Datasets:

phongnt251199
/

wiki-rag-vietnamese

combined_text stringlengths 92 1.15k	original_content stringlengths 27 999	metadata dict
Ethnic Group: Người Êđê Topic: Introduction Context: Introduction Content: Ethnic group Bản mẫu:SHORTDESC:Ethnic group Người Êđê (tiếng Êđê: Anak Rađê hay được dùng phổ biến theo cộng đồng là Anak Đê hay Đê-Ga ) là một dân tộc có vùng cư trú truyền thống là miền trung Việt Nam và đông bắc Campuchia. Tại Việt Nam người Êđê được công nhận là một trong số 54 dân tộc tại Việt Nam . Theo trang Joshua Project tổng dân số người Êđê năm 2019 là 402.000 người, cư trú chủ yếu tại Việt Nam và Campuchia . Người Ê Đê nói tiếng Ê Đê , một ngôn ngữ thuộc nhóm ngôn ngữ Chăm thuộc ngữ tộc Mã Lai-Đa Đảo của ngữ hệ Nam Đảo . Người Ê Đê thuộc nhóm chủng tộc Nam Đảo . Trước năm 1975, tại miền nam Việt Nam , trong văn bản hành chính của Việt Nam Cộng hoà , người Êđê được gọi là người Raday (Rhade). Theo tài liệu của Ủy ban Dân tộc Chính phủ Việt Nam (nay là Bộ Dân tộc và Tôn giáo ), dân số người Êđê thống kê ngày 01 tháng 04 năm 2009 là khoảng 331.194 người, xếp thứ 11 về số lượng trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam . Người Êđê hiện nay khá đặc trưng, nổi bật là một cộng đồng có	Ethnic group Bản mẫu:SHORTDESC:Ethnic group Người Êđê (tiếng Êđê: Anak Rađê hay được dùng phổ biến theo cộng đồng là Anak Đê hay Đê-Ga ) là một dân tộc có vùng cư trú truyền thống là miền trung Việt Nam và đông bắc Campuchia. Tại Việt Nam người Êđê được công nhận là một trong số 54 dân tộc tại Việt Nam . Theo trang Joshua Project tổng dân số người Êđê năm 2019 là 402.000 người, cư trú chủ yếu tại Việt Nam và Campuchia . Người Ê Đê nói tiếng Ê Đê , một ngôn ngữ thuộc nhóm ngôn ngữ Chăm thuộc ngữ tộc Mã Lai-Đa Đảo của ngữ hệ Nam Đảo . Người Ê Đê thuộc nhóm chủng tộc Nam Đảo . Trước năm 1975, tại miền nam Việt Nam , trong văn bản hành chính của Việt Nam Cộng hoà , người Êđê được gọi là người Raday (Rhade). Theo tài liệu của Ủy ban Dân tộc Chính phủ Việt Nam (nay là Bộ Dân tộc và Tôn giáo ), dân số người Êđê thống kê ngày 01 tháng 04 năm 2009 là khoảng 331.194 người, xếp thứ 11 về số lượng trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam . Người Êđê hiện nay khá đặc trưng, nổi bật là một cộng đồng có	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "Introduction", "section": "Introduction", "topic": "Introduction" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: Introduction Context: Introduction Content: dân số người Êđê thống kê ngày 01 tháng 04 năm 2009 là khoảng 331.194 người, xếp thứ 11 về số lượng trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam . Người Êđê hiện nay khá đặc trưng, nổi bật là một cộng đồng có xu hướng tương đối thống nhất ý thức dân tộc, cũng là một cộng đồng dân tộc-tôn giáo khá rõ nét chiếm số nhiều ảnh hưởng của đạo Tin Lành.	dân số người Êđê thống kê ngày 01 tháng 04 năm 2009 là khoảng 331.194 người, xếp thứ 11 về số lượng trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam . Người Êđê hiện nay khá đặc trưng, nổi bật là một cộng đồng có xu hướng tương đối thống nhất ý thức dân tộc, cũng là một cộng đồng dân tộc-tôn giáo khá rõ nét chiếm số nhiều ảnh hưởng của đạo Tin Lành.	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "Introduction", "section": "Introduction", "topic": "Introduction" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 2Dân số và địa bàn cư trú Context: 2Dân số và địa bàn cư trú Content: Dân tộc Êđê gồm khoảng 490.000 người đang sinh sống ở các nước trên thế giới như Việt Nam , Campuchia , Thái Lan , Hoa Kỳ , Canada , Pháp , Phần Lan , Thụy Điển ... Trong đó Tây Nguyên là quê hương bản địa lâu đời của người Êđê. Đây là nhóm dân tộc có nguồn gốc từ nhóm tộc người nói tiếng Mã Lai từ các hải đảo Thái Bình Dương đã có mặt lâu đời ở Đông Dương; truyền thống dân tộc vẫn mang đậm nét mẫu hệ thể hiện dấu vết hải đảo của nhóm tộc người nói tiếng Malay-Polynesia . Các nhóm địa phương bao gồm các nhóm: Êđê Kpă (tự nhận là chính dòng Đê). Cư trú quanh thành phố Buôn Ma Thuột , Krông Ana , Krông Pắc , Cư M'gar . Là ngôn ngữ chuẩn có chữ viết của người Êđê. - Họ chính của Êđê Kpă: Niê, Buôn Yă (Byă), Êban, Niê Kdăm... Êđê Adham xuất phát từ chữ Ấn Độ là Adaham có nghĩa là vùng trũng đệm, pha tạp.Êđê Adham cư trú tại huyện Krông Bŭk, Čư̆ Mgar, Thị xã Buôn Hồ, Krông H-Nang và một phần Êa Hleo của tỉnh Dak Lak - Họ của Êđê Adham: Êya, Kpơr, Kbuôr..vvv Êđê Mdhŭr xuất phát từ chữ Ấn Độ	Dân tộc Êđê gồm khoảng 490.000 người đang sinh sống ở các nước trên thế giới như Việt Nam , Campuchia , Thái Lan , Hoa Kỳ , Canada , Pháp , Phần Lan , Thụy Điển ... Trong đó Tây Nguyên là quê hương bản địa lâu đời của người Êđê. Đây là nhóm dân tộc có nguồn gốc từ nhóm tộc người nói tiếng Mã Lai từ các hải đảo Thái Bình Dương đã có mặt lâu đời ở Đông Dương; truyền thống dân tộc vẫn mang đậm nét mẫu hệ thể hiện dấu vết hải đảo của nhóm tộc người nói tiếng Malay-Polynesia . Các nhóm địa phương bao gồm các nhóm: Êđê Kpă (tự nhận là chính dòng Đê). Cư trú quanh thành phố Buôn Ma Thuột , Krông Ana , Krông Pắc , Cư M'gar . Là ngôn ngữ chuẩn có chữ viết của người Êđê. - Họ chính của Êđê Kpă: Niê, Buôn Yă (Byă), Êban, Niê Kdăm... Êđê Adham xuất phát từ chữ Ấn Độ là Adaham có nghĩa là vùng trũng đệm, pha tạp.Êđê Adham cư trú tại huyện Krông Bŭk, Čư̆ Mgar, Thị xã Buôn Hồ, Krông H-Nang và một phần Êa Hleo của tỉnh Dak Lak - Họ của Êđê Adham: Êya, Kpơr, Kbuôr..vvv Êđê Mdhŭr xuất phát từ chữ Ấn Độ	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "2Dân số và địa bàn cư trú", "section": "2Dân số và địa bàn cư trú", "topic": "2Dân số và địa bàn cư trú" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 2Dân số và địa bàn cư trú Context: 2Dân số và địa bàn cư trú Content: ệm, pha tạp.Êđê Adham cư trú tại huyện Krông Bŭk, Čư̆ Mgar, Thị xã Buôn Hồ, Krông H-Nang và một phần Êa Hleo của tỉnh Dak Lak - Họ của Êđê Adham: Êya, Kpơr, Kbuôr..vvv Êđê Mdhŭr xuất phát từ chữ Ấn Độ là Madahura có nghĩa là vùng cằn cỗi, vùng đất thấp. Êđê Mdhur cư trú tại huyện M'Drắk của tỉnh Đắk Lắk, Sông Hinh của tỉnh Phú Yên. - Họ của người Êđê Mdhur: Hra, Lemo, Rơ Ô... Êđê Bih tiếng Việt là Êđê cổ là nhóm Rang Đê cổ nhất bảo lưu nhiều dấu vết cổ qua ngôn ngữ, Êđê Bih có truyền thống làm gốm, dệt chiếu, trồng lúa nước, đặc biệt các phụ nữ có điệu múa mang tên Rom Wŏng (Kdŏ Dar), Kông Tuôr. Họ Cư trú ven sông Krông Ana , sông Krông Knô của tỉnh Đắk Nông. Một số vẫn đang gần hang Băng Adrênh của Buôn Cuê, Xung quanh hồ Ea Kao, hồ Lắk , tại các huyện Krông Bông , Buôn Đôn , Cư Kuin . Họ của người Êđê Bih: BuônDăp (Bdap), Hdruĕ, Êñuôl, Hđơ̆k, Buôn Krông (Bkrông), Hlŏng, Kmăn, Hmŏk, Knul, Êčăm... Êđê Krung xuất phát từ chữ Kurung trong ngôn ngữ Rang Đê cổ, Khi vua Chế Mân, Chế Bồng	ệm, pha tạp.Êđê Adham cư trú tại huyện Krông Bŭk, Čư̆ Mgar, Thị xã Buôn Hồ, Krông H-Nang và một phần Êa Hleo của tỉnh Dak Lak - Họ của Êđê Adham: Êya, Kpơr, Kbuôr..vvv Êđê Mdhŭr xuất phát từ chữ Ấn Độ là Madahura có nghĩa là vùng cằn cỗi, vùng đất thấp. Êđê Mdhur cư trú tại huyện M'Drắk của tỉnh Đắk Lắk, Sông Hinh của tỉnh Phú Yên. - Họ của người Êđê Mdhur: Hra, Lemo, Rơ Ô... Êđê Bih tiếng Việt là Êđê cổ là nhóm Rang Đê cổ nhất bảo lưu nhiều dấu vết cổ qua ngôn ngữ, Êđê Bih có truyền thống làm gốm, dệt chiếu, trồng lúa nước, đặc biệt các phụ nữ có điệu múa mang tên Rom Wŏng (Kdŏ Dar), Kông Tuôr. Họ Cư trú ven sông Krông Ana , sông Krông Knô của tỉnh Đắk Nông. Một số vẫn đang gần hang Băng Adrênh của Buôn Cuê, Xung quanh hồ Ea Kao, hồ Lắk , tại các huyện Krông Bông , Buôn Đôn , Cư Kuin . Họ của người Êđê Bih: BuônDăp (Bdap), Hdruĕ, Êñuôl, Hđơ̆k, Buôn Krông (Bkrông), Hlŏng, Kmăn, Hmŏk, Knul, Êčăm... Êđê Krung xuất phát từ chữ Kurung trong ngôn ngữ Rang Đê cổ, Khi vua Chế Mân, Chế Bồng	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "2Dân số và địa bàn cư trú", "section": "2Dân số và địa bàn cư trú", "topic": "2Dân số và địa bàn cư trú" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 2Dân số và địa bàn cư trú Context: 2Dân số và địa bàn cư trú Content: Họ của người Êđê Bih: BuônDăp (Bdap), Hdruĕ, Êñuôl, Hđơ̆k, Buôn Krông (Bkrông), Hlŏng, Kmăn, Hmŏk, Knul, Êčăm... Êđê Krung xuất phát từ chữ Kurung trong ngôn ngữ Rang Đê cổ, Khi vua Chế Mân, Chế Bồng Nga mộ lính đi đánh giặc họ tự gọi các thủ lĩnh đó là Kurung hay Krung. Cư trú chủ yếu tại huyện Ea H'leo , Krông Búk của tỉnh Đắk Lắk. - Họ Êđê Krung: Mlô, Ktla, Aliô, Kđoh, Mdrang, Adrơng, Ksơr, Kpă...v.v. Ngoài ra còn có các nhóm địa phương nhỏ khác: Blô, Dongmak, Hwing, Êpan... Nhưng hầu như người Êđê không có sự khác biệt lớn giữa các nhóm địa phương. Người Êđê là nhóm dân tộc có xu hướng thống nhất ý thức tộc người, biểu hiện rõ nét nhất là ranh giới khác biệt giữa các nhóm địa phương tồn tại trước kia thì ngày nay đã hoàn toàn bị xóa bỏ bằng việc thống nhất tôn giáo , ngôn ngữ và chữ viết và người Êđê tự gọi họ là Anak Đê đọc tránh từ Anak Aê-Diê, nghĩa là những đứa con của Yàng . Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019 người Êđê ở Việt Nam có dân số 398.671 người, cư trú tại	Họ của người Êđê Bih: BuônDăp (Bdap), Hdruĕ, Êñuôl, Hđơ̆k, Buôn Krông (Bkrông), Hlŏng, Kmăn, Hmŏk, Knul, Êčăm... Êđê Krung xuất phát từ chữ Kurung trong ngôn ngữ Rang Đê cổ, Khi vua Chế Mân, Chế Bồng Nga mộ lính đi đánh giặc họ tự gọi các thủ lĩnh đó là Kurung hay Krung. Cư trú chủ yếu tại huyện Ea H'leo , Krông Búk của tỉnh Đắk Lắk. - Họ Êđê Krung: Mlô, Ktla, Aliô, Kđoh, Mdrang, Adrơng, Ksơr, Kpă...v.v. Ngoài ra còn có các nhóm địa phương nhỏ khác: Blô, Dongmak, Hwing, Êpan... Nhưng hầu như người Êđê không có sự khác biệt lớn giữa các nhóm địa phương. Người Êđê là nhóm dân tộc có xu hướng thống nhất ý thức tộc người, biểu hiện rõ nét nhất là ranh giới khác biệt giữa các nhóm địa phương tồn tại trước kia thì ngày nay đã hoàn toàn bị xóa bỏ bằng việc thống nhất tôn giáo , ngôn ngữ và chữ viết và người Êđê tự gọi họ là Anak Đê đọc tránh từ Anak Aê-Diê, nghĩa là những đứa con của Yàng . Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019 người Êđê ở Việt Nam có dân số 398.671 người, cư trú tại	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "2Dân số và địa bàn cư trú", "section": "2Dân số và địa bàn cư trú", "topic": "2Dân số và địa bàn cư trú" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 2Dân số và địa bàn cư trú Context: 2Dân số và địa bàn cư trú Content: viết và người Êđê tự gọi họ là Anak Đê đọc tránh từ Anak Aê-Diê, nghĩa là những đứa con của Yàng . Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019 người Êđê ở Việt Nam có dân số 398.671 người, cư trú tại 59 trên tổng số 63 tỉnh , thành phố . Người Êđê cư trú tập trung tại tỉnh: Đắk Lắk (298.534 người, chiếm 17,2% dân số toàn tỉnh và 90,1% tổng số người Êđê tại Việt Nam), Phú Yên (20.905 người), Đắk Nông (5.271 người), Khánh Hòa (3.396 người). .Tại một số quốc gia khác, như Campuchia , Hoa Kỳ , Canada và các nước Bắc Âu cũng có một ít người Êđê sinh sống, song chưa có số liệu chính thức.	viết và người Êđê tự gọi họ là Anak Đê đọc tránh từ Anak Aê-Diê, nghĩa là những đứa con của Yàng . Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019 người Êđê ở Việt Nam có dân số 398.671 người, cư trú tại 59 trên tổng số 63 tỉnh , thành phố . Người Êđê cư trú tập trung tại tỉnh: Đắk Lắk (298.534 người, chiếm 17,2% dân số toàn tỉnh và 90,1% tổng số người Êđê tại Việt Nam), Phú Yên (20.905 người), Đắk Nông (5.271 người), Khánh Hòa (3.396 người). .Tại một số quốc gia khác, như Campuchia , Hoa Kỳ , Canada và các nước Bắc Âu cũng có một ít người Êđê sinh sống, song chưa có số liệu chính thức.	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "2Dân số và địa bàn cư trú", "section": "2Dân số và địa bàn cư trú", "topic": "2Dân số và địa bàn cư trú" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 3Đặc điểm kinh tế Context: 3Đặc điểm kinh tế Content: Người Êđê làm rẫy là chính, riêng nhóm Bih làm ruộng nước theo lối cổ sơ, dùng trâu dẫm đất thay việc cày, cuốc đất. Ngoài trồng trọt còn chăn nuôi , săn bắn , hái lượm, đánh cá , đan lát , dệt vải . Trên nương rẫy, ngoài cây chính là lúa còn có ngô , khoai , bầu , thuốc lá , bí , hành , ớt , bông . Đặc điểm làm rẫy của người Êđê là chế độ luân khoảnh, tức là bên cạnh những khu đất đang canh tác còn có những khu đất để hoang để phục hồi sự màu mỡ. Ngày nay người Ê Đê gắn mình với sản xuất nông sản cây công nghiệp: cà phê , cao su , hồ tiêu , ca cao ,... Nghề trồng trọt ở đây có nuôi trâu , bò , voi . Người dân ở đây còn tự làm ra được đồ đan lát, bát đồng, đồ gỗ, đồ trang sức, đồ gốm.	Người Êđê làm rẫy là chính, riêng nhóm Bih làm ruộng nước theo lối cổ sơ, dùng trâu dẫm đất thay việc cày, cuốc đất. Ngoài trồng trọt còn chăn nuôi , săn bắn , hái lượm, đánh cá , đan lát , dệt vải . Trên nương rẫy, ngoài cây chính là lúa còn có ngô , khoai , bầu , thuốc lá , bí , hành , ớt , bông . Đặc điểm làm rẫy của người Êđê là chế độ luân khoảnh, tức là bên cạnh những khu đất đang canh tác còn có những khu đất để hoang để phục hồi sự màu mỡ. Ngày nay người Ê Đê gắn mình với sản xuất nông sản cây công nghiệp: cà phê , cao su , hồ tiêu , ca cao ,... Nghề trồng trọt ở đây có nuôi trâu , bò , voi . Người dân ở đây còn tự làm ra được đồ đan lát, bát đồng, đồ gỗ, đồ trang sức, đồ gốm.	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "3Đặc điểm kinh tế", "section": "3Đặc điểm kinh tế", "topic": "3Đặc điểm kinh tế" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 4Hôn nhân gia đình Context: 4Hôn nhân gia đình Content: Trong gia đình người Êđê, chủ nhà là phụ nữ theo đó của cải và đất đai sẽ được truyền từ mẹ sang con gái, theo chế độ mẫu hệ có đặc điểm rất khá tương đồng với chế độ mẫu hệ của người Minangkabau ở đảo Sumatra , con cái mang họ mẹ, trước đây con trai không được hưởng thừa kế , bây giờ có sự bình đẳng trong nhà. Phụ nữ chịu trách nhiệm trong quản lý gia đình, chăm sóc con cái, mồ mả tổ tiên, của cải thừa kế cho con cái... Đàn ông chịu trách nhiệm trong việc ngoại giao, giao lưu buôn bán với cộng đồng bên ngoài đồng thời các vấn đề tôn giáo và chính trị cũng là trách nhiệm của người đàn ông. Cho nên vai trò và địa vị của đàn ông Êđê bên ngoài xã hội là rất lớn. Đàn ông cư trú trong nhà vợ. Nếu vợ chết và bên nhà vợ không còn ai thay thế theo tục nối dây thì người chồng phải về với chị em gái mình. Khi chết, được đưa về chôn cất bên người thân của gia đình mẹ đẻ. Chỉ con gái được thừa kế tài sản, người con gái út được thừa kế nhà tự ông bà và phải nuôi dưỡng cha mẹ già. Đây là nét ảnh	Trong gia đình người Êđê, chủ nhà là phụ nữ theo đó của cải và đất đai sẽ được truyền từ mẹ sang con gái, theo chế độ mẫu hệ có đặc điểm rất khá tương đồng với chế độ mẫu hệ của người Minangkabau ở đảo Sumatra , con cái mang họ mẹ, trước đây con trai không được hưởng thừa kế , bây giờ có sự bình đẳng trong nhà. Phụ nữ chịu trách nhiệm trong quản lý gia đình, chăm sóc con cái, mồ mả tổ tiên, của cải thừa kế cho con cái... Đàn ông chịu trách nhiệm trong việc ngoại giao, giao lưu buôn bán với cộng đồng bên ngoài đồng thời các vấn đề tôn giáo và chính trị cũng là trách nhiệm của người đàn ông. Cho nên vai trò và địa vị của đàn ông Êđê bên ngoài xã hội là rất lớn. Đàn ông cư trú trong nhà vợ. Nếu vợ chết và bên nhà vợ không còn ai thay thế theo tục nối dây thì người chồng phải về với chị em gái mình. Khi chết, được đưa về chôn cất bên người thân của gia đình mẹ đẻ. Chỉ con gái được thừa kế tài sản, người con gái út được thừa kế nhà tự ông bà và phải nuôi dưỡng cha mẹ già. Đây là nét ảnh	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "4Hôn nhân gia đình", "section": "4Hôn nhân gia đình", "topic": "4Hôn nhân gia đình" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 4Hôn nhân gia đình Context: 4Hôn nhân gia đình Content: gái mình. Khi chết, được đưa về chôn cất bên người thân của gia đình mẹ đẻ. Chỉ con gái được thừa kế tài sản, người con gái út được thừa kế nhà tự ông bà và phải nuôi dưỡng cha mẹ già. Đây là nét ảnh hưởng từ quy định của xã hội từ thời phong kiến Champa mà người Êđê chịu ảnh hưởng trong suốt thế kỷ dài trong lịch sử.	gái mình. Khi chết, được đưa về chôn cất bên người thân của gia đình mẹ đẻ. Chỉ con gái được thừa kế tài sản, người con gái út được thừa kế nhà tự ông bà và phải nuôi dưỡng cha mẹ già. Đây là nét ảnh hưởng từ quy định của xã hội từ thời phong kiến Champa mà người Êđê chịu ảnh hưởng trong suốt thế kỷ dài trong lịch sử.	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "4Hôn nhân gia đình", "section": "4Hôn nhân gia đình", "topic": "4Hôn nhân gia đình" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 5Văn hóa Context: 5Văn hóa Content: Người Êđê có kho tàng văn học truyền miệng phong phú: thần thoại , cổ tích , ca dao , tục ngữ , đặc biệt là các Khan ( trường ca , sử thi ) nổi tiếng với Khan Dam San , Khan Dam Kteh Mlan, Khan Dam Khing Jŭ,... Người Êđê yêu ca hát, múa Rom Wong (kdŏ dar) nhịp nhàng, múa kông tuôr, thích tấu nhạc và thường rất có năng khiếu về lĩnh vực này. Nhạc cụ có cồng chiêng , trống , sáo , Gôc, Kni, đàn, Đinh Năm , Đĭng Buôt là các loại nhạc cụ phổ biến của người Êđê và được nhiều người yêu thích.	Người Êđê có kho tàng văn học truyền miệng phong phú: thần thoại , cổ tích , ca dao , tục ngữ , đặc biệt là các Khan ( trường ca , sử thi ) nổi tiếng với Khan Dam San , Khan Dam Kteh Mlan, Khan Dam Khing Jŭ,... Người Êđê yêu ca hát, múa Rom Wong (kdŏ dar) nhịp nhàng, múa kông tuôr, thích tấu nhạc và thường rất có năng khiếu về lĩnh vực này. Nhạc cụ có cồng chiêng , trống , sáo , Gôc, Kni, đàn, Đinh Năm , Đĭng Buôt là các loại nhạc cụ phổ biến của người Êđê và được nhiều người yêu thích.	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "5Văn hóa", "section": "5Văn hóa", "topic": "5Văn hóa" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 6Đôi nét về nhân chủng Context: 6Đôi nét về nhân chủng Content: Người Ê Đê chiếm 17 % dân số tại tỉnh Đắk Lắk. Dân tộc này nằm trong nhóm các tộc người sử dụng ngôn ngữ Malay-Polynesia , sống trên khắp Đông Nam Á . Đa số người Ê Đê ngày nay là tín đồ Tin Lành - một tôn giáo du nhập hòa trộn nhiều thành phần tín ngưỡng dân gian bản địa, và người Êđê không có tục thờ cúng tổ tiên. Người Êđê thường có bề ngoài điển hình của người Đông Nam Á , trông gần giống người hải đảo Indonesia , Philippines và Malaysia . Tuy nhiên, người Ê Đê không thuần chủng, bề ngoài có nhiều nét khác nhau, đó là do kết quả của nhiều thế kỉ pha trộn với người Ấn Độ xa xưa, người M'nông thuộc ngôn ngữ Môn-Khmer , người Pháp thời thuộc địa, và người Việt .	Người Ê Đê chiếm 17 % dân số tại tỉnh Đắk Lắk. Dân tộc này nằm trong nhóm các tộc người sử dụng ngôn ngữ Malay-Polynesia , sống trên khắp Đông Nam Á . Đa số người Ê Đê ngày nay là tín đồ Tin Lành - một tôn giáo du nhập hòa trộn nhiều thành phần tín ngưỡng dân gian bản địa, và người Êđê không có tục thờ cúng tổ tiên. Người Êđê thường có bề ngoài điển hình của người Đông Nam Á , trông gần giống người hải đảo Indonesia , Philippines và Malaysia . Tuy nhiên, người Ê Đê không thuần chủng, bề ngoài có nhiều nét khác nhau, đó là do kết quả của nhiều thế kỉ pha trộn với người Ấn Độ xa xưa, người M'nông thuộc ngôn ngữ Môn-Khmer , người Pháp thời thuộc địa, và người Việt .	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "6Đôi nét về nhân chủng", "section": "6Đôi nét về nhân chủng", "topic": "6Đôi nét về nhân chủng" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 7Nhà cửa Context: 7Nhà cửa Content: Tư liệu liên quan tới Nhà người Ê Đê tại Wikimedia Commons Tộc người Êđê vốn thuộc nhóm cư dân ngôn ngữ Malay-Polynesia , có nguồn gốc lâu đời từ vùng biển. Mặc dù đã chuyển cư vào miền trung Việt Nam hàng ngàn năm trước, và di cư lên Tây Nguyên khoảng sớm nhất vào cuối thế kỷ VIII đến thế kỷ XV nhưng trong sâu thẳm văn hóa của người Êđê, bến nước và con thuyền là những hình ảnh chưa hề phai nhạt. Nhà sàn Êđê có hình con thuyền dài, cửa chính mở phía trái nhà, cửa sổ mở ra phía hông. Bên trong nhà có trần gỗ hình vòm giống hệt mui thuyền. Có nhiều buôn Êđê trù phú với hàng trăm ngôi nhà dài trông như một hạm đội thuyền Nam Đảo đang rẽ sóng giữa thế giới biển đảo, đây là nét đặc trưng có hầu hết ở các tộc người nói tiếng Mã Lai. Nhà người Ê Đê thuộc loại hình nhà dài sàn thấp, thường dài từ 15 đến hơn 100 m tùy theo gia đình nhiều người hay ít người. Nhà Ê Đê có những đặc trưng riêng không giống nhà của các cư dân khác ở Tây Nguyên. Là nhà của gia đình lớn theo chế độ mẫu hệ . Bộ khung	Tư liệu liên quan tới Nhà người Ê Đê tại Wikimedia Commons Tộc người Êđê vốn thuộc nhóm cư dân ngôn ngữ Malay-Polynesia , có nguồn gốc lâu đời từ vùng biển. Mặc dù đã chuyển cư vào miền trung Việt Nam hàng ngàn năm trước, và di cư lên Tây Nguyên khoảng sớm nhất vào cuối thế kỷ VIII đến thế kỷ XV nhưng trong sâu thẳm văn hóa của người Êđê, bến nước và con thuyền là những hình ảnh chưa hề phai nhạt. Nhà sàn Êđê có hình con thuyền dài, cửa chính mở phía trái nhà, cửa sổ mở ra phía hông. Bên trong nhà có trần gỗ hình vòm giống hệt mui thuyền. Có nhiều buôn Êđê trù phú với hàng trăm ngôi nhà dài trông như một hạm đội thuyền Nam Đảo đang rẽ sóng giữa thế giới biển đảo, đây là nét đặc trưng có hầu hết ở các tộc người nói tiếng Mã Lai. Nhà người Ê Đê thuộc loại hình nhà dài sàn thấp, thường dài từ 15 đến hơn 100 m tùy theo gia đình nhiều người hay ít người. Nhà Ê Đê có những đặc trưng riêng không giống nhà của các cư dân khác ở Tây Nguyên. Là nhà của gia đình lớn theo chế độ mẫu hệ . Bộ khung	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "7Nhà cửa", "section": "7Nhà cửa", "topic": "7Nhà cửa" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 7Nhà cửa Context: 7Nhà cửa Content: ừ 15 đến hơn 100 m tùy theo gia đình nhiều người hay ít người. Nhà Ê Đê có những đặc trưng riêng không giống nhà của các cư dân khác ở Tây Nguyên. Là nhà của gia đình lớn theo chế độ mẫu hệ . Bộ khung kết cấu đơn giản. Cái được coi là đặc trưng của nhà Ê Đê là: hình thức của cầu thang, cột sàn và cách bố trí trên mặt bằng sinh hoạt. Đặc biệt là ở hai phần. Nửa đằng cửa chính gọi là Gah là nơi tiếp khách, sinh hoạt chung của cả nhà dài, bếp chủ, ghế khách, ghế chủ, ghế dài (Kpan) (tới 20 m), chiêng ché,... nửa còn lại gọi là Ôk là bếp đặt chỗ nấu ăn chung và là chỗ ở của các đôi vợ chồng, chia đôi theo chiều dọc, phần về bên trái được coi là "trên" chia thành nhiều gian nhỏ. Phần về bên phải là hành lang để đi lại, về phía cuối là nơi đặt bếp. Mỗi đầu nhà có một sân sàn. Sân sàn ở phía cửa chính được gọi là sân khách. Muốn vào nhà phải qua sân sàn. Nhà càng khá giả thì sân khách càng rộng, khang trang.	ừ 15 đến hơn 100 m tùy theo gia đình nhiều người hay ít người. Nhà Ê Đê có những đặc trưng riêng không giống nhà của các cư dân khác ở Tây Nguyên. Là nhà của gia đình lớn theo chế độ mẫu hệ . Bộ khung kết cấu đơn giản. Cái được coi là đặc trưng của nhà Ê Đê là: hình thức của cầu thang, cột sàn và cách bố trí trên mặt bằng sinh hoạt. Đặc biệt là ở hai phần. Nửa đằng cửa chính gọi là Gah là nơi tiếp khách, sinh hoạt chung của cả nhà dài, bếp chủ, ghế khách, ghế chủ, ghế dài (Kpan) (tới 20 m), chiêng ché,... nửa còn lại gọi là Ôk là bếp đặt chỗ nấu ăn chung và là chỗ ở của các đôi vợ chồng, chia đôi theo chiều dọc, phần về bên trái được coi là "trên" chia thành nhiều gian nhỏ. Phần về bên phải là hành lang để đi lại, về phía cuối là nơi đặt bếp. Mỗi đầu nhà có một sân sàn. Sân sàn ở phía cửa chính được gọi là sân khách. Muốn vào nhà phải qua sân sàn. Nhà càng khá giả thì sân khách càng rộng, khang trang.	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "7Nhà cửa", "section": "7Nhà cửa", "topic": "7Nhà cửa" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 8Trang phục Context: 8Trang phục Content: Có đầy đủ các thành phần, chủng loại trang phục và phong cách thẩm mỹ khá tiêu biểu cho các dân tộc khu vực Tây Nguyên . Y phục cổ truyền của người Êđê là màu đen, có điểm những hoa văn sặc sỡ. Đàn bà trùm khăn lên đầu, mặc áo, quấn váy (iêng). Người Đàn ông Êđê (Radaya) ngày xưa phân biệt rất rõ về địa vị, ngoài trang phục cổ truyền gồm có Ao Kiêr Nut (áo liền nút), khố kteh và đầu quấn khăn (Păn Ka-Ưm) được binh lính và nông dân tầng lớp thấp mặc, thì các thủ lĩnh (Krung) hay quý tộc Êđê (Radaya) thường mặc Čhum Kpin. Người Êđê ưa dùng các đồ trang sức bằng bạc , đồng , hạt cườm. Trước kia, tục cà răng quy định mọi người đều cắt cụt 6 chiếc răng cửa hàm trên, nhưng lớp trẻ ngày nay không cà răng nữa.	Có đầy đủ các thành phần, chủng loại trang phục và phong cách thẩm mỹ khá tiêu biểu cho các dân tộc khu vực Tây Nguyên . Y phục cổ truyền của người Êđê là màu đen, có điểm những hoa văn sặc sỡ. Đàn bà trùm khăn lên đầu, mặc áo, quấn váy (iêng). Người Đàn ông Êđê (Radaya) ngày xưa phân biệt rất rõ về địa vị, ngoài trang phục cổ truyền gồm có Ao Kiêr Nut (áo liền nút), khố kteh và đầu quấn khăn (Păn Ka-Ưm) được binh lính và nông dân tầng lớp thấp mặc, thì các thủ lĩnh (Krung) hay quý tộc Êđê (Radaya) thường mặc Čhum Kpin. Người Êđê ưa dùng các đồ trang sức bằng bạc , đồng , hạt cườm. Trước kia, tục cà răng quy định mọi người đều cắt cụt 6 chiếc răng cửa hàm trên, nhưng lớp trẻ ngày nay không cà răng nữa.	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "8Trang phục", "section": "8Trang phục", "topic": "8Trang phục" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 8.1Trang phục nam Context: 8.1Trang phục nam Content: Nam để tóc ngắn quấn khăn màu đen nhiều vòng trên đầu và đeo sbay trong dịp lễ. Y phục truyền thống gồm áo và khố . Áo có hai loại cơ bản: Loại áo dài trùm mông: Đây là loại áo khá tiêu biểu cho người Êđê qua trang phục nam, có tay áo dài, thân áo cũng dài trùm mông, có xẻ tả và khoét cổ chui đầu. Trên nền chàm của thân và ống tay áo ở ngực, hai bên bả vai, cửa tay, các đường viền cổ, nơi xẻ tà gấu áo được trang trí và viền vải đỏ, trắng. Đặc biệt là khu giữa ngực áo có mảng sọc ngang trong bố cục hình chữ nhật tạo vẻ đẹp, khỏe, lực lãm. Loại áo dài quá gối: Đây là loại áo dài quá gối, có khoét cổ, ống tay bình thường không trang trí như loại áo dài trùm mông nói trên,... Khố có hai loại cơ bản: Khố (Kpin): chủ yếu được dùng cho binh lính và nông dân tầng lớp thấp mặc. Khố này có nhiều loại và được phân biệt ở sự ngắn dài có trang trí hoa văn như thế nào. Đẹp nhất là các loại ktêh, drai, đrêch, piêk, còn các loại bong và băl là loại khố thường. Khố quần (čhum kpin): được dùng cho	Nam để tóc ngắn quấn khăn màu đen nhiều vòng trên đầu và đeo sbay trong dịp lễ. Y phục truyền thống gồm áo và khố . Áo có hai loại cơ bản: Loại áo dài trùm mông: Đây là loại áo khá tiêu biểu cho người Êđê qua trang phục nam, có tay áo dài, thân áo cũng dài trùm mông, có xẻ tả và khoét cổ chui đầu. Trên nền chàm của thân và ống tay áo ở ngực, hai bên bả vai, cửa tay, các đường viền cổ, nơi xẻ tà gấu áo được trang trí và viền vải đỏ, trắng. Đặc biệt là khu giữa ngực áo có mảng sọc ngang trong bố cục hình chữ nhật tạo vẻ đẹp, khỏe, lực lãm. Loại áo dài quá gối: Đây là loại áo dài quá gối, có khoét cổ, ống tay bình thường không trang trí như loại áo dài trùm mông nói trên,... Khố có hai loại cơ bản: Khố (Kpin): chủ yếu được dùng cho binh lính và nông dân tầng lớp thấp mặc. Khố này có nhiều loại và được phân biệt ở sự ngắn dài có trang trí hoa văn như thế nào. Đẹp nhất là các loại ktêh, drai, đrêch, piêk, còn các loại bong và băl là loại khố thường. Khố quần (čhum kpin): được dùng cho	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "8.1Trang phục nam", "section": "8.1Trang phục nam", "topic": "8.1Trang phục nam" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 8.1Trang phục nam Context: 8.1Trang phục nam Content: ều loại và được phân biệt ở sự ngắn dài có trang trí hoa văn như thế nào. Đẹp nhất là các loại ktêh, drai, đrêch, piêk, còn các loại bong và băl là loại khố thường. Khố quần (čhum kpin): được dùng cho tướng lĩnh và các nhà quý tộc danh giá. Khố quần gồm có ba màu chủ đạo, màu đen, đỏ và xanh. - Đen: tượng trưng cho đất - Đỏ: tượng trưng cho những nhà giàu quý tộc làm quan. - Xanh: tượng trưng cho núi và rừng Áo thường ngày ít có hoa văn , bên cạnh các loại áo trên còn có loại áo cộc tay đến khủy, hoặc không tay. Áo có giá trị nhất là loại áo Ktêh của những người quyền quý có dải hoa văn "đại bàng dang cánh", ở dọc hai bên nách, gấu áo phía sau lưng có đính hạt cườm. Nam giới cũng mang hoa tai và vòng cổ.	ều loại và được phân biệt ở sự ngắn dài có trang trí hoa văn như thế nào. Đẹp nhất là các loại ktêh, drai, đrêch, piêk, còn các loại bong và băl là loại khố thường. Khố quần (čhum kpin): được dùng cho tướng lĩnh và các nhà quý tộc danh giá. Khố quần gồm có ba màu chủ đạo, màu đen, đỏ và xanh. - Đen: tượng trưng cho đất - Đỏ: tượng trưng cho những nhà giàu quý tộc làm quan. - Xanh: tượng trưng cho núi và rừng Áo thường ngày ít có hoa văn , bên cạnh các loại áo trên còn có loại áo cộc tay đến khủy, hoặc không tay. Áo có giá trị nhất là loại áo Ktêh của những người quyền quý có dải hoa văn "đại bàng dang cánh", ở dọc hai bên nách, gấu áo phía sau lưng có đính hạt cườm. Nam giới cũng mang hoa tai và vòng cổ.	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "8.1Trang phục nam", "section": "8.1Trang phục nam", "topic": "8.1Trang phục nam" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 8.2Trang phục nữ Context: 8.2Trang phục nữ Content: Phụ nữ Êđê để tóc dài buộc ra sau gáy hoặc trùm khăn lên đầu. Họ mang áo váy trong trang phục thường nhật . Xưa họ để tóc theo kiểu búi tó và đội nón duôn bai. Họ mang đồ trang sức bằng bạc hoặc đồng. Vòng tay thường đeo thành bộ kép nghe tiếng va chạm của chúng vào nhau họ có thể nhận ra người quen, thân. Áo: Áo phụ nữ là loại áo ngắn dài tay, khoét cổ (loại cổ thấp hình thuyền ) mặc kiểu chui đầu. Thân áo dài đến mông khi mặc cho ra ngoài váy. Trên nền áo màu chàm thẫm các bộ phận được trang trí là: cổ áo lan sang hai bên bả vai xuống giữa cánh tay, cửa tay áo, gấu áo. Đó là các đường viền kết hợp với các dải hoa văn nhỏ bằng sợi màu đỏ, trắng, vàng. Cái khác của trang phục áo nữ Êđê khác Gia Rai về phong cách trang trí là không có đường ở giữa thân áo. Đếch là tên gọi mảng hoa văn chính ở gấu áo. Ngoài ra phụ nữ còn có áo lót cộc tay (áo yếm). Váy: Đi cùng với áo của phụ nữ Êđê là chiếc váy mở (tấm vải rộng làm váy) quấn quanh thân. Cũng trên nền chàm, váy được gia công trang trí	Phụ nữ Êđê để tóc dài buộc ra sau gáy hoặc trùm khăn lên đầu. Họ mang áo váy trong trang phục thường nhật . Xưa họ để tóc theo kiểu búi tó và đội nón duôn bai. Họ mang đồ trang sức bằng bạc hoặc đồng. Vòng tay thường đeo thành bộ kép nghe tiếng va chạm của chúng vào nhau họ có thể nhận ra người quen, thân. Áo: Áo phụ nữ là loại áo ngắn dài tay, khoét cổ (loại cổ thấp hình thuyền ) mặc kiểu chui đầu. Thân áo dài đến mông khi mặc cho ra ngoài váy. Trên nền áo màu chàm thẫm các bộ phận được trang trí là: cổ áo lan sang hai bên bả vai xuống giữa cánh tay, cửa tay áo, gấu áo. Đó là các đường viền kết hợp với các dải hoa văn nhỏ bằng sợi màu đỏ, trắng, vàng. Cái khác của trang phục áo nữ Êđê khác Gia Rai về phong cách trang trí là không có đường ở giữa thân áo. Đếch là tên gọi mảng hoa văn chính ở gấu áo. Ngoài ra phụ nữ còn có áo lót cộc tay (áo yếm). Váy: Đi cùng với áo của phụ nữ Êđê là chiếc váy mở (tấm vải rộng làm váy) quấn quanh thân. Cũng trên nền chàm, váy được gia công trang trí	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "8.2Trang phục nữ", "section": "8.2Trang phục nữ", "topic": "8.2Trang phục nữ" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 8.2Trang phục nữ Context: 8.2Trang phục nữ Content: ính ở gấu áo. Ngoài ra phụ nữ còn có áo lót cộc tay (áo yếm). Váy: Đi cùng với áo của phụ nữ Êđê là chiếc váy mở (tấm vải rộng làm váy) quấn quanh thân. Cũng trên nền chàm, váy được gia công trang trí các sọc nằm ngang ở mép trên, mép dưới và giữa thân bằng chỉ các màu tương tự như áo. Đồ án trang trí tập trung hơn ở mép trên và dưới thân váy. Có thể đây cũng là phong cách hơi khác với váy của dân tộc Gia Rai. Váy có nhiều loại phân biệt ở các dải hoa văn gia công nhiều hay ít. Váy loại tốt là m'iêng đếch, rồi đến m'iêng drai, m'iêng piơk. Loại bình thường mặc đi làm rẫy là bong. Hiện nay nữ thanh niên thường mặc váy kín. Khăn: Có 2 loại khăn. 1. Khăn trùm đầu: được chọn các loại vải mềm và cuốn lên đầu, tùy theo màu vải sở thích của cá nhân. 2. Khăn lah (Sbay): được đeo trên các dịp lễ bên vai, được làm băng tâm vải rộng khoảng 20mm, dài tùy theo sở thích hợp với mình.	ính ở gấu áo. Ngoài ra phụ nữ còn có áo lót cộc tay (áo yếm). Váy: Đi cùng với áo của phụ nữ Êđê là chiếc váy mở (tấm vải rộng làm váy) quấn quanh thân. Cũng trên nền chàm, váy được gia công trang trí các sọc nằm ngang ở mép trên, mép dưới và giữa thân bằng chỉ các màu tương tự như áo. Đồ án trang trí tập trung hơn ở mép trên và dưới thân váy. Có thể đây cũng là phong cách hơi khác với váy của dân tộc Gia Rai. Váy có nhiều loại phân biệt ở các dải hoa văn gia công nhiều hay ít. Váy loại tốt là m'iêng đếch, rồi đến m'iêng drai, m'iêng piơk. Loại bình thường mặc đi làm rẫy là bong. Hiện nay nữ thanh niên thường mặc váy kín. Khăn: Có 2 loại khăn. 1. Khăn trùm đầu: được chọn các loại vải mềm và cuốn lên đầu, tùy theo màu vải sở thích của cá nhân. 2. Khăn lah (Sbay): được đeo trên các dịp lễ bên vai, được làm băng tâm vải rộng khoảng 20mm, dài tùy theo sở thích hợp với mình.	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "8.2Trang phục nữ", "section": "8.2Trang phục nữ", "topic": "8.2Trang phục nữ" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 9.1So sánh Lịch pháp Ê-đê với các lịch pháp Công Lịch Context: 9.1So sánh Lịch pháp Ê-đê với các lịch pháp Công Lịch Content: Lịch thứ tiếng Ê-đê Lịch thứ Hebrew (Do Thái giáo) Lịch thứ tiếng Việt Lịch thứ tiếng Anh Hruê 1 (SA) Yom Rishon (1) – יום ראשו Thứ 2 (HAI) Monday (2-DAY) Hruê 2(DUA) Yom Sheni (2) – יום שני Thứ 3(BA) Tuesday (3-DAY) Hruê 3 (T'LÂO) Yom Shlishi (3)– יום שלישי Thứ 4 (TƯ) Wednesday (4-DAY) Hruê 4 (PĂ) Yom Reviʻi (4) – יום רביעי Thứ 5 (NĂM) Thursday (5-DAY) Hruê 5 (ÊMA) Yom Chamishi (5) – יום חמישי Thứ 6 (SÁU) Friday (6-DAY) Hruê 6 (NĂM) Yom Shishi (6) – יום ששי Thứ 7 (BẢY) Saturday (7-DAY) Hruê 7 (KJUH) (SABAT) Yom Shabbat (7) – יום שבת Chủ nhật Sunday (1-FIRST DAY) Người Êđê coi số 7 là con số linh thiêng, và con số tận trong hàng đơn vị tiếng Ê-Đê cùng sau con số 7 đều là những số ghép. Người Êđê theo Tin Lành thờ phượng đúng vào ngày Thứ 7 mà họ gọi là (Hrue Sabbath): Ngày Nghỉ ngơi - Trùng vào ngày Chủ nhật (Sunday) trong Công lịch. Những ngày này đa số tín đồ thường kiêng không làm việc nương rẫy hay lao động chân tay khác. Đạo Tin Lành truyền thống của người Êđê đã Tin lành hóa	Lịch thứ tiếng Ê-đê Lịch thứ Hebrew (Do Thái giáo) Lịch thứ tiếng Việt Lịch thứ tiếng Anh Hruê 1 (SA) Yom Rishon (1) – יום ראשו Thứ 2 (HAI) Monday (2-DAY) Hruê 2(DUA) Yom Sheni (2) – יום שני Thứ 3(BA) Tuesday (3-DAY) Hruê 3 (T'LÂO) Yom Shlishi (3)– יום שלישי Thứ 4 (TƯ) Wednesday (4-DAY) Hruê 4 (PĂ) Yom Reviʻi (4) – יום רביעי Thứ 5 (NĂM) Thursday (5-DAY) Hruê 5 (ÊMA) Yom Chamishi (5) – יום חמישי Thứ 6 (SÁU) Friday (6-DAY) Hruê 6 (NĂM) Yom Shishi (6) – יום ששי Thứ 7 (BẢY) Saturday (7-DAY) Hruê 7 (KJUH) (SABAT) Yom Shabbat (7) – יום שבת Chủ nhật Sunday (1-FIRST DAY) Người Êđê coi số 7 là con số linh thiêng, và con số tận trong hàng đơn vị tiếng Ê-Đê cùng sau con số 7 đều là những số ghép. Người Êđê theo Tin Lành thờ phượng đúng vào ngày Thứ 7 mà họ gọi là (Hrue Sabbath): Ngày Nghỉ ngơi - Trùng vào ngày Chủ nhật (Sunday) trong Công lịch. Những ngày này đa số tín đồ thường kiêng không làm việc nương rẫy hay lao động chân tay khác. Đạo Tin Lành truyền thống của người Êđê đã Tin lành hóa	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "9.1So sánh Lịch pháp Ê-đê với các lịch pháp Công Lịch", "section": "9.1So sánh Lịch pháp Ê-đê với các lịch pháp Công Lịch", "topic": "9.1So sánh Lịch pháp Ê-đê với các lịch pháp Công Lịch" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 9.1So sánh Lịch pháp Ê-đê với các lịch pháp Công Lịch Context: 9.1So sánh Lịch pháp Ê-đê với các lịch pháp Công Lịch Content: Trùng vào ngày Chủ nhật (Sunday) trong Công lịch. Những ngày này đa số tín đồ thường kiêng không làm việc nương rẫy hay lao động chân tay khác. Đạo Tin Lành truyền thống của người Êđê đã Tin lành hóa nhiều tín ngưỡng bản địa với nhiều quy tắc kiêng cự khá nghiêm ngặt: Cấm hôn nhân ngoại giáo, không ăn thịt động vật chết hay thú vật cắn, không ăn thực phẩm liên quan cúng tế ngoại giáo, cấm thờ ảnh tượng, không ăn huyết động vật và những thức ăn chế biến từ huyết động vật, cấm dùng đồ uống có men như rượu, bia và thuốc lá, đưa tang ma vào lúc 9 giờ buổi sáng theo quan niệm phải mặt trời (ánh bình minh) chiếu xuống huyệt góc 60 độ về hướng Tây (?)...	Trùng vào ngày Chủ nhật (Sunday) trong Công lịch. Những ngày này đa số tín đồ thường kiêng không làm việc nương rẫy hay lao động chân tay khác. Đạo Tin Lành truyền thống của người Êđê đã Tin lành hóa nhiều tín ngưỡng bản địa với nhiều quy tắc kiêng cự khá nghiêm ngặt: Cấm hôn nhân ngoại giáo, không ăn thịt động vật chết hay thú vật cắn, không ăn thực phẩm liên quan cúng tế ngoại giáo, cấm thờ ảnh tượng, không ăn huyết động vật và những thức ăn chế biến từ huyết động vật, cấm dùng đồ uống có men như rượu, bia và thuốc lá, đưa tang ma vào lúc 9 giờ buổi sáng theo quan niệm phải mặt trời (ánh bình minh) chiếu xuống huyệt góc 60 độ về hướng Tây (?)...	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "9.1So sánh Lịch pháp Ê-đê với các lịch pháp Công Lịch", "section": "9.1So sánh Lịch pháp Ê-đê với các lịch pháp Công Lịch", "topic": "9.1So sánh Lịch pháp Ê-đê với các lịch pháp Công Lịch" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 9.2Tên họ người Êđê Context: 9.2Tên họ người Êđê Content: Bài chi tiết: Tên người Ê Đê	Bài chi tiết: Tên người Ê Đê	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "9.2Tên họ người Êđê", "section": "9.2Tên họ người Êđê", "topic": "9.2Tên họ người Êđê" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 9.2Tên họ người Êđê Context: 9.2Tên họ người Êđê (Bài chi tiết: Tên người Ê Đê) > Introduction Content: Tên người Ê Đê được theo cấu trúc tên trước, họ sau. Nguyên thủy xa xưa, người Ê Đê (Radaya) cũng như nhiều tộc người khác trên thế giới, không có họ riêng. Thông thường họ dùng từ Dam (nghĩa là Chàng ) để đệm cho Nam giới như Dam Săn, Dam Điêt, Dam Bhu, Dam Păr Kuê, Dam Yi, Dam Rông, Dam Jŭ... và Hơbia (nghĩa là Nàng ) để đệm cho Nữ giới như HơBia Blao, HơBia Jŭ, HơBia Drah Hjan. Như hầu hết dân tộc trên thế giới, họ của người Ê Đê cũng hình thành từ sự phân rã các bộ tộc. Ở thời kỳ hiện đại, họ của người Ê Đê có liên quan mật thiết với họ của người J'rai do quá trình gắn bó mật thiết lâu đời của 2 dân tộc này như Niê (Nai, Nay), Buôn Yă, B.Yă (Kpă), Mlô (R'), Êban (Rhlan, Rbăm), Ksơr (Ksor), Êčăm (Rčăm, Rčom), Kbuôr (Puih, Kpuih, Kbor), Adrơ̆ng (Ajrơ̆ng)… Ngày nay, người Ê Đê đã hình thành rất nhiều họ khác nhau, tuy nhiên, có 2 dòng họ chính là Niê và Mlô, cùng nhiều phân họ kép hình thành từ 2 dòng họ này. Người Ê Đê cũng là tộc người duy nhất ở Việt Nam đặt tên theo cấu trúc tên	Tên người Ê Đê được theo cấu trúc tên trước, họ sau. Nguyên thủy xa xưa, người Ê Đê (Radaya) cũng như nhiều tộc người khác trên thế giới, không có họ riêng. Thông thường họ dùng từ Dam (nghĩa là Chàng ) để đệm cho Nam giới như Dam Săn, Dam Điêt, Dam Bhu, Dam Păr Kuê, Dam Yi, Dam Rông, Dam Jŭ... và Hơbia (nghĩa là Nàng ) để đệm cho Nữ giới như HơBia Blao, HơBia Jŭ, HơBia Drah Hjan. Như hầu hết dân tộc trên thế giới, họ của người Ê Đê cũng hình thành từ sự phân rã các bộ tộc. Ở thời kỳ hiện đại, họ của người Ê Đê có liên quan mật thiết với họ của người J'rai do quá trình gắn bó mật thiết lâu đời của 2 dân tộc này như Niê (Nai, Nay), Buôn Yă, B.Yă (Kpă), Mlô (R'), Êban (Rhlan, Rbăm), Ksơr (Ksor), Êčăm (Rčăm, Rčom), Kbuôr (Puih, Kpuih, Kbor), Adrơ̆ng (Ajrơ̆ng)… Ngày nay, người Ê Đê đã hình thành rất nhiều họ khác nhau, tuy nhiên, có 2 dòng họ chính là Niê và Mlô, cùng nhiều phân họ kép hình thành từ 2 dòng họ này. Người Ê Đê cũng là tộc người duy nhất ở Việt Nam đặt tên theo cấu trúc tên	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 2, "path": "9.2Tên họ người Êđê (Bài chi tiết: Tên người Ê Đê) > Introduction", "section": "Introduction", "topic": "9.2Tên họ người Êđê" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 9.2Tên họ người Êđê Context: 9.2Tên họ người Êđê (Bài chi tiết: Tên người Ê Đê) > Introduction Content: hành rất nhiều họ khác nhau, tuy nhiên, có 2 dòng họ chính là Niê và Mlô, cùng nhiều phân họ kép hình thành từ 2 dòng họ này. Người Ê Đê cũng là tộc người duy nhất ở Việt Nam đặt tên theo cấu trúc tên trước, họ sau, có thể là kết quả ảnh hưởng của văn hóa Pháp. Người Ê Đê thường đặt tên theo cấu trúc như sau: Với Nữ giới, người Ê-đê sẽ đệm chữ "H'", bắt nguồn từ chữ "Hubaya sri devi" trong tiếng Phạn Ấn Độ có nghĩa là "các Nàng", sau này rút âm gọn thành "Hơ-Bia" để chỉ các phụ nữ có địa vị cao sang chưa kết hôn, Chữ "Hơ Bia" sau này được Y Jut và Y Ut viết gọn thành "H'" để đệm cho tên nữ Ê-Đê như là một điều bẳt buộc. Ví dụ như: H'Maryam Niê , H'Či Êban . Với Nam giới: Vào đầu thế kỷ 20, Y Jut đã tiến hành cải cách lối đặt đệm tên họ cho người Ê Đê bằng cách dùng chữ cái đầu là chữ "Y-", là danh xưng Thượng đế Y-HWH (Thiên Chúa Giê-Hô-Va hay Gia-Vê), để đệm tên lót cho tất cả người nam, thay thế hẳn lối đặt tên chịu ảnh hưởng từ phong kiến Champa và Java (Indonesia) mang nhiều màu	hành rất nhiều họ khác nhau, tuy nhiên, có 2 dòng họ chính là Niê và Mlô, cùng nhiều phân họ kép hình thành từ 2 dòng họ này. Người Ê Đê cũng là tộc người duy nhất ở Việt Nam đặt tên theo cấu trúc tên trước, họ sau, có thể là kết quả ảnh hưởng của văn hóa Pháp. Người Ê Đê thường đặt tên theo cấu trúc như sau: Với Nữ giới, người Ê-đê sẽ đệm chữ "H'", bắt nguồn từ chữ "Hubaya sri devi" trong tiếng Phạn Ấn Độ có nghĩa là "các Nàng", sau này rút âm gọn thành "Hơ-Bia" để chỉ các phụ nữ có địa vị cao sang chưa kết hôn, Chữ "Hơ Bia" sau này được Y Jut và Y Ut viết gọn thành "H'" để đệm cho tên nữ Ê-Đê như là một điều bẳt buộc. Ví dụ như: H'Maryam Niê , H'Či Êban . Với Nam giới: Vào đầu thế kỷ 20, Y Jut đã tiến hành cải cách lối đặt đệm tên họ cho người Ê Đê bằng cách dùng chữ cái đầu là chữ "Y-", là danh xưng Thượng đế Y-HWH (Thiên Chúa Giê-Hô-Va hay Gia-Vê), để đệm tên lót cho tất cả người nam, thay thế hẳn lối đặt tên chịu ảnh hưởng từ phong kiến Champa và Java (Indonesia) mang nhiều màu	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 2, "path": "9.2Tên họ người Êđê (Bài chi tiết: Tên người Ê Đê) > Introduction", "section": "Introduction", "topic": "9.2Tên họ người Êđê" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 9.2Tên họ người Êđê Context: 9.2Tên họ người Êđê (Bài chi tiết: Tên người Ê Đê) > Introduction Content: -", là danh xưng Thượng đế Y-HWH (Thiên Chúa Giê-Hô-Va hay Gia-Vê), để đệm tên lót cho tất cả người nam, thay thế hẳn lối đặt tên chịu ảnh hưởng từ phong kiến Champa và Java (Indonesia) mang nhiều màu sắc phân biệt thứ bậc, tuổi tác, địa vị rườm rà phức tạp (Dam, Hbia, Ama, Aê, Yă, Aduôn, Pô...). Hầu hết ngày nay, nam giới Ê Đê đều đệm chữ cái "Y-" từ chữ "YHWH" theo cấu trúc "(Y-)+(tên gọi) +(họ) như là một điều bắt buộc cho mọi nam giới người Ê Đê mang ý nghĩa như là đứa con của Yàng (Anak Yang Adiê). Ví dụ như: Y-Dam Săn Mlô , Y-Arol Êčăm, Y Dam Rông Buôndăp, Y-Dam Thih Hdruê. . Tuy nhiên, ngày nay người Ê Đê chịu ảnh hưởng nhiều từ văn hóa Đạo Tin Lành, nên việc sử dụng tên Thánh đã hoàn toàn chiếm ưu thế so với cách đặt tên theo truyền thống xưa. Các tên Thánh để đặt tên theo tiếng Ê Đê. Y-Abba Y-Abel Y-Abraham Y-Abram Y-Adam Y-Arat Y-Aminadap Y-Arol Y-Atah Y-Banabas Y-Bel Y-Ben Y-Brahim Y-Buni Y-Daniel Y-Dăwit Y-Ênŏk Y-Jeremi Y-Lŭk Y-Maraki Y-Marakos Y-Mathiơ Y-Mičĕk Y-Moih	-", là danh xưng Thượng đế Y-HWH (Thiên Chúa Giê-Hô-Va hay Gia-Vê), để đệm tên lót cho tất cả người nam, thay thế hẳn lối đặt tên chịu ảnh hưởng từ phong kiến Champa và Java (Indonesia) mang nhiều màu sắc phân biệt thứ bậc, tuổi tác, địa vị rườm rà phức tạp (Dam, Hbia, Ama, Aê, Yă, Aduôn, Pô...). Hầu hết ngày nay, nam giới Ê Đê đều đệm chữ cái "Y-" từ chữ "YHWH" theo cấu trúc "(Y-)+(tên gọi) +(họ) như là một điều bắt buộc cho mọi nam giới người Ê Đê mang ý nghĩa như là đứa con của Yàng (Anak Yang Adiê). Ví dụ như: Y-Dam Săn Mlô , Y-Arol Êčăm, Y Dam Rông Buôndăp, Y-Dam Thih Hdruê. . Tuy nhiên, ngày nay người Ê Đê chịu ảnh hưởng nhiều từ văn hóa Đạo Tin Lành, nên việc sử dụng tên Thánh đã hoàn toàn chiếm ưu thế so với cách đặt tên theo truyền thống xưa. Các tên Thánh để đặt tên theo tiếng Ê Đê. Y-Abba Y-Abel Y-Abraham Y-Abram Y-Adam Y-Arat Y-Aminadap Y-Arol Y-Atah Y-Banabas Y-Bel Y-Ben Y-Brahim Y-Buni Y-Daniel Y-Dăwit Y-Ênŏk Y-Jeremi Y-Lŭk Y-Maraki Y-Marakos Y-Mathiơ Y-Mičĕk Y-Moih	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 2, "path": "9.2Tên họ người Êđê (Bài chi tiết: Tên người Ê Đê) > Introduction", "section": "Introduction", "topic": "9.2Tên họ người Êđê" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 9.2Tên họ người Êđê Context: 9.2Tên họ người Êđê (Bài chi tiết: Tên người Ê Đê) > Introduction Content: ếng Ê Đê. Y-Abba Y-Abel Y-Abraham Y-Abram Y-Adam Y-Arat Y-Aminadap Y-Arol Y-Atah Y-Banabas Y-Bel Y-Ben Y-Brahim Y-Buni Y-Daniel Y-Dăwit Y-Ênŏk Y-Jeremi Y-Lŭk Y-Maraki Y-Marakos Y-Mathiơ Y-Mičĕk Y-Moih Y-Nab Y-Nehemi Y-Petros Y-Phierơ Y-Sačê Y-Samuel Y-Tesolinika Y-Tid Y-Yôhan Y-Yôsep Y-Yôsuê Ðối với tên Nữ H'Mari H'Rut H'Ðêbora H'Madalen H'Maryam H'Rêbeka H'Ê-Wa H'An-na Bên cạnh đó, một bộ phận không nhỏ người Ê Đê vẫn duy trì việc đặt tên theo nhân vật trong các tác phẩm sử thi như H'Bia, H'Ñĭ, H'Bhĭ, Y-Dam Săn, Y-Dam Yi, Y-Dam Rông,...	ếng Ê Đê. Y-Abba Y-Abel Y-Abraham Y-Abram Y-Adam Y-Arat Y-Aminadap Y-Arol Y-Atah Y-Banabas Y-Bel Y-Ben Y-Brahim Y-Buni Y-Daniel Y-Dăwit Y-Ênŏk Y-Jeremi Y-Lŭk Y-Maraki Y-Marakos Y-Mathiơ Y-Mičĕk Y-Moih Y-Nab Y-Nehemi Y-Petros Y-Phierơ Y-Sačê Y-Samuel Y-Tesolinika Y-Tid Y-Yôhan Y-Yôsep Y-Yôsuê Ðối với tên Nữ H'Mari H'Rut H'Ðêbora H'Madalen H'Maryam H'Rêbeka H'Ê-Wa H'An-na Bên cạnh đó, một bộ phận không nhỏ người Ê Đê vẫn duy trì việc đặt tên theo nhân vật trong các tác phẩm sử thi như H'Bia, H'Ñĭ, H'Bhĭ, Y-Dam Săn, Y-Dam Yi, Y-Dam Rông,...	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 2, "path": "9.2Tên họ người Êđê (Bài chi tiết: Tên người Ê Đê) > Introduction", "section": "Introduction", "topic": "9.2Tên họ người Êđê" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 9.3Chữ viết Context: 9.3Chữ viết Content: Trước khi người Pháp đặt chân lên Tây Nguyên (Đêga), người Êđê đã có chữ viết riêng theo lối văn tự Pali- Sancrit của Ấn Độ mà người Êđê gọi là " Boh hră", có thể là một trong những loại dạng kiểu chữ viết cong của người Champa , loại chữ Sancrit này được viết trên giấy da " mơar klĭt", hay trên lá cọ khô "Hla guôl", loại chữ này hoàn toàn thất truyền sau năm 1954 bởi chính sách Việt hóa và cấm dậy ngôn ngữ bản địa dưới thời tổng thống Ngô Đình Diệm của chính phủ Việt Nam Cộng Hòa, những văn bản bằng chữ Êđê cổ cuối cùng bị chính quyền Ngô Đình Diệm thiêu huỷ hoàn toàn. Trong thời gian cai trị của người Pháp, chính quyền thuộc địa đã cổ vũ sử dụng chữ viết theo mẫu tự Latin do 2 thầy giáo Y-Ut và Y-Jut sáng tạo ra vào khoảng những năm đầu thế kỷ XX. Mục đích chủ yếu là nhằm phục vụ giáo dục. Trong khi người theo Công giáo và Tin Lành dùng nó để ghi chép Kinh Thánh và Gia Phả. So với các dân tộc ít người khác tại Việt Nam, người Ê Đê là sắc dân có chữ viết theo bảng chữ cái La tinh khá	Trước khi người Pháp đặt chân lên Tây Nguyên (Đêga), người Êđê đã có chữ viết riêng theo lối văn tự Pali- Sancrit của Ấn Độ mà người Êđê gọi là " Boh hră", có thể là một trong những loại dạng kiểu chữ viết cong của người Champa , loại chữ Sancrit này được viết trên giấy da " mơar klĭt", hay trên lá cọ khô "Hla guôl", loại chữ này hoàn toàn thất truyền sau năm 1954 bởi chính sách Việt hóa và cấm dậy ngôn ngữ bản địa dưới thời tổng thống Ngô Đình Diệm của chính phủ Việt Nam Cộng Hòa, những văn bản bằng chữ Êđê cổ cuối cùng bị chính quyền Ngô Đình Diệm thiêu huỷ hoàn toàn. Trong thời gian cai trị của người Pháp, chính quyền thuộc địa đã cổ vũ sử dụng chữ viết theo mẫu tự Latin do 2 thầy giáo Y-Ut và Y-Jut sáng tạo ra vào khoảng những năm đầu thế kỷ XX. Mục đích chủ yếu là nhằm phục vụ giáo dục. Trong khi người theo Công giáo và Tin Lành dùng nó để ghi chép Kinh Thánh và Gia Phả. So với các dân tộc ít người khác tại Việt Nam, người Ê Đê là sắc dân có chữ viết theo bảng chữ cái La tinh khá	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "9.3Chữ viết", "section": "9.3Chữ viết", "topic": "9.3Chữ viết" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 9.3Chữ viết Context: 9.3Chữ viết Content: ục. Trong khi người theo Công giáo và Tin Lành dùng nó để ghi chép Kinh Thánh và Gia Phả. So với các dân tộc ít người khác tại Việt Nam, người Ê Đê là sắc dân có chữ viết theo bảng chữ cái La tinh khá sớm, người Ê Đê có chữ viết từ thập niên 1920. Các nhà truyền giáo Tin Lành đã phối hợp với các chuyên viên ngôn ngữ học tại Viện Ngôn ngữ học Mùa hè đặt chữ viết cho người Ê Đê để dịch Kinh Thánh cho dân tộc này. Năm 1971, các chuyên viên này phối hợp với Bộ Giáo dục Việt Nam Cộng Hòa phát hành sách dạy tiếng Ê Đê. Năm 1979, sách dạy ngữ vựng Ê Đê được xuất bản tại Hoa Kỳ . Kinh Thánh Tân Ước song ngữ Ê Đê - Việt phát hành năm 2001. Năm 2006, Nhà xuất bản Tôn giáo của chính phủ Việt Nam, với sự hỗ trợ của United Bible Societies, đã phát hành 20 ngàn cuốn Kinh Thánh Tân Ước song ngữ Ê Đê - Việt tại Việt Nam. Đây là cuốn sách có số lượng phát hành nhiều nhất trong tiếng Ê Đê từ trước đến nay.	ục. Trong khi người theo Công giáo và Tin Lành dùng nó để ghi chép Kinh Thánh và Gia Phả. So với các dân tộc ít người khác tại Việt Nam, người Ê Đê là sắc dân có chữ viết theo bảng chữ cái La tinh khá sớm, người Ê Đê có chữ viết từ thập niên 1920. Các nhà truyền giáo Tin Lành đã phối hợp với các chuyên viên ngôn ngữ học tại Viện Ngôn ngữ học Mùa hè đặt chữ viết cho người Ê Đê để dịch Kinh Thánh cho dân tộc này. Năm 1971, các chuyên viên này phối hợp với Bộ Giáo dục Việt Nam Cộng Hòa phát hành sách dạy tiếng Ê Đê. Năm 1979, sách dạy ngữ vựng Ê Đê được xuất bản tại Hoa Kỳ . Kinh Thánh Tân Ước song ngữ Ê Đê - Việt phát hành năm 2001. Năm 2006, Nhà xuất bản Tôn giáo của chính phủ Việt Nam, với sự hỗ trợ của United Bible Societies, đã phát hành 20 ngàn cuốn Kinh Thánh Tân Ước song ngữ Ê Đê - Việt tại Việt Nam. Đây là cuốn sách có số lượng phát hành nhiều nhất trong tiếng Ê Đê từ trước đến nay.	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "9.3Chữ viết", "section": "9.3Chữ viết", "topic": "9.3Chữ viết" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 10Các tiểu quốc Người Êđê (Orang Đê) trong lịch sử Context: 10Các tiểu quốc Người Êđê (Orang Đê) trong lịch sử Content: Người Êđê và người Gia Rai vốn cùng nguồn gốc từ một tộc người Orang Đê cổ được ghi chép khá nhiều trong các bia ký Champa, Khmer,...Orang Đê có thể là nhóm mà người Êđê và Gia Rai gọi là Mdhur, trong văn hóa Mdhur có chứa đựng nhiều yếu tố văn hoá trung gian giữa người Êđê và Gia Rai. Trong văn hóa Mdhur trước kia còn tồn tại tục hỏa táng người chết và bỏ tro trong chum, ché sau đó mới mang chôn cất trong nhà mồ, đây có thể là ảnh hưởng của đạo Hindu từ người Chăm. Xét về phương diện người Mdhur là cội nguồn xuất phát của người Êđê và Gia Rai hiện đại. Trong lịch sử Orang Đê đã từng tồn tại các tiểu quốc sơ khai, với sự cai trị của các Mtao, Pơ Tao có thế lực trên một khu vực rộng lớn ở vùng người Gia Rai và Êđê. Sự hình thành các tiểu quốc nhỏ là đặc điểm thường thấy ở các tộc người Đông Nam Á: Thủy Xá - Hỏa Xá (TK XV - TK XX) là tên gọi của hai vị tiểu vương cai trị tiểu quốc Orang Đê của bộ tộc người J'rai Chor, J'rai Hdrung, Êđê Krung, Mdhur và một bộ phận Êđê Adham trên cao	Người Êđê và người Gia Rai vốn cùng nguồn gốc từ một tộc người Orang Đê cổ được ghi chép khá nhiều trong các bia ký Champa, Khmer,...Orang Đê có thể là nhóm mà người Êđê và Gia Rai gọi là Mdhur, trong văn hóa Mdhur có chứa đựng nhiều yếu tố văn hoá trung gian giữa người Êđê và Gia Rai. Trong văn hóa Mdhur trước kia còn tồn tại tục hỏa táng người chết và bỏ tro trong chum, ché sau đó mới mang chôn cất trong nhà mồ, đây có thể là ảnh hưởng của đạo Hindu từ người Chăm. Xét về phương diện người Mdhur là cội nguồn xuất phát của người Êđê và Gia Rai hiện đại. Trong lịch sử Orang Đê đã từng tồn tại các tiểu quốc sơ khai, với sự cai trị của các Mtao, Pơ Tao có thế lực trên một khu vực rộng lớn ở vùng người Gia Rai và Êđê. Sự hình thành các tiểu quốc nhỏ là đặc điểm thường thấy ở các tộc người Đông Nam Á: Thủy Xá - Hỏa Xá (TK XV - TK XX) là tên gọi của hai vị tiểu vương cai trị tiểu quốc Orang Đê của bộ tộc người J'rai Chor, J'rai Hdrung, Êđê Krung, Mdhur và một bộ phận Êđê Adham trên cao	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "10Các tiểu quốc Người Êđê (Orang Đê) trong lịch sử", "section": "10Các tiểu quốc Người Êđê (Orang Đê) trong lịch sử", "topic": "10Các tiểu quốc Người Êđê (Orang Đê) trong lịch sử" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 10Các tiểu quốc Người Êđê (Orang Đê) trong lịch sử Context: 10Các tiểu quốc Người Êđê (Orang Đê) trong lịch sử Content: i Đông Nam Á: Thủy Xá - Hỏa Xá (TK XV - TK XX) là tên gọi của hai vị tiểu vương cai trị tiểu quốc Orang Đê của bộ tộc người J'rai Chor, J'rai Hdrung, Êđê Krung, Mdhur và một bộ phận Êđê Adham trên cao nguyên Pleiku, thung lũng Cheo Reo, Buôn Hồ, Êa Sŭp, Krông Pa, M'Drak, Krông Hing từ thế kỷ XV đến cuối thế kỷ XIX. Sang cuối thế kỷ XVIII đầu XIX, nhóm Êđê Adham vùng Krông Bŭk, Buôn Hồ, Čư̆ Mgar lớn mạnh nhờ giao lưu buôn bán được với người Lào, Khmer, Xiêm thông qua vùng Bản Đon ngày nay, Yă Wam là một nữ tù trưởng đã từng dựa vào người Xiêm và Lào để đưa người Adham thoát khỏi ảnh hưởng của các Mtao-Ptao vùng Jarai. Tiểu quốc Adham (TK 18 - TK 19) Adham hay Dham, hoặc Atham, là một nhóm địa phương của người Ê Đê. Người Adham cư trú ở phía tây bắc Dak Lak, chủ yếu ở vùng Buôn Hồ, Čư̆ Mgar, Krông Bŭk và Êa Hleo. Đây là nhóm địa phương đông dân số nhất của người Ê Đê. Khoảng giữa thế kỷ XVIII vào đầu thế kỷ XIX, người Êđê Adham đã từng di cư ồ ạt xuống phía tây nam của Đắk Lắk và dừng	i Đông Nam Á: Thủy Xá - Hỏa Xá (TK XV - TK XX) là tên gọi của hai vị tiểu vương cai trị tiểu quốc Orang Đê của bộ tộc người J'rai Chor, J'rai Hdrung, Êđê Krung, Mdhur và một bộ phận Êđê Adham trên cao nguyên Pleiku, thung lũng Cheo Reo, Buôn Hồ, Êa Sŭp, Krông Pa, M'Drak, Krông Hing từ thế kỷ XV đến cuối thế kỷ XIX. Sang cuối thế kỷ XVIII đầu XIX, nhóm Êđê Adham vùng Krông Bŭk, Buôn Hồ, Čư̆ Mgar lớn mạnh nhờ giao lưu buôn bán được với người Lào, Khmer, Xiêm thông qua vùng Bản Đon ngày nay, Yă Wam là một nữ tù trưởng đã từng dựa vào người Xiêm và Lào để đưa người Adham thoát khỏi ảnh hưởng của các Mtao-Ptao vùng Jarai. Tiểu quốc Adham (TK 18 - TK 19) Adham hay Dham, hoặc Atham, là một nhóm địa phương của người Ê Đê. Người Adham cư trú ở phía tây bắc Dak Lak, chủ yếu ở vùng Buôn Hồ, Čư̆ Mgar, Krông Bŭk và Êa Hleo. Đây là nhóm địa phương đông dân số nhất của người Ê Đê. Khoảng giữa thế kỷ XVIII vào đầu thế kỷ XIX, người Êđê Adham đã từng di cư ồ ạt xuống phía tây nam của Đắk Lắk và dừng	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "10Các tiểu quốc Người Êđê (Orang Đê) trong lịch sử", "section": "10Các tiểu quốc Người Êđê (Orang Đê) trong lịch sử", "topic": "10Các tiểu quốc Người Êđê (Orang Đê) trong lịch sử" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 10Các tiểu quốc Người Êđê (Orang Đê) trong lịch sử Context: 10Các tiểu quốc Người Êđê (Orang Đê) trong lịch sử Content: ar, Krông Bŭk và Êa Hleo. Đây là nhóm địa phương đông dân số nhất của người Ê Đê. Khoảng giữa thế kỷ XVIII vào đầu thế kỷ XIX, người Êđê Adham đã từng di cư ồ ạt xuống phía tây nam của Đắk Lắk và dừng lại cộng cư với người Êđê Kpă vùng Buôn Ma Thuột ngày nay để tránh những cuộc tấn công từ các Mtao Êa- Mtao Pui của tiểu quốc Jarai. Nhờ con đường buôn bán với người Lào, Xiêm, Khmer tại các cửa sông Bản Đon ngày nay, thế kỷ XVIII - XIX được coi thời kỳ phát triển mạnh của Êđê Adham với sự cai quản của nữ thủ lĩnh Yă Wăm được người Êđê gọi Mtao Mniê (Vua Bà), Yă Wăm cai trị một khu vực rộng lớn từ Krông H-Nang, Buôn Hồ, Êa Sŭp, Čư̆ Mgar, Buôn Đôn. Do vậy, bà được người Lào, người Xiêm kính nể và so sánh ngang với thế lực Mtao Pui, Mtao Êa. Cho đến đầu thế kỷ XX, người Adham là nhóm hùng mạnh và thịnh vượng nhất so với các nhóm Êđê khác như người Kpă. Địa bàn của người Adham gồm '"...Nam phần Dak lak cho tới lưu vực sông Ya Liau, phía Đông Bắc, họ vượt qua sông Krông Bŭk và lan tới tận	ar, Krông Bŭk và Êa Hleo. Đây là nhóm địa phương đông dân số nhất của người Ê Đê. Khoảng giữa thế kỷ XVIII vào đầu thế kỷ XIX, người Êđê Adham đã từng di cư ồ ạt xuống phía tây nam của Đắk Lắk và dừng lại cộng cư với người Êđê Kpă vùng Buôn Ma Thuột ngày nay để tránh những cuộc tấn công từ các Mtao Êa- Mtao Pui của tiểu quốc Jarai. Nhờ con đường buôn bán với người Lào, Xiêm, Khmer tại các cửa sông Bản Đon ngày nay, thế kỷ XVIII - XIX được coi thời kỳ phát triển mạnh của Êđê Adham với sự cai quản của nữ thủ lĩnh Yă Wăm được người Êđê gọi Mtao Mniê (Vua Bà), Yă Wăm cai trị một khu vực rộng lớn từ Krông H-Nang, Buôn Hồ, Êa Sŭp, Čư̆ Mgar, Buôn Đôn. Do vậy, bà được người Lào, người Xiêm kính nể và so sánh ngang với thế lực Mtao Pui, Mtao Êa. Cho đến đầu thế kỷ XX, người Adham là nhóm hùng mạnh và thịnh vượng nhất so với các nhóm Êđê khác như người Kpă. Địa bàn của người Adham gồm '"...Nam phần Dak lak cho tới lưu vực sông Ya Liau, phía Đông Bắc, họ vượt qua sông Krông Bŭk và lan tới tận	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "10Các tiểu quốc Người Êđê (Orang Đê) trong lịch sử", "section": "10Các tiểu quốc Người Êđê (Orang Đê) trong lịch sử", "topic": "10Các tiểu quốc Người Êđê (Orang Đê) trong lịch sử" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 10Các tiểu quốc Người Êđê (Orang Đê) trong lịch sử Context: 10Các tiểu quốc Người Êđê (Orang Đê) trong lịch sử Content: ạnh và thịnh vượng nhất so với các nhóm Êđê khác như người Kpă. Địa bàn của người Adham gồm '"...Nam phần Dak lak cho tới lưu vực sông Ya Liau, phía Đông Bắc, họ vượt qua sông Krông Bŭk và lan tới tận thượng nguồn sông H Nang". Việc bà Yă Wăm cắt đất Buôn Đôn cho Y-Thu Knul để định cư cho một số dân người gốc Lào, Thái Lan lập ra Buôn Đôn, chấm dứt cuộc nam tiến của người Lào theo dọc các nhánh sống Mekong, cùng với câu chuyện tình ái giữa Nữ thủ lĩnh danh tiếng và thủ lĩnh săn voi tài giỏi này, là nguyên nhân để tiểu vương quốc Êđê Adham suy tàn sau khi người Pháp đặt chân đến Buôn Đon. Lúc này thế lực Êđê Kpă vùng Buôn Ma Thuột bắt đầu lớn mạnh nhờ dựa vào thế lực người Pháp thay thế hẳn vai trò của người Êđê Adham.	ạnh và thịnh vượng nhất so với các nhóm Êđê khác như người Kpă. Địa bàn của người Adham gồm '"...Nam phần Dak lak cho tới lưu vực sông Ya Liau, phía Đông Bắc, họ vượt qua sông Krông Bŭk và lan tới tận thượng nguồn sông H Nang". Việc bà Yă Wăm cắt đất Buôn Đôn cho Y-Thu Knul để định cư cho một số dân người gốc Lào, Thái Lan lập ra Buôn Đôn, chấm dứt cuộc nam tiến của người Lào theo dọc các nhánh sống Mekong, cùng với câu chuyện tình ái giữa Nữ thủ lĩnh danh tiếng và thủ lĩnh săn voi tài giỏi này, là nguyên nhân để tiểu vương quốc Êđê Adham suy tàn sau khi người Pháp đặt chân đến Buôn Đon. Lúc này thế lực Êđê Kpă vùng Buôn Ma Thuột bắt đầu lớn mạnh nhờ dựa vào thế lực người Pháp thay thế hẳn vai trò của người Êđê Adham.	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "10Các tiểu quốc Người Êđê (Orang Đê) trong lịch sử", "section": "10Các tiểu quốc Người Êđê (Orang Đê) trong lịch sử", "topic": "10Các tiểu quốc Người Êđê (Orang Đê) trong lịch sử" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 11Câu nói của nhân vật nổi tiếng Context: 11Câu nói của nhân vật nổi tiếng Content: " Chúng ta phải có chữ của người Ê Đê, chúng ta cũng cần học tiếng Pháp thật giỏi để người Pháp không dám coi thường chúng ta ".- Thầy giáo Y Jut Hwing (1885-1934), người đã sáng tạo ra chữ Ê Đê. " Đất là lưng ông bà ta, rừng cây, khe suối là của ông bà ta, sao ta lại chịu bỏ nhà, bỏ buôn làng mà đi để bọn giặc chúng giẫm lên lưng ông bà ta, phá phách rừng núi của ông bà ta ". - Tù trưởng Ama Jhao (1840-1905) " Cuộc đời tôi vừa được ca hát, vừa trồng cà phê, vừa được sống giữa núi rừng, sống với thiên nhiên. Người ta vẫn hỏi tôi, tại sao không dời nhà về thành phố, tại sao không đi diễn nhiều, tại sao không làm kinh tế, câu trả lời của tôi rất giản dị, tôi yêu cuộc sống ở cao nguyên, tôi yêu thiên nhiên quê mình, tôi thích cách sống như vậy, và dù không biết đó có phải là lựa chọn đúng hay không, nhưng tôi không bao giờ hối hận về sự lựa chọn của mình. "— Y Moan Ênuôl " Ta không sợ nghèo vì ta quen nghèo rồi, ta cũng không sợ chết, nhưng sau ta, ai xứng đáng là sứ giả văn hóa... "- Y	" Chúng ta phải có chữ của người Ê Đê, chúng ta cũng cần học tiếng Pháp thật giỏi để người Pháp không dám coi thường chúng ta ".- Thầy giáo Y Jut Hwing (1885-1934), người đã sáng tạo ra chữ Ê Đê. " Đất là lưng ông bà ta, rừng cây, khe suối là của ông bà ta, sao ta lại chịu bỏ nhà, bỏ buôn làng mà đi để bọn giặc chúng giẫm lên lưng ông bà ta, phá phách rừng núi của ông bà ta ". - Tù trưởng Ama Jhao (1840-1905) " Cuộc đời tôi vừa được ca hát, vừa trồng cà phê, vừa được sống giữa núi rừng, sống với thiên nhiên. Người ta vẫn hỏi tôi, tại sao không dời nhà về thành phố, tại sao không đi diễn nhiều, tại sao không làm kinh tế, câu trả lời của tôi rất giản dị, tôi yêu cuộc sống ở cao nguyên, tôi yêu thiên nhiên quê mình, tôi thích cách sống như vậy, và dù không biết đó có phải là lựa chọn đúng hay không, nhưng tôi không bao giờ hối hận về sự lựa chọn của mình. "— Y Moan Ênuôl " Ta không sợ nghèo vì ta quen nghèo rồi, ta cũng không sợ chết, nhưng sau ta, ai xứng đáng là sứ giả văn hóa... "- Y	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "11Câu nói của nhân vật nổi tiếng", "section": "11Câu nói của nhân vật nổi tiếng", "topic": "11Câu nói của nhân vật nổi tiếng" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 11Câu nói của nhân vật nổi tiếng Context: 11Câu nói của nhân vật nổi tiếng Content: ay không, nhưng tôi không bao giờ hối hận về sự lựa chọn của mình. "— Y Moan Ênuôl " Ta không sợ nghèo vì ta quen nghèo rồi, ta cũng không sợ chết, nhưng sau ta, ai xứng đáng là sứ giả văn hóa... "- Y Moan Ênuôl	ay không, nhưng tôi không bao giờ hối hận về sự lựa chọn của mình. "— Y Moan Ênuôl " Ta không sợ nghèo vì ta quen nghèo rồi, ta cũng không sợ chết, nhưng sau ta, ai xứng đáng là sứ giả văn hóa... "- Y Moan Ênuôl	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "11Câu nói của nhân vật nổi tiếng", "section": "11Câu nói của nhân vật nổi tiếng", "topic": "11Câu nói của nhân vật nổi tiếng" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử Context: 12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử Content: Y-Đê (Radaya) người Thủ Lĩnh chinh phục Nàng Công Chúa H-Gar (Nagar). Đây cùng là nguồn gốc hình thành 1 dân tộc mang tên tổ phụ của người Đê-Gar và thành lập vương quốc mới có tên Radaya (Đêgar). Từ " Anak Đê-Gar" có nghĩa là những người con của Y Đê và H Gar theo tiếng Pali Sanskrit Ấn Độ là Anak KuRadaya. Người Êđê là một trong những tộc người có lịch sử lâu đời trong khu vực miền Trung và Tây Nguyên, Thông qua các thư tịch cổ của Trung Hoa, Đại Việt, các bia ký của Champa , Đế Chế Khmer, và cả những ghi chép của các nhà truyền giáo mà ít nhiều nhắc đến các nhân vật trong lịch sử của người Êđê xưa. Trong các tác phẩm sử thi dân gian của người Êđê thường nhắc đến các nhân vật anh hùng. Sử Thi Êđê là một pho tài liệu quý giá chứa đựng thông tin lịch sử về tộc người này.Trong phần lịch sử, Pièrre Bernard Lafont đã tiến hành chia lịch sử Champa ra làm 3 thời kỳ chính: Thời kì Ấn Độ hóa (được tính từ khi lập quốc đến năm 1471), thời kì bản địa (1471-1832) và thời kỳ sau ngày sụp đổ	Y-Đê (Radaya) người Thủ Lĩnh chinh phục Nàng Công Chúa H-Gar (Nagar). Đây cùng là nguồn gốc hình thành 1 dân tộc mang tên tổ phụ của người Đê-Gar và thành lập vương quốc mới có tên Radaya (Đêgar). Từ " Anak Đê-Gar" có nghĩa là những người con của Y Đê và H Gar theo tiếng Pali Sanskrit Ấn Độ là Anak KuRadaya. Người Êđê là một trong những tộc người có lịch sử lâu đời trong khu vực miền Trung và Tây Nguyên, Thông qua các thư tịch cổ của Trung Hoa, Đại Việt, các bia ký của Champa , Đế Chế Khmer, và cả những ghi chép của các nhà truyền giáo mà ít nhiều nhắc đến các nhân vật trong lịch sử của người Êđê xưa. Trong các tác phẩm sử thi dân gian của người Êđê thường nhắc đến các nhân vật anh hùng. Sử Thi Êđê là một pho tài liệu quý giá chứa đựng thông tin lịch sử về tộc người này.Trong phần lịch sử, Pièrre Bernard Lafont đã tiến hành chia lịch sử Champa ra làm 3 thời kỳ chính: Thời kì Ấn Độ hóa (được tính từ khi lập quốc đến năm 1471), thời kì bản địa (1471-1832) và thời kỳ sau ngày sụp đổ	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử", "section": "12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử", "topic": "12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử Context: 12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử Content: ch sử, Pièrre Bernard Lafont đã tiến hành chia lịch sử Champa ra làm 3 thời kỳ chính: Thời kì Ấn Độ hóa (được tính từ khi lập quốc đến năm 1471), thời kì bản địa (1471-1832) và thời kỳ sau ngày sụp đổ (1832-thế kỉ XX, thông qua ba giai đoạn này thì thời kỳ Ấn Độ hoá Chăm Pa (được tính từ khi lập quốc đến năm 1471)đã tác động mạnh đến một phần văn hoá và tín ngưỡng của người Êđê cổ, giai đoạn sau sụp đổ vương triều Vijaya 1471),yếu tố văn hoá Ấn từ các triều đại Champa đã khồng đủ sức ảnh hưởng trước sự phát triển trở lại của yếu tố văn hoá bản địa ở người Êđê, trong giai đoạn thế kỷ XV đến thế kỷ XVII này nhiều tác phẩm trường ca, sử thi cổ bắt phát triển nảy nở lại: Dam San, Dam Yi, Xinh Nhã, Dam Kteh Mlan.. và chấm dứt khi các nhà truyền giáo Phương Tây và người Việt xâm nhập vùng cao nguyên. Hơbia Mmih-Êa hay còn gọi là nàng Mi Ê (媚醯) Hbia Mih Êa là vương phi Chiêm Thành vào thế kỷ XI.Bà là vợ của vua Chiêm Thành Jaya Sinhavarman II. MMih Êa vốn xuất thân là cung nữ Rang Đê giỏi	ch sử, Pièrre Bernard Lafont đã tiến hành chia lịch sử Champa ra làm 3 thời kỳ chính: Thời kì Ấn Độ hóa (được tính từ khi lập quốc đến năm 1471), thời kì bản địa (1471-1832) và thời kỳ sau ngày sụp đổ (1832-thế kỉ XX, thông qua ba giai đoạn này thì thời kỳ Ấn Độ hoá Chăm Pa (được tính từ khi lập quốc đến năm 1471)đã tác động mạnh đến một phần văn hoá và tín ngưỡng của người Êđê cổ, giai đoạn sau sụp đổ vương triều Vijaya 1471),yếu tố văn hoá Ấn từ các triều đại Champa đã khồng đủ sức ảnh hưởng trước sự phát triển trở lại của yếu tố văn hoá bản địa ở người Êđê, trong giai đoạn thế kỷ XV đến thế kỷ XVII này nhiều tác phẩm trường ca, sử thi cổ bắt phát triển nảy nở lại: Dam San, Dam Yi, Xinh Nhã, Dam Kteh Mlan.. và chấm dứt khi các nhà truyền giáo Phương Tây và người Việt xâm nhập vùng cao nguyên. Hơbia Mmih-Êa hay còn gọi là nàng Mi Ê (媚醯) Hbia Mih Êa là vương phi Chiêm Thành vào thế kỷ XI.Bà là vợ của vua Chiêm Thành Jaya Sinhavarman II. MMih Êa vốn xuất thân là cung nữ Rang Đê giỏi	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử", "section": "12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử", "topic": "12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử Context: 12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử Content: o nguyên. Hơbia Mmih-Êa hay còn gọi là nàng Mi Ê (媚醯) Hbia Mih Êa là vương phi Chiêm Thành vào thế kỷ XI.Bà là vợ của vua Chiêm Thành Jaya Sinhavarman II. MMih Êa vốn xuất thân là cung nữ Rang Đê giỏi dệt chăn gấm.HơBia Mih Ea trong ngôn ngữ Rang Đê cổ có nghĩa là nàng dòng sông. Vào triều vua Lý Thái Tông (1028-1054) nước Đại Cồ Việt, vua Jaya Sinhavarman II của Champa không theo lệ cống, thất lễ Phiên thần, vua tự đem quân Nam chinh phạt Chiêm Thành. Vào năm 1044, vua Lý Thái Tông của Đại Cồ Việt tiến đánh Chiêm Thành, trong khi đó triều chính Chiêm Thành có sự bội phản, tướng Chiêm Thành là Quách Gia Dĩ đã chém chết chúa vua Jaya Sinhavarman II rồi đầu hàng. Quân Đại Cồ Việt chiếm được thành Sinhapura, bắt hàng trăm cung nữ, ca kỹ và nhạc công mang về, trong đó có H'Bia Mih Êa:Theo Việt Sử Toàn Thư, tr 141: Chiêm Thành bỏ cống 16 năm, vua Lý Thái Tông phá quốc đô Phật Thệ , giết 3 vạn quân Chiêm, bắt sống 5.000 người, bắt được 30 con voi và giết chúa Sạ Đẩu tức là vua Jaya	o nguyên. Hơbia Mmih-Êa hay còn gọi là nàng Mi Ê (媚醯) Hbia Mih Êa là vương phi Chiêm Thành vào thế kỷ XI.Bà là vợ của vua Chiêm Thành Jaya Sinhavarman II. MMih Êa vốn xuất thân là cung nữ Rang Đê giỏi dệt chăn gấm.HơBia Mih Ea trong ngôn ngữ Rang Đê cổ có nghĩa là nàng dòng sông. Vào triều vua Lý Thái Tông (1028-1054) nước Đại Cồ Việt, vua Jaya Sinhavarman II của Champa không theo lệ cống, thất lễ Phiên thần, vua tự đem quân Nam chinh phạt Chiêm Thành. Vào năm 1044, vua Lý Thái Tông của Đại Cồ Việt tiến đánh Chiêm Thành, trong khi đó triều chính Chiêm Thành có sự bội phản, tướng Chiêm Thành là Quách Gia Dĩ đã chém chết chúa vua Jaya Sinhavarman II rồi đầu hàng. Quân Đại Cồ Việt chiếm được thành Sinhapura, bắt hàng trăm cung nữ, ca kỹ và nhạc công mang về, trong đó có H'Bia Mih Êa:Theo Việt Sử Toàn Thư, tr 141: Chiêm Thành bỏ cống 16 năm, vua Lý Thái Tông phá quốc đô Phật Thệ , giết 3 vạn quân Chiêm, bắt sống 5.000 người, bắt được 30 con voi và giết chúa Sạ Đẩu tức là vua Jaya	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử", "section": "12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử", "topic": "12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử Context: 12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử Content: :Theo Việt Sử Toàn Thư, tr 141: Chiêm Thành bỏ cống 16 năm, vua Lý Thái Tông phá quốc đô Phật Thệ , giết 3 vạn quân Chiêm, bắt sống 5.000 người, bắt được 30 con voi và giết chúa Sạ Đẩu tức là vua Jaya Sinhavarman II . Khi thuyền đến sông Lý Nhân, giữa đêm, vua Đại Cồ Việt nghe Mỵ Ê có sắc đẹp, bên sai quan Trung Sứ vời đến chầu thuyền ngự. Mih Êa không dấu được phẩn uất, từ chối rằng: Vợ phương nam man rợ quê mùa, y phục xấu xí, ngôn ngữ thô lỗ, không giống các phi tần đất Việt. Nay nước tan, chồng mất, chỉ mong một chết là thoả lòng; nếu cưỡng bức hợp hoan, ngại nổi làm dơ mình vua vậy. Đoạn, nàng lén lấy tấm chăn thổ cẩm vừa tự dệt quấn lấy kín thân mình rồi nhảy xuống sông Châu Giang mà chết. Nhà vua kinh hoàng tự hối, muốn cứu nhưng không sao kịp nữa. H'bia Suryah Bunga Dewee hay Suryah Đê-wi (Thế kỷ XII) Là chị gái ruột của Vancaraya thuộc dòng dõi hoàng gia Vijaya. Suriyah Bunga Dewi sau này thành vợ của Vua Nam Champa Jaya Harivarman I xứ Paduranga và trở thành thứ hậu. Khi	:Theo Việt Sử Toàn Thư, tr 141: Chiêm Thành bỏ cống 16 năm, vua Lý Thái Tông phá quốc đô Phật Thệ , giết 3 vạn quân Chiêm, bắt sống 5.000 người, bắt được 30 con voi và giết chúa Sạ Đẩu tức là vua Jaya Sinhavarman II . Khi thuyền đến sông Lý Nhân, giữa đêm, vua Đại Cồ Việt nghe Mỵ Ê có sắc đẹp, bên sai quan Trung Sứ vời đến chầu thuyền ngự. Mih Êa không dấu được phẩn uất, từ chối rằng: Vợ phương nam man rợ quê mùa, y phục xấu xí, ngôn ngữ thô lỗ, không giống các phi tần đất Việt. Nay nước tan, chồng mất, chỉ mong một chết là thoả lòng; nếu cưỡng bức hợp hoan, ngại nổi làm dơ mình vua vậy. Đoạn, nàng lén lấy tấm chăn thổ cẩm vừa tự dệt quấn lấy kín thân mình rồi nhảy xuống sông Châu Giang mà chết. Nhà vua kinh hoàng tự hối, muốn cứu nhưng không sao kịp nữa. H'bia Suryah Bunga Dewee hay Suryah Đê-wi (Thế kỷ XII) Là chị gái ruột của Vancaraya thuộc dòng dõi hoàng gia Vijaya. Suriyah Bunga Dewi sau này thành vợ của Vua Nam Champa Jaya Harivarman I xứ Paduranga và trở thành thứ hậu. Khi	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử", "section": "12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử", "topic": "12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử Context: 12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử Content: Suryah Đê-wi (Thế kỷ XII) Là chị gái ruột của Vancaraya thuộc dòng dõi hoàng gia Vijaya. Suriyah Bunga Dewi sau này thành vợ của Vua Nam Champa Jaya Harivarman I xứ Paduranga và trở thành thứ hậu. Khi người Khmer đánh chiếm và đô hộ bắc Chiêm Thành, Suriyah Bunga Dewi đề nghị chồng là vua Jaya Harivarman I mang quân sang giúp em trai mình là Vancaray đánh đuổi người Khmer và giải phóng kinh đô Vijaya của xứ Bắc Chiêm Thành. Sau cuộc kéo quân ra bắc, Jaya Harivarman I đã đánh đuổi được người Khmer và ngay lập tức kiểm soát hết toàn bộ lãnh thổ bắc Chiêm Thành với ý định nhằm thống nhất toàn cõi dân Chiêm Thành .Vụ việc dẫn đến người sự chống đối quyết liệt của người Rang Đê dưới sự lãnh đạo của Vancaraya . Dam Khing Jŭ Vancaraya (1125- 1169) Vancaraya là tên gọi bằng tiếng Pali Sanskrit Ấn Độ Vancaraya ( वैनसीएराया ), tiếng ÊĐê thường gọi là Dam Khing Jŭ có nghĩa là Thủ Lĩnh Da Nâu. Theo sử liệu Trung Quốc thì Vancaraya được nhắc đến với tên gọi ( 鷹明葉 Bính âm : YingMingYe, âm Hán	Suryah Đê-wi (Thế kỷ XII) Là chị gái ruột của Vancaraya thuộc dòng dõi hoàng gia Vijaya. Suriyah Bunga Dewi sau này thành vợ của Vua Nam Champa Jaya Harivarman I xứ Paduranga và trở thành thứ hậu. Khi người Khmer đánh chiếm và đô hộ bắc Chiêm Thành, Suriyah Bunga Dewi đề nghị chồng là vua Jaya Harivarman I mang quân sang giúp em trai mình là Vancaray đánh đuổi người Khmer và giải phóng kinh đô Vijaya của xứ Bắc Chiêm Thành. Sau cuộc kéo quân ra bắc, Jaya Harivarman I đã đánh đuổi được người Khmer và ngay lập tức kiểm soát hết toàn bộ lãnh thổ bắc Chiêm Thành với ý định nhằm thống nhất toàn cõi dân Chiêm Thành .Vụ việc dẫn đến người sự chống đối quyết liệt của người Rang Đê dưới sự lãnh đạo của Vancaraya . Dam Khing Jŭ Vancaraya (1125- 1169) Vancaraya là tên gọi bằng tiếng Pali Sanskrit Ấn Độ Vancaraya ( वैनसीएराया ), tiếng ÊĐê thường gọi là Dam Khing Jŭ có nghĩa là Thủ Lĩnh Da Nâu. Theo sử liệu Trung Quốc thì Vancaraya được nhắc đến với tên gọi ( 鷹明葉 Bính âm : YingMingYe, âm Hán	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử", "section": "12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử", "topic": "12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử Context: 12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử Content: t Ấn Độ Vancaraya ( वैनसीएराया ), tiếng ÊĐê thường gọi là Dam Khing Jŭ có nghĩa là Thủ Lĩnh Da Nâu. Theo sử liệu Trung Quốc thì Vancaraya được nhắc đến với tên gọi ( 鷹明葉 Bính âm : YingMingYe, âm Hán Việt : Ưng Minh Diệp ), là một thủ lĩnh người Rang Đê , cũng là một hoàng tử thuộc hoàng gia Vijaya miền bắc Champa , giai đoạn lịch sử này, người Êđê và Jarai chưa phân li thành hai tộc người riêng như ngày nay. Sự kiện lịch sử theo bia ký Champa ghi lại rằng: Đó là vào giữa thế kỷ thứ XII, vương quốc Champa bị phân chia làm hai miền. Miền nam, tức là tiểu vương quốc Panduranga (thuộc vùng Ninh Thuận ngày nay), đặt dưới quyền lãnh đạo của vua Jaya Harivarman I. Ngược lại, tiểu vương quốc Vijaya (Ngày nay thuộc địa bàn huyện Tuy Phước tỉnh Bình Định ) ở miền Bắc đặt dưới quyền đô hộ Đế chế Khmer . Vì không thể chấp nhận sự thống trị của người dị chủng Campuchia , vua Jaya Harivarma I ở miền Nam tiến quân ra bắc giải phóng kinh đô Vijaya vào năm 1149, giết được hoàng tử Harideva, lãnh đạo	t Ấn Độ Vancaraya ( वैनसीएराया ), tiếng ÊĐê thường gọi là Dam Khing Jŭ có nghĩa là Thủ Lĩnh Da Nâu. Theo sử liệu Trung Quốc thì Vancaraya được nhắc đến với tên gọi ( 鷹明葉 Bính âm : YingMingYe, âm Hán Việt : Ưng Minh Diệp ), là một thủ lĩnh người Rang Đê , cũng là một hoàng tử thuộc hoàng gia Vijaya miền bắc Champa , giai đoạn lịch sử này, người Êđê và Jarai chưa phân li thành hai tộc người riêng như ngày nay. Sự kiện lịch sử theo bia ký Champa ghi lại rằng: Đó là vào giữa thế kỷ thứ XII, vương quốc Champa bị phân chia làm hai miền. Miền nam, tức là tiểu vương quốc Panduranga (thuộc vùng Ninh Thuận ngày nay), đặt dưới quyền lãnh đạo của vua Jaya Harivarman I. Ngược lại, tiểu vương quốc Vijaya (Ngày nay thuộc địa bàn huyện Tuy Phước tỉnh Bình Định ) ở miền Bắc đặt dưới quyền đô hộ Đế chế Khmer . Vì không thể chấp nhận sự thống trị của người dị chủng Campuchia , vua Jaya Harivarma I ở miền Nam tiến quân ra bắc giải phóng kinh đô Vijaya vào năm 1149, giết được hoàng tử Harideva, lãnh đạo	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử", "section": "12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử", "topic": "12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử" }
Ethnic Group: Người Êđê Topic: 12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử Context: 12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử Content: hmer . Vì không thể chấp nhận sự thống trị của người dị chủng Campuchia , vua Jaya Harivarma I ở miền Nam tiến quân ra bắc giải phóng kinh đô Vijaya vào năm 1149, giết được hoàng tử Harideva, lãnh đạo đoàn quân viễn chinh Campuchia . Sau ngày thắng trận, thay vì Jaya Harivarman I phải rút quân trở về Panduranga, ông ta lại lợi dụng tình thế, tự xưng vương ở Vijaya, mặc dù ông ta biết rằng quyền nối ngôi ở Vijaya phải thuộc về hoàng tử Vancaraya , chính là em ruột của vợ ông (Vua Jaya Harivarnann I có một người vợ gốc Rang Đê). Nhằm phản đối lại sự đoạt ngôi này, các bộ tộc Rang Đê mà bia ký gọi là Kiratas phất cờ vùng dậy đưa hoàng tử Vancaraya lên làm vua ở Vijaya. Vua Jaya Harivarman I không còn giải pháp khác để giải quyết sự khủng hoảng chính trị này, quyết định vào năm 1151 tấn công đoàn quân người Rang Đê và nhóm quân Kiratas khác do hoàng tử Vancaraya lãnh đạo. Thất trận, hoàng tử Vancaraya chạy sang Đại Việt cầu cứu viện trợ. Vua Lý Anh Tông sai tướng Nguyễn Mông cùng 5.000	hmer . Vì không thể chấp nhận sự thống trị của người dị chủng Campuchia , vua Jaya Harivarma I ở miền Nam tiến quân ra bắc giải phóng kinh đô Vijaya vào năm 1149, giết được hoàng tử Harideva, lãnh đạo đoàn quân viễn chinh Campuchia . Sau ngày thắng trận, thay vì Jaya Harivarman I phải rút quân trở về Panduranga, ông ta lại lợi dụng tình thế, tự xưng vương ở Vijaya, mặc dù ông ta biết rằng quyền nối ngôi ở Vijaya phải thuộc về hoàng tử Vancaraya , chính là em ruột của vợ ông (Vua Jaya Harivarnann I có một người vợ gốc Rang Đê). Nhằm phản đối lại sự đoạt ngôi này, các bộ tộc Rang Đê mà bia ký gọi là Kiratas phất cờ vùng dậy đưa hoàng tử Vancaraya lên làm vua ở Vijaya. Vua Jaya Harivarman I không còn giải pháp khác để giải quyết sự khủng hoảng chính trị này, quyết định vào năm 1151 tấn công đoàn quân người Rang Đê và nhóm quân Kiratas khác do hoàng tử Vancaraya lãnh đạo. Thất trận, hoàng tử Vancaraya chạy sang Đại Việt cầu cứu viện trợ. Vua Lý Anh Tông sai tướng Nguyễn Mông cùng 5.000	{ "ethnic_group": "Người Êđê", "level": 1, "path": "12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử", "section": "12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử", "topic": "12Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử" }