id int64 1 324k | title stringlengths 1 112 | text stringlengths 94 114k | url stringlengths 31 262 | lang stringclasses 1
value | length int32 100 114k | timestamp stringdate 2006-11-04 22:54:18 2026-04-01 12:58:02 |
|---|---|---|---|---|---|---|
9 | Animalia | Animalia (, ab anima), seu Metazoa (, a Gr. μέτα + ζῷᾰ), in biologia hodie appellantur illa copia rerum viventium quae simul sunt eukaryoticae, heterotrophicae, et multicellulares, et quae motiles aliquando in circulo vitae embryonice per blastulas evoluta sunt. Animalia cuncta quoque parietibus cellularibus duris et chloroplastis omnino carent. Scientia quae animalia investigat zoologia appellatur.
Regnum Animalium sive fauna hodie ponitur unum ex sex regnorum rerum viventium. Animalis definitio, quae rei interest, se per aetates evolvens hodie ab animalibus excludit protozoa, quae potius in regno Protistorum cum protophylis et aliis organsimis unicellularibus locatur. In Historia naturae a Carolo Linnaeo scripta, animalia partiebantur in paucas classes: Vermes, Insecta, Pisces, Amphibia, Reptilia, Aves, Mammalia; hodie autem regnum in multis phylis consistit, unumquodque plures classes continens.
Systema taxinomicum regni animalium
Supraimperium: Biota
* Imperium: Eukaryota (quae nucleum in cellula habent)
** Regnum: Animalia seu Metazoa (quae plures cellulas habent)
*** Subregnum: Parazoa (quae vera textura cellulari carent)
**** Phylum: Porifera (demospongiae)
*** Subregnum: Eumetazoa (quae veras texturas cellulares habent)
**** Infraregum: Radiata (quorum corpora embrionica symmetriam radialem habent)
***** Phylum: Placozoa
***** Phylum: Ctenophora
****** Classis: Tentaculata
****** Classis: Nuda
***** Phylum: Cnidaria
****** Classis: Hydrozoa (hydra)
****** Classis: Scyphozoa (medusa)
****** Classis: Anthozoa (corallium, anemona)
**** Infraregnum: Bilateria (quorum corpora embryonica symmetriam bilateram habent)
**** Cladus: Protostomia (quae os primum ex grastulae sacco formant ante anum)
***** Superphylum: Platyzoa
****** Phylum: Platyhelminthes
****** Phylum: Rotiferathumb|[[Rana draytonii]]
***** Superphylum: Lophotrochozoa
****** Phylum: Brachiopoda
****** Phylum: Annelida
******* Classis: Sipunculida
******* Classis: Polychaeta (vermis marinus)
******* Classis: Oligochaeta
******** Familia: Lumbricidae (lumbricus)
******* Classis: Hirudinea
******** Familia: Hirudinidae (hirudo)
****** Phylum: Mollusca
******* Classis: Gastropoda (cochlea et limax)
******* Classis: Cephalopoda (sepia et octopus)
***** Superphylum: Ecdysozoa (quae cuticula organica dura formant quae ut sceletos aut repla fungunt )
******Phylum: Cephalorhyncha
****** Phylum: Onychophora
****** Phylum: Nematoda
****** Phylum: Arthropoda
******* Subphylum: Trilobitomorpha
******** Classis: Trilobita
******* Subphylum: Chelicerata
******** Classis: Arachnida (aranea)
********* Ordo: Scorpionida (scorpio)
******** Classis: Merostomata / Palaeostraca
********* Ordo: Xiphosura (?)
******* Subphylum: Myriapoda
******** Classis: Centipoda (centipes et scolopendra)
******** Classis: Diplopoda
******* Subphylum: Crustacea
******** Classis: Malacostracathumb|[[Macropus giganteus.]]
********* Ordo: Decapoda
********** Subordo: Macrura (cammarus, locusta marina)
********** Subordo: Brachyura (cancer)
******* Subphylum: Hexapoda
******** Classis: Insecta
********* Ordo: Blattodea (blatta)
********* Ordo: Odonata (libella et libellula)
********* Ordo: Isoptera (termes)
********* Ordo: Orthoptera (locusta et gryllus)
********* Ordo: Homoptera (cicada et aphis)
********* Ordo: Hemiptera (cimex)
********* Ordo: Coleoptera (scarabaeus)
********* Ordo: Hymenoptera (apis et formica)
********* Ordo: Diptera (musca)
********* Ordo: Siphanoptera (pulex)
********* Ordo: Lepidoptera (papilio)
**** Cladus: Deuterostomia (quae os solum post anum ex grastulae sacco formant)
*****Phylum: Xenoturbellida
***** Phylum: Vetulicolia
***** Phylum: Echinodermata
****** Classis: Asteroidea (?)
***** Phylum: Hemicordata
***** Phylum: Chordata
****** Subphylum Cephalochordata
****** Subphylum Urochordata
****** Subphylum: Vertebrata
******* Classis: Pisces (piscis)
******** Ordo: Clupeiformes (clupea?)
******** Ordo: Cypriniformes (cyprinus)
******** Ordo: Siluriformes (silurus)
******** Ordo: Perciformes (perca)
******* Classis: Amphibia
******** Ordo: Salienta (rana et bufo)
******** Ordo: Caudata (salamandra)
******* Classis: Reptiliathumb|200px|[[Felis catus et Canis lupus, carnivora domata.]]
******** Ordo: Testudinata (testudo)
******** Ordo: Squamata (lacerta)
******** Ordo: Ophidia (serpens)
******** Ordo: Crocodylia (crocodylus)
******* Classis: Aves
******** Ordo: Struthioniformes (struthio)
******** Ordo: Ciconiformes (ciconia)
******** Ordo: Anseriformes (anas, anser, olor (cygnus))
******** Ordo: Falconiformes (falco)
********* Familia: Accipitridae (aquila, vultur)
******** Ordo: Galliformes (phasianus, pavo)
******** Ordo: Passeriformes
********* Familia: Passeridae (passer)
********* Familia: Hirundinidae (hirundo)
*********Familia: Sturnidae (sturnus)
********* Familia: Corvidae (cornix, pica)
********* Familia: Fringillidae (fringilla)
******* Classis: Mammalia
******** Ordo: Artiodactyla
********* Familia: Suidae (sus)
********* Familia: Camelidae (camelus)
********* Familia: Cervidae (cervus)
********* Familia: Bovidae (bos)
******** Ordo: Perissodactyla (equus etc.)
******** Ordo: Proboscidea (elephas)
******** Ordo: Cetacea (balaena, orca et delphinus)
******** Ordo: Rodentia (sciurus et mus)
******** Ordo: Lagomorpha (lepus)
******** Ordo: Chiroptera (vespertilio)
******** Ordo: Primates (simia et macaca)
******** Ordo: Carnivora
********* Familia: Canidae (lupus, canis, vulpes)
********* Familia: Felidae (felis, tigris, leo, panthera etc.)
********* Familia: Ursidae (ursus)
* Animalia cosmopolita
* Animalia paradoxa
* Animalium soni
* Ethologia
* Iura animalium
* Medicina veterinaria
* Planta
* Salinella
* Zoologia
Notae
Bibliographia
* Baguñà, J., et M. Riutort. 2004. "Molecular Phylogeny of the Platyhelminthes." Canadian Journal of Zoology 82: 168–93.
* Brusca, Richard C., et Gary J. Brusca. 1990. Invertebrates. Sinauer.
* Dunn, C. W., A. Hejnol, D. Q. Matus, K. Pang, W. E. Browne, S. A. Smith, E. Seaver, G. W. Rouse, M. Obst, G. D. Edgecombe, M. V. Sørensen, S. H. D. Haddock, A. Schmidt-Rhaesa, A. Okusu, R. Møbjerg Kristensen, W. C. Wheeler, M. Q. Martindale, et G. Giribet. 2008. "Broad Phylogenomic Sampling Improves Resolution of the Animal Tree of Life." Nature 452: 745–49.
* Gaidos E., T. Dubuc, M. Dunford, P. Mcandrew, J. Padilla-Gamino, B. Studer, K. Weersing, et S. Stanley. 2007. "The Precambrian Emergence of Animal Life: A Geobiological Perspective." Geobiology 5: 351–73.
* Nielsen, Klaus. 2001. Animal Evolution: Interrelationships of the Living Phyla. Ed. secunda. Oxoniae: Oxford University Press.
* Philippe, H., R. Derelle, P. Lopez, K. Pick, C. Borchiellini, N. Boury-Esnault, J. Vacelet, E. Renard, E. Houliston, E. Quéinnec, C. Da Silva, P. Wincker, H. Le Guyader, S. Leys, D. J. Jackson, F. Schreiber, D. Erpenbeck, Wörheide G. Morgenstern, et M. Manuel. 2009. "Phylogenomics Revives Traditional Views on Deep Animal Relationships." Current Biology 19.
* Schmidt-Nielsen, Knut. 1997. Animal Physiology: Adaptation and Environment. Ed. quinta. Cantabrigiae: Cambridge University Press.
* Shalchian-Tabrizi, K., M. A. Minge, M. Espelund, R. Orr, T. Ruden, K. S. Jakobsen, et T. Cavalier-Smith. 2008. "Multigene Phylogeny of Choanozoa and the Origin of Animals." PLoS ONE 3:e2098.
* Steenkamp, E. T., J. Wright, et S. L. Baldauf. 2006. "The Protistan Origins of Animals and Fungi." Molecular Biology and Evolution 23: 93–106.
Nexus externi
* Animalia apud Systema Natura.
* Animalia apud Universitatem Californiensem (Berkelkiae).
* Animalia apud Animaldiversityweb.
Categoria:Taxa Linnaei
Categoria:Taxa 1758
Categoria:Regna (taxinomia Linnaeana) | https://la.wikipedia.org/wiki/Animalia | la | 7,680 | 2023-04-11T12:22:18Z |
10 | Articulata | Articulata erant superphylum animalium primum a Georgio Cuvier anno 1817 propositum, cui sunt corpora articulata, systema nervosum ventrale, ac ganglia. Annelida, crustacea, arachnida, insectaque continebat. Hodie hypothesis de Ecdysozois praeponitur.
Classificatio
Cuvier articulata in classes et ordines sequentes divisit:
* Annelida
** Tubicolae (Tubicoles)
** Dorsibranchia (Dorsibranches)
** Abranchia (Abranches)
* Crustacea
** Decapoda
** Stomatopoda (Stomapodes)
** Amphipoda
** Isopoda
** Branchiopoda
* Arachnida
** Pulmonaria
** Tracheana
* Insecta
** Myriapoda
** Thysanura
** Parasita
** Suctores (Suceurs)
** Coleoptera
** Orthoptera
** Hemiptera
** Neuroptera
** Hymenoptera
** Lepidoptera
** Strepsiptera (Ripiptères)
** Diptera
Notae
Categoria:Animalia | https://la.wikipedia.org/wiki/Articulata | la | 776 | 2015-07-20T22:02:37Z |
12 | Ars rhetorica | thumb|Imago e libro de Chironomia a Gilberto Austin, [[oratore Hibernico, scripto. Actio est pars artis oratoris, ut saepe dicit Cicero, in e.g. De oratore 2.73.]]
Ars rhetorica est ars liberalis bene dicendi et scribendi, pars trivii habita. Scribit Isidorus: "Quae propter nitorem et copiam eloquentiae suae maxime in civilibus quaestionibus necessaria existimatur" (Etym. 1, 2). Ars grammatica est fundamentum artis rhetoricae.
Figurae rhetoricae
Figura rhetorica est transmutatio in verbis coniunctis, distincta a tropo, a transmutatione in verbis singulis. Modi transmutationis sunt quattuor:
# adiectio
# detractio
# immutatio
# transpositio
Transmutatio potest applicari ad quattuor elementa, scil. ad elementa
# vocis, e.g. allitteratio: veni, vidi, vici
# positionis, e.g. geminatio: fuit, fuit quondam in hac re publica virtus
# sensus, e.g. antithesis: ars longa, vita brevis
# cogitationis, e.g. hyperbola: te plus oculis meis amo
Secundum haec quattuor elementa figurae sunt denominata; exempli gratia figurae vocis, positionis, etc.
Historia
In Graecia antiqua, sophistae artem rhetoricam ut eloquentiae publicae artem pecuniae faciendae causa docuerunt. Contra illos, Plato philosophiam posuit, sed ars rhetorica ut disciplina nihilominus semper graviter aestimabatur.
Romae "nemo fere laudis cupidus adolescens non sibi ad dicendum studio omni enitendum putavit" (Cicero, De oratore, I.4).
Anno 1519, libris de arte dicendi primum editis, Philippus Melanchthon aliter atque Aristoteles artem oratoriam non persuadendi, sed, ut Cicero et Quintilianus, artem docuit recte et copiose esse dicendi. Qui quid esset eloquentia numquam perspicacius exposuit, quam cum Ioanne Pico Mirandula se respondere simulavit. Picus enim illud Platonis, quod est in dialogo "Gorgias", qui Gorgias inscriptus est, Hermolao Barbaro litteris exprobraverat, oratorem ab adulatione profectum et adeo contrarium esse philosophi, qui sapientiam amaret, ut, cum falsa pro veris probari vellet, quasi fuco, quo facies mulieris ingenua operiretur, arte sua dissimularet res ipsas. Contra Melanchthon adfirmavit, quam renatis litteris recentiores dicerent eloquentiam: invitis enim oratorem ita persuadere nolle, ut res ipsas his verbis laudare studeret, quibus essent dignae.
*Allegoria
*Ars dictaminis
*Captatio benevolentiae
*Chiasmus
*Epizeuxis
*Falsismus
*Fenestra Overtoniana
*Figura loquendi
*Homoeoteleuton
*Metaphora
*Paromoiosis
*Rhetorica digitalis
*Similitudo
*Sophistae
*Spoudaiogeloion
Nexus externi
*A Glossary of Rhetorical Terms with examples (Anglice, Latine)
*Boncompagnus (1194–1243). Rhetorica novissima
*Carsughi, Ranieri (1647–1709). Ars Bene Scribendi / Studiosis Rhetoricae / Adolescentibus
*Thorbecke, J. R. 1819. Ciceronis de perfecto Oratore sententia.
Categoria:Ars rhetorica
Categoria:Linguistica adhibita
Categoria:Narratologia
Categoria:Verba Graeca | https://la.wikipedia.org/wiki/Ars_rhetorica | la | 2,880 | 2025-04-08T20:16:29Z |
1 | Astronomia | thumb|upright=1.2|[[Observatorium Paranal Observatorii Meridiani Europaei lasericam stellam ducentam ad Medium Galaxiae emittit.]]
Astronomia (Graece 'stella' + 'lex'), vel scientia sideralis,
Haec scientia hodie a meteorologia et climatologia distinguitur, quae praesertim astrorum vis et effectus in caelum nostrum investigant, quamvis impetus ad stellas intellegendas primitus fuerat, ut agricolae idonea serendo, plantando, messem faciendo tempora anni scirent. Astronomia etiam distinguitur ab astrologia, arte quae futurum homini cuidam ab astris aliisque indiciis mundanis divinari conatur. At astrologia astronomiam complecti videtur, et astrologi sicut Claudius Ptolemaeus primum indagaverunt leges astronomicas quibus futuri loci planetarum, siderum, et caeterorum caelorum computarentur.
thumb|upright=0.7|left|[[Nebula Oculi Felis, nebula planetaria in constellatione Dracone sita.]]
Physica et astronomia longe tam sibi annixae sunt ut primitus physica idem ac astronomia putari potuisset. Physici fuerunt qui theorias commenti sunt, quibus motus corporum caelestium explicatur et calendaria accuratius fiunt, et novas rationes excogitaverunt stellas observandi per radiationes earum. Galilaeus Galilaei anno 1609 telescopium invenit, quo planetas et lunas primum accuratius observavit indicia reperiens eos montibus et vallibus praeditos similes esse telluri. Isaacus Newtonus magnopere astronomiam tunc anno 1687 protulit, cum leges motus Newtoni comperit, quibus motus omnes planetarum nostri systematis solaris ad amussim mathematice calculati essent, secundum easdem leges quae res communes mundanaeque sequuntur. Anno 1921 Albertus Einstein calculationes astronomicas ad universum totum porrexit, nova fundamenta donans cosmologiae, cum relativitatis generalis theoriam repperit, universi expansionem ab Edwino Hubble observatam explicans.
thumb|upright=1|[[Claudius Ptolemaeus astrologus astra scrutatus theoria geocentrica systematis solaris saeculo secundo proposuit.]]
thumb|upright=0.8|[[Nicolaus Copernicus astronomus qui systema heliocentricum proposuit ut motus astrorum explicarentur.]]
Saeculo vicesimo, nova astronomiae aetas coepit, cum anno 1969 astronautae ad lunam navigarent et homines primum mitteret ruchetas nomine Voyager ('Navigator') praeter systema solare, ac multa alia automata ut systematis solaris planetae scrutentur. Hodie magna astronomiae pars origines, evolutionem, et ingenia physica chemicaque corporum caelestium intellegere quaerit. Ad finem illum scientifici praesertim radiationem electromagneticam et radiationem particularum et exempla lapidum ex aliis corporibus caelestibus investigant.
Etymologia
thumb|upright=0.8|Observatorium Astronomicum in [[Nova Cambria Australis|Nova Cambria Australi Australiae, 1873.]]
Vocabulum astronomia (a Graeco ab 'stella' + -νομία a 'lex' et 'cultura') 'legem stellarum' significat (vel 'culturam stellarum', secundum interpretationem). Astronomia non confundenda est cum astrologia, systemate fidei quod postulat res hominum cum locis rerum caelestium congruere. Astrologia et astronomia, quamquam originem communem una partiuntur, omnino distinctae hodierno tempore sunt.
Vocabula astronomia et astrophysica
Vocabula astronomia et astrophysica sunt synonyma. Sensu autem stricto, astronomia designat "studium rerum materieique extra atmosphaeram telluris et suarum proprietatum physicarum et chemicarum," cum astrophysica designat provinciam astronomiae quae tractat "mores, proprietates physicas, et dynamicas rerum caelestium phaenomenorumque rationes." Aliquando, ut in praefatione The Physical Universe, libri definitivi a Francisco Shu scripti, astronomia ad quantitativum rei studium, sed astrophysica ad genus rei ad physicam dicatum describendum adhiberi potest. Quia autem plurimum indagationis astronomicae res ad physicam cognatam tractat, astronomia hodierna revera astrophysica appellari potest.]]
Bibliographia
* Alberdi, Antxón, et Silbia López de Lacalle. 2007. Un viaje al Cosmos en 52 semanas. CSIC.
* Bennett, Jeffrey, et al. 2010. Astronomie: Die kosmische Perspektive, ed. Harald Lesch, editio quinta. Monaci: Pearson Studium Verlag. ISBN 978-3-8273-7360-1.
* Brooke-Hitching, Edward. 2020. Der Atlas des Himmels:. Eine kleine Geschichte der Astronomie." Coinvertit Lutz-W. Wolff. Monaci: Knesebeck Verlag. ISBN 978-3-95728-424-2.
* Forbes, George. 1909. History of Astronomy. Londinii: Plain Label Books. ISBN 1603031596. Propositum Gutenbergense. Google Books.
* Freedman, R. A., et W. J. Kaufmann. 2004. Universe. Freeman Novi Eboraci. ISBN 0-7167-9884-0.
* Hanslmeier, Arnold. 2007. Einführung in Astronomie und Astrophysik. Berolini: Spektrum Akademische Verlag. ISBN 978-3-8274-1846-3.
* Harpaz, Amos. 1994. Stellar Evolution. A. K. Peters, Ltd. ISBN 9781568810126. Google Books.
* Herrmann, Joachim. 2005. DTV-Atlas Astronomie, ed. quinta decima. Monaci: Deutscher Taschenbuch-Verlag, ISBN 3-423-03267-7.
* Keller, Hans-Ulrich. 2019. Kompendium der Astronomie: Einführung in die Wissenschaft vom Universum. Franckh-Kosmos, 6. Stutgardiae. ISBN 978-3-440-16276-7.
* Keppler, erhard. 1986. Sol, lunas y planetas. Biblioteca Científica Salvat. Editorial Salvat Editores.
* Murdin, P., ed. 2001. Encyclopedia of Astronomy & Astrophysics. ISBN 0-333-75088-8. CRC Press.
* Nussbaumer, Harry. 2007. Das Weltbild der Astronomie, ed. retractata. VDF Hochschulverlag. ISBN 978-3-7281-3106-5.
* Unsöld, Albrecht, et Bodo Baschek. 2001. Der neue Kosmos. Springer. ISBN 3-540-42177-7.
* Unsöld, Albrecht, et Bodo Baschek. 2001. The New Cosmos: An Introduction to Astronomy and Astrophysics. Springer. ISBN 3540678778.
* Wächter, M. 2018. Kleine Entdeckungsgeschichte(n) der Astronomie im Kontext von Zeitgeschichte und Physik. Wurzburgi: Verlag Königshausen und Neumann. ISBN 978-3-8260-6511-8.
* Weigert, Alfred, Heinrich Johannes Wendker, et Lutz Wisotzki. 2010. Astronomie und Astrophysik: Ein Grundkurs. Weinhemiae: Wiley-VCH. ISBN 978-3-527-40793-4.
Nexus externi
* Flavius Aurelius Cassiodorus, Institutionum liber II, Capitulum VII: De astronomia
* Hyginus, De Astronomia
* Muḥammad al-Farghānī’, Muhamedis Alfragani Arabis Chronologica et astronomica elementa, 1590
* Tycho Brahe, Astronomiæ instauratæ mechanica''. Nuremberg: Levinus Hulsius, 1602
!
Categoria:Historia astronomiae | https://la.wikipedia.org/wiki/Astronomia | la | 6,337 | 2026-02-12T23:24:37Z |
18 | Declinatio Prima | Declinatio prima seu A-declinatio declinatio nominum est, quae cum A littera finiuntur in nominativo et ablativo casu singulari. Similior primae declinationi Graecae erat quae et ipsa nomina plerumque feminina et in -a desinentia comprehendebat.
De usu classico
Declinatio
Exceptiones
* Genetivus singularis nominis "familia" est "familias" cum nomina membrorum familiae sequitur:
** Pater (mater, filius, filia, frater, soror) familias
* Dativus et ablativus pluralis nominum quae masculinam formam in declinatione secunda habent in "-ābus" desinit, non in "-is" cum generis distinctio necessaria videbatur:
** Deis et deabus ("Deis" nomen masculinum dum "deabus" nomen femininum est). Item, cum filiis et filiabus. Occurrunt etiam gnatabus, libertabus, amicabus, dominabus, equabus...
* Nomina "drachma" et "amphora" et nomina in "-cola" aut "-gena" desinentia genitivum pluralem "-um" antiquitus praebent:
** et genus agricolum late sentiscere, quom Pan
** Graiugenumque domos suspectaque linquimus arva
* Quaedam nomina pluralia tantum sunt:
** Athenae, Athenarum; nuptiae, nuptiarum; divitiae, divitiarum; insidiae, insidiarum.
* Nomina Graeca primo latinizata suntː Plautus "Alcumenam" ut "rosam" declinabat. Deinde grammatici et poetae docti, praesertim in carminibus, formas Ionicas vel Atticas translitterarunt. Unde nominativi in ā vel etiam ē longam desinentes, in ās vel ēs cum masculini generis erant (Aeneās, Aeneadēs, Persēs, Alcmenē). Unde nota accusativi -nː Aeneān, Persēn, Alcmenēn, nonnumquam etiam genetivus in -es desinens (Alcmenēs), ablativus sive Alcmenē sive Alcmenā. Declinatio mixta erat quia formae Latinae ad genetivum et dativum in usu erant (Aeneae, Persae, Alcmenae cum Alcmenes alternans). Plurali numero nomina cum suffixo Graeco -ides,-idae formata genetivum Graecum imitantem nonnumquam praebebantː Aeneadae, Aeneadum (sed Pelopidae/Pelopidarum, Heraclidae/Heraclidarum). Ad linguam elatam et poeticam illa vocabula sic hellenizata pertinebant.
De genere
Genus nominum plerumque femininum est, masculinum vero nonnumquam his de causisː
* cum sic genus naturale indicatː
** poeta clarus, nauta ferox, Aeneas pulcher
* cum de nomine populi cuiusdam agiturː
** Scythae vagi
* nomen fluvii masculinum est, quia dei fluvii mares barbati sunt
** Mosella amatus
Morphologia historica
* Nominativus singularisː ă finalis brevis est, quod Latinae linguae proprium est. Nam Graece a longa est et formae Oscoumbricae per a longam explanantur. Variae explicationes huius rei propositae sunt. Ita Latine nominativus et vocativus casus non distinguuntur et nominativus ab ablativo aure discerni potest.
* Accusativus singularisː -m est nota accusativi iusta, ă brevis secundum regulam phoneticam omnem vocalem finalem ante consonantem aliam quam s corripi docentem.
* Genetivus singularisː nota vetus genetivi erat s, ut Graece et Osce, quae in veteribus poetis (Livius Andronicus, Ennius, Naevius) adhuc occurrit, aetate Ciceroniana quoque in locutione pater/mater familias tantum servata. Declinatio classica notam ī e secunda declinatione sumpsit (fortasse primum in adiectivis primae classis et deinde in nominibus) unde āī > ăī >ai > ae atque postea e. Genetivus āī apud Ennium, Plautum, Lucretium et in inscriptionibus veteribus invenitur unde Vergilius quoque venerandae antiquitatis amore eum sumpsitː
:dives equom, dives pictai vestis et auri
* Dativus singularisː in linguis Italicis ut Graece nota huius casus erat -āi. Umbrice āi > e, Graece āi > a (ᾀ), Latine āi > ai > ae. Idem dici de casu locativo potest in nominibus qui hunc casum ab ablativo separatum servaverunt (e.g. Romae). Nihilominus in inscriptionibus nonnullae dativi formae in -ā desinentes Graecis similiores leguntur quae dialectales esse aestimari solent
* Ablativus singularisː vetus forma huius casus in linguis Italicis in -ād desinebat (Osce toutad) atque Latine in Senatus consulto de Bacchanalibus adhuc legitur (ead, sententiad, suprad, exstrad). D finalis post vocalem longam mox evanuit.
* Nominativus et vocativus pluralesː nota indoeuropea huius casus erat *a-es > ās quae in aliis linguis Italicis servata est (Osce aasas = arae vel scriftās = scriptae, Umbrice urtās = ortae). At lingua Latina per analogiam e secundae declinationis nota -oi nominativum in -ai desinentem creavit (quod idem et Graece observatur). Ita tabelai datai in senatus consulto de Bacchanalibus legitur. Phonetice ai in ae atque postea e evadit.
* Accusativus pluralisː nota huius casus erat -ns. N ante s evanescebat et vocalis per compensationem protendebatur (-ās).
* Genetivus pluralisː antiquitus *ā-sōm, Graece s intervocalis evanuit (Homerice θεάων, Attice θεῶν); at Latine sonum in r mutavit (qui rhotacismus dicitur et ad primam partem quarti saeculi a.C.n. refertur) unde -ārum.
* Dativus et ablativus pluralesː nota antiqua in linguis Italicis est -āis (cf. Graece θεαις). Latine āis > eis > īs. Osce deivinais = divinis, Diumpais = Nymphis. Umbrice -ais > eis > ēs ut in tekuries = decuriis. In nominibus Latinis cum suffixo -ia formatis, ut "gratia", duae vocales contiguae -iīs nonnumquam in -īs coalescebant. Ita in eodem paragrapho Rerum gestarum divi Augusti et manibiis occurrit et colonīs (= coloniis e colonia). In Latinitate tardiore et iam corrupta, ut apud Gregorium Turonensem novae formae mixtae in -abus apparentː animabus, villabus etc.
In summa haec declinatio, dum rationi linguae Latinae sese accomodat, a formis Indoeuropaeis a glottologis restitutis aberravit et adiuvante analogia secundam declinationem thematicam propius accessit quacum primam adiectivorum classem efficiebat (bonus, bona, bonum).
Notae
* Grammatica Latina
* Declinatio
Nexus externus
Categoria:Grammatica Latina | https://la.wikipedia.org/wiki/Declinatio_Prima | la | 5,801 | 2023-04-09T18:02:55Z |
16 | Architectura | thumb|upright=1.4|alt=View of Florence showing the dome, which dominates everything around it. It is octagonal in plan and ovoid in section. It has wide ribs rising to the apex with red tiles in between and a marble lantern on top.|[[Philippus Brunelleschi, tholum Cathedralis Florentiae aedificans, non solum cathedralem et urbem, sed etiam partes et statum architectorum convertit.]]
Architectura (a Graeco ἀρχιτέκτων, ab ἀρχι- 'dux' + τέκτων 'creator, aedificator') est ars et scientia aedificiorum aliarumque structurarum destinandarum, designandarum, construendarum. Opera architecturalia, formam aedificiorum habentia, saepe signa culturae et operis artis videntur. Identitas civilizationum historicarum saepe in earum exstantibus rebus gestis invenitur.
Vitruvius docet:
:Architecti est scientia pluribus disciplinis et variis eruditionibus ornata, cuius iudicio probantur omnia quae ab ceteris artibus perficiuntur opera. Ea nascitur ex fabrica et ratiocinatione. Fabrica est continuata ac trita usus meditatio ad propositum deformationis, quae manibus perficitur e materia, cuiuscumque generis opus est. Ratiocinatio autem est, quae res fabricatas sollertiae ac rationis proportione demonstrare atque explicare potest.—De arch. I 2.18 et sqq.
Architecturae theoria
Theoria architecturae cum aesthetica, ramus philosophiae, coniuncta est, velut semantica sua, quae est studium significationis, denique relationibus incrementorum culturae. Complures architecti et philosophi, ut Plato, Michael Foucault, Aegidius Deleuze, Robertus Venturi, Ludovicus Wittgenstein ad theoriam architecturae contribuerunt.
Historia
thumb|upright=1.25|alt=Plan d'exécution du second étage de l'hôtel de Brionne (dessin) De Cotte 2503c – Gallica 2011 (adjusted)| [[Designatio soli|Designatio tabulationis secundae Hôtel de Brionne Lutetiae sitae, 1734.]]
Fines architecturae antiquae multiplices sunt. Monumenta fecerunt saepe imperatores ad victorias celebrandas (vide exempli gratia Romae arces quasdam). Homines templa aedificaverunt, ut pietatem demonstrarent, aut ad se numina verterent. Aquae ductus aedificaverunt, ut aquam salubri potu ad urbes vel castra ducerent.
Vide etiam hos commentarios:
* Architectura antiqua
* Architectura mediaevalis (vide opus romanum, opus francigenum)
* Architectura gothica
* Architectura Renascentiae
* Architectura Georgiana
* Architectura moderna
* Architectura sacra
Notae
Bibliographia
* Carolus de Aquino. 1734. Vocabularium architecturae aedificatoriae. Romae. Textus apud Internet Archive.
* Comaroff Joshua, et Ker-Shing Ong. 2013. Horror in Architecture. Franciscopoli: Oro Editions.
* Confurius, Gerrit. 2017. Architektur und Geistesgeschichte: Der intellektuelle Ort der europäischen Baukunst. Bielefeld: Transcript. ISBN 978-3-8376-3849-3.
* Hellman, Louis. 1988. Architektur für Anfänger (Architecture A-Z - A Rough guide). Reinbek bei Hamburg: Rowohlt. ISBN 978-3-499-17551-0.
* Hipp, Hermann, et Ernst Seidl, eds. 1996. ''Architektur als politische Kultur. philosophia practica."' Berolini: Reimer. ISBN 3-496-01149-1.
* Koch, Wilfried. 2006. Baustilkunde: Europäische Baukunst von der Antike bis zur Gegenwart. Ed. vicensima septima. ISBN 978-3-577-10089-2.
*Martin, Roland. 1988. Greek architecture: architecture of Crete, Greece, and the Greek world. Novi Ebroaci: Electa/Rizzoli. ISBN 0847809684
*Nineteenth and twentieth century architecture. 1976. Novi Eboraci: Garland Publishing. ISBN 0824024214.
*Acustica architectonica
*Aedificium
*Architectus
*Ars oculorum
*Basilica
*Caeliscalpium
*Domus
*Fora Imperialia
*Ingeniaria terrae motuum
*Stadium
*Tectum displuviatum
*Templum
Nexus externi
*Architectura Biomimetica, architectura natura inflata
*Architecture.com, Architecture.com, Royal Institute of British Architects divulgatum
*Arch-library.com
*Bibliotheca Augustana Museum virtuale: Architectura, Sculptura, Pictura (Praehistoria)
*Sedes architecturae et musea in orbe terrarum, index nexuum ex International Union of Architects
*Structurae
*Vitruvii De architectura
*Worldarchitecture.org, databasis architecturae orbis terrarum
Pinacotheca
;Architectura moderna
Fasciculus:Aleksandria raamatukogu IMG 0119.JPG|Planetarium Bibliothecae Alexandrinae, pars Bibliothecae Alexandrinae, Alexandriae situm.
Fasciculus:20090518 Trump International Hotel and Tower, Chicago.jpg|Deversorium Et Turris Internationalis Trump, Sicagi sita.
Fasciculus:Petronas Towers, Kuala Lumpur (3321472593).jpg|Turres Petronas, in Kuala Lumpur sitae.
Fasciculus:Izumi Garden Tower from Tokyo Tower.jpg|Turris Hortensia Izumi, Tokii sita.
Fasciculus:HK Bank of China Tower View.jpg|Turris Argentariae Sinensis, Hongcongi sita.
Fasciculus:Sydney Opera House Sails.jpg|Theatrum Operaticum Sydneianum, Sydneii situm.
Fasciculus:Shiodome City Center 2012.JPG|Medium Urbanum Shiodome, Tokii situm.
Fasciculus:Turningtorso2011.jpg|Thyrsus Vertens, Malmogiae situs.
Fasciculus:Ryugyong Hotel - August 27, 2011 (Cropped).jpg|Deversorium Ryugyeong, in Pyeongyang situm.
Fasciculus:30 St Mary Axe, 'Gherkin'.JPG|30 St Mary Axe, Londinii situm.
Fasciculus:Nya hovrätten, Malmö, 11-09-2013.jpg|Iudicium Superius Scaniae et Blekingiae, Malmogiae situm.
Fasciculus:FallingwaterWright.jpg|Aqua Cadens, a Francisco Lloyd Wright designata.
;Architectura moderna vetustior
Fasciculus:Bauhaus-Dessau main building.jpg|Bauhaus, facultas architecturae Dessau ab 1925, a Gualterio Gropio designata.
;Architectura vetustior
Fasciculus:HT village house 4.jpg|Architectura vernacularis Daniae.
Fasciculus:Bayon Angkor Spiegelung.jpg|Angkor Cambodiae.
Fasciculus:Taj Mahal in March 2004.jpg|Taj Mahal Indiae.
Fasciculus:La Rotonda.png|La Rotonda Italiae, ab Andrea Palladio designata.
;Architectura Renascentiae litterarum
Fasciculus:Petersdom von Engelsburg gesehen.jpg|Basilica Vaticana, Civitatis Vaticanae sita.
Fasciculus:Aerial image of Château de Chambord (view from the southeast).jpg|Castellum Chambord, in Chambord sita.
Fasciculus:House of the Blackheads, Riga, Latvia-24June2009.jpg|Domus Capitum Nigrorum, Rigae sita.
;Architectura mediaevalis
Fasciculus:Wells.cathedral.front.arp.jpg|Ecclesia Cathedralis Wellensis, Wellarum sita.
Fasciculus:Lund domkyrkan2007.jpg|Ecclesia Cathedralis Lundensis, Lundae sita.
Fasciculus:The Great Wall of China at Jinshanling.jpg|Murus Sinicus Grandis.
Fasciculus:Bodiam Castle fromthe north.jpg|Castellum Bodiam, prope Pontem Roberti sita.
Fasciculus:Chateau-de-Vincennes-donjon.jpg|Castellum Vilceniense, Vilceniae sita.
;Architectura antiqua
Fasciculus:0 Pantheon - Piazza della Rotonda - Rome (1a).JPG|Pantheum, Romae situm.
Fasciculus:GR-acropolis-parthenon.jpg|Parthenon, Athenis situs.
Fasciculus:Luxor Temple Obelisk.JPG|Obeliscus in Templo Luxorensi, Luxoris siti.
Fasciculus:Rom (IT), Kolosseum -- 2024 -- 0610.jpg|Amphitheatrum Flavium, sive novia longitudine Colosseum, Romae situm.
Fasciculus:Kheops-Pyramid.jpg|Pyramis Cheopis, Necropoli Gizensi situm.
Fasciculus:Bridge Alcantara.JPG|Pons Alcantarensis, Alcantarae situs.
Fasciculus:Aqueduct of Segovia 08.jpg|Aquae Ductus Segoviensis, Segoviae situs.
! | https://la.wikipedia.org/wiki/Architectura | la | 7,133 | 2025-09-19T17:30:27Z |
7 | Andreas Celsius | Andreas Celsius (Suecice: Anders Celsius) 27 Novembris 1701 oppido Ovanåker nomine natus, 25 Aprilis 1744 Upsaliae ex tuberculose mortuus, astronomus suecianus.
Celsius docuit scientiam astronomicam apud Universitatem Upsaliensem ex anno 1730 usque ad 1744, sed itinera annis 1732-1735 faciebat ut observatoria notanda in Germania , Italia, et Francia visitaret.
Anno 1733 Norimbergae 316 observationum aurorae borealis collationem, a se cum aliis factarum inter annos 1716 et 1732, in medium protulit.
Lutetiae suadebat methodum arcus meridialis in Lapponia metendi, et denique anno 1736 expeditionem in eam rem, sumptibus Scientiarum Academiae Francicae, duxit.
Celsius inter alios Observatorium Astronomicum Upsaliense anno 1741 condidit. Maxima causa famae suae hodie est scala temperaturae, nomen suum ferens, quam primum in commentationem apud Regiam Societatem Scientiarum Upsaliensem anno 1742 datam proposuit.
Opera
* Nova Methodus distantiam solis a terra determinandi, 1730
* De observationibus pro figura telluris determinanda, 1738
Nexus interni
*4169 Celsius
*Gradus Celsianus
Nexus externi
Categoria:Astronomi Sueciae
Categoria:Alumni Universitatis Upsaliensis
Categoria:Sodales Academiae Regiae Scientiarum Suecicae | https://la.wikipedia.org/wiki/Andreas_Celsius | la | 1,240 | 2020-10-03T11:05:28Z |
20 | Asterix | thumb|Asterix (sinistra) cum Obelige amico et cane Idefige in muro [[Hagenensi Westfaliae depictus]]
Asterix (; Francogallice Astérix) est:
# Persona ex libris pictis.
# Libri picti comici de Asterige et Obelige Gallis. Carolus Rubricastellanus Germanus libros in Latinum sermonem vertit. Auctores librorum Asterigis Renatus Goscinny et Albertus Uderzo Francogallici fuerunt.
In comicis de Asterige multi loci in lingua Latina sunt. Sic popularitas linguae Latinae aucta est. Ergo vis comica vicit.
Clara est sententia: Delirant isti Romani. Nota bene: Quae sententia, ab Italianis interpretata italice, includit referentiam de "SPQR" cum grano salis: "Sono pazzi questi Romani", id est Delirant isti Romani!
Fabula
Anno L a.C.n. omnis Gallia a Romanis occupata est nisi unus vicus a Gallis indomitabilibus incultus. Huius vici egregii homines sunt:
* Asterix vir fortis parvo corpore sed maxima intelligentia est qui habet vires ingentes e potione magica a Panoramige Druida parata.
* Obelix ingens amicus Asterigis est. Quod infans in aenum magica potione plenam cecidit huius potionis non plus eget. Se non crassum sed valido corpore praeditum esse confirmat. Semper cane suo nomine Idefix comitatus est.
* Panoramix Druida potionem magicam omnibus inhabitantibus vici praeparat quae vires magis quam naturales attribuit. Francogallice etiam Panoramix appellatus est.
* Maiestix (francogallice Abraracourcix) princeps vici unam rem, ne caelum sibi in caput cadat, timet. Unica persona quae Maiesticem regit uxor eius est.
* Cantorix velut francogallice Assurancetourix poeta et cantor terribilissima voce praeditus est. Ergo diebus festis ore fortiter cluso vinculo ad arborem ligatus est ne cantare possit.
Denique aliae personae Historiae partes habent, in primis C. Iulius Caesar, deinde Cleopatra et M. Iunius Brutus.
In originali Francogallico necnon in aliis versionibus vulgaribus, pirata senex utitur praecipue Latinis sententiis illustribus, sicut "O tempora, o mores" vel "O fortunatos nimium agricolas".
Libri
Plerique librorum, qui de rebus ab Asterige eiusque sodalibus gestis conscripti sunt, latine versi pueris et puellis necnon omnino hominibus linguam latinam discentibus commendantur. Eos enim legentes et de lingua ipsa et de vita cottidiana horum temporum aliquid utile possunt cognoscere.
Hi libri Asterigis sunt:
* in Latinum convertit Anna Coloniata Fuxeana; sumptibus Albert René, Parisii
Pelliculae selectae
* 2002 - Astérix & Obélix : Mission Cléopâtre
* 2008 - Astérix aux Jeux olympiques
* 2012 - Astérix et Obélix : Au service de Sa Majesté
Etymologia
Lat. astrum + suffixum Gallum -rix, -rigis, id est rex sicut in Vercingetorige (= rex magnus centum proeliorum).
In philologia hellenistica, usa e.g. pro LXX versio Sacrae Scripturae, "asteriscus" et "obelus" duo signa sunt quae designant verba addenda aut omittenda. Ideo, figurae "Asterigis" et "Obeligis" includunt eruditissimam referentiam!
Obelix significat etiam "obeliscus" et " veru" scilicet quia Obelix amat apros
Plura legere si cupis
*Annie Collognat, "Jeux et enjeux dans la traduction en latin du dernier Astérix (Le Ciel lui tombe sur la tête / Caelum in caput ejus cadit)", in ''Le Tour du monde d'Astérix'', Presses Sorbonne Nouvelle, 2011ː 159-167
Nexus externi
* Pagina Officialis Asterigis
* omnes Libri de Asterige lingua latina scripti
* Asterigis et Obeligis paginae Italianae
!
Categoria:Series librorum | https://la.wikipedia.org/wiki/Asterix | la | 3,449 | 2025-08-24T23:37:14Z |
19 | Archaeologia | thumb|upright=1.2|Cavatores [[Pompeiis.]]
Archaeologia est scientia exstantium antiquitatum, quae multum historiae auxilium confert. Etenim, velut scientia rerum antiquarum, non solum historiae scriptis, sed etiam inscriptionibus, aedificiis, supellectilibus, ornamentis, sepulcris, ceterisque rebus ad humanam vitam pertinentibus quae auxilium supersunt ducit.
Etymologia
Nomen archaeologiae a vocabulis Graecis 'antiquus' et 'studium' deducitur.
Prospectus
Saepe labor archaeologicus est per agros ambulare, fictilia colligendi causa. Archaeologi hunc modum prospectionem vocant. Prospectio archaeologica ita est modus agrorum et montium recensendorum et indiciorum archaeologicorum colendorum. In prospectione ambulanti per agrum, archaeologi in singulam lineam ambulant, in spatiis aequis dispersi. Tandem in charta agri inventa collocant. Postea, res collectae in laboratoriis explicantur. Saepe ante ambulationem, archaeologi studium de regione faciunt in libris antiquis aut incolis inquaerens.
Adsunt aliae rationes prospectionis praeter ambulationem. Photographia aerea est studium imaginum locorum, ut monumenta aut relicta monumentorum ab aere videri possint. Quoque adsunt rationes prospectionis per geophysicam.
Saepe prospectio est studium praevium fossionis.
Chronologia absoluta
Adsunt rationes permultae, per quas possibile est aetatem accurate rerum aut obiectorum investigare. Praeclarae rationes declinationis atomorum radiactivorum in usu sunt.
Carbonium 14
Carbonium 14 est ratio ad calculandam aetatem rerum archaeologicarum, solum si rebus insunt materiae substantiae organicae. Inventa est haec ratio anno 1949, a W. F. Libby.
Dendrochronologia
Dendrochronologia est disciplina chronologica, quae aetatem lignorum et tabularum dat, ob comparationem inter anullos arborum.
Chronologia relativa
Stratigraphia est studium stratuum in quodam loco archaeologico. Ob legem superimpositionis stratuum, stratus profundissimus est stratus veterrimus.
Bibliographia
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* Mortillet, Gabriel de. 1883. ''Le préhistorique: antiquité de l'homme. Lutetiae: Reinwald. Textus apud archive.org.
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* Aevum Praehistoricum
* Ager desertus
* Architectura
* Archaeologia regionum:
** Archaeologia Europaea
** Archaeologia Mediterranea
*** Archaeologia Classica
** Archaeologia Mesoamericae
** Archaeologia Andina
** Archaeologia America Septentrionalis
* Archaeogenetica
* Civilizatio
* Chronologia brevis
* Epigraphia
* Evolutio hominis
* Historia
* Historia artium
* Historia mundi
* Instrumentum
* Magatama
* Opus fictile
* Palaeographia
* Palaeontologia
* Reconstructio historica
* Ruina
* Traditio
Nexus externi
* "Archäologie Online." Apud archaeologie-online''
!
Categoria:Scientia ad historiam scribendam pertinens | https://la.wikipedia.org/wiki/Archaeologia | la | 2,891 | 2025-12-27T10:33:40Z |
23 | Augusta Praetoria | thumb|Despectus in Augustam Prætoriam e montibus
Augusta Praetoria vel Augustenses sunt.
Ad septentrionem Augustae anno 1965 cuniculus Rupis Albae itineris ad Franciam constructus est.
Industria
Societas Cogne anno 1909 condita magnam ferrariam apud Augustam gerit.
Clari cives
Nati
* Anselmus Cantuariensis
* Francus Lovignana
Aedificia egregia
Vestigia antiquitatis adhuc supersunt: muri turresque, Porta Praetoria, arcus triumphalis, theatrum, amphitheatrum, pons.
Monumenta medii aevi sunt ecclesia cathedralis Sanctae Mariae et Sancti Johannis, ecclesia Sanctorum Petri et Ursi et Aquaeductus Arvou magni.
* Ecclesia cathedralis Assumptionis B.M.V. et S. Ioannis Baptistae.
Lingua
Incolae Augustae Praetoriae praecipue lingua Arpitanica, lingua Romanica Alpium occidentalium, utuntur.
Institutiones
* Universitas Vallis Augustae Praetoriae
* Museum archaeologicum Augustae Praetoriae
* Saeptum nationale Grandis Paradisi
Provincia
Augusta Prætoria provincia non est; vide Provincia Augustana.
Ecclesia Catholica Romana
Augusta Praetoria sedes episcopalis et sedes Dioecesis Augustana est.
Fractiones, vici et loci in municipio
Fractiones
Arpuilles, Beauregard, Bibian, Bioulaz, Borgnalle, Brenloz, Busséyaz, Cache, La Combe, Les Capucins, Chabloz, Champailler, Collignon, Cossan, Cotreau, Duvet, Entrebin, Excenex, Les Fourches, Laravoire, Montfleury, Movisod, Pallin, Papet, Pléod, Porossan, La Riondaz, La Rochère, Roppoz, Saraillon, Saumont, Seyssinod, Signayes, Talapé, Tsanté, Tzambarlet, Vignole.
Municipia finitima
* Carvantium (seu Calventianum) (hodie vulgo Charvensod),
* Fanum Sancti Christophori,
* Ginodium (hodie vulgo Gignod),
* Gressanum (hodie vulgo Gressan),
* Pollenum (hodie vulgo Pollein),
* Roisanum (hodie vulgo Roisan),
* Sarra (hodie vulgo Sarre).
Notae
* Vallem Augustanam,
* Viam Francigenam,
* Portam Magni Sancti Bernardi,
* Aquaeductus Augustae Salassorum
* Urbes Italiae.
Nexus externi
* Situs publicus urbis Augustae Praetoriae.
Pinacotheca
Map of comune of Aosta (region Aosta Valley, Italy).svg|Collocatio Finium Municipii Augustæ Praetoriæ in Valle Augustana.
Porta pretoria Aosta1.jpg|Ianua Praetoria.
Arco Augusto Aosta.jpg|Arcus triumphalis Augusti imperatoris.
VSAostaRömMauer.jpg|Moenia Romana.
2143AostaCattedrale.jpg|Ecclesia cathedralis.
Saint-Anselme, rue De Maistre_AO.JPG|Sculptura Anselmi Cantuariensis.
Cogne acciai speciali 2.JPG|Ferraria Cogne.
Categoria:Alpes | https://la.wikipedia.org/wiki/Augusta_Praetoria | la | 2,457 | 2025-06-14T03:27:28Z |
22 | Aëroplanum | thumb|Aëroplanum [[fratres Wright|fratrum Wright.]]
thumb|Aëroplanum "Concordia" nominatum.
thumb|Aëroplanum militare [[propulsorium|propulsorio instructum.]]
thumb|Aëroplana probanda ex [[NASA.]]
Aëroplānum, vel aëriplānum, vel sine arte machina volatilis, Sed primum aëroplanum sua potentia volans ab Alberto Santos Dumont, viro Brasiliensi, anno 1906 Lutetiae constructum est. Aëroplanum Dumontii 14-Bis appellatum putatur fuisse primum aëroplanum per se mobile.
Aëroplana praeclara
Aëroplana militaria
* Bf-109 (Germania 1937)
* F-22 Raptor (CFA 1990)
* Aëroplanum furtum
* Aëroplanum insectatorium
Aëroplana civilia
* Airbus A380 (Europa 2007)
* Boeing 727 (CFA 1963)
* Tupolev Tu-154 (Russia 1968)
Teleplana
* Aerodynamica
* Aëroportus
* Aëronavis
* Calamitas vehiculi aeris
* Navis aeria
* Gubernator aëroplani
* Laophorum aërium
* Pyrauloplanum
Notae
Bibliographia
*Bölkow, Ludwig, ed. 1990. Ein Jahrhundert Flugzeuge: Geschichte und Technik des Fliegens. Dusseldorpii: VDI. ISBN 3-18-400816-9.
*Grant, R. F. 2003. Fliegen: Die Geschichte der Luftfahrt. Starnberg: Dorling Kindersley. ISBN 3-8310-0474-9.
Nexus externi
Categoria:Inventiones Civitatum Foederatarum
Categoria:Vehicula aëria | https://la.wikipedia.org/wiki/A%C3%ABroplanum | la | 1,231 | 2025-09-12T01:10:22Z |
25 | Aquae Mattiacae | thumb|[[hortus]]
Aquae Mattiacae sive Aquae Mattiacorum (Germanice Wiesbaden) sunt urbs in Germania sita, caput Hassiae terrae foederalis, numero incolarum secunda (post Francofurtum ad Moenum) huius terrae. Urbs viginti sex fontes habet et ibi fortasse omnium Germanarum veterrimae thermae sunt.
Aquis Mattiacis Officium Rerum Statisticarum Foederale sedem habet.
Historia
Aquae Mattiacae inter annos 6 et 15 a Romanis conditae sunt, qui iam fontes aquarum detexerunt. Anno 260 Alamanni urbem deleverunt.
Incolae noti
Mortui
* Hic histrio Eduardus Constantine vivebat et mortuus est.
* 1880 - Manuel Constantinus Epureanu, primus minister Romaniae
* 1912 - Laurentius Alma-Tadema, pictor
Nati
* 1848 - Hermannus Alexander Diels, philologus
* 1934 - Carolus Rubricastellanus, Latinista
* Christina Schröder (* 1977 nata Köhler), rebus publicis versata et sodalis Christianae Democraticae Unionis Germaniae.
Administratio
thumb|Ecclesia S. Nicolai in regione urbana Bierstadt
thumb|Ecclesia evangelica Delkenheim
thumb|Castellum Freudenberg regionis Dotzheim
Sunt viginti sex circuli urbani Aquarum Mattiacarum, subter enumerati cum numeris incolarum anno 2011 relatis
* Auringen, 3 399
* Biebrich, 37 259
* Bierstadt, 12 109
* Breckenheim, 3 421
* Delkenheim, 4 938
* Dotzheim, 26 234
* Erbenheim, 9 258
* Frauenstein, 2 359
* Heßloch, 695
* Igstadt
* Klarenthal
* Kloppenheim
* Mainz-Amöneburg
* Mainz-Kastel (Castellum Mattiacorum), 12 134
* Mainz-Kostheim
* Medenbach
* Wiesbaden-Mitte (media urbs), 21 159
* Naurod
* Nordenstadt
* Nordost
* Rambach
* Rheingauviertel
* Schierstein
* Sonnenberg
* Südost
* Westend, 16 690
Notae
*717 Wisibada
Nexus externi
* Aquae Mattiacae Urbis pagina officialis
* Machina cinematographica interretialis Aquis Mattiacis
Categoria:Thermae Hassiae
Categoria:Condita saeculo 1
Categoria:Urbes Hassiae | https://la.wikipedia.org/wiki/Aquae_Mattiacae | la | 1,856 | 2022-10-10T22:32:42Z |
15 | Ars | thumb|[[Facies variis artis generibus pictae.]]
thumb|upright=0.8|left|[[Sculptura|Signum quod feminam summae artis gymnasticam monstrat.]]
() est disciplina vel , partim translaticius partimque novatus, qui nihil est nisi facultas longae actionum praecipuarum seriei exsequendi ut finis quidam attingatur. Sensu stricto, ars contracta est in quadam habilitate, sed, latiore sensu, omnes vias modosque rerum bene agendarum comprehendit.
Artifex est qui aliquam artem exerceat. Artifices magna superbia suis operibus gloriantur, saepeque censentur per suum magnum opus. Lucretius per suum De Rerum Natura, Michael Angelus Bonarotius per Davidis signum, Gulielmus Shakesperius per tales ludos sicut Romaeus et Iulia et Amletus, Princeps Daniae, Thomas Edison per globulum electricum, Gulielmus Marconi per radiophonum.
Olim omnes artes in artes liberales et artes illiberales divisae sunt. Artes sic liberales appellabantur quae hominibus liberis discendi aptae censebantur, sed per aetates, notio de eo quod hominibus liberis aptum est aliquanto mutavit; et, ut exempla infra data monstrant, multae novae artes hominibus liberis dignae tandem excogitatae sunt, quae inter artes liberales a maioribus posteris traditas non censentur. Illae bellae artes praecipue ad operis artifices pulchritudinem coluntur. Artes ingeniariae, ex contrario, sine fine aesthetico, ortae sunt praecipue ad propositum oeconomicum scientificumque.
Artium exempla
thumb|Multa [[Aedificium|aedificia, elegante aedificata, arte instructa, Hongcongi in Sina.]]
thumb|upright=0.8|[[Tapete Navajo circa 1880 factum.]]
thumb|upright=0.8|Beatus [[Ars Mozarabica|Mozarabicus in minuta tabula pictus. Hispania, saeculo decimo exeunte.]]
* Bellae artes
** Ars mediorum
** Ars musicalis
** Ars hodierna
** Ars oculorum
** Ars scaenica
** Poësis
** Saltatio
* Artes liberales
** Ars dialectica
** Ars litteraria
** Ars rhetorica
** Quadrivium
* Artes ingeniariae
** Ars electrica
** Ars mechanica
** Ars navigandi
** Biotechnologia
* Artes fabriles
** Ars ferraria
** Ars lignaria
** Ars machinaria
* Artes requietales
** Horticultura
** Sutura
** Textura
* Artes corporales
** Ars athletica
** Artes martiales
** Gymnastica
** Natatio
* Ars militaris
** Ars bellica
** Artes martiales
* Ars vivendi
** Ars coquendi
** Artes sexuales
** Artes praehistoricae
* Ars magica
** Ars praenoscendi futura
* Academia artium
* Theodorus Adorno
* Aesthetica
* Ars Romana
* Cultura
* Dada
* Elementa artis
* Historia artium
* Iconographia
* Liber artis
* Modernismus
* Motus artis
* Opus artis
* Parvulum sigillum
* Pictura
* Postmodernismus
* Realismus (artes)
* Schola artis
Bibliographia
* Arnold, Dana, et Margaret Iversen, eds. 2003. Art and Thought. Londinii: Blackwell. ISBN 0631227156.
* Carroll, Noel. 2000. Theories of Art Today.
* Danto, Arthur. 2003. The Abuse of Beauty: Aesthetics and the Concept of Art.
* Davies, Stephen. 1991. Definitions of Art.
* Felshin, Nina, ed. 1995. But Is it Art?
* Gilbert, Katharine Everett Gilbert, et Helmut Kuhn. 1953. A History of Esthetics. Ed. secunda. Indiana: Indiana University Press.
* Hatcher, Evelyn, ed. 1999. Art as Culture: An Introduction to the Anthropology of Art.
* Hodge, Susie. 2017. The Short Story of Art. Laurence King Publishing. ISBN 978-1-78067-968-6.
* Holly, Michael Ann, et Keith Moxey, eds. 2002. Art History Aesthetics Visual Studies. Portu Novo: Yale University Press. ISBN 0300097891.
* Robertson, Jean, et Craig McDaniel. 2005. Themes of Contemporary Art: Visual Art after 1980.
* Shiner, Larry. 2003. The Invention of Art: A Cultural History. Sicagi: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-75342-3.
* Whitehead, John. 2001. Grasping for the Wind.
* Wilde, Oscar. 1891. Intentions.
* Zegher, Catherine de, ed. 1996. Inside the Visible. Cantabrigiae Massachusettae: MIT Press.
Bibliographia addita
* Armstrong, Carol. et Catherine de Zegher, eds. 2006. Women Artists at the Millennium. Cantabrigiae Massachusettae: October Books / The MIT Press. ISBN 026201226X.
* Augros, Robert M., et George N. Stanciu. 1984. The New Story of Science: mind and the universe. Lake Bluff Illinoesiae: Regnery Gateway. ISBN 0-89526-833-7.
* Botar, Oliver A. I. 2006. Technical Detours: The Early Moholy-Nagy Reconsidered. Art Gallery of The Graduate Center, The City University of New York et The Salgo Trust for Education. ISBN 978-1599713571.
* Briant, Antony, et Griselda Pollock, eds. 2010. Digital and Other Virtualities: Renegotiating the image. Londinii et Novi Eboraci: I. B. Tauris. ISBN 978-1441676313.
* Burguete, Maria, et Lui Lam, eds. 2011. Arts: A Science Matter. Singapurae: World Scientific. ISBN 978-981-4324-93-9.
* Colvin, Sidney, ed. 1911. "Art." In Encyclopaedia Britannica, ed. Sidney Colvin, 2: 657–660.
* Croce, Benedetto. 2002. Aesthetic as Science of Expression and General Linguistic.
* Dombois, Florian, Ute Meta Bauer, Claudia Mareis, et Michael Schwab, eds. 2012. Intellectual Birdhouse. Artistic Practice as Research. Londinii: Koening Books. ISBN 978-3863351182.
* Gombrich, E. H. 1995. The Story of Art. Londinii: Phaidon Press. ISBN 978-0714832470.
* Gompertz, Will. 2012. What Are You Looking At?: 150 Years of Modern Art in the Blink of an Eye. Novi Eboraci: Viking. ISBN 978-0670920495.
* Jung, Carl. 1978. Man and His Symbols. Londinii: Pan Books. ISBN 0330253212.
* Kleiner, Gardner, Mamiya, et Tansey. 2004. Art Through the Ages, Twelfth Edition, 2 voll. Wadsworth. ISBN 0-534-64095-8 (vol. 1), et ISBN 0-534-64091-5 (vol, 2).
* Stiles, Kristine, et Peter Selz, eds. 1986. Theories and Documents of Contemporary Art. Berkeleiae: University of California Press.
* Tatarkiewicz, Władysław. 1980. A History of Six Ideas: an Essay in Aesthetics, conversus ex Polonico a Christophere Kasparek. Hagae: Martinus Nijhoff.
* Wollheim, Richard. 1968. Art and its Objects: An Introduction to Aesthetics. Novi Eboraci: Harper & Row. OCLC 1077405.
Nexus externi
* Ars Summum.
* ARC Centrum ad Artes Renovatas.
* Search 4.0 Art.
* Bibliographia De Artibus Ingeniariis per Historiam apud Bibliothecam Congressionalem.
* Bibliographia de Artium Ingeniariarum Historia'' apud Universitatem Minnesotensem.
* | https://la.wikipedia.org/wiki/Ars | la | 6,179 | 2025-10-13T00:03:54Z |
28 | Augurium | Augurium sacrarum avium ab augure quod astrologiae educatio est, animadversio atque ex iis rerum futurarum divinatio.
Ex volatu avium capiebant Romani augurium prosperum quidem, si a sinistra parte auguris advolassent, augurium adversum autem, si dextera.
Etiam e fulmine laevo laetum, e dextero triste augurium putabant.
Nexus externi
* Paul Sheridan, "The Sacred Chickens of Rome" (2015) apud Anecdotes from Antiquity
Categoria:Religio Romana | https://la.wikipedia.org/wiki/Augurium | la | 449 | 2024-06-28T20:40:34Z |
21 | Stella | thumb|Stellae in [[caelum|caelo nocturno. Hic etiam regio stella formationis in Magna Nube Magellanica videtur. Imago a NASA et ESA.]]
thumb|upright=0.8|[[Sol, stella principalis sequentiae generis G, ad tellurem proxima.]]
, etiam et (), est corpus caeleste quod in luminoso plasmatis suā gravitate cohibito consistit. Stella ad tellurem proxima est Sol. Permultae stellae ab oculo nudo in caelo nocturno videri possunt, sed propter spatii immensitatem, fixa lucis puncta videntur. Praestantissimae stellae in constellationes asterismosque descriptae sunt, et multis ex stellis clarissimis sunt nomina propria. Astronomi catalogos stellarum confecerunt, qui stellas notas agnoscunt et designationes stellares praebent. Universum quod observari potest a 1022 ad 1024 stellas continere aestimatur. Nihilominus, plurimae ab oculo nudo in tellure videri non possunt, omnibus stellis singulis extra nostrum galaxiam, Viam Lacteam, non exclusis.
Sensu latiore olim planetae cometaeque una stellae appellabantur. Sunt multa stellarum genera, quae colore, magnitudine, luminositate, temperatura, densitate, copia, spatiis temporis rationum nuclearium, ceterisque inter se differunt. Foramina nigra, stellae neutronicae, pumilionesque albae etiam inter stellas numerantur, quamquam non iam energiam fusione nucleari generant.
Omni in caelo circiter sex milia stellarum oculis videri possunt, sed permulto plures sunt. Via lactea, galaxias noster, plus quam 300 000 000 000 stellarum continet. Ob spatia immensia earum cunctae stellae puncta lucis videntur. Solum Sol propior est quo eum orbem videre possimus.
Haec corpora caelestia ex nebulis gasii nascuntur. Stellarum vita stricto sensu inter solum deciens centena milia (stellae maximae), et aliquot miliens deciens centena milia annorum (pumiliones rubrae) durat. Eo tempore in interiore parte stellae, elementa levia fusione nucleari in elementa graviora mutantur. Sic energia generatur (non creatur!) et ruina viribus gravitatoriis inducta prohibitatur. Ubi talis fusio nuclearis non iam fieri potest, stella mori dicitur. Quod manet foramen nigrum, stella neutronica, aut pumilio alba appellatur. De massa stellae a momento temporis mortis, genus reliquiarum dependet:
* Pumilio alba: si massa stellae moribundae minus quam 1.4 massae Solis est,
* Stella neutronica: si massa stellae moribundae inter 1.4 et 3.2 massae Solis est,
* Foramen nigrum: si massa stellae moribundae plus quam 3.2 massae Solis est.
Etymologia
Vocabulum stella a *h₂stḗr, radice Protoeuropaea 'stellam' significante, ad ultimum deducitur, sed porro explicari potest *h₂eh₁s- ('urere') + -tēr (suffixum agentivum). Comparanda sunt Graecum aster et Theodiscum Stern. Alii eruditi credunt vocabulum ab Accadica istar (Venus) mutuari; quod autem alii disputant. Vocabula asteriscus, asteroides, constellatio, et Esther eandem radicem habent.
Pinacotheca
Fasciculus:Pleiades large.jpg|Pleiades, cumulus stellarum apertus in Tauri constellatione. Mytho dicitur hic incolunt vitas extraterrestres, prudentes ut nos, saepe Pleiades appellantur. Imago a NASA facta.
Fasciculus:The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA's Solar Dynamics Observatory - 20100819.jpg|Sol noster aliorumque caelestium Systematis Solaris. Est proxima Telluri stella distans spatio quod lux intra octo horas minutas transit.
Fasciculus:Morgan-Keenan spectral classification.svg|Classificatio stellarum secundum Morgan Keenan.
Fasciculus:Crab Nebula.jpg|Nebula Cancri, reliqua a supernova. Primum circa annum 1050 observata est.
* Astrologia
* Astronomia
* Classis spectralis
* Collapsar
* Diagramma Hertzsprung-Russell
* Dies sideralis
* Galaxias
* Index stellarum proximarum
* Index stellarum inter 16 et 49 a.l.m. distantium
* Index stellarum splendidissimarum
* Meteoroides
* Nebula planetaria
* Nomina stellarum Arabica
* Nova
* Pumilio flava
* Pumilio fusca
* Pumilio rubra
* Quasar
* Series principalis
* Spatium (astronomia)
* Stella binaria
* Tabula stellarum characteribus Bayeri agnitarum
Notae
Bibliographia
* Bennett, J., M. Donahue, N. Schneider, et M. Voith. 2010. Capita 14–16 in Astronomie, ed. quinta, ed. Harald Lesch. Monaci, Bostoniae, Harloviae, Sydneii, Matriri: Pearson-Studienverlag.
* Clark, D. H., et F. R. Stephenson. 1981. "The Historical Supernovae." Supernovae: A survey of current research; Proceedings of the Advanced Study Institute, 355–30. Cantabrigiae et Dordrecht: D. Reidel Publishing. Bibcode:1982ASIC...90..355C.
* Davies, Paul. 1993. El universo desbocado. Salvat Editores. ISBN 84-345-8895-1.
* Ekrutt, Joachim. 1996. Estrellas y planetas. Everest Publishing. ISBN 84-241-2746-3.
* Forbes, George. 1909. History of Astronomy. Londinii: Watts & Co. ISBN 978-1-153-62774-0. Google Books.
* Grasshoff, Gerd. 1990. ''The history of Ptolemy's star catalogue. Springer. ISBN 978-0-387-97181-0.
* Gribbin, John, et Mary Gribbin. 2001. Stardust: Supernovae and Life: The Cosmic Connection. Portu Novo: Yale University Press. ISBN 0-300-09097-8.
* Hawking, Stephen. 1988. A Brief History of Time. Bantam Books. ISBN 0-553-17521-1.
* Herrrman, Joachim. 1990. Estrellas, ed. secunda. Coll. "Guías de naturaleza Blume." Barcinonae: Naturart. ISBN 84-87535-13-5, ISBN 978-84-87535-13-0.
* Herrmann, Joachim. 1995. Atlas de l'astronomie. Coll. Encyclopédies d’aujourd’hui. Lutetiae: Le Livre de Poche. ISBN 978-2-253-06453-4
* Hevelius, Johannes. 1690. Firmamentum Sobiescianum, sive Uranographia. Gdansk.
* Kippenhahn, Rudolf, et A. Weigert. 1990. Stellar structure and evolution. Berolini: Springer. ISBN 3-540-50211-4.
* Langer, N. 1995. Leben und Sterben der Sterne.'' Becksche Reihe. Monaci: Beck. ISBN 3-406-39720-4.
* Murdin, Pavy, et Lesley. 1989. 'Supernovas. Promotora General de Estudios. ISBN 84-86505-22-4.
* Narlikar, Jayant. 1987. La estructura del universo. Matriti: Alianza Universidad. ISBN 84-206-2485-3.
* Pickover, Clifford A. 2001. The Stars of Heaven. Oxoniae: Oxford University Press. ISBN 0-19-514874-6.
* Prialnik, D. 2000. An Introduction to the Theory of Stellar Structure and Evolution. Cantabrigiae: Cambridge University Press. ISBN 0-521-65065-8.
* Scheffer, Thassilo von. 1939. Die Legenden der Sterne.
* Scheffler, H., et Hans Elsässer. 1990. Physik der Sterne und der Sonne, ed. secunda. Manhemii: BI-Wiss.-Verlag. ISBN 3-411-14172-7.
* Séguin, Marc, et Benoît Villeneuve. 1995. ''Astronomie & astrophysique: cinq grandes idées pour explorer et comprendre l'univers. Lutetiae: Masson. ISBN 978-2-225-84994-7.
* Stahler, S. W.,et F. Palla. 2004. The Formation of Stars. Weinheim: WILEY-VCH. ISBN 3-527-40559-3.
* Voigt, H. H. 1988. Abriss der Astronomie, ed. quarta. Mannheim: Bibliographisches Institut. ISBN 3-411-03148-4.
* von Spaeth, Ove. 2000. "Dating the Oldest Egyptian Star Map." Centaurus 42 (3): 159–79. Bibcode:2000Cent...42..159V. . Editio interretialis.
* Widmann, Walter, et Karl Schütte. 1989. Guía de las estrellas.'' Barcinonae: Ediciones Omega. ISBN 84-282-0843-3, ISBN 978-84-282-0843-7.
Nexus externi
*
*
*
*
*
Categoria:Astronomia
! | https://la.wikipedia.org/wiki/Stella | la | 7,087 | 2025-10-13T00:05:23Z |
30 | Apocrypha | Apocrypha (Graece, 'abscondita') sunt libri qui ad Biblia Sacra certorum Christianorum non pertinere dicuntur, a personis biblicis scripti vel ab aliis cum biblicis libris consociati. Alii pulchri habentur textus Christianae vel Hebraicae fidei; alii haereses a Christiana fide seiunctas promovere putantur. Cum non sint pars canonis Scripturarum, elenchus generalis non exstat.
Libri
Libri sequentes plerumque a Protestantibus inter Apocrypha cum Vetere Testamento consociati referuntur:
*Liber Thobis
*Liber Iudith
*Liber Sirach (Ecclesiasticus)
*Liber Sapientiae
*Liber Baruch
*Liber Enoch
*Assumptio Moisis
*Liber III Esdrae
*Liber IV Esdrae
*Apocalypsis Baruch
*Apocalypsis Abraham
*Liber Iubilaeorum
*Additamenta Danielis
*Additamenta Estheris
*Liber I Maccabaeorum
*Liber II Maccabaeorum
*Liber III Maccabaeorum
*Liber IV Macchabaeorum
*Oratio Manasse
Ex iis Liber Thobis, Liber Iudith, Liber Sirach (Ecclesiasticus), Liber Sapientiae, Liber Baruch necnon libri primus et secundus Maccabaeorum (qui omnes in versione Graeca Veteris Testamenti iuxta LXX interpretes inveniuntur) ad Canonem Bibliorum Catholicum pertinent.
* Libri deuterocanonici
* Novi Testamenti apocrypha
* Septuaginta
! | https://la.wikipedia.org/wiki/Apocrypha | la | 1,198 | 2026-01-26T01:57:57Z |
29 | Adamus Bremensis | Adamus seu Adam Bremensis e Saxonia superiore Bremam missus est. Vir doctus magisterque scholarum fuit.
thumb|[[Germania]]
Vita
Nescitur quo anno Adamus natus sit. Putatur circa annum 1050 natus esse. Anno 1066 Bremam venit ibique sub Archiepiscopo Adalberto Bremensi docuit. Adamus circa annum 1081 obiit.
thumb|[[Carta marina ab Olao Magno confecta]]
Opera
Praeclarum opus eius est Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum, anno 1075 perfectum, quod refert non modo memoriae Europae septentrionalis antiquae, sed etiam ad partis resque publicas sciendas Vicingorum, Danorum, Normannorum, Norvegorum, Sclavorum. Etiam de insulis ad finem mundi tum cogniti iacentibus rettulit Adamus, scilicet de Islandia, Gronlandia ('terra viridi') et Vinlandia (id est America).
Memoriae quoque Germanorum antiquorum aquilonarium liber ille refert. Non solum de Hammonia (Hamburgo), sed etiam de Sleswico et Heidiba narrat, quae fuit oppidum grande Danicum mercatorium inter Mare Balticum ac Oceanum Fresonicum situm.
Notae
Nexus interni
* Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum (Textus in Intratext; in Patrologia Latina)
Nexus externi
Categoria:Geographi Germaniae
Categoria:Historici Germaniae
Categoria:Auctores Latini mediaevales
Categoria:Urbs Hanseatica Brema
Categoria:Nati saeculo 11
Categoria:Mortui saeculo 11 | https://la.wikipedia.org/wiki/Adamus_Bremensis | la | 1,323 | 2023-04-07T19:33:01Z |
32 | Arbor Felix | thumb|200 px|Ecclesia catholica Arboris Felicis
thumb| Arboris Felicis collocatio
Arbor Felix sive Arbor (Theodisce Arbon) est urbs pagi Turgoviae in Helvetia, olim a Romanis condita ad litora Lacus Bodamici.
Historia
Urbs epochae Romanae codice Peutingeriano citata est.
Notitia Dignitatum sub Duce Raetiae sic praebet: "Tribunus cohortis Herculeae Pannoniorum, Arbore."
Arbore Felici portus lacus Bodamici est. 13 241 incolarum die 31 Decembris 2007 habuit.
Notae
Nexus externi
* Pagina interretialis
*
Categoria:Urbes Pagi Turgoviae | https://la.wikipedia.org/wiki/Arbor_Felix | la | 551 | 2016-01-26T08:53:18Z |
35 | Anno Domini | thumb|[[Inscriptio verba ANNO DOMINI ferens, in ecclesia cathedrali Clagenfurtensi Austriae.]]
thumb|[[Ducatus (nummus)|Ducatus reipublicae Tigurinae anno 1712 facta verba ANNO DOMINI in latere reverso fert.]]
Locutio anno Domini, plenius anno Domini nostri Iesu Christi, aliter post Christum natum, indicat numerum annorum in calendariis Iuliano et Gregoriano ab initio aerae quae dicitur aera Christiana vel aera vulgaris. Compendia traditionalia plerumque sunt A.D. et p.C.n. et p.Ch.n. (sed vide etiam abbreviationem aer. vulg.).
Computatio annorum est:
:A.D. = annos ab urbe condita minus 753.
Annus Domini putatur annus quo natus est Christus; anno autem Domini'' (casu ablativo) significat 'anno vigente'.
Notae
*a.C.n.
*Aera Hispanica
*Aera vulgaris
*Ante praesentem
*AUC
*Dionysius Exiguus
*Holocaenum
*Millennium
*Zerum (annus)
Bibliographia
*Abate, Frank R., ed. 1997. Oxford Pocket Dictionary and Thesaurus, editio Americana. Novi Eboraci: Oxford University Press. ISBN 0-19-513097-9.
*Goldstein, Norm, ed. 2007. Associated Press Style Book. Novi Eboraci: Basic Books. ISBN 0-465-00489-X.
*Beda. 731. Historia ecclesiastica gentis Anglorum.
*Chicago Manual of Style, ed. 2a. 1993. Sicagi: University of Chicago. ISBN 0-226-10389-7.
*Chicago Manual of Style, ed 16a. 2010. Sicagi: University of Chicago. ISBN 0-226-10420-6.
*Blackburn, Bonnie, et Lanfranc Holford-Strevens. (1999) 2003. The Oxford companion to the Year: An exploration of calendar customs and time-reckoning. Oconiae: Oxford University Press. ISBN 0-19-214231-3.
*Cunningham, Philip A., et Arthur F. Starr. 1998. Sharing Shalom: A Process for Local Interfaith Dialogue between Christians and Jews. Paulist Press. ISBN 0-8091-3835-2.
*Declercq, Georges. 2000. Anno Domini: The origins of the Christian era. Turnhout Belgii: Brepols. ISBN 2-503-51050-7.
*Declercq, Georges. 2002. Dionysius Exiguus and the Introduction of the Christian Era. Sacris Erudiri 41: 165–246.
*Doggett. 1992. Calendars. In Explanatory supplement to the astronomical almanac, ed. P. Kenneth Seidelmann. Sausalito Californiae: University Science Books. ISBN 0-935702-68-7.
*Patrick, J. 1908. General Chronology. In The Catholic Encyclopedia. Novi Eboraci: Robert Appleton Company.
*Richards, E. G. 2000. Mapping Time. Oxoniae: Oxford University Press. ISBN 0-19-286205-7, ISBN 0198504136.
*Riggs, John. 2003. Whatever happened to B.C. and A.D., and why? United Church News, Ianuarius.
*Ryan, Donald P. 2000. ''The Complete Idiot's Guide to Biblical Mysteries.'' Alpha Books. ISBN 0-02-863831-X.
Categoria:Calendarium
Categoria:Chronologia | https://la.wikipedia.org/wiki/Anno_Domini | la | 2,595 | 2024-10-02T15:06:45Z |
17 | Aeneis | thumb|[[Manuscriptum circa 1470, Christophorus Majorana.]]
thumb|upright=0.8|'Aeneas Troiam deflagrantem fugit. [[Pictura a Federico Barocci (1598) facta. Galleria Borghesiana Romae.]]
right|thumb|upright=0.8|[[Tabula geographica|Tabula Aeneae itineris.]]
( vel ) est Publii Vergilii Maronis magnum praeclarumque opus, unum ex optimis litterarum Latinarum et universarum operibus.
Aeneis poema heroicum, sive epicum, ab Aenea Troiano, Veneris Anchisaeque filio, Priami genero, nomen habet: non quod acta illius omnia comprehendat, sed unum inter omnia praecipuum, scilicet regnum in Italia constitutum. Scripta est a Vergilio in gratiam, tum Romanae totius gentis, tum familiae imprimis Iuliae, quae originem referebat suam ad Iulum sive Ascanium, Aeneae filium ex Creusa, Priami filia. In hanc porro familiam adscitus a Iulio Caesare avunculo fuerat Octavianus, tunc rerum potens, atque Aegypto subacta, Marco Antonio et Cleopatra interfectis, unus orbis Romani dominus. Scribi coepta est, a.U.c. 724 exeunte, Vergilii quadragensi, Octaviani tricensimo tertio (id est, anno 31 a.C.n.), cum Octavianus in Asia non longe ab Euphrate hiemaret; atque ita Virgilius post adhibitam Georgicis extremam manum, continuo animum Aeneidi videtur applicuisse, et in ea annos, ut habet Servius, undecim collocasse, quot ab eo tempore ad mortem Virgilii omnino numerantur. Secutus est Virgilius, ut in Bucolicis Theocritum et in Georgicis Hesiodum, ita in Aeneide Homerum, cuius Odysseam sex prioribus libris, Iliadem sex posterioribus, expressit.
Contenta
Liber I
Propositione et invocatione praemissis, narratio incipit a septimo Aeneae profectionis anno, quo tempore, Troianis e Sicilia in Italiam solventibus, Iuno tempestatem excitat conciliato sibi Aeolo. Cohibet tempestatem Neptunus. Naves Aeneae septem in portum Africae se recipiunt, ceteris aliis alio disiectis. Venus apud Iovem de filii calamitate queritur. Solatur eam Iuppiter, praedicta Aeneae eiusque posteritatis futura felicitate. Mittitur Mercurius, qui Carthaginiensium animos Troianis placabiles reddat. Venus, specie venatricis sumpta, occurrit Aeneae, regionem Achate comite exploranti. Indicataque Didonis et regionis conditione, utrumque nebula septum Carthaginem dimittit. Illic Aeneas, templum ingressus, primum in belli Troiani picturas incidit, deinde in Didonem, et in socios, quos fluctibus oppressos putaverat, Didone supplicantes. Dat se in conspectum Aeneas. A regina benigne excipitur. Accersitur per Achatem Ascanius, cuius in locum dolo Veneris Cupido suggeritur, ut Aeneae amorem erga Didonem instillet. Abeunt omnes in conclave ad convivium.
Liber II
thumb|upright=0.8|Aeneas in Didonem Carthagini incidit. Pictura a [[Paulus Cézanne|Paulo Cézanne circa 1875 facta. Museum Artis Universitatis Princetoniensis.]]
thumb|upright=0.8|Hawara Papyrus 24, ubi quidam versus ex Aeneide septies scribitur. Ex in Aegypto, [[saeculum 1|saeculo primo. Museum Britannicum Londinii.]]
Narrat Didoni Aeneas Troiani excidii seriem extremumque discrimen. Graeci decennali bello paene fracti, dolo capere urbem constituunt. Fugam simulant; circa Tenedum insulam latent; equum abietis materie confectum relinquunt in castris, refertum Achaeorum principibus; qui in urbem Troiam, per fraudem Sinonis, cui fidem exitium Laocoontis faciebat, inducitur. Noctu reserata eius alvo Graeci erumpunt. Admissoque exercitu, Troiam ferro et igni populantur. Somnio ab Hectore admonetur Aeneas ut fuga sibi consulat, sed ille, cum ducat vitam pro patria amittere honestius quam fuga se morti subripere, coacta manu, agmine facto, Graecos aliquot caedit. Sumptisque eorum armis, propter simillimam hostium formam, suorum telis fere obruitur. At vastata regia, Priamo Pyrrhi manu interfecto, Aeneas domum revertitur, Anchisae patri sacra Penatesque committit, eumque suis imponit humeris; et cum Ascanio filio, Creusaque uxore, fugam capit. Mox amissa Creusa cum ex urbe exire conarentur, iter ad eam quaerendam relegit. Occurrit mortuae uxoris umbra, monetque se a Cybele in Phrygia detineri. Reddit ille in montem Idam, et cum sociis mari fugam parat.
Liber III
thumb|upright=0.8|[[Penates Aeneam hortantur ut e Creta ad Italiam eat (Aen. 3.147 sqq.). Imago in manuscripto MS Vat. lat. 3225 (Bibliotheca Apostolica Vaticana).]]
Pergit Aeneas enarrare Didoni casus suos, quorum altera pars hoc libro continetur, nempe navigatio. Aeneas, incensa Troia, classe viginti {?} navium ad urbem Antandrum clam fabricata, Thraciam defertur, ubi cum urbem conderet, territus prodigio caesi a Polymnestore rege Polydori, navigat in insulam Delum, consulturus oraculum Apollinis, a quo monitus ut antiquam matrem exquireret, Anchisae interpretatione Cretam esse insulam ratus, Troianae gentis originem, eo contendit, urbemque novam aedificat. At inde peste depulsus, somniis monitus a Diis Penatibus, Italiam vera esse Troianorum cunabula, Italiam petit. In itinere iactactus tempestate in insulas Strophades, infestas habet Harpyias, quarum ex una audit se non prius in Italia fixurum sedes, quam fame coactus fuerit mensas absumere. Hinc Actium promontorium delatus, ibi ludos celebrat. Tum in Epirum appulsus, Andromachen repperit, iam Heleni uxorem, et mortuo Pyrrho in Chaonia Epiri parte regnantem. Audit ab Heleno, rege eodem ac vate, sedem sibi a Diis in Italia paratam: eo loco, ubi suam albam inveniret triginta fetus enixam. Admonetur ab eodem, ne in proxima Italiae parte considat Graecorum metu, qui ventis eo disiecti fuerant; tum ne Siculum traiiciat fretum, metu Scyllae et Charybdis; sed deflexo ad occasum cursu Siciliam circumeat. Relicta igitur Epiro, Tarentum, quae in vicina Italiae ora est, et Siciliae partem Aetnae monti proximam praetervectus. Hinc supplicem recipit Achemenidem, socium Ulyssis, ab eoque de feritate Cyclopum edoctus, observatis omnibus Heleni praeceptis, tandem Deparnum, occidentalem Siciliae portum, obtinet, ubi moritur Anchises; atque hinc media aestate solvens Aeneas in Italiam, tempestate in Africam eicitur. Et hic finis est narrationis.
Liber IV
thumb|upright=0.8|[[Dido (Regina Carthaginis)|Dido Regina mortua (liber 4). Sculptura a (1667–1722) facta. Museum Lupariense.]]
Dido amores in Aenean suos Annae sorori aperit. Eiusque consilio animum adiicit ad nuptias Iuno, ut Aeneam ab Italia avertat, agit cum Venere de conciliandis inter utrumque nuptiis. Aeneas ac Dido venatum abeunt, subortaque Iunonis artibus tempestate, confugiunt in antrum. Ibidemque falsum illud infaustumque coniugium perficitur. Iarbas, Gaetulorum rex, Iovis Ammonis filius, Didonis procus, advenam sibi praeferri indignans, apud Iovem graviter queritur. Iupiter, et eius precibus et fatis urgentibus adductus, Mercurium ad Aeneas mittit, qui eum abire in Italiam iubeat. Parat clam Aeneas omnia ad navigationem necessaria; quod suspicata Dido, precibus et lacrumis deterrere eum ab incepto, tum per se, tum per sororem conatur. Aeneas, iterum a Mercurio in somnis admonitus, nocte intempesta vela ventis dedit. Dido doloris impatiens, exstructam simulatione sacri magici pyram conscendens, ipso Aeneae gladio sibi vitam adimit.
Liber V
Aeneas, e Libya in Italiam navigans, deflectere in Siciliam vi tempestatis cogitur; ubi ab Aceste Troiano benevole exceptus; patri, quem illic superiore anno mors abstulerat, anniversarium celebrat sacrum, ludosque quattuor, cursum navalem, ac pedestrem, caestuum pugnam, sagittarum eiaculationem, quibus addit Ascanius equestrem decursum. Interim Troianae mulieres, Iunonis impulsu, hortatu Iridis, taedio navigationis, incendunt naves; quarum quattuor exuruntur, ceterae immissa a Iove pluvia servantur. Quare suadet Aeneae Nautes, ut avecto secum iuvenum flore, senes ac mulieres in Sicilia relinquat. Firmat id consilium Anchises in somnis. Idemque suadet Aeneae ut appulsus in Italiam adeat Sibyllam; eaque duce descendat ad inferos, ubi posterorum seriem et eventus docebitur. Paret Aeneas patris monitis, et condita in Sicilia urbe Acesta, Neptuno per Venerem conciliato, solvit in Italiam; quo in curso Palinurus navis gubernator dormiens in mare excutitur. Delineatus est hic liber ad exemplum libri Iliad. 23 ubi ludi ab Achille ad tumulum Patrocli celebrantur.
Liber VI
Reppulsus Aeneas in Italiam ad Cumas, petit antrum Sibylla Deiphobes. Dumque varia Phoebo in templo descripta contemplatur, iubetur victimas caedere. Peractisque sacrificiis, consulit Sibyllam de futuris eventibus, deque decensu ad inferos. Sibylla tria respondet: bellum ab Italis instare gravissimum; ramum aureum, inventu perdifficilem, adeunti inferos parandum esse; denique unum ex amicis in litore mortem interim obisse. Redit Aeneas ad suos, mortuum Misenum reperit; huius extruendo rogo dum exciditur sylva, columbae, aves Veneris, ad auream arborem Aeneam deducunt. Hic igitur funere perfunctus, nocturnisque sacrificiis ad Avernum antrum inferorum numina veneratus, ad inferos descendit, Sibylla duce. Vidit illic:
* I. In vestibulo, monstra varia.
* II. In ripa fluviorum infernorum, umbras defunctorum aditum petentes; inque iis, Orontem, Palinurum.
* III. In ipso flumine, Charonia portitorem, quem, secum de aditu rixantem, aurei rami conspectu demulcet.
* IV. In limine, Cerberum, canem, quem sopit obiecta offa.
* V. Ultra limen, sedes varias, quas incolebant:
* Infantes
* Iniusta morte damnati
* Propria manu perempti
* Amantes, in quibus Dido
* Bellatores, inter quos Deiphobus, alique Troiani et Graeci duces
* VI. Ad sinistram, eminus carcerem vidit impiorum poenis destinatum, quem locum adire non possit; a Sibylla varia variorum supplicia edocetur, Gigantum, Salmonei, Lapitharum, Ixionis, Thesei, &c.
* VII. Ad dextram verso itinere, pervenit ad Elysios campos, ubi multos heroum nactus, a Musaeo de loci incolarumque conditione, deque Anchisa, certior factus; in ipsum Anchisen incidit.
* VIII. Anchises multa de animarum natura iuxta Pythagorae documenta praefatus, clarissimum quemque posterorum ad usque Augustum ei ostendit.
* IX. Denique perlustratis omnibus, per eburneam somni portam Aeneas ad suos revertitur, et e Cumano litore, ad Caietanum navigat.
Liber VII
Aeneas e Cumano litore ad occidentem provectus, tumulata in Auruncorum litore Caieta nutrice sua praetergressus montem Circaeum, Circes habitatione et veneficiis infamem, ad ostia Thybridis appellitur. Tunc Latinus illinc Aboriginibus imperabat. Huic unica erat filia Lavinia, Fauni oraculis destinata externo marito, Amatae tamen matris voluntate promissa Turno Rutulorum regi. Mittit Aeneas oratores Laurentum, in urbem Latini regiam. Latinus Aeneam non modo in socium, sed, oraculi memor, in generum admittit. Interim Iuno, prosperis Troianorum rebus offensa, evocat Alecto ex inferis. Alecto promum Amatam Latini uxorem ita concitat, ut illa Bacchi sacra simulans filiam abscondat in montibus. Turnum deinde furiis iisdem agit in bellum; et Troianos Latinosque invicem committit, occiso per Ascanium cervo, qui Tyrrheni pastoris regii filiae erat in deliciis. Omnibus bellum frementibus, Latinus unus obstitit; tamen Iunone ipsa belli portas aperiente, rem fatis permittere cogitur. Confluunt ad Turnum ex omnibus Italiae partibus auxilia: Mezentius, eiusque filius Lausus, cum Agyllinus; Catillus et Coras, cum Tiburtinus; Caeculus cum Praenestinis; &c.
Liber VIII
Turnus Venulum ad Diomedem mittit, ut eum ad belli societatem alliciat. Aeneas, Tyberini fluvii monitu, iter eodem consilio suscipit ad Evandrum, qui ex Arcadia profugus in Palation monte consederat. Evander, sacris Herculis tum intentus, Aeneam iisdem adhibet. Eorum originem edocet, victoriam scilicet Herculis de Caco, regionis illius insigni olim praedone. Tum Aeneam quadringentorum equitum subsidio iuvat. Iisdem Pallentem filium praeficit. Aeneam ad Tyrrhenos, expulso Mezentio, regem poscentes, cum certa regni auxiliique spe dimittit. Aeneas postridie parte altera copiarum secundo flumine ad suos remissa, cum altera Tyrrhenos adit. Interim Venus arma Aenea suo defert, a Vulcano fabricata: clypeum imprimis, in quo Aeneas res praeclare olim gerendas a Romanis posteris mira arte coelatas admiratur. Praecipuus eo in opere locus est Augusto, cuius egregiam de Antonio et Cleopatra Aegypti regina vectoriam, triplicemque triumphum fulgentius poeta describit.
Liber IX
Aenea conquirendis auxiliis apud Arcadas ac Tuscos occupato, Turnus admonetur a Iunone per Iridem, ut in castrensia novae Troiae munimenta impetum faciat. Troianis, ex Aeneae praescripto non egredientibus ad pugnam, Turnus eorum naves, oppidi lateri admotas, parat incendere; sed illae, cum ex Idaeae sylvae materia fabricatae olim fuissent, Idaeae matris beneficio mutantur marinas in Nymphas. Tum nocte imminente, circa oppidum excubiae disponuntur. Interim Troiani, de revocando per nuntios Aenea soliciti, dum inter se consultant, Nisus et Euryalus, par nobile amicorum, ultro suscipiunt hanc provinciam. Laudati ab Ascanio, dimissique, caedem Rutulorum noctu magnam faciunt. Eorumque spoliis induti dum pergunt porro, a Latinis equitibus obviis occiduntur. Capita hastis affixa, et in castris erecta, agnoscuntur procul a Troianis, et ingentem in oppido luctum excitant, praesertim matris Euryali. Turnus oppugnationem mane instaurat. Ascanius Numanum insolentius illudentem, emissa e muris sagitta configit. Quo successu elati, Pandarus et Bitias portas recludunt, et Rutulos subeuntes magna strage propellunt. Turnus facto impetu tandem irrumpit, sed clausis portis, hostium multitudine circumventus, paulatim recedit in eam oppidi partem quam Tyberis alluebat, et ut erat armatus in flumen desiliens ad suos natatu revertitur.
Liber X
Iupiter advocato Deorum concilio, frustra conatus Iunonem ac Venerem in concordiam adducere, de Troianorum Rutulorumque rebus inter se dissidentes. Pronunciat se neutrarum partium fore, sed fatis omnia permissurum. Rutuli ad oppugnandum, Troiani ad defendendum urbem redeunt. Aeneas, dies aliquot in Etruria commoratus, collectis inde auxiliis, ad suos redit, triginta navium classe auctus. Nymphas, e suis navibus eam in speciem paulo ante transformatas in itinere obvias habet. Ab iis de suorum periculo certior factus; sub primam lucem provectus in conspectum hostium, exercitum in litus exponit. Occurrunt Rutuli: commissoque gravi certamine, Pallas a Turno occiditur; cuius necem cum ulcisceretur Aeneas magna strage, et Ascanius eruptione facta copias paternis addiunxissit. Iuno Turnum praesenti periculo eripit, obiecta illi falsa Aeneae imagine; quam ille fugientem ad usque navem dum sequitur, retinaculis a Iunone ruptis, ad litora Ardeae proxima vi tempestatis abripitur. Mezentius pugnae pro Turno succedens, et filius Mezentii Lausus, ab Aenea occiduntur.
Liber XI
Postera die victor Aeneas de spoliis Mezentii trophaeum Marti erigit. Pallantis mortui corpus magno apparatu ad Evandri urbem remittit, ubi summo patris luctu excipitur. Latini oratores duodecim dierum inducias ab Aenea obtinent, et interim uterque exercitus cadavera suorum supremis honoribus prosequitur. Venulus, e Diomedis urbe redux, nullum inde spem esse auxilii, Latinis refert. Latinus rex, ea spe destitutus, convocato concilio, legatos ad Aeneam de pacis conditionibus mittendos censit. Addit Drances huic regis sententiae multa in Turnum belli auctorem convitia; quae Turnus amare, sed animose refellit. Paratum se professus singulari cum Aenea certamine commune periculum redimere. Iis ita rixantibus nuntiatur, Troiani exercitus expeditos equites planis itineribus Laurento imminere, Aeneam cum reliquis copiis per loca montibus impedita eodem contendere. Turnus cognito Aeneae consilio suas etiam copias bifariam dividit. Equites sub Camilla et Messapo troianis equitibus opponit. Ipse cum ceteris montium angustias occupat, ut Aeneam opprimat insidiis. Diana mortem Camillae praevidens, cum eam impedire non possit, saletm ultione providet: dimissa e caelo Nympha Opi, quae percussorem illius interimat. Commisso equestri proelio Camilla ab Arunte occiditur, Aruns ab Opi. Camillae nece consternati Rutuli fugam arripiunt. Cuius calamitatis nuntio ad Turnum perlato, is relictis, quas insederat, angustiis, auxilio suorum accurrit. Eodem subsequitur Aeneas. Imminente iam nocte castra utrique ante urbem collocant.
Liber XII
Fractis gemina pugna Latinis, Turnus cum Aenea singulari certamine dimicare statuit. Solemni sacramento conditiones certaminis foedusque a Latino, Aenea, Turnoque sancitur. Foedus a Iuturna, Turni sorore, Iunonis impulsu disturbatur. Primusque Tolumnius, falso augurio victoriam suis pollicitus, Troianos invadit. Aeneas sagitta vulneratus excedere cogitur e proelio, quo absente maximam stragem Turnus edit. Venus dictamno oherba vulnus Aeneae sanat. Is, refectis viribus, reversus ad pugnam Turnum nominatim vocat. Sed cum Iuturna, excusso Turni auriga Metisco, currum eius moderaretur, et ab Aeneae occursu detorqueret, ne congredi simul possent. Aeneas admoto ad urbis moenia exercitu, in propugnacula ignem coniicit. Hinc Amata, Turnum occisum rata, laqueo vitam sibi adimit. Turnus, ne urbs in hostium potestatem veniret, ad singulare certamen redit. Pugnant Aeneas et Turnus. Aeneas victor, cum Turni iugulo immineret, iamque ipsius precibus motus ad misericordiam deflecteret: viso in eius humeris Pallantis balteo, repente exardescit, hostemque interficit.
A Maphaeo Vegio liber tredecimus Aeneidis compositus est.
Fons
Haec pagina textum incorporat ex Caroli Ruaei "Argumentum Aeneidos cum XII librorum argumentis"
Bibliographia
; Editiones et versiones
*Perret, J. 1977. Virgile: Énéide. Lutetiae: Les Belles Lettres.
; Eruditio
* Anderson, William S., et Lorina N. Quartarone. ''Approaches to Teaching Vergil's Aeneid. Novi Eboraci: Modern Language Association, 2002. ISBN 9780873527729.
* Anderson, William S. The Art of the Aeneid. Englewood Cliffs: Prentice-Hall, 1969. ISBN 0130471593.
*
* Pöschl, Viktor. The Art of Vergil: Image and Symbol in the Aeneid. Ann Arbor: University of Michigan Press, 1970. ISBN 0472047353.
* Putnam, Michael C. J. The Humanness of Heroes: Studies in the Conclusion of Virgil's Aeneid. Amstelodami: Amsterdam University Press, 2011. ISBN 9789089643476.
* Rébelliau, Alfred. De Vergilio in informandis muliebribus quae sunt in Aeneide personis inventore. Parisiis: apud Hachette et socios, 1892.
* Bibliotheca Nationalis Ucrainae Vernadskiana
* "Facilis descensus Averno"
Nexus externi
*http://www.thelatinlibrary.com/verg.html
*Magistrum Robertum Sonkowsky legentem Aeneidem audire
** http://www.vox-latina-gottingensis.de/scripta/vergil/veraen01.htm Aeneis
*Virgil, Aeneid, 4.1–299 ːLatin text, study questions, commentary and interpretive essays'', Cambridge, 2012 (Classics Textbooks)
!
Categoria:Carmina epica
Categoria:Italiae scripta
Categoria:Libri imperfecti
Categoria:Litterae Latinae aevi Augustani
Categoria:Mythologia Romana | https://la.wikipedia.org/wiki/Aeneis | la | 18,912 | 2025-10-13T03:12:19Z |
39 | A | A ([] subs. indecl.) est prima littera abecedarii sive alphabeti Latini.
Abbreviationes
# A (raro scriptum) = 500 (D, quingenti).
# A {abbrev.} = Aulus, Augustus, absolvo, antiquo, annus.
# Æ (raro scriptum) = 2000 (MM, duo milia).
# a = littera salutaris Romanorum antiquorum. Iudices Romani duas tabulas habebant, unam litteram a (pro absolvo) monstrantem, aliam litteram c (pro condemno). Si reum innocentem esse putabant, tabulam absolutionis sustulerunt. Denique summa tabularum sublatarum de absolutione aut condemnatione constituit.
# A (phonetica)
Historia
A littera a figura capitis bovis orta est, in systemate hieroglyphico Aegyptio.
Circa 1600 a.C.n. Phoenices speciem linearem dederunt litterae quae omnibus formis secutis est, litteram probabiliter alph (hoc est "bovem") nominantes. Formam et nomen eius mutuati sunt Graece ut esset Α alpha. Graeci quando hanc litteram receperunt non audiverunt illam mutam glottalem initialem quam littera re vera repraesentat. Propterea, Graeci phonema /a/ huic litterae, non (quod antea ei fuit) /ʔ/ dederunt.
Ab Etruscis littera mutuata est, quam in Italiam tulerunt, et a forma Etrusca haec littera abecedarium Latinum iniit.
* littera
* alphabetum
* A (sonus)
Nexus externi
* Michael Everson, The Alphabets of Europe
Categoria:Litterae abecedarii Latini
Categoria:Abbreviationes | https://la.wikipedia.org/wiki/A | la | 1,349 | 2026-02-13T13:19:59Z |
40 | AUC | A.U.C. sive A.V.C. vel etiam A.U. abbreviatio est, pro:
* anno urbis conditae
* ab urbe condita
* anno urbis"
Et usum annos numerandi causa est ab anno in quo urbs Roma condita est die 21 Aprilis anno 753 a.C.n.. Exempli causa si annum domini I indicere volueris annum septingentesimum quinquagesimum quartum ab urbe condita (DCCLIV A.V.C.'') dicendum est.
Non iam populis vulgarem in usum est, sed Romanis tantum et eis qui Romani esse volunt.
Notae
Categoria:Abbreviationes
Categoria:Chronologia
Categoria:Calendarium Romanum | https://la.wikipedia.org/wiki/AUC | la | 532 | 2020-02-02T15:46:43Z |
42 | Agaunum | 300px|thumb|Tabula Acauni
Agaunum (alia nomina: Acaunum) (Francice: Saint-Maurice ; Germanice: Sankt Moritz (Wallis), id est Fanum Sancti Mauritii), est vicus Helveticus 4002 incolarum (anno 2007) in pago Valesia, situs in valle Rhodani fluvii. Incolae Agaunenses appellantur.
Sanctus Theodulus reliquias Sancti Mauritii et aliorum Sanctorum Legionis Thebaicae ad Acaunum tulerat, quae tum in Basilica Acauni sepultae sunt. Id fuit initium abbatiae Acauni.
Geographia
* Ager Caballicensis
Nexus externus
*Pagina officialis
Notae
Categoria:Municipia Helvetiae
Categoria:Valesia
Categoria:Via Francigena
Categoria:Loci in itinerario Sigerici | https://la.wikipedia.org/wiki/Agaunum | la | 645 | 2016-08-30T10:39:54Z |
27 | Augur | thumb|Augur cum [[avis|ave.]]
Augur (-is, m) in religione Romana fuit vir qui sacras aves auctoritate publica alebat, custodiebat, observabat, atque ex iis futura divinabat. Multus fuit augurum et usus et honos apud Romanos antiquos. Tanta sacerdotio augurum erat auctoritas, ut nihil bello domique Romani gererent, nisi prius per augures deorum voluntatem explorassent. Augures initio tres fuerunt, a Romulo creati, ad quinque autem a Numa creati; posterioribus quidem temporibus, collegium augurum saepe ampliatum est.
Plura legere si cupis
*Dominique Briquel, "Art augural et Etrusca disciplina. Le debat sur l'origine de l'augurat romain" in La divination dans le monde étrusco-italique, 3. Actes de la table ronde, Paris, Ecole normale supérieure, 22 mars 1986ː 68-100.
*Linderski, i. 1986. "The Augural Law," ANRW 2 (16): 3. Textus.
*Augurium
*Augurium Salutis
*Haruspex
*Lituus
Categoria:Religio Romana | https://la.wikipedia.org/wiki/Augur | la | 916 | 2024-02-10T15:17:24Z |
44 | Acidum ribonucleicum | thumb|Structura acidi ribonucleici
thumb|RNA et DNA inter se comparata
Acidum ribonucleicum (ARN vel RNA) est molecula polymerica, in omnibus cellulis vivis praesens, quae codicem acidi desoxyribonucleici (ADN, DNA) transfert ad synthesin proteinorum regendum. In multis autem viris in ipso ARN informatio genetica conservatur. Tria praecipua genera sunt acidorum ribonucleicorum functione distincta: in cellula octogena per centena (80%) eorum sunt in ribosomatibus (rRNA), quindena per centena acida aminata ligant atque ad ribosomata gerunt (tRNA), maxima pars reliquorum "nuntii" dicuntur (mRNA). Sunt etiam moleculae microRNA, quae actionem 'nuntiorum' moderantur. Omnia e transcriptione genorum gignuntur.
ARN ex catena nucleotidorum constat. Unum quodque nucleotidum carbohydratum ribosum continet, cui quinque atomi carbonii insunt. Ad primum atomum adiungitur basis, plerumque adeninum (A), cytosinum (C), guaninum (G), uracilum (U). Adeninum et guaninum sunt purina, cytosinum et uracilum pyrimidina. Tres primae cum ADN communes sunt, quarta acidi ribonucleici propria: nam pro uracilo ADN thyminum habet. Phosphatum ad tertium atomum carbonii prioris ribosi, ad quintum proximum adiungitur: hoc vinculo phosphodiester appellato elementa catenae inter se iunguntur.
*DNA
*mRNA
*tRNA
*rRNA
*Retrovirus - virus cum RNA, contrarie virus ARN
Notae
Plura legere si cupis
*Xin Liu, David A. Bushnell, Roger D. Kornberg. "RNA polymerase II transcription: Structure and mechanism", Biochimica et Biophysica Acta, 2013(1829): 2-8
Categoria:Biologia molecularis
Categoria:Genetica | https://la.wikipedia.org/wiki/Acidum_ribonucleicum | la | 1,589 | 2025-09-02T17:06:45Z |
45 | Acidum phosphoricum | thumb|Acidum phosphoricum
Acidum phosphoricum acidum est formula H3PO4 notatum. Sal phosphas nominatur, ut e.g. calcii phosphas Ca3(PO4)2
Notae
* Phosphatum
Categoria:Chemica | https://la.wikipedia.org/wiki/Acidum_phosphoricum | la | 177 | 2025-12-25T18:11:02Z |
31 | Albis | Albis est flumen magnum in re publica Bohemica Germaniaque, quod in Oceanum Fresonicum fluit. Alia nomina sunt Alba, Albea, Albia, Albius, Alpia, Alvea, Heilba, Helbia et Herlba.
thumb|Albis fluvius visus a Saxo Regali vulgo Königstein
thumb|Cursus Albis
Geographia
Fontes Albis sunt in montibus Gigantium in Cechia, qui ad Sudetos pertinent. Urbs maxima ab Albe percursa est Hamburgum; Dresda in Saxonia et Magdeburgum in Saxonia-Anhaltio sunt urbes aliae ad Albem sitae. Multavia ex Gabreta et Bohemica silvis delabens, in Albem apud Melnicam fluit. Apud Cuxhaven Albis mari Germanico influit.
Flumen primum a Pomponio Mela notum est.
Flumina influentia
* Multavia
* Agara
* Elstra nigra
* Sala
* Habala
Res oeconomicae
Pars fluminis inter Hamburgum et Cuxhaven etiam aditus ad portum civitatis Hamburgi est.
* Index fluviorum Germaniae
* 7671 Albis
Notae
Bibliographia
* Philip Oltermann, "How a German river marks cultural divide between east and west" in The Guardian (2 Septembris 2017)
Nexus externi
Categoria:Flumina Germaniae
Categoria:Flumina Cechiae
! | https://la.wikipedia.org/wiki/Albis | la | 1,076 | 2024-09-30T20:45:18Z |
47 | Alkali | Alkali, alcali; indecl., n. (-lis, f. aut alkalium (a nomine Arabico القلي al-qili, h.e. potassa, a verbo قلی qalā, h.e. 'coquere'), in chemia est sal basicus ionta metalli alkalici aut metalli alkalici terreni continens, qui in aqua solutus solutionem basicam efficit.
Sunt alkalia e.g.:
* Ca(OH)2
* KOH
* LiOH
* NaOH
Notae
*Cinis
*Sapo
!
Categoria:Chemica
Categoria:Verba Arabica mutuata | https://la.wikipedia.org/wiki/Alkali | la | 410 | 2020-03-26T21:19:39Z |
43 | Acidum desoxyribonucleicum | thumb|Duplex helix.
Acidum desoxyribonucleicum, vel DNA et ADN, aliquando tessera vitae appellatum, est materia in qua informatio genetica conservatur et profertur. DNA in nucleis cellularum omnium animalium et plantarum contingit. Structura chemica DNA a Iacobo Watson et Francisco Crick die 25 Aprilis anno 1953 inventa est.
Nomina et structura
thumb|Acidum desoxyribonucleicum.
thumb|RNA et DNA inter se comparata.
Acidum nucleicum est compositum organicum quod Ioannes Fredericus Miescher a nucleis leucocytorum anno 1871 segregavit, quod sic nominatur, quia in nucleis cellularum oritur. Id est polymerum partium nomine nucleotida.
Sunt bini acidi nucleici species: DNA (desoxyribonucleicum acidum) et RNA (ribonucleicum acidum), quae magnopere facti speciebus discrepant. Unumquodque nucleotidum e base nitrogenata componitur cum spina e carbohydrato et radicali phosphate proveniente ex acido phosphorico (H3PO4). Ambo casibus, phosphas duo coniungit nucleotida aut per carbonium tertium aut per quintum, quamobrem si in una catenae extremitate carbo quintus est liber, necesse est in altera extremitate tertium carbonium esse liberum. Attamen spinae acidi DNA constant in carbohydrato desoxyriboso, spinae RNA in carbohydrato riboso. Bases nitrogenatae oriuntur e purina (adeninum et guaninum), vel e pyramidina (DNA, thyminum et cytosinum; RNA, uracilum et cytosinum). Huius modi bases a vinculis hydrogenicis iunguntur. Inter cytosinum et guaninum sunt duo vincula hydrogenica, sed inter adeninum et thyminum sunt tria. Ob has varationes, molecula RNA ex singulo filo longo simplici constat, cum DNA ex binis filis duplicem helicam formantibus constet.
Functiones DNA
Sunt duae acidi desoxyribonucleici officia:
* conservatio, duplicatio, et variatio (i.e., evolutio) informationis geneticae speciei uniuscuiusque
* productio proteinorum, quae in duobus rationibus transcriptionis et translationis constat
Reduplicatio materiae geneticae
thumb|Acidi desoxyribonucleici duplicatio.
Quod ad informationes geneticas propagandas pertinet, reduplicatio DNA in statu metaphasis contigit, et sic fit: enzymum cui nomen est DNA-polymerase, in initio helicam acidi desoxyribonucleici dividit. Postea nucleotida attrahuntur ad DNA quod nunc ex singula serie compositum est, et per vincula hydrogenica helicae formantur.
Transcriptio DNA in RNA et translatio in proteina
Omnes cellulae proteinis utuntur ad sua officia bene gerenda et ad se perpetuandum. Facultas proteinas fabricandi in duabus partibus consistit:
* Transcriptio, qua DNA in acidum ribonucleicum (RNA) convertitur
* Translatio, qua RNA in proteinum convertitur.
Transcriptio in RNA est primus gradus per quem informationes geneticae in proteinis transferantur. RNA in cellularum nucleo contingit, et in ribosomatibus. In nucleo transcriptio, DNA in RNA maxime accidit, sed etiam in mitochondriis et in chloroplastis.
Plurimum translationis RNA in proteinam in ribosomate, particula plasmatica in cellula biologica, perficitur. Ribosomata sunt omnia divisa in partes duas, quae sunt maior atque minor subunitates.
Sunt variae formae RNA: mRNA, quod ribonucleicum nuntians est et in nucleo nascitur, informationem geneticam ad ribosomata ferens. Littera m in contractione vocabuli missaticum stat; missaticum vicissim ex voce missum provenit. tRNA est acidum ribonucleicum transferens, quod in translatione genetica acidum aminicum fert. rRNA est pars ribosomatum, quae ex proteinis rRNA constant. rRNA, sicut omnes species RNA, transcriptione fit. Pro tempore nucleolis conditur. Deinde recipit proteinum, finguntque ribonucleotida, quae in cytoplasmate formant ribosomata.
ADN detrimenta et refectionum machinationes
Corporis cellularum fraus cum damno minore acidi desoxyribonucleici devitari non potest, ut perpetuo substantiae chemicae, radiatio electromagnetica, radiatio ultraviolacea, Roentgeniani radii ordinem mutent. Machinationes restituendi ADN plures descriptae sunt, exemplum notum est divulgatio Lindahl de N-glycosidase.
* ADN octonarium (ADN Hachimojiense)
* Biochemia
* Biologia molecularis
* Endogenes retrovirus
* Experimentum Hershey-Chase
* Genum
* Nucleotidum
* Proteinum
* RNA
Notae
Plura legere si cupis
*Nicholas C Bauer, Anita H Corbett, Paul W Doetsch. "The current state of eukaryotic DNA base damage and repair", Nucleic Acids Research, 2015: 10083-10101
*Joseph E. Deweese, Michael A. Osheroff, Neil Osheroff. "DNA topology and topoisomerases. Teaching a “knotty” subject", Biochemistry and Molecular Biology Education, 2009: 2-10
*Sylvie Doublié, Karl E Zahn. "Structural insights into eukaryotic DNA replication", Frontiers in Microbiology, 2014: 00444
*Karolin Luger, Mekonnen L Dechassa, David J Tremethick. "New insights into nucleosome and chromatin structure: an ordered state or a disordered affair?", Nature reviews. Molecular cell biology, 2012: 436-447
*Edward J Miracco, Jiansen Jiang, Darian D Cash, Juli Feigon. "Progress in structural studies of telomerase", Current Opinion in Structural Biology, 2014: 115-124
*Thi Hoang Duong Nguyen, "Structural biology of human telomerase: progress and prospects", Biochemical Society transactions, 2021: 1927–1939.
*Michael O'Donnell, Lance Langston, Bruce Stillman. "Principles and concepts of DNA replication in bacteria, archaea, and eukarya", Cold Spring Harbor perspectives in biology, 2013; 10.1101
Nexus externi
Categoria:Biochemia
Categoria:Genetica | https://la.wikipedia.org/wiki/Acidum_desoxyribonucleicum | la | 5,440 | 2024-09-03T18:44:19Z |
49 | Aër | thumb|[[Atmosphaera telluris e satellite sic pingitur.]]
Aër vel atmosphaera telluris est stratum gasium quod tellurem cingit, a gravitate telluris retentum.
Aër necesse est ad existendum organismorum complurium, qui terram habitant. Cum organismi spirant, oxygenium intrat in cellam, deinde oxygenatione facta, energia emittitur a respiratione, quae necessaria est in vita huius organismi. Id est pars rationis quae metabolismus vocatur. Nos in vita et in industria utimur oxygenio ad comburendum et ut calor fiat et ut energia mechanica fiat mobilibus.
Apud antiquos, aër inter quattuor elementa numerabatur. Hodie tamen scimus aëra esse mixturam, volumine et sine vapore aquae, ex
* nitrogenio, 78%
* oxygenio, 21%
* argo, 0.93%
* dioxido carbonii, 0.04%
* neo, 18 per millionem
* helio, 5,2 per millionem
* methano, 1,8 per millionem
* krypto, 1,14 per millionem
* hydrogenio, 0,55 per millionem
* xeno, 0,09 per millionem
et aliis gasibus vestigialibus.
Vocabula aura, spiritus, ventus motum aëris significant.
* Aerodynamica
* Atmosphaera (unitas)
* Volatus
Bibliographia
* Wallace, John M., et Peter V. Hobbs. 2006. Atmospheric Science: An Introductory Survey. Ed. secunda. Elsevier. ISBN 978-0-12-732951-2.
* Möller, Detlev. 2003. Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht. Walter de Gruyter. ISBN 3-11-016431-0.
Nexus externi
*Pagina commentarius ex Encyclopaedia Britannica de Aere.
!
Categoria:Scientia terrae
Categoria:Terra | https://la.wikipedia.org/wiki/A%C3%ABr | la | 1,459 | 2025-04-19T22:38:02Z |
38 | Lucius Appuleius Saturninus | thumb|Denarius a Lucio Appuleio anno 104 a.C.n. signatus : in exemplaribus bene servatis Saturnus harpê (falcis genere) quam manu tenet cognoscendus est
Lucius Appuleius Saturninus (natus circa annum 138 a.C.n.; mortuus die 10 Decembris 100 a.C.n.) fuit vir publicus Romanus, quaestor, tribunus plebis. Popularium factioni studebat et Gai Marii fautor erat. Eius eloquentia a quibusdam laudabatur ; quam famam Cicero ad actionem eius potius quam ad veram dicendi copiam referebat.
Cursus honorum
*Anno 104 a.C.n. quaestor Ostiae annonae frumentariae praeerat. Ita prave rem gessit ut Marcus Aemilius Scaurus, senatus princeps, ei successor datus sit. Quae ignominia fortasse causa fuit cur populari furori postea tantopere indulserit. Denarium eodem anno signavit : caput deae Romae galeatum / Saturnus deus quadrigis vectus cum titulo L.SATVRN. Saturnus deus ad cognomen magistratus monetarii alludit : simul quia deus agricolarum erat plebeius videri poterat. Qui denarii hodieque plurimi reperiuntur : magnus numerus enim eo anno cusus est.
*Anno 103 a.C.n. tribunus plebis fuit et societatem cum consule Gaio Mario iniit, leges nobilitati parum gratas vi ut perferrent, in primis legem agrariam quae agros in Africa Marii veteranis dividebat.
*Anno 102 a.C.n. a censore Metello Numidico malos ob mores notatus est, sed quia collega Metellus Caprarius (sobrinus erat Numidici) ei non consensit Saturninus e senatu pulsus non est. Tamen haec origo magni odii inter duos viros fuit.
*Anno 101 a.C.n. per vim occiso competitore Nonnio in secundum tribunatum plebis perrupit, in quo tribunatu (100 a.C.n.) legem agrariam tulit quae veteranis Gai Mari tum consulis sextum agros in Gallia Cisalpina dividebat. Cum Optimates legi frustra obstitissent omnes senatores in verba legis iurare iussit ne postea quicquam ex illa abrogari vel mutari posset. Quintus Metellus Numidicus, optimatium dux et Marii inimicus iam a Iugurthino bello, illud iusiurandum aspernatus exsilio poenam dedit. Quam ob rem seditiones et rixae multae Romae fuerunt. Nihilominus Marii patrocinio fretus, Saturninus tribunus plebis tertium in annum proximum factus est.
De morte
Die 9 decembris (?) Gaius Memmius consulatus petitor et rivalis Servilii Glauciae, Saturnini amici, qui et ipse contempta lege quae intervallum esse inter praeturam et consulatum esse iubebat, consulatum praetor petebat, ipso die comitiorum a fautoribus popularium palam occisus est. Postridie senatores indignantes senatusconsultum ultimum et adversus Saturninum et adversus Glauciam, hostes publicos appellatos, edixerunt (videant consules ne quid respublica detrimenti capiat) et Gaius Marius consul sive invitus (nam per plures annos in re publica gerenda socii fuerant) et fraudem meditans ut salutem amicis praestaret sive quia et ipse audaciam Saturnini metuere coeperat, vim armatam eis adhibuit : in Capitolium profugos obsedit et fide salutis data eos comprehendit. Cum in Forum descendissent ambo viri ab iratis senatoribus aliisque optimatium fautoribus lapidibus tegulisque iniectis necati sunt, sine iudicio. Una cum Saturnino periere illo die quaestor Saufeius, praetor Glaucia, Quintus Labienus (Titi Labieni patruus), Equitius, tribunus plebis qui sese filium Tiberii Gracchi esse falso gloriabatur, et multi alii. Quam ob caedem triginta sex post annos, anno 63 a.C.n., Gaius Rabirius, senator quidam qui caput Saturnini per convivia in ludibrium circumtulerat, perduellionis reus a Tito Labieno factus a Cicerone defensus est.
Huius caedis in culpa partim fuit quod tum Romani intra Urbem vigiles perpetuos et armatos non habebant, quibus tranquillitatem publicam praestare possent (nam exercitum intra pomoerium ducere mos non erat, immo paene nefas esse videbatur). Itaque edicto senatus consulto consul cives voluntarios armabat, qui voluntarii iam irati esse solebant atque adversarios trucidare cupiebant. Certe his eventis potentia Gai Marii in republica aliquanto minor facta est : nam popularium factionis dux partem plebis a se abalienavit.
Fontes
*Appianus, primo libro Bellorum civilium 126-145.
* Cassius Dio, libro XXXVII Historiae Romanae, capitulis 26-28.
*Cicero, Pro Rabirio
**Pro Sestio
** prima in Catilinam oratione 2.4.
** Brutus 224.
*Plutarchus, Marius 28-30.
*Titus Livius, Periocha 69.
* Velleius Paterculus, libro secundo Historiae Romanae cap. 12
*De Viris illustribus 73.
Si vis plura legere
*Ernst Badian, "The Death of Saturninus. Studies in chronology and prosopography", Chiron 1984(14) : 101-147.
*J.-L. Ferrary, "Recherches sur la législation de Saturninus et de Glaucia" in MEFRA 1977(89) : 619-660 Hic legere potes necnon ibidem 1979(91) : 85-134 Hic legere potes
*Harold B. Mattingly, "Saturninus' Corn Bill and the Circumstances of His Fall", The Classical Review, 1969ː 267-270
Notae
Saturninus, Lucius
Categoria:Tribuni plebis
Categoria:Populares (Roma antiqua)
Categoria:Necati | https://la.wikipedia.org/wiki/Lucius_Appuleius_Saturninus | la | 4,906 | 2023-08-06T17:55:43Z |
26 | Atomus | thumb|Atomus cum [[nucleus atomicus|nucleo amborum protonium et neutronium et electronibus tribus.]]
thumb|Illustratio e libro A New System of Chemical Philosophy (sc. Ratio Nova Philosophiae Chemiae) ab Ioanne Dalton anno [[1808 scripto.]]
thumb|In [[exemplar atomi Bohranum|Bohrano atomi exemplari, nunc obsoleto, electron praesentis "saltus quanti" ab una orbita ad aliam facit.]]
(; Graece ἄτομος, "individuus") est particula fundamentalis elementorum chemicorum. Atomus e nucleo protonum neutronumque (cui ideo est onus electricum positivum), turbā electronum circumdato, constat (ergo cuncta atomus est onere electrico neutrali). Elementa chemica numero protorum in suis atomis inter se differunt. Exempli gratia, quaelibet atomus quae undecim protones continet natrium est, et quaelibet quae viginti novem protones continet est cuprum. Atomi eodem numero protonum sed diverso numero neutronum isotopi eiusdem elementi appellantur.
Atomi valde parvi sunt, plerumque circiter 100 picometrorum latitudine. Capillus humanus circiter millionem atomorum carbonii latus est. Atomi minores sunt quam brevissima longitudo undarum luminis visibilis, quod significat homines atomos cum microscopiis conventionalibus videre non posse. Tantae parvitatis sunt ut eorum mores physica classica accurate praedicere non possit ob effectus quanticos.
Plus quam massae atomicae in nucleo continentur. Protones onus electricum positivum habent, et neutronibus nullum onus est, itaque nucleus est onere positivo. Electrones onus negativum habent, et haec onera contraria eos ad nucleum cohaerere faciunt. Si numeri protonorum et electronum aequales sunt, ut plerumque accidit, atomus est electrice neutralis. Si autem atomus plura electrones quam protones habet, onus electricum habet negativum et “ion negativum” (vel “anion”) vocatur. Contra, si plures protones quam electrones habet, onus habet positivum et “ion positivum” (vel “cation”) appellatur.
Electrones cuiusque atomi ad protones nuclei atomici vi electromagnetica attrahuntur. Protones et neutrones in nucleo vi nucleari inter se attrahuntur. Haec vis plerumque fortior est quam vis electromagnetica, protones positivos inter eos repellens. Attamen, sub nonnullis condicionibus, vis electromagnetica fortius repellit quam vis nuclearis attrahit, et hoc casu nucleus scinditur et alia elementa relinquuntur. Hoc est genus fissionis nuclearis.
Atomi possunt ad alios atomos per vincula chemica cohaerere ad composita chemica, sicut moleculas vel crystalla, formanda. Facultas atomorum inter se cohaerendi et dissociandi est causa plurimarum mutationum physicorum quae in natura observantur. Chemia est scientia quae has mutationes investigat.
Atomi secundum numerum protonum in systemate periodico numerantur.
Historia
Democritus philosophus Graecus erat, qui cogitabat omnem materiam non esse dividuam.
Isidorus Hispalensis docebat:
:Atomos philosophi vocant quasdam in mundo corporum partes tam minutissimas ut nec visui pateant nec (tomnu), id est sectionem, recipiant; unde et (atomoi) dictae sunt. Hae per inane totius mundi inrequietis motibus volitare et huc atque illuc ferri dicuntur, sicut tenuissimi pulveres qui infusi per fenestras radiis solis videntur. Ex his arbores et herbas et fruges omnes oriri, ex his ignem et aquam et universa gigni atque constare quidam philosophi gentium putaverunt. . . . Atomus ergo est quod dividi non potest, ut in geometria punctus.
Lucretius de atomis dixit in carmine de Rerum Natura: "semina rerum" (1.59) nominat.
Antonius Laurentius Lavoisier saeculo duodevicensimo elementa chemica definxit. Secundum Lavoisier, elementum est materia quae per rationes chemiae non in alias materies solvi possunt; quod non est elementum est compositum. Nunc scimus composita ex atomis complurium elementorum facta esse; elementa autem ex atomis tantum iisdem. Exempli gratia, aqua, H20, duas atomos hydrogenii et unam atomum oxygenii habet; aqua non est elementum, sed compositum.
Per saeculum undevicensimum, homines chemiae et physicae periti de forma et actionibus atomorum cogitabant. Anno 1869, Demetrius Mendeleev systema periodicum primum edidit, ubi videntur magnitudines et formae atomorum omnium elementorum. Anno 1898, Maria Curie non modo uranium sed alia quoque elementa radioactivitatem habere demonstravit. Anno 1913 Nicolaus Bohr exemplar formae atomorum fecit persimile ei quo iam utimur: descripsit quomodo electrones ambitus circum nucleum faciant.
Plus
Si numerus electronum inaequalis numero protonum sit, non de atomo, sed de ionte dicitur.
Artes chemica et physica sunt scientiae, quae de atomis docent: chemica docet atomos et ionta fingere molecula et alias structuras materiei; physica docet de compositione atomorum et de transmutatione atomorum (fissione vel fusione nucleorum).
*Bomba atomica
*Clinamen
*Energia nuclearis
*Isotopus
*Kaonium
*Nanotechnologia
*Particula
*Particula elementaria
*Physica nuclearis
*Radioactivitas
Notae
Bibliographia
*L'Annunziata, Michael F. 2003. Handbook of Radioactivity Analysis. Academic Press. ISBN 0124366031.
*Beyer, H. F., et V. P. Shevelko. 2003. Introduction to the Physics of Highly Charged Ions. CRC Press. ISBN 0750304812.
*Bransden, B. H., et C. J. Joachain. 2003. Physics of Atoms and Molecules. Harlow: Prentice Hall. ISBN 058235692X.
*Choppin, Gregory R., Jan-Olov Liljenzin, et Jan Rydberg. 2001. Radiochemistry and Nuclear Chemistry. Elsevier. ISBN 0750674636.
*Demtröder, Wolfgang. 2002. Atoms, Molecules and Photons: An Introduction to Atomic- Molecular- and Quantum Physics. Springer. ISBN 3540206310.
*Feynman, Richard. 1995. Six Easy Pieces. The Penguin Group. ISBN 0140276661.
*Foot, C. J. 2005. Atomic Physics. Oxonii: Oxford University Press. ISBN 0198506953.
*Fowles, Grant R. 1989. Introduction to Modern Optics. Courier Dover Publications. ISBN 0486659577.
*Gangopadhyaya, Mrinalkanti. 1981. Indian Atomism: History and Sources. Atlantic Highlands Nivae Caesareae: Humanities Press. ISBN 039102177X.
*Goodstein, David L. 2002. States of Matter. Courier Dover Publications. ISBN 048649506X.
*Jevremovic, Tatjana. 2005. Nuclear Principles in Engineering. Springer. ISBN 0387232842.
*Karschenboim, S. G., et V. B. Smirnov, edd. 2003. Precision Physics of Simple Atomic Systems. Berolini: Springer. ISBN 3540404899.
*Kirchhoff, Hans-Werner. 2001. Vorstellungen vom Atom 1800–1934. Aulis Verlag Deubner. ISBN 3761423004.
*Krage, Helge. 2012. Niels Bohr and the Quantum Atom: The Bohr Model of Atomic Structure, 1319-1925. Oxonii: Oxford University Press. ISBN 9780199654987.
*Lequeux, James. 2005. The Interstellar Medium. Springer. ISBN 3540213260.
*Liang, Z.-P., E. M. Haacke, et J. G. Webster, eds. 1999. Encyclopedia of Electrical and Electronics Engineering: Magnetic Resonance Imaging. John Wiley & Sons. ISBN 0471139467.
*Lichtenberg, D. B. 2007. The Atom and the Universe. Singapore: World Scientific. ISBN 9789812706065.
*Mills, Ian, Tomislav Cvitaš, Klaus Homann, Nikola Kallay, et Kozo Kuchitsu. 1993. Quantities, Units and Symbols in Physical Chemistry. Ed. secunda. International Union of Pure and Applied Chemistry, Commission on Physiochemical Symbols Terminology and Units. Oxoniae: Blackwell Scientific Publications. ISBN 0632035838.
*Myers, Richard. 2003. The Basics of Chemistry. Greenwood Press. ISBN 0313316643.
*Padilla, Michael J., Ioannis Miaoulis, et Martha Cyr. 2002. Prentice Hall Science Explorer: Chemical Building Blocks. Prentice-Hall, Inc., Upper Saddle River, Novae Caesareae. ISBN 0130540919.
*Pfeffer, Jeremy I., et Shlomo Nir. 2000. Modern Physics: An Introductory Text. Imperial College Press. ISBN 1860942504.
*Ponomarev, Leonid I. 1993. The Quantum Dice. Ed. 2a. Institute of Physics Pub. ISBN 0750302518.
*Preston, Diana. 2005. Before the Fallout: From Marie Curie to Hiroshima. Novi Eboraci: Walker. ISBN 9780802714459.
*Pullman, Bernard. 1995. L’atome dans l’histoire de la pensée humaine. Lutetiae: Fayard. ISBN 2213594635.
*Shultis, J. Kennth, et Richard E. Faw. 2002. Fundamentals of Nuclear Science and Engineering. CRC Press. ISBN 0824708342.
*Siegfried, Robert. 2002. From Elements to Atoms: A History of Chemical Composition. Transactions of the Americal Philosophical Society, 92, 4. American Philosophical Society. ISBN 0871699249.
*Sills, Alan D. 2003. Earth Science the Easy Way. Barron's Educational Series. ISBN 0764121464.
*Silvestroni, Paolo. 1996. Fondamenti di chimica, editio decima, CEA. ISBN 8840809988.
*Smirnov, Boris M. 2003. Physics of Atoms and Ions. Springer. ISBN 038795550X.
*Teresi, Dick. 2003. Lost Discoveries: The Ancient Roots of Modern Science: From the Babylonians to the Maya. Novi Eboraci: Simon & Schuster. ISBN 074324379X.
*Lide, David R., ed. 2002. Handbook of Chemistry & Physics. Ed. 88a. CRC. ISBN 0849304865.
*Woan, Graham Woan. 2000. The Cambridge Handbook of Physics. Cantabrigiae: Cambridge University Press. ISBN 0521575079.
*Zaider, Marco, et Harald H. Rossi. 2001. Radiation Science for Physicians and Public Health Workers. Springer. ISBN 0306464039.
*Zumdahl, Steven S. 2002. Introductory Chemistry: A Foundation. Ed. 5a. Houghton Mifflin. ISBN 0618343423.
Nexus externi
*Isidorus Hispalensis: De etymologiarum liber XIII De mundo et partibus, Caput II De Atomis
*Archivum Atomicu, www.atomicarchive.com
Categoria:Atomi
Categoria:Chemia
Categoria:Notiones in physica
Categoria:Physica atomica
Categoria:Physica nuclearis | https://la.wikipedia.org/wiki/Atomus | la | 9,438 | 2025-06-23T21:46:46Z |
52 | Aes (discretiva) | Aes () potest esse:
* Cuprum sive aes Cyprium, elementum chemicum
* Aeris mixturae:
** Aes (mixtura), mixtura cupri stannique
** Aes candidum, arsenico admixto
** Orichalcum, cadmia admixta
** Aes Corinthium
* Pecunia
** Aes alienum, quod nos aliis debemus
** Aes suum, quod alii nobis debent
* Aër (aëris, m.)
* "Aes non olet" | https://la.wikipedia.org/wiki/Aes_%28discretiva%29 | la | 330 | 2017-12-15T16:59:28Z |
51 | Aetas aënea | Aetas aënea in Systemate aetatum trium est tempus quo homines cupro mixturaque aeris pro principalibus materiis duris in manufactura nonnullorum instrumentorum et armorum uti coeperunt. Quod ad temporum ordinem spectat, Aetas Aenea inter aetates Lapideam et Ferream stat. Nomen Aetas Lapideum fontem metalli fundere non posse, nomen Aetas Aenea fontem ferri fundere non posse, et nomen Aetas Ferrea res in quibuslibet trium materiae durae generum efficere posse significat. Eorum ordo in chronologia archaeologica difficultatem manufacturae in historia technologiae monstrat.
Per saecula recentiora, archaeologi studia scientifica de singulis Aetatis Aeneae agentia facientes plane monstraverunt usum cupri vel aeris fuisse partem constantissimam et ergo divulgantissimam ex fascicula proprietatum quae hanc aetatem in toto notat. Praeter aerem ex materiis crudis creatam et latissimum instrumentorum armorumque aeneorum usum, haec aetas evolutionem signorum pictogrammaticorum vel ideogrammaticorum et proto-scripturae, atque aliarum proprietatum civilizationis urbanae adiuvit.
Aetas Aenea est secundum principale spatium temporis Systematis aetatum trium, quod Christianus Jürgensen Thomsen ad digerendas et investigandas societates antiquas temporibus hodiernis proposiuit. Digeritur civilizatio antiqua in Aetatem Aeneam aut per suum cuprum fusum stannoque mixtum, aut per mutationem aeris alibi ex regionibus efferentibus. Fontes cupri cum stanno commixti sunt rari, cum aera stannosa in Asia Occidentali ante millennium tertium a.C.n abessent. Per omnem orbem terrarum, Aetas Aenea tempus Neolithicum plerumque secuta est, sed in nonnullis regionibus, Aetas Cuprea pro transitione a Neolithico ad Aetatem Aeneam fuit. Quamquam Aetas Ferrea plerumque Aetatem Aeneam secuta est, ea in nonnullis regionibus, sicut Africa sub-Saharana, in Neolithicum a regionibus externis statim impegit.
Culturae Aetatis Aeneae inter se in evolutione scripturae primae distulerunt. Secundum indicia archaeologica, culturae in Aegypto (hieroglyphica), Oriente Propinquo (scriptura cuneiformis), et Mari Mediterraneo, in cultura Mycenaea (Linearis B), systemata scripturae habuerunt.
Historia
thumb|Diffusio metallurgiae in [[Europa Occidentalis|Europa Occcidentali. Regonies obscurissimae sunt veterrimae.]]
Nomen Aetas Aenea a notione Aetatum Hominis ad ultimum deducitur, a gradibus vitae humanae in Tellure secundum mythologiam Graecam perceptis; quarum historici hodierni aetates Auream et Argenteam fabulosas, sed aetates Aeneam et Ferream in genere historico certas habent. Omne spatium temporis notatur per acceptionem plenam aeris in multis regionibus, quamquam locus et tempus introductionis et evolutionis technologiae aeneae in universum eodem tempore non facta sunt. Technologia aeris stannique certa productionis artificia requirit. Separatim est stannum effodendum (plerumque ut cassiterites, fons stanni) et fundatum, deinde ad cuprum liquefactum additum ad efficiendam mixturam aeris. Aetas Aenea fuit tempus gravis usus metallorum et retium commercialium evolventium (vide Fontes stanni et commercium temporibus antiquis).
Medius Oriens
Aetas Aenea in Propinquo Oriente antiquo in ortu Sumer millennio quarto a.C.n orsa est. Culturae in Propinquo Oriente antiquo, saepe cunabula civilizationis appellato, agriculturam perennem valde fecerunt, systemata scribendi evolverunt, rotam figularem excogitaverunt, administrationem, leges, et imperia constituerunt, atque stratificationem socialem, servitutem, et militia ordinata introduxerunt. Praeterea, societates in regione fundamenta astronomiae et mathematicae iecerunt.
Tempora Medii Orientis
:Tempora sunt propinqua; pro singulis, vide quemque commentarium.
ImageSize = width:800 height:115
PlotArea = width:720 height:90 left:65 bottom:20
AlignBars = justify
Colors =
id:period value:rgb(1,0.7,0.5) #
id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) #
id:era value:rgb(1,0.85,0.5) #
Period = from:-3300 till:-300
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-3300
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-3300
PlotData =
align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:15 shift:(0,-5)
bar: color:period
from: -3300 till: -1200 text:Aetas Aenea Classica
bar:NEast color:era
from: -3300 till: -1200 shift:(0,5) text:Antiquus Oriens Medius
from: -3300 till: -2100 text:Aetas Aenea ineunte
from: -2100 till: -1550 text:Aetas Aenea media
from: -1550 till: -1200 text:Aetas Aenea exeunte
bar:Mesop. color:age
from: -2900 till: -2350 text:urbes-civitates Sumerianae
from: -2350 till: -2193 text:Accadia
from: -2119 till: -2000 text:Ur III
from: -2000 till: -1700 shift:(0,5) text:Babylonia
from: -2000 till: -1800 text:Assyria
from: -1600 till: -1200 text:Cassitae
bar:Egyptian color:era
from: -3150 till: -1100 shift:(0,5) text:Aegyptus antiqua
from: -3150 till: -2700 text:Protodynastic
from: -2700 till: -2100 text:Regnum Vetus
from: -2100 till: -1625 text:Regnum Medium
from: -1625 till: -1100 text:Regnum Novum
Constat Aegyptios iam millennio quarto a.C.n. aere usos esse.
Europa
thumb|Aeneae aetatis tumulus
thumb|Instrumenta aenea
In Europa transalpina, Aetas Aenea in partes tres dividitur, quae sunt:
* Aetas Aenea Antiqua (2150–1550 a.C.n.)
* Aetas Aenea Media (1550–1350 a.C.n.)
* Aetas Aenea Tarda (1350–800 a.C.n.)
* Aevum praehistoricum
* Systema aetatum trium
* Asserus
* Must Farm Quarry
Notae
Bibliographia
* Figueiredo, Elin. 2010. Smelting and Recycling Evidences from the Late Bronze Age habitat site of Baioes. Journal of Archaeological Science 37(7):1623–1634.
* Eogan, George. 1983. The hoards of the Irish later Bronze Age. Dublin: University College. ISBN 0-901120-77-4.
* Hall, David, et John Coles. 1994. Fenland survey : an essay in landscape and persistence, Archaeological report 1. Londinii: English Heritage. ISBN 1-85074-477-7.
* Pernicka, E., C. Eibner, Ö. Öztunah, et G. A. Wagener. 2003. Early Bronze Age Metallurgy in the Northeast Aegean. In Troia and the Troad: scientific approaches, ed. G. A. Wagner, E. Pernicka, et H.-P. Uerpmann, 143–172. Natural science in archaeology. Berolini, Londinii: Springer. ISBN 3-540-43711-8.
* Waddell, John. 1998. The prehistoric archaeology of Ireland. Galway University Press. ISBN 1-901421-10-4.
* Siklosy, et al. 2009. Bronze Age volcanic event recorded in stalagmites by combined isotope and trace element studies. Rapid Communications in Mass Spectrometry 23(6):801-808. doi 10.1002/rcm.3943
* Roberts, B. W., C. P. Thornton, et V. C. Pigott. 2009. Development of Metallurgy in Eurasia. Antiquity 83:112-122.
Bibliographia addita
* .
* .
* .
* .
Nexus externi
Generalia
* "Ancient bronze casting videoclip," apud web.comhem.se
* "Ancient bronze idol 13 cent B.C.: Northern Russia," apud galich.com
* "Ancient tin: old question and a new answer," apud antiquity.ac.uk
* "Bronze Age Experimental Archeology and Museum Reproductions," apud www.bronze-age-craft.com
* Commentarii de praehistoria Aegaea et Balcanica, apud www.aegeaobalkanprehistory.net
* "Hypothetical reconstruction of a Lusatian culture settlement, raised using only bronze age tools - Wola Radziszowska (near Cracow) - Poland," apud www.dzieljba.org
* Li et al., "Evidence that a West-East admixed population lived in the Tarim Basin as early as the early Bronze Age," BMC Biology 8(2010):15.
* "Reconstructing the Danish Trundholm Sun Chariot," apud web.comhem.se
* "Umha Aois - Reconstructed Bronze Age metal casting," apud www.umha-aois.com
* "Web index Bronze Age in Europe," apud bronzeage.br.ohost.de
Res marinae
* "Divers unearth Bronze Age hoard off the coast of Devon," apud news.bbc.co.uk
* "Moor Sands finds," apud www.english-heritage.org.uk
Categoria:Aetas aënea | https://la.wikipedia.org/wiki/Aetas_a%C3%ABnea | la | 7,813 | 2024-06-16T01:24:39Z |
53 | Arma | thumb|180px|Miles Romanus cum armis videlicet scuto et hasta
Arma sunt instrumenta bellica, sive ad tegendum sive ad nocendum. Arma nociva saepe ad homines necandum adhibentur, arma tectiva ad protegendum. In usu sunt apud milites et gladiatores.
Arma nonnumquam sensu translato pro bello sive proelio stant.
Index
Ad nocendum
Antiquiora
* Gladius
* Hasta
* Pilum
* Securis (arma lictorum)
* Falx
* Fustis
* Clava
* Arcus, Sagittae
* Tormentum
* Ballista
* Catapulta
* Halebarda
Recentiora
* Arma biologica
* Arma chemica
* Arma ignifera
* Sclopetum
* Bombarda
* Currus cataphractus
* Dynamites
* Granata manuaria
* Granatum displosivum
* Pyrobolus
* Missile
* Bomba atomica
* Bomba subterranea
* ICBM
Ad tegendum
Antiquiora
* Lorica (res militaris)
* Scutum
* Galea/Cassis
* Ocrea
Recentiora
* Thorax glandibus invius
* Certamen armorum
* Murex ferreus
* Cippi (munimentum)
* Pactio de mercatu armarum
Nexus externus
* http://www.die-roemer-online.de/index.html?/militaer/ausruestung/ausruestung.html
* | https://la.wikipedia.org/wiki/Arma | la | 1,019 | 2025-03-26T18:54:24Z |
56 | Australopithecus | thumb|Sinciput [[Australopithecus africanus|Australopitheci africani.]]
Australopithecus (verbum compositum: australis + pithecus 'simius') est genus hominidarum quae in Africa vivebant et antecessor generis Hominum, itaque Hominum sapientium, esse putatur. Australopithecus duobus pedibus ambulabat, sed etiam bracchia longiora quam bracchia Hominum sapientium habebat, quibus fortasse utebatur ut arbores scanderet. Fructus nucesque comedebat.
Inter species sunt
*A. afarensis
*A. africanus
*A. boisei
*A. robustus
*A. sediba
*Anthropologia
*Evolutio hominis
*Paranthropus
Notae
Bibliographia
*Barraclough, G., et N. Stone. 1989. Atlas of World History. Ed. 3a. Times Books Limited. ISBN 0723003041.
*Burenhult, Göran, et al. 2000. Die ersten Menschen: Die Ursprünge des Menschen bis 10 000 vor Christus. Hamburgi: Jahr-Verlag. ISBN 3828907415.
*Coppens, Yves. 2002. Lucys Knie: Die prähistorische Schöne und die Geschichte der Paläontologie. Monaci.
*Foley, Robert. 2000. Menschen vor Homo sapiens: Warum und wie unsere Art sich durchsetzte. Jan Thorbecke Verlag. ISBN 3799590846.
*Leakey, Richard. 1994. The Origins of Human Kind. Novi Eboraci: BasicBooks. ISBN 046503135
* Kornelius Kupczik, Viviana Toro-Ibacache, Gabriele A. Macho, "On the relationship between maxillary molar root shape and jaw kinematics in Australopithecus africanus and Paranthropus robustus" in Royal Society Open Science (29 Augusti 2018)
*Sample, Ian. 2016. "Stepping back 3.6m years: footprints yield new clues to humans’ ancestors". The Guardian, 14 Decembris.
*White, Tim D., Giday WoldeGabrie, Berhane Asfaw, Y. Beyene, R. L. Bernor, J. R. Boisserie, B. Currie, et al. 2006. "Asa Issie, Aramis and the Origin of Australopithecus." Nature 440 (7086):883–889. DOI 10.1038/nature04629. PMID 16612373.
Nexus externi
Categoria:Hominidae
Categoria:Taxa R. A. Dart
Categoria:Taxa 1925
Categoria:Genera animalium | https://la.wikipedia.org/wiki/Australopithecus | la | 1,914 | 2025-12-30T21:47:53Z |
58 | Chalcolithicum | Chalcolithicum vel Aëneolithicum sive Aevum cupreum est pars aevi antiqui vel pars ultima neolithici, nomine de usu cupri metalli deducto.
Cuprum in Cypro repertum erat, non autem forma metallica, sed forma aeris (aes cyprium).Cuprum metallum est molle; ergo gladii, pili, atque alia res militaria erant pulchra, sed non utilia.
Bibliographia
* Peter Rowley-Conwy, From Genesis to Prehistory: The Archaeological Three Age System and its Contested Reception in Denmark, Britain, and Ireland. Oxonii: Oxford University Press, 2007
Nexus interni
*Cultura al Ubeid (cultura chalcolithica in Mesopotamia).
*Cultura poculorum campaniformium (cultura chalcolithica in Europa Occidentale).
! | https://la.wikipedia.org/wiki/Chalcolithicum | la | 691 | 2021-05-22T21:46:12Z |
5 | Arithmetica | thumb|upright=1.2|[[Fenestra ecclesiae cathedralis Dominae Nostrae Lauduni arithmeticam inter artes liberales ostendit.]]
Arithmetica est disciplina numerorum. Graeci enim numerum dicebant; (sc. ) est ergo ars numerorum tractandorum. Quam artem scriptores saeculorum litterarum inter disciplinas mathematicas ideo primam esse voluerunt, quoniam ipsa ut sit nulla alia indiget disciplina. Musica autem, ac geometria et astronomia, quae sequuntur, ut sint atque subsistant istius egent auxilio. Arithmetica sublimior (vel theoria numerorum, pars algebrae) est theoria universalis rerum arithmeticarum.
In medicina malum facultatis calculationes arithmethicas perficiendi vel dyscalculia (in infantibus malum profectus, primaria) vel acalculia (initium demum post malum aliud, secundaria) nominatur.
De auctoribus eius
Numeri disciplinam apud Graecos primum Pythagoram autumant conscripsisse, ac deinde a Nicomacho diffusius esse dispositam; quam apud Latinos primus Apuleius, deinde Boethius Latine verterunt, ut nobis dicit De etymologiarum libri III Isidori Hispalensis.
Diophantus quoque de rebus arithmeticis scripsit. Etiam Euclides, quamquam pluria de geometria scripsit, multa dixit de numeris integris et de arithmetica.
Medio Aevo, Leonardus Pisanus signa numerorum nunc usitata Europae introduxit, ut calculationes faciliores essent quam numeris Romanis utentes.
De operationibus arithmethicis
[[Linea numerorum]]
* Additio, ut 2 + 3 = 5
* Subtractio, operatio inversa additionis, ut 5 - 3 = 2
* Multiplicatio, ut 2 × 3 = 6
* Divisio, operatio inversa multiplicationis, ut 6/3 = 2
* Potentia, ut 23 = 8
* Radicis extractio, operatio inversa potestatem faciendi, ut \sqrt[3]{8} = 2
Tria principia has operationes regunt: additio et multiplicatio sunt commutativae; additio et multiplicatio sunt associativae; et multiplicatio super additionem se distribuit. Operatio est commutativa si ordo operandorum non refert: 2 + 3 = 3 + 2. Subtractio non est commutativa, quod 2 - 3 = -1, 3 - 2 = +1. Operatio est associativa si licet operandos quamvis disponere: 2 + (3 + 5) = (2 + 3) + 5. Subtractio non est associativa: 5 - (3 - 2) = 5 - (1) = 4, sed (5 - 3) - 2 = (2) - 2 = 0. Distributio multiplicationis super additionem haec est: a × (b + c) = (a × b) + (a × c). Exempli gratia, 5 × 13 = 5 × (10 + 3) = (5 × 10) + (5 × 3) = 50 + 15 = 65.
Si plures operationes in eodem enuntiato mathematico sunt, eas fac imprimis quae inter parentheses sunt, tunc multiplicationes et divisiones, tunc additiones et subtractiones. Hoc est, 5 + 2 × 3 significat 5 + (2 × 3) = 5 + 6 = 30; si vis additionem facere ante multiplicationem, debes scribere (5 + 2) × 3, quod est 21.
In arithmetica sensu stricto de numeris integris modo tractatur, sed fractiones e divisione oriuntur, numeri irrationales ex extractione radicis. Integri sunt anellus; integri cum numeris rationalibus sunt corpus. Algebra "abstracta" dicta est pars mathematicae quae de structuris similibus numeris arithmeticae tractat.
In schola discipuli algorithmos operationum arithmeticarum discunt. Quod systemate numerico decimali utimur, necesse est tabulas additionis multiplicationisque modo usque ad 9 discere: regulae numeros maiores addere vel multiplicare permittunt.
Tabulae
Tabula additionis haec est:
Et tabula multiplicationis:
Ut duos numeros addas, lineam tabulae inveni ubi est primus numerus, et columnam ubi est alter. Cellula quae hac in linea, hac in columna est summam continet. Exempli gratia, 7 + 6 = 13. Similiter, productum duorum numerorum est in cellula commune lineae unius, columnae alterius: 7 × 6 = 42. Nihil refert quis numerus primus sit: 7 + 6 = 6 + 7, et 7 × 6 = 6 × 7 -- hoc est, tabulae symmetriam habent, quod operationes sunt commutativae.
Algorithmi additionis et subtractionis
thumb|Additio: 786 + 467 = ? Figurae ad proximas columnas transferuntur.
Tabula summas numerorum usque ad 9 monstrat. Quid si debes duo numeros addere qui maiores quam 9 sunt? Adde figuras quae unitates repraesentant (in dextra parte numerorum), tunc figuras quae denos repraesentant, tunc centenos, et caetera usque ad sinistra parte.
Hoc est exemplum. 25 + 31 = ? Unitates: 5 + 1 = 6; pone ergo 6 in dextram summae partem. Deni: 2 + 3 = 5; pone 5 in proximam partem. Hae figurae denos numeros repraesentant: re vera, est 20 + 30, hoc est 50. Summa est ergo 56. Facilius est visu si numeros addendos in columnam scribes:
25
+ 31
----
56
Aliud exemplum: 25 + 91 = ? Scribe in columnam:
25
+ 91
----
et adde unitates:
25
+ 91
----
6
Quod 2 + 9 = 11, summa numerorum denorum plures figuras habet quam addendi:
25
+ 91
----
116
Tertium exemplum: 25 + 27 = ?
25
+ 27
----
Cum unitates addimus, 5 + 7 = 12, summa maior est quam 9: non possumus "12" in ultimam columnam mittere. Sed 12 = 10 + 2: 2 unitates et decem. Retinemus unitates in ultima columna et transferimus decem in proximam cum aliis quantitatibus denis:
1
25
+ 27
----
2
Nunc hos numeros adde: 1 + 2 + 2 = 5.
25
+ 27
----
52
Hoc est, 25 + 27 = (20 + 5) + (20 + 7)
:= (20 + 20) + (5 + 7)
:= (20 + 20) + 12
:= (20 + 20) + (10 + 2)
:= (20 + 20 + 10) + 2
:= 50 + 2
:= 52.
Subtractio inversa est additionis. Si vis subtrahere 13 - 7, quia scis 7 + 6 = 13, responsum est 6: 13 - 7 = 6. Ut numeros maiores subtrahas, algorithmo simile utere:
86
- 14
----
72
Hoc est, unitates subtrahimus (6 - 4 = 2), tunc numeros denos (8 - 1 = 7).
Aliud exemplum: 86 - 19 = ?
86
- 19
----
Si subtrahimus 6 - 9, differentiam negativam habemus (hoc est, 9. Sed quod 12 = 10 + 2, mittimus "2" hac in columna, et "1" transferimus ad proximam:
1
143
× 3
-----
23
Nunc multiplicamus 3 × 1 (= 3), et addimus figuram translatam: (3 × 1) + 1 = 4
143
× 3
-----
429
Hoc est, 143 × 3 = (100 + 40 + 3) × 3 = (100 × 3) + (40 × 3) + (3 × 3) = 300 + 120 + 9 = 300 + (100 + 20) + 9 = (300 + 100) + 20 + 9 = 429.
Aliud exemplum: 143 × 24 = ?
143
× 24
-----
572
286
-----
3432
thumb|[[Numerus quadratus|Numeri quadrati]]
Potentia est multiplicatio repetita, si potestas est numerus integer. Toties basin (numerum datum) multiplica quoties dicit potestas: ab = a × a × ... × a (ubi sunt b numeri). Exemplorum gratia, 32 = 3 × 3 = 9, 23 = 2 × 2 × 2 = 8, 35 = 3 × 3 × 3 × 3 × 3 = 243. Si potestas est 2, habemus numerum quadratum et si est 3, numerum cubicum. Hoc est, n2 est numerus punctorum in quadro cuius latera n puncta habent, ut vides in figura. Et n3 est numerus punctorum in cubo cuius latera n puncta habent.
Numeri qui eandem basin habent multiplicantur per additionem exponentes: na × nb = n(a + b).
Si potestas est fractio, potentia est radicis extratio: n^{\frac{1}{2}} = \sqrt{n}, n^{\frac{1}{3}} = \sqrt[3]{n}, et caetera.
Si potestas est numerus irrationalis, analysis explicit quid significat: regula de exponentium additione semper valet.
Algorithmus divisionis
thumb|[[Euclides et Pythagoras, vel Geometria et Arithmetica, opus marmoreum Lucae della Robbia anno fere 1438 factum]]
Divisio est multiplicationis inversa. Quod 7 × 6 = 42, 42 ÷ 6 = 7 et 42 ÷ 7 = 6. Quomodo possumus numeros dividere maiores quam numeros in tabula multiplicationis?
Exemplum: 86 ÷ 2 = ?
Scribe hoc modo:
____
2 | 86
Tunc eamus ab laeva ad dexteram partem dividendi -- non ab dextra parte ut facimus cum addimus vel subtrahimus vel multiplicamus. Quotiens 2 metitur 8? Hoc est, quid est 8 ÷ 2? Est 4; scribimus ergo "4" supra "8."
4
____
2 | 86
Et quotiens 2 metitur 6? 3; scribimus "3" supra "6." Responsum ergo est 43. 86 ÷ 2 = 43, et scimus responsum rectum esse quod 43 × 2 = 86.
43
____
2 | 86
Aliud exemplum: 76 ÷ 2 = ?
____
2 | 76
Nunc 2 non exacte metitur 7. Quid est maximus numerus N, ut 2 × N 7; pone figuram, multiplica, subtrahe, transcribe:
1
____
5|73
5
----
23
Et proximus digitus est 4:
14
____
5|73
5
----
23
20
----
3
Restat 3, non 0, sed nullos digitos habemus ad transcribendos: quid nunc?
Quod residuus non est 0, scimus 5 non exacte dividit 73. Debemus fractionem facere: 73 = 5 × 14 + 3, aut 73 = 5 × (14 3/5). Possumus fractionem aliter exprimere si algorithmum pergimus. Semper licet cifras addere post separatorem decimalem, quod 73, 73.0, 73.00, et caetera omnes eundem numerem nominant. Adde ergo:
14
____
5|73.0
5
----
23
20
----
3
Nunc possumus hoc zero transcribere et proximum digitum invenire:
14.6
____
5|73.0
5
----
23
20
----
30
30
----
0
Quod zero nunc restat, scimus 73 ÷ 5 = 14.6.
Si numerus alium dividit, dicitur factor huius numeri; exempli gratia, 3 est factor 6 numeri, quod 3 × 2 = 6. Algorithmus Euclidis factorem communem maximum duorum numerorum invenit.
Algorithmus radicum extrahendarum
Algorithmus radicum quadratarum extrahendarum similis est algorithmo divisionis: radicem per singulos digitos divines.
Exemplum: quid est √529?
Numerum scribe et digitos binos interpunge (a dextera parte ad laevam):
√5 29
Ut in divisionis algorithmo, incipimus a laeva. Habemus numerum minus quam 100: quis est maximus integer minus quam radix quadrata huius numerus? In exemplo, primus numerus est 5. 22 = 4 2 = 9, ergo 2 est numerus: mitte "2" supra 5, et mitte 22 sub eundem numerum.
2
----
√5 29
4
Subtrahe, ut in divisionis algorithmo, et proximum parem numerorum transcribe (non unum numerum ut in divisionem).
2
----
√5 29
4
-----
1 29
Nunc debemus radicem divinare, non autem numeri "129" qui in ultima linea stat. Pars radicis est "2" (in summa linea). Sit P = "pars radicis" = 2. Sit U = "numerus in ultima linea" = 129. Sit D = "digitus quem nunc quaerimus." Regulus est D \times (20P + D) \leq U et volumus maximum numerum D qui regulum satisfacit. In exemplo, P = 2, ergo 20P = 40; necesse est numero D ut D(40+D) ≤ 129.
* D = 1: 1(41) = 41 2 ≤ 5, et D = 2. Pone "2" supra "5," pone 22 sub "5," et parem digitum transcribe:
2
-------
√5 39 75
4
--------
1 39
Ut iam fecimus, debemus D invenire: P = 2, U = 139, D(20P + D) ≤ U. Numerum D quaerimus ut D(40 + D) ≤ 139.
* D = 2: 2(42) = 84 139
D ergo est 3; pone "3" supra parem numerorum "39" et D(20P+D) = 129 infra ultimam lineam; subtrahe et proximum parem transcribe:
2 3
-------
√5 39 75
4
--------
1 39
1 29
--------
10 75
Nunc pars radicis P = 23, ultima linea habet U = 1075, et D quaerimus ut D(20 × 23 + D) ≤ 1075, hoc est ut D(460 + D) ≤ 1075. Quod 460 × 2 = 920, numerus proximus 1075, videamus si D potest esse 2:
* D = 2: 2(462) = 924 1075
Ita: D = 2. Scribe novum numerum D supra parem, et D(20P + D) = 924 infra ultimam lineam, et subtrahe:
2 3 2
-------
√5 39 75
4
--------
1 39
1 29
--------
10 75
9 24
--------
1 51
Nunc scimus √53975 > 232, sed possumus fractionem decimalem invenire si algorithmum pergimus:
2 3 2
-----------
√5 39 75 .00
4
------------
1 39
1 29
------------
10 75
9 24
------------
1 51 00
P = 232, U = 15100, D(20P + D) ≤ 15100, hoc est D(4640 + D) ≤ 15100.
* D = 3: 3(4643) = 13929 U
D est 3: √53975 > 232.3
2 3 2 3
-----------
√5 39 75 .00
4
------------
1 39
1 29
------------
10 75
9 24
------------
1 51 00
1 39 29
------------
11 71
Plures figuras, scilicet, eodem modo inveniuntur. Quod 232.32 = 232.3 × 232.3 = 53963.29, responsum habemus fere correctum, etiamsi non exactum.
An rogas quid sit explanatio algorithmi? Haec est: Numerum cuius radicem quaerimus per quadratas decem potestates scripsimus, ut 53975 = 5 × 104 + 39 × 102 + 75. Primus radicis digitus est maximus numerus cuius quadratus minor est quam prima pars numeri dati; quod illa pars minor est 100, radix minor est 10 et est unus tantum digitus. Hoc est, √53975 est circa √(5 × 104) qui numerus minor est quam √(4 × 104) = 200. Hactenus nulla est difficultas. Post subtractionem, scimus √53975 - √40000 = 13975, vel 1 × 104 + 39 × 102 + 75, vel fere 1 × 104 + 39 × 102. Quid tunc de sequentibus radicis digitis?
Sit Q = quantitas cuius radicem volumus, et sit P = pars radicis quam iam scimus, ut supra. Sit X = exponens vel potestas 10 quae ad P quantitatem pertinet: 0 si P unitatem repraesentat, hoc est si P est ultimus digitus partis integri. In exemplo nostro, nunc P = 2 et X = 2, quod re vera radix non est 2 sed 200. Sit U = numerus in ultima linea, ut supra. Primus valor illius U est U = Q - P^2 \times 10^{2X}, sed neglegimus ultimos digitos, ut U = (Q - P^2 \times 10^{2X}) \over 10^X.
Proximus digitus D, ut diximus, est maximus numerus ut D × (20P + D) non maior est quam U. Hoc est, nova pars radicis erit 10P + D. Scimus (10P + D)2 = 100P2 + 20PD + D2: hoc productum ergo debet proximum esse quantitati Q. Possumus etiam scribere (10P + D)2 = 100P2 + D(20P + D). Iam habemus 100P2 in priore parte computationis; necesse est addere modo D(20P + D), id quod facimus.
Cum ad proximum digitum pergimus, novam partem radicis P et numerum in ultima linea U habemus, ut supra; novus valor X est prior X - 1. Si cifras post separatorem decimalem addimus, exponens X potest negativus esse.
Si omnes numeros D(20P + D) addes, par potestates 102X multiplicatos, quadratum habebis radicis: 40000 + 12900 + 924 + 139.29 = 53963.29 = 232.32.
De fractionibus
Possumus addere, subtrahere, multiplicare, dividere fractiones. Fractio est numerus rationalis, hoc est proportio, vel numerus per rationem calculatus. Scribimus a \over b (aut a/b), quod significat "quantitas a per quantitatem b divisa"; idem est atque a ÷ b. Numerus superior numerator dicitur et numerus inferior est denominator, qui non licet 0 esse, quod impossible est per 0 dividere. Possumus etiam dicere 1/b = ille numerus N, ut b × N = 1 -- hoc est, b × (1/b) = 1.
Si a/b est fractio, et si et a et b per eundem numerum c multiplicamus (non, autem, per 0!), nova fractio ac/bc = a/b. Sit N = a/b; tunc Nb = a (haec est definitio fractionis). Licet ambo latera per eundem multiplicare: Nbc = ac. Et licet ambo latera per eundem dividere: Nbc ÷ bc = ac ÷ bc, hoc est N = ac/bc, ut diximus. Similiter, si a/b est fractio, et si divisimus et a et b per eundem numerum (non per 0), nova fractio aequa est a/b. Fractio est reducta si numerator et denominator nullum factorem communem habent.
Exempli gratia, 1/2 = 2/4 = 3/6 = 4/8 = 5/10. 1/2 est reducta, aliae non sunt. 1/3 = 2/6 = 3/9 = 4/12. 2/5 = 4/10 = 6/15 = 8/20.
Si numerator maior est quam denominator, valor fractionis maior est quam 1; si numerator aequat denominatori, fractio est 1. Hoc est, 2/2 = 1, vel 9/9 = 1. Et 3/2 > 1: 3/2 = 1/2 + 1/2 + 1/2 = 1 + 1/2.
thumb|Additio fractionem: 1/4 + 1/3 = 3/12 + 4/12 = 7/12
Ut fractiones addas vel subtrahas, si eosdem denominatores habent, adde (vel subtrahe) numeratores. Si eosdem denominatores non habent, debes eis dare antequam licet numeratores addere. Exemplum: 1/3 + 1/3 = 2/3. Si eosdem denominatores non habent, multiplica numeratorem et denominatorem alterius fractionis per alterius denominatorem:
:\frac{1}{4} + \frac{1}{3} = ?
:\frac{1 \times 3}{4 \times 3} + \frac{1 \times 4}{3 \times 4} = \frac{3}{12} + \frac{4}{12} = \frac{7}{12}
thumb|Aliud exemplum: 3/7 + 2/5 = 15/35 + 14/35 = 29/35
Aliud exemplum:
:\frac{3}{7} + \frac{2}{5} = ?
:\frac{3 \times 5}{7 \times 5} + \frac{2 \times 7}{5 \times 7} = \frac{15}{35} + \frac{14}{35} = \frac{29}{35}
Aliud exemplum:
:\frac{1}{6} + \frac{1}{9} = ?
:\frac{1 \times 9}{6 \times 9} + \frac{1 \times 6}{9 \times 6} = \frac{9}{54} + \frac{6}{54} = \frac{15}{54}
:et fractio reducta est \frac{5}{18}.
Quare? Sit S = summa fractionum, ut a/b + c/d = S. Tunc licet omnia per b multiplicare: a + bc/d = bS. Et per d quoque: ad + bc = bdS. Nunc fractiones non sunt: possumus multiplicare et addere. Quid autem est illud S? Si per bd divisimus, S solum habebimus: \frac{ad + bc}{bd} = S -- et hoc est quod iam fecimus.
Si autem denominatores sunt magni, vel si plures fractiones habes, haec calculatio difficilior est. Melius est minimum denominatorem invenire, qui est minimus communis dividuus omnium denominatorum. Exemplum:
:\frac{1}{6} + \frac{1}{9} = ?
:Quod 6 = 3 × 2 et 9 = 3 × 3, minimus communis dividuus est 3 × 2 × 3 = 18.
:\frac{1 \times 3}{6 \times 3} + \frac{1 \times 2}{9 \times 2} = \frac{3}{18} + \frac{2}{18} = \frac{5}{18}
Cum multiplicas, et numeratores et denominatores multiplica. Hoc est,
:\frac{a}{b} \times \frac{c}{d} = \frac{a \times c}{b \times d}
Exempla:
:\frac{3}{7} \times \frac{2}{5} = ?
:= \frac{3 \times 2}{7 \times 5} = \frac{6}{35}
Et:
:\frac{2}{7} \times \frac{3}{4} = ?
:= \frac{2 \times 3}{7 \times 4} = \frac{6}{28} = \frac{3}{14}
Quare? Velimus multiplicare a/b × c/d, hoc est, (a ÷ b) × (c ÷ d). Sed divisio et multiplicatio sunt inversae: hoc est, dividere par b idem est atque multiplicare par 1/b. Habemus ergo (a ÷ b) × (c ÷ d) = (a × (1/b)) × (c × (1/d)) = a × c × (1/b) × (1/d) = a × c × (1/(b × d)) = (a × c)/(b × d)
Ut dividas, multiplica per fractionem inversam. Hoc est,
:\frac{a}{b} \div \frac{c}{d} = \frac{a}{b} \times \frac{d}{c} = \frac{a \times d}{b \times c}
Exempla:
:\frac{1}{2} \div \frac{3}{5} = ?
:= \frac{1}{2} \times \frac{5}{3} = \frac{5}{6}
Aut:
:\frac{2}{3} \div \frac{2}{5} = ?
:= \frac{2}{3} \times \frac{5}{2} = \frac{10}{6} = \frac{5}{3}
Quare? Scimus N × 1/N semper est 1 (nisi N sit 0). Pone N = 1/M -- tunc 1/M × 1/(1/M) = 1. Sed M × 1/M = 1 (quod semper verum est, nisi M sit 0); hoc est, 1/M × 1/(1/M) = M × 1/M, vel 1/(1/M) = M. Nunc velimus scire quid sit
\frac{a}{b} \div \frac{c}{d}:
:est \frac{a}{b} \times \frac{1}{\frac{c}{d}},
:hoc est \frac{a}{b} \times \frac{d}{c}
Numeri rationales scribuntur vel per fractiones vel per decimales. Exempli gratia, 1/5 = 0.2. Ut fractionem in decimalem formam convertas, modo divide: 1/5 = 1 ÷ 5
.2
----
5|1.0
1 0
-----
0
Si denominator nullos factores habet nisi 5 et 2 (fortasse plus quam semel), divisio finiet et numerus decimalis quantitatem finitem digitorum habebit. Si alios factores habet, divisio numquam finiet, sed periodum habebit. Exempli gratia, 1/3 = 0.333... usque ad infinitatem.
.33
-------
3|1.00000
9
-------
10
9
-------
10 etc.
Ut videtur, semper erit alia figura "3."
Omnis numerus rationalis est numerus decimalis vel finitus vel periodicus. Re vera, decimales finiti quoque periodici sunt: 0.2 = 0.200000... (et 0.2 = 0.1999999.....). Et omnis decimalis periodicus est numerus rationalis. Quare? Sit decimalis D = 0.abcabcabc..., ubi "abc" sunt figurae quae identidem apparent. Tunc:
:1000 \times D = abc.abcabcabc....
:D = 0.abcabcabc... Subtrahe:
:999 \times D = abc, hoc est D = \frac{abc}{999}, qui est numerus rationalis.
(Multiplicavimus per 1000 = 103 quod 3 figurae sunt in periodo; si plus vel minus insunt, aliam potestam eligere debemus.)
Exemplum: Quid est 0.142857142857...? Nunc periodus 6 figuras habet.
:1000000 \times D = 142857.142857142857....
:D = 0.142857142857....
:999999 \times D = 142857, ergo D = \frac{142857}{999999}, et fractio reducta est 1/7.
Probationes
Postquam operationem arithmeticam quendam fecistis, vis scire utrum recte calculaveris annon: hoc est, vis operationem probare.
thumb|[[Carolus Fridericus Gauss, qui permulta de numeris theoremata demonstravit]]
Simplicissima probatio est operatio inversa. Si addistis, subtrahe; si subtraxistis, adde; et similiter. Exempli gratia, quid est 25 + 31? Ut supra calculavimus, 25 + 31 = 56. Possumus probare: 56 - 31 = 25, et 56 - 25 = 31.
Aliud exemplum: 143 × 21 = 3003. Probatio: 3003 ÷ 21 = 143, et 3003 ÷ 143 = 21.
Alia probatio est probatio per novem, hoc est probatio per congruentiam secundum modulum 9. Haec est regula: Numeros, qui in problemate sunt (et operandos et responsum), reduc secundum modulum 9; tunc eandem operationem fac. Si responsum non idem est atque responsum reductum, errorem fecistis.
Quomodo "reducere secundum modulum 9"? Figuras adde; si summa est maior quam 9, iterum adde quoad summa minor sit. Exempli gratia, numerus 123, secundum modulum 9, est 1 + 2 + 3 = 6. Numerus 347, secundum modulum 9, est 3 + 4 + 7 = 14, sed 15 > 9: iterum adde: 1 + 5 = 6. 347, secundum modulum 9, est ergo 6.
Hoc est exemplum probationis per novem. Estne 25 + 31 re vera = 56?
numeri secundum modulum 9
25 7
31 4
--- ---
56 2
Quod 7 + 4 = 11 (hoc est 2 secundum modulum 9), et 56, secundum modulum 9, est 2, calculatio probata est. Si errorem fecimus, quid tunc?
numeri secundum modulum 9
25 7
31 4
--- ---
58 4 !!
Nunc "responsum" 58 est 4 secundum modulum 9, sed summa 7 + 4 = 11 est 2 secundum modulum 9. Quod 4 ≠ 2, scimus calculationem non recte factam.
Quaelibet operatio inter numeros integros hoc modo probatur. Exempli gratia, estne 143 × 24 = 3482? Secundum modulum 9, 143 est 8 et 24 est 6; 8 × 6 = 48, hoc est 4 + 8 = 12, hoc est 1 + 2 = 3 secundum modulum 9. Responsum quoque debet esse 3 secundum modulum 9. Sed 3482 est 3 + 4 + 8 + 2 = 17, hoc est 1 + 7 = 8 secundum modulum 9. Quod 3 ≠ 8, errorem aliquem fecimus.
Probatio per novem autem non omnes errores invenire potest. Estne 143 × 24 = 3342? Nunc responsum est 3 + 3 + 4 + 2 = 12, hoc est 3 secundum modulum 9, ut debet esse. Sed supra calculavimus 143 × 24 = 3432. Figurae traiectae sunt, sed summa figurarum eadem est: probatio per novem ergo errorem non invenit.
Est etiam probatio per undecim: numeros reduc secundum modulum 11, operationem fac, et vide utrum responsum idem sit. Ad secundum modulum 11 reduceas, incipe a dextera numeri parte; adde et subtrahe invicem usque ad laevam partem; si summa > 11 sit, idem iterum fac. Exempli gratia, quid est 79, secundum modulum 11? Primam figuram adde: 9. Proximam subtrahe: 9 - 7 = 2. 79 est 2 secundum modulum 11. Aliud exemplum: 3124, secundum modulum 11: adde (4), subtrahe (4 - 2 = 2), adde (2 + 1 = 3), subtrahe (3 - 3 = 0): 3124, secundum modulum 11, est 0.
Nunc, estne 143 × 24 = 3342? Secundum modulum 11, 143 est 3 - 4 + 1 = 0, et 24 = 4 - 2 = 2; 0 × 2 = 0. Et 3342, secundum modulum 11, est 2 - 4 + 3 - 3 = -2. Quod -2 ≠ 0, errorem invenimus, quem non invenimus probatione per novem utentes.
Licet probare secundum quemlibet modulum; 9 et 11 facillimi sunt, quia possumus numeros secundum hos modulos faciliter reducere.
De reductione secundum modulos 9 et 11
Summa figurarum numeri est residuum numeri secundum modulum 9. Quare? Numerus integer quidem, systemate numerico decimali scriptus, est ...f2f1f0, et omnis figura fi numerum f × 10i repraesantat. Exempli gratia, si numerus est 4165, f3 = 4, f2 = 1, f1 = 6, f0 = 5. Numerus est ergo 4 × 103 + 1 × 102 + 6 × 101 + 5 × 100.
Sed omnis potestas 10 -- omnis numerus 10i -- est 1 + 99...9 (ubi i figurae 9 sunt); hoc est, 9 dividit 10i - 1. Possumus ergo scribere:
:...f2f1f0 = ... + f2(1 + 99) + f1(1 + 9) + f0(1 + 0)
: = (... + f2 + f1 + f0) × 1 + (... + f2 + f1) × 9 × (X)
Si hunc numerum per 9 divisimus, residuum est prima pars, (... + f2 + f1 + f0) × 1, quod 9 dividitur alteram partem. Hoc est, summa figurarum est residuum numeri secundum modulum 9, quod erat demonstrandum.
Exempli gratia, 4165 = 4 × (1 + 999) + 1 × (1 + 99) + 6 × (1 + 9) + 5, vel (4 + 1 + 6 + 5) + (4 × 999 + 1 × 99 + 6 × 9), vel (4 + 1 + 6 + 5) + 9 × (4 × 111 + 1 × 11 + 6).
Et quid de modulo 11? Vide:
:10 = 11 - 1
:100 = 99 + 1 = 11 × 9 + 1
:1000 = 1001 - 1 = 11 × 91 - 1
:10000 = 9999 + 1 = 11 × 909 + 1
:100000 = 10001 - 1 = 11 × 9091 - 1
:...
Si numerus est 102i, est 11 × X + 1: residuum huius numeri, secundum modulum 11, est 1. Si numerus est 102i + 1, est 11 × X - 1, et residuum secundum modulum 11 est -1. Possumus ergo scribere:
:...f3f2f1f0 = ... + f3(1001 - 1) + f2(99 + 1) + f1(11 - 1) + f0(1)
: = (... - f3 + f2 - f1 + f0) × 11X + (... - f3 + f2 - f1 + f0)
Ut videtur, si hunc numerum per 11 divisimus, prima pars evanescit et residuum est altera pars, (... - f3 + f2 - f1 + f0).
Gauss has regulas ad explorandem divisibilitatem numeri propositi per 9 et 11 dat in libro de Disquisitionibus Arithmeticis, sectione prima.
De machinis arithmeticis
thumb|Calculationes. Homo in laeva parte figuris Arabicis, in dextera parte abaco utitur. Dea Arithmetica ipsa inter eos stat.
Primum auxilium calculandi digiti erant. Postea abacus invenitur, et in Europa et in Asia. Tunc regula remissaria multiplicationem facilius fecit. Hodie computatrum arti arithmeticae aliisque artibus mathematicis servat.
Notae
Bibliographia
* Berlingoff, William P., et Fernando Q. Gouvêa. 2003 Math Through the Ages, editio altera. Novi Eboraci: Mathematical Association of America. ISBN 978-0-88385-736-6.
* Courant, Richard, et Herbert Robbins. 1941 What Is Mathematics? Oxonii: Oxford University Press. ISBN 0-19-510519-2 (editio altera).
* Cuomo, S. 2001. Ancient Mathematics. Novi Eboraci: Routledge. ISBN 978-0-415-16495-5.
* Gauss, Carl Friederich. 1801. Disquisitiones Arithmeticae. Lipsiae: Fleischer. Retractatus Hildesheim: Olms-Wiedmann, 2006, cum introductione a Norbert Schappacher scripta.
* Kasner, Edward, et James R. Newman. 1940 Mathematics and the Imagination. Novi Eboraci: Simon and Schuster. ISBN 0-486-41703-4.
* Kidwell, Peggy Aldrich. 2008. Tools of American Mathematics Teaching, 1800-2000. Baltimorae: Johns Hopkins University Press. ISBN 9780801888144.
* Reid, Constance. 2006. From Zero to Infinity: What Makes Numbers Interesting, editio quinta. Wellesley: A. K. Peters. ISBN 978-1-56881-273-1.
* Algebra elementaris
* Fractio (mathmatica)
* Numerus integer quadratorum privus
* Theorema fundamentale arithmeticae
* Theoria numerorum
Nexus externi
* Regulae super abacum ab Odone MDCCLXXXIV de divisio mathematica
* P. Gasparis Schotti (1663). Arithmetica practica generalis et specialis, Francofurtum.
! | https://la.wikipedia.org/wiki/Arithmetica | la | 26,195 | 2025-04-05T15:52:13Z |
50 | Arbor | thumb|Arbores in [[mons|monte in Uta septentrionali autumno ineunte.]]
right|thumb|Fundamentum trunci [[Sequoia sempervirens|Sequoiae sempervirentis in Vivario Civitatis Redwoods Jedediah Smith: "Simpson Reed Discovery Trail," prope Crescent City Californiae.]]
thumb|[[Sequoiadendron est generis magnarum arborum.]]
thumb|Corpus [[salix|salicis apud lacum in viridario.]]
Arbor est planta perennis lignea, plerumque definita cui sunt multi rami secundi supra solum in singulo cauli vel trunco principali sustentati, cum certa dominatione apicali. Nonnulli auctores minimam arboris maturae altitudinem postulant, quae a 3 m ad 6 m variat; nonnulli autem diametrum trunci minimum 10 centimetrorum postulant (30 cm circumferentia). Planta lignea quae has definitiones non attingit frutex usitate appellatur, quamquam multae arbores, quales arbores habitus mallee appellati, has definitiones non attingunt. Contra plurimas plantas alias, arbores diu vivunt, et nonnullae nonnullorum milium annorum aetatem et altitudinem 115 m adsequuntur.
Multi arbores fructus pariunt. Multitudo arborum "nemus," "silva," aut "silvula" appellatur; homo qui in silvis habitat, silvicola.
Folium arboris oxygenium et saccharum luce solis ex dioxido carbonis et aqua generat.
Species
Genera speciesque arborum sunt multae; inter arbores notissimas sunt:
* Abies
** Abies alba
** Abies pinsapo
* Acer
** Acer campestre
** Acer negundo
** Acer platanoides
** Acer pseudoplatanus
** Acer tataricum
* Beilschmiedia
** Beilschmiedia tarairi
** Beilschmiedia tawa
* Betula
** Betula nana
** Betula pendula
* Carpinus
** Carpinus betulus
* Fagus
** Fagus sylvatica
* Liriodendron
** Liriodendron tulipifera
* Malus
** Malus domestica
* Metasequoia
** Metasequoia glyptostroboides
* Nothofagus
** Nothofagus fusca
* Olea
** Olea europaea
* Picea
** Picea abies
* Pinus
** Pinus nigra
** Pinus pinea
** Pinus sylvestris
* Platanus
** Platanus orientalis
* Prunus
** Prunus avium
** Prunus cerasus
** Prunus dulcis
** Prunus persica
* Punica malus
* Quercus
** Quercus cerris
** Quercus frainetto
** Quercus petraea
** Quercus pubescens
** Quercus robur
** Quercus rubra
* Sequoiodendron
** Sequoiodendron giganteum
* Sorbus
** Sorbus aucuparia
* Taxodium
** Taxodium distichum
* Taxus
** Taxus baccata
Arbores in Bibliis
Arbores saepe in Bibliis commemorantur; notabiles sunt duae in paradiso Eden, horto a Deo creato:
* lignum scientiae boni et mali
* lignum vitae
* Ann Arbor (urbs)
* Anulus annuus
* Arbor felix (urbs)
* Arbores Novae Zelandiae
* Arboretum
* Dendrochronologia
* Ent
* Frutex
* Lignum
*The Lorax
* Radix (botanica)
* Ramus (arbor)
* Systema naturae
Notae
Bibliographia
* Pakenham, T. 1996. Meetings with Remarkable Trees. ISBN 0-297-83255-7.
* Pakenham, T. 2002. Remarkable Trees of the World. ISBN 0-297-84300-1.
* Tudge, C. 2005. The Secret Life of Trees: How They Live and Why They Matter. Londinii: Allen Lane. ISBN 0-7139-9698-6.
*Wohlleben, Peter, Tim F. Flannery, S. Simard, et Jane Billinghurst. 2016. The Hidden Life of Trees: What They Feel, How They Communicate: Discoveries from a Secret World. ISBN 978-1-77164-248-4. OCLC 933722592.
Nexus externi
* "Oaks in Bialovieza," apud situm deby.bialowieza.pl
* 770 paginae breve descriptae apud zeal.com
* "USDA National Resources Conservation Service - Plants Database," apud situm plants.usda.gov
!
Categoria:Morphologia plantarum
Categoria:Plantae | https://la.wikipedia.org/wiki/Arbor | la | 3,438 | 2026-03-31T20:36:43Z |
62 | Ablativus (lingua Latina) | Ablativus est casus qui, sive in lingua Latina sive in aliis linguis, ostendit condiciones separationis et originis, instrumenti et loci. Latine etiam sextus vel Latinus casus appellatur, ex comparatione cum quinque casibus Graecis.
Usus ablativi in lingua Latina
Ablativus absolutus
Ablativus absolutus dicitur sententia participialis, cuius vocabula, in casu ablativo constituta, non habent cum sententia praecipua vinculum grammaticum. Huiusmodi sententiae verbum flectitur in ablativum aut participii praesentis aut perfecti.
# Hostibus pulsis, Caesar in fines Aeduorum pervenit.
# Cicerone consule, Catilina coniurationem fecit.
# Nobis non sentientibus, labitur aetas.
# Deo inscio, nihil in universo mundo accidere potest.
# Augustus, Cicerone et Antonio consulibus, natus est.
# Publio Cornelio Scipione duce, Romani in Africam traiecere.
Ablativus originis
p.e.: summo loco ortus
Ablativus comparationis
p.e.: nemo sapientior erat Socrate, spe celerius, sole clarior
Ablativus instrumentalis
p.e.: cernere oculis, frumento abundare, navis armis instructus, etc.
Vide, exempli gratia, hanc sententiam:
Librum stylo scripsi.
Hac in sententia, obiectum est librum et praedicatum est stylo scripsi. Nomen stylus casu ablativo instrumentali dicitur, quia est instrumentum actionis.
Si instrumentum est actionis persona, non ablativus, sed accusativus cum praepositione per utitur:
* Facile aliquid novi per nuntios cognoscere potes
Ablativus causae
p.e.: gaudio fleret, morbo domi manere
Ablativus modi
Ablativus mensurae
p.e.: tribus pedibus maior
Ablativus limitationis
p.e.: Homines moribus inter se differunt.
GRATISSIMA HAUSTU]]
Ablativus pretii
Ablativus sociativus
Ablativus qualitatis
Locativus
Ablativus temporis
*Ablativus cum praepositionibus a/ab/abs, de, e/ex, cum & sine, pro & prae, sub. Praepositio in cum ablativo, si locum indicat.
Separativus
Ablativus separativus divisus est in hos ablativos:
*Separativus (sensu strictiore)
*Instrumentalis
*Ablativus loci et Ablativus temporis.
Separativus:
*Quaestio est "unde?"
*Roma proficisci. Videlicet: "Ex" Roma proficisci.
*Item: Thebis proficisci.
*Item: Delo proficisci.
E contrario casus accusativus, si quaeritur "quo?":
*Romam proficisci. Videlicet: "In, ad" Romam proficisci.
*Item: Thebas proficisci.
*Item: Delum proficisci.
Et Ablativus loci, si quaeritur "ubi?":
*Romae esse. Videlicet: "In" Roma esse.
*Item: Thebis esse. (Non "Thebarum" quod Thebae numerum pluralem habet.)
*Item: Deli esse.
Nexus externi
*https://web.archive.org/web/20110819074938/http://www.schaflitzl-in.de/latein/ablativ.htm
Nota
Categoria:Casus grammatici
Categoria:Grammatica Latina | https://la.wikipedia.org/wiki/Ablativus_%28lingua_Latina%29 | la | 2,681 | 2022-10-10T17:06:02Z |
60 | Archaea | thumb|[[Aquae calidae salientes in Yellowstone archaea nutriunt.]]
Archaea (Graece: ἀρχαῖα 'antiqua') grex microorganismorum sunt, quorum quisque solum unam cellulam habet. Hae cellulae nucleis et ullo organello membranis ligato carent. Archaea olim putata sunt inusitatus bacteriorum grex, archaebacteria nominatus, sed quod archaeis est propria historia evolutionaria et ea in sua biochemia ab aliis vitae formis multo differunt, nunc ut dominium separatum in systemate trium dominiorum describuntur, in quo phylogenetice distincti rami originis evolutionariae sunt archaea, bacteria, et eukarya. Archaea praeterea in quattuor phyla agnota dividuntur, sed multo plura phyla fortasse adsunt. Horum gregum, crenarchaeota et euryarchaeota adsiduissime investigantur. Classificatio iam est difficilis, quod plurima archaea in laboratorio numquam investigantur, solumque studio eorum acidorum nucleicorum in speciminibus ex circumiecto extractis inventa sunt. Quamquam archaea cum bacteriis olim ut prokaryotae (in Monerorum regno) in translaticia Linnaeana quinque regnorum taxinomia posita sunt, haec classificatio est obsoleta.
Ante annum 1980, archaea et eubacteria sub taxon prokaryota subsummata sunt quod organismi in ambabus congeriebus nucleis carent. Distinctionem autem inter superregna discriminatione genetica facta est a Carolo Woese, doctore in Universitate Illinoesiensi. Archaea a bacteriis duobus modis differunt:
* in structura valli, peptidoglycanum non adest, et nullus sacculus mureinicus.
* in structura membranae lipidicae, quia archaeorum duplomembranae in hydrocarbonica isomerica consistunt, combinata per ether combinationes.
Multae archaeorum species extremos habitant, per exemplum aquam super 373 gradus K, et aquam salinitatis magnae, acidam vel alkaliam.
Archaea morphologia et physiologia habent diversas formas: sphaericas, longas, spirales, lobatas. Diameter est ab 0.1 µm usque ad 15 µm. Procreatio est per fissione duali sive fragmentatione. Nutritio est chemolithoautotrophica vel organotrophica, aerobica, anaerobica facultativa, anaerobica obligata.
Cladogramna
Hic habes cladogramma apud Tom A. Williams et al. (2017) et Castelle & Banfield (2018) (DPANN):
Habitationes
thumb|Archaea quae in [[calor|calida fontis calidis Morning Glory aqua in Yellowstone National Park colores claros efficiunt.]]
Archaea in pervariis habitationibus fiunt. Maior oecosystematum telluris pars nunc agnoscuntur, et fortasse sunt viginti centesimae cellularum microbialium in oceanis.
*Biota
*Taxinomia
Notae
Bibliographia
*DeLong, E. F., et N. R. Pace. 2001. "Environmental diversity of bacteria and archaea." Systematic Biology 50, no. 4 (Augustus): 470–78. PMID 12116647. doi:10.1080/106351501750435040. Citeseerx 10.1.1.321.8828.
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
*Woese, C. R., O. Kandler, et M. L. Wheelis. 1990. "Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya." Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 87, no. 12 (Iunius): 4576–79. Bibcode:1990PNAS...87.4576W. doi:10.1073/pnas.87.12.4576. PMC 54159. PMID 2112744. Editio interretialis.
Nexus externi
Generalia
* "Introduction to the Archaea, ecology, systematics and morphology," apud www.ucmp.berkeley.edu.
* "Oceans of Archaea – E.F. DeLong, ASM News, 2003," apud www.microeco.unizh.ch.
Classificatio
* Pagina de taxinomia Archaeorum, apud www.ncbi.nlm.nih.gov.
* Genera dominii Archaeorum, apud www.bacterio.cict.fr.
* Arbor Vitae, coniunctiones Archaeorum et aliarum formarum vivarum monstrans, apud tellapallet.com.
* "Shotgun sequencing finds nanoorganisms," apud berkeley.edu.
Genomatica
* "Browse any completed archaeal genome at UCSC," apud archaea.ucsc.edu
* "Comparative Analysis of Archaeal Genomes," apud img.jgi.doe.gov (United States Department of Energy, Integrated Microbial Genomes System)
Categoria:Archaea
Categoria:Microbiologia | https://la.wikipedia.org/wiki/Archaea | la | 3,950 | 2024-08-01T15:38:25Z |
64 | Antoninus Pius | thumb|Antoninus Pius/ [[Prado Matriti.]]
Titus Aurelius Fulvus Boionius Arrius Antoninus senator (86–161) fuit imperator Romanus ab anno 138 usque ad mortem. Ab imperatore Hadriano heres adoptatus nomen ita mutavitː Titus Aelius Hadrianus Antoninus Pius.
Familia
Filius fuit consulis Aurelii Fulvi, cuius familia Nemauso in Gallia oriunda erat et Arriae Fadillae. Antoninus Pius prope Lanuvium natus est die 19 Septembris 86. Mortuo patre educatus est Antoninus a Publio Arrio Antonino, avo suo et Plinii Minoris amico.
De cursu honorum
Magistratus, quaestoris (circa annum 111), praetorisque (circa annum 117) munere functus, etiam consulatu anno 120 gesto, Antoninus ab Hadriano unus ex quattuor proconsulibus Italiae creatus est. Deinde fama eius in proconsulatu Asiae annis 135-136 magnopere amplificata est. Hadrianus eum die 25 Februarii anno 138 post mortem filii sui Aelii Veri adoptavit ea condicione, ut Antoninus Marcum Annium Verum et Lucium Verum, alium filium fratri uxoris Hadriani et alium filium Aelii Veri, adoptaret.
De titulis
Postquam Hadriano successit Titus Aelius Caesar Antoninus Pius ita publice appellatus estː Imperator Caesar Titus Aelius Hadrianus Antoninus Augustus Pius. Consul iterum anno 139, consul tertium anno 140, consul quartum anno 145 fuit. Iam ab initio regni pontifex maximus factus pater patriae appellatus est. Primam tribuniciam potestatem die 25 februarii 138 accepit, quae die 10 decembris eiusdem anni renovata est (TR POT II). Postea quotannis die 10 decembris renovabatur usque ad vicesimam quartam. Ex numero igitur tribuniciarum potestatum annum quo titulus aliquis inscriptus est cognoscere licet. Post mortem inter deos a senatu relatus Divus Pius appellari solebat.
Imperator
thumb|upright=1.2|[[Statua Antonini Pii ad portam praetoriam castelli Saalaburgensis. Inscriptio est: GUILELMUS II FRIDERICI III FILIUS GUILELMI MAGNI NEPOS ANNO REGNI XV IN MEMORIAM ET HONOREM PARENTUM CASTELLUM LIMITIS ROMANI SAALABURGENSE RESTITUIT. Et: IMPERATORI ROMANORUM TITO AELIO HADRIANO ANTONINO AUGUSTO PIO GUILELMUS II IMPERATOR GERMANORUM.]]
Paucis posthac mensibus, Hadriano mortuo a populo Romano ad imperium summo studio acceptus est. Vir fuit mitis et benigni animi, peritus et eruditus, et salutem civium sincere cupivit. Fiscum privatum urbium provinciarumque iuvandarum causa exhausit. Clemens erga coniuratos fuit, et Christianos per imperium protexit. Dissimilis imperatoribus prioribus per omne regnum suum Romae moratus est.
Unus ex primis gestis fuit imperatoris apotheosis Hadriani, quae Senatus primo denegavit. Templa, mausolea, et theatra aedificavit et artibus favit, dignitates magistris rhetoricae philosophiaeque conferens. Reos morte ab Hadriano damnatos absolvit. Propter haec gesta, dignitas Pii ei tributa est.
Regnum suum ex comparatione tranquillum erat, forsitan quod eventus extra Roma sua non interessent. Aliquot tamen perturbationes militares inter regnum suum, in Mauretania, Iudaea, et Britannia fiebant, sed nulla esse gravis habita est. Perturbatio in Britannia cum aedificatione Valli Antonini evenit.
Cum uxore sua, Faustina, duo filios et duas filias habuit. Tres ex eis ante regnum suum mortui sunt, sed Faustinam minorem Marcus Aurelius in matrimonium duxit. Inter tertium annum regni sui mortua est, et Antoninus alimentarium pro orbis instituit.
Antoninus anno 161 "cum Alpinum caseum in cena edisset avidius, nocte reiectavit atque alia die febre commotus est;" sic die 7 Martii mortuus est, et a Marco Aurelio successus.
Fontes de vita et principatu Antonini Pii
* Aurelius Victor, De Caesaribus 15
* Cassius Dio, Historia Romana liber 70 (pars huius operis deperdita quidem sed a monacho Byzantino Xiphilino abbreviata)
* Epitome de Caesaribus 15
* Eutropius, Breviarium 8.8
* Frontonis, Marci Aurelii, aliorum epistulae (Latine)
* Historia Augusta, "Antoninus Pius" Iulio Capitolino tributa
* Marcus Aurelius, Ad se ipsum libri I.16 ; I.17.5 ; VI.30
Plura legere si cupis
*C. Harold Dodd, "The Cognomen of the Emperor Antoninus Pius: Its Origin and Significance considered in the Light of Numismatic Evidence", The Numismatic Chronicle and Journal of the Royal Numismatic Society, 1911ː 6-41
Notae
Categoria:Imperatores Romani
Categoria:Praetores
Categoria:Proconsules Asiae
Categoria:Senatores
Categoria:Nati 86
Categoria:Mortui 161 | https://la.wikipedia.org/wiki/Antoninus_Pius | la | 4,355 | 2025-09-04T12:26:36Z |
65 | Lucius Apuleius | thumb|Metamorphoseon Apulei partem clarissimam, [[Psyche (persona mythistorica)|Psychen ab Amore raptam. Pinxit Gulielmus Adolphus Bouguereau.]]
Lucius Apuleius Madaurensis (Madaurae in provincia Africana anno circiter 125 natus; anno 180 fere mortuus) fuit scriptor, philosophus, orator. Neque umquam negavit se Africanum, rectius "Seminumidam et Semigaetulum" esse.
Opera Apuleii
Apuleium in eis esse numerandum, qui post rem publicam liberam amissam a sophistis veteribus profecti sunt, ex partibus orationum generis demonstrativi apparet, quae Florida inscriptae extant:
* De deo Socratis
* De mundo
* De Platone et eius dogmate
* Florida
* De magia sive Apologia
* Metamorphoses vel Asinus aureus
De magia
Floridis cum audientes delectare vellet, hac oratione, quam ante annum 160 habuisse videtur, iocis remotis serio causam dici oportuit. Oratori itaque accusator refellendus, iudex conciliandus erat. Quamobrem omnia hic invenies, quibus niti solebat, qui causas egit. Quodsi tamen Apuleium ad sophistas illos recentiores respexisse constat, id eo efficitur, quod eruditionem ubique ostendit ingentem, scriptores omnium generum saepe repetivit, saepe digressus mores castigavit hominum, multis collationibus argumenta narratiunculisque ornavit, multos denique sales aspersit. Quae cum ita sint, dubium non est, quin Apuleius hoc tanto ornatu non eis tantum, qui in foro se audirent, sed ceteris etiam, quos se lecturos speraret, placere voluerit.
*La Belle et la Bête
Editiones
* Vincent Hunink, ed., Apuleius of Madauros: Pro Se De Magia (Apologia). 2 voll. Amstelodami: Gieben, 1997 Textus interretialis
*Collection des Universités de Franceː Metamorphoses, tria volumina, 1940-1945 curantibus D.S. Robertson et Paul Valette; Apologia, Florides curante Paul Valette, 1922
Plura legere si cupis
* Louis Callebat, ''Sermo cotidianus dans les Métamorphoses d'Apulée'', Cadomi, Faculté des Lettres et sciences humaines, 1967 Recensio critica Altera recensio critica
* pp. 514-528
Nexus externi
* Opera Apuleii
Categoria:Auctores Latini antiqui
Categoria:Iuris consulti Romani antiqui
Categoria:Oratores
Categoria:Philosophi
Categoria:Scriptores Africae antiquae
Categoria:Scriptores mythistoriarum Africae antiquae | https://la.wikipedia.org/wiki/Lucius_Apuleius | la | 2,241 | 2026-02-08T01:49:20Z |
69 | Ave Maria | thumb|upright|Maria, mater Iesu, refugium peccatorum. Opus [[Ludovicus Crosio|Ludovici Crosio, Taurini]]
Ave María est antiquissima oratio Mariæ, Iesu matri, dicitur, cuius verba ex sacris scripturis sumpta sunt. Prima verba, "Ave, gratia plena, Dominus tecum," accurate sumpta ex Evangelio secundum Lucam sunt, Luca 1:28, cum Gabriel angelus Mariae salutem dicit, nuntium incarnationis Verbi in utero ferens.
Verba "Benedicta tu inter mulieres, et benedictus fructus ventris tui" sunt sumpta ab eodem Evangelio, Luca 1:42, ubi Sancta Elisabeth salutat Mariam.
Ultimus locus ab Ecclesia Catholica, intercessionem Mariae petendi causa additur.
Oratio Ave Maria praecipuam Rosarii Mariae partem format.
Nexus externus
Categoria:Evangelium secundum Lucam
Categoria:Maria (mater Iesu)
Categoria:Preces Christianae | https://la.wikipedia.org/wiki/Ave_Maria | la | 815 | 2026-01-09T14:35:24Z |
68 | Agnus Dei | thumb|Agnus Dei, fenestrae imago in Trinity Moravian Church ad [[Winston-Salem in Carolina Septentrionali.]]
thumb|upright=0.8|Agnus Dei et liber septem sigillis signatus ab [[Albertus Durerus|Alberto Durero picti.]]
thumb|upright=0.8|[[Agnus Dei (Zurbarán)|Agnus Dei a Francisco de Zurbarán annis a 1635 ad 1640 pictus. Museum Pratense.]]
Agnus Dei (Graece Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ) est nomen Iesu quod in Evangelio Ioannis legitur. In versu 1:29 apparet, ubi Ioannes Baptista, Iesum videns, ait "Ecce agnus Dei qui tollit peccatum mundi." Iterum in versu 1:36 legitur.
"Agnus Dei" etiam est cantus qui in missa Romana et (plerumque in Anglicum conversus) Anglicana dum sacerdos panem frangit peragitur. Etiam litaniae his supplicationibus terminantur.
Fontes biblici
Verbum ex libris biblicis et Veteris et Novi Testamenti sumptum est.
* In libro Exodi (Ex 12) de agnis narratur, qui nocte Paschatis vescendi, quorum sanguis autem super utrumque postem et in superliminaribus domorum ponendus sit.
* Tertium "servi Dei carmen" in libro Isaiae prophetae imaginem agni cum servo Dei coniungit: "Afflictus est et ipse subiecit se et non aperuit os suum; sicut agnus qui ad occisionem ducitur, et quasi ovis, quae coram tondentibus se obmutuit et non aperuit os suum." (Is 53:7 - Nova Vulgata)
* In Novo Testamento imago saepius invenitur, maxime autem in scriptis Ioanneis. Sic in evangelio secundum Ioannem Ioannes Baptista bis discipulos ad Iesum delegat dicens: "Ecce agnus Dei, qui tollit peccatum mundi." (Io 1:29 et Io 1:36)
* Imprimis in Apocalypsi Ioannis passim invenitur: Agnus tamquam "occisus" (Apc 5:6) mediis in novis Hierosolymis stat (Apc 14), ut adoretur (Apc 5:8s.).
Interpretatio ecclesiastica
Agnus Dei (vel Graece ) est imago antiquitus in ecclesia diffusa Iesum Christum significans. Tamquam agnus paschalis vexillo victoriae ornatus Christum post resurrectionem significat. Saepe in arte Christiana et in scientia heraldica invenitur.
Textus liturgicus
Textus quotidie dicendus
Verba huius cantus sunt:
:Agnus Dei qui tollis peccata mundi, miserere nobis.
:Agnus Dei qui tollis peccata mundi, miserere nobis.
:Agnus Dei qui tollis peccata mundi, dona nobis pacem.
Textus nonnumquam mutandi
In Missalis Romani editionibus recentioribus (ab anno 1975 factis) haec verba numquam mutantur. Attamen in veterioribus editionibus (qui in forma extraordinaria ritus Romani in usu sunt), dum missa pro defunctis celebratur, dicitur:
:Agnus Dei qui tollis peccata mundi, dona eis requiem.
:Agnus Dei qui tollis peccata mundi, dona eis requiem.
:Agnus Dei qui tollis peccata mundi, dona eis requiem sempiternam.
Feria V in Cena Domini iuxta Missale Ioannis XXIII (1962) ter dicitur: miserere nobis. In ritu Lugdunensi, si missa cantata est, inter primam et secundam invocationem Agnus Dei antiphona Venite populi canitur.
Notae
Bibliographia
*Bulgakov, Sergei. 2008. The Lamb of God. TMCA Press. ISBN 978-0-8028-2779-1.
Nexus externi
Categoria:Animalia in Bibliis
Categoria:Preces Christianae
Categoria:Musica ecclesiastica
Categoria:Hymni Christiani | https://la.wikipedia.org/wiki/Agnus_Dei | la | 3,085 | 2023-06-27T15:03:06Z |
70 | Ave verum corpus | Ave verum corpus est hymnus moteti fere saeculi 14, quem Wolfgangus Amadeus Mozart et alii compositores in musica ornaverunt.
Verba huius hymni sunt:
:Ave verum corpus, natum de Maria Virgine.
:Vere passum, immolatum in cruce pro homine.
:Cujus latus perforatum unda fluxit et sanguine;
:Esto nobis praegustatum in mortis examine.
: (O Dulcis, O Pie, O Jesu, fili Mariae, miserere mei.) Amen.
Notae
Categoria:Hymni Christiani
Categoria:Moteti | https://la.wikipedia.org/wiki/Ave_verum_corpus | la | 446 | 2025-03-17T15:03:29Z |
72 | Ambrosius | thumb|upright=0.7|left|Ambrosius et [[imperator Theodosius I, tela pictoris Antoni de Dyck.]]
Aurelius Ambrosius, sanctus et Doctor Ecclesiae, sive "doctor mellifluus," Augustini magister, Augustae Treverorum in Belgica (hodie Germania) anno 340 circiter e familia Romana natus est. Studiis Romae incubuit et Sirmii cursum honorum coepit. Anno 370 consularis Liguriae et Aemiliae factus, anno autem 374 Episcopus Mediolanensis electus est, die 7 Decembris ordinatus.
Quo in munere, caritatem in omnes maxime exercuisse habetur, verus pastor et doctor fidelium factus. Disciplinam ecclesiasticam strenue tutatus est; rectae fidei doctrinam, una cum diacono et amico Sabino, verbo, scriptis, et opere acriter contra Arianos defendit, quorum multos ad fidem converterunt.
Pro ecclesia Dei Christiani laboribus curisque perfunctus, obiit Sabbato Sancto, die 4 Aprilis anni 397. Postremis aetatis suae diebus viderat Iesum advenisse ad se et arridentem sibi.
Hymnorum compositor cum simplicium tum dulcissimorum, a quibus Prudentius poeta mox est profectus, musicae ecclesiasticae initium prope fecit. Ambrosius fuit universae ecclesiae donum, cui locupletem insigniter doctrinae ac sanctimoniae reliquit thesaurum.
* Baptisterium
* Controversia de ara Victoriae
* Persecutio Paganorum in Imperio Romano
* Versus Ambrosianus
* Te Deum
Nexus externi
* Lectio papae Benedicti XVI de Ambrosio inter audientiam generalem die 24 Octobris 2007 (Italiane) et aliis sermonibus.
* Opera in Vicifonte
* Opera Ambrosii in Bibliotheca Augustana
* Opera in Latin library
* De vita Ambrosii Mediolanensis episcopi (pars prima) Kath.net
* De vita Ambrosii Mediolanensis episcopi (pars secunda) Kath.net
Categoria:Auctores Latini antiqui
Categoria:Consulares Liguriae et Aemiliae
Categoria:Doctores Ecclesiae Catholicae
Categoria:Episcopi et Archiepiscopi Mediolanenses
Categoria:Epistolographi
Categoria:Hymnographi
Categoria:Patres Ecclesiae
Categoria:Philosophi
Categoria:Poetae Latini Romae antiquae
Categoria:Scriptores Galliae
Categoria:Scriptores Italiae antiquae
Categoria:Sancti
Categoria:Theologi Italiae | https://la.wikipedia.org/wiki/Ambrosius | la | 2,104 | 2025-12-23T23:00:36Z |
48 | Aqua | thumb|Aqua roris liquidi, status naturalis suus.
thumb|[[Tellus planeta ex Apollo 17 visa, cum multitudine magna sua aquae.]]
Aqua, chemice oxidum hydrogenii et hydrogenium oxydatum rite appellata, est compositum chemicum cuius formula chemica est H2O. Molecula aquae ex singulo oxygenii et binis atomis hydrogenii a vinculis covalentibus coniunctis constat. Aqua in temperatura et pressione ambientibus normativis est liquidum (aqua sensu stricto), sed in Tellure saepe coexsistit cum glacie (suo statu solido) et vapore aquoso vel vapore (suo statu gaseoso). Aqua etiam habere potest statum crystallum liquidum prope superficiebus hydrophilis.
Aqua nec odorem nec saporem habet; color vero est caeruleus pallidus, quem adspici potest magnitudinibus altis aquae velut in mari. Ad aquam obtinendam chemice puram, necesse est agere variis technicis physicis purgationis quoniam aqua in se substantias plurimas, immo gasia, solvere potest.
Tegit ultra duas partes telluris aqua, et aqua est dimidium massae corporum animalium. In Tellure abundans, aqua plane substantia ubicumque in biosphaera invenitur (quamquam solum 0.022 centesimas massae designat). Basis et fundamentum vitae est aqua, absque ea neque homines neque animalia neque plantae vivere possunt. Aqua etiam est basis liquorum plurimorum.
Aqua liquida in maribus, fluminibus, lacubus, et aliis locis reperitur. In statu solido nivem aut glaciem efficit cum temperatura sub 0° C sit; quod fit, exempli gratia, tempore hiberno vel in culminibus montium altissimorum. In modo autem gasii invenitur in atmosphaera terrestri in formis vaporis aut nubium in caelo formatis.
thumb|[[Moleculae aquae inter se quam facillime coniunguntur.]]
Etiam aqua in lagoená usu potionis emere potes. Etiam aqua carbonata venditur.
Propria physica aquae
thumb|Aqua in statibus tribus: fluente (aqua in [[mare|mari), firmo (glacie in monte glaciali), et gasiforme (vapore in nubibus).]]
* Punctum ebullitionis eius est 373 K (100 °C) cum pressu 1 atm.
* Punctum fusionis eius est 273 K (0 °C) cum pressu 1 atm.
* Aqua pura fluxum electricum conducere vix potest.
* Liquor est inodorus atque insipidus. Haec sunt propria organoleptica eius.
* Exstare potest tribus modis, hi sunt: solidum, liquidum, gas.
* Densitas est 1 g/cm3 cum pressu 1 atm. Id est, in quoque centimetro cubico aquae, est ipsius grammum.
* Duos meniscos format: aliud concavum, aliud convexum.
* Tensionem superficialem habet.
* Capillaritatem possidet, id est, proprietas ascendendi vel descendendi huius liquoris in tubis capillaribus.
* Potestas eius calorifica maior aliis liquoribus.
Propria chemica
Valde prior est quoniam plerique processorum chemicorum naturalium accidunt inter substantias in aqua dissolutas. Aqua enim est dissoluens universalis, quia omnes substantiae quodam modo solubiles sunt in ea.
# Neque acidum neque basis est
# Salibus hydrata cum illis formatur
# Cum oxidis metallorum acida formatur
# Catalizator multis actionibus chemicis est
Dissociatio aquae
Dissociatio aquae est reactio equilibralis. Aqua dissociatur in ionta hydronium et hydroxidum.
2 H_2O ~^\rightharpoonup_\leftharpoondown~ H_3O^+ + OH^-
Equilibrium maxime ad sinistram.
Distributio mundo
In Tellure circiter 1 360 000 000 km³ aquae est distributa sic:
* 1 320 000 000 km³ (97%) sunt aquae marinae
* 40 000 000 km³ (3%) sunt aquae dulcis.
** 25 000 000 km³ (1,8%) ut glacies.
** 13 000 000 km³ (0,96%) in subterraneis
** 250 000 km³ (0,02%) in lacubus et fluminibus
** 13 000 km³ (0,001%) in atmosphaera ut vapor aquae
Aqua in litteris
Pindari carmen Olympicum primum hoc modo incipit: ἄριστον μὲν ὕδωρ 'aqua ut est optima'. Cicero in oratione pro M. Caelio Rufo A. Claudium Caecum personat qui censetur dicere ad Clodiam, "Ideo aquam adduxi ut ea tu inceste uterere, ideo viam munivi ut eam tu alienis viris comitata celebrares?" (Cic. Cael. 34). "In aqua scribere" significat mentiri, ut apud Catullum:
:Nulli se dicit mulier mea nubere malle
:quam mihi, non si se Iuppiter ipse petat.
:Dicit: sed mulier cupido quod dicit amanti
:in vento et rapida scribere oportet aqua. (Carm. 70.)
Aqua in Bibliis Sacris
Aqua in Bibliis Sacris magni momenti est.
* In libro Ieremiae 2:13, Deus fons aquae vivae nominatur.
* Iesus fabulam mulieris ad fontem stantis narravit: "Omnis qui bibit ex aqua hac, sitiet iterum; qui autem biberit ex aqua, quam ego dabo ei, non sitiet in aeternum; sed aqua, quam dabo ei, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam" (Evangelium secundum Ioannem 4:13–14).
Nomina locorum
Nomina aquaeductuum
E vocabulo aqua et nominibus locorum appellationes aquaeductuum compositae sunt, inter quas Aqua Appia.
Nomia urbium
Numerus pluralis aquae addita appellatione est nomen multarum urbium, quae ob usum salubrium aquarum Romanis antiquis acceptae erant. Erant eiusmodi aquae in Italia, Gallia, Germania, Helvetia, Anglia, Africa. Ab hodiernis complurium talium urbium nominibus appellationes Latinae adhuc animadverti possunt.
* Aqua (molecula)
* Aqua agriculturalis
* Aqua cadens
* Aqua dulcis
* Aquae ductus
* Aquae Urbs Odaiba
* Aqua marina
* Aqua medicata
* Avis aquatica
* Cataracta
* Corpus aquae
* Circulus aquae
* Dies mundialis aquae
* Energia hydroelectrica
* Hydrographia
* Hygiene
* Natatio
* Opes naturae
* Parodia monoxidi dihydrogenii
* Sitis
* Praecipitatio
* Petaurum natantium
* Pondus Hydrogenii
* Puteus
* Zona habitabilis
Notae
Bibliographia
* Altamore, Giuseppe. 2008. ''L'acqua nella storia. Dai Sumeri alla battaglia per l'oro blu. Sugarco Edizioni. ISBN 88-7198-547-8
* Debenedetti, P. G., et H. E. Stanley. 2003. Supercooled and Glassy Water. Physics Today 56(6):40–46. Downloadable PDF (1.9 MB)
* Denny, Mark W. 1993. Air and Water: The Biology and Physics of Life's Media. Princeton: Princeton University Press. ISBN 0-691-08734-2.
* Franks, F., ed. (1972) 1982. Water: A comprehensive treatise. Novi Eboraci: Plenum Press.
* Gleick, P. H., ed. 1998+. ''The World's Water: The Biennial Report on Freshwater Resources.'' Vasingtoniae: Island Press. The World's Water, Island Press
* Greco, Pietro. 2004. Pianeta acqua. Franco Muzzio editore. ISBN 88-7413-079-1
* Hillel, Daniel J. 1991. Out of the Earth: Civilization and the Life of the Soil. Novi Eboraci: Free Press. ISBN 0-02-915060-4
* Höll, Karl, Andreas Grohmann, et alii. 2002. Wasser. Nutzung im Kreislauf. Hygiene, Analyse und Bewertung. 8. Auflage. Berolini: Walter de Gruyter, Berlin. ISBN 3-11-012931-0.
* Jones, O. A., J. N. Lester, ET N. Voulvoulis. 2005. Pharmaceuticals: a threat to drinking water? TRENDS in Biotechnology 23 (4): 163.
* Journal of Contemporary Water Resources and Education
* Maréchal, Yves. 2007. The Hydrogen Bond and the Water Molecule: the Physics and Chemistry of Water, Aqueous, and Bio Media. Amstelodami et Bostoniae: Elsevier. ISBN 978-0-444-51957-3
* Postel, S. 1992. Last Oasis: Facing Water Scarcity. Novi Eboraci: W. W. Norton and Company.
* Reisner, M. 1986. Cadillac Desert: The American West and Its Disappearing Water. Novi Eboraci: Penguin Books.
* Selbmann, Sibylle. 1995. Mythos Wasser, Symbolik und Kulturgeschichte. Karlsruhe: Badenia Verlag. ISBN 3-7617-0309-0
* Solomon, Steven. 2010. Water: The Epic Struggle for Wealth, Power, and Civilization. Novi Eboraci: Harper. ISBN 978-0-06-054830-8.
* Tölgyessy, J. 1993. Chemistry and Biology of Water, Air, and Soil: Environmental Aspects, versio anglica. Amstelodami et Novi Eboraci: Elsevier. ISBN 0-444-98798-3
* United Nations. World Water Development Report. UN World Water Development Report
* Wennersten, John R. 2012. Global Thirst: Water and Society in the 21st Century. Atglen Pennsylvaniae: Schiffer Publishing. ISBN 978-0-7643-3973-8
* Winkler, Inga T. 2012. The Human Right to Water: Significance, Legal Status, and Implications for Water Allocation. Portlandiae Oregoniae: Hart Press. ISBN 978-1-84946-283-9.
Nexus externi
* FAO Comprehensive Water Database, AQUASTAT, www.fao.org
* OECD Water statistics, stats.oecd.org
* Portal to The World Bank's strategy, work and associated publications on water resources, water.worldbank.org
* US Geological Survey Water for Schools information, ga.water.usgs.gov
* The Water Conflict Chronology: Water Conflict Database, worldwater.org
* The World's Water Data Page, www.worldwater.org
!
Categoria:Composita hydrogenii
Categoria:Composita oxygenii
Categoria:Liquida
Categoria:Potiones | https://la.wikipedia.org/wiki/Aqua | la | 8,502 | 2024-07-14T08:54:25Z |
46 | Aminoacidum | thumb|Viginti aminoacida naturalia
Aminoacidum est res organica compositum organicum quae radices carboxylicam (-COOH) et aminicam (-NH2) habet. Elementa principalia aminoacidorum sunt carbonium (C), oxygenium (O) et nitrogenium (N). Circiter 500 aminoacidorum nota sunt, ex eis viginti codice genetico in proteina includuntur, profecto non solum 20 sed etiam 22 (+ selenocysteinum et pyrrolysinum) in proteinis reperiuntur, ergo illa aminoacida proteinogenica dicitur, et reliqua non proteinogenica. Formula generalis est:
H O-H
| |
R - C - C = O
|
H-N-H
(R=H, CH3 et cetera)
Aminoacida proteinogenica
Organismis humanis aminoacida viginti duo proteinogenica sunt, per exemplum:
* Enzymum
* Glycoproteinum
* Neurotransmissor
* Proteinum
* Translatio genetica
* IUPAC#Codices acidorum aminicorum
Notae
!
Categoria:Biochemia
Categoria:Metabolismus nitrogenii | https://la.wikipedia.org/wiki/Aminoacidum | la | 1,001 | 2024-02-17T14:30:40Z |
75 | Bellum Gallicum | Bellum Gallicum a Gaio Iulio Caesare ab anno 58 a.C.n. usque ad annum 51 a.C.n. gerebatur. C. Iulius Caesar res gestas in septem libris Commentariorum De Bello Gallico descripsit.
C. Iulio Caesare proconsule Galliae Transalpinae provinciae Helvetii e patria profecti sunt, qui fines Romanos transirent, qua re Caesar bellabat, quo in bello oppugnatos Helvetios delevit. Tunc cum Suebis bellare coactus est, ut sociis Gallicis auxilio veniret. Ariovisto duce Germani ab exercitu imperatoris Romani victi et interfecti sunt.
Magnum habet spatium seditio Gallorum Vercingetorige duce 52 a.C.n.. Bellum in montibus silvisque gerebatur ubi Caesari difficile erat vincere. Tandem autem Vercingetorix obsidione ad Alesiam victus est. Artem bellandi Caesar in commentariis de Bello Gallico descripsit et modum agendi cum nationibus Gallorum. Praeterea in iis libris mores et naturam Gallorum eorumque regionis itemque Germanorum descripsit.
Porro primus Gallos et Celtas unum atque eundem populum esse - illos latine, hos eorum ipsorum lingua nominatos - intellexit. De qua re in principio commentariorum suorum Romanos fecit certiores.
Expeditiones et in Germaniam Caesar et in Britanniam subiit.
Gallis victis et Germanis repulsis Caesar Rubiconem fluvium transgressus Romam rediit, quae res finis fuit liberae rei publicae Romanae, deinde enim bellum civile inter Pompeium et Caesarem ortum est.
Notae
Categoria:Bellum Gallicum
Gallicum
Categoria:Bella Rei Publicae Romanae | https://la.wikipedia.org/wiki/Bellum_Gallicum | la | 1,480 | 2026-02-03T22:55:28Z |
Open Wikipedia (Text)
Every Wikipedia article as clean plain text, 139.4K articles across 1 languages
What is it?
This dataset contains every article from every language edition of Wikipedia, converted from raw MediaWiki markup into clean plain text. All formatting, templates, references, tables, HTML tags, and wiki syntax are stripped away, leaving only the readable content of each article.
The source data comes from the official Wikimedia database dumps. Each language's full XML export is streamed, parsed, and converted article by article. The results are stored as sharded Apache Parquet files with Zstandard compression, organized by language.
This is the plain text variant of the Open Wikipedia collection. If you need Markdown with preserved headings, bold, italic, code blocks, and links, see open-index/open-wikipedia-markdown. If you need the original MediaWiki source markup, see open-index/open-wikipedia.
139.4K articles | 1 languages | Last updated: 2026-04-03 | License: CC BY-SA 4.0
What is being released?
The dataset is organized as one directory per language, with sharded Parquet files inside each:
data/
en/en-00000.parquet English, shard 0
en-00001.parquet English, shard 1
...
de/de-00000.parquet German
fr/fr-00000.parquet French
es/es-00000.parquet Spanish
ja/ja-00000.parquet Japanese
...
la/la-00000.parquet Latin
Each Parquet file contains up to 500,000 rows. Languages with fewer articles fit in a single shard. All files use Zstandard compression.
How to download and use this dataset
Using DuckDB
DuckDB can read Parquet files directly from Hugging Face without downloading anything first.
-- Count articles per language
SELECT lang, COUNT(*) as articles
FROM read_parquet('hf://datasets/open-index/open-wikipedia-text/data/*/*.parquet')
GROUP BY lang
ORDER BY articles DESC;
-- Full-text search across all languages
SELECT title, lang, length, url
FROM read_parquet('hf://datasets/open-index/open-wikipedia-text/data/*/*.parquet')
WHERE text ILIKE '%artificial intelligence%'
ORDER BY length DESC
LIMIT 20;
-- Article length distribution for English
SELECT
percentile_disc(0.25) WITHIN GROUP (ORDER BY length) AS p25,
percentile_disc(0.50) WITHIN GROUP (ORDER BY length) AS p50,
percentile_disc(0.75) WITHIN GROUP (ORDER BY length) AS p75,
percentile_disc(0.90) WITHIN GROUP (ORDER BY length) AS p90,
percentile_disc(0.99) WITHIN GROUP (ORDER BY length) AS p99,
AVG(length)::INT AS avg_length,
MAX(length) AS max_length
FROM read_parquet('hf://datasets/open-index/open-wikipedia-text/data/en/*.parquet');
-- Total text volume per language (in GB)
SELECT lang, COUNT(*) AS articles,
ROUND(SUM(length) / 1e9, 2) AS text_gb
FROM read_parquet('hf://datasets/open-index/open-wikipedia-text/data/*/*.parquet')
GROUP BY lang
ORDER BY text_gb DESC
LIMIT 20;
-- Find the longest articles in each language
SELECT lang, title, length, url
FROM (
SELECT *, ROW_NUMBER() OVER (PARTITION BY lang ORDER BY length DESC) AS rn
FROM read_parquet('hf://datasets/open-index/open-wikipedia-text/data/*/*.parquet')
)
WHERE rn = 1
ORDER BY length DESC
LIMIT 20;
Using datasets
from datasets import load_dataset
# Load English Wikipedia
ds = load_dataset("open-index/open-wikipedia-text", "en")
print(ds["train"][0]["title"])
print(ds["train"][0]["text"][:500])
# Stream the full dataset without downloading everything
ds = load_dataset("open-index/open-wikipedia-text", "en", split="train", streaming=True)
for item in ds:
print(item["title"], item["length"])
# Load a specific language
ds = load_dataset("open-index/open-wikipedia-text", "de")
print(f"German articles: {len(ds['train']):,}")
Using huggingface_hub
from huggingface_hub import snapshot_download
# Download only English
snapshot_download(
"open-index/open-wikipedia-text",
repo_type="dataset",
local_dir="./wiki-text/",
allow_patterns="data/en/*",
)
For faster downloads, install pip install huggingface_hub[hf_transfer] and set HF_HUB_ENABLE_HF_TRANSFER=1.
Using the CLI
# Download a single language
huggingface-cli download open-index/open-wikipedia-text \
--include "data/la/*" \
--repo-type dataset --local-dir ./wiki-text/
Sentence embeddings
Plain text is the ideal input for embedding models. Here is a quick example:
from datasets import load_dataset
from sentence_transformers import SentenceTransformer
ds = load_dataset("open-index/open-wikipedia-text", "en", split="train")
model = SentenceTransformer("all-MiniLM-L6-v2")
# Embed the first 1000 article texts (truncated to 512 chars)
texts = [row["text"][:512] for row in ds.select(range(1000))]
embeddings = model.encode(texts, show_progress_bar=True)
print(f"Embeddings shape: {embeddings.shape}")
Dataset statistics
Languages
| Language | Code | Articles | Shards |
|---|---|---|---|
| Latin | la |
139.4K | 1 |
Schema
Every Parquet file shares the same schema:
| Column | Type | Description |
|---|---|---|
id |
int64 |
Wikipedia page ID, unique within each language edition |
title |
string |
Article title as it appears on Wikipedia |
text |
string |
Full article body as plain text, all markup removed |
url |
string |
Direct URL to the Wikipedia article |
lang |
string |
ISO 639 language code (e.g. en, de, fr, ja) |
length |
int32 |
Plain text body length in bytes |
timestamp |
string |
Last revision timestamp in ISO 8601 format |
Example instance
Here is an example row from the English partition:
{
"id": 12,
"title": "Anarchism",
"text": "Anarchism is a political philosophy and movement that is against all forms of authority and seeks to abolish...",
"url": "https://en.wikipedia.org/wiki/Anarchism",
"lang": "en",
"length": 65210,
"timestamp": "2025-12-15T08:22:01Z"
}
The text field contains only readable content. All wiki syntax, HTML tags, templates, references, and formatting markers have been removed.
What gets stripped
Every element of MediaWiki markup is removed to produce clean plain text:
| Element | Handling |
|---|---|
{{templates}} |
Removed entirely, including Infobox, Navbox, Taxobox, and all other templates |
| `{ | tables |
<ref> citations |
Removed, including named references |
[[wiki links]] |
Replaced with the display text only (no URL, no brackets) |
'''bold''' / ''italic'' |
Replaced with the plain text content |
== Headings == |
Replaced with the heading text only |
<!-- comments --> |
Removed |
[[File:]] / [[Image:]] |
Removed |
[[Category:]] |
Removed |
<code>, <pre>, <syntaxhighlight> |
Tag markup removed, content preserved as plain text |
| All other HTML tags | Removed |
| Magic words | __NOTOC__, __FORCETOC__, and similar directives are removed |
How it works
The pipeline processes all 1 Wikipedia language editions through the following steps:
Download. The latest
{lang}wiki-latest-pages-articles.xml.bz2dump is streamed from dumps.wikimedia.org. Downloads support HTTP range resumption, so interrupted transfers pick up where they left off.Parse. A streaming XML parser processes the bzip2-compressed dump without extracting it to disk. Only namespace-0 pages (articles) are kept. Redirects, talk pages, user pages, and all other namespaces are skipped.
Strip. Each article's wikitext is processed to remove all markup, templates, tables, references, HTML, and formatting. Wiki links are replaced with their display text. The result is clean, readable plain text.
Filter. Articles shorter than 100 bytes after conversion are excluded. This removes stubs, disambiguation pages, and other pages with minimal content.
Shard. Articles are written to Zstandard-compressed Parquet files, approximately 500,000 rows per shard. Multiple languages are processed in parallel using a worker pool.
Publish. Each language's shards are committed to this Hugging Face repository as they complete.
Considerations
Why plain text?
Plain text is the right choice when you need clean input without any formatting noise. Common use cases include:
- Text embeddings. Embedding models work best with pure text. Markdown markers like
**and##add noise that can degrade similarity scores. - Text classification. Topic classifiers and sentiment models typically expect plain text input.
- BM25 and keyword search. Traditional information retrieval benefits from clean text without markup artifacts.
- Tokenization and vocabulary analysis. Formatting symbols consume tokens without adding semantic value.
If you need document structure (headings, bold, code blocks, links), use the Markdown variant instead.
Known limitations
- Conversion is regex-based, not a full parser. Some complex wikitext constructs may leave small artifacts. The vast majority of articles convert cleanly.
- Templates are stripped, not expanded. Infoboxes and navigation templates are removed entirely rather than converted to their rendered text output.
- One snapshot in time. This dataset represents a single snapshot of each language's dump. It does not track edit history.
- Dump availability varies. Not all language editions have their dumps available at all times.
Related datasets
- open-index/open-wikipedia-markdown - Same articles with Markdown formatting preserved. Headings, bold, italic, code blocks, and links are retained.
- open-index/open-wikipedia - Same articles in original MediaWiki wikitext markup with templates, tables, references, and all source elements.
Thanks
The content in this dataset was written by millions of Wikipedia editors worldwide and is hosted by the Wikimedia Foundation. The raw data comes from the Wikimedia database dumps, which the Foundation makes freely available for download.
Wikipedia is one of humanity's greatest collaborative achievements. All credit for the content goes to the volunteer editors who write, review, and maintain it.
This dataset is an independent conversion and is not affiliated with or endorsed by the Wikimedia Foundation.
Licensing
Wikipedia content is released under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License (CC BY-SA 4.0). This dataset inherits that license. If you redistribute or build upon this data, you must give appropriate credit and share your contributions under the same license.
Citation
@dataset{open_wikipedia_text,
title = {Open Wikipedia (Text)},
author = {Open Index},
year = {2026},
url = {https://huggingface.co/datasets/open-index/open-wikipedia-text},
license = {CC BY-SA 4.0},
publisher = {Hugging Face}
}
Last updated: 2026-04-03
- Downloads last month
- 4