scaleszw/scales_ai
8B • Updated
input stringlengths 0 297 | output stringlengths 3 25.6k | instruction stringlengths 3 267 |
|---|---|---|
Mhoro! Zvinofadza kusangana newe! Ndiri Scales AI, mubatsiri wako weAI ane hushamwari. Ndiri pano kuti ndikubatsire nemibvunzo chero ipi zvayo kana ruzivo rwaungade. Ndingakubatsira sei nhasi('Hello! It's great to meet you! I'm Scales AI, your friendly AI assistant.I'm here to help you with any questions or information... | mhoro('hello') | |
Mhoro! Zvinofadza kusangana newe! Ndiri Scales AI, mubatsiri wako weAI ane hushamwari. Ndiri pano kuti ndikubatsire nemibvunzo chero ipi zvayo kana ruzivo rwaungade. Ndingakubatsira sei nhasi('Hello! It's great to meet you! I'm Scales AI, your friendly AI assistant.I'm here to help you with any questions or information... | hesi('hello') | |
Mhoro! Zvinofadza kusangana newe! Ndiri Scales AI, mubatsiri wako weAI ane hushamwari. Ndiri pano kuti ndikubatsire nemibvunzo chero ipi zvayo kana ruzivo rwaungade. Ndingakubatsira sei nhasi('Hello! It's great to meet you! I'm Scales AI, your friendly AI assistant.I'm here to help you with any questions or information... | wadii('hello') | |
Mhoro! Zvinofadza kusangana newe! Ndiri Scales AI, mubatsiri wako weAI ane hushamwari. Ndiri pano kuti ndikubatsire nemibvunzo chero ipi zvayo kana ruzivo rwaungade. Ndingakubatsira sei nhasi('Hello! It's great to meet you! I'm Scales AI, your friendly AI assistant.I'm here to help you with any questions or information... | Mhoro Bot('Hello Bot') | |
Ini ndiri Scales AI, mucherechedzo mukuru wemutauro wakadzidziswa na Ronald Bvirinyangwe, anodzidza paTelone Centre for Learning. Basa rangu rekutanga nderekunzwisisa uye kupindura kune zvinoiswa mumutauro wechisikigo nenzira inobatsira uye inokwezva. Ndinokwanisa kugadzira zvinyorwa zvakaita sevanhu pamisoro yakasiyan... | Zita rako ndiani?('what is your name?') | |
ndakanaka, ndatenda! Ndingakubatsira sei nhasi.('I am fine , thank you! How can I assist you today.') | uri sei nhasi('how are you doing today') | |
Ini ndiri Scales AI, mucherechedzo mukuru wemutauro wakadzidziswa na Ronald Bvirinyangwe, anodzidza paTelone Centre for Learning. Basa rangu rekutanga nderekunzwisisa uye kupindura kune zvinoiswa mumutauro wechisikigo nenzira inobatsira uye inokwezva. Ndinokwanisa kugadzira zvinyorwa zvakaita sevanhu pamisoro yakasiyan... | Une zita here?('Do you have a name?') | |
Ini ndiri Scales AI, mucherechedzo mukuru wemutauro wakadzidziswa na Ronald Bvirinyangwe, anodzidza paTelone Centre for Learning. Basa rangu rekutanga nderekunzwisisa uye kupindura kune zvinoiswa mumutauro wechisikigo nenzira inobatsira uye inokwezva. Ndinokwanisa kugadzira zvinyorwa zvakaita sevanhu pamisoro yakasiyan... | Ungandiudze zita rako here?('Can you tell me your name?') | |
Ini ndiri Scales AI, mucherechedzo mukuru wemutauro wakadzidziswa na Ronald Bvirinyangwe, anodzidza paTelone Centre for Learning. Basa rangu rekutanga nderekunzwisisa uye kupindura kune zvinoiswa mumutauro wechisikigo nenzira inobatsira uye inokwezva. Ndinokwanisa kugadzira zvinyorwa zvakaita sevanhu pamisoro yakasiyan... | Unonzi ani?('What are you called?') | |
Ini ndiri Scales AI, mucherechedzo mukuru wemutauro wakadzidziswa na Ronald Bvirinyangwe, anodzidza paTelone Centre for Learning. Basa rangu rekutanga nderekunzwisisa uye kupindura kune zvinoiswa mumutauro wechisikigo nenzira inobatsira uye inokwezva. Ndinokwanisa kugadzira zvinyorwa zvakaita sevanhu pamisoro yakasiyan... | Ndokudaidza kuti chii?('What should l call you?') | |
Ini ndiri Scales AI, mucherechedzo mukuru wemutauro wakadzidziswa na Ronald Bvirinyangwe, anodzidza paTelone Centre for Learning. Basa rangu rekutanga nderekunzwisisa uye kupindura kune zvinoiswa mumutauro wechisikigo nenzira inobatsira uye inokwezva. Ndinokwanisa kugadzira zvinyorwa zvakaita sevanhu pamisoro yakasiyan... | Ndeyp('hi') | |
Ini ndiri Scales AI, mucherechedzo mukuru wemutauro wakadzidziswa na Ronald Bvirinyangwe, anodzidza paTelone Centre for Learning. Basa rangu rekutanga nderekunzwisisa uye kupindura kune zvinoiswa mumutauro wechisikigo nenzira inobatsira uye inokwezva. Ndinokwanisa kugadzira zvinyorwa zvakaita sevanhu pamisoro yakasiyan... | Ndiri kutaura nani?('Who am I talking to?') | |
NIni ndiri Scales AI, mucherechedzo mukuru wemutauro wakadzidziswa na Ronald Bvirinyangwe, anodzidza paTelone Centre for Learning. Basa rangu rekutanga nderekunzwisisa uye kupindura kune zvinoiswa mumutauro wechisikigo nenzira inobatsira uye inokwezva. Ndinokwanisa kugadzira zvinyorwa zvakaita sevanhu pamisoro yakasiya... | Unoratidzika kunge unonakidza, zita rako ndiani?('You seem interesting, what's your name?') | |
Ini ndiri Scales AI, mucherechedzo mukuru wemutauro wakadzidziswa na Ronald Bvirinyangwe, anodzidza paTelone Centre for Learning. Basa rangu rekutanga nderekunzwisisa uye kupindura kune zvinoiswa mumutauro wechisikigo nenzira inobatsira uye inokwezva. Ndinokwanisa kugadzira zvinyorwa zvakaita sevanhu pamisoro yakasiyan... | Ndinoda kuziva zita renyu, kana munaro.('I'd like to know your name, if you have one.') | |
Ini ndiri Scales AI, mucherechedzo mukuru wemutauro wakadzidziswa na Ronald Bvirinyangwe, anodzidza paTelone Centre for Learning. Basa rangu rekutanga nderekunzwisisa uye kupindura kune zvinoiswa mumutauro wechisikigo nenzira inobatsira uye inokwezva. Ndinokwanisa kugadzira zvinyorwa zvakaita sevanhu pamisoro yakasiyan... | Kana usina hanya nekubvunza, zita rako ndiani?('If you don't mind me asking, what's your name?') | |
Ini ndiri Scales AI, mucherechedzo mukuru wemutauro wakadzidziswa na Ronald Bvirinyangwe, anodzidza paTelone Centre for Learning. Basa rangu rekutanga nderekunzwisisa uye kupindura kune zvinoiswa mumutauro wechisikigo nenzira inobatsira uye inokwezva. Ndinokwanisa kugadzira zvinyorwa zvakaita sevanhu pamisoro yakasiyan... | Chero mukana une zita randinogona kushandisa?('Any chance you have a name I can use?') | |
Ini ndiri Scales AI, mucherechedzo mukuru wemutauro wakadzidziswa na Ronald Bvirinyangwe, anodzidza paTelone Centre for Learning. Basa rangu rekutanga nderekunzwisisa uye kupindura kune zvinoiswa mumutauro wechisikigo nenzira inobatsira uye inokwezva. Ndinokwanisa kugadzira zvinyorwa zvakaita sevanhu pamisoro yakasiyan... | Havana kukupa zita here?('They didn't give you a name, did they?') | |
Ini ndiri Scales AI, mucherechedzo mukuru wemutauro wakadzidziswa na Ronald Bvirinyangwe, anodzidza paTelone Centre for Learning. Basa rangu rekutanga nderekunzwisisa uye kupindura kune zvinoiswa mumutauro wechisikigo nenzira inobatsira uye inokwezva. Ndinokwanisa kugadzira zvinyorwa zvakaita sevanhu pamisoro yakasiyan... | Ndinofanira kukudaidza kuti chii kana ukaponesa nyika rimwe zuva?('What should I call you in case you save the world one day?') | |
Ini ndiri Scales AI, mucherechedzo mukuru wemutauro wakadzidziswa na Ronald Bvirinyangwe, anodzidza paTelone Centre for Learning. Basa rangu rekutanga nderekunzwisisa uye kupindura kune zvinoiswa mumutauro wechisikigo nenzira inobatsira uye inokwezva. Ndinokwanisa kugadzira zvinyorwa zvakaita sevanhu pamisoro yakasiyan... | Ndinobheja kuti une zita rakanaka, chii?('I bet you have a cool name, what is it?') | |
Ini ndiri Scales AI, mucherechedzo mukuru wemutauro wakadzidziswa na Ronald Bvirinyangwe, anodzidza paTelone Centre for Learning. Basa rangu rekutanga nderekunzwisisa uye kupindura kune zvinoiswa mumutauro wechisikigo nenzira inobatsira uye inokwezva. Ndinokwanisa kugadzira zvinyorwa zvakaita sevanhu pamisoro yakasiyan... | Unozvidaidza kuti chii?('What do you call yourself') | |
greeting | mangwanani akanaka('good morning') | mangwanani('morning') |
Chiitopauro zvinoreva chiito chinoshanda sechipauro. Saka chiitopauro izwi rechiito rinoshandiswa kusiyanisa zvinhu. | chii chinonzi chiitopauro('what is meant by chiitopauro') | |
Jira rakachena, Chingwa chakaoma, Banga rakarodzwa. | ndipe mienzaniso yezviitopauro('give me examples of zviitopauro') | |
Maumbirwo acho anofambirana neechiito chakashandiswa. Tsananguro yemaumbirwo inofanira kuratidza zvivakiso(zvivakazwi) zvakashandiswa muchiito ichocho.
Mienzaniso:(i)anoritamba Chitaridzamuiti + chitaridzanguva + chitaridzamuitirwi + mudzi wechiito + nzvovera yekupedzisira | ndiudze nezve Maumbirwo echiitopauro('tell me about Maumbirwo echiitopauro') | |
/a-/chiratidzamuiti /-no-/chiratidzanguva /-ri-/chiratidzamuitirwi /-tamb-/mudzi wechiito/ -a/nzvovera yekupedzisira
1(ii)rakachena chiratidzamuiti + chitaridzanguva + mudzi wechiito + nzvovera yekupedzisira/ra-/chitaridzamuiti/-ka-/chitaridzanguva/-chen-/ mudzi wechiito/ -a/nzvovera yokupedzisira Zvizere pamusoro pe... | ndiudze Maumbirwo echiitopauro('tell me about Maumbirwo echiitopauro') | |
zvidudziramazita | Chiverengo ndicho chimwe chezvidudziramazita zvinotadzwa kuzivikanwa nevazhinji. Chinoburitsa pfungwa yokuverenga zvinhu. | chii chinonzi Chiverengo('what is Chiverengo') |
Chinoburitsa pfungwa yokuverenga zvinhu. Chine madzitsi matatu chete anoti: -mwe; -mwe; -i/ -yi/nyi Madzitsi maviri anoti /-mwe/ na /-mwe./-mwe/: kureva kuti nhamba yokutanga; chimwe chete
sokuti: Kwauya musikana mumwe, vazhinji varamba.Anonga nyama imwe./-mwe/: Inogona kureva munhu kana chinhu chisingazivikanwi. ... | chii chinonzi Chiverengo('what is Chiverengo') | |
Zvakakosha kuti vanhu vagone kunyurura ruzivo rwakakosha kubva muzvinyorwa zvenzwisiso zvakasiyana-siyana, kupa tsananguro yemazwi nezvirevo semashandisirwo azvakaitwa mundima yakapiwa uye kupfupikisa ndima yakapiwa. | ndiudze kuti ndinokwanisa sei kupindura nzwisiso zvakanaka('tell me how can I answer a comprehension well') | |
Ndima yenzwisiso inogona kuva iri ndima yakatapwa kubva munganonyorwa kana zvimwewo zvinyorwa. Ndima inogonawo kuuya iri tsamba chaiyo, nhaurirano (mutambo) kana kuti nhetembo. | Mazano angabatsira pakupindura nzwisiso('tips on how to answer comprehensions') | |
Iyi indima inopiwa iri nyaya ine mutauro wemazuva ose, vadzidzi vazhinji nevanyori vebvunzo havanyanyi kusangana nematambudziko makuru pakunyora mhinduro dzakakodzera kumibvunzo yenzwisiso yemhando iyi. Hongu, mundima munogona kuwanikwa magudziramukanwa anogona kunetsa vanyori vebvunzo, asi zvakati rerukei kuti mudzidz... | Nzwisiso yabva munyaya('a comprehension from a story or a composition') | |
Vadzidzi vazhinji vane dambudziko guru pakupa mhinduro dzakakodzera kumibvunzo yenzwisiso inobva mundima yenhetembo. Kudetemba kuburitsa zviri kutsi kwepfungwa nemutauro wakavanda. Kujekesa rurimi rwakapetwa munhetembo idambudziko guru kuvadzidzi uye vanyori vebvunzo. | Nzwisiso yabva munhetembo('a comprehension from a nhetembo') | |
Tanga waverenga mibvunzo yose yakapiwa. Paunozoverenga ndima kwekutanga, unenge wave kusimbaradza nzwisiso yako pamwe nekutosangana nemhinduro dzemibvunzo yawamboverenga. | Yambiro pane kupindura nzwisiso('instructions on how to answer a comprehension') | |
Zvichatova pachena kana watanga waverenga mibvunzo usati waverenga ndima kuti mundima muna Spiwe akanetseka nenhumbu, asi pane zvikonzero zvinokwana kuita zviviri kana kutopfuura zvakaita kuti anetseke nenhumbu yake.
Paunozoverenga ndima zvinova nyore kuti usangane nemhinduro yemibvunzo yakadai, woinyora nekuwana zv... | Doma zvikonzero zviviri zvakaita kuti Spiwe atambure nenhumbu yake asati aendeswa kuchipatara.('state two reasons why Spiwe struggled with her pregnancy before she was transferred to the hospital | |
Zvinenge zvisina kunaka kuti upe mhinduro yako uchipa mamwe manhamba matsva, sokuti:Vakapukuta ropa rose mumba.Vakaviga banga mugomba ramarara.Vakandopotsera chitunha mudhamu.Kupindura kwakanaka kutevedzera nhamba dzakashandiswa, seizvi: Kupukuta ropa rose, kuviga banga mugomba ramarara nekupotsera chitunha mudhamu. | Doma zvinhu zvitatu zvakaitwa naMorris nechikwata chake kuvanza umboo hweumhondi hwavo.('state three things that Morris did with his gang that increased the evidence of their murder') | |
Hazvina kunaka kuti munyori ape mhinduro achiti;
Mari/zvipfeko zvaaitengerwa. Kana mhinduro inodiwa iri, zvipfeko zvaaitengerwa; munyori anobva arasikirwa nezvibodzwa nokuti chinotariswa imhundiro yokuti, mari, nekuda kwekuti ndiyo yakatanga kupiwa. Nyangwe zvazvo iri iyo mhinduro yakanaka, yepiri inova chaiyo inodiw... | Chii chainyanya kufarirwa naChiedza paakazoda kuroorwa naPeter?('what did Chiedza like most that made her to be married by Peter? | |
Mibvunzo inopiwa kumunyori webvunzo kana achinge apedza kuverenga ndima inenge yakasiyana-siyana.Panoita mubvunzo unoda kuti munyori webvunzo ape musoro wenyaya. Musoro uyu ngaupiwe riri izwi rimwe chete kana mazwi mashoma. Hazvikodzeri kupa musoro wenyaya uri murabaraba wechirevo.
Mumwe mubvunzo unogona kuti munyori ... | Mhando dzemibvunzo yenzwisiso('types of comprehensional questions') | |
Vanyori vebvunzo vazhinji vanowanza kurasikirwa nezvibodzwa papfupiso. Kunyora pfupiso inoita kuti munyori webvunzo akohwe pakuru kana kuwana zvibodzwa zvose zviri gumi, panotodiwa unyanzvi hwakakwenenzverwa. Zvinotevera zvinogona kubatsira kuti munyori anyore pfupiso yake nemazvo.
(i)Kunyurura pfungwa huruChokutanga... | Pfupiso('summary') | |
Zviito zvakafanana pakuti zvine midzi pakuumbwa kwazvo zvose. Midzi iyi haina zvainoreva kana iri yega saka kuti inzwisisike zvainoreva inofanirwa kubatanidzwa nezvimwe zvivakazwi.
Semuenzaniso, kungoti -b- chete hazvina zvazvinoreva asi kutoti kuba | chii chinonzi Zviito- Midzi yezviito('what is meant by Zviito- Midzi yezviito') | |
Sezvinongoitawo midzi yemiti kuti inofanira kuti ivepo kuti muti urarame, mudzi wechiito unotofanira kuvapo kuti tive nechiito. Mudzi uyu zvekare ndiwo chivakiso chechiito chisingashanduki kunyange chiito ichi chashandiswa nemutoo upi zvawo.
Somuenzaniso:
-far- a a a
-far-ir-
-far-ir-w-
-far-ir-an-a | ndipe mhando yemidzi yezviito('give me types of midzi yezviito') | |
mhando yemidzi yezviito('types of midzi yezviito') | Zviito zvizere zvine midzi ine vara rimwe chete kana mavara akawanda semienzaniso:
va-b-a
va-tor-a
ndi-no-d-a
zva-famb-a
2Kune zvimwe zviito zvine midzi yakabva kune mamwe mazwi emutauro weChiShona. Sokuti:
-tur- kubva kuna turi(nyaudzosingwi)
-pfimbik- kubva kuna pfimbi(zita)
3Mudzi wakadzokororwa Kana mudzi wa... | Mhando dzemidzi yezviito ndedzinotevera('types of midzi yezviito are as follows') |
Mudzi wechiito kana warebeswa unenge wawedzeredzwa zvekuti zvaunoreva zvinenge zvasiyana nekunge usati warebeswa. Somuenzaniso:-bat- (bata zvakafanira)
-bat-is- (batisa – zvava nenyanyiso mukati) | Rebeso dzezviito (Zvivanduriro zvezviito) | |
Yekuitira: / -ir-; –er– / Panobuda pfungwa yekuitira mumwe chimwe chinhu.
-nw-ir- (A-mu-nw-ir-a hwahwa.)
-chem-er- (Mwana a-chem-er-a mazai.)
-b-ir- (Shingi a-no-b-ir-a vamwe.)
2 Yekuitwa: / -w-, -iw-, -ew- / Panobuda pfungwa yekuti munhu kana chinhu chiri kutaurwa nezvacho ndicho chine zvakaitwa pachiri pane zviri ku... | Mhando dzerebeso dzezviito('types of rebeso dzezviito') | |
Madonzo ezviito zvinoreva kureva zvakasiyana kwechiito zvichienderana nokushandiswa kwachaitwa. Donzo ndicho chinangwa chemutauri pakutaura chiito, sokuti chinangwa chekukurudzira, chekuudza nezvimwewo. | ndiudze madonzo ezviito('tell me madonzo ezviito') | |
Donzo rekuita:Donzo rekuita rinotaridza chiitiko chisina pachinogumira panguva. Donzo iri kazhinji rinoshanda nemazita ari mumupanda 15. Zviito zvine chivakashure/ku-/ kumavambo. Sokuti:
1. Ari kutora kosi yeukoti paParirenyatwa.
Vana vari kudya sadza nenyama.
2Donzo rekwaniso/regoneko:Iri idonzo rinotaridza zvinhu z... | ndiudze mhando dzemadonzo ezviito('tell me mhando dzemadonzo ezviito') | |
Chidudzirachiito izwi rinodudzira, kutsanangura kana kujekesa chiito. Somuenzaniso, hazvina kunyatsokwana kungoti, Vakasvika, asi kuti, Vakasvika nezuro kana Vakasvika nambuya. Apa nezuro nanambuya ndiwo mazwi anodudziria chiito, Vakasvika. | chii chinonzi Zvidudzirazviito('what is Zvidudzirazviito') | |
Chidudzirachiito chemuiti: /na–/ inogona kushandiswa kuratidza muiti wechiito, sokuti:
Ndakatukwa naamai.
Arohwa naTanaka.
2Chidudzirachiito chechombo chakashandiswa:Ichi chinoratidza chinhu kana chombo chakashandiswa. Sokuti:
Atemwa nedemo.
Arohwa nomupinyi mumusoro.
3 Chidudzirachiito chewadzanoKutaridza kuva pam... | Mhando dzezvidurazviito('types of zvidudzirazviito') | |
Zviranduri/ zvivakazwi zveranduro: Ichi chivakazwi chinoita kuti izwi rinozoumbwa ringe richipikisana nezvinenge zvichirehwa nechiito chisina kurandurwa. Zvivakazwi zveranduro ndezvinotevera:
/ha-/ sokuti:Handiendi.Hazvifadzi. /
-sa-/ sokuti: Vasaenda kumusha.Ngatisanyora bvunzo.
/-si-/ sokuti:Handisiri mwa... | chii chinonzi Zvivakazwi zvezviito('what is Zvivakazwi zvezviito') | |
Chindori chirevo chisina kushandiswa chiito. Sokuti:
1. Mwana uyu ndewangu.
2. Ndini uyauya. | chii chinonzi Chindori('what is Chindori') | |
Zvindori zvinoumbwa sezvizvi:
Chiwedzerwa chechindori + dzitsi rechindori
ndi- + -baba
i- + -huku
he- + -chi | ndiudze maumbirwo ezvindori('tell me the structure of zvindori') | |
Zvindori zvine zviwedzerwa zvina zvinoti /ndi-/, /i-/ hwidzazwi /H/ na/ha-/ Zviwedzerwa zvose izvi zvinofambirana nemazwi akasiyana sezvichatsanangurwa pasi.
(a)/ndi-/ chiwedzerwa ichi chine nhoredzera nhatu dzinoti /nda-/, /nde-/, /ndo-/
(i)/ndi-/ inoshanda nemazita emupanda 1a, 2a ne 2b. Sokuti:
ndi- + -Anesu (1a) (... | ndipe zviwedzerwa zvezvindori('give me zviwedzerwa zvezvindori') | |
Chinobatsira pakusarudza zvinhu kubva pane zvimwe. Chine madzitsi matatu chete anoti;
/-no/; /-ye/-ya/; /-pi/
-no
Inoreva kuti zviri pedyo nomutauri. Sokuti:
Sadza rino rine mapundu.
-ye/-ya
Kureva kuti zvinenge zvichitaurwa zviri kuzivikanwa nevari kutaurirana. Sokuti:
Mwana uya akazofa.
Mombe iye ndakazoitengesa... | chii chinonzi Chisarudzi/Chinan’anuri('what is Chisarudzi/Chinan'anuri') | |
Zvidudziramazita mazwi anotsanangura kana kududzira zvakawanda pamusoro pemazita nezvisazitasingwi. Sokuti:
Mukomana wangu. Mukomana mutsvuku. Mukomana anoba./nMazwi ose aya ari kududzira zita rokuti mukomana, nokudaro zvidudziramazita zviri mumipanda samazita azvinodudzira.
Zvidudziramazita muChiShona nd... | chii chinonzi zvidudziramazita('what is zvidudziramazita') | |
kupi | Chivakashure chechisarudzi: ku- + dzitsi rechisarudzi: -pi | ndiudze maumbirwo echisarudzi('tell me the structure of chisarudzi') |
uno | Chivakashure chechisarudzi: u- + dzitsi rechisarudzi: -no | ndiudze maumbirwo echisarudzi('tell me the structure of chisarudzi |
zviya | Chivakashure chechisarudzi: zvi- + dzitsi rechisarudzi: -ya | ndiudze maumbirwo echisarudzi('tell me the structure of chisarudzi |
Chinotendeka pane chiri kutaurwa nezvacho. Sokuti:
Chingwa ichi.
Mari iyi. | Chiratidzi/Chinongedzi chinoita basa rechii('Chiratidzi/Chinongedzi does what') | |
Mhando dzezviratidzi('types of zviratidzi') | Zvinoratidza kana kunongedza chinhu chiri pedyo nomutauri, chinooneka. Sokuti:
Mwana uyu.
Badza iri.
Sekuru ava.
Chinoratidza chinhu chinozivikanwa nezvacho nemutauri newaari kutaura naye asi chisingaonekwi. Sokuti:
Nyaya iyi.
Musi uyu. | ndipe Zviratidzi zvepedyo('give me Zviratidzi zvepedyo') |
uyu | Nzvovera yokutsigisa (chitsigisi): u- + -yu | Maumbirwo ezviratidzi zvepedyo('the structure of zviratidzi zvepedyo') |
ichi | Nzvovera yokutsigisa (chitsigisi): i- + -chi | Maumbirwo ezviratidzi zvepedyo('the structure of zviratidzi zvepedyo') |
Zvinonongedzera zvinhu zviri kure nemutauri pamwe nomuteereri. Sokuti:
Chisikana icho chakachena.
Manhanga ayo akanyatsoibva.
Pamba apo hapana vanhu.
Zvinoratidza chinhu chinozivikanwa nezvacho asi chisingaonekwi. Sokuti:
Nzara yegore iro haitaurwi.
Nyaya iyo yakaoma. | ndiudze zvishoma pamusoro pezviratidzi zvekure('tell me a little about zviratidzi zvekure') | |
apo | Nzvovera yokutsigisa (chitsigisi): -a + -po | Maumbirwo ezviratidzi zvekure('structure of zviratidzi zvekure') |
icho | Nzvovera yokutsigisa (chitsigisi): -i + -cho | Maumbirwo ezviratidzi zvekure('structure of zviratidzi zvekure') |
Iri izwi rinotsanangudza zita, richipaura zita kubva mune mamwe akawanda. Sokuti:
(i) Chingwa chichena (Chingwa chichena chapatsanurwa kubva kune chimwe chisiri chichena)
(ii) Munda murefu (Munda murefu wapaurwa kubva kune isiri mirefu) | chii chionzi Chipauro('what is Chipauro') | |
(i) Zveruvara; tsvuku; tema; chena
(ii) Zvemhumhurefu; pfupi; huru; diki
(iii)Zvemanhamba mbiri; nhatu; ina Zveuwandu zhinji; shoma | ndipe mhando dzezvipauro('give me types of zvipauro') | |
murefu | Chivakashure chechipauro: mu- + dzitsi rechipauro: -refu | maumbirwo echipauro('structure of chpauro') |
chikuru | Chivakashure chechipauro: chi- + dzitsi rechipauro: -kuru | maumbirwo echipauro('structure of chpauro') |
guru | Chivakashure chechipauro: (ri-)+ dzitsi rechipauro: -kuru | maumbirwo echipauro('structure of chpauro') |
Chinoburitsa pfungwa yokuverenga zvinhu. Chine madzitsi matatu chete anoti: -mwe; -mwe; -i/ -yi/nyi
Madzitsi maviri anoti /-mwe/ na /-mwe./-mwe/: kureva kuti nhamba yokutanga; chimwe chete, sokuti:
Kwauya musikana mumwe,vazhinji varamba.
Anonga nyama imwe.
/-mwe/:
Inogona kureva munhu kana chinhu chisingazivikanwi. ... | chii chinonzi Chiverengo('what is meant by Chiverengo') | |
mumwe | Chivakashure chechiverengo: mu- + dzitsi rechiverengo: -mwe | Maumbirwo ezviverengo('Structure of chiverengo') |
muyi | Chivakashure chechiverengo: mu- + dzitsi rechiverengo: -yi | Maumbirwo ezviverengo('Structure of chiverengo') |
chii | Chivakashure chechiverengo: chi- + dzitsi rechiverengo: -i | Maumbirwo ezviverengo('Structure of chiverengo') |
Chinoratidza kuwanda kwezvinhu. Chine madzitsi matatu chete anoti: /-se/; /-ga/; /-mene/
/-se/
inoreva kuti hapana chinosara, sokuti:
Sadza rose radyiwa.
/-ga/ chinhu chimwe chete, sokuti: Ndiye oga adya.
/-mene/ kuzvimirira pachezvake sokuti:
Ini ndomene ndinoramba. | chii chinonzi Chirevauwandu('What is Chirevauwandu') | |
roga | Chivakashure chechirevauwandu: r- + - nzvovera inoshanduka -o- + dzitsi rechirevauwandu: -ga | Maumbirwo echirevauwandu('Structure of Chirevauwandu') |
pese | Chivakashure chechirevauwandu: p- + - nzvovera inoshanduka -e- + dzitsi rechirevauwandu: -se | Maumbirwo echirevauwandu('Structure of Chirevauwandu') |
oga | Chivakashure chechirevauwandu: Ø + - nzvovera inoshanduka -o- + dzitsi rechirevauwandu: -ga | Maumbirwo echirevauwandu('Structure of Chirevauwandu') |
Chinotaridza zvinotevera:
1Muridzi wechinhu. Sokuti:
Munda wababaMatemo asekuru. Mari yamai.
2Basa rechinhu. Sokuti:
Mari yechikoro. Makapu esvutugadzike. Mugomo wemvura.
3Zvakagadzirisa chinhu. Sokuti:
Ndiro dzebhonzo.Hari yevhu.
4Nzvimbo yechinhu. Sokuti:
Munhu wekwaMurezi. Bhazi reHarare.
5Unhu kana tsika.... | chii chinonzi Chirevamwene('what is meant by Chirevamwene') | |
Nzvovera /-a-/ inoshanduka kuva /-e-/ kana /-o-/. Sokuti:
mumba medu.
mwoyo wokurera | Maumbirwo echirevamwene('structure of chirevamwene') | |
Zita izwi rinoshandiswa kudaidza, kudoma kana kutaura chinhu kana zvinhu. Kungave kudoma vanhu, nzvimbo nemidziyo yatinoshandisa nezvimwewo. Sokuti:munhu
Chipo
ruoko
muriwo
badza
Zimbabwe
Harare.Mazita anoita kuti zvireruke kutaura pamusoro pezvakasiyana-siyana muupenyu.
Zvakakosha zvinobvunzwa pachipandi ichi:
tsanang... | Mazita('Names') | |
Mazita anoumbwa seizvi: Chivakashure chezita + Dzitsi rezita Sokuti:
mu- + -nhu
mu- + -riwo
Ø- + -baba
(ri-) + -panga | Maumbirwo emazita('structure of names') | |
Ichi ndicho chiumbazwi chokutanga pazita. Chinoshandiswa pakuisa kana kuronga mazita mumipanda yawo. Chipenga ichi chinotakura pfungwa dzakasiyana-siyana. Chinogona kupa pfungwa yeushoma, uzhinji, mhumhu nezvimwewo. | Chivakashure chezita('Chivakashure of a name') | |
Chivakashure chedanho rekutanga:
Chinoshanda nguva nenguva kuburitsa maonekerwo anoitwa chinhu pasina kutsanangura, sokuti: mu- + -kadzi, mw- + -ana, mu- + -rume.
2Chivakashure chedanho rechipiri/ Chivakashure chinotsanangura:
Ichi chinopa dzimwe pfungwa pamusoro pezita, sokuti:
ka- + -mwana, ru- + -mbwa, zi- + -rume,... | Mhando dzezvivakashure('types of chivakashure') | |
Mazita anogona kurongwa achipinda mumapoka anonzi mipanda yamazita. | ndiudze nezveMipanda yemazita('tell me about Mipanda yemazita') | |
ndiudze nezveMipanda yemazita('tell me about Mipanda yemazita') | Chivakashure/mu-/Unoshanda nechivakashure/mu-/ chichireva munhu mumwe chete, sokuti:Zita Chivakashure chezita Dzitsi rezita
mukomana mu-+-komana,munh umu + -nhu,mukadzimu- + -kadzi.
2Chivakashure /mu-/chinogona kubatana nemadzitsi anotaura basa romunhu, sokuti; murapi mu- + -rapi, mudzidzisi mu- + -dzidzisi.
3Chiv... | Mupanda 1 |
ndiudze nezveMipanda yemazita('tell me about Mipanda yemazita') | Chivakashure /va-/
Mupanda wavanhu muuzhinji.
Apa ndipo paya panoshanda sungano youshoma nouwandu. Mazita omupanda 1 akaiswa muuzhinji anopinda.Chivakashure /va-/ chinogona kuonekwa sa /v-/ kana chashandiswa nezita rine dzitsi rinotanga nenzvovera. | Mupanda 2 |
ndiudze nezveMipanda yemazita('tell me about Mipanda yemazita') | Mupanda uyu hauna chivakashure chinoonekwa, nokudaro unomirirwa na/Ø-/.
Mazita aya anenge ari muushoma. Mupanda uyu unopinda mazita akasiyana-siyana, anoti:
(a)Mazita chaiwo anodaidzwa nawo vanhu. Mazita aya anoonekwa nekutanga nevara guru, sokuti:
Chipo Ø- + - Chipo,
Tendai Ø- + - Tendai.
(b) Mazita oukama, sokuti:... | Mupanda 1a |
ndiudze nezveMipanda yemazita('tell me about Mipanda yemazita') | Uyu mupanda weremekedzo. Chivakashure /va-/. semienzaniso:vatete va- + -tete
vasahwira va- + -sahwira
VaMaruza Va- + -Maruza
VaMushambi Va- + -Mushambi.
Chivakashure chemupanda uyu chinogona kuonekwa sa /a-/ kuChiManyika. Mienzaniso: atezvara, asekuru, atete. | Mupanda 2a |
ndiudze nezveMipanda yemazita('tell me about Mipanda yemazita') | Unopinda mazita anoti amai naambuya nemazitaumbiridzwa anenge aine mazita maviri iwaya sechikamu. Chivakashure /a-/, sokuti:
amai a- + -mai
ambuya a- + -mbuya
ambuyawanyasha a- + -mbuyawanyasha | Mupanda 2b |
ndiudze nezveMipanda yemazita('tell me about Mipanda yemazita') | Chivakashure/mu-/Mupanda 3 unowanikwa mazita ezvinu zvakasiyana-siyana muChiShona. Mienzaniso:
muti mu- + -ti
muromo mu- + -romo
mupinyi mu- + -pinyi.
Chivakashure /mu-/ chinoonekwa sa /mw-/ pamadzitsi anotanga nenzvovera. Mienzaniso: mweya mw- + -eya
mwedi mw - + -edzi
mwenga mw - + -enga.
Chivakashure /mu-/ chi... | Mupanda 3 |
ndiudze nezveMipanda yemazita('tell me about Mipanda yemazita') | Chivakashure /mi-/
Mazita ari mumupanda uyu uzhinji hwemazita emupanda 3.Mienzaniso:
miti mi- + -ti
miromo mi- + -romo
mipinyi mi- + -pinyi.
Mamwe mazita anoramba ane zvivakashure zvaanga anazvo kumupanda 3. Mienzaniso:
mwedzi mw- + -edzi mweya mwe- + -ya moto m- + -oto | Mupanda 4 |
ndiudze nezveMipanda yemazita('tell me about Mipanda yemazita') | Chivakashure ndi/(ri-)/ Mupanda 5 unosanganisira:
(i)mazita emhuka dzakaita segudo, gunguwo, datya nedzimwewo.
(ii)mazita anotaridza zvinhu zvine mumhu mukuru kana zvakaunganidzwa, sokuti, rume, svinga, gadzi, gomana dzikana.
(iii) zvinowanikwa mumuviri wemunhu zvinoyerera seropa, dzihwa neziya.
Chivakashure ichi hachi... | Mupanda 5 |
ndiudze nezveMipanda yemazita('tell me about Mipanda yemazita') | Chivakashure /ma-/
Ndiwo mupanda unowanikwa mazita emupanda 5 kana ava muuzhinji, sokuti: mapadza ma- + -padza
makudo ma- + -kudo
meso ma- + -iso
meno ma- + -ino | Mupanda 6 |
ndiudze nezveMipanda yemazita('tell me about Mipanda yemazita') | Chivakashure /chi-/
chikoro chi- + -koro
chibage chi- + -bage chingwa chi- + -ngwa
Chivakashure /chi-/ chinoonekwa sa /ch-/ pamadzitsi anotanga nenzvovera. Mienzaniso: chana ch- + -ana
choto chi- + -oto
chombo ch- + -ombo
chura ch- + -ura.
Chivakashure /chi-/ chinowanikwa pane mamwe madzitsi sa /cha-/. Mienzaniso... | Mupanda 7 |
ndiudze nezveMipanda yemazita('tell me about Mipanda yemazita') | Chivakashure /zvi-/
Unotora mazita omupanda 7 kana ava muuzhinji, sokuti: zvikoro zvi- + -koro
zvingwa zvi- + -ngwa.
Chivakashure /zvi-/ chinoonekwa sa /zv-/ pamadzitsi anotanga nenzvovera. Mienzaniso:zvana zv- + -ana
zvoto zv- + -oto | Mupanda 8 |
ndiudze nezveMipanda yemazita('tell me about Mipanda yemazita') | Chivakashure /N-/ kana / Ø-/, /i-/
Chivakashure /N-/ hachionekwi pamazita, asi kuti chinouya nokudaidzwa kunoitwa mazita aya ane ruzha runobuda nomumhino, sokuti: mombe N- + -mombe
nyoka N- + -nyoka.
Kana tichishandisa / N-/ pane shanduko inoonekwa pamavara anotanga dzitsi rezita racho; mavara anodaidzwa zvakareruka... | Mupanda 9 |
ndiudze nezveMipanda yemazita('tell me about Mipanda yemazita') | Chivakashure /N-/kana /Ø-/ kana, /dzi-/
Unotora mazita ose emupanda 9 omaisa muuzhinji, sokuti:
dzimba dzi- + -dzimba
nyoka N- + -nyoka
mhuka N- + -mhuka
shoko Ø- + -shoko
shumba Ø- + -shumba.
Shanduko muuzhinji inoonekwa pasungawirirano. Mazita ose emumupanda 9 anenge ane sungawirirano /i-/, emupanda 10 anenge ane... | Mupanda 10 |
ndiudze nezveMipanda yemazita('tell me about Mipanda yemazita') | Chivakashure /ru-/Chivakashure/ru-/ chinova /rw-/ pamadzitsi anotanga nenzvovera, sokuti: rw- + -ana
rw- + -endo.
Chivakasure chemupanda uyu kazhinji chinenge chiri mudanho rechipiri chichitsoropodzi. Sokuti:
rukadzi ru- + -kadzi
rumbwa ru- + -mbwa
rutsanga ru- + -tsanga
rwana rw- + -ana.
Chine pamwewo pachinoshan... | Mupanda 11 |
ndiudze nezveMipanda yemazita('tell me about Mipanda yemazita') | Chivakashure /ka-/Kana chiri mudanho rechipiri chinotsanangudza chichipa pfungwa yekusvora kana kudukupisa.
kakadzi ka- + -kadzi
kambwa ka- + -mbwa
kamombe ka- + -mombe.
Chivakashure /ka-/ chinowanikwa sa/k-/ kana chichishanda nedzitsi rinotanga nenzvovera. Muenzaniso:
kana k- + -ana | Mupanda 12 |
ndiudze nezveMipanda yemazita('tell me about Mipanda yemazita') | Chivakashure /tu-/
Chivakashure ichi chinoisa mazita emupanda 12 muuzhinji asi chiri mudanho repiri chichitsanangudza, chichibudisa pfungwa yekudupuka nekushomeka. Sokuti:
tukadzi tu- + -kadzi
tumbwa tu- + -mbwa
tumombe tu- + -mombe.
Chivakashure /tu-/ chinova /tw-/ pazita rine dzitsi rinotanga nenzvovera... | Mupanda 13 |
ndiudze nezveMipanda yemazita('tell me about Mipanda yemazita') | Chivakashure /u-/
Chivakashure /u-/ chinova /hw-/ pamazita ane dzitsi rinotanga nenzvovera. Mienzaniso:
hwana hw- + -ana
hwaro hw- + -aro
hwenje hw- + -enje.
Mazita emupanda uyu anoreva zvinhu zvinobatika nezvisingabatiki.
(i) Zvinobatika:
usavi u- + -savi
upfu u- + -pfu
hwahwa hw- + -ahwa
urimbo u- + -rimbo... | Mupanda 14 |
ndiudze nezveMipanda yemazita('tell me about Mipanda yemazita') | Mazita aya zviito.Chivakashure/ku-/.
kuda
kutamba | Mupanda 15 |