy Deluxe bi laut.de\nProfil bi sinere alte Plattefirma\nKategorie:Dütsche Rapper\nKategorie:Dütsche\nKategorie:Maa\nKategorie:Läbigi Person", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "de-8986854", "text": "Sein Onkel ist vor fünf Jahren gestorben.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-ca36e3fa305d", "text": "Hör uuf, Schaaf z'sii, wird en Mänsch!", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "de-8986920", "text": "Ich habe dieses Buch in der Buchhandlung vor dem Bahnhof gekauft.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-ac4702a7bda3", "text": "Dü und ich, das mächi mier kei Freid, dü bisch zwar lieb und sympathisch öi, doch fer mich, da bisch dü vill z’en hibschi Fröi.", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "de-8986942", "text": "Die Schuhe passen mir nicht.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-f4ddee191f13", "text": "Basler Dybli Stamm – Fasnacht 1980Im Fägfyr vo dr F 80 Waas isch 's Johr dure bassiert?", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "de-8986815", "text": "Ist das Glas halb voll oder halb leer?", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-8986845", "text": "Man sagt, dass wir krank seien.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-5419214", "text": "Die Frau ist jung.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-8984119", "text": "Tom ist Zimmermann, nicht wahr?", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-13367340", "text": "Was willst du? Ich will einen Hund.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-10364555", "text": "Du musst auf den Knopf drücken.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-657a0394ee80", "text": "Ech schribenes buech.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-7e8b2ee03690", "text": "Grüezi mitenand!", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-b0aa3c4f910f", "text": "Fisherman's Fall sin e Musikgruppe us em Kaiserstuehl wo alemannischi Liedli schriibe un vertone duet.\nIhri Musik isch e Mischig us lockere un luschtige Hymne wi Liebe vergeht, Hektar besteht un flotti Rockmusik.\nGschicht\nIhre erste Uftritt hen d Fisherman's Fall im Johr 1992 gha.\nIm Johr 2003 het d Gruppe de 1. Platz bim Gerhard Jung-Wettbewerb für jungi Mundart vo dr Stadt Zell im Wiisedal belegt un 2006 hän si dr 1. Platz gmacht bim Wettbewerb  \"Badenwürttemberg musiziert\" wu ibar 70 Gruppä üs´m ganzä Ländli mitgmacht hän.\nS Lied \"SC Freiburg immer wieder vor\" isch in dr Fuessball-Bundesliga-Saison 2008/2009 dr Hit vum SC Friiburg wore. Des Lied het d Band zämme mit dr Spiler vum SC Friiburg iigspilt.\nBsetzig\nDe Ralf Busch (Gsang, Akkordeon un Drehleier) un de Ralf Ziser Giddarre un Mandolin hen 1988 usere \"Bierlaune\" - wi si sälber sage - selli Musikgruppe gründet. Beidi hen zue sellere Zyt eigentlich no gar kei Instrument spiile chönne.\nAm 30. April 1992 hän si ihr erschtes Konzert gä. Scho e Johr spöter sin si scho uff verschiidene regionale Freiluft-Konzärt gsi un hen viil Spass un Erfolg gha.\nAm Aafang hen si no änglischi Lieder grschriibe un au uf CD usebrocht, aber noch de zweite Schiibe hen si sich denn uf s Alemannisch bsunne. Sither sin fascht alli neue Lieder uf kaiserstiählerischs Alemannisch. Au bi ihre Uftritt wird numme Alemannisch gschwätzt, was bim Publikum guet aakunnt.\nMiitlerwiil isch d Gruppe zue sechst, d Martina Vetter spiilt Querflöte und singt.\nRalf Busch:Gsang, Akkordeon, DrehleierRalf Ziser:Giddarre, MandolinMarcel Birkle:SchlagzügHarald Ringswald:BassStefan Franke:GiddarreMartina Vetter:Querflöte, Gsang\nDiskographi\n1995 - and we danced on the tables...\n1996 - talent pool\n1998 - lebenslänglich frey\n1999 - Liebe vergeht - Hektar besteht\n2002 - Schorli\n2003 - Drey Schorli\n2005 - Alemannisches Liädrbuäch (1)\n2006 - Heim\n2006 - Auslese\n2008 - Single: SC Freiburg vor\n2011 - lebenslänglich Schorli\nWeblink\n[URL] - d Heimsyte vo de Fischerman's Fall\nRalf Busch uf de Website vom Harald Noth\nInterview in dr Badische Zittig mit em Ralf Busch\nKategorie:Rockband\nKategorie:Dütschi Band\nKategorie:Alemannische Musiker", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-4050d51a5c50", "text": "Und das het si Grund.", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-f519ade51ae6", "text": "Sie het ihn ginget.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-8986935", "text": "Ich seh es nicht.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-13367346", "text": "Komm, gehen wir ins Kino.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-bc404fbe2302", "text": "Vo der alte Aeschevorstadt, Dail 2Kirchen und Klöster Stadtpläne von Basel 1888 Der Tourist in der Schweiz 1572 Civitates Orbis Terrarum 1493 Nürnberger Chronik Die städtebauliche Entwicklung Das Quartier um St.", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "de-10363710", "text": "Mischen Sie sich nicht in Dinge ein, die Sie nichts angehen!", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-7858164", "text": "Zeig ihn ihr!", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-5322224", "text": "Ich habe Kopfschmerzen.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-8983994", "text": "Das ist ein Ledergürtel.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-469df056fa71", "text": "De Döschwo (Citroën 2CV, ma siit o deuche, Änta) isch as usserordentlich popülärsch Outo gsi. Trotzdäm wüsse vüu Jungi bereits nümme was a Döschwo überhaupt isch. Uf de anderi Sita va de Skala git's aber o no unwarschinlich füu Liebhaber wa a Szene büude u de Döschwo o zwenzg Jahr nach em verordnete Tod am Läbe erhaute. Zu där igschworeni Gsäuschaft köre o diversi Autogarage wa uf dä Tüp, nämlich uf d'Änta iigschwore si.\nminiatur|280px|left|2CV6, Club, 19822005 nach aune Regle va de Handwärkskunscht komplett reschtauriert va Yeti u Heinz\nDe Döschwo het damals sölle 'ds ifache Volch' mobilisiere\nAs spartanisches Outo mit era unglublichi Züuvorgaab: 'Entwärfet as Outo mit Platz für zwü Bure i Stüfle ume na Zentner Häppere (Kartoffeln) oder ima Fässli Wii. As muess mindeschtens 60 km/h schnell sii und debi nid meh aus drü Liter Benzin uf 100 km verbruche. Usserdem soll es o schlächtischti Fäudwääge chene bewältige u so ifach z'bediene sii, dass sogar a ungüebti Fahreri problemlos mit ihm zcherchunnt. As muess dezue usgsproche guet gfäderet si, a so, dass a Chorb vou Eier a Fahrt uber houprigi Fäudwäge unbeschadet überstiit. U schliesslich muess das nüen Outo wäsentlich billiger sii aus üsi 'Traction', uf ds Uusgseh chunts aber überhaupt nid a.' so het de Pierre Jules Boulanger zu sim Chefkonstruktör gsiit.\nZ'gsteckte Züu hi si erreicht\nAber dass das Outeli a so erfougriich würti si, dass es fasch unveränderet vo 1948 bis 1990 buut chunt, und alli Versueche va Zitroen a Nachfouger z'installiere überläbt, das hetti sich de Boulanger o nie chenne erdeiche. Immerhin si im Luuf va de Zyt 3.872.583 'Limusine' u 1.246.306 'Chaschteänte' verchufft cho. U dezue no füu sogenannti Derivat wie d'Dyane, de Ami 6 u 8, de Mehari, für nume di wichtigschte ufzzölle.\nBüuder\nLiteratur\nRäto Graf: Citroën 2CV – Der Döschwo in der Schweiz, edition garage 2CV, Lüdenscheid 2011, ISBN 978-3-9809082-4-5\nKategorie:Pkw-Modell", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-e3159753f829", "text": "Ich wünsch Dir e schöne Daag.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-cf962dd70026", "text": "Danke, mir gaats guet.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-7b722edb4219", "text": "S'Wort Mars bezeichnet:\nMars, de Kriegsgott in de römische Mythologi\nMars (Planet), de virt Planet in unserem Sunnesystem ♂\n♂ s Symbol stoot au för:\nde Planet Mars in de Astrologi\nals Sinnbild für s männlichi Gschlecht\nin de Alchemi für Yse\nMars (Buch), es autobiographischs Buech vom Schwiizer Fritz Zorn\nMars Incorporated , ä Nahrigsmittel-Hersteller, em Heersteller vom\nMars Schoggirigel\nMars (Manga), de Titel vumä Manga\nMars (Motorrad), ä frühere Motorradhersteller\nMars (Rapper), ä amerikanische Horrorcore-Rapper\nMars (Rumsonde), ä Serie vu sowjetische Rumsonde zum Planet Mars\nMars (Schiff), in der Niederdeutschen Schiffersproch de Mastkorb\nMars (Stadt), ä Stadt in Frankrich\nMartin Mars, ä Flugboot vu de US-Marine\nDie Abkürzung MARS beditet:\nMolecular Adsorbent Recirculation System (Leberedialyse)\nMittlers Artillerie-Rakete-System vu de Dytsche Bundeswehr, lueg MLRS\nMemory Array Redcode Simulator, lueg Core War\nMulticast Address Resolution Server, lueg ATM-Funktion\nMaturitätsschuel für Absolvente von Rudolf-Steiner-Schuele\nModern Architectural Research Group (Architektegruppe)\nMultiple Active Results Sets, lueg ADO.NET", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-3970bd0373b8", "text": "Fur mych“ erchlèèrt de Kourt, „fur mych isch t'Soubstanz vo de–r évangélische Chile dië Verhàissig wo si uberchoo hàt, ound de Glawbe–n a dië Verhàissig.", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-c9eaf11b68d5", "text": "thumb|Amand Goegg\nDr Amand Goegg (* 7. April 1820 z Ränche, † 21. Juli 1897 ebedo) isch en Freiheitskämpfer wäärend dr badische Revolution un Mitglied vun de Revolutionsregierung gsi.\nWonner zwischezitig als Finanzbeamter z Mannheim gschafft het, het er zum 26. Dezember 1848 e Träffe z Ränche organisiert.\nDr Goegg het zum allgemeinen Landeskongress der badischen Volksvereine om 12. un 13. März 1849 im Zähringer Hof z Ofeburg ufgruefe, won er dr erschte Versitzende gsi isch.\nDruf isch er i dr Revolutionsregierung vo 1849 Finanzminister gsi.\nNoch de Niiderschlogung vun de Revolution isch er uf London gonge. Dert heter mit em Franz Sigel, Arnold Ruge un andri de \"süddeutschen Kreis\" bildet.\n1851 het er Amerika bsuecht, onschliessend isch er in d'Schwyz uf Genf gongä, wo er, warschynts 1857, d Marie Pouchoulin ghirotet het.\nIm Denkmalsstrit fir die wo 1849 z Rastatt stondrechtlig erschosse worre sin het er zum 200. Todesdaag vum Grimmelshausen de Stadt Renche des Rastätter Denkmol onbote. Dert stoots hit noch nebe de Kirch. Aber d'Stadt het d'Inschrift Den Vorkämpfern für Deutschlands Einheit und Freiheit gefallen und gestorben in und um Rastatt 1849 mitener Huldigung a de größten deutschen Dichter des 17. Jahrhunderts ärsetzt.\nWerk\nRückblick auf die Badische Revolution unter Hinweisung auf die gegenwärtige Lage Teutschlands. Von einem Mitgliede der Badischen constituirenden Versammlung. Veröffentlicht von A. Gögg, 1850\nLiteratur\nFriedrich Lautenschlager: Amand Goegg, ein badischer Achtundvierziger. Zur Hundertjahrfeier der deutschen Revolution von 1848/49. In: Zeitschrift für die Geschichte des Oberrheins 96= N.F.57 (1948), S.19-38. (Bearbeiterin: Sabrina Müller)\nStefan Schipperges: Amand Goegg (1820-1897). Politiker - Sozialrevolutionär - Idealist. Versuch eines Porträts. In: Die Ortenau, Jahrbuch 1998\nWeblink\nKategorie:48er-Revolution\nKategorie:Badische Gschicht\nKategorie:Freiheitskämpfer\nKategorie:Person (Mannem)\nKategorie:Dütsche\nKategorie:Maa", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-951502f65d43", "text": "Þ bzw. þ (Thorn) isch en Buechschtabe im alte englische und isländische Alphabet.  Dr Buechschtabe isch us dr gliichnamige Rune Thurisaz entschtande.\nþ schtaht für de interdentali Frikativ, so wie s hütige englische th. Nach dr moderne Konvention wird s þ üblicherwiis nur für de stimmlosi dentali Frikativ [θ] verwendet. Im Altenglische isch jedoch dr stimmhafti dentali Frikativ [ð] nöd vom stimmlose underschiede worde.\nIm englische isch dr Thorn ab em 14. Jahrhundert immer hüüfiger dur de Digraph th ersetzt worde; gliichziitig hät sich d Form vom Buechschtabe immer wiiter dere vom Buechschtabe Y agnäheret. Als Resultat isch s Y (z. B. im Druckereiwese) als Ersatz benutzt worde. Daas schpieglet sich no hüt i alte Name wider, z. B. im Präfix \"ye olde\" (gsproche \"the old\") für viili Pubs.\nDarstellig uf em Computer\nUnicode\nIm Zeichesatz Latin-1 ninnt s Þ d Position 0xde ii und s þ 0xfe.\nIm internationale Zeichekodierigssyschtem Unicode ninnt s grose Thorn d Position U+00DE ii, s chliine Thorn liit uf U+00FE.\nHTML\nIn HTML chann s Thorn au dur Entitäte dargschtellt werde – s grosse Thorn dur &THORN; und s chliine Thorn dur &thorn;.\nLaTeX\nMit dr Cork-Kodierig chann s Thorn i LaTeX dur \\TH (Grossbuechschtabe) und \\th (Chliibuechschtabe) dargschtellt werde.\nLueg au: Ð, Yogh, Œ, Ŧ, Wynn\nWeblink\nBericht On the status of the Latin letter þorn and of its sorting order vom Michael Everson(engl.)\nKategorie:Latinischer Buechstab", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-534a12685cf1", "text": "Em lexikon, de het en baaaart Warum lebe Eskimos so mega lang?", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-b8ac80dc601a", "text": "U de isch der räschte vor Usflugsgseuschaft am Hombärg zu gfahre.", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "de-13320481", "text": "Tom hat mir erzählt, dass er euch zwei beim Küssen gesehen hat.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-8983980", "text": "Wie viele enge Freunde hast du?", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-10363925", "text": "Karl stammt aus Berlin.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-fa7440322a9e", "text": "miniatur|S Fliegendi Spaghettimonster as Stoffdier\nminiatur|E Logo wo uf e öicharistisch Fisch im Christedum aaspiilt.\nS Flügedi Schbagettimonschder (uf änglisch Flying Spaghetti Monster, oder au eifach: FSM) isch der \"Gott\" vore Religionsparodii, wo im Juni 2005 vom Füsiker Bobby Henderson gründet worde isch. D'Ahänger vom Monschder nennet sich Pastafaris. Grundlegend isch, dass der sogenannti \"Pastafarismus\" nüt mitere eigentleche Religioon ztue het, sondern eher als en Art politischi Bewegig (vo Agnoschtiker zum Bispil) z'erachte isch, wo s'Ziel het, ere neue Wälle vo religiös (proteschtantisch) motiviertem Konservativismus i de USA z'begägne.\nSit em 10. Dezämber 2015 daf d Church of the Flying Spaghetti Monster z Neuseeland offiziell Lüt verhüroote.Marriage (Approval of Organisations) Notice No. 22 uf gazette.govt.nz, abgrüeft am 10. Merz 2016Spaghettimonster-Kirche: \"Es gibt so viele Ehepaare, die wünschten, sie hätten nie geheiratet\" uf spiegel.de, abgrüeft am 10. Merz 2016\nBildigspolitik\nS'Flügende Monschder isch e diräkti Kritik ar Ideologi vom Intelligent Design, ere nöie religiöse Bewegig mit politischem Ifluss ir USA. D Vertreter vom Intelligent Design wei, dass me a amerikanische Schuele im Biologiunterricht anstatt d Evoluzionsteori s kreazionistisch Intelligent Design lernt, also dass d'Wält mit Adam und Eva aagfange hegi. Aber will Evoluzionsteori für Biologiwüsseschafte isch und der Kreazionismus ke naturwüsseschaftleche Inhalt het, befürchtet me dass Biologe ire Bruef nümm chöi usüebe.\nDr Aalass für d Gründig vo däre „Religion“ isch d öffentlech Diskussion gsi um d Iifüeirg vom Intelligent Design an US-amerikanische Schuele. Unter Verwiis uf s – grad au vo de Verfechter vom Intelligent Designs verwendeti – Argument vo dr Gliichbrechtigung het dr Henderson in eme offnige BriefDütschi Übersetzig vom Brief an d Schuelbhörd vo Kansas gforderet, au siini Glaubeslehr müessi wie di kreationistisch im Unterricht vermittlet werde. Bim Konzept \"Flügends Schbagettimonschder\" gots also ned drum, e nöie Glaube z'erfinde, sondern die wüsseschaftlechi Inhaltslosigkeit vo de neue religiöse konservative bildigspolitische Strategie z'entlarve. I däm Sinn ischs Flügende Schbagettimonschter eifach nur e konstruktive Bitrag zur US-Bildigspolitik, wo für ordentlechi wüsseschaftlechi Kohärenz ischtot - und het absolut gar nüt mitere neue Religion zdue; \"Pastafarismus\" isch nur dr scherzhaft Übername vo ebedene, wo bildigspolitischi Debattene wänd populärer mache.\nKritik a religiöse Dogme u Vorurteil\nDr Bobby Henderson und alli \"Aahänger\" vom Flügede Schbagettimonschder (s'het au vil z'Dütschland, ir Schwiz u in Öschtriich) setze sech gäge religiösi Dogme ii. Die evangelische Chile i de USA si schtarch provoziert worde durs Flügede Schbagettimonschder. Bis hüt schtoot uf der Website vom Flügede Schbagettimonschder, dass si ei Million US-Dollar zahle würde a däm, wo chönt empirisch bewiise, dass der Jesus Christus ned der Sohn vom Flügede Schbagettimonschder wär - das isch empirisch ned z'bewise.\nIm wiitere Sinn richtet sech d'Kritik ade chrischtleche Dogme gäge d'Intoleranz gäge Muslime, wo ide USA (unger anderem wägem 11. Septämber) witverbreitet isch, und forderet uf, eigeni Vorurteil und \"Dogme\" z'überdänke.\nFuessnote\nWeblinks\n[URL] – D'Houmpeitsch fom Paschtafari-Gründr (änglisch)\n[URL] – Vereinigti Chile fom flügende Schbagettimonschder, Dütschland\nD Website vo dr Chille z Nöiseeland\nKategorie:Religionskontroverse\nKategorie:Pseudogotthait", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-9541f2974cbb", "text": "S Büsi isch alt.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-8986812", "text": "Habt ihr auch ein paar saubere Tassen?", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-8983973", "text": "Das wird nicht passieren.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-1973e4730652", "text": "Us wösseschaftlecher secht isch das en ser wechtige fakt.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-10362971", "text": "Rauchen ist im Aufzug nicht erlaubt.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-81b4c5bc75b9", "text": "Das isch nöd imer liecht z beantworte.", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "de-8986841", "text": "Morgen spielt er Fußball.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-10366799", "text": "Ich frage mich, warum Tom noch nicht aufgetaucht ist.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-cc84489b302e", "text": "I ha Di gärn.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-9949cda2b456", "text": "Ha prüfig em erste Mol bestande ond fühl mech secher uf de Stross :).", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-3452dccbbe6e", "text": "Ich ha chalt.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-4fd5e5c134ff", "text": "D Sunne isch am uufgah.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-5419216", "text": "Die Frau ist nicht jung.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-5419159", "text": "Ich komme aus Saitama.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-a2bcdd55b026", "text": "De Baum isch umgheit.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-fd9c86b6aba2", "text": "thumb|120px|right|Digamma\nthumb|120px|right|s pamphylischi Digamma\nS Digamma (δίγαμμα \"dopplets Gamma\") oder au Wau (ϝαῦ, ωαῦ) (Majuskel Ϝ, Minuskel ϝ), wege sinre F-fermige Form au „s doppelt Gamma“ gnennt (zwey inenonder verschlungeni rechtsdräiti „Galge“ ergebe mit m gmeinsome hochkantige Schtrich e F), isch urspringli de sechst Buechschtab vum phönizische Alphabet gsi. „Waw“.\nDa Zaiche werd isch vo altgriechische Tielekt bruucht wore um de Halbvokal /w/ z schriibe, so im Dorische (z. B. kretisch ϝέξ \"sechs\"), wäred im ionische und i de Koine de Luut scho früe verschwunden isch. Spööter isch astell vo Digamma au Beta breuucht wore.\nWu s no im griechische Alphabet exischtiert het, isch s (iber d Etrusker vermittelt) vun de Römer ibernummen worre un so in de Form vum F („Eff“) als sechster Buechschtab in s latinisch Alphabet kumme. Im klassische Altgriechisch ischs als Konsonantezeiche verschwunde, wil d Grieche e vor Vokale olutends „W“ nimmi ussgschproche hen (lueg griech. \"oinos\", friejer \"woinos\", mit ditsch \"Wein\" oder griech. \"eideinai\", friejer \"weideinai\", mit ditsch \"wissen\"). Es isch dän nur no als Zahlzeiche (6) benutzt worre, wobi aber oft e ondri Form, s Stigma, e Ligatur us Sigma un Tau, oder d Wort-End-Form vum Sigma (ς) oder au Sigma-Tau (στ) als zwey trennti Buechschtabe, gschribe worre isch. De urspringlig Buechschtabome „Waw“ isch verlore gonge un durchs Digamma ersetzt worre.\nS Digamma isch vum Richard Bentley (1662-1742) widergfunde worre, wu er versuecht het, d Metrik in de Epe vum Homer z rekonschtruiere. Zue Zyte vum Homer isch s Digamma offesichtlig no nit komplett stumm gsi.\nKategorie:Griechischer Buechstab", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-19ce5b012a7f", "text": "S Büsi isch bruun.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-76db87f4abf6", "text": "Under Länge oder Längi verschtaht mer:\nPhysik: Di rüümlichi Uusdehnung vomene Objekte i ei Richtig, lueg bi Längi (Physik)\nMathematik: D Längi vonere Schtrecki oder Kurve, lueg bi Längi (Mathematik);\nFür de Längebegriff vo dr Algebra lueg bi Längi (Algebra)\nEine vo dr Winkel vomene Polarkoordinatesyschtems\nGeographie: De Längengrad vomene Ort\nAschtronomie: Insbsunderi di eklptikali Längi\nI dr antike Metrik: Di lange Silbe vomene Wort im Vers, lueg bi Längi (Silbe)\nLueg au Breiti, Höchi", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "de-8984056", "text": "Vor meinem Haus ist ein kleiner Garten.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-5419167", "text": "Sie kommen aus Peking.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-8986831", "text": "Tom sollte kommen.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-10362845", "text": "Wie groß bist du und wie viel wiegst du?", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-5419182", "text": "Sie kommen aus Taipeh.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-5419222", "text": "Das Buch ist blau.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-10362928", "text": "Sie war anscheinend krank.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-7881112", "text": "Elefanten leben in Asien und in Afrika.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-5322013", "text": "Wie heißen Sie?", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-8983981", "text": "Was ist das?", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-a99c4cce9e13", "text": "Montforter Düütsch isch e Doil vun em alemannische Schproochruum un Doil vun dem Boddeseealemannisch.\nDie Schprooch, wu d Lüt im Nordoschte vun em alemannische Schproochruum dischkerieret.\nS Montforter Düütsch umfascht wiite Doile vun em hüütige öschterreichische Bundesland Vorarlberg, en chline Doil vun em öschterreichische Bundesland\nTirol, d Regio Oberallgäu suidlich vu Immestadt un en Nordoschte vun d Boddeseeregio mit em vurmalige Oberamt Tettnang.\nGschichtlich isch s Montforter Düütsch durch d Zsammeghörigkhit vun dere nordöschtliche Boddeseregio untr d Grafe vun Montfort entschtande. Usstuusch vun Ware, Mansche und Kultur im Montforter Herrschaftsbiet hönd durch d Johrhunderte dozuer gfüert, dass e Regio mit ang vrwandte Dialekte entschtande isch.\nWörterbuechli\nBoddebirre\nbriacke\ndischkriere\nGuggumre\nIis\nKchriase\nloose\nSchträäl\nKategorie:Alemannischer Dialäkt\nKategorie:Tirol\nKategorie:Sprooch (Vorarlberg)", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "de-8986941", "text": "Ich gehe gern laufen.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-335e22e0ebaa", "text": "Es esch e sehr schöni Zyt gsi ond mer chan ned e so eifach absched näh.", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "de-8986820", "text": "Sie hat Sie angerufen.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-8984038", "text": "Letztes Jahr hatte er lange Haare.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-12099087", "text": "Ich halte es daheim nicht mehr aus.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-d47a54c2d09f", "text": "Nur no 10 Täg bis zum absolutä Höhäpunkt.", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-dc71866d824f", "text": "De stimmlosi palatali Frikativ (au „ich-Luut“) isch e Konsonant vo de mänschliche Sprooch. Er isch als Phonem relativ sälte, ùn chùnt nùmme in öbe 5% vo allene Sprooche vorLadefoged, Peter; Maddieson, Ian, The Sounds of the World's Languages, Oxford: Blackwell, ISBN 0-631-19815-6. pp.167–68. Als Allophon vo [] oder [] isch er wyter verbreitet. S Zeiche im IPA defür isch , ùn in dr Teuthonista es grosses X. In ere strängi Usslegig vo dr Dieth-Schryybig schryybt mer defür ĉh.\nArtikulation\nEs isch en Frikativ; es wird e Engi im Muul bildet, wo de Lùftstrom duredrùggt wird.\nDe Artikulationsort isch palatal; d Zùng bildet mitem harte Gaume e Engi.\nD Phonation isch stimmlos; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder nit.\nEs isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.\nEs isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.\nVerbreitig\nSprooch  Wort  IPA-Transkription Bedütig  Bemerkig Alemannisch  Oberelsässisch  d' Milch     ‚d Milch‘  Liachtaschtänerisch (Trisabärg)  Èicha     ‚Eiche‘ Deil vùm OberrhyynalemannischAm Kaiserstuehl sin Wyhl un Saschbe d'nördlichschte Dörfer, wo kei [] hen, lueg doo; Syte 197  ich    ‚ich‘ Oberschwäbisch  Kicha     ‚Chùchi‘   Ùnterelsässisch  s Bächel     ‚s Bächli‘  Walliserdütsch  chennu   ?  ‚kenne‘  Hochdütsch  dicht     ‚dicht‘  Frankoprovenzalisch Greyerzerisch  la hyà  ‚dr Raam‘   Änglisch   huge     ‚riisig‘  Allophon vo //; in mangi Dialäkt im Oschte vo de USA au abgfalle. Assamesisch  সীমা/xima    ‚Gränz‘   AserbaidschanischDamirchizadeh, A (1972), Modern Azerbaijani Language: Phonetics, Orthoepy and Orthography, Maarif Publ. pp.96mangi Dialäkt   çörək     ‚Broot‘ Allophon vo //. Dänisch  Standard  pjaske    ‚spritze‘  Cha au [] sy. Finnisch  vihko    ‚Heftli‘ Allophon vo //.  Haida   xíl   ‚Blatt‘   Isländisch   hérna     ‚do‘ Irisch-Gälisch   a Sheáin     ‚Johann (vokativ)‘ JapanischOkada, Hideo (1991), \"Phonetic Representation:Japanese\", Journal of the International Phonetic Association 21 (2): 94–97  Kanji:人/hito     ‚Person‘   Allophon vo // vor //.  Kabylisch     ‚abmässe‘  Koreanisch   Hangul:힘/him     ‚Sterchi‘ Allophon vo //.  Neugriechisch   χιόνι}     ‚Schnee‘ Niiderländisch  Standard Northern  wiegje ||  || ‚Wiege‘ || Allophon vo // vor [] für mangi Sprecher.\n|-\n| Norwegisch || städtischs Oscht-Norwegisch || kjekk ||  || ‚hübsch‘ || Cha au [] sy; bi jüngre Sprecher viilmool mit [] verschmùlze.\n|-\n|  Paschtunisch |||Ghilzai ùn Wardak DialäktMichael M.T. Henderson, Four Varieties of Pashto |||  ||| |||‚Fuess‘||\n|-\n| Rumänisch|| Walachischi Dialäkt(Muntenisch) || fir ||  || ‚Faade‘ || Allophon vo // vor []. [] im Standardrumänische.\n|-\n| Russisch || Standard || твёрдый/tvjordyj ||  || ‚hard‘ || Ei mööglichi Ussprooch vo //.\n|-\n| colspan=\"2\" | Schottisch-GälischOftedal, M. (1956) The Gaelic of Leurbost. Olso. Norsk Tidskrift for Sprogvidenskap. |||  eich |||  |||  'Rösser'||\n|-\n| Spanisch || ChilenischPalatal phenomena in Spanish phonology Page 113 || mujer ||  || Frau || Allophon vo // vor Vorderzùngevokal.\n|-\n| colspan=\"2\" | UngarischSiptár, Péter; Törkenczy, Miklós (2007), The Phonology of Hungarian, The Phonology of the World's Languages, Oxford University Press |||  kapj |||  ||‚übecho (Imperativ)‘||  Allophon vo // zwüsche eme stimmlose Obstruent en ere Wortgränz.\n|-\n| colspan=\"2\" | Wallonisch || texhe    ‚lisme‘  Walisisch  hiaith ||  || ‚Sprooch‘ || Chùnt in Wörter vor, wo en // zur Hiatustilgig vor // vorchùnt. So wird uss  iaith ‚Sprooch‘ ei hiaith'' ‚ihri Sprooch‘.\nFuessnote\nKategorie:Sproochluut", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-b53b3425da3b", "text": "D’Lüt sind eifach läss.", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-26703a6046bc", "text": "D'Wölf sind am nächercho.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-13278477", "text": "Guten Appetit!", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-8986871", "text": "Das macht Sinn.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-8986813", "text": "Ich muss Geld holen gehen.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-6918fad54e0e", "text": "Griiffesee (amtlich Greifensee) isch e politischi Gmeind im Bezirk Uschter vom Kanton Züri i de Schwiiz.\nWappe\nIn Gold stiigende rote Vogel Griif\nminiatur|S Schloss vom Seeufer us gsee.\nGeografii\nGriiffesee liit im Züri Oberland. Als einzige Ort am Griiffesee liit das alt Stedtli diräkt am Uufer. A d Gmeind gränzed d Ort Uschter, Nänike, Voletschwyl, Schwèrzebach und über em See sind Fälande und Muur.\nGschicht\nUs früechrischtliche Zyt sind zahlrichi Spure vo Pfahlbouer gfunde worde.\nGriiffesee isch zum eerschte Mal gnamset worde im Jaar 1260 als Grifense. Der Ort isch rund um s Schloss Griiffesee entstande, wo im 12. Jahrhundert vom Graf vo Rapperschwil poue worde isch.\n1402 isch d Herrschaft a d Stadt Züri verpfändt worde und isch sithèr dène ihri Landvogtei. Berüemt isch vor allem de Salomon Landolt, wo vo 1781 bis 1786 da ghèrrscht het. S Schloss Griiffesee isch im alte Zürichrieg 1444 zerstört worde. Vo de 64 Verteidiger wèrded 62 uf de Bluetmatt z Nänike vo den Eidgenosse gchöpft (Mord vo Griifesee). Im 16. Jahrhundert wird s Schloss wider uufpoue. Vo 1781 bis 1787 isch de Salemaa Landolt Landvogt vo Griiffesee gsii.\n1831 isch de Bezirk Uschter gschaffe worde und Griiffesee hät dadedur sini politisch Bedüütig als Verwaltigszäntrum verloore.\nS chlii Zürcher Landstedtli hät na hüt en hübsche, historische Ortschern.\nBevölkerig\n+ Bevölkerigsentwicklig Johr  1634  1799  1836  1900  1950  1960  1970  1980 1990 Iiwohner  133  278  406  289  279  421  2674  5440  5300 Johr  1995  2000  2001  2002  2003  2004  2005  2010  2013 Iiwohner  5038  5202  5256  5219  5210  5198  5111  5094  5308\nDe Uusländeraatäil liit bi 17 % (Stand 2011).Bundesamt für Statistik: Regionalporträts 2012: Kennzahlen aller Gemeinden, Mai 2012\nReligion\n38,6 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 28,1 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).\nPolitik\nBi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggää: BDP 5,7 %, CVP 7,0 %, EDU 3,4 %, EVP 2,1 %, FDP 15,5 %. GLP 13,4 %, GP 10,9 %, SP 19,5 %, SVP 21,1 %, Suschtigi 1,4 %.\nGmäindspresidänt isch de Beat Brand (Stand 2012).\nWirtschaft\nD Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,2 % gläge.\nTieläkt\nDe züritüütsch Tieläkt vo Griiffesee ghört zue de Oberländer Mundarte.\nLiteratur\nBeat Frei: Greifensee. Gemeinde Greifensee, Greifensee 2006, ISBN 3-033-00675-2.\nHans Martin Gubler: Die Kunstdenkmäler des Kanton Zürich Band 3: Die Bezirke Pfäffikon und Uster. (Kunstdenkmäler der Schweiz, Band 66). Hrsg. Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1978, ISBN 3-7643-0991-1, S. 465–509.\nMonographien der Kantonsarchäologie Zürich 38: Das spätbronzezeitliche Dorf von Greifensee-Böschen. 2007. ISBN 978-3-905681-27-7.\nAnnegret Diethelm, Attilio d'Andrea: Greifensee ZH. (Schweizerische Kunstführer, Nr. 486). Hrsg. Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Bern 1991, ISBN 978-3-85782-486-9.\nWeblink\nOffizielli Website vo de Gmaind Griifesee\nStatistischi Date vom Kanton zu de Gmaind Griifesee\nGmaind Griifesee im GIS vom Kanton Züri\nSchifffahrtsgnosseschaft Griifesee\nSchloss Griifesee\nFuessnote\nKategorie:Ort (Kanton Züri)", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "de-8984005", "text": "Sein Großvater ist vor einem Jahr an Krebs gestorben.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-ad88565ab4e8", "text": "Aber mini Partneri, die isch hell begeisteret!", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "de-10362975", "text": "Tom schaut jemandem, den ich kenne, ziemlich ähnlich.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-c17864d51784", "text": "Dr Titan (oder Saturn VI) isch dr mit Abstand grösst Mond vum Planet Saturn un nooch Ganymed dr zweitgrösst in unserem Sunnesystem. Au dr Titan isch grösser, aber masseärmer, wie dr Planet Merkur. Er isch dr einzig Planetemond mit ere dichte Atmosphäri. S'Hauptgas vu dr Titanluft isch debi wie bi dr Erde dr Stickstoff, molekulare Süürstoff fählt degege erwartigsgmäss ganz.\nWasser chummt uffem Titan in Form vu Iis sehr hüffig vor, isch aber bi dr herrschende Oberflächetemperature um -180 °C hert wie Granit un bildet Berge.\nD'Rolle vum Wasser uf dr Erde ibernimmt defir s'Methan, wo uffem Titan flüssig, fest un gasförmig vorchu cha. Im optische Beriich isch d'Titanatmosphäri udursichtig, im nooche Infrarot aber transparent. D'Titanoberflächi isch dorum e höchst fremdartigi un doch irgendwo vertrauti Welt.\nObwohl dr Titan, wil er um dr Saturn chreist, e Mond isch, isch er fer sich ällei betrachtet e usgwaxene Planet mit ere wesetlich aktivere Geologi un komplexere Atmosphäri wie bi dr Planete Merkur oder Mars.\nEntdeckig\nDr Titan isch am 25. März 1655 vum Christiaan Huygens entdeckt worre. Daift worre isch er uf d'Titane, eme Gschlecht vu Riise us dr grichische Mythologi. Säller Namme un der vu wittere sibe Saturnmönd isch vu im Wilhelm Herschel sinem Sohn, dr Astronom John Herschel, in ere 1847 erschinene Veröffetlichig (Results of Astronomical Observations made at the Cape of Good Hope) vorgschlage worre. Devor isch er mitunter als dr Huygenssch Saturnmond oder dr sext Saturnmond bezeichnet worre. Dr Huygens selber het en am Afang schlicht Mi Mo gnennt.\nErchundig\n150px|left|thumb|D'Smogschicht vum Titan photographiert vu Voyager 1\nDie erst Undersuechig us dr Nächi isch anno 1979 dur die amerikanisch Sonde Pioneer XI erfolgt, aber erst bim Vorbiflueg vu dr amerikanische Sonde Voyager 1 anno 1980 in numme 2000 km Höchi iber dr Titanoberflächi isch er usgibig undersuecht worre. Wege dr dichte Smogschicht isch d'Atmosphäri aber im optische Deil vum Spektrum udursichtig, si dass mer d'Oberflächi nit gsähe het. Voyager 1 het dorum numme d'Zämmesetzig vu dr Atmosphäri undersueche un Basisdate wie Grössi, Masse, Umlaufzitt etc. bestimme chänne.\nAm 15. Oktober 1997 isch vu dr Cape Canaveral Air Force Station d'Doppelsonde Cassini-Huygens, e Gmeinschaftsprojekt vu dr ESA, NASA un dr Agenzia Spaziale Italiana (ASI), fer d'Erchundig vum Saturn un vum Titan im Spezielle gstartet worre. D'Huygens-Sonde isch am 25. Dezember 2004 abchopplet worre un am 14. Jänner 2005 uf dr Oberflächi vum Titan glandet. D'Cassini-Sonde isch degege in ere Saturnumlaufbahn verblibe, wo us himmelsmechanische Gründe immer wiider am Titan vorbi got, wil nur dr Titan gnueg Masse het, um d'Umlaufbahn eso z'ändere, dass Cassini nooch un nooch au die andere grössere Saturnmond afliege cha.\nD'Cassini-Sonde cha dr Titan au im noche Infrarot beobachte, wo d'Atmosphäri dursichtig isch, so dass inzwische detaillierteri Charte vu Titan vorlige.\nBahndate\nDr Titan umchreist dr Saturn ime middlere Abstand vu 1.221.850 km in 15 Däg 22 Stunde un 41 Minute. Mit dem Abstand befindet sich dr Titan witt usserhalb vu dr Saturnringe, wo numme bis zu eme Radius vu ca. 480.000 km (usserer Rand vum E-Ring) nusreiche. D'Bahn vum Titan wiist e Exzentrizität vu 0,029 uf, was mit 3 Prozent iberraschend hoch isch. Doher isch dr Titan starche Gezittechräfte vum Saturn usgsetzt, was zue ere Erwärmig vum Innere füehrt. D'Titanbahn isch 0,33° gegeniber dr Äquatorebeni vum Saturn, un demit au dr Saturnringe, gneigt.\nUfbau un physikalischi Date\nDr Titan besitzt e middlere Durmesser vu 5.150 km. Demit isch er numme e bitzili chleiner wie dr Jupitermond Ganymed un demit dr zweitgrösst Mond im Sunnesystem. Er isch grösser wie dr Planet Merkur (aber wie au Ganymed wäniger masseriich wie säller).\nUrsprünglich isch mer devu usgange, dass dr Titan grösser wie dr Ganymed sei, doch het e Dunstschicht in dr Titan-Atmosphäri in 250 km Höchi defir gsorgt, dass dr dur erdbundeni Beobachtigi vor dr Ruumsondevorbiflüeg gmesse Durmesser um ebba 500 km z'hoch gläge isch. Wie alli vier Galileische Mönd vum Jupiter, dr Erdmo un dr Neptunmond Triton isch dr Titan grösser un masseriicher wie s'erst bekannt transneptunisch Objekt Pluto, wo als Zwergplanet klassifiziert wird.\nVum Ufbau her dürft dr Titan dr Mönd Ganymed, Kallisto, Triton un möglicherwiise im Pluto ähnlich si. Er bestot ebba zuer Hälfti us Wasseriis un silikatischem Gstei.\nAn dr Titanoberflächi ibernimmt Wasseriis d'Rolle vum Gstei uf dr Erde, Methan d'Rolle vum irdische Wasser. Tümpel oder See us flüssigem Methan het mer aber nit noochgwiise, wohl aber Gebiite, wo usdrichnete Methansee un Methanflüss ähnle. D'Date len druf schliesse, dass es dicht under dr Oberflächi grossi Reservoire vu flüssigem Methan gä muess. Au wiist d'Oberflächi gebirgsähnlichi Züg uf, isch aber trotzdem vu relativ gringe Höcheunderschiide.\nDr Titan bestot us eme Chern us Silikatgstei, wo vu mehrere Schichte Wasseriis umgä isch. Die usser Schicht bestot us Iis un Methanhydrat, die inner us Hochdruckiis. Nooch Modellrechnige vu 2005 chännte sich zwische dene beide Schichte e Ozean us flüssigem Wasser befinde. Dr im Wasser enthalte Ammoniak (ca. 10 Prozent) dät als Frostschutzmittel wirke, sodass dr Ozean au bi dr zue erwartende Temperatur vu -20 Grad Celsius noch flüssig wär. Uf Titan isch au Kryovulkanismus noochgwiise worre. Die zähflüssig Masse, wo debi an d'Titanoberflächi trättet, bestot us Wasser un Ammoniak, sodass dr Gefrierpunkt vum Gmisch dütlich verringeret wird. Us sällem Grund isch die Masse annächerend flüssig.\nDr Titan besitzt mit 1,88 g/cm³ die höchst Dichti vu allene Saturnmönd, obwohl er ähnlich wie sälli zämmegsetzt isch. Die höcher Dichti ergit sich dur die gravitativ Kompression, wo au e Ufheizig vum Mondinnere bewirke dürft. Sehr wohrschinlich isch s'Inner vum Titan geologisch aktiv.\nDr Titan rotiert in 15 Däg 22 Stunde un 41 Minute um die eige Ax un wiist demit, wie dr Erdmo, e bundeni Rotation uf. D'Rotationsax isch um 1,942° us dr Senkrechte gneigt. Dr Titan besitzt e nidrigi Albedo vu 0,21, des heisst, numme 21 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert.\nAtmosphäri\nthumb|Dur Falschfarbe kontrastverstärkti Ufnahm vu dr Atmosphäri vum Titan, wo vu dr Ruumsonde Voyager 1 erstellt worre isch\nDr Titan isch dr einzige Mond im Sunnesystem un iberhaupt dr einzige bekannt Himmelskörper vu sinere Grösseklassi, wo e dichti un wolkeriichi Atmosphäri het. D'Existenz vu ere Atmosphäri isch scho anno 1944 vu Gerard Kuiper mit spektroskopischi Undersuechige noochgwiise worre. Debi isch dr Partialdruck vu dr Chohlewasserstoffverbindig Methan zue 100 mbar bestimmt worre.\nUndersuechige vu dr Voyagersonde hän bi ihrene Vorbiflueg ergä, dass dr atmosphärisch Druck auf dr Oberflächi vum Titan ebba 1,56 bar betrait un somit um ebba 50 % höcher wie säller uf dr Erdoberflächi isch. Wie au d'Erdatmosphäri bestot au d'Titanatmosphäri hauptsächlich us molekularem Stickstoff. Dr Stickstoff het mer vu dr Erdoberflächi us aber nit spektroskopisch noochwiise chänne.\nErgebnisse vu dr Huygens-Mission\nD'Atmosphäri bestot nooch Messige vu dr Huygens-Sonde an dr Oberflächi zue chnapp 98 % us Stickstoff und zue chnapp 2 % us Methan. Argon, wo mer nooch dr Voyagermission mit eme nenneswerte Adeil erwartet gha het, schint degege numme in Spure vorzchu. Usserdem finde sich au Spure vu mindistens eim Dutzend andere organische Verbindige (under anderem Ethan, Propan, Ethin, Cyanwasserstoff, Chohledioxid) sowie Helium un Wasser. D' Chohlewasserstoffverbindige entsten wohrschins us Methan, wo in dr obere Atmosphäri e dütlich höcher Adeil vu ebba 10% het. D'Methanmoleküle werre dur Iwirkig vu dr UV-Adeile vu dr Sunnestrahlig ufgspalte un rekombiniere no zue andere Verbindige. Nooch Erchenntnisse vu dr Huygens-Sonde wird periodisch oder ständig Methan ussem Mondinnere produziert. . In dr hütige Titanatmopshäri isch dr Adeil vu schere Stickstoffisotope dütlich höcher wie im solare Urnäbel agnumme wird. D. h. dr Titan het die liichtere Stickstoffisotope liichter an dr Weltruum verlore wie die schwer. Us em hütige Isotopeverhältnis schliesst mer dorum, dass di früeh Titanatmosphäri ebba fümfmol dichter wie die hütig gsi si dürft.\nIm Titan si Atmosphäri rotiert schneller wie dr Mond un zeigt demit starchi Parallele zue dr ebba 600 Grad heissere Venus. In dr obere Atmosphäri herrsche starchi Turbulenze. D'Windgschwindigkeit betrait ebba 30 m/s in 50 km Höchi un nimmt stetig ab; under 7 km isch d'Gschwindigkeit gring. Usserdem chönnt s'Methan uf d'Oberfläche rägne, möglicherwiis git's au Blitz.\nOberflächi\nallgmeini Topographi\nleft|thumb|150px|\"Xanadu\" isch die hell Region in dr rächte Bildmiddi vu dem Cassini-Bild\nD' Cassini-Mission het enthüllt, dass im Titan si Oberflächi relativ glatt isch. Die wänige Objekte wo Ischlagskrater z'si schine, schine ufgfüllt worre z'si, villiicht dur rabrägnendi Kohlewasserstoffe oder aber vulkanischi Aktivität. Die bisher mit Radar-Höchemessig kartographierte Regione wiise numme Höcheunderschide vu wäniger wie 50 Meter uf ; allerdings isch uf die Art bisher numme e Deil vu dr Nordpolarregion ufgnumme worre. thumb|right|Eins vu dr erste Radarbilder vu dr komplexe Titanoberflächi\nD'Titanoberflächi isch charakterisiert dur grossi Gebiite vu hellem un dunklem Gelände. Säll schliesst e grossi, hoch reflektierendi Region vu dr Grössi vu Australie i, wo sowohl uf Infrarotbilder vum Hubble Weltruumteleskop als au dr Cassini-Sonde usgmacht werre cha. Die Xanadu daift Region schint e höcher gläges Gebiit darzstelle. Es git dunkli Regione vu ähnlicher Grössi anderstwo uffem Mond, wo sowohl vu dr Erde us als au vu Cassini beobachtet worre sin. Mer het spekuliert, säll seie Methan- oder Ethan-See, aber Cassini-Beobachtige schine e anderi Schlussfolgerig z'verlange (lueg witter unde). Cassini het au einigi rätselhafti lineare Strukture entdeckt, vu dene menki Wisseschaftler anämme, si däte e tektonischi Aktivität azeige, sowie au Gebite vu hellem Material, wo vu dunkle Linie gschnitte werre, innerhalb vum dunkle Terrain.\nUm d'Titanoberflächi detailliert undersueche z'chänne, setzt d' Cassini-Sonde Radarhöchemessig un e Synthetic Aperture Radar (SAR) i, um Deile vum Titan während dr nooche Vorbiflüeg am Mond z'kartiere. Die erste Bilder hän e viilfältigi, underschidlichi Geologi enthüllt mit sowohl rauhe als au glatte Gebiite. Es git Oberflächestrukture wo vu Kryovulkanismus verursacht z'si schine un wo wohrschinlich e Ammoniak-Wasser-Gmisch usträttet. Es git au striifeförmige Formatione wo dur vom Wind hergwaihte Partikel entstande si chännte.\nRADAR-SAR-Date wo währendem Vorbiflueg am 15. Februar 2005 gwunne worre sin, hän no meh erstaunlichi Oberflächeformatione enthüllt, bispilswiis e 440-km witts Ischlagsbecke mit mehrere Ringe (vum ISS als e abwexlend hell un dunkles konzenrischs Muster ufgnu), e chleinere 60 km witte Krater mit ebenem Bode, un Regione vu annächerend parallele helle un dunkle Liniestrukture wo iis- oder chohlewasserstoffrichi Sanddüne sin. Die 'Sanddüne' dominiere die dunkle Gebiite, wo mer vorher fer zitwiis druchegfalleni See us Chohlewasserstoff ghalde het un sin ebba 150 m hoch un viili hundert Kilometer lang.\nD' Huygens-Sonde isch in dr Nächi vu ere helle, jetz Adiri daifte Region glandet un et fahli Hüegel mit dunkle Flüsse photographiert wo in e dunkli Ebeni fliesse z'schine. Die augeblicklich Interpretation isch, dass die Hüegel (au als Hochländer bezeichnet) hauptsächlich us Wasseriis bestehe. Dunkli organischi Verbindige, wo in dr obere Atmosphäre dur Iwirkig vum UV-Liecht vu dr Sunne entstehe, möge us dr Titan-Atmosphäri rägne. Si werre no dur dr Methanräge vu dr Hügel abgwäsche un iber geologischi Zittrüüm in dr Ebene abglageret .\nFlüssigkeite uf em Titan\nMer het lang agnumme, dass uffem Titan See oder gar Meere us Methan an dr Oberflächi existiere chännte. Aber obwohl viili Oberflächeformatione als Ergebnisse vu dr Iwirkig vu Flüssigkeite erchlärt werre chännte, het mer - bis uf d'Usnahm um d'Pole - keini iberzügende Azeiche fer d'Gegewart vu Flüssigkeite an dr Titanoberflächi in dr jetzige Zitt finde chänne.\nWo d' Cassini-Sonde im Saturnsystem achumme isch, het mer ghofft, dass See oder gar Ozeane us Chohlewasserstoffe anhand vu reflektiertem Sunneliecht an dr Oberflächi vu jedeweder flüssige Region erchennbar si müesste, aber mer het keini sonigi Reflektione beobachtet.\nD'Beobachtige bi dr Landig vu dr Huygens-Sonde am 14. Jänner 2005 uffem Titan hän keini Gebiite mit Flüssigkeite zeigt, obwohl si zimli starch d'Gegewart vu Flüssigkeite in dr jüngste Vergangeheit nohlege. D' Huygens-Bilder zeige fahli Hüegel, wo vu dunkle Abflusskanäl durschnitte werre. D'Kanäl füehre in e witti, ebeni, dunkleri Region. Am Afang het mer glaubt, dass es sich debi um e See us ere Flüssigkeit oder zuemindist us ere teerartige Substanz handelet. Aber inzwische weiss mer, dass Huygens in dere dunkle Region glandet isch - un sälli isch fest.\nEs git keini umittelbare Spure vu Flüssigkeite an dr Huygens-Landestelle. E Penetrometer het d'Zämmesetzig vu dr Oberflächi undersuecht, wo d'Sonde ufgschlage isch un es isch z'erst berichtet worre, dass d'Oberflächi ähnlich wie lockere Sand sei, nasse Ton oder viliicht wie e crème brûlée (säll isch e herti Chruste, wo e chlebrigs Material iberziegt). Allerdings het e witteri Analyse vu dr Date ergä. dass die Interpretation wohrschinlich dur e vu dr Huygens-Landig verschobene grössere 'Chisel' verursacht worre isch un d'Oberflächi eher als 'Sand' us Iischörner beschriibe werre muess . Die nooch dr Landig gmachte Bilder zeige e flachi Ebeni wo vu flache 'Chisel' bedeckt isch. D'Chisel, wo wohl us Wasseriis bestehn, sin abgrundet, was e Indiz fer d'Iwirkig vu Flüssigkeite uf si si dürft .\nD'Existenz vu offene Gwässer uffem Titan blibt doher ubestätigt, un einige Wissenschaftler nämme jetz a, dass viili vu dr Oberflächeformatione eher vu Kryovulkanismus denn vu strömende Flüssigkeite verursacht worre sin. Allerdings isch au agnu worre, dass Huygens grad während ere Druchezitt glandet sei un dass sich in Zitte vu starchem Methanräge See bilde chännte, wo no zug um zug wiider verdampfe. D'Längi vu dr Zit zwische dr Rägeperiode isch ubekannt un d'Wisseschaftler betone, dass Huygens numme e chleini Gegend uf dem planetegrosse Mond undersuecht heb, wo dorum nit repräsentativ fer dr gesamt Himmelschörper agsähe werre chännt .\nZwei Entdeckige anno 2005 hän d'Wohrschinlichkeit vu titanische See wiider erhöht. So sin am Titan-Südpol Wolkefelder entdeckt worre, wo sich zämmeballe. E rätselhafti dunkli Region am Pol, wo Ontario Lacus daift worre isch, het mer als e mögliche See identifiziert, wo dur d'Niderschläg vu dr am Pol bildete Wolke bildet worre sei. . E möglichi Chütselinie isch ebefalls dur Radarbilder am Pol usgmacht worre . Die Erchlärige vu dene Phänomene sin aber gegewärtig numme spekulativ.\nNeieri Erchenntnisse dien d'Regione mit mögliche See aber uf d'Polregione ischränke.\nKryovulkanischi Regione\nEs isch möglich, dass d'Bedingige uffem Titan dene uf dr früehe Erde ähnle, aber bi viil diefere Temperature. Azeiche vu kryovulkanischer Aktivität, wie si bi dr Cassini-Vorbiflüeg 2005 entdeckt worre sin, len anämme, dass d'Temperature in dr kryovulkanische Regione erheblich iber dr durschnittliche Oberflächetemperatur (aber immer no witt under 0 °C) lige. D'Entdeckig vu Argon 40 zeigt a, dass us Vulkane e Wasser-Ammoniak-Gmisch usträttet.\nOberflächestrukture bi dr Huygens-Landestell\nHuygens isch uf ere dunkle Ebeni glandet, wo vu chleine Felsbrocke oder Chisel bedeckt isch, wo us Wasseriis besto düen . Die beide Felsbrocke underhalb vu dr Bildmiddi in dr rächte Ufnahm sin chleiner wie si erschine düen. Dr link isch vu 15 cm Durmesser un säller in dr Middi vu 4 cm, un ere Entfernig vu 85 cm vu Huygens. Es git Azeiche vu Erosion an dr Undersite vu dr Stei, was e Indiz fer e möglichi Aktivität vu Flüssigkeite isch. D'Oberflächi isch dunkler wie ursprünglich erwartet un bestot us ere Mischig us Wasser- un Chohlewasserstoffiis. Mer nimmt a, dass dr uf dr Bilder sichtbar Bode vu Niderschläge ussem Cholewasserstoffdunst vu dr Atmosphäri bedeckt isch.\nLueg au d'Liste vu dr Oberflächeformatione uf em Titan.\nErdbundeni Beobachtig\nDr Saturn mit sinem grosse Mond Titan losst sich scho mit relativ chleine Teleskope guet beobachte. Im Allgmeine sott scho e 100fachi Vergrösserig länge, um dr Titan guet ufspüere z'chänne. Einzelheite vum Titan len sich wäge dr Atmosphäri nit erchenne, aber dr Umlauf vum Mond um dr Planet losst sich ohni witters verfolge. Sott e Spektrometer verfüegbar si, len sich usserdem Spektralundersuechige iber d'Zämmesetzig vu dr Titanatmosphäri durfüehre.\nLiteratur\nRüdiger Vaas: Landung auf Titan. Naturwissenschaftliche Rundschau 58(4), S. 190 - 196 (2005), ISSN 0028-1050\nUte Kehse: Titan hat einen Fleck - Cassini fotografiert merkwürdige Struktur auf dem Saturn-Mond: 31. Mai 2005, Onlineportal vu dr Zitschrift Bild der Wissenschaft: Artikel online abruefbar under [URL]\nQuelle\nWeblink\nSaturnmond Titan, Zämmefassig vu aktuelle Erchenntnisse\nSaturnmond Titan (Mathematisch-Naturwissenschaftliche Fakultät vu dr Universität Köln)\nCassini-Huygens-Mission vu dr European Space Agency (ESA)\nCassini-Site, NASA\nCassini-Imaging-Team-Site\nOberflächebilder vum Titan mit em VLT\nKategorie:Saturnmond", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-5df6922b537f", "text": "Nur im Service chönnt mer mal d Alkoholikerin (di ganz dünn Blond halt) usä rüere.", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-c890e322874c", "text": "NammeDaift ufLagMiddlererDurmesser (km) Mach Ernst Mach 18° 30′ N149° 18′ W 180 MacLaurin Colin MacLaurin 1° 54′ S68° 00′ O 50 MacLear Thomas MacLear 10° 30′ N20° 06′ O 20 MacMillan William Duncan MacMillan 24° 12′ N7° 48′ W 7 Macrobius Ambrosius Aurelius Theodosius Macrobius 21° 18′ N46° 00′ O 64 Mädler Johann Heinrich Mädler 11° 00′ S29° 48′ O 27 Maestlin Michael Maestlin 4° 54′ N40° 36′ W  7 Magelhaens Fernao de Magellan 11° 54′ S44° 06′ O 40 Maginus Giovanni Antonio Magini 50° 30′ S6° 18′ W 194 Main Robert Main 80° 48′ N10° 06′ O 46 Mairan Jean Jacques d′Ortous de Mairan 41° 36′ N43° 24′ W 40 Maksutov Dmitrij D. Maksutov 40° 30′ S168° 42′ W 83 Malapert Charles Malapert 84° 54′ S12° 54′ O 69 Mallet Robert Mallet 45° 24′ S54° 12′ O 58 Malyy Aleksandr L. Malyy 21° 54′ N105° 18′ O 41 Mandelʹshtam Leonid I. Mandelʹshtam 5° 24′ N162° 24′ O 197 Manilius Marcus Manilius 14° 30′ N9° 06′ O 38 Manners Russell Henry Manners 4° 36′ N20° 00′ O 15 Manuel spanischer Männervornamme 24° 30′ N11° 18′ O 0,5 Manzinus Carlo Antonio Manzini 67° 42′ S26° 48′ O 98 Maraldi Giovanni Domenico Maraldi,Jacques Philippe Maraldi 19° 24′ N34° 54′ O 39 Marci Jan Marek Marci von Kronland 22° 36′ N167° 00′ W 25 Marco Polo Marco Polo 15° 24′ N2° 00′ W 28 Marconi Guglielmo Marconi 9° 36′ S145° 06′ O 73 Marinus Marinus von Tyros 39° 24′ S76° 30′ O 58 Mariotte Edme Mariotte 28° 30′ S139° 06′ W 65 Marius Simon Marius 11° 54′ N50° 48′ W 41 Markov Aleksandr V. MarkovAndrei A. Markov 53° 24′ N62° 42′ W 40 Marth Albert Marth 31° 06′ S29° 18′ W 6 Mary Englischi Form vu Maria 18° 54′ N27° 24′ O 1 Maskelyne Nevil Maskelyne 2° 12′ N30° 06′ O 23 Mason Charles Mason 42° 36′ N30° 30′ O 33 Maunder Annie S. D. R. MaunderEdward Walter Maunder 14° 36′ S93° 48′ W 55 Maupertuis Pierre Louis de Maupertuis 49° 36′ N27° 18′ W 45 Maurolycus Francesco Maurolico 42° 00′ S14° 00′ O 114 Maury Matthew Fontaine MauryAntonia C. Maury 37° 06′ N39° 36′ O 17 Mavis Schottischer Frauenamme 29° 48′ N26° 24′ W 1 Maxwell James Clerk Maxwell 30° 12′ N98° 54′ O 107 McAdie Alexander George McAdie 2° 06′ N92° 06′ O 45 McAuliffe Sharon Christa McAuliffeFrüeheri Bezeichnig: Borman Y. 33° 00′ S148° 54′ W 19 McClure Robert le Mesurier McClure 15° 18′ S50° 18′ O 23 McDonald William Johnson McDonaldThomas Logie McDonald 30° 24′ N20° 54′ W 7 McKellar Andrew McKellar 15° 42′ S170° 48′ W 51 McLaughlin Dean B. McLaughlin 47° 06′ N92° 54′ W 79 McMath Francis C. McMathRobert R. McMath 17° 18′ N165° 36′ W 86 McNair Ronald Erwin McNairFrüeheri Bezeichnig: Borman A. 35° 42′ S147° 18′ W 29 McNally Paul A. McNally 22° 36′ N127° 12′ W 47 Mechnikov Ilʹya I. Mechnikov 11° 00′ S149° 00′ W 60 Mee Arthur Butler Phillips Mee 43° 42′ S35° 18′ W 126 Mees C. E. Kenneth Mees 13° 36′ N96° 06′ W 50 Meggers William F. Meggers 24° 18′ N123° 00′ O 52 Meitner Lise Meitner 10° 30′ S112° 42′ O 87  Melissa Grichischer Frauenamme 8° 06′ N121° 48′ O 18 Mendel Gregor Mendel 48° 48′ S109° 24′ W 138 Mendeleev Dmitrij I. Mendeleev 5° 42′ N140° 54′ O 313 Menelaus Menelaus von Alexandria 16° 18′ N16° 00′ O 26 Menzel Donald Howard Menzel 3° 24′ N36° 54′ O 3 Mercator Gerhardus Mercator 29° 18′ S26° 06′ W 46 Mercurius Dr römisch Gott Mercurius 46° 36′ N66° 12′ O 67 Merrill Paul W. Merrill 75° 12′ N116° 18′ W 57 Mersenius Marin Mersenne 21° 30′ S49° 12′ W 84 Meshcherskiy Ivan V. Meshcherskiy 12° 12′ N125° 30′ O 65 Messala Ma-Sa-Allah 39° 12′ N60° 30′ O 125 Messier Charles Messier 1° 54′ S47° 36′ O 11 Metius Adriaan Adriaanszoon Metius 40° 18′ S43° 18′ O 87 Meton Meton 73° 36′ N18° 48′ O 130 Mezentsev Yurij B. Mezentsev 72° 06′ N128° 42′ W 82 Michael Englischer Männername 25° 06′ N0° 12′ O 4 Michelson Albert A. Michelson 7° 12′ N120° 42′ W 123 Milankovic M. Milankovic 77° 12′ N168° 48′ O 101 Milichius Jacob Milich 10° 00′ N30° 12′ W 12 Miller William Allen Miller 39° 18′ S0° 48′ O 61 Millikan Robert Andrews Millikan 46° 48′ N121° 30′ O 98 Mills Mark M. Mills 8° 36′ N156° 00′ O 32 Milne E. Arthur Milne 31° 24′ S112° 12′ O 272 Mineur Henri Mineur 25° 00′ N161° 18′ W 73 Minkowski Hermann MinkowskiRudolph L. B. Minkowski 56° 30′ S146° 00′ W 113 Minnaert Marcel G. Minnaert 67° 48′ S179° 36′ O 125 Mitchell Maria Mitchell 49° 42′ N20° 12′ O 30 Mitra S. K. Mitra 18° 00′ N154° 42′ W 92 Möbius August Ferdinand Möbius 15° 48′ N101° 12′ O 50 Mohorovicic Andrija Mohorovicic 19° 00′ S165° 00′ W 51 Moigno Francois Napoleon Marie Moigno 66° 24′ N28° 54′ O 36 Moiseev Nikolaj D. Moiseev 9° 30′ N103° 18′ O 59 Moissan Ferdinand Frederic Henri Moissan 4° 48′ N137° 24′ O 21 Moltke Helmuth Karl von Moltke 0° 36′ S24° 12′ O 6 Monge Gaspard Monge 19° 12′ S47° 36′ O 36 Monira Arabischer Frauenamme 12° 36′ S1° 42′ W 2 Montanari Geminiano Montanari 45° 48′ S20° 36′ W 76 Montgolfier Jacques E. MontgolfierJoseph M. Montgolfier 47° 18′ N159° 48′ W 88 Moore Joseph H. Moore 37° 24′ N177° 30′ W 54 Moretus Theodore Moret 70° 36′ S5° 48′ W 111 Morley Edward Williams Morley 2° 48′ S64° 36′ O 14 Morozov Nikolaj A. Morozov 5° 00′ N127° 24′ O 42 Morse Samuel Morse 22° 06′ N175° 06′ W 77 Moseley Henry G. J. Moseley 20° 54′ N90° 06′ W 90 Mösting Johan Sigismund von Mösting 0° 42′ S5° 54′ W 24 Mouchez Ernest Amedee Barthelemy Mouchez 78° 18′ N26° 36′ W 81 Moulton Forest R. Moulton 61° 06′ S97° 12′ O 49 Müller Karl Müller 7° 36′ S2° 06′ O 22 Murakami H. Murakami 23° 18′ S140° 30′ W 45 Murchison Sir Roderick Impey Murchison 5° 06′ N0° 06′ W 57 Mutus Vincente Mut (Muth) 63° 36′ S30° 06′ O 77\nKategorie:Erdmond", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-4c48bc1b66ab", "text": "Was machät Si brueflich?", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-edafbcaa5dbd", "text": "Jede wett öppis.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-119014e9b47a", "text": "Uf Widerluege.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-7858138", "text": "Da ist ein Geheimfach im Tisch.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-c0d03b07f1d3", "text": "Loh mi in Ruh.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-10363711", "text": "Tom und ich sind nicht immer einer Meinung.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-deeb5b5ca422", "text": "In dr erschte Pause het me unterenander scho ghört, dass dLütt begeischteret sinn vo unserem Wage.", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "de-8984113", "text": "Ich habe geschwitzt.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-735305cd6b78", "text": "Ich verstand.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-4c58b3de929c", "text": "Vo wo sind Si?", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-73e0d9958981", "text": "Allgairisch isch an Sammlbegriff fir die zahlriiche regionale Dialäkt im Allgai. Ma schpricht veruifacht vom Allgairische Dialäkt, wil sich die uinzelne Regionaldialäkt doch reat schtark ähnled.\nAllgemein\nAllgairisch isch an Dialäkt, weeler zum schwäbisch-alemannische Schprochberiich gheert und zimle näh mit em Vorarlbergische und em Liechteschtuinische verwandt und gheert zum Bodeseealemannische. Mit em Vorarlbergische hot’s Allgairisch aber die greescht Ähnlichkoit, wil die siidliche Dtoil vum Allgai no bis ins Johr 1814 mit Vorarlberg veriint gsi isch.\nRegionaldialäkt\nUmgangsschprochliche Ydtoilung Schprochwisseschaftliche Ydtoilung Oberallgairisch  • Alemannisches Oberallgai• Zentraaler Dtoil um Immeschtadt - Kempte Oschtallgairisch  • Oschtallgai• Fiesse und dr oober Lechrain Unterallgairisch  • Allgaier Norde Weschtallgairisch  • Weschtallgai• Linde und Boodeseegebiit• Alemannisch-schwäbisches Ybergangsgebiit\nBeischpil\nOberallgai (Bad Hindelang)\nBad Hindelanger Mundart Hoachditsch Nächt ischt no Wintr gweache, huit ischt schu Länzeg.  Gestern war noch Winter, heute ist schon Frühling. Gông i de Kealar und hol an Krätte Erdäpfl rüf,abr gib obacht dass de it na trôlesch.  Gehe in den Keller und hole einen Korb Kartoffeln herauf,aber pass auf, dass du nicht hinunterfällst! Die Fehl håt öü allat ebbas z'tind.  Dieses Mädchen hat auch immer etwas zu tun.\nWeschtallgai\nWeschtallgairisch Hohditsch Lueg dr amål d' Schbuddla aa!  Sieh dir einmal die Mädchen an! Gang i de Keer und hol an Krette Bodebira uffer,abr lueg, dass d' it abekejeschd!  Gehe in den Keller und hole einen Korb Kartoffeln herauf,aber pass auf, dass du nicht hinunterfällst! Des Feel håt ou allad ebbas z'm due.  Dieses Mädchen hat auch immer etwas zu tun.\nUnterallgei (Markt Rettabach)\nUnterallgeirisch Hoachdeitsch Nächt isch no Wintr gwea, heit isch scha Frialing.  Gestern war noch Winter, heute ist schon Frühling. Luag dr amaul dia Fehla ah!!  Sieh dir einmal die Mädchen an! Gang in da Keller nah und holl n Kretta Bodabira rauf,abr gib obacht, dass d' it nahfliagsch!  Gehe in den Keller und hole einen Korb Kartoffeln herauf,aber pass auf, dass du nicht hinunterfällst! Dia Fehl haut au allad ebbas zum doa.  Dieses Mädchen hat auch immer etwas zu tun.\nOschtallgai (Fiesse)\nLechruenarisch Hoachdaitsch Nächt isch no Wintr gwea, hait isch scho Auswäarts.  Gestern war noch Winter, heute ist schon Frühling. Luag dr amål diə Feela åå!!  Sieh dir einmal die Mädchen an! Gang in də Kheallar naa und holl an Khrettə Bodəbira rauf,abr pass obacht, dass d' it naafliəgsch! (... dassdi it naabokhət!)  Gehe in den Keller und hole einen Korb Kartoffeln herauf,aber pass auf, dass du nicht hinunterfällst! Diə Feel hått oo allat ebbs zum duə.  Dieses Mädchen hat auch immer etwas zu tun.\nEkschterne Syte\nD' Allgaier Dialäktsite - zämmegschtellt vom Manfred Renn\nAllgäuer Wörterbuch\nKategorie:Alemannischer Dialäkt\nKategorie:Allgai", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "de-8984015", "text": "Ich bin ein Mann.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-2fb6f4592d0e", "text": "Huuse im Wiisedal (IPA: ; amtlich Hausen im Wiesental) isch e Gmei im Wiisedal im Landchreis Löörech. Si isch als Heimetort vom alemannische Dichter Johann Peter Hebel bekannt und wird sällewäg au oft Hebeldorf gnännt. Vom 17. bis ins 19. Johrhundert isch z Huuse usserdem e Bergwerch gsi, wo zue de gröschte Industriebetriib im Markgräflerland ghört hät. Spöter isch de Ort, wie au de Rescht vom Wiisedal, vor allem vo de Textilindustrie prägt gsi. Hüt het Huuse  Iiwohner (Stand: ) und e Gmarkigsflächi vo 514 Hektar.\nGeografi\nGeografische Lag\nminiatur|Blick uf Huuse vo Oschte her\nHuuse lit zmits im Wiisedal, eme rächte Sittedal vom Rhii. S Wiisendal isch eini vo dr Gegnige im früejere Großherzogtum Bade, wo am früejeschte induschtrialisiert wore isch. D Gmei Huuse lit rund 15 Kilometer vo dr Schwyzer Gränze ewäg und isch fascht uf halbem Wäg zwische Feldberg und Basel.\nD Gmarkig vom Ort erstreckt sich über 514 Hektar, dr höchscht Punkt isch uf em Tannebüel (727 m. ü.M.), dr diefscht an der Grenze zu Schopfe (385 Meter ü.M.).\nHuuse isch im Weschte und Oschte vo Hiägl un Berg umgeh: Richtig Zell isch de Grendel, Richtig Gresge de Tannebiähl un de Knoble, im Weschte de Chölschberg un de Maieberg. Öschtlich vo de Wiise isch usserdem de Alzebiähl, und e weng wiiter weg d' Möhr und de Langefirscht.\nNochbergmeine\nNochbergmeine vo Huuse sin under anderem Zell im Norde (Ortstdeil Gresge) und Schopfe im Oschte, Süde un Weschte (Ortsdeil Raitbach, Fahrnau un Enkestei).\nWetter\nZ' Huuse hets kei Wetterstation, wo Räge- un Temperatur regelmässig ufzeichnet duet. Allerdings git's so eini im Schopfemer Deilort Eie, nit wiit weg vo Huuse und fascht uf glicher Höchi. D langjährigi Durchschnittstemperatur z'Eie lit bi 8.5 Grad Celsius, di jährlichi Niederschlagsmängi bei 1185 mm.Deutscher Wetterdienst:\nGschicht\nHuuse isch 1295 s'erscht Mol urchundlich erwähnt worde. Wirklich bekannt worde ischs non am Schluss vom 17. Johrhundert, wo mer im Ort e markgräfliches Iisewerk errichtet hät. Säll Werk isch ein vo dr gröschte Industriebetriib in dr Markgrafschaft un im Markgräflerland gsi und isch bis ins 19. Johrhundert bstande. Aschließend isch in Huuse, wie überall im Wiisetal, d' Textilindustrie sesshaft worde, allerdings ischs au mit dere ihrer Bedütig am End vom 20. Johrhundert bergab gange. Im Gegesatz zue andre Gmeine im Dal hätt Huuse aber au hüt no e großi Textilfabrik. Sit em 5. Septämber 1963 füert d Gmei dr Zuesatz im Wiesental im Namme.\nReligione\nZ Huuse git s e evangelischi un e römisch-katholischi Chilchegmei. Früejer het Huuse zue dr protestantische Markgrofschaft Bade-Durlach ghert und isch folglich lutherisch gsi. Durch s Iisewerk un spöter dann vor allem durch d Huusemer Textilfabrike sin dann aber immer meh Katholike in de Ort cho, sodass mer am Aafang vom 20. Jorhundert au e katholischi Chilche baut un gweiht hät. 1987 sind 47 % vo de Huusemer katholisch und 43 % protestantisch gsii. Landkreis Lörrach (Hrsg.): Der Landkreis Lörrach, S. 896\nInteressant isch no, dass die beide Chilchegmeie grösser sin als die politische Gmei Huuse. Zue de evangelische Gmei ghört nämlich no de Nochberort Raitbach dezue, während die katholischi Gmei sich no um die ganze Katholike im Chleine Wiisedal chümmeret, wo’s in Tegernau e chlins Kappellele hät.\nPolitik\nGmeirot\nminiatur|Rathus\nHuuse hät e Gmeirot mit 12 Gmeiröt un em Burgermeischter as Vorsitzende.\nLanddagswahle\nErgebnis vo dr Landdagswahle sit 2006:Statistisches Landesamt Baden-Württemberg:\nJohr  CDU  SPD  FDP  Grüeni  Linki1  AfD  Suschtigi 2016  21,6 %  17,6 %  6,1 %  32,9 %  2,3 %  14,7 %  4,8 % 2011  29,1 %  29,3 %  4,7 %  28,4 %  3,6 %   4,9 %  2006  38,2 %  32,3 %  8,6 %  12,6 %  4,3 %   3,9 %\n1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke\nBurgermeischter\nAmtszytNameAmtszytName1832–1836  Johann Georg Bipp   1877–1878  Johann Jakob Maurer1836–1837  Johann Georg Währer   1878–1879  Johann Friedrich Arzet1837–1839  Friedrich Riedmeyer   1879  Georg Friedrich Bipp1839–1841  Johann Georg Greiner   1879–1880  Theodor Herbster1841–1844  Johann Georg Bipp   1880–1911  Johann Jakob Roths1844–1847  Johann Friedrich Arzet   1911–1913  Gustav Behringer1847–1852  Johann Jakob Greiner   1913–1945  Albert Hauser1852–1856  Johann Friedrich Arzet   1945  Adolf Philipp1856–1865  Karl Chr. Greiner   1946–1955  Ernst Friedrich Schleith1865–1867  Georg Friedrich Behringer  1955–1975  Ernst W. Hug1867–1871  Johann Jakob Maurer   1975–1999  Karl Heinz Vogt1871–1872  August Klaile   syt 1999  Martin Bühler1872–1877  Georg Friedrich Fritz\nQuälle: Hausen im Wiesental - Gegenwart und Geschichte, Hausen, 1985, S. 315\nWappe\nDr Entwurf für s Wappe vo 1963 stammt vom Armand Wilhelm Brendlin, eme früejere Gmeirot un Grafiker. S Wappe zeigt e silbrig Fachwerchhuus uf grüenem Grund. Neben em Bezug zum Ortsname (Huuse), stellt des ußerdem e Verbindig här zum Heimetdichter Johann Peter Hebel, wel s isch in däm Huus noogstaltet, wu dr Hebel din gwohnt het.\nPartergmeine\nHuuse hät zwei Partnergmeinde, nämlich Huuse im Aargau und Marlieshausen, hützetag en Ortsdeil vo Wipfratal z Thüringe.\nWirtschaft un Infrastruktur\nVerkehr\nHuuse hät zämme mit Schopfe-Raitbach en Bahnhof an de S-6-Regio-Bahn vo Basel uf Zell. Usserdem git's im Rahme vom Regio Verkehrsbund Lörrach lokali un regionali Busverbindige. D' Bundesstroos 317 verlauft am öschtliche Ufer vo de Wiise an Huuse vorbei un bindet de Ort ans überregionali Strossenetz an, e Kreisstroos verbindet Huuse usserdem mit Enkestei und em chleine Wiisedal.\nBildig\nHuuse het en eigene Chindergarte und e eigini Grund- und Hauptschuel. Die Hauptschuel wird sit 2003 vom Förderverein Aufwind unterstützt, wo über 100 Mitglider het.\nKultur un Sehenswürdigkeite\nminiatur|S „Hebelhuus“, s Heimethuus vom Johann Peter Hebel\nPark\nZ Huuse git s zwo Parkaalage. Nebe dr Schuel isch uf eme ehmolige Chilchhof e chleine Park gstaltet wore. Dert het d Hebelmusik ihre Üebigspavillon. Dr zwet, größer0 Park ghört dr Firma Brennet un wird sit e baar Johr von ere Arbetsgmeinschaft vo dr Schuel pflegt.\nMusik\nSit 1855 git's z'Huuse d' \"Hebelmusik\". Usserdem git's no zwei Chilchechör (ei katholische un ein evangelische) sowie dr \"Förderverein Musikschuel\".\nSport\nS Sportaagebot z Huuse wird vor allem vo Verein prägt. S git z Huuse ne Fueßballverein (FC Hausen), e Durnverein (TV Hausen), dr Tennisclub TC Grün-Weiss Hausen, e Schützegsellschaft, Verein für Hunds- un Angelsport un e Chleidierzüchterverein. D Gemeinde unterhaltet e Sportaalag uf dr „Stockmatt“, wu ne Waseplatz, ne Härt0platz un Liichtathletikaalage umfasst un au vo mehrere Verein brucht wird. D Huusemer Verein engagiere sich im Allgmeine seli stark im Jugendberiich.\nRegelmäßige Veranstaltungen\nAll drej Johr wird z Huuse vo dr Verein e zwedägig Dorffescht organisiert.\nJedes Jahr findet am 10. Mai, Hebels Geburtstag, das Hebelfest statt, in dessen Rahmen alle zwei Jahre der Johann-Peter-Hebel-Preis verliehen wird.\nZue Ehre vom Johann Peter Hebel wird alljohr am 10. Mai z'Huuse s Hebelfescht gfiiret, un alli zwei Johr verleiht s'Land Bade-Württeberg dört dr mit 10.000 dotiert Hebelpriis. Bstanddeil vom Hebelfescht isch s „Hebelmähli“, wo vo dr Basler Johann-Peter-Hebel-Stiftig uusgrichtet wird, wo dermit e Bstimmig us em Teschtamänt vom Hebel erfülle duet: An siim Geburtstag were di 12 eltschte Manne (un mittlerwiili au di 12 eltschte Fraue) vom Dorf zuen eme feschtliche Esse gladen. All 25 Johre git s e „Großes Hebelfescht“ (nächschte Termin: 2010 zum 250. Geburtstag).\nPersönlichkeite\nminiatur|De Blick über's Huusemer Oberdorf\nDie bekannteschti Persönlichkeit vo Huuse isch dr alemannisch Dichter Johann Peter Hebel. Dr Hebel isch zwar z'Basel uf d' Welt cho, hett aber en Grossdeil vo sinere Chindheit z'Huuse verbrocht und isch dört au vo 1766 bis 1769 uf d' Schuel gange. Zue siine Ehre wird s Hebelfescht gfiiret, un alli zwei Johr dr Hebelpriis verlihe. Usserdem verleiht d' Gmei Huuse jedes Johr d' Hebelplakette am „Hebelobe“, e baar Däg vor em 10. Mai.\nS Heimethuus vom Hebel, s' sognannt Hebelhuus (oder Hebelhüsli), isch als Heimetmuseum iigrichtet worde. S wird au as Ort für Hochzitte, Läsige un anderi Veraastaltige brucht. Zum Große Heblefescht 2010 sol s erwitteret wäre.\nEhreburger\nJohann Jakob Roths, Burgermeischter vo dr Gmei von 1880 bis 1911\nReinhold Zumtobel (1878–1953), SPD-Bolitiker, Redakteur, Gwerkschafter, Hebelpriisdreger 1953.\nErnst W. Hug, Burgermeischter vo dr Gmei vo 1955 bis 1975\nKarl Heinz Vogt, Burgermeischter vo dr Gmei von 1975 bis 1999\nSühn un Döchtere vo dr Gmei\nE wiiteri bekannti Persönlichkeit isch dr August Babberger, en wichtige expressionistische Moler, wo am 8. Dezember 1885 z'Huuse uf d' Welt cho isch un bis 1895 im Dorf gläbt het.\nAu z'Huuse uf d Welt cho isch dr Johann Sebastian Clais (1742–1809), wo als Erfinder uf em Gebiet vo de Salzgwinnig bekannt worde isch.\nDr Oskar Rümmele (1890–1975), Gwerkschafter und Bolitiker (CDU), het as Mitglid vom Dütsche Bundesdag die innerörtli Högschtgschwindigkeit vo 50 km/h durgsetzt.\nDr Maurus Gerner-Beuerle (1903–1982), Pfarrer un Dialektdichter, isch Domprediger z Bremen wore.\nLiteratur\nGemeinde Hausen im Wiesental (Rusgäber): Hausen im Wiesental – Gegenwart und Geschichte. Hausen 1985\nJ. G. Behringer, R. Zumtobel: Hausen im Wiesental. Hausen 1937\nVyl über Huuse het au dr Elmar Vogt gschriibe; lueg dört sys Publikationsverzaichnis.\nWeblink\nSite vo de Gmei Huuse\nFueßnote\nKategorie:Ort (Landkreis Lörrach)", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "de-8986874", "text": "Das wundert mich.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-10623244", "text": "Wollen Sie noch immer Offizier werden?", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-8986840", "text": "Wir leben im Atomzeitalter.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-4ac16eaaf405", "text": "thumb|Wikipe-tan\nAnime (jap. アニメ) isch e Abchürzig vom englische Begriff animation (jap. アニメーション animēshon) und bedütet usserhalb vo Japan, speziell i de westliche Länder, i Japan produzierti Zeichetrickfilm. I Japan stoht Anime für alli Arte von Zeichetrickfilm, für die im eigene Land produzierte gnauso wie für di importierte.\nBedütig vo Anime in Japan\nAnime sind en feschte Bschtandteil vom japanische Kulturgut. D'Bedütig vo de Anime in Japan cha mer a de Tatsach erkenne, dass die drü (bis 2003) erfolgrichschte Kinofilm in Japan Anime sind: Mononoke Hime (engl.: Princess Mononoke, dt.: Prinzessin Mononoke), Pokémon: Der Film und Sen to Chihiro no Kamikakushi (engl.: Spirited Away, dt.: Chihiros Reise ins Zauberland).\nGenre\nWährend europäischi und amerikanischi Zeichentrickfilm hauptsächlich uf e jüngers Publikum abzielet, kindergrechti Inhalt und Comedy weg dem im Vordergrund stönd und anderi Genres eher Randerschinige sind, gitt es bi de Anime ä breits Themenspektrum für alli Altersstufen. Vo Literaturverfilmige (z. B. Das Tagebuch der Anne Frank) über Horror bis ane zu Sciencefiction werdet fascht alli Breich und Altersklasse abdeckt. Au gits Genres bi Anime, die fast ausschließlich i Anime vorchömed (z. B. Mecha-Serie über überdimensional groaai Roboter). En Schwerpunkt bi de Produktion lit allerdings au i Japan bi TV-Serie für Chinder und Jugendlichi, dene oft öppis meh „zugmutet“ wird als i de weschtliche Kinderfilme üblich.\nAnime- und Manga-spezifischi Genre:\nBishōjo: Japanisch für schönes Meitli. Pauschali Bezeichnig um Anime z'beschribe, in dene hübschi Meitli vorchömed.\nBishōnen: Japanisch für schöne Bueb. Männlichs Equivalent zum Bishōjo.\nEtchi: Abgeleitet vo de Aussproch vom englische Buchstabe H für \"H\"entai. Japanisch für unanständigi Sexualität. Die Anime beinhaltet noch de westliche und insbesondere vo de dütsche Definition nur liecht sexuelli Adütige. Z'Japan isch Etchi und Hentai s'Gliche, wa sich vor allem dur d'Wortbildig selbser erkläre loht.\nHentai: Japanisch für abnormal oder pervers. De Begriff wird hauptsächlich vo westliche Zuseher für Anime mit pornographische oder erotische Inhalt gnutzt. Z'Japan aber werdet d'Begriff Poruno oder Ero benutzt um uf söttigs Material hinzwise.\nMahō shōjo: Japanisch für magisches Meitli, Bezeichnig für Gschichte vo Meitli mit magische Chräft.\nMecha: Anime und Manga, i dene riesigi Roboter vorchömmed.\nShōnen: Japanisch für Bueb. Die Bezeichnig bezieht sich uf Anime und Manga, i dene Nuene als Zielgruppe hat.\nD'Anime-Industrie z'Japan\nMusik\nWie i de Kinofilm wird au im Anime d'Musik als wichtigs künstlerisches Mittel gnutzt. Mit Anime-Soundtracks wird z'Japan sehr viel Geld gmacht, wel die sich hüfig so oft verchaufet wie Chartstürmer-Albe. Us dem Grund wird Animemusik hüfig vo erstklassigen Musiker, Stars und Komponiste komponiert und ufgführt. Fähigi Komponiste für d'Hintergrundmusik sind bi de Fans hochangseh. Bekannteri Komponiste sind z. B. Hisaishi Joe, Kajiura Yuki, Kanno Yōko und Kawai Kenji.\nZuedem wird praktisch zu jedem Anime e so gnannts Opening gmacht, das au vonere Titelmusik unterleit wird.\nBekannti Anime-Studios\nS'bekanntischti und erfolgrichsti japanische Anime-Studio isch Studio Ghibli, i dem sit 1985 unter de Leitig vom Hayao Miyazaki en Blockbuster nach em andere entstoht (z. B. Prinzessin Mononoke 1997, Chihiros Reise ins Zauberland 2001, Das wandelnde Schloss 2004).\nSine bisher gröschte weltwite Erfolg häts Studio Ghibli mit Chihiros Reise ins Zauberland kha: De Film het nebet de zahlriche internationale Zuschauer- und Kritikerpreise im Johr 2002 de Goldeni Bär uf de Berlinale und im Johr 2003 de Oscar als beschte Animationsfilm, was ihm zum meistuszeichnete Zeichentrickfilm aller Zite g'macht het.\nWeteri bekannti Anime-Studios:\nMadhouse (Ninja Scroll, Vampire Hunter D: Bloodlust, Death Note, Black Lagoon, Card Capter Sakura)\nGAINAX (Neon Genesis Evangelion, Die Macht des Zaubersteins, Gunbuster, FLCL)\nProduction I.G (Ghost in the Shell, Patlabor)\nSunrise Inc. (Inu Yasha, Cowboy Bebop, The Vision of Escaflowne)\nToei Animation (Sailor Moon, Dragonball, One Piece, Captain Future)\nNippon Animation (World Masterpiece Theater, eine Serienreihe)\nStudio Pierrot (Naruto, Saber Rider)\nBones (Fullmetal Alchemist, Ouran High School Host Club, Wolf's Rain, Darker Than Black)\nKategorie:Film", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "de-10623238", "text": "Der Tom darf alles machen was er will.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-b3b99c95230e", "text": "Dehjenig oder diejenigi hätt mer chörzlech en riese Dienst erwiiise ohne dass siis gmerkt hätt, vele Dank.", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-c3fd5ff5109b", "text": "Es het es Sushirestaurant i fascht jedem Land vo dä Wält.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-8984036", "text": "Hallo, ich heiße Ken Saitou.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-3b60ea5ef3ca", "text": "Ein nach em andere isch so langsam vor em Stöckli Sport z‘Ettigä itrudlet.", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-51aeaed47fd0", "text": "Mir hei ja scho vieu „uf und abs“ erläbt gäg Bäris Team…LEIDER a däm Tag eher äs „ab“,wöu am Schluss het d Resultattafele 5:7 für Riggisbärg azeigt.", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "de-5419225", "text": "Das Buch ist braun.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-10623245", "text": "Wie oft gehst du angeln?", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-3b5287a9cce0", "text": "Wo isch ere schnöizer?", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-2aad9435630b", "text": "Uf der Redaktion schmeckts denn amme, wie im Fischerhaafe z Marseille.", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-05e512c4b2e4", "text": "Es kontinuierlechs guets Spiu isch gspiut worde.", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-40f48dfb0f5d", "text": "Tugge  (amtlich Tuggen) isch e chliis Dorf un e politischi Gmeind im Bezirk March vum Kanton Schwyz i de Schwyz.\nGeografi\nTugge liit i dr Linthebeni am Südabhang vom Buechberg und stoost an Zürisee. S het ä eigeni Autobaanuusfahrt am Zuebringer vu d'r Autobaan A3. In und um Tuggä häts vili Puurebetrieb. Es het au no Reschterand und anderi Chliibetriib. Zue de Gmeind ghööred ds Dorf Tùgge u d Wiiler Boleberg, Giredorf u Holeneich. Vu de Gmeindflechi sind 62,7 % landwirtschaftlichi Flechi, 22,1 % Wald, 11,6 % Sidligsflechi u 3,6 % suschtigi Flechi.\nGschicht\nthumb|left|Tugge vom Buechberg us gsie\nDe Ortsname (ahd. Tuccunie, lat. Ducones) laitet me vom latinische Wort ducere ab, was \"züche\" haisst. Drum nint mer a, as dozmol d Schiff, wo vom Zürisee cho sind, umglade worde sind und denn d Güeter uf Flooss an Walesee zoge worde sind. De Grund isch, as früener de Zürisee vill grösser gsii isch und bis uf Tugge au schiffbar gsii isch. De Seetail het im Mittelalter Tuggenersee ghaisse.\nZ Tugge hend um 610 de St. Gallus und de St. Columban missioniert. D Missionare hend afange e Chloster baue, well aber de Gallus die haidnische Tempel azunde het und d Opfergoobe in See ine grüert het, hend si müese flücheWalahafrid Strabo: Vita Galli. S Woppe vo de Gmaind Tugge zaigt de Hailigi Gallus ufeme Böötli.\nAber d Tuggener sind trotzdem glii Christe worde und die ältisti Erwäänig vode Chile z Tugge cha um 650/60 datiert werde. Im 7. Joorhundert sind i dere Chile au drai Mane bigrabe worde. S mittleri Graab lit gnau uf de Achs vode Chile und isch, wie die andere baide Gräber gostet und au gnau uf de Altoor uusgrichtetRainer Christlein: Die Alamannen; Stuggart (1978). .\nIm Mittelalter hend d Groofe vo Rapperschwil en Turm baut, wo denn zum Schloss Grynau usbaut worden isch, wo im 13. Joorhundert dör Hüroot a d Groofe vo Toggeborg choo isch.\nIiwoner\nQuälle: Bundesamt für Statistik 2005Bundesamt für Statistik: Eidgenössische Volkszählung 2000: Bevölkerungsentwicklung der Gemeinden 1850–2000. Bern 2005 (Online uf bfs.admin.ch, Date im Aahang)\nJaar  1850  1860  1870  1880  1888  1900  1910  1920 Iiwoner 1161  1134  1102  1076  1130  1060  1155  1297 Jaar  1930  1941  1950  1960  1970  1980  1990  2000 Iiwoner 1327  1358  1409  1551  1851  1854  2182  2646\nDe Uusländeraateil isch 2010 bi 14,4 % gläge.\nReligion\n78,2 % vu de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 9,6 % evangelisch-reformiert.Bundesamt für Statistik: Regionalporträts 2012: Kennzahlen aller Gemeinden, Mai 2012\nSpraach u Tieläkt\nBi de Volchszellig 2000 hend vu de 2646 Iiwoner 90,1 % Tüütsch als Hauptspraach aaggää u 9,9 % anderi Spraache.\nDe Tieläkt vu Tùgge ghöört zum Höuchschtalemannisch.\nWeblink\nOffiziälli Homepage vu de Gmeind\nFuessnote\nKategorie:Ort (Kanton Schwyz)", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "de-5456150", "text": "Er hat ein Fahrrad.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-af398a0d991f", "text": "mini|Dodetrompete (Craterellus cornucopioides)\nmini|Laubholzhörnling (Calocera cornea)\nD' Pilz oder Schwümm (latynisch:Fungi) bilde näbe dr Dierer, Pflanze un Protischte e eiges Riich. Als Eukaryote bsitze Pilzzelle mindischtens ei echte Zellchern (Nukleus) un e Cytoskelett. D'Vermehrig und d'Usbreitig erfolgt gschlechtlich un ugschlechtlich dur Spore oder vegetativ dur Usbreitig (eventuell mit Fragmentierig) vu dr Myzelie bzw. Mykorrhize, wo in verschidene Fäll sehr langläbig sin. Pilz sin im Gegesatz zue Pflanze heterotroph un ernähre sich meischtens dur s'Usschide vu Enzyme in die umiddelbar Umgäbig, wo Nährstoff dedur ufgschlosse un in d'Zelle ufgnu werre chenne.\nMe het sä lang zue dr Pflanze grechnet,  hüt aber gelte Pilz ufgrund vu genetische un physiologische Eigeschaften als wesentlich nächer mit dr Dierer verwandt. Pilz chemme wie d'Bakchhäfe als Eizeller oder wie ebe de Steipilz als Mehzeller vor. Vu de Pflanze underscheide sich d'Pilz dur ihri heterotrophi Läbenswiis, wo ohni s'Pigment Chlorophyll uschunnt, un dur s'Vorchu vu Chitin in de Zellwand. Vu de Dierer underscheide si sich under anderem drdur, dass Pilzzälle wie d Zälle vo Pflanze Vakuole und Zellwänd häi.\nD Gruppe, wo früeher als „Nideri Pilz“ bezeichnet worre isch, also Schliimpilz, pilzähnlichi Protiste wie d'Eipilze (Oomycota) oder Hypochytriomycota, werre hüt nimmi zue dr Pilz (Fungi) zellt.\nD'Lehri vu de Pilz isch d'Mykologi. S'Wort „Pilz“ stammt ussem Althochdytsche buliz un isch wohrschinlich vum latinische boletus abgleitet. Dodrus het sich iber bülez un schließlich bülz die modern Form vum Wort entwicklet.  In Südostdytschland wird anstell vu Pilz au s'Wort Schwammerl verwendet. Au in dr meischte alemannische Dialekt heisst s Schwamm oder Schwumm.\nUfbau vu de Pilz\nS'Größespektrum vu de Pilz reicht vu mikroskopisch chleine Arte bis zue de liicht erchennbare Großpilz. S'Myzel vun ere Hallimaschart (Armillaria ostoyae, in Amerika Honey Mushroom gnennt) us em Malheur National Forest (USA) isch mit ere Usdähnig vu 900 Hektar un eme gschätzte Alder vu 2400 Johr eins vu de äldeste un wohrschins s'größt Läbewese vu de Erd.\nPilz existiere in zwo underschidliche Forme: als Hyphegflecht oder als Eizeller (Häfe oder au Sprosspilz gnennt). Häfe sin eizelligi Stadie, wo sich hauptsächlich asexuell dur Bildig vu Blastokonidiospore oder dur Sprossig vermehre.\nmini|e Häfezelle bi de Deilig\nD'Hyphe bilde im Substrat ä mikroskopischs Gflecht, wo Myzel gnennt wird. Säll nimmt Nährstoff us de Umgäbig uf. D'Hyphe bestehn us einzelne Hyphezelle, wo dur Septe vun änander trennt sin. D'Septe (Trennwänd) enthalde Pore, wo ä Ustusch vu Cytoplasma gwährleischte. De Pilz lit in sinere vegetative Phase entweder als Myzelium oder als Sprosszelle vor; er läbt im Substrat wie em Bode, Holz oder Pflanzegweb. Die verschidene Fruchtchörper vu de Großpilz sin s usserlich uffälligscht Erchennigsmerkmol; ob huet-, cheule-, chnolle- oder chrusteförmig, bestehn si us verflochtene Hyphe, wo ä „Schin-Gweb“ (Plektenchym) bilde. Viilzelligi Hypheaggregatione werre au Thalli gnennt. D'Fruchtchörper stelle aber numme ä chleine Deil vum Gsamtorganismus Pilz dar, un diene de Vermehrig dur Bildig vu Spore, wo us ere Meiose hervorgange sin. D'Spore werre bi viile Pilz in bsundere Fruchtschichte vu de Fruchtchörper bildet (Hymenie). Bi Huetpilz befindet sich d'Fruchtschicht under em Huet; si cha us Leischte, Lamelle oder Röhre bestoh. Bi viile Schluchpilz befindet sich s'Hymenium chnapp under de Oberflächi vum Fruchtchörper in chleine Chammere (Perithekie), wo wie Pustle ussähn.\nmini|Schnitt dur ä Perithekium\nIn de Zellwänd vu de Hyphe chumme als Baustoff Chitin, Hemizellulose, Lipid, Protein un anderi Stoff vor. D'Hyphe chenne sich au starch abwandle un spezialisiere; so bilde pflanzeparasitischi Pilz oft Haustorie us. Sälli stülpe sich in pflanzlichi Zelle, um dert Nährstoff ufznä. E baar Pilze, wu im Boode lääbe un carnivor sin, d. h. sich vu Fleisch ernähre, sin sogar in de Lag, mit ihre Hyphe Schlingfalle fer chleini Fadewürmer (Nematode) uszbilde. Bim Durchchrieche werre d'Nematode dodedur feschtghebt, dass sich de Hyphedurmesser vu de Schlingehyphe schnell vergrößeret un sich somit d'Schlingeöffnig schnell verchleineret. Ä anderi Abwandlig vu vegetative Hyphe sind d'Substrat- oder Lufthyphe. Mehreri Bündel vu Hyphe lege sich parallel anänander un bilde makroskopisch sichtbari Hyphestränge (Synnemata), wu je nooch Milieu- oder Umweltänderig entweder Yberdurigsorgane (Sklerotie, Chlamydospore) oder ugschlechtlich erzügti Spore drus chenne entstoh (Konidiospore).\nDie vermuetlich ursprünglichscht Form vu de Pilze, d'Häfelipilz (Chytridiomycota) bilde keini Hyphe, sundern ä udifferenzeerte Thallus us. Bi viile Häfelipilz-Arte chumme während ihrem Läbenszyklus begaißleti Stadie vor, was uf ä gmainsame Ursprung vu Dierer un Pilz hidütet.\nFortpflanzig\nBi Pilz cha d'Fortpflanzig gschlechtlich dur Generationswexel un au ugschlechtlich dur Abschnüre vu vegetative Deil erfolge.\nGschlechtlichi Vermehrig\nmini|Hyphegflecht mit Basidie un Spore\nmini|e Riisebovist (Langermannia gigantea)\nDur ä Reduktionsdeilig (Meiose) erzüge d'Pilz sexuelli Spore (Meiospore). S'Meiosporangium, s'Organ fer d'Erzügig vu de Spore, isch zum Deil sehr typisch usbildet un dient als Grundlag fer d'Underscheidig vu de Pilz. Bi de Schluuch- un Basidiepilze sin's die Asci bzw. Basidie. Nooch de Chimig vu de us de Meiose hervorgangene Meiospore isch's Pilzgflecht, wo dodrus entstoht, (Primärmycel) ä znächscht meischt haploids Monokaryon, enthaldet also pro Zelle bloß ei Zellchern. Wenn sich zwei underschidlichi Myzelie, wu vum Chrüzigstyp passe, begegne, no bilde si ä Chrüzigsbruck us. Iber sälli werre die genetisch underschidliche Zellcherne ustuscht. Säller Vorgang heißt Plasmogami. Ä Hyphe mit underschidliche Zellchernarte nennt mer Heterokaryon. Wil bi Schluuch- un Basidiepilz numme maximal zwe genetisch underschidlichi Zellcherne je Thallus möglich sin, werre sälli beide Abdeilige vu de Pilz au gern zue de Dikaryomycota zämmegfasst. Ihri Thalli sin nooch de Plasmogami dikaryotisch. Es git aber au Abwichige vu sällem Schema. So werre au scho diploidi – dur Chernfusion vereinigti – Zellcherne in Hallimasch-Myzelie gfunde. Säller Zuestand existiert sunscht numme in de Phase vu de gschlechtliche Sporegenese in de Meiosporangie.\nD'Zahl vu de produzierte Spore hängt vu de Art ab. De Riisebovischt (Langermannia gigantea), wo so groß wie ä Riisechürbis werre cha, haldet mit 5 bis 15 Billione Spore de bisherig Rekord. Ä durschnittliche Steipilz produziert immerhi noch einigi Milliarde Spore.\nUgschlechtlichi Vermehrig\nBi de Pilz isch die ugschlechtlich, vegetativ oder asexuell Vermehrig hüfig. Es git sogar sehr viili Pilz, wo d'Fähigkeit fer ä sexuelli Reproduktion vollständig verlore hän. Sälli Gruppe nennt mer Fungi imperfecti oder Deuteromycota. Dodrunter befinde sich Schimmelpilz un etlichi Arte, wu Pflanze schädige. Die ugschlechtlich erzügte Spore nennt mer Mitospore oder Konidiespore (Konidiospore). Sie entstehn meischtens dur Usstülpige am End vu de Hyphe (akropetale Konidiospore).\nÖkologi\nPilz bilde näbe Pflanze un Dierer s'dritte Riich vu de viilzellige Eukaryote. Ihri ökologisch Bedütig isch sehr groß.\nPilze als Destruente\nmini|Schwarzfueßporling (Polyporus squamosus): ä Holzabbauer. Zämme mit Bakterie un dierische Chleinschtläbewese bilde si us organischem Abfall de Humus.\nAlli Pilz sin fer ihr Stoffwexel uf die vu andere Läbewese bildete organische Stoff agwiise (Heterotrophi). Si bilde die wichtigscht Gruppe vu de am Abbau vu organischer Materie (dote Läbewese, Exkrement, Detritus) bedeiligte Läbewese un gelte dodemit näbe de Bakterie als wichtigschti Destruente. So sin s fast usschließlich Pilz, wo Lignin, komplexi Verbindige in verholzte Zellwände vu Pflanze, chenne ufspalte un verwerte. Au im Abbau vu Cellulose, Hemicellulose un Keratin sin si die wichtigste Verwerter.\nMykorrhizae\nMer nimmt a, dass eppe 80 Prozent vu allene Pflanze dur d'Aweseheit vu Pilz im Bode in ihrem Waxtum gförderet werre. Oft sin d'Wurzle vu de Pflanze vume Mantel us Pilzfäde (Pilzhyphe), eme Myzelmantel, umgä. Sälli Art vu de Symbiose zwische Pilz un Pflanze wird als Mykorrhiza (Pilzwurzle) bezeichnet. Bi der Mykorrhiza sin d'Baumwurzle vu de Hyphe vum Pilz eng umschlunge. S findet Stoffustusch statt: De Baum produziert Chohlehydrat un git säll an de Pilz ab, säller ernährt sich devu. De Baum kriegt vum Pilz Wasser un Mineralstoffe. Dodedur drieit de Baum besser, wil ihm zuesätzlichs Wasser guet duet. Baum un Pilz ziege also beidi Nutze us ihrer Symbiose, es handlet sich um ä Mutualismus. Si isch 1885 erschtmols vu Albert Bernhard Frank an Waldbaim beobachtet worre. Au viili Orchidee läbe mit Pilz in Symbiose un sin fer d'Chimig vu ihre Some under natürliche Bedingige obligat uf ihri Symbiosepartner agwiise.\nPilz als Pflanzeschädling\nmini|Birkeporling (Piptoporus betulinus): Ä Holzabbauer\nViili Pilzarte nutze nit nur dots, sundern au läbigs Material un werre dodedur bi wirtschaftlich wichtige Nutzpflanze zue Pflanzeschädling. Als sonigi chenne si schweri Pflanzechrankete hervorruefe. Wichtigi Bispil sin die wit verbreitete Pilzchrankete vu de Chestene oder de Ulme. Pilzlichi Chrankete vu de Pflanze chenne ohni Vorbügig oder Gegemaßnahme zue Totalusfäll un Misserne füehre. Zue de Pflanzeschädling ghöre au viili Arte vu de Baumpilz.\nWirtschaftlich wichtigi Pilzchrankete sin Welschchornbülebrand, Steibrand bi Weise, Butz bi Rogge, Herdepfelfüli (Phytophtora infestans), Welchichranket (Verticillium) bi viile Kulturpflanze, Epflschorf (Venturia), Biregitterroscht (Gymnosporangium sabinae), Obstbaumchräbs (Nectria galligena) un Echter Mähldau (Erisyphaceae). Denäbe existiere noch circa 10.000 witteri pilzlichi Pflanzechrankete.\nBedütig fer de Mensch\nMensche nutze Pilz in viilerlai Hisicht, z. B. als Spiisepilz oder als Biofermenter fer d'Herstellig vu Alkohol, Zitronesüri oder Vitamin C. Au in de menschliche Kultur un Technik spile Pilz ä wichtigi Rolle.\nPilz sin aber au Chranketserreger un chenne bim Mensch zahlriichi Pilzchrankete hervorruefe.\nSpiise- un Giftpilz\nmini|trockneti Pilz\nViili Pilzarte sind bekannti un beliebti Nahrigsmiddel. Dezue ghöre nit kultivierbari Arte, wie Steipilz un Pfifferling, aber au Kulturarte un -sorte wie Champignon, Shiitake, Trüffel un Austernpilz. Bim Sammle vu Wildpilz isch gröschti Sorgfalt botte, um nit us Versäh dur Giftpilz ä Pilzvergiftig z riskiere. Als wichtigschti Vorussetzig fer s Sammle vu Pilz gelte grundlegendi Chenntnis vu Spiise- un Giftpilz. Pilz müen vor em Verzehr guet dünstet oder brote werre, wil vili Arte giftigi Hämolysin oder hitzelabili Gift enthalde, wo dur s Erhitze zerstört were.\nmini|Spiisemorchel (Morchella esculenta)\nDie meischte Spiisepilz ghöre zue de Basidiepilz. Relativ wänigi Spiisepilz-Arte, dodrunder die Morchle un d Trüffel, stamme us de Abdeilig vu de Schluuchpilze (Ascomycota).\nBedütig fer alkoholischi Getränk un Milchprodukte\nVu de eizellige Pilz sin d'Wii-, Beer- oder Bakchhäfe die bekannteste Nutzpilz.\nBi de Wiiherstellig spilt de Mycelpilz Botrytis cinerea ä wichtigi Rolle. Er erzügt bi herbschtlich chüehlfüchtem Wetter bi de Beere ä Edelfüle, wo bewirkt, dass d'Beerehüt perforeert wird. D Zuckerkonzentration in de Beere stiigt, wil Wasser ustritt.\nViili Arte spile au bim Riifiprozess vu Milchprodukt, bsundrsch vu Sürmilchprodukt un Chäs, ä wichtigi Roll.\nHeilpilz\nPilz werre au als Heilpilz verwendet. Z China sin zahlriichi Großpilz scho sit Johrhunderte Bestanddeil vu de traditionelle chinesische Medizin. De Shiitake (Lentinula edodes) het scho in de Ming-Dynasti (1368-1644) als Läbenselixier gulte, wo Verchältige heile, d'Durbluetig arege un d'Usdur het solle fördere. De Glänzig Lackporling (Ganoderma lucidum) isch als „Ling-Zhi“ oder „Reishi“ bekannt; er soll ä bsunders wirksams Tonikum si. De Pom-Pom-Pilz oder Igelstachelbart (Hericium erinaceus) wird bi Chrankete vum Mage empfohle. De europäisch Apothekerschwamm oder Lärchebaumschwamm (Laricifomes officinalis) isch als Heilmiddel gsuecht un hoch gschätzt. Si wirksame Bestanddeil isch Agaricinsüri; si wirkt starch abfüehrend un isch fer de usserordentlich bitter Gschmack verantwortlich.\nZauberpilz\nmini|Usgfalleni Spore vume Pilz, wo mit de Lamellesite nooch unde iber Nacht uf eme Blatt Papier gläge isch.\nZauberpilz oder Ruschpilz sin Synonym fer Pilz, wo halluzinogeni Substanze enthalde. Es git exotischi Arte wie de Kubanisch Trüschling oder de Mexikanisch Ruschpilz (Psilocybe mexicana) aber au iheimischi Arte, vor allem us de Gattig vu de Chahlchöpf (Psilocybe). Ihri Wirkig isch maist ähnlich dere vum LSD. De Genuss vu Zauberpilz cha im Chrankehus ende, wenn entweder falschi Arte gsammlet worre sin, oder d'Wirkig vu de Pilz underschätzt worre isch. D'Verwendig vu Ruschpilz het früeher un au hüt no bi verschidenschte Völcher ä rituell-religiösi Bedütig.\nMedizinischi Bedütig\nSit Afang vum 20. Johrhundert nutzt mer Pilz au fer schuelmedizinischi Zweck. Medikament wie s Antibiotikum Penicillin werre us Pilz gwunne.\nUf dr andere Sitte grife Pilze au Mensche a un ruefe bi ihne Pilzchrankete hervor. Hütt- un Nagelpilz sin wohl die bekannteste Pilzchrankete vum Mensch.\nWitteri Bispile\nPityriasis versicolor\nCandida albicans: meischt harmloser Mitbewohner, Chranket numme bi Abwehrschwächi\nAspergillus-Arte, als A. fumigatus de hüfigst Erreger vu de Aspergillose, ere Lungeerchranket\nCryptococcus neoformans als Erreger vu de Kryptokokkose\nRhizopus, ä Phykomyzete-Gattig, Erreger vu de Mukormykose\nCoccidioides immitis, wo vor allem in de Südstaate vu de USA, in Mexiko un Argentinie d Kokzidioidomykose hervorrueft\nHistoplasma capsulatum, Endoparasit vum retikuloendotheliale Gweb un Erreger vu de Histoplasmose\nAls Gegemiddel werre Antimykotika igsetzt. Säll sin Medikamente, wo bi lokalem Pilzbefall vu de Hütt oder vu Schliimhütt oder systemische Pilzinfektione agwendet werre.\nWitterer ökonomischer Nutze\nDe als Zunderschwamm, Fomes fomentarius, wu als Baumschädling vor allem in Bueche un Birkche waxt, ä Wissfülipilz, isch früeher zum Afiire verwendet worre: D'Inner Fruchtchörper, wu us de Baumstämm konsolartig ruswaxt, isch gchocht, drichnet, weichgchlopft, mit Kaliumnitrat-Lösig tränkt un nomol drichnet worre. De Zunder, wu so gwunne wore isch, cha dur Funke entzündet werre.\nDur bloßes Choche, Drichne un Weichchlopfe cha us em Fruchtkörper-Innere au ei im Filz ähnlichs Material gwunne werre, wo fer d'Herstellig vu verschidener Brüchsgegeständ (Chappe, Dasche un dergliiche) verwendet werre cha.\nUfsäh errege die uschinbare Zapferüebling in de Fachwelt, wil in ihne Strobilurine entdeckt worre sin, wu ihri synthetische Abchömmling dervu innerhalb vu wänige Johr ä Märtadail vu eppe 20 Prozent vum Weltmärt an Fungizid eroberet hän. Es isch devu uszgo, dass ihri Bedütig uf em Fungizidmärt noch witter zuenämme wird.\nStammesgschicht\nDie nächschte Verwandte vu de Pilze sin d'Dierer (Animalia). Dodebii muess säller Begriff witt usglegt werre un au die einzellige Mesomycetozoa umfasse, wu menkmol zue de Protischte gstellt werre. Eb au die eizellige Microsporidie (Microsporidia, au Microspora gnennt) zue de Pilz z'zelle sin, isch zur Zitt noch umstritte. S'gmeinsam Taxon vu Pilz un Dierer wird als Opisthokonta bezeichnet:\nOpisthokonta\n|--Dierer (Animalia)\n|  |--Mesomycetozoa\n|  |--Viilzelligi Dierer (Metazoa)\n|\n|--N. N.\n|?-Microsporidie (Microsporidia)\n|--Pilz (Fungi)\nAls gmeinsame Vorfahr vu Dierer un Pilze cha e Eizeller mit Geißle (Flagellat) agnu werre, wo biologisch demnooch de hütige Häfelipilze un au de Chragegaißledierli (Choanoflagellata) ähnlich gsi isch.\nFossilie\nVermuetlich existiere Pilz scho sit 900 bis 1200 Millione Johr. Ä Fund us 850 Millione Johr aldem Schiefergstei z Kanada wird menkmol als Pilzfossil dütet. Agäblichi, älderi Fund us China un Australie mit eme Alder vu 1,5 Milliarde Johr müen aber erscht noch als Pilz bstätigt werre.\nDie erschte unumstrittene Pilzfund stamme us de erdgschichtliche Epoche vum Ordovicium un chenne villicht de Arbuskuläre Mykorrhizapilz zuegordnet werre. De erfolgriich Landgang vu de Pflanze wär ohni „Pilzsymbiose“ vermuetlich nit möglich gsi.\nSystematik vu de Pilz\nMer chennt hüt öppe 100.000 Arte vu Pilz. Manchi Fachlüt nämme a, dass es iber 1.000.000 Arten gä chönnt. Die früeher au „Echti Pilz“ oder „Höcheri Pilz“ (Eumycota) gnennte Läbensforme werre in die folgende fümf Abdeilige underdeilt:\nHäfelipilz (Chytridiomycota): Säll sin maist aizelligi Pilz. Wil begeißleti Stadie vorhande sin, werre d'Häfelipilz als sehr ursprünglichi Form vu de Pilz (Fungi) agsäh.\nJochpilze (Zygomycota): Si underscheide sich vu de andere Pilz dur d'Bildig vu jochartige Brucke zwische kompatible Hyphe während de sexuelle Fortpflanzig. Die hän au dr Namme gä. D'Zellwänd enthalde Chitin-Chitosan. D'Jochpilz bilde wohrschinlich kei natürlichi Verwandtschaftsgruppe,\nArbuskuläre Mykorrhizapilze (Glomeromycota): Die Arbuskuläre Mykorrhizapilz bilde ä typischi Endomykorrhiza us, wu baimliartigi Membranusstülpige, d'Arbuskel, bin ere in s'Inner vu pflanzliche Wurzlezelle waxe un uf sälli Art ä symbiotischi Beziegig etabliere.\nSchluuchpilz (Ascomycota): D'Zelle sin dur Septe trennt un enthalde meischt numme ei Zellchern. Die gschlechtliche Spore werre in charakteristische Schlüch, de Asci bildet. Es git ä Reihe vu Arte, wu makroskopischi Fruchtkörper bin ene ufträtte un wu mer wäge däm als Großpilz bezeichnet duet.\nBasidiepilz (Basidiomycota): D'Zelle sin ebefalls dur Septe trennt un enthalde maist zahlriichi underschidlichi Zellcherne. Die gschlechtliche Spore werre in Basidie bildet. Die yberwigend Azahl vu Arte vu de Großpilz entstammt vu dere Gruppe. S'Myzel cha im Extremfall wie bim Hallimasch mehreri tusend Johr ald werre.\nright|Stammbaum vu de Pilz\nTechnischi Fortschritt in de molekulare Genetik un d'Anwendig vu computerunderstützte Analysemethodene hän s ermöglicht, detaillierteri un au sicheri Ussage iber die systematische Beziegige vu de obe ufgführte Pilztaxa zuänander z'mache. Manchi Verwandtschafte, wo vorher ufgrund vu morphologische, anatomische un physiologische Underschid oder Gmeinsamkeite vermuetet worre sin, sin dur sälli Technike bestätigt worre.\nD'Häfelipilz hän sich demnooch sehr früeh vu de andere Pilz abgspalte un viili ursprünglichi Merkmol wie begeißleti Spore bewahrt. D'Jochpilz stelle higege sehr wohrschinlich kei einhaitlichi Verwandtschaftsgruppe, sundern ä polyphyletischi Gruppe vu verschidene Abstammigslinie dar.  D'Gattig Amoebidium, wo bisher zu ihne zellt worre isch, ghört demnooch nit ämol zue de Pilz. Au die Arbuskuläre Mykorrhizapilz, wo ursprünglich zue de Jochpilz gstellt worre sin, werre hüt als eigeständigi Verwandtschaftsgruppe agsäh, wo hüt meischtens in de Rang vu ere eigene Abdeilig erhobe wird. Sie wird no als evolutionäri Schweschtergruppe vume Taxon us Schluuch- un Basidiepilz agsäh, wo mer als Dikaryomycota bezeichnet.\nViili Pilzarte hän ihri Fähigkeit fer gschlechtlichi Vermehrig verlore. Diejenige Arte, wo vorläufig nit eidütig einere vu de obe gnennte Gruppe zuegordnet werre chenne, werre provisorisch zue de Fungi imperfecti (Deuteromycota) gstellt; säll stellt aber numme ä provisorischs un chünschtlichs Formtaxon dar.\nKulturgschichte\nmini|Hexeei vu de Stinkmorchel (Phallus impudicus)\nDe griechisch Doktor Pedanios Dioskurides het scho im erste Johrhundert nooch Christus in sinem Lehrbuech devu gschriibe, dass es zwo Arte vu „Schwämm“ gäb:\n„Die eine sin zuem Esse bequem, die andere aber ä dödlichs Gift.“\nDe Dioskurides het vermuetet, dass d'Giftigkeit vume Pilz mit sinem Wuxort zämmenhängt. Pilze, wo näbe verrostete Nägel oder Iise oder „fulem Duech“, näbe Schlangehöhlene oder näbe Baim, wo giftigs Obst trait hän, gwachse sin, seie „alli mitänander giftig“. Er het domols scho die schwer Verdaulichkeit vu Spiisepilz gchennt, und het devu gschribe, dass bi zue ybermäßiger Chost d'Pilz de Mensch „würge un versticke“ däte. De Adamus Lonicerus het im 16. Johrhundert in sinem Chrüterbuech iber d'Pilz gschriibe, dass „D'Natur vu alle Schwämm sei, z bedränge“. Si seie „chalter, phlegmatischer, füchter un rucher Natur“. Bis in d'Neizitt ni isch s'Erschine vu Pilz mit „Miasme“ erchlärt worre; d'Pilz entstüende ufgrund vu schlechte Usdünstige vu de Erde, oder andere fulige Substrat. Au hän domols vili noch an d'Urzügig (Generatio spontanea) glaubt, wil mer grad au bi de Pilz keini Some het säh chenne. De Adamus Lonicerus het au dodezue gschribe, dass bestimmti Pilz, „Schwämm vu de Götterchinder“ seie, wil si ohni ä Some waxe däte, un doher däte si au vu de Poete gr. Gygenais, lat- terra nati, Chinder vu de Erd, gnennt werre.\nPhänomen wie de Hexering oder s'nächtlich grüen Lüchte vum Myzel vum Hallimasch hän mit zue dem langi Zitt ender sinischtre Bild vu de Pilz in de Öffetlichkeit bitrait.\nLiteratur\nH. O. Schwantes: Biologie der Pilze, Ulmer 1996, ISBN 3-8252-1871-6\nHeinrich Dörfelt (Hrsg.): Lexikon der Mykologie, Gustav Fischer Verlag, Stuttgart, New York, 1989, ISBN 3-437-20413-0\nHeinrich Dörfelt, Heike Heklau: Die Geschichte der Mykologie, Einhorn-Verlag 1998, ISBN 3-927654-44-2\nEmil Müller, Wolfgang Loeffler: Mykologie, Grundriss für Naturwissenschaftler und Mediziner, Thieme 1992, ISBN 3-13-436805-6\nEdited by P. M. Kirk: Ainsworth and Bisby's Dictionary of the Fungi, 9th Edition. Utrecht, The Netherlands, 2001. 624 Seiten ISBN 0-85199-377-X (engl.)\nRene Flammer, Egon Horak: Pilzvergiftungen. Schwabe Verlag Basel ISBN 3-7965-2008-1\nHerbert Hof: Candida, Aspergillus und Co: Pathogene Pilze. Pharmazie in unserer Zeit 32(2), S. 96 - 103 (2003), ISSN 0048-3664\nMarcel Bon: Pareys Buch der Pilze, Kosmos (Franckh-Kosmos), 2005. ISBN 3-440-09970-9\nEgon Horak, Meinhard Moser: Röhrlinge und Blätterpilze in Europa, Spektrum Akademischer Verlag, April 2005. ISBN 3-8274-1478-4\nWeblink\nPilzgalerie\nVolkers Pilzelinkseite mit umfangreicher Galerie\nDänische Pilzbildersammlung\n[URL] mit ausführlicher Pilzgalerie + sehr aktivem Forum\nSchwyzer Pilzphotos un Pilzschutz\nHarrys Pilzphotopage mit Photos vu fast 400 Pilzarten\n[URL] Datebank, Bilder, Forum etc.\nNotizbrett.de/Pilze\nPilzverein Baden/CH, meh wie 300 Photos mit Beschribige\nZittschrifte\nDer Tintling, ä Pilzzittschrift\nWestfälische Pilzbriefe\nMykologie dytschsprochig\nDeutsche Gesellschaft für Mykologie\nMykologie international\nMykoweb (uf Englisch)\nBritish Mycological Society\nInternational Mycological Association\nThe Mycology Net\n[URL] (uf Englisch)\n[URL] (uf Englisch)\nToxikologi\nPilzdatebank vu de Toxikologische Abdailig vum Klinikum Rechts der Isar", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "de-8984040", "text": "Weißt du, wer sie ist?", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-10362967", "text": "Meine Hausaufgabe ist fast fertig.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-8986827", "text": "Hat Tom wirklich gelächelt?", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-8986925", "text": "Er muss unsere Pässe überprüfen.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-99c4ec02e593", "text": "Algerie häisst «Al-Jazair» uf arabisch.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-8aadf505c377", "text": "D' \"Gwässer\" ufem Erdmo sin allisamt druche, denn es handelet sich bi de Meere. See, Sümpf un Buchte um basaltischi Diefbene, wo mer wäge ihrer dunkle Färbig nooch Gwässer daift het (do isch dr Wunsch wohl Vadder vum Gedanke gsi). D'Nomeklatur vu dr Mondtopographi isch wie in dr Astronomi yblich uf latinisch.\nD' Maria (uf dr erste Silbe z'betone; latinisch fer \"Meere\", Singular: s' Mare) sin dunkli Diefebene uf em Mo (fast numme uf dr Mondvordersite), wo insgsamt 16 Prozent vu dr Oberflächi vum Mo vu dr Erde bedecke. Si hän ihr Namme doher, wil mer si früeher fer Meere ghalde het. Si besten us 3,1 bis 3,8 Milliarde Johre alde dunkle Basalte, wiise numme wänigi Krater uf un sin vu ere 2 bis 8 Meter dicke Regolithschicht bedeckt, wo riich an Iise un Magnesium isch. Si sind vermuetlich dur grossi Ischläg in dr Früehphasi vum Mo entstande. Wil in sällem Entwickligsstadium dr Mantel noch flüssig gsi isch, sin si aschliessend mit Lava (Lunabas) us em Innere vollgloffe.\nD'Maria wiise, mit Usnahm vu dr Krater, numme sehr gringi Höcheunderschid vu maximal 100 Meter uf.\nBei dr als See (Lacus), Sumpf (Palus) un Buchte (Sinus) bezeichnete Strukture handelet es sich ebefalls um basaltischi Diefebene mit zue dr Maria vergliichbarer Entstoigsgschichte. Un natürlich waiht im Oceanus Procellarum numme dr Sunnewind.\nMaria\n+ D'Meere vum MoLatinischer NammeAlemannischer NammeSelenographischi LagMiddlererDurmesser (km) Mare Anguis Schlange-Meer  22° 36' N67° 42' O  150 Mare Australe Südmeer  38° 54' S93° 00' O  603 Mare Cognitum Bekannts Meer  10° 00' S23° 06' W  376 Mare Crisium Meer vu dr Gfahre  17° 00' N59° 06' O  418 Mare Fecunditatis Meer vu dr Fruchtbarkeit  7° 48' S51° 18' O  909 Mare Frigoris Kältimeer  56° 00' N1° 24' O  1596 Mare Humboldtianum Humboldt-Meer  56° 48' N81° 30' O  273 Mare Humorum Meer vu dr Füchtigkeit  24° 24' S38° 36' W  389 Mare Imbrium Rägemeer   32° 48' N15° 36' W  1123 Mare Ingenii Meer vu dr Begabig  33° 42' S163° 30' O  318 Mare Insularum Insel-Meer  7° 30' N30° 54' W  513 Mare Marginis Randmeer   13° 18' N86° 06' O  420 Mare Moscoviense  Moskau-Meer  27° 18' N147° 54' O  277 Mare Nectaris Nektarmeer   15° 12' S35° 30' O  333 Mare Nubium Wolkemeer   21° 18' S16° 36' W  715 Mare Orientale Ostmeer  19° 24' S92° 48' W  327 Mare Serenitatis Meer vu dr Heiterkeit  28° 00' N17° 30' O  707 Mare Smythii Smyth-Meer  1° 18' N87° 30' O  373 Mare Spumans Schümends Meer  1° 06' N65° 06' O  139 Mare Tranquillitatis Meer vu dr Rueh  8° 30' N31° 24' O  873 Mare Undarum Wellemeer   6° 48' N68° 24' O  243 Mare Vaporum Dämpfmeer  13° 18' N3° 36' O  245 Oceanus Procellarum Stürmischer Ozean  18° 24' N57° 24' W  2568\nIn dr Nöchi vo Mare Tranquillitatis het die erschti Mondlandig vo Apollo 11 am 20.7.1969 schtattgfunde.\nLacus\nVergliichbar mit dr Maria sin d' Lacus (alem. See), bi dene es sich um chleineri, uebeneri Basaltebene mit ähnlichem Ursprung handlet.\n+ D'See vum MoLatinischer NammeAlemannischer NammeSelenographischi LagMiddlererDurmesser (km) Lacus Aestatis Summer-See 15° 00' S69° 00' W 90 Lacus Autumni Herbst-See 9° 54' S83° 54' W 183 Lacus Bonitatis See vu dr Güeti 23° 12' N43° 42' O 92 Lacus Doloris See vu dr Qual 17° 06' N9° 00' O 110 Lacus Excellentiae See vu dr Vortrefflichkeit 35° 24' S44° 00' W 184 Lacus Felicitatis See vum Glück 19° 00' N5° 00' O 90 Lacus Gaudii See vu dr Fraid 16° 12' N12° 36' O 113 Lacus Hiemalis Winter-See 15° 00' N14° 00' O 50 Lacus Lenitatis See vu dr Sanftheit 14° 00' N12° 00' O 80 Lacus Luxuriae See vum Yberfluss 19° 00' N176° 00' O 50 Lacus Mortis See vum Dod 45° 00' N27° 12' O 151 Lacus Oblivionis See vu dr Vergesseheit 21° 00' S168° 00' W 50 Lacus Odii See vum Hass 19° 00' N7° 00' O 70 Lacus Perseverantiae See vu dr Usdur 8° 00' N62° 00' O 70 Lacus Solitudinis See vu dr Eisamkeit 27° 48' S104° 18' O 139 Lacus Somniorum See vu dr Drüm 38° 00' N29° 12' O 384 Lacus Spei See vu dr Hoffnig 43° 00' N65° 00' O 80 Lacus Temporis See vu dr Zitt 45° 54' N58° 24' O 117 Lacus Timoris See vu dr Furcht 38° 48' S27° 18' W 117 Lacus Veris Früehligs-See 16° 30' S86° 06' W  396\nPaludes\nWitteri uregelmässigeri Basalt-Strukture werre als Palus (alem. Sumpf) bezeichnet.\n+ D'Sümpf vum MoLatinischer NammeAlemannischer NammeSelenographischi LagMiddlererDurmesser (km) Palus Epidemiarum Sumpf vu dr Süche 32° 00' S28° 12' W 286 Palus Putredinis Sumpf vu dr Fülnis 26° 30' N0° 24' O 161 Palus Somni Sumpf vum Schlof 14° 06' N45° 00' O 143\nSinus\nHalbchreisförmigi Usbuchtige vu dr Maria werre als Sinus (alem. Bucht) bezeichnet.\n+ D'Buchte vum MoLatinischer NammeAlemannischer NammeSelenographischi LagMiddlererDurmesser (km) Sinus Aestuum Bucht vu dr Hitz 10° 54' N8° 48' W 290 Sinus Amoris Bucht vu dr Lieb 18° 06' N39° 06' O 130 Sinus Asperitatis Bucht vu dr Rauhheit 3° 48' S27° 24' O 206 Sinus Concordiae Bucht vu dr Eintracht 10° 48' N43° 12' O 142 Sinus Fidei Bucht vum Glaube 18° 00' N2° 00' O 70 Sinus Honoris Bucht vu dr Ehre 11° 42' N18° 06' O 109 Sinus Iridum Rägebogebucht  44° 06' N31° 30' W 236 Sinus Lunicus Luna-Bucht 31° 48' N1° 24' W 126 Sinus Medii Bucht vu dr Middi 2° 24' N1° 42' O 335 Sinus Roris Bucht vum Tau  54° 00' N56° 36' W 202 Sinus Successus Bucht vum Erfolg 0° 54' N59° 00' O 132\nLueg au\nListe vu dr Berg un Gebirge vum Erdmo\nListe vu dr Krater vum Erdmo\nWeblink\nD'Nämme vu dr Mondstrukture\nKategorie:Erdmoo", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-75ab3f5830fe", "text": "Nachäm Rundgang durd Firma händ mir no verschiedenes dörfe degustiere.", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-1cda5f6533d5", "text": "Bitte schriibe Sie das uf.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-5322104", "text": "Was machst du beruflich?", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-10362837", "text": "Tom wusste nicht, was er fragen sollte.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-10363700", "text": "Ihr hättet das einem der Erwachsenen sagen müssen.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "de-8984030", "text": "Spanier haben zwei Nachnamen.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-tatoeba-gsw-d887c39ddaa6", "text": "I han no dänkt, dass s kompliziert isch.", "label": "gsw", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-als-wikipedia-ad7a640dceea", "text": "thumb|Fulesee und Thunersee\nFulesee (Schriftdütsch: Faulensee) isch es Dorf am Thunersee im Bärner Oberland (Schwiiz). Äs ghört zur politische Gemeind Spiez (Kanton Bärn).\nOrtsgschicht\nS'hüttige Fulesee geit zrügg uf e ne alti Güetergmeinschaft mit Aumänd u Waud, wos Dorf, Einzelhöf u Taunerhüser drzue ghört hei. Anne 1764 het Fulesee 317 Iwohner gha, im Jahr 1993 904 Iwohner. Bis i ds 19. Jahrhundert het's z' Fulesee e früehmittelalterlechi Kolumbankapäue gha, wo vo Schpiez isch abhängig gsii. Erwähnt worden isch das Chilcheni ds erschte Mau im Jahr 1330, bout worden isch sie über Gräber us der Bronzezyt. Vor em Iigang vo dr ehemauige Kapäue lyge Fundamänträschte von ere mittelauterliche Burg über em ne Fäuwd mit 41 Greber; die Burg cha me wäge Keramikfund uf d Zyt vom 11. bis 13. Jahrhundert datiere. Am glychen Ort schteit die hüttigi Chilche, wo vo 1961 bis 1963 isch boue worde. Früecher hei d'Lüt z'Fulesee vom Acker-, Obscht- und Räbbou gläbt, aber ou vom Fische und vom Schiffstransport. Mit em Aaschluss ad Thunerseestrass i de 1830er Jahr, mit dr Kursschiffahrt (Station sit 1876) und dr Schpiez-Interlake-Bahn (1893) isch z'Fulesee du dr Frömdevercher ufcho, nid zletsch natürlech o wägem milde Seeklima.\nWirtschaft\nHüt sy d' Parahotellerie, d' (Usflugs-) Gaschtronomie u der Transitverkehr öppe glych wichtig. Äs gyt öppis Chlygwärb, d' Landwirtschaft isch aber rücklöifig. Nach em ne länge Unterbruch wärde syt es paar Jahr o z'Fulesee wider gwärbsmässig Trübel aapflanzt, wo zu Wy verabeitet wärde.\nKategorie:Ort (Kanton Bärn)\nKategorie:Bärner Oberland", "label": "gsw", "source": "als-wikipedia"}
{"id": "de-10623168", "text": "Ich habe für das Mittagessen einen Sandwich mitgenommen.", "label": "de", "source": "tatoeba-gsw"}
{"id": "gsw-leipzig-gsw-web-5d7e86d03c94", "text": "Dui parkiärsch i dr’Buäbägass z’Rusweyl, und lahsch’di, bi deym Agnes ordli dr’weyl.", "label": "gsw", "source": "leipzig-gsw-web"}