wuiynosuy/VN_Dataset_history_2 · Datasets at Hugging Face

image imagewidth (px) 27 1.8k	text stringlengths 1 117
	m ột vị thần riêng của mình. Thường hay lấy cái lực hoạt động của tạo-hóa
	mà tưởng-tượng ra các vị thần, rồi làm đền, làm đài, để thờ cúng. Như dân
	tộc Hi-lạp (Grec) và dân-tộc La-mã (Romain) thờ thần Giu-bi-te (Jupiter),
	thần A-bô-lông (Apollon) và các vị thần khác vậy. Duy có dân-tộc Do-thái
	(Juifs) ở đất Tiểu Á-tế-á, nay là đất Palestine đã được độc-lập, chỉ thờ một vị
	thần gọi là Jéhovah sinh-hóa vạn vật và người; cho nên người chỉ phải thờ
	m ột vị thần ấy mà thôi. Đến đời dân La-mã đã kiêm-tính được cả đất Tiểu
	Á-tế-á, đất bắc A-phi-lị-gia và đất tây-nam Âu-la-ba, dân Do-thái cũng thuộc
	về La-mã, mà đạo Do-thái bấy giờ cũng đã suy lắm rồi. Lúc ấy đức Gia-tô ra
	đời, nhân đạo Do-thái mà lập ra đạo mới113 dạy người lấy sự yêu-mến và
	tôn-kính Thiên-chúa làm gốc, lấy bụng từ-bi nhân thứ, coi người như anh em
	ruột thịt làm cốt. Từ đó về sau các môn đồ đem đạo ấy đi truyền-bá các
	nơi. Ông Saint Pierre thì sang lập giáo đường ở tại Kinh-thành La-mã, ông
	Saint Paul thì đi truyền đạo ở khắp trong nước.
	Lúc đầu đạo Thiên-chúa bị nhiều phen vua La-mã nghiêm-cấm, dùng
	cực hình mà giết hại các giáo-sĩ và những người theo đạo mới, nhưng dẫu
	nguy-nan thế nào mặc lòng, các môn đồ cứ một niềm đi truyền đạo khắp
	b ốn phương. Mãi đến đầu đệ-tứ thế-kỷ (313) vua La-mã là Constantin mới
	cho giảng đạo Thiên-chúa ở mọi nơi trong nước. Từ bấy giờ trở đi đạo
	Thiên-chúa ở mọi nơi trong nước. Từ bấy giờ trở đi đạo Thiên-chúa một
	ngày một thịnh, lập Giáo-hoàng để thống-nhất việc giáo, đặt Giám-mục để
	coi việc giáo ở các nơi, lại sai giáo-sĩ đi truyền đạo khắp trong thiên-hạ: hễ
	ở đâu có người là có giáo-sĩ đến dạy đạo. Bởi vậy cho nên chẳng bao lâu
	mà toàn Âu đều theo đạo Thiên-chúa cả.
	113
	Đạo của ông Gia Tô lập ra cho nên ta thường gọi là đạo Gia Tô, lại vì đạo ấy chỉ thờ Thiên
	Chúa mà thôi, cho nên lại gọi là đạo Thiên Chúa. Có phái gọi là Cơ đốc bởi chữ Christ là bậc
	cứu thế.
	Bên Á đông ta thì từ đời nhà Đường (618-907) sử chép có Cảnh
	giáo114 tức là một phái Gia-tô-giáo đã sang Tàu, nhưng vì bấy giờ đạo Phật
	đang thịnh, cho nên đạo Cảnh-giáo mất dần đi. Mãi đến đời nhà Nguyên,
	nhà Minh mới thật có giáo-sĩ sang giảng đạo Gia-tô ở nước Tàu.
	Đạo Thiên-chúa sang nước Nam. Ở nước Nam ta từ khi đã có người
	Âu-la-ba sang buôn bán, thì tất là có giáo-sĩ sang dạy đạo. Cứ theo sách
	Khâm định Việt-sử, thì từ năm Nguyên-hòa nguyên-niên đời vua Trang-tông
	nhà Lê (1533) có người Tây tên là I-nê-khu đi đường bể vào giảng đạo
	Thiên-chúa ở làng Ninh-cường, làng Quần-anh, thuộc huyện Nam-chân (tức
	là Nam-trực) và ở làng Trà-lũ, thuộc huyện Giao-thủy.
	Sách Nam-sử của Trương vĩnh Ký chép rằng năm bính-thân (1596)
	đời ông Nguyễn Hoàng có người giáo-sĩ Tây-ban-nha tên là Diego Adverte
	vào giảng đạo ở trong Nam trước hết cả. Nhưng lúc bấy giờ lại có mấy chiếc
	tàu Tây-ban-nha cùng đến, chúa Nguyễn sợ có ý quấy-nhiễu gì chăng, bèn
	đuổi đi.
	Đến năm ất-mão (1615) đời chúa Sãi, giáo-sĩ là P. Busomi lại đến
	giảng đạo, rồi đến năm giáp-tí (1624) có giáo-sĩ tên là Jean Rhodes, người
	Pháp-lan-tây, đến giảng đạo ở Phú-xuân và lập ra các giáo đường. Năm
	bính-dần (1626) đời vua Lê Thần-tông, giáo-sĩ là Baldinoti vào giảng đạo ở
	ngoài Bắc, bị chúa Trịnh không cho, phải bỏ đi. Được ít lâu ông Jean
	Rhodes ở trong Nam ra Bắc vào yết-kiến chúa Trịnh và đem dâng các đồng
	hồ quả lắc, chúa Trịnh cho ông Jean Rhodes được giảng đạo tại Kinh đô.
	Từ đó về sau các giáo-sĩ cứ dần dần vào nước dạy đạo, mà người
	mình càng ngày càng theo đạo cũng nhiều. Nhưng vì nước ta tự xưa đến
	nay vẫn theo Nho-giáo, lấy sự thờ-cúng ông cha làm trọng, lấy sự tế-tự
	thần-thánh làm phải, mà lệ nước thì lấy sự cúng-tế làm một việc rất quan
	trọng. Đột nhiên thấy nhiều người mình theo đạo Thiên-chúa, bỏ cả các thói
	cũ, chỉ chuyên về một mặt theo đạo mới, bởi vậy cho nên trong Nam ngoài
	Bắc, vua chúa đều cho đạo ấy là một tả đạo, làm hủy-hoại cả cái phong-hóa
	của nước nhà xưa nay, bèn xuống chỉ cấm không cho người trong nước theo
	đạo mới nữa, và đặt ra phép nghiêm để bắt tội những kẻ không tuân theo
	chỉ đụ ấy.
	Cứ theo trong sử thì năm tân-vị (1631) ở trong Nam, chúa Thượng
	là Nguyễn-phúc Lan cấm không cho người Tây vào giảng đạo ở trong nước.
	114
	Cảnh giáo là một phái đạo Gia Tô của người chủ giáo tên là Nestorius lập ra từ đệ ngũ thế kỷ
	ở Đông La Mã, rồi truyền sang nước Ba Tư (Perse) và nước Tàu. 143
	Năm quí-mão (1663) ở ngoài Bắc, chúa Trịnh là Trịnh Tạc bắt đuổi
	các giáo-sĩ và cấm không cho người mình theo đạo Gia-tô.
	Năm giáp-thìn (1644) chúa Hiền ở miền Nam bắt giết những người
	đi giảng đạo ở Đà-nẵng.
	Năm bính-tí (1696) đời vua Lê Hi-tông, Trịnh Căn bắt đốt phá hết cả
	những sách đạo và nhà đạo ở các nơi và đuổi những người giảng đạo ra
	ngoài nước.
	Năm nhâm-thìn (1712) đời vua Lê Dụ-tông, Trịnh Cương bắt những
	người theo đạo Gia-tô phải cạo trán và khắc vào mặt bốn chữ "học Hoa-lan
	đạo"115.
	Năm giáp-tuất (1754) đời Cảnh-hưng, Trịnh Doanh lại nghiêm-cấm
	m ột cách rất ngặt, không cho người ta đi theo đạo, và lại giết cả các đạo
	trưởng và đạo đồ.
	Từ đó về sau việc cấm đạo một ngày một nghiêm, mà người đi
	giảng đạo cũng không lấy luật nước làm sợ, cứ cố sức dụ cho được nhiều
	người theo đạo. Rồi dần dần người trong nước phân ra bên lương bên giáo,
	ghen-ghét nhau hơn người cừu địch. Vua quan thì thấy dùng phép thường
	không cấm được, mới dùng đến cực hình để mà trừng-trị, giết hại bao nhiêu
	người vô tội.
	Tóm lại mà xét, thì giả sử người ngoại quốc vào nước ta mà chỉ có
	việc buôn bán mà thôi, thì chắc rằng nước ta xưa nay vốn là một nước văn
	hiến, vua quan ta cũng không có lẽ gì mà ngăn-cấm; nhưng bởi vì khi đã
	quan-hệ đến việc sùng-tín, thì dù hay dở thế nào mặc lòng, người ta ai cũng
	cho sự sùng-tín của mình là phải hơn, thành ra không ai khoan dung cho ai,
	rồi cứ phải dùng thế-lực để mà đè-nén nhau. Cũng vì thế cho nên về sau
	nước ta không chịu suy-xét lẽ phải-trái cho kỹ-càng, làm lắm sự tàn-ác để
	đến nỗi mất cả sự hòa-hiếu với các nước ở Tây dương và gây nên cái mối
	biến-loạn cho nước nhà vậy.
	115
	Hoa Lan tức là Hòa Lan (Hollande). Người Hòa Lan sang buôn bán ở ngoài Bắc trước hết cả
	cho nên mới gọi là đạo Hòa Lan. Vả lúc bấy giờ người Việt Nam ta không phân biệt được những
	nước nào, hễ thấy người Tây thì thường cứ gọi là Hòa Lan
	CHƯƠNG VIII
	V ận Trung Suy của Chúa
	Nguyễ n

m ột vị thần riêng của mình. Thường hay lấy cái lực hoạt động của tạo-hóa

mà tưởng-tượng ra các vị thần, rồi làm đền, làm đài, để thờ cúng. Như dân

tộc Hi-lạp (Grec) và dân-tộc La-mã (Romain) thờ thần Giu-bi-te (Jupiter),

thần A-bô-lông (Apollon) và các vị thần khác vậy. Duy có dân-tộc Do-thái

(Juifs) ở đất Tiểu Á-tế-á, nay là đất Palestine đã được độc-lập, chỉ thờ một vị

thần gọi là Jéhovah sinh-hóa vạn vật và người; cho nên người chỉ phải thờ

m ột vị thần ấy mà thôi. Đến đời dân La-mã đã kiêm-tính được cả đất Tiểu

Á-tế-á, đất bắc A-phi-lị-gia và đất tây-nam Âu-la-ba, dân Do-thái cũng thuộc

về La-mã, mà đạo Do-thái bấy giờ cũng đã suy lắm rồi. Lúc ấy đức Gia-tô ra

đời, nhân đạo Do-thái mà lập ra đạo mới113 dạy người lấy sự yêu-mến và

tôn-kính Thiên-chúa làm gốc, lấy bụng từ-bi nhân thứ, coi người như anh em

ruột thịt làm cốt. Từ đó về sau các môn đồ đem đạo ấy đi truyền-bá các

nơi. Ông Saint Pierre thì sang lập giáo đường ở tại Kinh-thành La-mã, ông

Saint Paul thì đi truyền đạo ở khắp trong nước.

Lúc đầu đạo Thiên-chúa bị nhiều phen vua La-mã nghiêm-cấm, dùng

cực hình mà giết hại các giáo-sĩ và những người theo đạo mới, nhưng dẫu

nguy-nan thế nào mặc lòng, các môn đồ cứ một niềm đi truyền đạo khắp

b ốn phương. Mãi đến đầu đệ-tứ thế-kỷ (313) vua La-mã là Constantin mới

cho giảng đạo Thiên-chúa ở mọi nơi trong nước. Từ bấy giờ trở đi đạo

Thiên-chúa ở mọi nơi trong nước. Từ bấy giờ trở đi đạo Thiên-chúa một

ngày một thịnh, lập Giáo-hoàng để thống-nhất việc giáo, đặt Giám-mục để

coi việc giáo ở các nơi, lại sai giáo-sĩ đi truyền đạo khắp trong thiên-hạ: hễ

ở đâu có người là có giáo-sĩ đến dạy đạo. Bởi vậy cho nên chẳng bao lâu

mà toàn Âu đều theo đạo Thiên-chúa cả.

113

Đạo của ông Gia Tô lập ra cho nên ta thường gọi là đạo Gia Tô, lại vì đạo ấy chỉ thờ Thiên

Chúa mà thôi, cho nên lại gọi là đạo Thiên Chúa. Có phái gọi là Cơ đốc bởi chữ Christ là bậc

cứu thế.

Bên Á đông ta thì từ đời nhà Đường (618-907) sử chép có Cảnh

giáo114 tức là một phái Gia-tô-giáo đã sang Tàu, nhưng vì bấy giờ đạo Phật

đang thịnh, cho nên đạo Cảnh-giáo mất dần đi. Mãi đến đời nhà Nguyên,

nhà Minh mới thật có giáo-sĩ sang giảng đạo Gia-tô ở nước Tàu.

Đạo Thiên-chúa sang nước Nam. Ở nước Nam ta từ khi đã có người

Âu-la-ba sang buôn bán, thì tất là có giáo-sĩ sang dạy đạo. Cứ theo sách

Khâm định Việt-sử, thì từ năm Nguyên-hòa nguyên-niên đời vua Trang-tông

nhà Lê (1533) có người Tây tên là I-nê-khu đi đường bể vào giảng đạo

Thiên-chúa ở làng Ninh-cường, làng Quần-anh, thuộc huyện Nam-chân (tức

là Nam-trực) và ở làng Trà-lũ, thuộc huyện Giao-thủy.

Sách Nam-sử của Trương vĩnh Ký chép rằng năm bính-thân (1596)

đời ông Nguyễn Hoàng có người giáo-sĩ Tây-ban-nha tên là Diego Adverte

vào giảng đạo ở trong Nam trước hết cả. Nhưng lúc bấy giờ lại có mấy chiếc

tàu Tây-ban-nha cùng đến, chúa Nguyễn sợ có ý quấy-nhiễu gì chăng, bèn

đuổi đi.

Đến năm ất-mão (1615) đời chúa Sãi, giáo-sĩ là P. Busomi lại đến

giảng đạo, rồi đến năm giáp-tí (1624) có giáo-sĩ tên là Jean Rhodes, người

Pháp-lan-tây, đến giảng đạo ở Phú-xuân và lập ra các giáo đường. Năm

bính-dần (1626) đời vua Lê Thần-tông, giáo-sĩ là Baldinoti vào giảng đạo ở

ngoài Bắc, bị chúa Trịnh không cho, phải bỏ đi. Được ít lâu ông Jean

Rhodes ở trong Nam ra Bắc vào yết-kiến chúa Trịnh và đem dâng các đồng

hồ quả lắc, chúa Trịnh cho ông Jean Rhodes được giảng đạo tại Kinh đô.

Từ đó về sau các giáo-sĩ cứ dần dần vào nước dạy đạo, mà người

mình càng ngày càng theo đạo cũng nhiều. Nhưng vì nước ta tự xưa đến

nay vẫn theo Nho-giáo, lấy sự thờ-cúng ông cha làm trọng, lấy sự tế-tự

thần-thánh làm phải, mà lệ nước thì lấy sự cúng-tế làm một việc rất quan

trọng. Đột nhiên thấy nhiều người mình theo đạo Thiên-chúa, bỏ cả các thói

cũ, chỉ chuyên về một mặt theo đạo mới, bởi vậy cho nên trong Nam ngoài

Bắc, vua chúa đều cho đạo ấy là một tả đạo, làm hủy-hoại cả cái phong-hóa

của nước nhà xưa nay, bèn xuống chỉ cấm không cho người trong nước theo

đạo mới nữa, và đặt ra phép nghiêm để bắt tội những kẻ không tuân theo

chỉ đụ ấy.

Cứ theo trong sử thì năm tân-vị (1631) ở trong Nam, chúa Thượng

là Nguyễn-phúc Lan cấm không cho người Tây vào giảng đạo ở trong nước.

114

Cảnh giáo là một phái đạo Gia Tô của người chủ giáo tên là Nestorius lập ra từ đệ ngũ thế kỷ

ở Đông La Mã, rồi truyền sang nước Ba Tư (Perse) và nước Tàu. 143

Năm quí-mão (1663) ở ngoài Bắc, chúa Trịnh là Trịnh Tạc bắt đuổi

các giáo-sĩ và cấm không cho người mình theo đạo Gia-tô.

Năm giáp-thìn (1644) chúa Hiền ở miền Nam bắt giết những người

đi giảng đạo ở Đà-nẵng.

Năm bính-tí (1696) đời vua Lê Hi-tông, Trịnh Căn bắt đốt phá hết cả

những sách đạo và nhà đạo ở các nơi và đuổi những người giảng đạo ra

ngoài nước.

Năm nhâm-thìn (1712) đời vua Lê Dụ-tông, Trịnh Cương bắt những

người theo đạo Gia-tô phải cạo trán và khắc vào mặt bốn chữ "học Hoa-lan

đạo"115.

Năm giáp-tuất (1754) đời Cảnh-hưng, Trịnh Doanh lại nghiêm-cấm

m ột cách rất ngặt, không cho người ta đi theo đạo, và lại giết cả các đạo

trưởng và đạo đồ.

Từ đó về sau việc cấm đạo một ngày một nghiêm, mà người đi

giảng đạo cũng không lấy luật nước làm sợ, cứ cố sức dụ cho được nhiều

người theo đạo. Rồi dần dần người trong nước phân ra bên lương bên giáo,

ghen-ghét nhau hơn người cừu địch. Vua quan thì thấy dùng phép thường

không cấm được, mới dùng đến cực hình để mà trừng-trị, giết hại bao nhiêu

người vô tội.

Tóm lại mà xét, thì giả sử người ngoại quốc vào nước ta mà chỉ có

việc buôn bán mà thôi, thì chắc rằng nước ta xưa nay vốn là một nước văn

hiến, vua quan ta cũng không có lẽ gì mà ngăn-cấm; nhưng bởi vì khi đã

quan-hệ đến việc sùng-tín, thì dù hay dở thế nào mặc lòng, người ta ai cũng

cho sự sùng-tín của mình là phải hơn, thành ra không ai khoan dung cho ai,

rồi cứ phải dùng thế-lực để mà đè-nén nhau. Cũng vì thế cho nên về sau

nước ta không chịu suy-xét lẽ phải-trái cho kỹ-càng, làm lắm sự tàn-ác để

đến nỗi mất cả sự hòa-hiếu với các nước ở Tây dương và gây nên cái mối

biến-loạn cho nước nhà vậy.

115

Hoa Lan tức là Hòa Lan (Hollande). Người Hòa Lan sang buôn bán ở ngoài Bắc trước hết cả

cho nên mới gọi là đạo Hòa Lan. Vả lúc bấy giờ người Việt Nam ta không phân biệt được những

nước nào, hễ thấy người Tây thì thường cứ gọi là Hòa Lan

CHƯƠNG VIII

V ận Trung Suy của Chúa

Nguyễ n