text stringclasses 6
values |
|---|
1920 джылдан Шпицберген трактат — 1920 джылны 9 февралында Парижде къол салыннган эмда Шпицберген архипелагны халкъла арасы статусун белгилеген кесаматды.
Шпицберген трактатха къошулгъан къралла
Шпицберген трактатха кёре, алгъа кишиники да болмагъан джерге саналгъан Шпицберген, Норвегияны суверенитетине тюшгенди, кесаматха къатышхан къраллагъа уа, табигъат байлыкъларын эмда джериндеги тенгизлерин эксплуатация этерге тенг эркинлик берилгенди. Норвегия, кесаматны 9-чу статьясында архипелагны территориясында тенгиз базала бла бетджанла къураргъа къоймазгъа эмда аскер къаст этиб хайырландырмазгъа борчланнганды. 1925 джылда Норвигия, Шпицбергенни официал халда Норвегия королевствону кесеги болгъанын баямлагъанды. СССР 1935 джылда Шпицберген трактатха къошулгъанды.
Бусагъат заманнга кесаматха къатышхан къралланы саны 50-ден озгъанды, аланы ичинде: Россия бла СССР-ни башха къраллары, АБШ, Уллу Британия, Германия, Франция, Япония, Нидерландла, Болгария, алгъыннгы Югославияны къраллары, Маджар, Дания, Норвегия, Польша, Чехия, Словакия, Румыния, Италия, Швеция эм башхала. Норвегияны стортинги, 1947 джылны 15 февралындан резолюциясында СССР-ни да Норвегия бла бирге Шпицбергенде энчи экономика интереслери болгъан кърал кибик таныгъанды. 1991 джылда бу хакъла Россиягъа кёчгендиле.
Бу, тарихни юсюнден тамамланмагъан статьяды. Сиз болушургъа боллукъсуз проектге, тюзетиб эм информация къошуб бу статьягъа. |
1. Джезден джассы этилген отлукъ, белибауу бла белине къысылыб болгъанды. Отлукъгъа (пороховница) эки литрге джууукъ от сыйыннганды.
2. Белибаууна от ёлчеси (мерка для пороха) байланыб болгъанды.
3. Белини башха джанында, белибауунда окъ къапчыгъы (кожанная сумка для пуль) болгъанды.
4. Белинде къамасы, сыртында узун быргъылы шкогу болгъанды. Шкокну къурамы: быргъы, быргъы артында къулакъ от тегенеси, юсюнде отлукъ эки таш чархчыкъ. Отлукъ чархчыкъланы бир-бирине чакъдырыб, ала джилтин бериб, тегене юсюнде отну джандырыб, от тешикчик (терезечик) бла быргъыда отха кёчюб, быргъыны ичинде от джаныб-чачылыб окъну быргъыдан учургъанды, атылтханды. Ал шкоклада къулакъ от тегене болгъанды, артда къуу болуб, джилтин къуудан быргъы отха кёчюб, окъ алай атылгъанды. Шкок быргъыны тюбюнде узун сапа/саба болгъанды. Сапа/сабаны болушлугъу бла быргъы ичине от, отну ызындан окъ, окъну ызындан кийиз буштукъчукъ, быстыр (пыж) сукъгъандыла. Хазыр окъла (патронла) чыгъыб башлагъанда окъну сапа бла бысдырыу тохтагъанды. Хазыр окъну атаргъа къурокъ (курок) хазырлагъанды. Къулакъ от тегене бла къууну ишин сампал бла отташ эм къабсул (капсюль) этгендиле. Сампалдан басханда отташы (боёк) къабсулну уруб кюйдюрюб, патрон ичинде отха кёчюб, окъну атылтханды. Хазыр окъну быргъы ичине салыб, окъну атарлай къургъанды.
5. Таулуну кёкюрегинде эки джанында онушар хазыры болгъанды. Хазырны къурамы: тюз агъач чыбыкъны ичин къуу этиб, тюбюне быстырны къаты бегитгендиле, сора ичине бир тютюнлю (бир окъ ёлчем) от къуйгъандыла, башына окъ бегитиб хазыр этгендиле. Урушну заманында таулу аскерчи хазырны башындан тишлери бла окъну терк айырады. Къуу чыбыкъда (хазыр ичинде) отну шкок быргъыны башындан къуйгъанды, тишлери бла тутуб тургъан окъну быргъыгъа сапа бла сукъгъанды. Хазырны тюбюнде быстырны да быргъыны башындан сугъуб, сапа бла къаты беклегенди. Ма алай бла аскерчи шкок атаргъа хазыр болгъанды.
6. Быладан сора да аскерчини ат джерге къысылыб неда сыртына тагъылыб тоб къапчыгъы, окъ кеби болгъанды. Тоб къапчыкъда окъла бла от бирге джюрютюлгенди. Окъ кебни тёрт тешиги/кеби болгъанды. Эки тешиги бла 32 калибр окъ этилгенди, башха эки тешиги бла чечме этилгенди. Чечме – уугъа, окъ урушха джарагъанды.
7. Урушха хазырланыуда, шкокдан атыб, юрениу болгъанды. Марау усталыгъын сынауда, юрениуледе, эришиуледе шкокдан атханнга «къара атыу» дегендиле. Байрамлада ёчге ийнек, ат салыб шкокдан, садакъдан атханнга «къабакъ атыу» дегендиле. |
2. Мысырбогъдай таячыкъларыны окълав я да элинъизнен уфатынъыз. Уфакъларнынъ бир къысмыны булгъаламакъ ичюн къалдырамыз.
3. Мысырбогъдай уфакъларына къоюртылгъан сютнинъ бир къысмыны ве ягънынъ ярым пачкасыны парчалап къарыштырынъыз. Къарышма къуру олса, бир парча ягъ ве сют къошмакъ мумкюн.
4. Къарышмадан томалачыкълар ясап, оларны мысырбогъдай уфакъларында булгъалаймыз ве табакъ устюне тиземиз.
5. Азыр чипчелерни 30 дакъкъагъа буздолапкъа къоямыз.
6. Озюмиз исе чипче козьчиклери ве бурунлары ичюн крем япамыз. Кремни къалгъан къоюртылгъан сют ве ягъдан япамыз. Козьчиклерге бираз – какао, бурунларнынъ тюсю башкъа олгъаныны истесенъиз, ашайт боя къошунъыз.
7. Чипчелерни буздолаптан чыкъарып, безетемиз ве кене буздолапкъа 1,5 саатке къоямыз.
Чипче бурунларыны ашчылыкъ шприци олмаса да, япмакъ мумкюн. Целлофан торбачыгъынынъ бир кошесини (10х10) кесип, онынъ уджунда тешик япамыз, торбачыкъкъа крем къойып, бурунчыкълар шеклинде кремни басып чыкъарамыз. |
Шефикъа Гаспыралы (кърым. Şefiqa Gasprinskaya, Şefiqa Gaspıralı, туугъаны: 1886 джылны 14-чю октябры, ёлгени: 1975 джылны 31-чи августу) — Кърымда джыйырманчы ёмюрню башында бар болгъан «Кърымны муслиман тиширыуларыны Толтуруучу комитети» («Кадынлар гюню») деген кърымтатар къозгъалыуну лидери болгъанды. Ол замандагъы исламгъа уникал болгъан тиширыу муслиман къозгъалыу хал, аны аты бла байламлыды. Белгили кърымтатар джарыкълаучу, джадидизмни лидери болгъан Исмаил Гаспыралыны къызыды. 1886 джылны 14-чю октябрында Бахчисарайда туугъанды, 1975 джылны 31-чи августунда Стамбулда (Тюрк) ёлгенди.
Джамагъат къуллугъуТюрлендир
1905 джылда Шефикъа Гаспыралы, атасы Исмаил Гаспыралы къурагъан, кърымтатар тилде чыкъгъан «Alem-i nisvan» — «Алем-и нисван» («Тиширыу дуния») деген Кърымда биринчи муслиман тиширыу журналны редактору болгъанды. 1917 джылны 1—11 майында Шефикъа Гаспыралы, Москвада ётген I Бютеуроссиялы муслиман джыйылыуну ишлеуюне кърым делегацияны къурамында къатышханды. Кечирек, 1917 джылны 9 декабрында Бахчисарайда ётген Кърымтатар халкъны I Къурултайыны делегаты болуб сайланнганды эмда кърымтатар халкъны миллет правительствосуну оноуу бла Симферополь тиширыу педагогика школну директору болуб салыннганды. Кърымтатар халкъны Миллет самоуправлениеси чачылгъандан сора, Шефикъа, Кърымны къоюб Бакугъа кёчеди, анда педагогика школ къурайды. Бакуда Азербайджанны премьер-министри Насиб Юсуфбейлиге эрге чыгъады. Азербайджан миллет правительство къоратылгъандан сора эри ышаннга салыннганды кеси да Тюркге эмиграциягъа кетеди, анда ёксюзле юйню тамадасы болуб ишлегенди. 1930 джылда Стамбулда Шефикъа «Кърымтатар тиширыуланы бирлигин» къурагъанды эмда аннга башчылыкъ этгенди. Андан сора да кърымтатар эмигрантланы проблемалары бла эмда игилик этиу бла кюрешгенди.
КъайнакълаТюрлендир
Ганкевич В. Ю. Роль И. Гаспринского и его семьи в развитии народного образования среди крымско-татарских женщин на рубеже XIX—XX веков/ Крым и Россия: неразрывные исторические судьбы и культура. Материалы республиканской научно-общественной конференции. Симферополь, 1994, стр. 19 — 21.
Абдульваапов. Н. Гапринская Шефика / Деятели крымскотатарской культуры (1921—1944): Библиографический словарь. Симферополь: Доля, 1999, стр. 69
ДжибериулеТюрлендир
«Женский вопрос» на страницах изданий И. Гаспринского и его влияние на развитие крымскотатарской журналистики начала ХХ в.(орус.) |
В изге белгили джыл санауда эм ачы, эм уллу къазауат джерни юсюнде 1941-чи джыл никкол айны 22-де башланнганды. Къарачайны джашлары бла къызлары, къолларына сауут алыб, Джуртну къанлы джаудан къорууларгъа тургъандыла.
Бизни халкъны келечилери, деу Джуртубузну кюн батхан джанындан башлаб, Москвагъа эмда Сталинградха дери, Заполярьеден кавказ таулагъа дери уруш этгендиле. СССР-ден озуб, тыш къраллада партизан отрядлада джигитлик этиб, атларын айтдыргъандыла.
1941-чи джылдан 1943-чю джылгъа дери 15 минг бла 600 къарачайлы Ата джуртну фашист зорчуладан сакълагъанды. 9 минг бла 500 адам уруш тюзде джан бергенди. Уллу Ата джурт къазауатда уллу джигитлик эмда ётгюрлюк танытханлары ючюн халкъыбызны кёб адамы «Совет Союзну Джигити» деген сыйлы атха теджелгенди.
Алай а халкъыбызны, зор бла тарих Джуртундан кёчюрюб, Орта Азия бла Къазахстанны къум тюзлерине атханлары амалтын, тулпар джашларыбыз ол уллу саугъадан къуру къалгъандыла.
Подробнее: 11 Джигитибиз — 11 джарыкъ джулдузубуз
Туудукълагъа адамлыкъны юлгюсюн кёргюзе джашайды
Хар къралны кючлюлюгю, аталаны-бабаланы этген джигитликлерин унумай эсгериб, аланы юлгюлеринде джаш тёлюню юретиудеди. Уллу Ата джурт къазауатда ёлгенлени, сау къалгъан ветеранланы джашау ызлары бизни къралны тарихини унутулмазлыкъ кесегиди. Ала биз быллай рахат джашауда джашар ючюн, джанларын-къанларын аямай кюрешгендиле. Ёлгенле, сау къалгъанла да къолларындан келгенни этгендиле. Ветеранлагъа джюрек разылыгъымы билдиреме, бюгюнлюкге дери джашамай ёлгенле джандетли болсунла. Мен аллай джигит ветеранланы бири Хубийланы Шонайны джашы Мустафаны юсюнден хапар айтыргъа излейме.
М. Хубий улу 1918-чи джыл хычаман (май) айда Джёгетейде Мустафаны урунуугъа сый берген юйдегисинде туугъанды. Бу кюнледе анга 100 джыл толгъанды! Джигит таулу кёб сабийли юйдегини бири болуб ёсгенди. Сабийлигинден къолундан келген ишлени эте, физкультура бла кюреше, кюч алыб ёседи. Уллуракъ болгъанында, тутушдан тюрлю-тюрлю дараджада бардырылгъан эришиуледе алчы, ёчлю орунланы алгъанлай тургъанды. Школда, ариу халисин кёргюзе, устазланы айтханларын этиб, иги окъугъанды. Школ ишлеге да къошулгъанлай тургъанды.
Подробнее: Туудукълагъа адамлыкъны юлгюсюн кёргюзе джашайды
Биринчи эшелон
Къыйынлыкъны, зауукълукъну да кёре келген зауаллы халкъыбыз, 1943-чю джылны абыстол айыны 2-син унутмагъанча, 1957-чи джылны хычаман айыны 3-сюн да унутмагъанды. Джазны ол сейирлик кюнюнде джуртуна къайтыб келген къарачай миллетни биринчи эшелону Черкесск шахарны станциясына келиб тохтагъанды. Халкъны бери ташыгъан эшелонла аны ызындан да талай болгъандыла, алай а биринчи биринчи болгъаны ючюн, бек эсде къалгъанды. Нарсаначы киши Алийланы Чорнаны джашы Солтан, хычаман айны 3-де Черкесскени темир джол вокзалында биринчи къарачай эшелонну аллына чыгъыб, хошкелди айтханланы ичинде болгъанды. Ол керти дуниягъа кетгенли алай кёб заман да болмайды. Джарыкъ джандетде джатсын. Ауушуруну аллы бла редакциягъа келиб, бу хапарны айтхан эди. |
Рамазан 1916-чы джыл Къарт-Джуртда туугъанды. Эл школну окъуб бошагъанындан сора, Тёбен Тебердиде бухгалтерлени 4-айлыкъ курсларын тауусуб, фахмулу джаш 15 джылында Ворошилов атлы уллу колхозну тёргеу санагъатында иш баджаргъанды. Устазланы хазырлагъан училищеде да билим алгъанды. Алай а, ол кеси абычар болургъа къызыныб тургъанды. Аны бла 19 джылы толгъанында Учкуланны райвоенкоматына Къызыл Аскерге барыргъа излегенин билдириб, аскерге кетгенди. Архивде сакъланнган эсгериу къагъытда, устаз Н.Баскаков: «Рамазанны къурманлыгъына бютеу элни джамагъаты келген эди. Аны аскерге джюзле бла адамла джыйылыб ашыргъан эдиле …» - деб джазады.
Рамазанны 1937-чи джыл Тамбовда атлы аскер училищеге окъургъа ашыргъандыла. Ол кёзюуде аны бла бирге Ташкёпюрден къарачай джашла Ёзденланы Дюгербий (Эресей Федерацияны Джигити) бла Батчаланы Ахмат да окъугъандыла. Рамазан уллу фахмулукъ танытыб, анда сора да Къызыл Байракълы Баш аскер школда да окъуб аны айырмагъа бошагъанды. 1940-чы джыл ол окъууун тауусуб кичи лейтенант чыны бла солургъа туугъан элине келгенди.
Рамазан 1940-чы джыл совет-фин къаугъагъа къошулгъанды. Анда ол кёргюзген джигитлиги ючюн, маршал Тимошенко къол салгъан Махтау къагъыт бла саугъаланнганды. Андан сора анга лейтенант чын бериб, Солнечногорск шахарда билимин ёсдюрюрге ашыргъандыла. Аны тауусханы бла 1941-чи джыл къазауат башланыб, урушха киргенди. Рамазан Къыбыла фронтда 873-чю полкну биринчи батальонуну командири болгъанды. 1941-чи джыл къыркъаууз (сентябрь) айны 16-да Геническ шахарны немецле алгъандыла. Ол кюн эртденбла фашистлени бетджанларына бизни тобла от ачхандыла. Шахардан узакъ болмай къаты уруш башланнганды. Ол кюн Кузнецовну батальону, къыйын болумгъа тюшюб, къаты кюрешген сагъатда къуршоуланнган аскерчилеге Рамазанны таукел ауазы кёл бергенлей, алгъа учундургъанлай тургъанды. Сермешни кёзюуюнде таулу командир алда баргъанды. Ол урушда Рамазан ауур джаралы болгъанды.
«Командирлеринден бошагъанларын кёрген фашистле алты танканы ышыгъына къысылыб алгъа ургъан эдиле. Биринчи батальон бютеулей дерча къырылгъан эди. Сау къалгъан аскерчиле да артха ыхтырылгъан эдиле. Ол къыйын кёзюуде не батальонну санитарлары, не тенглери Рамазанны отдан чыгъаралмагъан эдиле», - деб, 127-чи тенгиз батареяны комиссары Наум Иссакович Вецман 1969-чу джыл Рамазанны адамларына тюбеб хапар айтханды. 1941-чи джыл полкну командири полковник Малахов Рамазанны анасына кеси письмо джазыб, джигитлик этиб ёлгенин билдиргенди.
1969-чу джыл Рамазанны кичи къарнашлары аны къабырын излегендиле. Ол ёлген Счастливцево элни орта школуна къагъыт джазгъандыла. Сохтала кёб да турмай, джигитни басдырылгъан джерин белгили этиб, Генгорка элде болгъанын билдиргендиле. Кърымда «Арабат стрелканы» алыр ючюн кюрешиуде ёлген джигитле асыралгъандыла анда.
1948-чи джыл джигитлени ёлюклерин Къарнаш къабырда Счастливцеводан узакъ болмай Генгорка элден юч километр джерде басдыргъандыла. Джигитлени къабырларына эсгертме салыннганды. |
README.md exists but content is empty.
- Downloads last month
- 5