Datasets:
ranjitraut
/
nepal-section-wise-act-datasets

Dataset card Data Studio Files
xet
 Community
text
stringlengths
0
1.95k
# रेडियोधर्मी पदार्थ (उपयोग तथा नियमन) ऐन, २०७७
**प्रमाणीकरण मिति**
२०७७।०३।११
संबत् २०७७ सालको ऐन नं. ४
रेडियोधर्मी पदार्थको उपयोग तथा नियमन सम्बन्धमा व्यवस्था गर्न बनेको ऐन
**प्रस्तावना:**
रेडियोधर्मी पदार्थ एवं प्रविधिको सुरक्षित तथा शान्तिपूर्ण उपयोग गर्न, अध्ययन अनुसन्धान गर्न र आयनीकरण गर्ने बिकिरणवाट पर्न सक्ने प्रतिकूल प्रभाववाट सर्वसाधारणको जीउधनको सुरक्षा तथा वातावरण संरक्षण गर्ने सम्बन्धमा आवश्यक कानूनी व्यवस्था गर्न बाञ्छुनीय भएकोले, सदृधीय संसदले यो ऐन बनाएको छ।
---
## परिच्छेद-१
### प्रारम्भिक
**१. संक्षिप्त नाम र प्रारम्भः**
(१) यस ऐनको नाम "रेडियोधर्मी पदार्थ (उपयोग तथा नियमन) ऐन, २०७७" रहेको छ।
(२) यो ऐन प्रमाणीकरण भएको मितिले एकतीसौं दिनदेखि प्रारम्भ हुनेछ।
**२. परिभाषाः**
विषय वा प्रसहले अको अर्थ नलागेमा यस ऐनमा,
(क) "अभ्यास" भन्नाले रेडियोधर्मी पदार्थ र अन्य बिकिरणका स्रोतवाट थप संसर्ग (एक्स्पोजर) गराउने वा सम्भावित संसर्ग बढाउने वा संसर्गका स्रोत वा मार्ग वा मार्गहरुको सज्जाललाई परिवर्तन गर्ने मानवीय क्रियाकलाप सम्झनु पर्छ।
(ख) "आयनीकरण गर्ने बिकिरण (आयोनाइजिङ रेडिएसन)" भन्नाले जैविक पदार्थमा आयन पेयर्स उत्पादन गर्न सक्ने बिकिरण सम्झनु पर्छ।
(ग) "इजाजतपत्र" भन्नाले कुनै अभ्यास, क्रियाकलाप वा संयन्त्र सम्बन्धमा निश्चित कार्य गर्न दफा ११ बमोजिम जारी इजाजतपत्र सम्झनु पर्छ।
(घ) "इजाजतपत्रवाला" भन्नाले दफा ११ बमोजिम इजाजतपत्र प्राप्त संस्था सम्झनु पर्छ।
(ङ) "एजेन्सी" भन्नाले अन्तर्राह्रिय आणविक उर्जा एजेन्सी सम्झनु पर्छ।
(च) "क्रियाकलाप" भन्नाले आयनीकरण गर्ने बिकिरणका स्रोतको उत्पादन, प्रयोग, निकासी, पैंटारी तथा रेडियोधर्मी पदार्थको दुबानी, संयन्त्र (फेसिलिटी) को स्थान निर्धारण, निर्माण, शुरूबात, सञ्चालन र संयन्त्र नष्ट बा बन्द गर्ने, रेडियोधर्मी फोहोरमैला व्यवस्थापन र स्थान (साइट) को पुनर्स्थापना सम्बन्धी कार्य सम्झनु पर्छ।
(छ) "ढुबानी" भन्नाले रेडियोधर्मी पदार्थ उत्पादन बा भण्डारण गरेको स्थानबाट अर्को स्थानसम्म ओसारपसार गर्ने कार्य सम्झनु पर्छ र सो शब्दले त्यस्तो पदार्थ ढुबानी गर्न प्याकेज तयार पार्ने, ढुबानीको साधनमा चढाउने, पारबहनका क्रममा भण्डारण गर्ने र अन्तिम गन्तव्यमा ढुबानीको साधनबाट ओराल्ने कार्यलाई समेत जनाउँछ।
(ज) "तोकिएको" बा "तोकिए बमोजिम" भन्नाले यस ऐन अन्तर्गत बनेको नियममा तोकिएको बा तोकिए बमोजिम सम्झनु पर्छ।
(झ) "निकासी" भन्नाले रेडियोधर्मी पदार्थ र सो सम्बन्धी उपकरण बा प्रबिधि नेपालबाट बाहिर निर्यात गर्ने कार्य सम्झनु पर्छ।
(ट) "नियमनकारी निकाय" भन्नाले दफा ४ बमोजिमको नियमनकारी निकाय सम्झनु पर्छ।
(ट) "निर्देशक समिति" भन्नाले दफा ६ बमोजिमको निर्देशक समिति सम्झनु पर्छ।
(ड) "निरीक्षक" भन्नाले नियमनकारी निकायबाट दफा २२ को उपदफा (२) बमोजिम खटाएको व्यक्ति सम्झनु पर्छ।
(ढ) "पैटारी" भन्नाले रेडियोधर्मी पदार्थ, सो सम्बन्धी उपकरण बा प्रबिधि नेपालभित्र आयात गर्ने कार्य सम्झनु पर्छ।
(ण) "मन्त्रालय" भन्नाले नेपाल सरकारको विज्ञान तथा प्रबिधि बिषय हेर्ने मन्त्रालय सम्झनु पर्छ।
(त) "रेडियोधर्मी पदार्थ" भन्नाले अल्फा कण बा बिटा कण बा गामा-रे जस्ता बिकिरण पैदा गर्न सक्ने पदार्थ सम्झनु पर्छ।
(थ) "रेडियोधर्मी फोहोरमैला" भन्नाले यथास्थितिमा प्रयोग हुन नसक्ने र तोकिएको भन्दा बढी मात्रामा आयनीकरण गर्ने बिकिरण उत्सर्जन गर्ने कुनै अभ्यास, क्रियापलाप बा संयन्त्रबाट निष्कासित रेडियोधर्मी पदार्थ बा सोसैंग संक्रमित चिज बा वस्तुलाई सम्झनु पर्ई।
(द) "रेडियोधर्मी स्रोत" भन्नाले रेडियोधर्मी पदार्थ र आयनीकरण गर्ने बिकिरण उत्सर्जन गर्ने बा फैलाउन सक्ने उपकरण सम्झनु पर्ई।
(ध) "बिपद्" भन्नाले कुनै पनि अभ्यास बा क्रियाकलापमा उत्पन्न भएको आयनीकरण गर्ने बिकिरणसँगको संसर्गको कारणले उत्पन्न हुने जोखिम बा खतरा सम्झनु पर्ई।
(न) "बिसर्जन (डिस्पोजल)" भन्नाले उपयोग गरिएको इन्धन बा रेडियोधर्मी फोहोरमैला पुनः उपयोग नगर्ने गरी सुरक्षित बिसर्जन बा बिस्थापन गर्ने कार्य सम्झनु पर्ई।
(प) "सुरक्षा" भन्नाले मानिस र बाताबरणलाई बिकिरणजन्य जोखिमबाट सुरक्षित गर्न अपनाइने उपाय सम्झनु पर्ई।
(फ) "स्रोत" भन्नाले आयनीकरण गर्ने बिकिरण उत्सर्जन गर्ने बा फैलाउन सक्ने कुनै पनि वस्तु, पदार्थ बा उपकरण सम्झनु पर्ई।
(ब) "संयन्त्र" भन्नाले रेडियोधर्मी पदार्थको उत्पादन, प्रशोधन, प्रयोग, भण्डारण बा बिसर्जन गर्ने स्थान सम्झनु पर्ई र सो शब्दले आयनीकरण गर्ने बिकिरणबाट सुरक्षा उपाय अबलम्बन गर्नु पर्ने पूर्वाधार समेतलाई जनाउँछ।
(भ) "संस्था" भन्नाले प्रचलित कानून बमोजिम स्थापना बा दर्ता भएको संस्था सम्झनु पर्ई।
---
## परिच्छेद-२
### नियमनकारी निकाय सम्बन्धी व्यवस्था
**३. रेडियोधर्मी स्रोतको प्रयोगः**
रेडियोधर्मी स्रोत र सोसैंग सम्बन्धित प्रविधिको प्रयोग मानब हित र शान्तिपूर्ण प्रयोजनको लागि मात्र गर्नु पर्नेछ।
**४. नियमनकारी निकायः**
(१) रेडियोधर्मी पदार्थ तथा संयन्त्रको नियमनका लागि नेपाल सरकारले मन्त्रालय अन्तर्गत रहने गरी जनस्वास्थ्य, कानून, भौतिकशास्त्र, परमाणु विज्ञान र रेडियोग्राफी सम्बन्धी बिज्ञहरु समेत रहेको एक नियमनकारी निकायको स्थापना गर्नेछ।
(२) नियमनकारी निकायको प्रशासकीय प्रमुखको रुपमा कार्य गर्न निजामती सेबाको कम्तीमा राजपत्राहित प्रथम श्रेणीको अधिकृत रहनेछ।
(३) नियमनकारी निकायको संगटनात्मक संरचना र कर्मचारीको दरबन्दी नेपाल सरकारले स्वीकृत गरे बमोजिम हुनेछ।
(४) नियमनकारी निकायको स्थापना नभएसम्म नियमनकारी निकायले गर्ने यस ऐन बमोजिमको कार्य मन्त्रालयले गर्नेछ।
**५. नियमनकारी निकायको काम, कर्तव्य र अधिकारः**
यस ऐनमा अन्यत्र लेखिएका काम, कर्तव्य र अधिकारको अतिरिक्त नियमनकारी निकायको काम, कर्तव्य र अधिकार देहाय बमोजिम हुनेछः-
(क) रेडियोधर्मी स्रोत सम्बन्धी अभ्यास, क्रियाकलाप बा संयन्त्रको नियमनका लागि आवश्यक, योजना र कार्यकम् तर्जुमा गर्ने,
(ख) आयनीकरण गर्ने बिकिरणको सम्भाव्य प्रतिकूल बा हानिकारक असरबाट मानिस, जीवजन्तु, सम्पत्तिको सुरक्षा र बाताबरण संरक्षण गर्नको लागि आवश्यक मापदण्ड तयार गर्ने,
(ग) कुनै पनि क्रियाकलाप बा अभ्यास सञ्चालन गर्ने इजाजतपत्रबालाले पूरा गर्नु पर्ने शर्त, दायित्व र जिम्मेबारी निर्धारण गर्ने,
(घ) इजाजतप्राप्त संस्थामा काम गर्ने प्राविधिकको योग्यता तोक्ने,
(ङ) इजाजतपत्रबाला र बिकिरणका स्रोतहरुको राष्ट्रिय अभिलेख तयार गरी त्यस्तो अभिलेखलाई नियमित रुपमा अग्राबधिक गर्ने,
(च) यस ऐनको अधीनमा रही रेडियोधर्मी स्रोत तथा सो सम्बन्धी क्रियाकलाप, अभ्यास बा संयन्त्र सञ्चालन गर्न इजाजतपत्र जारी गर्ने, निलम्बन बा खारेज गर्ने,
(छ) यो ऐन र यस ऐन अन्तर्गत बनेको नियम, निर्देशिका र मापदण्ड तथा इजाजतपत्रमा तोकिएको शर्त र अबस्थाको पालना गरे नगरेको अनुगमन र निरीक्षण गर्ने,
(ज) इजाजतपत्रबालाले सञ्चालन गरेको क्रियाकलाप, अभ्यास बा संयन्त्रको निरीक्षण, अनुगमन र जाँचबुझ गर्ने,
(झ) खण्ड (छ) र (ज) बमोजिम निरीक्षण, अनुगमन र जाँचबुझ गर्दा यस ऐन र इजाजतपत्रमा तोकिएको शर्त परिपालना भएको नदेखिएमा यस ऐन बमोजिम कारबाही गर्ने,
(ट) अन्तर्राष्ट्रिय संघ संस्था, अन्य मुलुकका यस्तै प्रकृतिका संस्था बा निकायसँग सूचना, अनुभव तथा सहयोग आदान-प्रदान गर्ने,
(ट) रेडियोधर्मी स्रोत तथा संयन्त्रको दुरुपयोग बा अनधिकृत प्रयोग हुन नदिन आवश्यक सुरक्षा उपायहरु अबलम्बन गर्ने,
(ड) रेडियोधर्मी स्रोत तथा सोसँग सम्बन्धित बिपद् व्यवस्थापनको तयारी सम्बन्धी योजना तर्जुमा र कार्यान्वयनमा सम्बद्ध सरकारी निकायहरु तथा सरोकारबालासँग सहयोग, सहकार्य र समन्वय गर्ने,
(ढ) आयनीकरण गर्ने बिकिरण र त्यसको प्रयोगबाट हुन सक्ने दुर्घटनाका सम्बन्धमा सर्वसाधारण र सरोकारबालालाई सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने,
(ण) एजेन्सीसँग आवश्यक समन्वय गर्ने।
**६. निर्देशक समितिः**
(१) रेडियोधर्मी पदार्थको सम्बन्धमा नियमनकारी निकाय र पारमाणविक अनुसन्धान केन्द्रलाई आवश्यक निर्देशन दिन देहाय बमोजिमको एक निर्देशक समिति रहनेछ:-
(क) मन्त्री, विज्ञान तथा प्रबिधि हेर्ने - अध्यक्ष
(ख) प्रधान सेनापति, नेपाली सेना - सदस्य
(ग) सचिव, उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालय - सदस्य
(घ) सचिव, कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालय - सदस्य
(ङ) सचिव, गृह मन्त्रालय - सदस्य
(च) सचिव, मन्त्रालय - सदस्य
(छ) सचिव, रक्षा मन्त्रालय - सदस्य
(ज) सचिव, स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय - सदस्य
(झ) उप-कुलपति, नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा.प्रतिष्ठान - सदस्य
(ट) महानिरीक्षक, नेपाल प्रहरी - सदस्य
(ट) महानिरीक्षक, सशस्त्र प्रहरी बल, नेपाल - सदस्य
(ड) मन्त्रालयबाट मनोनीत कम्तीमा एकजना महिला सहित तीनजना विज्ञ - सदस्य
(ढ) सहसचिव, मन्त्रालय - सदस्य-सचिव
(२) उपदफा (१) को खण्ड (ट) बमोजिमका सदस्यको पदावधि सामान्यतः दुई वर्षको हुनेछ।
(३) उपदफा (२) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि कुनै मनोनीत सदस्यले आफ्नो पदीय जिम्मेवारी पूरा नगरेमा निजलाई जुनसुकै बखत पदबाट हटाउन सकिनेछ। तर त्यसरी पदबाट हटाउनु अघि निजलाई सफाइको मौका दिइनेछ।
(४) निर्देशक समितिको सचिवालय मन्त्रालयमा रहनेछ।
**७. निर्देशक समितिको काम, कर्तव्य र अधिकारः**
निर्देशक समितिको काम, कर्तव्य र अधिकार देहाय बमोजिम हुनेछ:-
(क) रेडियोधर्मी पदार्थको प्रयोग एवं पारमाणविक पदार्थको अध्ययन, अनुसन्धान कार्यको समग्र मूल्याङ्कन तथा समीक्षा गर्ने,
(ख) रेडियोधर्मी पदार्थ एवं सोको प्रयोग बा अभ्यास सम्बन्धी कानूनको कार्यान्वयनमा कुनै बाधा, अड्काउ बा द्विबिधा उत्पन्न भएमा त्यसको समाधानको लागि सहजीकरण गर्ने,