stantur: infelix ego homo: quis me liberabit de corpore mortis huius? gratiadei per dominum nostrum Iesum Christum. sentiunt enim se bonum istud quod uolunt non posse perficere, sed in illud quod nolunt quodque oderunt malum, id est «ogitationum motus uel curas carnalium rerum semper incurrere. Et condelectantur quidem legi dei secundum interiorem hominem, qui uisibilia uniuersa transcendens conatur deo soli semper uniri, sed uident aliam legem in membris suis, id est in natura humanae condicionis insertam, quae repugnans legi mentis eorum captiuum pertrahit sensum uiolenta lege peccati, conpellens scilicet eum relicto illo principali bono terrena cogitatione submitti. quae quamuis necessaria atque utilis uideatur, cum dispensatione religiosae cuiuspiam necessitatis inpenditur, conparatione tamen illius boni, quod sanctorum omnium oblectat intuitum, mala utique ab eis ac fugienda decernitur, quia per eam quoquo modo uel ad modicum tempus ab illius perfectae beatitudinis 7 Rom. 4, 5 8 Rom. 7, 24-25 14 Bom. 7, 22 16 L c. 23 1 subplicationea 0 2 anczietate Kl 4 adtingere non nalere] non posse contingere (3w 6 captiuus K1 8 liberauit B 9 dominum nostrum] an F per Iesum Christum dominum nostrum 11 11 in om. Oflc 12 uel] et βν . curam Οβν corporaliam βν 13 incurrens F incidere βr 14 Kp XII B XII FO\\' 15 uisibili F 16 semper soli B uidens B\\'FO 17 suis] neis F condit. BZ . 18 repugnat KZl captiuum om. β 19 eum] eoe β 20 terrenae cogitationi (-nis Bl) Br cogitationes Fl 21 corpori utilis βc dispensationi fJr 22 relegiosae K 24 quia] qui βν gaudio retrahuntur. uere enim lex peccati est, quam humano generi praeuaricatio sui induxit auctoris, per illius noxam in quem lata est aequissimi iudicis illa sententia : maledicta terra in operibus tuis: spinas et tribulos germinabi-t tibi, et in sudore uultus tui edes panem tuum. haec, inquam, est lex membris omnium inserta mortalium, quae repugnat legi mentis nostrae eamque a diuino arcet intuitu, quaeque maledicta terra in operibus nostris post agnitionem boni ac mali cogitationum spinas coepit ac tribulos germinare, quarum aculeis naturalia uirtutum semina praefocantur, ne illum panem nostrum, qui de caelo descendit quique confortat cor hominis, edere absque sudore uultus nostri possimus. omne igitur humanum genus huic generaliter legi sine ulla exceptione subicitur. nullus enim est quamuis sanctus, qui supra dictum panem non cam sudore uultus sui et sollicita cordis intentione percipiat. ceterum communi isto pane multi, ut uidemus, diuites sine ullo uultus sui sudore uescuntur.. Quam etiam legem beatus apostolus spiritalem adserit dicens: scimus autem quia lex spiritalis est: ego autem carnalis sum, uenundatus sub peccato. spiritalis enim est lex haec quae iubet nobis, ut in sudore uultus nostri comedamus panem illum uerum qui de caelo descendit, sed nos carnales efficit uenundatio illa peccati. quod rogo istud cuiusue peccatum est? sine dubio Adae, cuius praeuaricatione atque ut ita dicam negotiatione damnosa 3 Gen. 3, 17-19 11 Ioh. 6, 33 12 Ps. 103, 15 20 Rom. 7, 14 23 Ioh. 6, 33 4 germinaoit F generabit 0 6 membris om. F 7 a om. 0 8 quaeque BFO*: qui 0* qua β et qua r quae c 10 naturalia uirtutum] carnis (caritatis m. 2) obtnnaa (a in ras.) /9 11 discendit F 12 nnltns nostri sndore βν 13 post possimus in v cap. 12 incipit 15 panem om. F 19 Kp XIII B XIII FOx 21 ueñudatus 0 22 haec om. βr quam K1 23 illam panem βν de om. 0 24 effecit Ox fecit βν uennmdatio 0 25 adeę 0 26 adque B fraudulentoque conmercio uenditi sumus. omnem enim prolem suam serpentis persuasione seductus inliciti cibi perceptione distractam iugo perpetuae seruitutis addixit. hic namque mos solet inter uendentem ementemque seruari, ut is qui se alieno cupit dominio mancipare, pretium pro iactura propriae libertatis et addictione perpetuae seruitutis a suo consequatur emptore. quod etiam inter Adam atque serpentem manifestissime uidemus impletum. ille enim a serpente pretium libertatis suae esu interdictae arboris capiens a naturali libertate discessit illique maluit semet ipsum perpetua dedere seruitute, a quo uetiti pomi letale pretium fuerat adsecutus: qua deinceps condicione constrictus non inmerito omnem posteritatis suae progeniem perpetuo eidem cuius effectus est seruus subdidit famulatu. quid enim aliud seruile coniugium potest procreare quam seruos? quid ergo? numquid emptor iste uersutus et callidus domino uero atque legitimo ius dominationis eripuit? non ita est. neque enim sic ille omne peculium dei unius fraudis dolositate peruasit, ut potentiam dominii sui uerus dominator amitteret, qui ipsum quoque emptorem quamuis refugam uel rebellem tamen iugo deprimit seruitutis: sed quia omnibus rationabilibus creaturis arbitrii libertatem creator indulserat, eos, qui se contra fas edacis concupiscentiae transgressione uendiderant, inuitos ad ingenitam libertatem reuocare non debuit. abhorret siquidem ab illo iustitiae ac pietatis auctore, quidquid bonitati aequitatique contrarium est. malum enim fuerat si concessae libertatis beneficium reuocasset, iniustum si liberum hominem potentia soa opprimens atque captiuans libertatis acceptae pontificium exequi non siuisset, cuius salutem in futura tunc saecula reseruauit, ut recto 1 fraodolentoque p conmertio FO commertio rell. 3 per. petno 0 4 his F\\'0 5 mancipari 0 pretium] aliquid pretii (praecii X\\') Οβν 7 adque B 8 a om. F 10 dedere] uendere (5 12 condit. BKtZ 15 emtor FO 18 domini Bl FOK1 24 adhorret B1 25 quicquid 0 bonitate Z\\' 27 si om. F adque B 28 pontificium] priuilegium Otpc exsequi β sinisset 0 XIII. Cw. s. 42 ordsoe conpleretur statuti temporis plenitudo. oportebat enim eius subolem tamdiu sab auita condicione durare, quousque eam de originalibus uinculis liberatam in antiquum libertatis statum prioris domini gratia pretio sui sanguinis reformaret, quam potuit etiam tunc saluare, sed noluit, quia eum decreti sui inrumpere sanctionem aequitas non sinebat. uis nosse causam uenditionis tuae? audi ipsum redemptorem tuum per Esaiam prophetam apertissime proclamantem: quis estliber repndii matris uestrae, quo dimisi eam? aat quis est creditor meus, cui uendidi nos? ecce in iniquitatibus uestris uenditi estis, et in sceleribus uestris dimisi matrem uestram. uis etiam euidenter agnoscere, cur te iugo seruitutis addictum redimere potentiae suae uirtute noluerit? audi quid ad superiora, quibus eisdem famulis peccatorum causam uoluntariae uenditionis exprobrat, adiecerit: numquid adbreuiata et paruula facta est manus mea, ut non possim redimere? aut non est in me uirtus ad liberandum? sed quid huic potentissimae misericordiae eius semper obstiterit, idem propheta demonstrans ecce, inquit, non est adbreuiata manus domini ut saluare nequeat, neque adgrauata est auris eius ut nonexaudiat: sed iniquitates uestrae diuiserunt inter uos et deum uestrum, et peccata uestra absconderunt faciem eius a uobis ne exaudiret. Quia. ergo carnales nos fecit et spinis ac tribulis condemnauit illa dei prima maledictio, nosque ita iniquo 8 Esai. 50, 1 16 1. c. 2 20 Esai. 59, 1—2 2 Bobolem Fp acita fJr: habita BFc adita O condit. Bfl 3 eam de BFOr: eandem pc orienalibus K\\' anticom 0 5 quam BF: quam pietatis instincta (instinctam 0) Opv 7 tuae] tui Z 8 esayam 0 profetam F liber BF: iste liber Οβν 9 quo) quod BI 13 quur FO 15 peccatorum om. § uiod. Kx 16 paruola F parbola 0 17 possit 0 19 obsisterit F obtinerit 0 profeta F 20 inquid BFOK1Z 23 et post ueatrum om. β 26 Kap XIIII B XIIII F non distinguit 0 quia] quaai BF 27 condamnauit F condempnauit Z in quo B pater noster conmercio uenundauit, ut bonum quod uolumus agere nequeamus, dum diuulsi a memoria summi dei ea quae humanae fragilitatis sunt cogitare conpellimur, dum puritatis amore flagrantes incentiuis naturalibus, quae penitus ignorare uellemus, etiam inuiti plerumque conpungimur: scimus quia non habitat in carne nostra. bonum, id est huius quam diximus theoriae atque puritatis perpetua iugisque tranquillitas, sed factum est in nobis istud pessimum ac lugubre diuortium, ut, cum mente legi dei seruire uelimus, numquam scilicet uolentes a claritate diuina dimouere conspectum, tamen carnalibus tenebris circumfusi quadam lege peccati ab eo quod bonum nouimus cogamur auelli, scilicet ad curas cogitationesque terrenas ab illa mentis celsitudine decidentes, ad quas nos lex peccati, id est illa sententia dei non inmerito condemnauit, quam primus delictor excepit. et inde est quod beatus apostolus, cum apertissime fateatur ineuitabili se uel omnes sanctos peccati huius necessitate constringi, tamen neminem eorum ob hoc esse damnandum audenter enuntiat dicens: nihil ergo nunc damnationis est his qui sunt in Christo Iesu. lex enim spiritus uitae in Christo Iesu liberauit me a lege peccati et mortis; id est cotidiana gratia Christi omnes sanctos suos ab hac lege peccati et mortis, in qua iugiter nolentes incurrere coguntur, cum remissionem debitorum suorum dominum deprecantur, absoluit. uidetis ergo non ei persona peccatorum, sed ex illorum qui uere sancti atque perfecti sunt hanc beatum apostolum prompsisse sententiam: non enim quod uolo facio bonum, 5 Rom. 7, 18 19 Rom. 8, 1-2 27 Rom. 7, 19 1 condemnabit 0 uennmdedit a 4 fragrantes Fl fraglantes O 5 uellemus BFO: uellimus /3\\' uelimus β2ν post conpungimur in 0 cap. 13 incipit 8 in nobis om. β lacubre F 9 ut] et BF ueltimas B1K1Z 10 alacritate B\\' 14 eondempnaoit Z 15 delictor] peccator 0 16 quam 0 inebitabili F1 iuhabitabili Kl 18 ob om. 0 22 cottid. (3 23 quam βν uel nolentes Οβν coguntur incurrere Οβν uel quum O 24 remibsione codd. a domino Ollv fort. recte precabantur 0 praecatur K precantar Z absolui Οβ 26 prumpsisse F promiase 0 42* sed quod odi malum, hocagoet: uideo aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae et captiuum me ducentem in lege peccati quod est in membris meis. GERMANVS: Neque eorum qui capitalibus criminibus inplicantur neque apostoli uel illorum qui ad eius profecere mensuram hoc dicimus congruere posse personis, sed de his proprie hoc intellegi debere censemus, qui post dei gratiam agnitionemque ueritatis a carnalibus se uitiis abstinere cupientes antiqua adhuc consuetudine uelut naturali lege in membris suis uiolentissime dominante ad inolitam passionum concupiscentiam pertrahuntur. usus enim et frequentia delinquendi uelut lex efficitur naturalis, quae membris humanae infirmitatis inserta adfectus animae necdum plenis uirtutum studiis eruditae, sed adhuc rudis ac tenerae ut ita dixerim castitatis captiuos rapit ad uitia, ac morti eos antiqua lege subiciens iugo peccati dominantis addicit, non sinens eos bonum quod diligunt puritatis adipisci, sed potius malum quod execrantur exercere conpellens. THEONAS: Non parum uestra profecit opinio: siquidem etiam uos ipsi adstruere iam coepistis in illorum persona qui omnino peccatores sunt hoc penitus stare non posse, illis autem qui se a uitiis carnalibus abstinere contendunt proprie conuenire. quos quoniam a peccatorum iam numero segregastis, consequens est ut etiam fidelium atque sanctorum paulatim coetibus inseratis. quae enim genera peccatorum istos dicitis posse conmittere, quibus si fuerint post gratiam baptismatis inuoluti, rursum per cotidianam Christi gratiam liberentur? 1 1. c. 23 1 odii 0 3 quod BFfJ: quae Ov 5 Kãp XV B XV F 6 proficere B1FΟβ 8 hoc om. 0 intelligi 0 10 coRsuetudinem F 11 nolitam F 12 retraantor 0 et BF: hac 0 ac βν 14 adfectas K: aff. rdl. 18 exaecrantar β 20 Cip XVI B XVI F profecit Br: proficit FΟβc 21 uos etiam 0 23 propie F 24 a om. 0 segregatis FO 25 adque B 27 babt. 0 28 cottid. Z aut de quo mortis corpore apostolus dixisse credendus est: quis me liberabit de corpore mortis huius? gratia dei per Iesum Christum dominum nostrum? nonne manifestum est, sicut uos quoque ipsos ueritas conpulit coner, non de illis capitalium criminum membris quibus stipendium aeternae mortis adquiritur, id est homicidii, fornicationis, adulteriorum, ebrietatis, furtorum atque rapinarum, sed de illo praedicto cui gratia Christi cotidiana succurrit corpore memorari? quisquis enim post baptismum et scientiam dei in illud mortis corpus inruerit, sciat se non cotidiana gratia Christi, id est facili remissione, quam momentis singulis exoratus dominus noster erroribus nostris donare consueuit, sed aut diuturna adflictione paenitudinis ac poenali dolore purgandum aut certe pro his in futurum aeterni ignis suppliciis addicendum, ita eodem apostolo pronuntiante: nolite falli: neque fornicarii neque idolis seruientes neque adulteri neque molles neque masculorum concubitores neque fures neque auari neque ebriosi neque maledici neque rapaces regnum dei possidebunt. aut quae ista lex est militans in membris nostris, quae repugnet legi mentis nostrae, cumque nos resistentes atque captiuos in lege peccati ac mortis abduxerit eique nos fecerit carne seruire, nihilominus mente legi dei seruire permittat? nec enim hic puto legem peccati flagitia designare aut de supra dictis intellegi posse criminibus, quae si quis facit, legi dei mente non seruit, a qua necesse est eum animo ante desciscere quam 2 1. c. 24-25 15 I Cor. 6, 9-10 1 apostulus FK* 2 liberauit BFK1 4 conplusit 0 conpellit β 5 quibus] per quem 0 per quae (iv 7 adque Bl 8 quotid. 0 cottid. /J corpori Zl 9 memorare 0 babt. 0 10 illum BlFO cottid. β 12 noster] non BFK1 13 diurna 01 14 futuro βr aeternis K1 15 apostulo Bl 16 fornicarl 0 18 neque fures om. F 20 est ista lex Oflv repugnat Bl0 21 adque Bl 22 lege K adduxerit 0 23 nicil minus 0 lege BF 24 desiguari K1 aut] aut hoc FOfJv de supra om. KZl 25 intelligi 0 26 discucere BXF descisere 01 discedere 01 aliquid eorum carne eonmittat. quid est enim seruire legi peccati, nisi illa quae a peccato imperantur inplere? quod ergo peccati genus est, quo cum se tanta sanctitas atque perfectio sentiat captiuari, gratia tamen Christi non ambigat liberandam dicens: infelix ego homo: quis me liberabit de corpore mortis huius? gratia dei per Iesum Christum dominum nostrum? quam, inquam, membris nostris legem inesse firmabitis, quae abstrahens nos a lege dei et captiuans in lege peccati infelices nos potius faciat quam nocentes, ut non aeternis suppliciis addicamur, sed quasi de interrupto beatitudinis gaudio suspiremus et auxiliatorem qui nos ad id retrahat inquirentes cum apostolo proclamemus: infelix ego homo: quis me liberabit de corpore mortis huius? abduci namque captiuum in lege peccati quid est aliud quam in effectu peccati atque opere permanere? aut quod aliud principale dabitur bonum quod sancti explere non possint, nisi id, ad cuius conparationem ut supra diximus uniuersa nec bona sunt? equidem nouimus multa esse in hoc mundo bona praecipueque pudicitiam, continentiam, sobrietatem, humilitatem, iustitiam, misericordiam, temperantiam, pietatem: sed haec omnia et summo illi bono paria esse non possunt et perfici non dicam ab apostolis, sed etiam a mediocribus possunt, et a quibus inpleta non fuerint, aut aeterno supplicio puniuntur aut grandi ut supra dictum est labore paenitentiae, non cotidiana Christi gratia liberantur. superest igitur ut hanc apostoli sententiam soli sanctorum personae recte fateamur aptari, qui in hanc quam praediximus 5 Rom. 7, 24-25 13 1. c. 24 1 lege B 2 ea Οβν 3 adque B* 5 liberandum βν liberauit B\\'F 7 in membris 0 8 abstrahans B abtrahenE 0 9 in ont. βc faciat potius 0 10 addicamus K 12 ad id] ab id 0 ex his BF redimat 0 apostulo B\\' 13 liberauit BlF 14 legs KZ\\' 15 aliut Bl aliud est F effectum B1 adque Bl 16 aliut BO datur 0 17 possunt 0 18 ٭٭٭bona uec bona (nec eras.) F et quidem OfJc 19 aubrietatem Kl 21 illo 0 bona B\\' 22 ut perfici B 25 cottid. p 26 ut] utrum (S 27 abtari 0 incurrentes cotidie peccati, non criminum legem de statu salutis suae certi non praecipitantur in facinus, sed ut saepe dictum est de contemplatione diuina ad miseriam cogitationum corporalium deuoluti uerae illius beatitudinis bono plerumque fraudantur. si enim se per hanc membrorum suorum legem cotidianis sentirent sceleribus inligari, non utique de felicitatis amissione, sed de innocentiae causarentur, nec diceret apostolus Paulus infelix ego homo, sed \\'inpurus\\' aut \\'scelestus ego homo\\', nec de corpore mortis huius, hoc est de condicione mortali, sed a flagitiis atque criminibus carnis huius uellet absolui. sed quia se pro condicione fragilitatis humanae senserat captiuatum, id est abductum ad sollicitudines curasque carnales, quae lex peccati et mortis operatur, ingemescens super hac quam inuitus incurrerat lege peccati confestim recurrit ad Christum et praesentissima gratiae eius redemptione saluatur. quidquid ergo lex illa peccati, quae spinas et tribulos cogitationum curarumque mortalium naturaliter gignit, etiam in apostolici pectoris terra sollicitudinis germinarit, ista lex gratiae mox auellit. lex enim, inquit, spiritus uitae in Christo Iesu liberauit te a lege peccati et mortis. Hoc ergo ineuitabile corpus est mortis, in quo perfecti quique qui gustauerunt quam suauis est dominus cotidie reuoluti sentiunt cum propheta quam malum sibi et amarum sit discedere a domino deo suo. hoc est corpus mortis, quod a caelesti eos intuitu retrahens ad terrena 8 1. c. 19 Rom. 8, 2 22 Ps. 33, 9 23 Hierem. 2,19 1 quotidie 0 cottidie a 2 saepe om. β3 temporalium 0 5 per BFOr: in fJc 6 quotid. 0 cottid. β 9 de post nec om. 0 id est 0 de om. 0 conditione BZ, item infra 10 adque Bg 11 huins humane 0 18 ingemiscens B2F2K2 14 supra RF incurreret Kl 15 pretiosissima BF 16 quicquid Οβ2 peccati illa F 18 in om. 0 sollicitudines K\\' germinaret BFKX germinaberit 0 19 inquid BFOIPZ 20 liberabit 0 te BF: me Οβν et Vulgata a peccati. lege (a eras.) F . 21 KSp XVII B XVII F iueuitale F quo BFr: quod OfJc 22 quique] quidem 0 gustauerint Kl quotidie 0 cottidie β 23 reuoliti K1 quum 0 deducit, quod psallentes eos atque in oratione prostratos uel humanas effigies uel sermones uel negotia uel actus facit superfluos retractare. noc est corpus mortis, quo aemulantes angelicam sanctitatem et uolentes domino iugiter inhaerere perfectionem tamen huius boni, quia mortis corpus obsistit, inuenire non possunt, sed faciunt malum quod nolunt, id est traducuntur mente etiam ad illa quae ad profectum uirtutum perfectionemque non pertinent. denique ut hoc de sanctis atque perfectis sibique similibus se dixisse beatus apostolus euidenter exprimeret, digito quodammodo semet ipsum tantum designans continuo infert itaque ego ipse, id est qui haec pronuntio, meae, non alterius conscientiae latebras pando. hoc sane elocutionis genere familiariter uti apostolus solet, si quando uult se specialiter designare, sicut ibi: ipse ego Paulus obsecro uos per mansuetudinem et modestiam Christi, et rursum: nisi quod ego ipse non grauaui uos, et iterum: sed esto, ego ipse non grauaui uos, et alibi: ego ipse Paulus dico uobis: sicircumcidamini, Christus uobis nihil proderit, et ad Romanos: optabam enim anathema esse ipse ego a Christo pro fratribus meis. potest autem non absurde etiam sic accipi, ut expressius cum emphasi pronuntietur itaque ego ipse, id est quem nostis esse apostolum Christi, quem tota suspicientia ueneramini, quem creditis summum esse atque perfectum et in quo loquitur Christus, cum mente seruiam legi dei, carne tamen legi peccati seruire me fateor, 11 Rom. 7, 25 14 II Cor. 10, 1 16 1. c. 12, 13 17 1. c. 16 18 Gal. 5, 2 20 Bom. 9, 3 23 Rom. 7, 25 1 adque B 3 quo scripsi: quod codd. c propter quod r 4 euangelicam BF angelica 0 5 quia] quam 0 10 tantum BF (cf. infra se specialiter): tactuque Οβν 11 id est] idem 0 12 hac non 0 14 se om. 0 16 ego om. 0 18 ipse ego pau- . lus 00 19 prodeerit 0 20 obtabam BO ego ipse anathema esse §v 22 accepi K1 eipresius \\'F praescius 0 (add. in marg. vel pressius) eofasi BFO eΜΦaCI 0 23 ipse ego β 24 quam creditis Fl 25 adque BxFO 26 lege dei B lege peccati BFX hoc est distentione condicionis humanae interdum de caelestibus ad terrena deuoluor et ad curas humilium rerum mentis meae altitudo prolabitur: per quam peccati legem ita momentis singulis me sentio captiuari, ut quamuis inmobili circa legem dei desiderio perseuerem, nullo tamen modo uim huius captiuitatis euadere posse me sentiam, nisi confugero semper ad gratiam saluatoris. Et idcirco cotidianis suspiriis sancti omnes pro hac substantiae suae fragilitate conpuncti, dum cogitationum uarietates et conscientiae suae latebras ac penetralia perscrutantur, suppliciter clamant: non intres in iudicio cum seruo tuo: quia non iustificabitur in conspectu tuo omnis uiuens, et illud: quis glor iabitur castum se habere cor? aut quis fiduciam habebit se mundum esse a peccato? et iterum: non est iustus homo in terra, qui faciat bonum, et non peccabit, sed et illud: delicta. quis intellegit? et ita infirmam\\' hominum; inperfectamque iustitiam ac misericordiae dei semper indiguam esse censuerunt, ut unus ex his, cuius iniquitates atque peccata deus misso de altari ignito uerbi sui carbone purgauit, post illam mirificam contemplationem dei, post intuitum sublimium Seraphin et reuelationem sacramentorum caelestium dicat: uae mihi, quia uir pollutus labiis ego sum, et in medio populi polluta labia habentis ego habito. qui, sicut arbitror, labiorum suorum inmunditiam ne tunc .,... ł quidem fortasse sensisset, nisi ueram perfectionis et integram puritatem contemplatione dei meruisset agnoscere, cuius intuitu 11 Pa. 142, 2 13 Prov. 20, 9 (LXX) 15 Eccles. 7, 21 (LXX) 17 Ps. 18, 13 23 Esai. 6, 5 1 conditionis BOZ 2 reuolbor 0 5 modo tamen 0 6 sententiam FO1 8 Kip XVIII B XVIII F cottid. 11. 9 soae om. 0 11 iudicium β2ν 14 habere se 0 16 facit 0 peccet B peccauit F sed et... 17 intellegit om. Οβν 18 misericordia K2Zc indiguam Οβ1 : indigam r indignam rell. c 19 censuerunt BF: sentiunt 11 senserunt Ov peccata adque iniqui. tates B 20 ignoto Kl 21 sublimis BF 22 seraphin FOK\\': serafin B seraphim K1Zv 25 suorom labiorum 0 nec Btv pollutionem suam sibi ante incognitam repente cognouit. eum enim ait: uae mihi, quia uir pollutus labiis ego sum, de suorum hoc eum labiorum, non de populi pollutione confessum id quod sequitur manifestat: et in medio populi polluta labia habentis ego habito. sed etiam cum orans peccatorum quasi uniuersalium inmunditiam confitetur, non iniquorum tantum, sed etiam iustorum plebem generali supplicatione conplectitur dicens: ecce tu iratus es, et peccauimus: in ipsis fuimus semper, et saluabimur. facti sumus ut inmundus omnes nos, tamquam pannus menstruatae uniuersae iustitiae nostrae. rogo quid euidentius hac potest esse sententia, qua non unam tantum, sed uniuersas iustitias nostras propheta conplexus et circumspiciens omnia, quae uel inmunda uel horrida iudicantur, quia nihil in hominum conuersatione sordidius neque inpurius potuit repperire, panno eas conparare maluit menstruatae. frustra ergo manifestissimae ueritati spinosae obiectionis acumen opponitur, sicut paulo ante dixistiscsi nemo sine peccato, nullus est sanctus, si nemo sanctus, nullus ergo saluabitur. hoc enim prophetae testimonio potest nodus huius quaestionis absolui: ecce, inquit, tu iratus es, et peccauimus: id est cum elationem nostri cordis uel neglegentias auersatus tuo nos auxilio denudasti, confestim nos uorago absorbuit peccatorum, uelut si quis splendidissimo solis diceret elemento: caece tu obcubuisti, et nos ilico tenebrosa contexit obscuritas\\'. et tamen cum hic sanctos peccasse dicat et non solum peccasse, sed etiam in ipsis semper permansisse peccatis, 8 Esai. 64, 5-6 18 XXII, 8 21 Esai. 64, 5 1 quum 0 2 mihi quia uir pollutus..... §. 8 fin. fragilitatis humanae desunt in Z, uno folio deperdito 9 saluauimur Kx 10 inmundi 0 11 pannum 0 12 hoc F quia B1 quam 0 13 profeta F 16 repperiri B2K217 obiectiones K1 19 sanctus si BF: Banctus et si OKx uemo est sanctus 0 21 inquid B\\' FOJP et] et nos K 22 quum 0 cordis nostri 0 negligentias FKI neglientias Kl 25 obcubuisti K1: occub. rell. 26 quum 0 sanctus peccasse se OKx 27 mansisse 0 non desperat penitus de salute, sed subicit: in ipsis fuimus semper, et saluabimur. hanc ego sententiam ecce tu iratus es, et peccauimus illi apostolicae conparabo: infelix ego homo: quia me liberabit de corpore mortis huius? rursum quod propheta subiungit in ipsis fuimus semper, et saluabimur consequentibus apostoli congruit uerbis: gratia dei per Iesum Christum dominum nostrum. similiter etiam illud eiusdem prophetae uae mihi, quia uir pollutus labiis egosum, et in medio populi polluta labia habentis ego habito uidetur supra dictos sapere sermones: infelix ego homo: quis me liberabit de corpore mortis huius? itemque quod sequitur in propheta et ecce uolauit ad me unus de Seraphin, et in manu eius carbunculus (siue calculus), quem forcipe tulerat de altari. et tetigit os meum, et dixit: ecce hoc tetigi labia tua, et auferetur iniquitas tua, et peccatum tuum mundabitur tale est ut Pauli uideatur ore prolatum, qui ait: gratia dei per Iesum Christum dominum nostrum. uidetis: ergo quemadmodum omnes sancti non tam ex persona populi quam ex sua et peccatores se ueraciter fateantur et tamen nequaquam de sua salute desperent, sed iustificationis plenitudinem, quam pro condicione fragilitatis humanae consequi se posse diffidunt, de gratia domini et miseratione praesumant. Neminem uero in hac uita quamuis sanctum inmunem esse a debitis peccatorum etiam magisterium nos edocet saluatoris, qui discipulis suis perfectae orationis formulam 1 1. c. 2 1. c. 4 Rom. 7, 24 5 Esai. 64, 5 7 Rom. 7, 25 8 Esai. 6, 5 11 Rom. 7, 24 13 Esaj. 6, 6-7 18 Rom. 7, 25 1 diaperat OK 2 ergo 0 4 liberauit BlF 5 rursumque 0 id quod OKv 12 liberauit BFK1 14 seraphyn F carbunculus sine om. 0 15 altare Kl 16 tetigit 0\\'K et Vulgata 19 dum nrta ihm xpm K ■ 20 populi] pauli F 22 desperant OXI iustificationes Kl 23 conditione B 24 se om. BF piesumat 0 praesumunt βc 25 Kàp XVIIII B XVIIII F XVII Kl 26 delictis 0 tradens inter reliqua illa sublimia sacratissimaque mandata. quae, quoniam non nisi sanctis perfectisque sunt tradita, malis et infidelibus conuenire non possunt, hoc iussit interseri: et dimitte nobis debita nostra sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. si ergo aera haec et a sanctis profertnr oratio, sicut indubitanter credere nos oportet quis tam contumax et praesumptor tam superbia diabolici furoris elatus poterit inueniri, qui sine peccato se esse pronuntians non solum maiorem se apostolis credat, uerum etiam ipsum quasi ignorantiae ant uanitatis arguat saluatorem, ut scilicet aot nescierit fossa posse aliquos inmunes a debitis. aat frosura docuerit eos quos scierit orationis istius remedio non egere? sed cum regis sui praecepta seruantes omnes omnino sancti cotidie dicant dimitte nobis debita nostra, si uerum dicunt, uere nemo eat inmunis a culpa. si autem fingunt. ii aeque uerum est eos mendacii non carere peccato. unde etiam ille sapientissimus Ecclesiastes uniuersos actus et humana studia mente percurrens sine ulla exceptione pronuntiat: quia non est iustus homo in terra, quifaciat bonum. et non peccabit: id est nemo in hac terra tam sanctus, tam diligens, tam intentus uel potuit umquam uel poterit inueniri, qui uero illi ac singulari bono ita iugiter ualeat inhaerere, ut non cotidie ab eo distractum se sentiat deliquisse. qui tamen cum pronuntietur inmunis a noxa esse non posse, iustus esse nihilominus non negatur. Quisquis itaque anamarteton, id est inpeccantiam naturae adscribit humanae, non inanibus uerbis, sed conscientiae 3 Mt. 6, 12 14 I. c. 18 Kccles. 7, 21 (LXX) 2 quae om. KZ\\' 4 dimittemaH F1 6 indubitante F nua credere 0 7 tamque saperbia KlZr 8 potoit F 10 ignorantiae et 0 11 aliquos esse posse 0 12 atiua 0 13 cuum 0 14 quotidie 0 cottidie β 15 dicant B1F fingunt] fallant Οβν 17 ecleaiastes BK actos K1 20 peccauit ElF 21 unquam 0 inuenire 0 22 aalet 0 23 at] et Bl quotidie 0 cottidie β 24 quum 0 26 Kip XX B XX F XVIII OK1 anamartheton BFfJ anam.arteti (h era.) 0 corr. suae nobiscum testimonio ac probatione confligat et tunc demum se absque peccato esse pronuntiet, cum se ab hoc summo bono senserit non auulsum: immo uero quisquis considerans conscientiam suam, ut non dicam amplius, unam saltim synaxin sine ulla uerbi uel facti uel cogitationis interpellatione se deprehenderit celebrasse, absque peccato se esse pronuntiet. proinde quia his omnibus otiosis ac superfluis rebus uolucrem humanae mentis excursum fatemur carere non posse. per hoc utique consequenter sine peccato nos non esse ueraciter confitemur. nam quantauis circumspectione unusquisque cor suum seruare contendat, numquam id secundum desiderium spiritus sui repugnante carnis condicione custodiet. quanto enim magis profecerit mens humana et ad sinceriorem contemplationis peruenerit puritatem, tanto se inmundiorem quasi per speculum suae puritatis inspiciet, quia necesse est ut, dum animus ad sublimiorem se extendit intuitum et maiora quam agit prospiciens concupiscit, illa in quibus est ut inferiora semper ac uiliora despiciat. plura siquidem denotat sincerior obtutus paritque sibi maiorem reprehensionis dolorem inreprehensibilis uita et multiplicat gemitus atque suspiria emendatio morum et aemulatio adtenta uirtutum. nemo enim illo in quo profecerit gradu potest esse contentus et quantum quis fuerit mente purgatior, tanto se sordidiorem uidens magis humilitatis quam elationis inuenit causas, quantoque pernicius ad sublimiora conscenderit, tanto amplius praeuidet sibi superesse quo tendat. denique ille apostolorum eximius, quem diligebat leaus, recumbens supra pectus eius, hanc quasi ex dominico protulit corde sententiam: si 27 Ioh. 13, 23 28 I Ioh. 1, 8 1 confligant K1 2 quum 0 se om. (J 3 senserim K1 5 pealtim 0 sinaiim BF sinazin 0 7 pronuntiat 0 quia pro his B 8 uoluerem F 11 sernare cor suam 0 12 desideriun B carnis] carnis sui B conditione Bp 13 proficerit Pl 14 tatem tanto se inmundiorem ...... XXIIII, cap. 9 ertrahendum bonem tuum non patitur desunt in Z: intercidit quaternio integer 16 ut om. K 17 prospicientes F1 19 parique BlF sibimet 0 22 proficerit BlFOKl 23 purgatus 0 24 inueniet caasam 0 pertinacine 0 25 sibimet 0 28 protulerit 0 dixerimus quia peccatum non habemusipsi nos seducimus et ueritas in nobis non est. itaque si dicentes nos non habere peccatum ueritatem, id est Christum non habemus in nobis, quid aliud proficimus, nisi ut nos hac ipsa professione ex peccatoribus sceleratos atque impios adprobemus. Postremo si cordi est uerius explorare, utrum possibile sit humanae substantiae anamarteton possidere, a quibus hoc manifestius discere poterimus quam ab his qui carnem suam crucifixerunt cum uitiis et concupiscentiis, et quibus uere crucifixus est mundus? qui cum de cordibus suis.non solum radicitus uitia uniuersa conuulserint, uerum etiam cogitationes ac memoriam peccatorum conentur excludere, nihilominus tamen cotidie fideliter profitentur ne una quidem hora macula se posse carere peccati. Nec tamen ex eo debemus nos a dominica communione suspendere, quia nos agnoscimus peccatores, sed ad eam magis ac magis* Mt propter animae medicinam ac purificationem spiritus auide festinandum, uerumtamen ea humilitate mentis ac fide, ut indigno3 nos perceptione tantae gratiae iudicantes remedia potius nostris uulneribus expetamus. alioquin nec anniuersaria. quidem digne est praesumenda communio, ut quidam faciunt, qui in monasteriis consistentes ita sacramentorum caelestium dignitatem et sanctificationem ac meritum metiuntur, ut aestiment ea non nisi sanctos atque inmaculatos debere praesumere, et non potius ut sanctos mandosque nos sua participatione perficiant. qui profecto maiorem arrogantiae praesumptionem, quam declinare sibi uidentur, incurrunt, quia uel tunc cum ea percipiunt dignos se esse perceptione diiudicant. 8 Gal. 5, 24 10 1. c. 6, 14 4 profecimtu BF 5 adque BF 6 Kap XXI B XXIF XVtUI Kl 7 anamarteton 0: aaamartheton reIL 13 cottidie K 14 carcere F\\': om. K 15 Kap XXII B XXII F 17 ac post medicinam] et OKv 18 ea] ex Kl 20 ezpetemus F expectemus 0 expectamas K\\' alioqui Kl 21 anninersario K 23 dignitate et sanctificatione BF 24 mentiontor 0 extiment eam O 25 ut om. K 26 perficiac BFO 28 quam 0 esse BF: eiÜK OKv multo autem iustius est ut cum hac cordis humilitate, qua credimus et fatemur illa sacrosancta mysteria numquam pro merito nos posse contingere, singulis ea dominicis ob remedium nostrarum aegritudinum praesumamus, quam ut uana persuasione cordis elati uel post annum dignos eorum participio nos esse credamus. quapropter ut haec intellegere et fructuose tenere possimus, misericordiam domini, ut nos ad perficienda haec adiuuet, adtentius inploremus, quae nequaquam ita ut ceterae humanae artes praecedente quadam ratione uerborum, sed actu potius et experientia praeeunte discuntur, quaeque rursum nisi tam conlationibus spiritalium uirorum frequenter examinata fuerint et polita quam documentis et cotidiana experientia sollicite uentilata, aut obsolescunt incuria aut otiosa obliuione depereunt. 2 sancta 0 sacrosanctam Kl misteria BO 4 pereuaaione] presumtiooe 0 5 participio OK2ν: participium Kl participatio B1 participatione B\\'F 6 intellig. 0 12 quam etiam 0 cottid. K 14 deperennt. Explicit abbatis theonae (-ne BF) conlatio tertia (-III- FK: de anamarthetbon add. BF) Incipit abbatis (abb de B) abrahae conlatio (conlatio abbatis abbraham K) de mortiScatione BFK Ezplioit conlatio abbatia theone de anamartesis. Conlatio abbatis abraham de mortificatione 0 Incipiant capitula BF Incipit capitula eiusdem 0 Capitulationes K XXIIII CONLATIO ABBATIS ABRAHAE. DE MOBTIFICATIONE. CAPITVLA. Quomodo abbati Abrahae cogitationum nostraram arcana prodiderimus. Quomodo senex nostros patefecerit errores. De qualitate locorum, quae ab anachoretis expeti debeant. Quae a solitariis operationum genera eligi debeant. Quod euagatione corporis grauetur magis quam releuetur cordis anxietas. Ad quam conparationem cogitationes suas monachus debeat custodire. Interrogatio, cur obesse nobis parentum uicinia putaretur, quae in Aegypto consistentibus non obesset. Responsio, quod non omnibus conueniant omnia. Quod hi possint parentum uiciniam non timere, qui abbatis Apollo mortificationem potuerint aemulari. Interrogatio, an obsit monacho, si ei a parentibus necessaria suggerantur. 6 habrahue F abbahae Kl 6 archana BO prodiderimnr areana K(f) 7 nostros aenez .Kc patefecit BF 8 locorum BFO: locorum ac statua K anachoritis 0 expleti F\\' 10 genere legi BF genera debeant eligi (elegi X\\') Kv 11 graniter KI 12 reueletur P1K1 14 debeant K1 15 qaor BO 16 egipto BO 18 hii codd. uicinia BFO 19 appollo B 20 ei BFO: et K Responsio, quid sanctus Antonius super hoc pronuntiauerit. De utilitate operationis et otii detrimento. Fabula de tonsoris mercede conposita ad inlusiones diaboli cognoscendas. Interrogatio, unde nobis talium cogitationum error inrepserit. Responsio de tripertito animae motu. Rationabilem animae nostrae partem esse corruptam. Quod infirmior pars animae diabolicis temptationibus prima subcumbat, Interrogatio, an utili desiderio maioris silentii retraheremur ad patriam. Responsio de inlusione diaboli, eo quod uastioris solitudinis requiem repromittat. Quam utilis sit remissio in aduentu fratrum. Quomodo euangelista Iohannes utilitatem remissionis ostendisse dicatur. Interrogatio, qualiter intellegendum sit quod in euangelio dicitur: iugum meum suaue est et onus meum leue est. Responsio cum expeditione sententiae. Cur amarum iugum et graue onus domini sentiatur. Quid utilitatis conferat temptationum incursio. Quemadmodum perfecte renuntiantibus centuplum . in hoc mundo repromittatur. 20 Mt. 11, 30 1 quod B 5 diabuli B diabolicas ex diabolico K 9 rationalem B fnisse K 10 diaboli 0 11 subcumbat K1: suceumbat rea. 12 retraemur 0 retrahamur K 14 responsio om. EFO1 diabuli B diabolica ex diabolico K eo onu K 20 euangelium K* auaue est et BFOx: suaue et O1 βν 21 honus B meum om. F est post leue om. BFO 22 quum 0 expositione OxK 23 XXIIII om. K quur BFO 24 XXIIII K offerAt B 25 XXVI om. K 26 repromittatur. Expliciunt capitula BF Explicit capitulatio. Incipit liber uicesimus .1111. O Finiunt capitula abbatis abbraham. Incipit conlatio abbatis abbrahae de mortiflcatione conlationes (nes deZeu. m. 2) ·VΙΙ· K XIII. Caat. t. 43 Quarta atque uicensima ista conlatio abbatis Abraham Christo fauente procuditur, omnium seniorum traditiones atque statuta concludens: qua uestris orationibus consummata illorum uiginti quattuor seniorum, qui in sancta Apocalypsi coronas suas agno offerre dicuntur, numero mystice congruentes cunctarum promissionum nostrarum debitis nos credimus absoluendos. si qua proinde gloria hi uiginti quattuor seniores nostri ob institutionis suae meritum fuerint coronati, illi qui pro salute mundi immolatus est agno prostratis sunt capitibus oblaturi: ipse enim et illis tam eximium sensum et nobis qualemcumque sermonem, quo tanta profunditas promeretur, propter honorem nominis sui donare dignatus est. et necesse est ut ad auctorem bonorum omnium muneris sui merita referantur, cui hoc ipso debetur amplius quo magis soluitur. igitur ad hunc Abraham inpugnationem cogitationum nostrarum anxia confessione detulimus, qua ad repetendam prouinciam nostram atque ad reuisendos parentes cotidianis animae aestibus urguebamur.\\' hinc etenim nobis maxima desideriorum nascebatur occasio, quod tanta religione atque pietate parentes nostros praeditos recordabamur, ut eos nequaquam inpedituros nostrum propositum praesumeremus, hoc iugiter mente uoluentes, quod profectum magis ex illorum essemus adsiduitate capturi, nullaque nos corporalium rerum sollicitudine, nullis prospiciendi uictus distentionibus occupandos, illis adfatim omnem cum gaudio praebitionem nostrae necessitatis explentibus. insuper etiam spe inanium gaudiorum 4 Apoc. 4, 4 1 adque B\\' uicensima Kx: ni I oiceBima B uicesima FOX\\' 2 fabente B\\'0 procluditar BF\\'0 adque Bl 3 instituta O\\'Kr que 0 quia K\\' 4 XXIIII BF, item infra apocalipsi BK1 apocalipsin 0 5 numeri Kl misticq 0 7 absoluendos] liberandos Kv hii BlFOK senes OKr 9 prostratls Fr: prostrati BO subiectis Kc 10 enim et] et enim Bl illi statim K\\' 13 bonorum operum omnium OKl 14 cui.... soluitur otn. BF quo] qua 0 16 quaj quia OKx prouintiam B 17 adque Bl quotid. 0 cottid. K 19 relegione BlKl adque B 20 eis ICc 21 inpedituros om. Kc praeponeremne Kc animas pascebamus, credentes nos fructum maximum percepturos de conuersione multorum, qui uelut nostro essent ad uiam salutis exemplo ac monitis dirigendi. tunc praeterea ipsorum locorum situs, in quibus erat maioribus nostris auita possessio, ipsarumque amoenitas iucunda regionum ante oculos pingebatur, quam grate et congrue solitudinis spatiis tenderetur, ita ut non solum delectare monachum possent secreta siluarum, sed etiam maxima uictus praebere conpendia. quae omnia praedicto seni cum secundum fidem conscientiae nostrae simpliciter panderemus, nec iam inpugnationum uim tolerare nos posse, nisi nobis per illius medicinam dei gratia subuenisset, profusis lacrimis testaremur, tacitus ille diuque cunctatus atque ad extremum grauiter ingemescens ait. Necdum uos desideriis renuntiasse mundanis nec mortificasse concupiscentias pristinas cogitationum uestrarum prodit infirmitas. nam sicut desidiam cordis uestri desideriorum uestrorum peruagatio protestatur, hanc peregrinationem ac parentum absentiam, quam mente potius suscipere debuistis, carne tantummodo sustinetis. sepulta enim haec omnia ac de cordibus uestris euulsa penitus iam fuissent, si uel rationem ipsius abrenuntiationis uel principalem solitudinis causam in qua consistimus cepissetis. ideoque nos illa otii aegritudine sentio laborare, quae in Prouerbiis ita notatur: in desideriis est omnis otiosus, et iterum: desideria pigrum occidunt. nam et nobis poterant haec quae commemorastis carnalium commodorum non deesse conpendia, si credidissemus ea nostro conuenire proposito aut talem ex illis amoenitatum 23 Prov. 13, 4 (LXX) 24 Prov. 21, 25 1 anime 0 animum Kv paschebamur 0 fructum nos Kv 2 conuersatione BFO 3 salutis se B\\' tum OKv cf. cap. 9, 4 1 habita 4 aaita O: auita K habita BF 5 ipsaque K iocunda B K2 7 possint Kc 13 adque Bl ingemiscens B\\'K ait BF ita respondit Ov: om. K 14 necdum inquit K* 16 uestri et B\\' fort. scrib. desidia c. uestri et 22 cepissetis 0: coepissetis BFKv illa uos K 25 potuerant K 26 conpendia] carnalia Kl 27 ea om. 0 tale B 43* uoluptatibus fructum nobis iudicassemus posse conferri, qualis iste est qui de hoc locorum squalore et corporis contritione conquiritur. nec sumus ita parentum solacio destituti, ut nobis desint qui de suis substantiis sustentare nos gaudeant, nisi nobis illa sententia saluatoris occurrens quidquid ad fotum huius pertinet carnis excluderet, quadicitur: qui non re 1 iquerit (siue oderit) patrem et matrem et filios et fratres, non potest meus esse discipulus. quodsi parentum quoque praesidio essemus omnimodis desolati, uel potentum mundi istius obsequia deesse non possent, qui promptissima largitate necessitatibus nostris cum omni gratiarum actione subministrare gauderent. quorum munificentia sustentati parandi uictus sollicitudine careremus, nisi nos uehementer illa prophetica maledictio deterreret. nam maledictus, inquit, homo, qui spem suam ponit in homine, et: nolite confidere in principibus. potuimus etiam cellulas saltim nostras supra Nili fluminis alueum conlocantes aquam habere pro foribus, ne eam a quattuor milibus passuum nostris cogeremur deferre ceruicibus, nisi nos ad tolerantiam laboris istius indefessos beatus apostolus reddens hoc iugiter animaret eloquio, unusquisque, inquiens, propriam mercedem accipiet secundum suum laborem. nec ignoramus esse nonnulla etiam in regionibus nostris amoena secreta, in quibus pomorum copia et hortorum gratia uel ubertas necessitatem uictus nostri minimo labore corporis 6 Luc. 14, 26 14 Hierem. 17, 5 (LXX) 16 Ps. 145, 2 21 I Cor. 3, 8 2 est om. BF 3 solatio B distituti Kl nobis om. Kc 4 quique K1 5 nobis] nos K quicquid F2OK2 forum K1 6 relinquerit OK\\' 7 aut matrem BF 9 omnis modis B1F1 quoque essemus praesidio destituti (dist Kl) Kv certe uel Kv 10 potentium OK stius 0 11 promtiuima FO prumpt. Kl 12 muniflcentie Bl 13 sollicitudinem 0 14 profetica BFO 15 inquid BFOK1 suam om. K hominem OK 17 saltem FO albeum FO 18 a Br e Kc: . om. FO 19 tollerantiam BKX 23 etiam om. Kc 24 et ubertas Kl expedirent, nisi inpingendam illam nobis exprobrationem quae ad illam in euangelio directa est diuitem uereremur: quia recepisti consolationem tuam in uita tua. sed despectis illis omnibus et cum uniuersa mundi huius uoluptate contemptis his tantum squaloribus delectamur uniuersisque deliciis horrendam solitudinis istius praeferimus uastitatem neque huic harenarum amaritudini quantasuis uberis glaebae diuitias conparamus, non temporalia huius corporis lucra, sed aeterna spiritus emolumenta sectantes. parum est enim renuntiasse monachum semel, id est in primordio conuersionis suae contempsisse praesentia, nisi eis cotidie renuntiare perstiterit. usque ad finem namque huius uitae illud nobis dicendum est cum propheta: et diem hominis non desideraui, tu scis. unde et dominus in euangelio si quis, inquit, uult post me uenire, abneget semet ipsum et tollat crucem suam cotidie et sequatur me. Et idcirco ei, qui de interioris hominis puritate peruigilem sollicitudinem gerit, expetenda sunt loca, quae mentem eius nulla ad culturae distentionem ubertatis suae fecunditate sollicitent nec de cellulae fixa atque inmobili statione proturbent atque ad aliquod subdiuale opus prodire conpellant, et ita uelut in apertum effusis cogitationibus omnem mentis directionem ac subtilissimum certe illius destinationis intuitum per diuersa dispergat. quae a nemine prorsus quamuis sollicito ac uigilanti uel caueri poterunt uel uideri, nisi qui corpus atque animum suum iugiter intra parietum saepta concluserit, ut ita quis uelut piscator egregius uictum sibi apostolica arte prospiciens in tranquillissimo cordis sui profundo agmina cogitationum 2 Luc. 16, 25 13 Hierem. 17, 16 14 Luc. 9, 23 1 nobis illam OKv 4 dispectis K \\' huius mundi 0 7 arenarum BFO glebae codd. 8 conparemus Bl 10 principio 0 conuersationis K1 11 quotidie 0 cottidie K perstisterit B prestiterit 0 persteterit Kl 13 profeta F de I raui B 15 inquid uult BFO: uult inquit (inquid K1) Kv 16 cottidie K: om. 0 20 adque Bl 21 adque ad BlF 23 snbtilissimum Kv: sublimissimum BFO distinationis Kl 25 adque B\\' 26 septe B\\' septa reR. 28 tranquillissimi Ka natantia intentus atque inmobilis captet et tamquam de prominenti soopnlo curiose profunda prospectans, quas ad se hamo adtrahere debeat salutari, quas uero tamquam malos et noxios pisces neglegat ac refutet, sagaci discretione diiudicet. In hac ergo unusquisque custodia iugiter perseuerans efficaciter illud inplebit, quod per Abbacuc prophetam satis euidenter exprimitur: super custodiam meam stabo et ascendam super petram, et speculabor ut uideam quid loquatur in me, et quid respondeam ad arguentem me. quod quanti laboris ac difficultatis sit, experi-lo mentis illorum, qui in illa Calami seu Porphyrionis heremo commorantur, manifestissime conprobatur. nam cum longiore solitudinis interuallo ab uniuersis urbibus et habitaculis hominum quam heremus Sciti diuidantur (septem siquidem uel octo mansionibus uastissimae solitudinis deserta penetrantes uix ad cellarum suarum secreta perueniunt), tamen, quia illic agriculturae dediti claustris minime cohibentur, cum ad haec squalida in quibus degimus uel illa Scitiotica uenerint loca, tantis cogitationum aestibus, tanta animi anxietate uexantur, ut quasi rudes et qui solitudinis exercitia ne leuiter quidem aliquando contigerint commorationem cellae et quietis silentia tolerare non possint atque ex eis statim excussi tamquam expertes ac nouicii proturbentur. non enim sedare interioris hominis motus et cogitationum suarum tempestatibus obuiare iugi sollicitudine ac perseueranti intentione didicerunt, qui \\'7 Hab. 2, 1 (LXX) 1 adque B capiet F 2 amo BFO 3 et] ac Κν 4 sagatd F 5 hanc... custodiam 0 perseuerens Fl 6 abbacnch B abacuc K profetam F 8 et nideam quod K1 10 dificnltatis B 11 siue O2Κν: om. 0* porfyrionis B\\'F porfirionis Bl prophirionis 0 pnrfnrionis K 12 Sime cdprobatnr manifestis (sic) F longiori F* 14 eremns 0 sciti 0\\': scitU O2K1 scithii B1FК2 scithie B* 16 cellularum ΟΚν illi 01 18 scitiotica K1: scithiotica FK* sci.thiotjca B (0 eras.) schitiotica 0 20 solitudines OKl 21 commemorationem K1 22 adque Bl 23 agnonicii K nooitii B interiores 0 subdiualibus cotidie operibus desudantes tota die sub aeria inanitate non solum carne, uerum etiam mente. peruolitant et cogitationes suas cum mobilitate corporea passim in aperta diffundunt. et idcirco nec multiuolam animi sui sentiunt nanitatem nec eius lubricos possunt cohercere discursus, et contritionem spiritus non ferentes intolerabilem sibi ipsam silentii sui aestimant iugitatem, ac laboriosis ruris operibus indefessi uincuntur otio et quietis suae diuturnitate lassantur. Nec mirum si in cella quis residens, quasi in artissimum claustrum cogitationibus congregatis, anxietatum multitudine suffocetur, quae de carceribus habitaculi cum homine prorumpentes continuo uelut equi effrenes per diuersa peruolitant. sed cum ad praesens de suis uelut stabulis euagentur, capitur statim aliquod uel breue ac triste solacium: cum uero corpore ad cellam propriam remeante rursum quasi ad sedem suam cuncta cogitationum caterua recucurrerit, grauiores excitat stimulos ipsa inueteratae licentiae consuetudo. hi ergo qui necdum possunt uel norunt uoluntatum suarum instigationibus reluctari, cum acedia pectus insolitum uehementius inpugnante intra cellam fuerint anxiati, si progrediendi saepius libertatem sibi remissa districtionis lege concesserint, acriorem aduersum se pestem hoc ut putant remedio suscitabunt: sicut gelidissimae aquae haustu uim internarum febrium quidam restinguere posse se credunt, cum utique ex hoc accendi ignem illum constet potius quam sedari, siquidem momentaneam illam releuationem multo grauior consequatur adflictio. 1 quotidie 0 cottidie K aria Bl 2 oarne] corpore Kv 5 coercere Kv et] nec Kc 6 non om. c intollerabilem B 8 nincentur Kl 9 quia] quas Kl in BF: intra OlKv om. 01 11 de om. 0 12 per] in Kv 13 uelnti B (nimirum uelut istabnlis) stabilis F enagftntur 0 capituri statim (i. e. capitur istatim) BF 15 remeat BXF remeant 0 remeaot et B* rurena OKfJ 16 recurrerit F1OK2ν recnrrere Kl 17 innetereta Kl hii BFOK1 19 accedia 0 20 progradiendi 0 21 destrictionis BFO 23 anstu BlFO 24 quum 0 accendi ex hoc OKv 26 reaelationem BFKX coniequetur B2ν Quamobrem ita monachi omnis intentio in unum semper est defigenda cunctarumque cogitationum eius ortus atque circuitus in id ipsum, id est ad memoriam dei strenue reuocandi, uelut si quis teretis absidae cameram uolens in sublime concludere subtilissimi illins centri lineam iugiter circum ducat ac secundum illius certissimam normam omnem rutunditatis parilitatem structurae colligat disciplina. qui uero eam absque illius medietatis examine consummare quamuis summa artis ant ingenii praesumptione temptauerit, inpossibile est ut aequalitatem circuitus illius sine errore custodiat aut quantum uerae rotunditatis pulchritudini errando subtraxerit solo deprehendat aspectu, nisi ad illum indicem ueritatis semper recurrens atque eius arbitrio interiorem operis sui ambitum exterioremque castigans tam excelsae magnitudinis molem unius puncti lege concludat. ita etiam mens nostra, nisi solam domini caritatem uelut centrum inmobiliter fixum per uniuersa operum molitionumque nostrarum momenta circumagens probabili ut ita dixerim circino caritatis omnium cogitationum uel aptauerit uel reppulerit qualitatem, nequaquam structuram illam aedificii spiritalis, cuius Paulus est architectus, probabili arte molietur, nec pulchritudinem domus illius possidebit, quam beatus Dauid in corde suo domino cupiens exhibere domine, inquit, dilexi decorem domus tuae, et locum habitationis gloriae tuae, sed indecoram in corde suo atque indignam spiritui sancto domum continuoque lapsuram inprudenter adtollet, non glorificandus 20 cf. I Cor. 3, 10 23 PB. 25, 8 3 adque Bl 4 teretis om. Kv abside BFO: absidis Kv 6 illius om. K v 7 rotund. B2F2K et structurae Kv disciplinam OK v 8 ullins K examinatione 0 9 temptauerat Bl 11 rotund. BtPK pulcritudini 0 pulchritudine Kl 13 adque B 14 excelsa 0 altitudinem molis K 18 probabile Bl 0 prababile F\\' karitatis 0 19 repulerit BO 20 iatructuram B\\' 21 pulcritudinem OK 23 inquid BFOK1 25 adque B\\' spiritu O1ν 26 adtollit codd. non] ad F beati eohabitatoris hospitio, sed ruina constructionis suae lugubriter opprimendus. GEKMANVS : Satis utili ac necessario praecipitur instituto hoc operum genus, quod intra cellam exerceri potest. etenim non solum exemplo beatitudinis uestrae apostolicarum uirtutum imitatione fundatae, uerum etiam experientiae nostrae testimonio commoditas huius rei nobis saepe conperta est. sed parentum uicinia, quam nec uos nimium respuistis, cur a nobis tantopere debeat euitari, non satis claret. cum enim uos in omni perfectionis uia inreprehensibiliter incedentes non solum in propriis residere regionibus, sed nec longe a uiculis suis quosdam recessisse cernamus, cur id, quod uobis noxium non est, nobis putetur aduersum? ABRAHAM: Nonnumquam mala ex bonis rebus sumi uidemus exempla. nam si eadem quis agere non eodem adfectu atque proposito aut dissimili uirtute praesumpserit, profecto exinde laqueos deceptionis ac mortis incurret, unde aliis aeternae uitae fructus adquiritur. qUOd uie quoque manu fortis puer bellicosissimo giganti illi in certamine conparatus haud dubie pertulisset, si uirilibus atque fortissimis Saulis armis fuisset indutus, et de quibus aetas robustior innumeras hostium prostrauit cateruas, haec indubitatam primaeuo potuerunt inferre perniciem, nisi prudenti discretione congrua adulescentiae suae armorum genera delegisset et aduersus hostem taeterrimum non lurica et clipeo, quibus ceteros uidebat instructos, sed illis quibus ipse dimicare poterat telis 19 cf. I Reg. 17 1 constriotionis K1 7 testimoniis Kc 8 uiciniam BFO quur BFO 9 tantopere a nobis (a om. K\\') Kv uitari Kc 10 uia] ui B1 11 in om. Kxc 12 quedam Bl quur BFO 16 adque B1 17 laqueum Kv incurrit Kv 19 puer om. F 20 aut FO haut K1 uiribus K adque B\\' saul.. O 21 et om. 0 et de om. K de om. v innumerabiles Kv 22 prostranit B11 prostrauisset B\\'FO cateruas hostium prostrauisset Kv 24 adulisc. BlKl adolesc. B7K* deligisset B\\' elegisset O* 25 deterrimum B teterrimum rdl. lurica Kl: lorica relZ. clippeo BF1 quibus.... 26 sed illis om. BF 26 ipse] ille 0 dimigare B1 fuisset armatus. quamobrem mensuram uirium suarum conuenit unumquemque. nostrum diligentius ante pensare atque ad eius modulum arripere quam libuerit disciplinam, quia, quamuis omnes utiles sint, tamen apta cunctis cuncta esse non possunt. non enim quia bona est anachoresis, uniuersis eam congruam conprobamus: a multis enim non solum infructuosa, sed etiam perniciosa sentitur. nec quia institutionem coenobiorum uel curam fratrum sanctam atque laudabilem merito profitemur, idcirco ab uniuersis eam expetendam esse censemus. ita etiam xenodochii uberrimus fructus est, sed ab omnibus expeti sine patientiae non potest detrimento. proinde primum regionis uestrae atque huius inter se pensanda sunt instituta, deinde uires hominum iugi uel uirtutum uel uitiorum adsiduitate collectae diuersa inuicem lance trutinandae. fieri etenim potest, ut, quod alterius gentis homini arduum atque inpossibile est, hoc aliis insita consuetudo quodammodo uerterit in naturam: sicut nationes quaedam ingenti plagarum diuersitate disiunctae magnam uim frigoris uel ardorem solis absque ullo corporis perferunt tegumento, quae utique alii illam caeli inclementiam non experti, quantiuis roboris fuerint, sustentare non possunt. ita etiam uos, qui summo animi et corporis nisu in hac regione dumtaxat quasi naturam patriae uestrae in multis inpugnare conamini, diligenter expendite, utrum in illis torpidis ut fama est regionibus et uelut frigore nimiae infidelitatis obstrictis hanc ut ita dixerim nuditatem eustentare possitis. nostris enim istam propositi fortitudinem naturaliter quodammodo indidit sanctae conuersationis antiquitas: quorum si constantiae atque uirtutis pares esse uos cernitis, uiciniam parentum fratrumque uestrorum similiter fugere non debetis. 2 adque Bl 3 modulom K1 qui BF qua K1 4 sunt 0 apta.. cuncta BF: apte.. cancta 0 aptae.. oanctae Kv 7 pernitiosa B 8 adque BXF 10 zenodocii B1FOK1 12 adque B* inter} in BFOi 18 vel post iugi om. 0 15 adqae B\\' 19 tegumento perferunt B alii] aut 0 30 rnboris Kl 23 expedite BF 24 tarpidinis K 26 nostri 0_ propositam F\\' 28 adque B1 uirtuti F\\'Kb Yt uero ad certum districtionis examen uestrarum uirium quantitatem metiri congrua aestimatione possitis, cuiusdam uobis senis, id est abbatis Apollo factum breuiter indicabo, ut, si uos intimum uestri cordis examen huius proposito atque uirtuti haud inferiores esse censuerit, absque iactura propositi uestri professionisque periculo patriae inhabitationem ac parentum uiciniam praesumatis, certi quod districtionem humilitatis huius, quam uobis in hac prouincia non solum uoluntas, sed etiam necessitas peregrinationis extorquet, propinquitatis adfectus aut locorum oblectatio non possit euincere. ad hunc igitur quem praediximus senem cum germanus suus intempesta nocte uenisset, inplorans ut de monasterio suo paulisper egressus ad euellendum bouem, quem caeno palustri eminus inhaerere flebiliter querebatur, ei esset auxilio, quia eum solus nequaquam posset eruere, abbas Apollo pertinaciter obsecranti: cur, ait, iuniorem fratrem nostrum, quem praeteriens propiorem quam me habueras, non rogasti? cumque ille eum mortem olim sepulti fratris oblitum et ex nimia continentiae ac solitudinis iugitate uelut inpotem mentis existimans respondisset: quemadmodum poteram de sepulchro eum qui ante annos quindecim obiit inuocare? abbas Apollo: ignoras ergo, ait, me quoque ante annos uiginti huic mundo esse defunctum nullaque iam posse de huius cellae sepulchro quae ad praesentis uitae pertin.eant statum tibi conferre solacia ? quem in tantum Christus ab intentione mortificationis adreptae uel modicum ad extrahendum bouem tuum non patitur relaxari, ut ne breuissimi quidem momenti indutias 1 uero ad] uerum et BF deBtrictionis B1F1O 2 quantitate BF 3 appollo B & adque B\\' aut FO haat Kl 6 propositi J5: profeetns relh 7 destrictionem BlFO 9 extorquit K1 14 coeno B 15 possit K appollo F 16 quur BFO frm (i. e. fratrum) B\\'0\\' 18 ille om. BF 19 nimiae BFO vel 0 inpotQ B 20 sepulcro OK 21 appollo B 22 ante om. B 23 esse] fuisse Kv posse de] possidere K1 sepnlcro OK 26 abreptae BlF arreptae B* OK 27 inducias β pro patris indulserit sepultura, quae multo \\'utique celerius, honestius et religiosius fuerat exhibenda. rimamini itaque nunc arcana pectoris uestri prudenterque conicite, an talem etiam uos iuxta parentes uestros districtionem mentis iugiter retentare possitis, cumque uos in hac animi mortificatione consimiles eidem senseritis, tunc demum scitote parentum fratrumque uiciniam uobis quoque similiter noxiam non futuram, ut scilicet eis quamuis in proximo constitutis uelut mortuos nos esse credatis, ita ut nec illos uestris foueri solaciis nec uos illorum sinatis obsequiis relaxari. GERJlANVS: Super hoc plane iam nullum ambiguitati locum ulterius reliquisti. certi etenim sumus tam praesentis huius habitus uilitatem quam cotidiana haec nudipedalia in illorum uicinia nullatenus exercere nos posse, sed ne labore quidem illic simili ea quae sunt ad uictum necessaria prouisuros, sicut hic etiam ipsam cotidie aquam ceruicibus nostris ex tribus milibus exhibere conpellimur. nec nostra enim nec illorum uerecundia haec nos coram illis agere omnino patietur. sane quid proposito nostro oberit, si illis subministrantibus uniuersa nos sollicitudine parandi uictus penitus absoluti lectioni tantum et orationi operam dederimus, ut isto quo nunc distrahimur labore sublato spiritalibus tantum studiis intentius incubemus? ABRAHAM : Non meam contra hoc uobis, sed beati Antonii sententiam proferam, qua ita ille cuiusdam fratris hoc quo dicitis tepore torpentis segnitiam confutauit, ut etiam nodum uestrae propositionis abscideret. nam cum ad praedictum 1 cf. Mt. 8, 21-22. Luc. 9, 59-60 1 clerias Fl celeriae et 0 2 onestius B\\'O et om. β relegioeius F1K1 3 archana BKl areana F conecite Kl 4 deetrictionem B1F1O 5 retentari B qnmquo 0 6 tum βν: cf. cap. 1, 3 9 UOB om. BF • 14 nos] non OK\\' labore βν: illos BF illorQ 0\\' laborS 0\\' 15 similiter BF 19 quid] quia B\\'F 23 excubemua pc 25 quia B1 ita ille 0: ille BF ille ita βν fratrem 0 26 quo] quod BZ1 tempore Ol signitiam K1 27 modum 0 abscidere B\\' absciderit B\\'FO senem quidam ut dixi ueniens anachoreticam disciplinam minime diceret admirandam, maioris pronuntians esse uirtutis, si ea quae perfectionis sunt inter homines quispiam quam in heremo positus exerceret, beatus Antonius ubinam ipse consisteret percontatur. cumque ille se iuxta parentes suos habitare dixisset, et eorum praebitione ab omni cura et sollicitudine diurni operis absolutum lectioni tantum et orationi absque ulla distentione spiritus indesinenter gloriaretur insistere, rursum beatus Antonius: dic, inquit, sodalis, utrum in eorum damnis uel aduersis casibus contristeris parique etiam modo super eorum prosperitate congaudeas. ille utriusque rei participem se esse confessus est. cui senex: noueris te, inquit, etiam in futuro saeculo eorum sorte censendum, cum quibus in hac uita in lucri detrimentiue consortio uel gaudio uel maerore concuteris. nec hac contentus sententia beatus Antonius maiorem insuper campum disputationis ingressus est, haec, inquiens, conuersatio atque hic tepidissimus status non hoc solo quo dixi te feriunt detrimento (licet id nunc ipse non sentias dicens quodammodo secundum illam Prouerbiorum parabolam: feriunt me, sed non dolui: et deluserunt me, ego autem nesciui, uel illud quod dicitur in propheta: et comederunt alieni robur eius, et ipse nesciuit), quod scilicet diebus singulis mentem tuam pro casuum uarietate mutantes indesinenter ad terrena demergant, uerum etiam quod fructu manuum tuarum et iusta laboris proprii mercede defraudent, non permittentes te horum praebitione suffaltum 20 Prov. 23, 35 (LXX) 21 Osee 7, 9 1 senem] uirum pv: cf. §. 2 anachoriticam BlFOl 2 pronuntiens Bl 4 eremo 0 5 percunctatur Zl qumque 0 7 absoluto p 8 glorieretur Bl 9 inquid BxFKlZ sodalis] scdalis i. e. secundalis 0 (supra script. a m. 2 fili) fili px 11 se rei (rei om, K\\') participem /9 rei se part. v 12 senis p inquid BFOKlZ 15 ac B 17 adque B\\' 18 te Οβν: efoebum BF 20 ferierunt BFO 22 robor β1 robor (robur man. 2) eius alieni B 24 dimergant B\\'Fl demergunt βν 25 fructum B fructuum 0 iustam ... mercedem 0 26 defradent K defraudant Z\\' te fraudant r - secundum beati apostoli regulam cotidianum tibi uictum tuis manibus praeparare, quem ille ultima Ephesiorum ecclesiae prinoipibus praecepta promulgans se etiam sanctis euangelicae praedicationis studiis occupatum non solum sibi, uerum etiam his qui erant erga ministerium suum necessariis obsequiis praepediti praebuisse se memorat dicens: ipsi scitis quoniam ad ea quae mihi opus erant et his qui mecum sunt ministrauerunt manus istae. quod tamen ut se fecisse pro forma nostrae utilitatis ostenderet, alibi ait: non otiosi fuimus inter uos, neque gratis panem ab aliquo manducauimus, sed in labore et fatigatione nocte et die operantes, ne quem uestrum grauaremus. non quasi non habuerimus potestatem, sed ut nosmet ipsos formam daremus uobis ad imitandum nos. Et ideo cum etiam nobis parentum praesidia non deessent, tamen hanc cunctis opibus praetulimus nuditatem et cotidiana corporis alimenta nostris maluimus sudoribus praeparare quam secura parentum praebitione fulciri, laboriosissimae huic penuriae illam quam praedicas otiosam scripturarum meditationem atque infructuosam lectionis instantiam postponentes. quam procul dubio libentissime sectaremur, si hoc esse utilius uel exemplis suis apostolica tradidisset auctoritas uel instituta seniorum salubriter definissent. nouens autem te etiam ex hoc non leuius quam illo quo supra diximus adfici detrimento, quia cum sis sani corporis ac robusti, stipe sustentaris aliena, quae iuste solis est debilibus adtributa. nam utique omne hominum genus absque illo 1 ef. Act 20, 34. I Cor. 4, 12 6 Act. 20, 34 9 II Thess. 3, 7-9- 1 quotid. 0 cottid. Z 2 efesiorum BKl effesiorom F 6 se delendum? cf. XLIII, 7, 3 7 ad om. Οβc 11 mandncabimns BF\\'O 12 graueremus F\\' 13 quasi] quia βν 14 imitandos fJ 18 cottid. β 19 fnlgiri F\\' 21 adque Bl 24 praefinisseDt (praefen. K1) Οβν (cf. §. 3 maiorom definitio) 25 quo] quod 0 26 quum 0 tantum genere monachorum, quod secundum praeceptum apostoli cotidianis manuum suarum laboribus uiuit, agapem alienae miserationis expectat. unde non solum eos, qui ali semet ipsos uel parentum facultatibus uel famulorum laboribus uel fundorum suorum fructibus gloriantur, sed ipsos etiam reeee mundi huius agape certum est sustentari. hoc denique maiorum nostrorum definitio habet, qui quidquid ad necessitatem cotidiani uictus insumitur, quod opere manuum nostrarum effectum partumque non fuerit, ad agapem referri debere sanzerunt secundum apostolum, qui otiosis penitus interdicens opem largitatis alienae qui non, inquit, operatur, nec manducet. his beatus Antonius aduersus quendam usus uerbis etiam nos magisterii sui informauit exemplis, ut parentum perniciosissima blandimenta et omnium qui uictui neceasaria subministrant agapem, insuper etiam amoenae habitationis gratiam deuitemus, squalentesque naturali amaritudine harenas et perustas salsa inundatione regiones nullique ob id ipsum hominum iuri dominioque subiectas cunctis huius mundi opibus praeponamus, ut non solum frequentias hominum obtentu inuiae solitudinis declinemus, sed etiam ut nequaquam nos ad qualiscumque culturae distentionem uberis soli natura sollicitet, per quam mens ab illa principali cordis obseruatione distracta spiritalibus studiis reddatur effeta. Nam quod alios quoque saluare uos posse confiditis et spe maioris lucri ad reuisendam patriam festinatis, audite 11 II Thess. 3, 10. 2 cottid. β 3 operationis Οβν ezepectat B alia Bt: om. βν 5 giorifiqant Z1 7 difinitio K qui Zr: om. reU. quicquid F2Οβ2 8 quotid. 0 cottid. β 9 quefectum Bl paratumque 0 referre β 10 sanczerunt K1 11 largitates Zl inquid BFOK.Z 13 exempli 0 exemplo pv 14 pernit. B 15 neceBsariam β2c agapem om. 0* amoenae] omnem β omnem amoenae Ov 16 squalentisque K. 17 harenas OXx: arenas reR. 18 mundi huius opibus Fv huius opibus mundi B 19 onamus B1 20 optentu F ut om. pc 21 qualescumque Bl 23 redderetur Οβν effecta F1OK1 24 salbare quoque 0 25 sps B etiam super hoc quandam abbatis Maeari fabulam iucundissime atque aptissime figuratam, quam et ille cuidam similibus desideriis aestuanti medicina oportunissimae narrationis ingessit. erat, inquit, in ciuitate quadam peritissimus tonsor, qui denariis ternis unumquemque detondens tenuem uilemque mercedem sui operis adquirendo ex hac eadem quantitate necessaria uictui cotidie conparabat, centumque denarios expleta omni corporis cura marsuppio suo diebus singulis inferebat. sed cum indesinenter hnnc conderet quaestum, audiuit in quadam longe posita ciuitate singulorum solidorum singulos homines tonsori praebere mercedem. quo illo conperto, quamdiu, inquit, hac mendicitate contentus ero, ut trium denariorum stipem cum labore conquiram, cum possim illo pergens ingenti solidorum quaestu diuitias congregare? itaque sumens artis suae protinus instrumenta, expensis in sumptu omnibus quae hic multo tempore collecta seruauerat, ad urbem illam quaestuosissimam cum summo labore peruenit. ubi cum ea qua ingressus est die secundum id quod conpererat ab unoquoque mercedem sui operis recepisset, ad uesperam uidens se grandem solidorum numerum conquisisse ad macellum laetus intendit, escas refectioni suae necessarias coempturus. quas cum coepisset magno solidorum pretio conparare, expensis in perexiguo uictu uniuersis quos adquisierat solidis ne unius quidem denarii domi. intulit lucrum cumque ita singulis diebus adquisitionem suam uidisset insumi, ut non solum nihil redigere, sed uix ipsam cotidianae substantiae necessitatem posset explere, apud semet ipsum recogitans, 1 macari 0: machari Kl macharii rell. iocundiwime BFК2 2 adquc B\\' 3 medicinam 0§c 4 inquid B1FK1Z 7 cottidie /5 8 marsuppio B1FOK2: marsipio K1 marsupio BJZv 11 quod B1F1 12 inquid BFKlZ ero post inquit habet β, ante inquit v conperto dixit quamdiu ero hac 0 utrium F..._ 13 quum 0 bis 14 parcens Kl 16 illam urbem 0 19 uesperum 0 20 conquisisset OKl 21 coemturoa FO 23 in om. 0 24 domi om. βν quumque 0 ium fJ 26 cottid. /3 27 possit β aput 0 reuertar, inquit, ad ciuitatem meam illumque repetam tenuissimum quaestum, ex quo mihi expleta omni corporis cura, quod ad sustentationem senectutis excresceret, cotidiana exuberantia conferebat. quod quamuis paruum uideretur et tenue, non mediocrem tamen summam iugi pariebat augmento. quaestuosior quippe fuit mihi ille nummorum quam iste solidorum imaginarius quaestus, ex quo non solum nihil exuberat quod recondatur, sed etiam uix ipsa cotidiani uictus necessitas sustinetur. et idcirco rectius nobis est hunc solitudinis huius tenuissimum fructum indisrupta iugitateaectari, quem nullae saeculares curae, nullae mundanae distentiones, nulla oeno- . doxiae ac uanitatis adrodat elatio, nullae sollicitudines diurnae necessitatis inminuant (melius est enim modicum iusto, super diuitias peccatorum multas), quam adfectare lucra illa maiora, quae etiamsi parta fuerint quaestuosissima conuersione multorum, necessitate tamen mundanae conuersationis et cotidianis distentionum deminutionibus absumentur. melius namque est secundum sententiam Salomonis pugillus unus cum requie quam duo pugilli cum labore et praesumptione spiritus. quibus inlusionibus atque dispendiis omnes admodum infirmos necesse est inplicari, qui cum etiam de sua salute sint dubii ipsique adhuc magisterio atque institutione egeant aliena, ad conuertendos alios ac regendos diabolicis inlusionibus instigantur, quique etiamsi potuerint lucri aliquid ex quorundam conuersione conquirere, 13 Ps. 36, 16 18 Eccles. 4, 6 (LXX) 1 inquid BFOK.Z illamque Bx 3 quod] quo β adcresceret Οβ (ν) cottid. 0 6 mihi fuit βν 8 reoondam r Οβν cottid. a 9 auBtentur 0 11 difitensiones BF coenodoxiae codd. praeter 0 13 inmunuant Bl enim est β 16 conueraione v. conueraatione 00: om. BF multorum...... cap. 15, 3 id est irascibile desunt in Z, tmo folio deperdito 17 cottid. K distensionum BF deminut. 0: diminut. rett. adanmentor BFO 18 melius BF et cod. Amiat. melior OKv et Vulgatu salamonis B 19 quum bis 0 20 adque B\\' 21 ammodum BF\\' 23 adque B\\' 25 connersatione 0 XIII. CBM. t. 44 iupatientia sna atque inconditis moribus quidquid adquisicrint proligabunt. illud namque eis quod Aggaeus propheta describit eueniet: et qui mercedes congregat, mittit eas in saccellum pertusum. uere enim lncva sus in pertusum saeculum condit, qui, quidquid per aliorum conuersionem uidetur adquirere, intemperantia cordis sui et cotidiana animi distentione disperdit. itaque fit, ut dum uberiora lnera per aliorum credunt institutionem parare se poaw, etiam sna correctione priuentur. sunt enim qui se diuites ferunt nihil habentes, et sunt qui ae humiliant in multis diuitiis, et: melior est uir inignobilitate serniens sibi, quam qui dignitatem sibi adquirit et indiget pane. GERMANVS: Satis congrue nobis his conparationibus disputatio tua inlusionum nostrarum manifestauit errores: quarum causas et curationes similiter optamus agnoscere, et unde acciderit nobis ista deceptio pariter cupimus edoceri. nulli etenim dubium est neminem admodum poese remedia malis ualitudinibus adhibere nisi aUDI, qui ipsas morborum origines ante praedixerit. ABRAHAM: Omnium uitiorum unus fons atque principium est, secundum qualitatem uero partis illius uel ut ita dixerim membri, quod in anima fuerit uitiatum, diuersa uocabula passionum corruptionumque sortitur. quod nonnumquam etiam morborum corporalium probatur exemplo, quorum cum una sit causa, in diuersa tamen aegritudinum genera pro 8 Agg. 1, 6 (LXX) 9 ProT. 13, 7 (LXX) 11 Prov. 12, 9 (LXX) 1 adque B\\' quioquid OK1 2 illam 0 aggeus eodd. profeta FO 8 eaeniat 0 dndttit 0 misit Kr et Vvig. 4 saeculum K1 saccalam OK2ν et Vulg. pertunsum Jr, item infra 5 saecalum K1 recoadit 0 qui om. O quicquid F2OK2 conuersationem O 8 cottid. K 7 distensione B* fiet Κν 8 parere 0 9 correptione 0 12 indigit K* 18 panem 0 16 qaorum Kb 18 ammodam BP1 posse om. 0 19 aaletad. F 20 ante om. BF 21 adqae B2F 22 uel] et ΟΚν qualitate membrorum quae fuerint occupata distinguitur. etenim cum arcem corporis, id est caput uis noxii umoris obsederit, cefalargiae procreat passionem: cum uero aures oculosue peruaserit, in otalgicum siue ophthalmicum uertitur morbum: cum se ad articulos quosque et ad manuum summa. transfuderit, articularis atque chiragrica dicitur ualitudo: cum autem ad pedum ima defluxerit, podagra mutato nomine nuncupatur: totque uocabulis una atque eadem noxii umoris origo distinguitur, quot membrorum ceperit portiones. eodem modo de uisibilibus ad inuisibilia transeuntes animae nostrae partibus atque ut ita dixerim membris uim cuiusque uitii inesse credamus. quam cum sapientissimi quique tripertitae definiant esse uirtutis, necesse est ut aut λογιϰόν, id est rationabile, aut θυμιϰόν, id est irascibile, aut ἐπιθυμητιϰόν, id est concnpiscibile eius aliquo conrumpatur incursu. cum ergo aliquem ex his adfectibus uis noxiae obsederit passionis, pro illius corruptione etiam uitio nomen inponitur. nam si rationabilem eius partem uitiorum pestis infecerit, cenodoxiae,. elationis, inuidiae, superbiae, praesumptionis, contentionis, haereseos uitia procreabit. si irascibilem uulnerauerit sensum, furorem, inpatientiam, tristitiam, acediam, pusillanimitatem crudelitatemque parturiet. si concupiscibilem corruperit portionem, gastrimargiam, fornicationem, filargyriam, auaritiam et desideria noxia terrenaque generabit. Et idcirco si fontem uitii huius et originem uultis agnoscere, rationabilem mentis uestrae atque animae portionem 2 humoria codd. 3 caefalarcię B\\' cefalargye 0 caefalargiae rell. quam O, item infra 4 obtalmicum BOK optalm. F 6 adque B ciragrica 0 chiragreca K1 ualetudo B\\'F 8 humorie codd. 9 quod 0 10 partes K* 11 adque B cuiusquam Bp 12 quafr] qUi K 13 ahonkojr BF graeca omnia et id est oM. 0 14 eyΜΗτΙkoɴ BF ƟyΛΗΚΟΝ K ΗπιƟyΜΗτιΚΟΝ β eιτιοyΜΝτιkοΝ BF concupiscibilem Fl 15 corrumpantur B1 16 rtozae F passiones OK1 19$reses O lierisaeos K1 hereseos refl. 20 procreatrit BFXI 21 acidiamK1 crudélitatem (Jc 22 corruperit] milnerauerit β 83 castrimarg. B* fylargir. B filargir. K 24 generkuit F 25 XVI om. K 2S idque Bl 44* noueritia esse corruptam, ex qua uel praesumptionum uel cenodoxiae solent uitia pullulare. proinde hoc primum animae uobis ut ita dixerim membrum rectae discretionis iudicio et humilitatis uirtute curandum est, quo uitiato dum non solum ad perfectionis iam peruenisse fastigia, sed etiam docere alios posse uos creditis et ad eruditionem ceterorum sufficientes atque idoneos iudicatis, per elationem cenodoxiae hac quam patefecit uestra confessio peruagationum uanitate raptamini. quas amputare deinceps absque difficultate poteritis, si uerae discretionis ut dixi humilitate fundati quam laboriosum quamque difficile sit unicuique nostrum saluare animam suam mentis uestrae contritione discatis, et intimo cordis adfectu non modo longe uos ab illa docendi praesumptione submotos, uerum etiam adhuc egere doctoris agnoscatis auxilio. Adhibete ergo huic membro uel parti animae uestrae, quam specialiter diximus uulneratam, uerae humilitatis medellam: quae quoniam ceteris animae uirtutibus in uobis, quantum apparet, infirmior est, necesse est ut diabolicae i infestationi prima subcumbat. quemadmodum ingruentibus quibusdam iniuriis, quae uel ex accedenti labore uel de aēris corruptione gignuntur, fieri etiam in corporibus humanis solet, ut illa quae fuerint infirmiora casibus istis prima consentiant atque subcumbant, cumque peculiarius in eis morbus insederit, sanas quoque partes corporis eadem peste tabefaciat, ita et animam uniuscuiusque nostrum flante quodammodo pestilentia halitu uitiorum illa maxime passione necesse est adtemptari, in qua tenerior atque infirmior eius portio ualidis inimici non 1 praesumptionem Kl 2 pollulare F 3 membris (1 diatrictionii 0 4 dum om. 0 1 adque Bl . hanc U: om. βc 8 uanitates aptamini B 9 quam 0 dificultate B 10 districtionis 0 12 adfectu K: affectu rell. 15 .codd. non distinguunt 17 medelam F2β2 19 succumbat BF post hoc uocabulum tn BFOZ\\' cap. 17 incipit 20 uel ex.. labore om. BF aecedenti 0: accidenti βν 28 adque B1 snccnmbant BF \\\\ qumque 0 inriderit Z 24 aanas BF: reliquas Οβν et ita F 26 alitu B\\'FOZ illam K1 adtentari BF 27 adque B* tam fortiter resistit inpulsibus, et ex illis periculum captiuitatis incurrere, in quibus faciliorem proditioni aditum reserat incauta custodia. sic namque Balaam populum dei posse decipi certa ratione collegit, dans consilium ut ez illa parte, qua infirmari nouerat filios Israhel, perniciosi eis laquei tenderentur, non dubitans eos oblata copia feminarum fornicationis ruina protinus conlapsuros, quia concupiscibiles animae eorum partes sciebat esse corruptas. ita ergo unumquemque nostrum nequitiae spiritales uersuta malignitate pertemptant, illis praecipue adfectibus animae insidiosos laqueos praestru- . entes, quibus eam senserint aegrotare, ut uerbi gratia cum uiderint rationabiles animae nostrae partes esse uitiatas, illo nos ordine decipere moliantur, quo Achab regem ab illis Syris deceptum scriptura commemorat, qui dixerunt: scimus quod reges Israhel misericordes sunt: ponamus itaque saccos in lumbis nostris, et funiculos in capitibus nostris, et egrediamur ad regem Israhel, et dicemus ei: seruus tuus Benadab dicit: uiuat oro anima mea, quibus ille non uera pietate, sed uana misericordiae laude permotus si adhuc, inquit, uiuit, frater meus est, et hoc exemplo etiam nos rationabilis illius partis errore deceptos inde incurrere offensam dei faciant, unde consecuturos mercedem ac recepturos nos pietatis praemia credebamus, similique etiam nobis increpatione dicatur: quia dimisisti uirum dignum morte de manu tua, erit anima tua pro anima eius, et populus tuus pro populo eius. siue cum spiritus inmundus dicit: egrediar, et ero spiritus mendax in ore omnium prophetarum 3 cf. Nam. 24. Apoc. 2, 14 14 III Reg. 20, 31-32 20 1. c. 32 . 24 1. c. 42 27 III Reg. 22, 22 2 proditionis 0 3 balaham 0 4 colligit /3 5 isrl Fβ pernit. B 9 spiritalis OK1 10 adfectibus K1: effectibus 0 aff. rell. 11 quum 0 13 ahab F1 acahb 0 15 ιsrł /3, item infra 18 ei om. Οβν uenadad 0 benodab K\\' uiuat (uiuit Fl) oro BFOr: uiuificetur fJc 20 permotas om. β inquid BlFOKlZ 23 consecutos BF 27 inmundas spiritus β(ν) eius, per rationabilem procul dubio adfectum, quem letalibus apertum norat insidiis, laqueos deceptionis intendit. quod etiam de domino nostro idem spiritus opinatus cam in his eum tribus animae temptasset adfectibus, in quibus omne hominum genus nouerat captiuari, nihil tam uersutis profecit insidiis. nam concapiscibilem mentis eius adgressus est partem dicens: dic ut lapides isti panes fiant, irascibilem, cum eum ad expetendam praesentis saeculi potestatem et regna mundi huius instigare conatus est, rationabilem, cum ait: si filius dei es, mitte te deorsum. in quibus idcirco nihil eius profecit inlusio, quia nihil secundum coniecturam suam, quam falsa opinatione conceperat, repperit in eo esse uitiatum. unde et nulla pars animae eius inimici insidiis adtemptata consensit. ecce enim, inquit, uenit princeps huius mundi, et in me non inueniet nihil. GERMANVS: Inter cetera inlusionum errorumque nostrorum genera, quae nos ad desiderium patriae nostrae, sicut beatitudo tua sollerti mentis perspexit intuitu, uana spiritalium commodorum pollicitatione flammauerant, etiam haec uel maxima. extitit causa, quod interdum a fratribus frequentati iugi secreto ac diuturno silentio secundum desiderium nostrum nequaquam possumus inhaerere. per quod necesse est cursum atque mensuram cotidianae continentiae nostrae, quam pro castigatione corporis indisruptam perpetuo cupimus retentare, nonnullis fratribus superuenientibus 7 Mt 4, 3 10 1. c. 6 14 Ioh. 14, 80 1 adfectum XI: aff. reU. 2 laqueum Οβν deoeptioois ac mortia βν intendit] intendat 0 incurrens β de sequentibus cf. Prolsgg. 8 qum 0 4 adfectibus K: aff, rell. 5 tamen 00 proficit B1K1 6 mentem B\\' 7 lapidilea K 8 quam. 0 9 huius mundi 0 11 proficit BlKl 12 opinione Kl falsam opinionem 0 18 esse uitiatum in eo B 14 inqaid B1X1Z 15 mundi bnius FΟβν et Vulg. non eras... K: om. BOZ inuenit BO 16 XVIII om. K 20 exstitit B qaod] ut β 21 diurno BF 23 adque Bl cottid. p t intereidi 24 nostrae om. Οβν 25 interdici B intercedi 01 intercidi. quod sine dubio nullatenus in nostra prouincia credimus euenturum, in qua aut nullum aut certe rarissimum professionia huius uirum inuenire possibile est ABRAHAM: Inrationabilis atque inconsideratae districtionis, immo potius summi teporis indicium est nequaquam ab hominibus frequentari. qui enim in hac quam arripuit uia nimium tardis passibus graditur ac secundum anteriorem hominem conuersatur, aequum est ut ad eum non dicam sanctorum, sed ne hominum quidem ullus adueniat. uos autem, si uera atque perfecta domini nostri dilectione flagratis et deum, qui utique caritas est, pleno spiritus feruore sectamini, ad quaelibet loca inaccessibiUa fugeritis, necesse est ea ab hominibus frequentari, quantoque uos propiores deo amoris diuini ardor effecerit, tanto ad uos maior sanctorum fratrum connuet multitudo. non enim potest secundum sententiam domini ciuitas abscondi super montem positu, quia diligentes, inquit, me, dominus, glorificabo, qui autem me contemnunt, eruntignobiles. uerumtamen nosse debetis hanc esse subtilissimam diaboli calliditatem, hanc occultissimam foueam, in quam miserabiles et incautos quosque praecipitat, ut, dum eis maiora promittit, necessaria cotidiani fructus emolumenta subripiat, abstrusiores scilicet ac uastiores solitudines expeti debere persuadens easque uelut miris amoenitatibus consitas in eorum corde depingens. ignota etiam quaedam et quae penitus nusquam sunt loca uelut cognita ac praeparata nostraeque potestati iam dedita et absque ulla difficultate possidenda confingit. homines quoque regionis 11 cf. I loh. 4, 16 16 cf. Mt. 5,14 17 I Reg. 2, 80 (LXX) 3 inoeniri c 4 XVIIII om. K adque Bl 5 destrict. 0 temporis 0 initiora Kl 9 nullus 0 10 adque JB1 nostri] non F: fi eraa. in B 11 fraglatis 0 dominum BF 19 at Kx atq; libet F 14 efficerit β1 16 supra Ofit: cf. Imt, IIII, 31 17 inquid BFOK1Z de hac uerborum collacatione cf. contra Nest. V, 6,1. VII, 19,1. Caes. B. G. V, 30, 1. VII, 20, 12. Sai- uian. Ae gub. dei I, 31 et 32 (codd.) 18 contempnunt Kl 19 diaboli B 30 qua 0 22 cottid. fi aemolimenta K1 23 ac] et βν solitudinis K1 24 pingens fi innota BXF 27 dificnL B polsed. K1 illius tractabiles et ad uiam salutis sequaces esse mentitur, ut, dum illic uberiores fructus animae pollicetur, praesentia lucra fraudulenter eripiat. nam cum unusquisque hac uana spe a seniorum contubernio separatus atque omnibus. quae frustra sibimet in suo corde depinxerat fuerit destitutus, uelut de profundissimo sopore consurgens nihil ex his quae somniauerat expergefactus inueniet. itaque eum diabolns maioribus uitae huius necessitatibus et inextricabilibus laqueis inretitum ne respirare quidem ad haec quae sibi ipse promiserat aliquando permittet, eumque non iam illis quas ante uitauerat raris ac spiritalibus fratrum uisitationibus, sed cotidianis saecularium incursionibus obligatum ne ad mediocrem quidem anachoreseos quietem ac disciplinam umquam redire patietur. IIIa quoque remissionis et humanitatis intercapedo gratissima, quae nonnumquam pro aduentu fratrum interuenire consueuit, licet molesta uobis ac fugienda uideatur, tamen quam sit utilis et salubris tam corpori quam spiritui nostro, paucis patienter adtendite. saepe accidit non dicam nouiciis et infirmis, sed etiam experientissimis atque perfectis, ut, nisi mentis eorum directio et censura quibusdam mollita fuerit uicissitudinum laxamentis, aut in teporem spiritus ant certe in perniciosam corporis ualitudinem conlabatur. et idcirco a prudentibus atque perfectis, cum intercesserit fratrum etiam crebra uisitatio, non solum toleranda patienter, sed etiam gratanter est amplectenda: primum quod pronoeat nos auidins 2 dum om. β 3 frandolenter KlZ eripiat] aaertat Oflv 4 a om. F contubemio BF: cont. salntari 0 salutari cont. βν adque Bl 5 distitatis Kl dietitutnB Z 7 inueniat . 0 diabalas Bl 10 permittet scripsi: permittat B promittit K1 permittit rell. v iam] tam in BF 12 quotid. 0 cottid. β incursibna 0 nec 0 15 XX om. K . et] atque Οβν intercapido KlZ 16 graaissima .BF . aduentu] adaentam 0 affectd BF 17 fngenda B 18 et F: ut B hac 0 ac βν 19 uestro Ov paueis F 20 nouitiis BOZ adque Bl 21 et] atque Ofiv mensura 0 22 ut in F 23 pernit. B ualetud. F 24 adque Bt 26 amplectanda KlZ semper solitudinis desiderare secreta (nam quodammodo cursum nostrum dum creditur retinere, infatigabilem iugemque conseruat: qui si nullo interdum obice tardaretur, usque ad finem contendere indefessa pernicitate non posset), deinde quod necessitatem reficiendi corpusculi cum fructu humanitatis indulget, maiora nobis conferens lucra cum iucundissimo corporis laxamento quam illa sunt quae per abstinentiae fatigationem fuerant adquirenda. super qua re aptissimam conparationem antiqua narratione uulgatam breuiter indicabo. Fertur beatissimus Iohannes, cum perdicem suis manibus molliter demulceret, philosophum quendam ritu ad se uenatorio uenientem subito conspexisse. qui miratus quod uir tantae opinionis ac famae ad tam parua et humilia se oblectamenta submitteret, tune es, inquit, ille Iohannes; cuius fama insignis atque celeberrima me quoque summo desiderio tuae agnitionis inlexit? cur ergo oblectamentis tam uilioribus occuparis ? cui beatus Iohannes: quid est, inquit, quod manu tua gestas ? at ille: arcus, inquit. et cur, ait, non eum tensum semper ubique circumfers? cui ille respondit: non oportet, ne iugi curuamine rigoris fortitudo laxata mollescat atque depereat, et cum oportuerit ut fortiora in aliquam feram spicula dirigantur, rigore iam per nimietatem continuae intentionis amisso uiolentior ictus non possit emitti. nec nostri, inquit beatus Iohannes, animi te offendat, o iuuenis, tam parua haec breuisque laxatio, quae nisi remissione quadam 2 creditur retinere] interpolare creditur OfJv 4 pertinacitate /3 non ... 5 necessitatem om. 0 possit p 5 perficiendi K1 6 indnlgit Kx iocund. BFK* 8 post adquironda m U cap. 21 incipit abtissimam BFO 9 antiquam narrationem Kl fulgatam F1 10 beat. euangelista iohannes Οβν quum 0 suis om. Opx 11 phylosophum F: om. Opv ritu ad se] ad se habitu (abitu 0 habito K1) Οβν 12 uenatoris 0 14 inquid B\\' OpJ: om. F 15 celeberrema Bx . 16 quur FO uilibus Οβν 17 inquid FF: om. Opc 18 at] cui 0 inquid \\'Bl FK1Z: om. 0 quur 0 ait] inquid 0 eum ait non Z 20 curbamine B\\'F\\'0 coruamine Kl adque BI 21 qum 0 22 specula OKx iam om. OfSc 24 inquid BlFOKxZ iohannis Kl rigorem intentionis suae interdum releuet ac relaxet, inremisso uigore lentescens uirtuti spiritus, cum necessitas poscit, obsecundare non poterit. GERMANVS: Quoniam nobis inlusionum cunctarum remedia contulisti et diabolicae quibus quatiebamur insidiae per doctrinam tuam nobis domino donante detectae sunt, hoc quoque nobis similiter precamur edisseri quod in euangelio dicitur: iugum meum suaue est et onus meum leue est. satis enim propheticae illi sententiae uidetur aduersum qua dicitur: propter uerba labiorum tuorum ego custodiui uias duras, quippe cum etiam apostolus dicat: omnes qui uolunt pie uiuere in Christo persecutiones patiuntur. quidquid autem durum et persecutionibus est refertum, nec leue potest esse nec suMe. ABRAHAM: Verissimam domini ac saluatoris nostri esse sententiam experientiae ipsius facili probabimus documento, si perfectionis uiam legitime et secundum uoluntatem Christi fuerimus adgressi, et mortificantes omnia desideria nostra ac uoluntates noxias abscidentes non solum nihil residere nobis de huius mundi substantia siuerimus, per quam utique cum libitum fuerit uastandi nos ac dilacerandi potestatem inimicus inueniet, sed etiam nostri ipsius non esse nos dominos senserimus, illud apostolicum in ueritate conplentes: uiuo autem iam non ego, uiuit uero in me Christus. quid enim graue poterit esse, quid durum ei, qui iugum Christi tota mente susceperit, qui uera humilitate fundatus semperque ad domini respiciens passiones in omnibus quae sibi fuerint 8 lit. 11, 80 10 Ps. 16, 4 12 II Tim. 3, 12 23 Gal. 2, 20 1 relebat 0 relaxat B1O 51 uirtutis BlFl 6 nobia (post tuam) om. Οβν 7 quod et in F 8 suaue est et BFO: suaue et βν honus B1 9 eet om. 0 profet. K1 illq B illius 0 18 patientar Οβν et Vulg. quicquid B2OK2 daram om. B et] aut BF 16 probaoimas B 19 non solum nihil ..... eap. 24,6 tritae sunt et ita desunt in Z, duobus foliis deperditis 20 noberimat 0, qaum 0 21 delacerandi 0 28 illum K\\' 26 sasciperit K1 inrogatae laetatur iniuriis dicens: propter quod conplaceo mihi in infirmitatibus, in contumeliis, in necessitatibus, in persecutionibus, in angustiis pro Christo: cum enim infirmor, tunc potens sum? quo, inquam, familiaris rei cruciabitur damno, qui perfecta nuditate gloriosus uoluntarie pro Christo uniuersas mundi huius respuit pompas omnesque eius concupiscentias generaliter arbitratur ut stercora, ut Christum lucri faciat, euangelici illius praecepti meditatione continua cunctorum dispendiorum aestus despiciens et excludens. quid enim prodest homini si totum mundum lucretur, animae uero suae detrimentum patiatur? aut quam dabit homo commutationem pro anima sua? super cuius rei priuatione tristabitur. qui omnia quae ab aliis auferri possunt sua non esse cognoscit, illud inuicta uirtute proclamans: nihil intulimus in hunc mundum: haud dubium quia nec auferre quid possumus? cuius autem inopiae necessitate eius superabitur fortitudo, qui peram in uia, aes in zona habere non nouit, sed cum apostolo gloriatur in ieiuniis multis, in fame et siti. in frigore et nuditate? qui labor quodue tam arduum senioris praeceptum tranquillitatem pectoris eius poterit perturbare, qui nullam habens propriam uoluntatem omnibus quae sibi fuerint imperata non solum patienter, sed etiam gratanter occurrit nostrique saluatoris exemplo non quaerit suam, sed patris facere uoluntatem, dicens et ipse ad patrem suum: uerumtamen non sicut ego uolo sed 1 U Cor. 12, 10 8 cf. PhIL 3, 8 10 Mt. 16, 26 15 I Tim. 6, 7 18 Mt. 10, 9—10. Marc. 6, 8-9 19 II Cor. 11, 27 26 Mt. 26, 39 1 placeo 0 4 quam 0 potena] fortior 0 6 christo] chxiito offerenB K 7 pompas] facoltates OKx 8 euunlici B 10 diapiciens Blgl ergo prodeest 0 11 totom] uniuqrsum ν mundum uniuersum K et Ywlg. 12 patietar BKl 14 oferxi F 16 ant BlFO hant B\\'gl 18 post zona addwnt ΟΚν: uestem in tempora (tempore 0) 19 aportnlo Bl gloriabitur B 21 praeceptum senioris B 22 protnrbare OK uoluntatem propriam B 24 grantanter Kl sicnt tu? quibus etiam iniuriis, qua persecutione terrebitur, immo quod ei non etiam iucundum potest esse supplicium, qui in omnibus plagis cum apostolis semper exultat et optat, ut dignus habeatur pro Christi nomine contumeliam pati? Vt autem nobis e contrario iugum Christi non leue nec suaue uideatur, contumaciae nostrae est iustius adscribendum, qui diffidentia atque incredulitate deiecti contra illius imperium, immo consilium, qui ait: si uis perfectus esse, uade uende (siue dimitte) omnia tua, et ueni sequere inepta peruersitate pugnamus, terrenarum scilicet facnlta-10 tum materias retentantes. quarum cum nexibus animum nostrum diabolus teneat inligatum, quid superest nisi ut cum uoluerit nos a spiritalibus gaudiis separare earundem inminutione ac priuatione maestificet, id uersutis fraudibus elaborans, ut, cum iugi illius suauitas et oneris leuitas uitiosae concupiscentiae prauitate nobis fuerit ingrauata, ipsius facultatis atque substantiae, quam nobis pro requie ac solacio reseruamus, uinculis inretitos saecularium curarum flagris semper excruciet, ex nobismet ipsis quo dilaceremur exculpens? funiculis namque peccatorum suorum unusquisque constringitur, audiens per prophetam: ecce omnes uos accendentes ignem accincti flammis, ambulate in lumine ignis uestri, et in flammis, quas snccendistis. per haec siquidem, ut Salomon testis est, unusquisque, per quae peccauerit, et punietur. ipsae enim nobis tormento sunt quibus utimur uoluptates, et oblectamenta huius carnis atque deliciae carnificum uice in suum 3 cf. Act. 5, 41 8 Mt. 19, 21 19 Prov. 5, 22 (LXX) 21 Esai. 50, 11 24 sap. 11, 17 (LXX) 2 iocundum BFK 3 exaltat F\\' exaltans optat ΟΚν 4 chrieto F1 5 e om. K 9 aine dimitte om. 0 11 materiis retentu (is in ras. m. 2) e K 12 diabulas Bl 13 ab 0 15 faoneris BlO 16 adgrabate 0 adgrauata K(łJ) 17 adque Bt solatio B 18 saecularium] hic desinit K 19 ezsculpens B* 21 profetam F 24 ut] et BFO salamon B solomon F 25 punitur 0 ipsi B 27 adque Bl retorquentur auctorem, quia necesse est eum qui facultatibus pristinis opibusque suffultus est nec integram humilitatem cordis nec mortificationem plenam noxiarum suscipere uoluptatum. his autem uirtutum patrocinantibus instrumentis omnes uitae praesentis angustiae et cuncta quae inimicus potest inferre dispendia non modo patientissime, uerum etiam iucundissime sustinentur, quibus rursum exulantibus elatio tam perniciosa subcrescit, ut etiam pro leuissima contumelia mortiferis inpatientiae ictibus uulneremur dicaturque nobis per Hieremiam prophetam: et nuno quid tibi uis in uia Aegypti, ut bibas aquam turbidam? et quid tibi cum uia Assyriorum, ut bibas aquam fluminis? arguet te malitia tua, et auersio tua increpabit te. scito, et uide quoniam malum et amarum est reliquisse te dominum deum tuum, et non esse timorem mei apud te, dicit dominus. quod ergo iugi dominici mirifica suauitas amara sentitur, quid est nisi quia eam auersionis nostrae amaritudo corrumpit? quod diuini oneris tam iucunda leuitas ingrauescit, quid est nisi quia eum a quo sustinebatur contumaci praesumptione contemnimus, quippe cum euidenter id ipsum scriptura testetur dicens: nam si ambularent semitas rectas, inuenissent utique semitas iustitiae leues? nos, inquam, nos esse manifestum est, qui semitas domini rectas ac leues prauis ac duris desideriorum cautibus asperamus, qui uiam regiam apostolicis ac propheticis silicibus communitam sanctorumque omnium atque ipsius domini uestigiis conplanatam amentissime 10 Hierem. 2, 18-19 22 Prov. 2, 20 (LXX) 1 retorquente F 3 nolumtatem 0 uoluntatum v 5 aogustias B 7 iocnnd. BF exsulantibus F ezultantibus BO 8 subcrescit 0: succrescit BF 10 iheremiam 0 prophete Bx 11 egipti BO 12 quum 0 assiriorum BO 13 arguit 0 increpauit B\\'F 14 quoniam BF quia Or quam c fort. recte cf. XXIII, 9, 3. 16,1 15 relinquisse BF1 16 aput BO 19 io-. ounda BF 21 id om. 0 testatur 0 22 ambulauerint F ambulent 0 21 rectas domini F acturis B1 25 causis 0 quia 0 27 adque B, dtoerentes deuia quaeque ac dumosa sectamur, et praesentium oblectationum inlecebris obcaecati per obscuros inpeditosque uitiorum sentibus calles laceris cruribus et disrupta illa nuptiali ueste reptamne, non modo acutissimis ueprium aculeis configendi, sed etiam uirulentorum serpentium uel scorpionum illic latitantium ictibus prosternendi. tribuli enim et laquei in uiis prauis, qui autem timet dominum, abstinebit se ab eis. de talibus et alibi dominus per prophetam: oblitus est, inquit, populus meus, frustra libantes, et inpingentes in uiis suis, in semitis saeculi, ut ambularent per eas in itinere non trito. uiae enim secundum sententiam Salomonis nihil operantium stratae sunt spinis, fortium uero tritae sunt. et ita ab itinere regio deuiantes ad illam nJetropolim ciuitatem, ubi noster cursus indeclinabiliter semper debet esse directus, non poterunt peruenire. quod etiam Ecclesiastes satis significanter expressit labor, inquiens, stultorum adfligit eos, qui non cognouerunt ire in ciuitatem, illam scilicet Hierusalem caelestem, quae est mater omnium nostrum. quisquis autem in ueritate huic mundo renuntians super se tulerit iugum Christi et didicerit ab eO cotidianis iniuriarum exercitiis eruditus quia mitis est et humilis corde, in cunctis temptationibus manebit semper inmobilis omniaque illi cooperabuntur ad bonum. uerba enim dei secundum Abdiam prophetam bona sunt cum eo, qui recte graditur, et 6 Prov. 22, 5 (LXX) 9 Hierem. 18, 15 12 Prov. 15, 19 (LXX) 17 Eccles. 10, 15 (LXX) 19 Gal. 4, 26 28 Mt 11, 29 24 Rom. 8, 28 25 Mich. 2, 7 3 crurlbus cruciatibus BF 4 wtete* B 6 scurpiorum 0 prosternendi BPr: uulnerandi Ον triboli W 9 est BFO: est mei 9 inquid BFO 13 atrate et 14 trita B\\' 16 potuerunt Z 17 satis om. Ż 18 adfliget 0 19 ciuitate illi P belestis B caclesti F 90 nostrorum 0 pottt ubBtrum At v cap. 26 incipit 22 cottid. Z 24 illic cooperabantttr B 16 ad FOZ: in B abdiam BFZ: micean 0 (immo errauit auctor) iterum: quia rectae uiae domini, et recti incedent in eis: praeuaricatores uero conruent in eis. Maiora igitur nobis per conluctationem temptationum laudis contulit praemia benigna erga nos gratia saluatoris, quam si omnem a nobis necessitatem certaminis abstulisset. etenim sublimioris praestantiorisque uirtutis est persecutionibus aerumnisque uallatum manere semper inmobilem et ad praesidia dei fidum atque intrepidum perdurare, humanisque incursibus uelut armis inuictae uirtutis accinctum gloriosissime de inpatientia triumphare et adquirere quodammodo de infirmitate uirtutem, quia uirtus in infirmitate perficitur. ecce enim dedi te, inquit dominus, in columnam ferream, et in murum aereum, super omnem terram, regibus Iuda, et principibus, et sacerdotibus eius, et omni populo terrae. et bellabunt aduersum te, et non praeualebunt: quia ego tecum sum, ut eruam te, ait dominus. ergo secundum meram domini traditionem uia regia suauis ac leuis est, licet dura et aspera sentiatur. pie enim ac fideliter seruientes cum tulerint iugum domini super se et didicerint ab eo quia mitis est et humilis corde, iam quodammodo terrenarum passionum sarcinam deponentes non laborem, sed requiem animabus suis domino praestante repperient, sicut per Hieremiam prophetam ipse testatus est dicens: state super uias, et uidete, et interrogate de semitis antiquis, quae aituiabona, et ambulate in e a: et inuenietis refrigerium animabus uestris. fientnatnqueeis continuo praua in directum, 1 Os. 14, 10 11 II Cor. 12, 9 Hierem. 1, 18-19 20 lit. 11, 2t 24 Hierem. 6, 18 97 Beai. 40, 4 1 nia B recti] iusti OZe et Vuigata inoednnt 0 2 eorrvent BF cttfrunt 0 6 praestatiorisque F 7 semper mancre 0 ad praesidia dei fidam BF: aduersum se saeuientibus cunctis certum de praesidio dei OZx 8 adque B 10 patientiae B1 patientia SIF 11 in om. B 12 inquid BOZ inquid dedi te F 18 sereum] ferreum B* omnem om. B 14 et port Inda om- OZ 16 nt] et BF 17 aft] dicit 0 miram Z ueram Ov 23 reperient OZv iheremiam 0 27 directa Ov et aspera in uias planas, et gastantes uidebunt quoniam suauis est dominus, audientesque Christum in euangelio proclamantem: uenite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam nos depositis ponderibus uitiorum ea quae sequuntur intellegent: quia iugum meum suane est et onus meum leue est habet ergo refrigerium uia domini, si secundum legem ipsius teneatur. sed nos sumus qui dolores nobis atque tormenta turbulentis distentionibus procuramus, dum malumus uias saeculi huius prauas atque peruersas etiam cum summo discrimine ac difficultate sectari. cam uero hoc modo graue \\' ac durum nobis iugum domini fecerimus, blasphemo iam spiritu uel de ipsius iugi uel de Christi qui illud inponit duritia atque asperitate causamur secundum illud: insipientia uiri corrumpit uias eius, deum autem cansatur cordesuo, et secnndum Aggaeum prophetam cum dixerimus quia uia domini non dirigit, congrue nobis respondetur a domino: numquid uia mea non dirigit? nonne magis uiae uestrae sunt prauae? et re uera si conparare uolueris suaue olentem uirginitatis florem et tenerrimam castimoniae puritatem taetris ac faetidis libidinum uolutabris, quietem securitatemque monachorum periculis et aerumnis quibus mundi huius homines inplicantur, paupertatis nostrae requiem edacibus diuitum tristitiis ac peruigilibus curis, in quibus non absque summo uitae periculo diebus ac noctibus consumuntur, suauissimum iugum Christi onusque leuissimum facillime conprobabis. Proinde etiam illa retributio praemiorum, qua perfecte renuntiantibus in hac uita centuplum dominus repromisit 1 PI. 38, 9 3 Mt. 11, 28 5 1. c. 30 14 Pror. 19, 3 (LXX) 16 Ezech. 18, 25 (LXX) 17 1. c. (LXX) 1 qaooiam] uox in 0 euanuit 4 honerati B\\'0 5 secantor OZ 6 suane est et BF: suaue et Οβν honas Bl 8 adque B 11 nobis ac duram Zv 12 pjasphemo B blasfemo FOZ 13 adqae B aspiritate F 16 dominum BF et oм. BF aggeum codd. 17 responditar Bl 19 saaae olentem BFr: splendentem OZc 20 tenerrimam] saaae olentem OZc tetris BOZ fetidis codd. 27 quia Z dicens: et omnis qui reliquit domum uel fratres aut sorores aut patrem aut matrem aut uxorem aut filios aut agros propter nomen meum, centuplum accipiet in praesenti et uitam aeternam possidebit, recte atque uerissime eodem sensu absque ulla fidei perturbatione suscipitur. multi enim occasionem huius sententiae adepti crasso intellectu haec in illo mille annorum tempore carnaliter sanctis restituenda confirmant, cum utique illud saeculum, quod post resurrectionem futurum dicunt, praesens intellegi non posse fateantur. multo ergo credibilins multoque manifestius est eum, qui aliquid saecularium uel affectuum uel bonorum Christo suadente contempserit, a fratribus atque consortibus propositi sui, qui ei spiritali glutino conligantur, centuplo gratiorem etiam in hac uita recipere caritatem. hanc siquidem, quam inter parentes ac filios atque germanos, coniuges uel propinquos, siue societas copulat seu consanguinitatis necessitudo coniungit, satis breuem esse constat ac fragilem. denique etiam boni ac pu cum adoleuennt filii a parentum domibus nonnumquam ac substantiis excluduntur, communio quoque consortii iugalis interdum etiam honesta causa interueniente diuellitur, fratrum dirimit facultatem contentiosa diuisio: monachi soli perpetuam coniunctionis retinent unitatem atque indiscrete possident uniuersa, qui omnia sua esse quae fratrum, omnia fratrum credunt esse quae sua sunt. si ergo istis quibus carnalis caritas copulatur affectibus dilectionis nostrae gratia conferatur, profecto centuplo haec dulcior atque sublimior est. recipietur sane etiam de 1 Mt. 19, 29 1 relinquid B relinquit F reliquerit Ov uel] aut 0 2 uxores Z 4 possedebit B 5 adque BO 7 adepti 0: adepti naneti BF nancti Z grasso 0 8 quum 0 12 adque BO 13 conglutino Bl gluttino F 15 adque B iermanos 0 16 propinoos 0 siue] seu 0 copulat 0: copulae rell. v 18 quum 0 (passim) 20 interdum iugalis B1 coniugalis B2Zv coniugaliis 0 21 facultatem (i. e. patrimonium, cf. Inàic.) BF: cari- tatem OZv 22 perpetuae OZv 23 adque B 25 isti 0 26 affectio Z gratiae Z 27 adque B pręcipietur F1 XIII. CMB. 2. 45 continentia coniugali maior centuplo suauitas ab illa, quae eis inuicem per conmixtionem sexuum praebebatur. pro laetitia quoque illa, quam in unius agri ac domus possessione quis habuit, centuplo maiore diuitiarum gaudio perfruetur, qui in adoptionem transiens filiorum dei uniuersa quae aeterni sunt patris ot propria possidebit et adfectu atque uirtute ad imitationem ueri illius filii proclamabit: omnia quae habet pater mea sunt, nec iam cum illa poenali distentionis ac sollicitudinis cura, sed securus ac laetus uelut in propriis ubique succedet, audiens cotidie sibimet ab apostolo praedicari: omnia enim uestra sunt, siue mundus, siue praesentia siue futura, et a Salomone: fidelis uiri totus mundus diuitiarum. habes ergo istam centupli retributionem in magnitudine meriti et in discretione tam inconparabilis qualitatis expressam. neque enim si pro aeris ant ferri aut uilioris cuiusquam metalli certo pondere tantundem ponderis sed auri quispiam reddidisset, non etiam amplius restituisse quam centuplum uideretur: ita cum pro contemptu uoluptatum et adfectuum terrenorum spiritale gaudium et pretiosissimae caritatis iucunditas repensatur, etiamsi ipse sit numerus, centuplo tamen haec maior atque praeclarior est. et ut hoc euidentius crebra repetitione reddatur: uxorem antea in lasciua passione desiderii possidebam, hanc eandem in honore sanctificationis et uera Christi dilectione possideo: una est mulier, sed centuplum creuit meritum caritatis. si autem et pro irae ac furoris perturbatione iugem patientiae lenitatem, pro sollicitudinis ac distentionis angore securitatis 5 cf. Eph. 1, 5 7 loh. 16, 15 11 I Cor. 3, 22 12 Prov. 17, 6 (LXX) 23 I Thess. 4, 5 2 debebatur 0 3 poseeesiones F1 6 patriis F possedebit BF et ad... kie desinit B adque 0 10 succedit F OZ cottidie OZ 12 et ealomon 0 15 pro] etiam F 16 ponderi F* tantumdem 0 17 sed eras. in Z: om. 0 restituieset FZ1 18 cum om. F contemtu F 19 et F: adque 0 atque Zv 20 pretiose 0 iocunditaa FZ repen- Betur 0 22 uxorem quam antea 0 23 lasciua passione F: p. fragilia OZx 26 et om. 0 27 securitates Fl quietem, pro infructuosa saeculi huius poenalique tristitia salutaris tristitiae fructum, pro uanitate laetitiae temporalis spiritalis gaudii adpenderis ubertatem, retributionem in horum affectuum commutatione centuplam peruidebis. et si uniuscuiusque uitii breui ac lubricae uoluptati contrariarum uirtutum merita conferantur, centuplo haec esse meliora multiplicata iucunditas adprobabit. centenarius enim numerus de sinistra transfertur ad dexteram, et licet eandem in supputatione digitorum figuram tenere uideatur, nimium tamen quantitatis magnitudine supercrescit. fiet enim ut qui haedi formam gerere uidebamur in laeua. ouis meritum translati consequamur ad dexteram. nunc ad quantitatem earum rerum, quas pro contemptu mundialium commodorum nobis in hoc saeculo Christus restituit, transeamus, praecipue secundum euangelium Marci ita dicentis: nemo est qui reliquit domum aut fratres aut sorores aut matrem aut filios aut agros propter me et propter euangelium, qui non accipiet centies tantum nunc in tempore hoc domos et fratres et sorores et matres et filios et agros cum persecutionibus, et in futuro saeculo uitam aeternam. centuplam namque fratrum parentumue recipiet quanti- _tatem, quisque patris unius uel matris seu filii pro Christi nomine caritate contempta in omnium qui Christo deseruiunt dilectionem sincerissimam transit, pro uno scilicet tot incipiens habere patres fratresque, feruentiore ac praestantiore sibi affectione deuinctos. multiplicata etiam domorum atque 11 cf. Mt. 25, 83 15 Marc. 10, 29-30 3 gaudii spiritalis OZv eorum 0 4 unicuique uitio Z1 5 breuis Z uolutatis 0 uoluptatis Z 6 centuplum Z haec om. Z 7 iocunditas FZ adprobauit F 8 ad Fr: a 0 in Zc 10 ędi 0 11 merita 0 13 mutidalium Z1 14 restituat 0 15 relinquid F reliquid 0 17 propter post et om. 0 accipiat Z et Vulgata 18 domus 0 20 saeculo futuro OZv et Vulgata 21 parentumque 0 22 quisque OZ: quisquis Fv 23 contemta F 24 transiit F unius Z incipiens habere F: inueniens OZv 26 adque 0 45* agrorum possessione ditabitur, quisque una domo pro Christi dilectione reiecta innumera monasteriorum habitacula tamquam propria po?sidebit, in quacumque orbis parte uelut in suae domus iure succedens. quomodo enim non centuplum et si domini nostri sententiae superadici aliquid fas est plus quam centuplum recipit, qui decem uel uiginti seruorum ministeria infida et coacticia derelinquens tot ingenuorum ac nobilium spontaneo fulcitur obsequio? quod ita esse etiam uestris experimentis probare potuistis, qui singulis patribus matribusque ac domibus derelictis, quamlibet mundi partem fueritis ingressi, patres et matres fratresque innumeros, domos quoque et agros seruosque fidelissimos absque ullo sollicitudinis labore conquiritis, qui uos ut proprios dominos summis suscipiunt, amplectuntur, fouent, uenerantur officiis. sed hoc, inquam, sancti ministerio merito ac fiducialiter perfruentur, qui prius in seruitutem fraternitatis semet ipsos suaque omnia uoluntaria deuotione subdiderint. recipient enim secundum sententiam domini libere id quod ipsi aliis dependerunt. quisquis autem haec humilitate sincera consortibus suis ante non detulerit, quomodo deferri sibi ab aliis patienter admittet, cam grauari se eorum obsequiis intellegat potius quam foueri, quia accipere fratrum mauult quam reddere famulatum? haec tamen omnia non cum remissa securitate nec cum inerti oblectatione percipiet, sed secundum uerbum domini cum persecutionibus, id est cum pressuris saeculi huius ac summis angoribus passionum, quia, sicut ille sapientissimus contestatur, qui suauis et sine dolore est in egestate erit. regnum enim caelorum non desides, non remissi, non delicati, non teneri, 17 cf. Mt. 7, 2 24 cf. Marc. 10, 30 26 Prov. 14, 23 (LXX) 1 quisquis Ov 3 ubis F 5 nostri] non F 6 XX FZ 11 et post patres om. OZx 12 Bollicitudinea F1 14 amplectantur Z ante hoc in F eras. est qui 19 detulit OZ 20 admittit FOZ 21 quia] qui Zc 22 reddere F: accipere 0 recipere Z deferre v 23 inherti Fl 27 ingestate F etenim 0 28 deligati F sed uiolenti diripiunt. qui ergo hi uiolenti sunt? nempe illi qui non aliis, sed animae suae praeclaram inferunt uiolentiam, qui direptione laudabili omni eam praesentium rerum uoluptate fraudantes uoce dominica egregii direptores pronuntiantur et per huiuscemodi rapinam regnum caelorum uiolenter inuadunt. regnum enim caelorum secundum sententiam domini uim patitur, et uiolenti diripiunt illud. isti profecto sunt laudabiles uiolenti, qui uim faciunt perditioni suae. homo enim, ut scriptum est, in doloribus laborat sibi et uim facit perditioni suae. perditio nostra est oblectatio uitae praesentis et ut expressius dicam exsecutio desideriorum uoluntatumque nostrarum, quas si quis ab anima sua subtraxerit ac mortificauerit, gloriosam profecto et utilem perditioni suae uim facit, abnegans dumtaxat ei iucundissimas uoluntates, quas per prophetam sermo diuinus frequenter incusat dicens: quia in diebus ieiunii uestri inuenietur uoluntas uestra, et iterum: si auerteris a sabbato pedem tuum, facere uoluntatem tuam in die sane meo, et glorificaueris eum dum non facis uias tuas, et non inuenitur uoluntas tua, ut loquaris sermonem. cui etiam quanta beatitudo promittitur confestim per prophetam subiungit: tunc, inquit, delectaberis super dominum, et sustollam tesuperaltitudinemterrae, et cibabo te hereditate Iacob patris tui. os enim domini locutum est. et idcirco dominus noster atque saluator, ut nobis amputandarum uoluntatum nostrarum 6 Mt. 11, 12 9 Prov. 16, 26 (LXX) 16 Esai. 58, 3 17 1. c. 13 22 1. c. 14 1 hii FOZ1 2 animae saae ll: uoluntatibus (uolupt. 0) sais OZ\" 8 eam F: se OZ\" 4 domini«e gregii F 6 etenim 0 10 faciunt 0 11 exequutio 0 12 uoluptatumque FO animo suo 0 14 iocund. Z 15 uolupt. 0, item infra profetam FO 16 inuenitur FO 19 glorificaberis Z 20 inuen... r F inuenietur 0 ut non 0 21 promittatur Zv per profetam F: profeta 0 propheta Zv 22 inquid OZ delectaueris FO 24 hereditatl 0 25 loquutum 0 adque 0 formam traderet, non ueni, inquit, facere uoluntatem meam sed uoluntatem eius qui misit me, et iterum: non sicut ego uolo sed sicut tu. quam uirtutem illi specialiter exercent, qui in coenobiis conmorantes senioris reguntur imperio, qui nihil omnino arbitrio suo agunt, sed uoluntas eorum ex uoluntate pendet abbatis. postremo ut iam disputationis huius sermo claudatur, nonne, obsecro, etiam in hoc centuplam gratiam euidentissime qui fideliter Christo deseruiunt consequuntur, dum pro nomine eius a summis principibus honorantur, ac licet ipsi humanam gloriam non requirant, uenerabiles tamen etiam in persecutionum angustiis iudicibus cunctis ac potestatibus fiunt, quorum uilitas etiam mediocribus forsitan despicabilis esse potuisset uel pro obscuritate natalium uel pro condicione seruili, si in ) saeculari conuersatione mansissent ? per Christi autem militiam nobilitatis nemo status calumniam commouere, nemo obscuritatem generis audebit opponere: quin potius illis ipsis uilissimae condicionis obprobriis, quibus confundi et dehonestari ceteri solent, Christi famuli gloriosius nobilitantur. quod euidentius in abbate Iohanne, qui in illa heremo quae Lyco oppido adiacet commoratur, possumus adprobare. qui perobscuris maioribus natus ita pro Christi nomine uniuerso paene humano generi admirabilis factus est, ut eum ipsi quoque rerum praesentium domini, qui mundi huius atque imperii gubernacula retinentes etiam potentibus cunctis regibusque terrori sunt, uelut dominum uenerentur et oracula eius de tam longinquis regionibus expetentes imperii sui apicem et statum salutis bellorumque prouentus illius orationibus meritisque committant. 1 Ioh. 6, 38 3 Mt. 26, 39 1 inquid FZ 4 seniores Fl seniorutn 0 5 imperio. Explicuerunt conlationes monachok F 6 pendit Z 11 persequutionum 0 13 despecabilis 0 14 conditione OZ 17 inponere 0 18 conditionis OZ oppropriis 0 20 ioanne 0 lico 0 22 pene OZ 24 adque 0 Tali beatus Abraham de inlusionis nostrae uel origine uel medella disputatione disseruit atque oculis quodammodo nostris cogitationum quas diabolus auctor ingesserat propalauit insidias nosque ad desiderium uerae mortificationis accendit, quo etiam multos, licet incompto haec omnia sermone digesta sint, credimus inflammandos. nam licet summorum patrum flagrantissimos sensus tepida eloquii nostri fauilla contexerit, plurimorum tamen algorem, qui remotis uerborum cineribus uiuacitatem latentium sensuum suscitare uoluerint, calefaciendum putamus. sed ad uos, o sancti fratres, non utique hunc ignem, quem dominus uenit mittere in terram et quem nimium ardere desiderat, ita spiritu praesumptionis elatus emisi, ut quasi feruentissimum propositum uestrum caloris huius adiectione succenderem, sed ut uobis maior apud filios esset auctoritas, si id, quod ipsi non mortuo uerborum sono, sed uiuo docetis exemplo, etiam summorum atque antiquissimorum patrum praecepta confirment. superest ut me periculosissima hactenus tempestate iactatum nunc ad tutissimum silentii portum spiritalis orationum uestrarum aura comitetur. 11 cf. Luc. 12, 49 1 abraam 0 2 adque 0 6 sunt 0 7 fraglant. 0 10 sanctissimi 0 12 ita de 0 14 succenderet Z aput 0 16 set etiam uestro docetis 0 adque 0 18 actenus OZ 19 comitetur. Explicit conlatio abbatis abrahe (abbatis abrahae conla VII Z) de mortificatione OZ Finit liber conlationum editum a beato casaiano do grs 0"}}},{"rowIdx":273,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"Institutiones Institutiones John Cassian. Johannis Cassiani Opera, Pars I (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 17). Petschenig, Michael, editor. Vienna: Gerold, 1888."}}},{"rowIdx":274,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"PRAEFATIO. Ueteris instrumenti narrat historia sapientissimum Salomonem post acceptam diuinitus sapientiam prudentiamque multam nimis et latitudinem cordis quasi harenam maris innumerabilem, ita ut domini testimonio nullus ei similis retro actis temporibus exstitisse neque post eum surrecturus esse dicatur, illud magnificum domino templum exstruere cupientem alienigenae regis Tyri auxilium poposcisse. qui misso ad se Hyram filio mulieris uiduae, quidquid diuina sapientia suggerente praeclarum in templo domini uel in sacris uasibus moliebatur, ministerio eius ac dispositione perfecit. si ergo ille uniuersis regnis terrae sublimior principatus et Israhelitici generis nobilior excellentiorque progenies illaque sapientia diuinitus inspirata, quae cunctorum Orientalium et Aegyptiorum disciplinas et instituta superabat, nequaquam pauperis atque alienigenae uiri consilium dedignatur, recte etiam tu his eruditus exemplis, beatissime papa Castor, uerum ac rationabile deo templum non lapidibus insensibilibus, sed sanctorum uirorum congregatione, nec temporale et corruptibile, sed aeternum 2] in Reg. 4, 29. 4] cf. L c. 3,13. 8] tf. 1. c. 7, 18-14. Praefatio sequentis operis G Incipit praefatio cassiatii in libris de institntiono et habitu monachorum H, uterque lift. maiwc. nihil imcrip- tum in L 1 salamonem H1 3 arenam H 5 ertitisse G2 HL 6 instruere H eztruere L 8 hyra L* quidquid Gl: quicquid GJH quicquid est L m 9 uasibus G: uassibus (bus dcl. m. 2) H unsis Lv 10 dispossitionp HILx 11 uniuersę terrae (om. reguis) L 13 origentilimn L\\' 15 auiilium H atque inexpugnabile aedificare disponens, uasa etiam pretiosissima domino cupiens consecrare non muto auri metallo argentin conflata, quae post rex Babylonius capta concubinarum suarum ac principum deputet uoluptati, sed animabus sanctis, quae innocentiae, iustitiae et castitatis integritate fulgentes regem Christum in semet ipsis circumferant commorantem, egenum me omnique ex parte pauperrimum ad communionem tanti operis dignaris accersire. in prouincia siquidem coenobiorum experti Orientalium maximeque Aegyptiorum uolens instituta fundari, cum sis ipse cunctis uirtutibus scientiaque perfectus et uniuersis ita refertus diuitiis spiritalibus, ut perfectionem quaerentibus satis abundeque non modo tuus sermo, sed etiam sola uita sufficiat ad exemplum, me quoque elinguem et pauperem sermone atque scientia, ut aliquid ad explementum tui desiderii de inopia sensus mei conferam, poscis praecipisque ut instituta monasteriorum, quae per Aegyptum ac Palaestinam custodiri conspeximus, ita ut ibi nobis a patribus tradita sunt quamuis inperito digeram stilo, non leporem sermonis inquirens, in quo ipse adprime es eruditus, sed sanctorum simplicem uitam simplici sermone fratribus in nouello monasterio tuo cupiens explanari. cui rei quantum me pius ardor desiderii tui prouocat oboedire, tantum multiplices aestuum moles uolentem obtemperare deterrent. primum quia nec uitae meae ita aequiperant merita, ut confidam me res tam arduas, tam obscuras, tam sanctas digne posse animo ac mente conplecti. secundo quod ea, quae a pueritia nostra inter eosdem constituti atque 3] cf. Dan. 5, 2. 1 adque H1 ac inpugnabile G uassa H1 otia L 2 mnlto « 3 babilonius H 4 uoluntati HLI 5 iustitiae casti & caritatis H iustiae castitatis L iustitia et castitatis G2S 6 circumferunt H 7 communitionem H commonionem LI 8 digneris H1 accersire O: adsoiscere HLυ prouintia 0 siquidem OH: siquidem hac L 9 experti GH: uel a experte S ex parte ex experta L prouincialium orientalium H origea- talium L1 institutione H 10 fundare L 11 ita uniuerais H diuitis H1L1 ut] et 01 14 supplementum H 15 desideri H 16 palestinam codd. 18 degeram H1 19 eruditus es H 21 cuius G desideri L 24 res om. 01 25 possim H1 secundum 0: cf. 1,11,2. II, 10,2 ipsorum incitati cotidianis adhortationibus et exemplis uel agere temptauimus uel didicimus uel uisu percepimus, minime iam possumus ad integrum retinere, tot annorum circulis ab eorum consortio et imitatione conuersationis abstracti, praesertim cum harum rerum ratio nequaquam possit otiosa meditatione doctrinaque uerborum uel tradi uel intellegi uel memoria contineri. totum uamque in sola experientia usuque consistit, et quemadmodum tradi nisi ab experto non queunt, ita ne percipi quidem uel intellegi nisi ab eo, qui ea pari studio ac sudore adprehendere elaborauerit, possunt: quae tamen si conlatione iugi spiritalium uirorum frequenter discussa non fuerint et polita, cito rursum mentis incuria dilabuntur. tertio quia id ipsum, quod utcumque non pro merito rei, sed pro praesentis temporis statu possumus reminisci, inperitior sermo congrue non ualet explicare. huc accedit, quod super hac re uiri et uita nobiles et sermone scientiaque praeclari multa iam opuscula desudarunt, sanctum Basilium et Hieronymum dico aliosque nonnullos. quorum anterior sciscitantibus fratribus super diuersis institutis uel quaestionibus non solum facundo, uerum etiam diuinarum scripturarum testimoniis copioso sermone respondit, alius uero non solum suo elucubratos ingenio edidit libros, uerum etiam Graeca lingua digestos in Latinum uertit eloquium. post quorum tam exuberantia eloquentiae flumina possem non inmerito praesumptionis notari, si aliquid stillicidii huius inferre temptassem, nisi me haec fiducia tuae sanctitatis animaret et sponsio, quod uel tibi hae nugae forent acceptae qualescumque sunt, uel eas congregationi fratrum in nouello tantum monasterio commorantium deputares: qui, si quid a nobis minus forsitan caute 1 et om. Hx adhortationibua cotidiauis atque L 2 temtauimus H1L dedicimus H1L1 percipimua H1 3 ad integrum iam possumus H retenere H1 4 couuersationes L] 6 contoneri H1 8 neo HL2υ 11 ut erpolit* H 12 delabuntur H1 14 possimus G1 15 nobilia LI 17 bassilium H1L hieronimum codd. 19 facondo L1 20 testimonia L1 21 elucubratua H1 elocubratus L1 22 greca codd. degeatos H1L1 23 possim WL 24 imferre L temptarem H 25 haec GLI: ad haec L2 et \\'4 ms.\\' apud Cuyckium nisi ad haec me H nisi me et (om. haec) r et eras. in L quid G1 26 hee L sunt] easeut H 27 fratruum H1 28 caute foraitan H (saepe uocabula in If traiecta sunt, quod plerumque non rwtabo) prolatum fuerit, et pie relegant et cum uenia indulgentiore sustentent, fidem potius mei sermonis quam uenustatem eloquii requirentes. quapropter, beatissime papa, unicum religionis et humilitatis exemplar, tuis precibus animatus secundum uires ingenii mei opus quod iniungis adgrediar et ea, quae omnimodis intacta relicta sunt ab anterioribus nostris, utpote qui audita potius quam experta describere temptauerunt, uelut rudi \\'monasterio et in ueritate sitientibus intimabo. nec plane mirabilium dei signorumque narrationem studebo contexere. quae quamuis multa per seniores nostros et incredibilia non solum audierimus, uerum etiam sub obtutibus nostris perspexerimus inpleta, tamen his omnibus praetermissis, quae legentibus praeter admirationem nihil amplius ad instructionem perfectae uitae conferunt, instituta eorum tantummodo ac monasteriorum regulas maximeque Principalium uitiorum, quae octo ab eis designantur, origines et causas curationesque secundum traditiones eorum, quantum domino adiuuante potuero, fideliter explicare contendam. propositum siquidem mihi est non de mirabilibus dei, sed de correctione morum nostrorum et consummatione uitae perfectae secundum ea, quae a senioribus nostris accepimus, pauca disserere. in eo quoque tuis praeceptis satisfacere studebo, ut, si quid forte non secundum typum maiorum antiquissima constitutione fundatum, sed pro arbitrio uniuscuiusque instituentis monasterium uel deminutum uel additum in istis regionibus conprobauero, secundum eam quam uidimus monasteriorum » regulam per Aegyptum uel Palaestinam antiquitus fundatorum fideli sermone uel adiciam uel recidam, nequaquam credens rationabilius quippiam uel perfectius nouellam constitutionem in occiduis Galliarum partibus repperire potuisse quam illa sunt instituta, in quibus ab exordio praedicationis apostolicae 1 praelatum IP piaeso legant H indulgentiori HL7 2 sennonis suei H eloqui* H 3 unacum G\\' relegionis H 6 releta Gl utpute W 7 quam eiperta om. LI temtaueruut H1 11 couspeierimus H 16 origEnes 61 origenis Lx 19 correptioue HL 20 accipimus H1 deserere G1H1 23 inBtnientis H 24 deminutum L: dimiuutum GH 25 conprobaro LI 26 palestinam codd. 27 recedam Hl credens L: o enim credis G euim credęṇṣ H a sanctis ac spiritalibus patribus fundata monasteria ad nos usque perdurant. illam sane moderationem opusculo huic interserere praesumam, ut ea quae secundum Aegyptiorum regulam seu pro asperitate aerum seu pro difficultate ac diuersitate morum inpossibilia in his regionibus uel dura uel ardua conprobauero, institutis monasteriorum, quae per Palaestinam uel Mesopotamiam habentur, aliquatenus temperem, quia, si rationabilis possibilium mensura seruetur, eadem obseruantiae perfectio est etiam in inpari facultate. LIBER PRIMUS. DE HABITU MONACHORUM. CAPITULA. I. De cingulo monachi. II. De ueste monachi. III. De cucullis Aegyptiorum. IIII. De colobiis Aegyptiorum. V. De rebracchiatoriis eorum. VI. De mafortibus eorum. VII. De melote et pelle caprina. VIII. De baculo Aegyptiorum. VIIII. De calciamentis eorum. X. De temperamento obseruantiae, quae secundum aerum qualitatem uel usum prouinciae sit tenenda. XI. De cingulo spiritali et sacramento ipsius. 1 ao GH: et L 2 modorationem L 5 conprobaro LI 6 institutionibus HpaloBtinam codd. 7 aliquatiiius L 9 facultate. Finit praefatio. Incipiunt capitula sequentis libri G Explicit prefatio. Incipiunt capitula H Incipiant capi libri primi L 15 cocullis H 16 colaphis L] 17 rebracchitoriis L rebrachiatoriB H 18 mafontibus H 20 aegjptiorum om. H 21 calciamentaB L\\' 22 aerem H 23 prouintiae H 24 ipsius om. H Incipit liber primus de habitu monachi praefati auctoris G Incipit liber primus de habitu monachorum H Incipit liber primus de monachorum habitu in ... aa regula (? litteris maximam partem adtritis et detersis) L Ubrum primum Cassianum inscripsisse dc De institutis ac regulis monasteriorum dicturi unde conpetentius donante deo quam ex ipso habitu monachorum sumemus exordium? quorum interiorem cultum consequenter tunc poterimus exponere, cum exteriorem ornatum sub oculorum depinxerimus obtutibus. itaque monachum ut militem Christi in procinctu semper belli positum accinctis lumbis iugiter oportet incedere. hoc enim habitu etiam illos ambulasse, qui m ueteri testamento professionis huius fundauere primordia, Heliam scilicet et Helisaeum, diuinarum scripturarum auctoritate monstratur: ac deinceps principes auctoresque testamenti noui, Iohannem uidelicet, Petrum et Paulum ceterosque eiusdem ordinis uiros taliter incessisse cognoscimus. quorum prior, qui in ueteri testamento uirginitatis iam flores et castimoniae continentiaeque praefigurabat exempla, cum fuisset a domino missus ad increpandos nuntios Ochoziae sacrilegi regis Israhel, eo quod aegritudine praepeditus super statu salutis suae Beelzebub deum Accaron consulere destinasset, et idcirco eis occurrens idem propheta descensum de lecto ei in quo conciderat denegasset, decumbenti regi exposita uestitus qualitate conpertus est. renersos enim ad se nuntios ac referentes sibi prophetae sententiam sciscitatus est, cuius esset figurae et habitus uir, qui occurrisset eis et locutus fuisset huiuscemodi uerba: uir, inquiunt, pilosus, et zona pellicia accinctis renibus. ex quo habitu confestim rex contemplatus hominem dei ait: Helias Thesbites est, zonae uidelicet indicio et hirsuti incultique corporis specie uirum dei indubitanter agnoscens, eo quod istud ei inter tot Israhelitici populi milia 28] mi Reg. 1,8. 25] 1. c. habitu monachorum etiam ex capitis primi §. 1 consequitur. ceterum cf. indiculum cod. L praemissum et subscriptionem libri primi in codd. H et Sessoriano (Beifferschcid, BPLI tom. I, p. 137) 1 conpotentius L 2 dño H habito H\\' monachorum habitu L sumimus G7 9 heliseum codd. 12 intercessisse Gl 14 exemplum H 15 ochozie G achoziae H1 ifrł G 16 belzebub H 17 distinasset H ei L 18 profeta G discensum H1 ei H1: eius GH1υ om. L 19 expossita H1L1 20 reuersus Lx refferentes L 22 cuiusquc modi H 23 phylosus L\\' accinctis GH: accintis L accinctus v et UtUgata 25 hglias L thesbitis Hl 27 commorante LI commoranti cultus proprii uelut quoddam inpressum speciale signum perpetuo cohaereret. de Iohanne quoque, qui ueteris nouique testamenti, uelut quidam sacratissimus limes, finis initiumque processit, ita euangelista narrante cognoscimus: ipse autem Iohannes habebat uestimentum de pilis camelorum et zonam pelliciam circa lumbos suos. Petro etiam in custodiam carceris ab Herode detruso et ad necem die postera producendo angelo adsistente praecipitur: praecingere et calcia te gallicis tuis. quod ut faceret nequaquam monuisset eum angelus dei, nisi uidisset eum ob refectionem nocturnae quietis paulisper defecta membra solita cinguli obstrictione laxasse. Paulum quoque ascendentem Hierosolymam et protinus a Iudaeis in uincla mittendum Agabus propheta repperiens Caesareae sublato eius cingulo ligans suas manus et pedes, ut gestu corporis sui passionis eius praefiguraret iniurias, ait: haec dicit spiritus sanctus: uirum cuius est zona haec sic alligabunt Iudaei in Hierusalem et tradent in manus gentium. quod utique a propheta proferri minime potuisset et dici uirum cuius est zona haec, nisi Paulus eam lumbis suis indesinenter solitus fuisset aptare. Uestis quoque sit monachi, quae corpus contegat tantum ac repellat uerecundiam nuditatis et frigoris retundat iniuriam, non quae seminaria uanitatis aut elationis enutriat, ita eodem apostolo praedicante: habentes autem alimenta et operimenta, his contenti simus: operimenta, inquiens, non uestimenta, ut in quibusdam Latinis exemplaribus non proprie continetur, id est quae corpus operiant tantum, non quae amictus gloria blandiantur, ita uilia, ut nulla coloris uel 4] Matth. 3, 4. 8] Aot. 12, 8. 16] Act. 21,11. 24] I Tiin. 6, 8. 1 propitii H1 propri LI uelud 1T (passim) 5 iohannis H1 pellia camellorum L1 7 et om. H tiicem Lx 9 gallicis (ti σανὸάλια) tuis H1: caligis tuis GH2 caligas toas Lυ et Uulg. 10 eum (ante angelus) om. L ab Gl 11 soluta L 12 laxassa om. L1 ascendons in L1 hierosolimam GL2 hierusomam H hierusolimam L* 13 iudois codd. uinola Gr: uiucula HLc 14 caesare H1 caesarię H* manus suas H 17 sic GL: ita H 18 profeta G 20 abtare H\\' 21 non digtinguit H, acd in marg. extat K i.e. capitulum 22 retundat om. H 2S itaj item H 25 hiis L\\' sumus L et Uulg. habitus nouitate inter ceteros huius propositi uiros habeantur insignia, ita studiosis accurationibus aliena, ut nullis rursum sint adfectatis per incuriam sordibus decolora: postremo sic ab huius mundi separentur ornatu, ut cultui seruorum dei in omnibus communia perseuerent. quidquid enim inter famulos dei praesumitur ab uno uel paucis nec catholice per omne corpus fraternitatis tenetur, aut superfluum aut elatum est et ob id noxium iudicandum magisque uanitatis specimen quam uirtutis ostentans. et idcirco haec quae nec a ueteribus sanctis, qui huius professionis fundamenta iecerunt, neque a patribus nostri temporis, qui eorum per successiones instituta nunc usque custodiunt. tradita uidemus exempla, ut superflua et inutilia nos quoque resecare conueniet. quamobrem ciliciam uestem uelut circumspectam cunctis atque notabilem et quae ex hoc ipso non solum nulla spiritui possit emolumenta conferre, sed etiam elationis concipere uanitatem, quaeque ad necessarii operis exercitium, in quo monachum semper inpigrum expeditumque oportet incedere, inhabilis atque inepta sit, omnimodis refugerunt. quodsi quosdam hoc amictu circumdatos audiuimus probabiles exstitisse, non ex eo nobis est monasteriorum regula sancienda uel antiqua sanctorum patrum sunt proturbanda decreta, quod pauci praesumentes aliarum uirtutum priuilegio ne in his quidem, quae non secundum catholicam regulam ab eis usurpata sunt, reprehendi debere creduntur. generali namque omnium constitutioni paucorum non debet praeponi nec praeiudicare sententia. illis enim debemus institutis ac regulis indubitatam fidem et indiscussam oboedientiam per omnia commodare, non quas paucorum uoluntas intulit, sed quas uetustas tantorum temporum et innumerositas sanctorum patrum concordi definitione in posterum propagauit. nec hoc sane praeiudicare nobis debet 1 ceteros] ceros L 3 adfectadis H1 dccolora GLI: deoolorata HL2υ 5 commonea H1 quicquid G\\'L 6 catholicae H1L 7 et obooxium G 10 iacuerunt 1P 11 successionis H1 12 uidemaa L: uidimus GH 19 conuenit H2 cilicinam G2H2L2υ 14 circuminspectam H caneis G 16 necessari L 18 refugenint G: refutarunt HLυ 19 audimus Glr extetisse Lx eititisse HL1 20 monasteriorum est Gv 22 praesumentes pauci L aliorum G ne om, L hiis LI 25 debes G1 28 nolumptas LI 29 innumerossitas Hl patruum H1 30 nos (s in ras. trium lilt.) L ad cotidianae conuersationis exemplum, quod uel Ioram sacrilegus rex Israhel cateruis hostium circumsaeptus scissa ueste cilicium habuisse perhibetur intrinsecus uel quod Nineuitae ad mitigandam dei sententiam, quae in eos inlata fuerat per prophetam, cilicii asperitate uelati sunt, cum et ille ita intrinsecus latenter indutus eo fuisse monstretur, ut nisi scisso desuper indumento a nemine prorsus potuisset intellegi, et isti eo tempore operimentum cilicii sustentarint, quo cunctis super inminente urbis euersione lugentibus eodemque amictu circumdatis nullus posset a quoquam ostentationis notari, quia, nisi insolens sit diuersitas, non offendit aequalitas. Sunt praeterea quaedam in ipso Aegyptiorum habitu non tantum ad curam corporis, quantum ad morum formulam congruentia, quo simplicitatis et innocentiae obseruantia etiam in ipsa uestitus qualitate teneatur. cucullis namque perparuis usque ad ceruicis umerorumque demissis confinia, qui capita tantum contegant, indesinenter diebus utuntur ac noctibus, scilicet ut innocentiam et simplicitatem paruulorum iugiter custodire etiam imitatione ipsius uelaminis commoneantur. qui reuersi ad infantiam Christo cunctis horis cum affectu ac uirtute decantant: domine non est exaltatum cor meum: neque elati sunt oculi mei. neque ambulaui in magnis: neque in mirabilibus super me. si non humiliter sentiebam: sed L exaltaui animam meam: sicut ablactatum super matrem suam. 1] cf. IIII Reg. 6, 30. 8] cf. Ion. 3, 5. 21] Ps. 130, 1-2. 1 conuersationes L1 2 ifrł G circumseptus codd. 3 cylicium L1 nineuitae L1G2: niniuitae G\\'HL\\' 4 lata Lc 5 cilici H cylici Lx 6 monstratur L 8 suatentarint G: sastentarent L ostentarent Hv 9 quę L 9 inminenti H imminenti L 10 possit H1L 12 III GL K in marg. H habitu aegyptiorum L 13 formolam JP 16 ceruices G1L2 umerumque GI humerorumque G2HL dimissis GHL (sed in L priwa i in ras.) quae G2S: cf. cap. 10 17 contegunt H 18 paruolorum L1 19 imfantiam L 20 ipo H1: christi GH1Lυ cf. II, 3, 2 horis atque momentis H ac] et in H 24 ablactatum (tÒ ὰπογεγαλα- ιησμίνον) L1: quod ablactatum est GHL1 matrem suam (έπὶ τὴν μητέρα ) G\\'НL: matre sua G2Sυ et Uwlg. Colobiis quoque lineis induti, quae uix ad cubitorum ! ima pertingunt, nudas de reliquo circumferunt manus, ut amputatos habere eos actus et opera Mundi huius suggerat abs-j cisio manicarum et ab omni conuersatione terrena mortificatos eos uelaminis linei doceat indumentum audiantque per hoc apostolum cotidie sibi dicentem: mortificate membra uestra quae sunt super terram, illud quoque ipso habitu protestante: mortui enim estis, et uita uestra abscondita- i dita est cum Christo in deo, et: uiuo autem iam non \\' ego, uiuit uero in me Christus, mihique hic mundus crucifixus est et ego mundo. Gestant etiam resticulas duplices laneo plexas subtemine, quas Graeci ὰναλάβους uocant, nos uero subcinctoria seu redimicula uel proprie rebracchiatoria possumus appellare. quae descendentia per summa ceruicis et e lateribus colli diuisa utrarumque alarum sinus ambiunt atque hinc inde succingunt, I ut constringentia latitudinem uestimenti ad corpus contrahant atque coniungant, et ita constrictis bracchiis inpigri ad omne opus explicitique reddantur, illud apostoli praeceptum studentes omni uirtute conplere: quia non solum mihi sed etiam his qui mecum sunt ministrauerunt manus istae. neque gratis panem ab aliquo manducauimus, sed in labore et fatigatione nocte et die operantes, ne quem uestrum grauaremus, et: si quis non uult operari, nec manducet. 6] Col. 3, 5. 8] 1. c. 3. 9] Gal. 2, 20. 10] Gal. 6, 14. 20] Act. 20, 34. 21J n Thess. 3, 8. 24] 1. c. 10. 1 IIII GL non distinguit H, sed K additum in marg. golobiis H1 3 abscisio O: abacisaio gLt 4 terrenam G1 6 menbra L 7 IIIud] illo H 10 uiuet Hl mihique hiu GL; mihi H 12 V GL H m marg. H sabtemine GSH7: Bubtegmine H1Lυ 13 greci GH graece L ANA- AABOYC GS: AIIXAAbuyC H ANABѠΛѠYC L uocent H: om. t subcinctoria lP: succinctoria GWL 14 rebracchiatoria G1: rebrach. rell. possimus Hx 15 e lateribus H et \\'omnia ms. apud Cuyckium: a lateribus L lateribus G 16 adque H 18 brocchiis L: brachiis rell. 19 explicitique G\\\\ ezplicatique L expeditique Hv (ef. p. 10, 17) 20 hiia Lt 21 suutj erant H 23 et die GL: ac die Hv 24 graueremus H1 grauarimua LI nee] non L Post haec angusto palliolo tam amictus humilitatem quam uilitatem pretii conpendiumque sectantes colla pariter atque umeros tegunt, quae mafortes tam nostro quam ipsorum nuncupantur eloquio, et ita. planeticarum atque byrrorum pretia simul ambitionemque declinant. Ultimum est habitus eorum pellis caprina, quae melotis uel pera appellatur, et baculus, quae gestant ad imitationem eorum qui professionis huius praefigurauere lineas iam in ueteri testamento. de quibus apostolus circumierunt, inquit, in melotis et pellibus caprinis egentes, angustiati, adflicti, quibus dignus non erat mundus, in solitudinibus errantes et montibus et speluncis et in cauernis terrae. qui tamen habitus pellis caprinae significat mortificata omni petulantia carnalium passionum debere eos in summa uirtutum grauitate consistere nec quicquam petulcum uel calidum iuuentutis ac mobilitatis antiquae in eorum corpore residere. Nam et baculum gestasse eosdem uiros etiam Helisaeus, qui unus ex ipsis est, docet, cum dicit ad Giezi puerum suum, mittens eum ad suscitandum filium mulieris: tolle baculum meum et currens uade, pone eum super faciem pueri, et uiuet. quem utique non dedisset ei propheta gestandum, nisi eum manu sua solitus esset iugiter circumferre. cuius gestatio spiritaliter monet numquam debere eos inter tot oblatrantes uitiorum canes et inuisibiles spiritalium nequitiarum bestias inermes incedere (de quibus beatus Dauid liberari postulans dicit: ne tradas, domine, bestiis animam confitentem tibi), sed inruentes eas retundere ad 9] Hebr. 11, 87-38. 19] IIII Reg. 4, 29. 26] Ps. 73,19 (LXX). 1 VI GL K in marg. H 2 preci\\' L humeros GHL1 humires L\\' 4 planiticarum GH1byrrorum GIPL: birrorum Hi 6 VII GL K in marg. H ultimus Lrv melotis GH. melotes Lv 7 quem H 8 liniM H1 iam om. Gc 9 circuierunt G2L inquid GH1 10 et] rasura in G 12 et in montibus L 13 mortificata post eos habet L 15 callidum G1H 17 VIII GL: K in marg. H helyaeua G heliseus BL 18 ·ιeziG gezi H gyeti L 21 et uiuet HL: ut uiuat Gv 26 se liberarp poatolans L 27 confidtentem L1 ad crucis signaculum G: crucia signaculo HLυ XVU. Cass. 1. 9 crucis signaculum ac longius propulsare, atque aduersum se 1 saeuientes iugi memoria dominicae passionis et imitatione illius: mortificationis extinguere. Calciamenta uero uelut interdicta euangelico praecepto recusantes, cum infirmitas corporis uel matutinus hiemis rigor seu meridiani aestus feruor exegerit, tantummodo gallicis suos muniunt pedes, hoc interpretantes usu earum uel dominica permissione signari, ut, si in hoc mundo constituti cura et sollicitudine carnis huius omnimodis exuti esse non possumus, nec ab ea penitus praeualemus absolui, saltim occupatione leui et inplicatione tenui necessitatem corporis explicemus, neue animae nostrae pedes, qui expediti ad spiritalem cursum et praedicandam euangelii pacem semper esse debent parati (quibus post odorem unguentorum Christi currimus et de quibus Dauid cucurri, inquit, in siti, et Hieremias: ego autem non laboraui te sequens), morticinis saeculi huius curis patiamur inuolui, de his scilicet cogitantes, quae non ad supplendam necessitatem naturae, sed ad superfluam noxiamque pertinent uolup- tatem. quod ita inplebimus, si secundum apostolum carnis curam non fecerimus in desideriis. quibus tamen gallicis quamquam licito utantur utpote domini mandato concessis, nequaquam tamen pedibus eas inhaerere permittunt, cum accedunt ad celebranda seu percipienda sacrosancta mysteria, illud aestimantes etiam secundum litteram custodiri debere quod dicitur ad Moysen uel ad Hiesum filium Naue: solue corrigiam calciamenti tui: locus enim, in quo stas, terra sancta est 4] cf. Matth. 10,10. 14] Cant. 1, 3. 15] Ps. 61, 5. Hierem. 17, 16 (LXX). 19] Rom. 13,14. 21] cf. Mare. 6, 9. 25] Eiod. 3, 5. los. 5, 16. ) propellare H 2 emitatione L1 4 VIIH GL: K in marg. H euangelico interdicta L 5 recussantes JP imfirmitas LI 6 mervdiani H exigerit H1L1 caligis H2L2 8 permisione L 10 saltem H2L2 leui om. H 11 inplectatione Hl ne uel GLX 12 praedicandum euangeli Lx 13 semper esse debent GHc: semper debent esse Lr debent semper esse S de quibus H 15 iuquid GH1L1 16 te pastorem sequens L et Ualgata seculi G 17 hiii LI 18 uoluntatem H uolumtatem LI 20 caligia H2L2 21 utuutur ut puta H 24 custodire L 25 moisen H iesum G2L corregiam H: cf. Rönsch, ltal. u. Uulg.2 p. 463 Haec dicta sint, ne quid praetermisisse de Aegyptiorum habitu uideamur. ceterum a nobis tenenda sunt illa tantummodo, quae uel locorum situs uel prouinciae usus admittit. nam neque gallicis nos neque colobiis seu una tunica. esse contentos hiemis permittit asperitas, et paruissimi cuculli uelamen uel melotae gestatio derisum potius quam aedificationem ullam uidentibus conparabit. quapropter illa tantum, quae superius commemorauimus quaeque sunt et humilitati professionis nostrae et qualitati aerum congruentia, a nobis quoque adfectanda censemus, ut omnis summa nostri uestitus non in nouitate habitus, qui possit offendiculum hominibus saeculi huius inferre, sed honesta in uilitate consistat. His itaque uestimentis Christi miles indutus nouerit prius ob id se cinguli constrictione munitum, ut ad cunctos usus et opera monasterii non solum mente promptus, sed etiam ipso habitu semper expeditus incedat. tanto namque feruentior circa spiritalem profectum ac diuinarum rerum scientiam cordis puritate probabitur, quanto fuerit erga oboedientiae studium operisque deuotior. secundo cognoscat etiam in ipso habitu cinguli inesse non paruum quod a se expetitur sacramentum. accinctio enim lumborum et ambitus pellis emortuae significat eum mortificationem circumferre membrorum, in quibus libidinis atque luxuriae seminaria continentur, euangelicum illud mandatum quod dicitur sint lumbi uestri praecincti apostolica interpretatione ingeri sibi semper intellegens: 24] Luc. 12, 85. 25] Col. 3, 5. 1 X G non distinguunt HL, sed in morg. H habet K sunt H praetermississe L pgyptiorum HL 2 post uideamnr man. rec. tn L initium capitis X indicauit 3 uel post quae om. H prouintiae GL 4 caligu JP caligis nos neque in marg. L\\' colobis HI tanica H T 1 5v l coculi H 6 melotae scripsi: melote GS melotis HL risum L 7 commorauimus H 10 om. G 11 seculi G imferrc L 13 XI G, et L mon. rec. in marg. X SLI K in marg. H 15 et opera GL: operaque H prumptua G1H1 16 taotum G 19 diutior H cognuscat 01 cognoscet H 21 accintio L 23 adque Lx luxoriae G1H1 praeceptum illud euangelicum L 24 quod GH1: quo H2υ quod dicitur om. h 25 ingeri ... 16, 1 super om. H 9* mortificate scilicet membra uestra quae sunt super terram. fornicationem, inmunditiam, libidinem, concupiseentian malam. ideoque illos tantnmmodo legimus in scripturis sanctis cingulo fuisse praecinctos, in quibus seminaria coitus inueniuntur extincta, quique illud beati Dauid eloquium opere ac uirtute decantant: quia factus sum sicut uter in pruina, eo quod erasa medullitus carne uitiorum emortuam exterioris hominis cutem spiritus uirtute distendant. et idcirco in pruina significanter adiecit, quod scilicet nequaquam fuerint sola cordis mortificatione contenti, uerum etiam exterioris hominis motus et ipsius naturae incentiua continentiae pruina extrinsecus accedente habuerint congelata, nullum iam dumtaxat secundum apostolum regnum peccati in suo mortali corpore sustinentes nec gestantes carnem spiritui repugnantem. LIBER SECUNDUS. DE CANONICO NOCTURNARUM ORATIONUM ET PSALMORUM MODO. CAPITULA. I. De canonico nocturnarum orationum et psalmorum modo. II. De diuersitate numeri, qui ad decantandos psalmos per uniuersas prouincias sit statutus. III. De uniformis regulae per totam Aegyptum custodia et de electione eorum, qui fratribus praeponuntur. IIII. Quod per Aegyptum et Thebaidem duodenarius psalmorum numerus obseruetur. 6] PB. 118, 83. 18] of. Rom. 6,12. 14] cf, Gal. 5,17. 1 menbra Lx 2 libidinem et H 4 pneointos L 6 uter om, LI proina LI 8 cotem L1 desteudant Gl distentant H1 et ideo L 10 motus om. LI 11 accidente Hl 12 congilata H1 14 repugnantem. Explicit de habitu monachi liber primus. Incipiunt capitula subsoquentis libri secundi G De habitu monachorum liber primos explicit H; om. L Incipiunt capitula de libri secundi L: om. H 21 prouintias L statutis H1 statutas LI 22 regula H 24 tebaidam H 25 obseruatur B.- V. De duodenario psalmorum numero angeli traditione suscepto. VI. De duodecim orationum consuetudine. VII. De disciplina orandi. VIII. De subsequente oratione post psalmum. VIIII. De orationis statu, super quo in conlationes seniorum plenior reseruetur instructio. X. Cum quanto silentio et breuitate orationes apud Aegyptios colligantur. XI. Qua disciplina apud Aegyptios psalmi dicantur. XII. Cur uno psallente ceteri in synaxi sedeant, uel quali post haec studio per cellas suas usque ad lucem uigilias extendant. XIII. Quare post missam nocturnam dormire non oporteat. XIIII. Quemadmodum in cellis suis opus manuum et orationes pariter exerceant. XV. Qua lege modestiae post orationum missam unusquisque ad suam cellam redeat, et cui increpationi subdatur is qui aliter fecerit. XVI. Quod nulli liceat orare cum illo qui fuerit ab oratione suspensus. XVII. Quod is, qui ad orationem exsuscitat fratres, hora solita eos debeat commonere. XVIII. Quod a uespera sabbati usque ad uesperam diei dominici genua non flectantur nec totis diebus Quinquagensimae. Duplici igitur hoc quo diximus cingulo Christi miles accinctus interim, qui modus canonicarum orationum 5 conlationes scripsi: conlatione HLv 6 plenius H 7 aegiptios colliguntur H 10 sinaxi HL 11 procellas H uigilias usque ad lucem extendunt H 14 cellulis Hv orationis H 17 redeant H subdatur increpationi Hv is qui aliter] qualiter H 19 nulli] non H 21 frater exsuscitat H fratres ezsuscitat v 23 die L 24 quinquagensima H quinquagisime (i post g in e mut.) L Expliciunt capit libri II H: om. GL Incipit liber secundus (lib. sec. om. G) de canonico nocturnarum orationum et psalmorum modo (modo liber secundus G) GHL 25 quo G: quod reU. miles christi H 26 accintus L psalmorumque sit in partibus Orientis a sanctis patribus antiquitus statutus, agnoscat. de qualitate uero earum uel quemadmodum orare secundum apostoli sententiam sine intermissione possimus, suis in locis, cum seniorum conlationes coeperimus exponere, quantum dominus donauerit, proferemus. Multos namque per alias conperimus regiones pro captu mentis suae, habentes quidem ut ait apostolus zelum dei, sed non secundum scientiam, super hac re diuersos typos ac regulas sibimet constituisse. quidam enim uicenos seu tricenos psalmos et hos ipsos antiphonarum protelatos melodiis et adiunctione quarundam modulationum debere dici singulis noctibus censuerunt, alii etiam hunc modum excedere temptauerunt, nonnulli decem et octo. atque in hunc modum di-, uersis in locis diuersum canonem cognouimus institutum totque propemodum typos ac regulas uidimus usurpatas, quot etiam monasteria cellasque conspeximus. sunt quibus in ipsis quoque diurnis orationum officiis, id est tertia, sexta nonaque id uisum est, ut secundum horarum modum, in quibus haec deo redduntur obsequia, psalmorum etiam et orationum putarent numerum coaequandum: nonnullis placuit senarium numerum singulis diei conuentibus deputari. quapropter necessarium reor antiquissimam patrum proferre in medium constitutionem, quae nunc usque per totam Aegyptum a dei famulis custoditur, quo nouelli monasterii in Christo rudis infantia antiquissimorum potius patrum uetustissimis institutionibus inbuatur. Itaque per uniuersam Aegyptum et Thebaidem, ubi monasteria non pro uniuscuiusque renuntiantis instituuntur 8] I Thess. 5, 17. 4] ConI. VIIII et X. 7] Rom. 10, 2. 1 origentis LI 2 agnuscat LI 3 secundum apostolum H 4 conlationis Gx collationes HL 5 dederit v proferimus Gl 8 tipos ex tipus H 9 seu GH: uel L 10 antifonarum H2L antefonorum H1, d fort. uerum est antiphonorum: cf. cap. 8 et III, 8, 4 protilatos Gl protelatus LI modolis H 11 quarumdam Lx modolationum L 12 etiam GH: autem L 18 decim H1L1 et om. GlSl: cf. V, 40, 1 aq; Gl adque L 14 cognouimus GH: agnouimus Lv 15 quod L1 16 cellulasque H sunt alii H 17 officis Lx 18 domino v. 20 nunnullis L senarium numerum post deputari L 23 aegiptum H 24 rudisque H imfantia L 26 aegiptum H thebaidam H 27 renuntiantes G1 arbitrio, sed per successiones ac traditiones maiorum usque in hodiernum diem uel permanent uel mansura fundantur, legitimum orationum modum in uespertinis conuentibus seu nocturnis uigiliis uidimus retentari. non enim quisquam conuenticulo fratrum, sed ne sibi quidem ipsi praeesse conceditur, priusquam non solum uniuersis facultatibus suis reddatur externus, sed ne sui quidem ipsius esse se dominum uel potestatem habere cognoscat. ita namque renuntiantem huic mundo quibuslibet facultatibus ac diuitiis praeditum necesse est coenobii commorationem expetere, ut in nullo sibi ex his quae reliquit aut intulit monasterio blandiatur, sic oboedire cunctis, ut redeundum sibi secundum sententiam domini ad infantiam pristinam nouerit, nihil sibi consideratione aeui uel annorum numerositate praesumens, quam in saeculo inaniter consumptam se reputat perdidisse, sed pro rudimentorum merito et tirocinii nouitate, quam se gerere in Christi militia recognoscit, subdere se etiam iunioribus non moretur. operis quoque ac sudoris adsuetudinem ita subire conpellitur, ut propriis manibus iuxta apostoli praeceptum cotidianum uictum uel suis usibus uel aduenientum necessitatibus parans et fastus uitae praeteritae possit et delicias obliuisci et humilitatem cordis contritione laboris adquirere. ideoque nullus congregationi fratrum praefuturus eligitur, priusquam idem, qui praeficiendus est, quid obtemperaturis oporteat imperari, oboediendo didicerit, et quid iunioribus tradere debeat, institutis seniorum fuerit adsecutus. bene enim regere uel regi sapientis esse pronuntiant summumque donum 12] cf. Matth. 18, 3 18] cf. I Thess. 4,11. ,2 odiernum G1H mensura L1 5 conciditur Hl 6 non om. L1 7 dominium G* 9 diuitia H1 coenubii Hl coenobi L1 10 relinquit H1 11 cunctis fratribus H 12 inifantiam L pristunam om. L 13 aeui GH: priuilegi saecularia L 14 quam praeterito tempore (in saeculo add. w. 2) inaniter consumptam perdidit L 15 et OL: ac H tirocinii 0: teronici H1 tyrocinii IPL (sed inL y in ras.) 18 iuxta GL: secundum H 19 aduenientium HL7v 20 praeteritae GH: saecularis L dilicias H1L1 22 post adquirere in H cap. 4 incipit fratruum Hl elegitur H1L1 2S idem GH: is L 24 inperari H dedicent H1 26 sapientes GIL\\' et gratiam sancti spiritus esse definiunt. nam neque salutaria praecepta quempiam posse obtemperantibus praestituere nisi eum, qui prius uniuersis uirtutum disciplinis fuerit instructus, nec oboedire quemquam seniori posse nisi eum, qui consummatus timore dei et humilitatis fuerit uirtute perfectus. ideoque diuersitates typorum ac regularum per ceteras prouincias cernimus usurpatas, quod plerumque seniorum institutionis expertes monasteriis praeesse audemus et abbates nos ante quam discipulos professi quod libitum fuerit statuimus, promptiores nostrorum inuentorum exigere custodiam quam examinatam maiorum seruare doctrinam. sed dum orationum modum, qui potissimum debeat custodiri, uolumus explicare, institutis patrum auidius prouocati narrationem, quam suis reseruabamus locis, praepropero excessu praeuenimus. nunc itaque ad propositum reuertamur. Igitur per uniuersam ut diximus Aegyptum et Thebaidem duodenarius psalmorum numerus tam in uespertinis quam in nocturnis sollemnitatibus custoditur, ita dumtaxat ut post hunc duae lectiones, ueteris scilicet ac noui testamenti singulae, subsequantur. qui modus antiquitus constitutus idcirco per tot saecula penes cuncta illarum prouinciarum monasteria intemeratus nunc usque perdurat, quia non humana adinuentione statutus a senioribus adfirmatur, sed caelitus angeli magisterio patribus fuisse delatus. Nam cum in primordiis fidei pauci quidem sed probatissimi monachorum nomine censerentur, qui sicut a beatae memoriae euangelista Marco, qui primus Alexandriae urbi pontifex praefuit, normam suscepere uiuendi, non solum illa magnifica retinebant, quae primitus ecclesiam uel credentium turbas in actibus apostolorum legimus celebrasse (multitudinis 30] Act. 4, 32. 1 spiritus sancti HL deffiniunt L1 2 praestruere H 7 a seniorum institutione H seniorum constitutione L et partes L1 8 audeamus HL1 9 prumptiores Hl 12 custodire L\\' patruum Hx 14 praepropero] pro operis H 16 V H 17 in post tam om. G 18 sollempn. L 21 prouintiarum GL 24 dilatus L 25 VI H 27 primos LI alexandriae GILI: alexandrinae G2HL2Sυ 28 suscipere G1H1L1 scilicet credentium erat cor et anima una, nec quisquam eorum quae possidebat aliquid suum esse dicebat, sed erant illis omnia communia. quotquot enim possessores agrorum aut domorum erant, uendentes adferebant pretia eorum quae uendebant et ponebant ante pedes apostolorum: diuidebatur autem singulis prout cuique opus erat), uerum etiam his multo sublimiora cumulauerant. etenim secedentes in secretiora suburbiorum loca agebant uitam tanto abstinentiae rigore districtam, ut etiam his, qui erant religionis externi, stupori esset tam ardua conuersationis eorum professio. eo enim feruore diuinarum scripturarum lectionibus orationique et operi manuum diebus ac noctibus incubabant, ut ne escarum quidem adpetitus uel memoria, nisi alio tertioue die corporis interpellaret inedia, cibumque ac potum non tam desideratum quam necessarium sumerent et ne hunc quidem ante solis occasum, ut tempus lucis cum spiritalium meditationum studiis, curam uero corporis cum nocte sociarent aliaque his multo sublimiora perficerent. de quibus etiam is, qui minus indigenarum relatione cognouit, ecclesiastica historia poterit edoceri. ea igitur tempestate, cum ecclesiae illius primitiuae per- . fectio penes successores suos adhuc recenti memoria inuiolata duraret feruensque paucorum fides necdum in multitudinem dispersa tepuisset, uenerabiles patres peruigili cura posteris consulentes, quinam modus cotidiano cultui per uniuersum fraternitatis corpus decerni deberet, tractaturi conueniunt, ut hereditatem pietatis ac pacis etiam successoribus suis absolutam ab omni dissensionis lite transmitterent, uerentes scilicet ne qua in cotidianis sollemnitatibus inter uiros eiusdem culturae 3] 1. c. 34 sq. 3 illis] eis H commonia quodquod Lx 6 diuidebantur L unicuique HL 7 hiis LI 8 suburbanorum H 9 hiis LI relegionis H1L1 10 stupor* (e eras.) H 12 incubebant L 13 ut om. G nec HLv 14 corporis sui H inediam c 18 hiis Lx maiora H is om. H 19 indagenarum L 20 ea tempestate igitur tempore LI 22 multitudine H 25 fraternitates L1 doceri GS discerni H 27 transmiserint H 28 sollempn. L consortes dissonantia uel uarietas exorta quandoque in posterum erroris uel aemulationis seu schismatis noxii germen emitteret. cumque pro suo unusquisque feruore infirmitatis inmemor alienae id statui debere censeret, quod contemplatione fidei ac roboris sui facillimum iudicabat, parum discutiens quid generaliter plenitudini- I nitudini fratrum possibile esset, in qua necesse est infirmorum quoque partem maximam repperiri, diuersoque modo enormem psalmorum numerum instituere pro animi sui uirtute certarent, et alii quinquagenos, alii sexagenos psalmos, nonnulli uero ne hoc quidem numero contenti excedi eum debere censerent essetque 8 que inter eos pro religionis regula piae contentionis sancta diuersitas, ita ut tempus sollemnitatis uespertinae sacratissimae succederet quaestioni, cotidianos orationum ritus uolentibus celebrare unus in medium psalmos domino cantaturus exsnrgit cumque sedentibus cunctis, ut est moris nunc usque in Aegypti partibus, et in psallentis uerba omni cordis intentione defixis undecim psalmos orationum interiectione distinctos contiguis uersibus parili pronuntiatione cantasset, duodecimum sub alleluiae responsione consummans ab uniuersorum oculis repente subtractus quaestioni pariter et caerimoniis finem inposuit. Exhinc uenerabilis patrum senatus, intellegens angeli magisterio congregationibus fratrum generalem canonem non sine dispensatione domini constitutum, decreuit hunc numerum tam in uespertinis quam in nocturnis conuenticulis custodiri. quibus lectiones geminas adiungentes, id est unam ueteris et aliam noui testamenti, tamquam a se eas traditas et uelut extraordinarias uolentibus tantum ac diuinarum scripturarum memoriam possidere adsidua meditatione studentibus addiderunt in 1 desonantia H* 2 scismatis G2 H nozi LI 3 imfirmitatis LI 4 deberet LI roburia LI 5 paruum H1 plenitudine LI 6 fratruum H1 imfirmorum L 7 repperiri G: reperiri H repperire L inormem H1 10 excide LI 11 relegionis G1H1LI 12 sollempn L 14 medio H psalmus H1L1 exurgit G 16 omnis LI 18 paruli Lx alleluiae GH1 et Parisix. 260: alleluia H1Lv 20 caeremoniis НJL 21 non distinguimt GSL: numerum om. H exhinc GHc: exin Lr patruum H1 22 ministerio L fratruum H1 (sic saepe) 28 dispensationem LI 25 gemitas Lx et om. L 26 et om. H 28 possedere LI addiderant G. die uero sabbati uel dominico utrasque de nouo recitant testamento, id est unam de apostolo uel actibus apostolorum et aliam de euangeliis. quod etiam totis Quinquagensimae diebus faciunt hi, quibus lectio curae est seu memoria scripturarum. Has igitur praedictas orationes hoc modo incipiunt atque consummant, ut finito psalmo non statim ad incuruationem genuum conruant, quemadmodum facimus in hac regione nonnulli, qui necdum bene finito psalmo in orationem procumbere festinamus, ad celeritatem missae quantocius properantes. cuius dum uolumus excedere modum, qui antiquitus a maioribus statutus est, subputantes residuorum psalmorum numerum ad finem tendere perurguemur, de refectione potius lassi corporis cogitantes quam orationis utilitatem et commoda requirentes. apud illos ergo non ita est, sed antequam flectant genua, paulisper orant et stantes in supplicatione maiorem temporis partem expendunt. itaque post haec puncto breuissimo procidentes humi, uelut adorantes tantum diuinam clementiam, summa uelocitate consurgunt ac rursus erecti expansis manibus eodem modo, quo prius stantes orauerant, suis precibus inmorantur. humi namque diutius procumbentem non solum cogitationibus aiunt uerum etiam somno grauius inpugnari. quod etiam nos uerum esse utinam non experimentis et cotidiana consuetudine nosceremus, qui saepenumero hanc eandem incuruationem membrorum non tam orationis quam refectionis obtentu in terram prostrati optamus diutius prolongari. cum autem is, qui orationem collecturus est, e terra surrexerit, omnes pariter eriguntur, ita ut nullus nec antequam inclinetur ille genu flectere nec cum$terra surrexerit remorari praesumat, 1 uero om. LI denuo L1 2 actu H 3 euangelia LI quinquagensimae GSH: quinquagisimae (i post g in e mut.) L 4 hii G1H1L1 5 VII H: VI GL 7 currant L 9 celebritatem G1 quantotius codd. 10 ezcidere H1 12 perurguemur L: perurgemur GSH* perurgimur H1 so16 proicientes H 19 orauerunt HL 20 procumbentes G* 21 uerum GH: sed L 22 nos om. L 23 quia L 24 incurbationem Hl menbrorum L reffectionis LI 25 terra H obtamus H post prolongari in GSL cap. VII, in H et cod. Parisin. 260 cap. VIII incipit 28 gei r nuẹ H tetera H ne non tam secutus fuisse illius conclusionem, qui precem colligit, quam suam celebrasse credatur. Illud etiam quod in hac prouincia uidimus, ut uno l cantante in clausula psalmi omnes adstantes concinant cum clamore \\'gloria patri et filio et spiritui sancto\\', nusquam per omnem Orientem audiuimus, sed cum omnium silentio ab eo, qui cantat, finito psalmo orationem succedere, hac uero glori-\\' glorificatione trinitatis tantummodo solere antiphona terminari.I Et quia nos ad orationum canonicarum modum consequenter institutorum ordo prouexit., quarum pleniorem tractatum licet in conlationes seniorum reseruemus ibidem plenius digesturi, cum de earum qualitate seu iugitate uerbis eorum disserere coeperimus, necessarium tamen reor pro oportunitate loci ac narrationis ipsius, quoniam ita obtulit sese occasio, etiam in praesenti pauca praestringere, ut formantes interim exnrioris hominis motus et uelut quaedam nunc orationis fundamenta iacientes minore post haec labore, cum coeperimus de statu interioris hominis disputare, orationum quoque eius fastigia construamus: illud ante omnia prouidentes, ut, si nos ab illa narratione, quam cupimus oportune deo uolente digerere, praeueniens uitae nostrae finis excluserit, uel initia uobis rei praesertim tam necessariae hoc opere relinquamus, quibus pro ardore desiderii totum tardum est, ut, dum nobis huius commorationis tribuuntur indutiae, saltim quasdam tantisper orationum lineas praesignemus, quibus hi uel maxime, qui in coenobiis commorantur, ualeant aliquatenus informari: simul etiam prospicientes his, qui forsitan huic tantummodo occursuri libro ad illum peruenire non poterunt, ut instructione I 11] cf. Conl. VIIII.1. 1 fuisset Lx 2 colliget H1 3 VIIII H prouintia L uidemus L\\' 4 clausura H clausola Ly concinnant IP 7 ac G2S2 haec Paria. 260 uero om. GS glorificationem GS 8 antifona. GS et Paris. 260 cf. III, 8, 4: antefonam Hl antifonam H2L terminare Paris. 260 9 X H 10 quorum G 11 conlatione GSL collatione II degesturi G1H2 12 de om. LI qualitatem seu iugitatetn LI deserere Hl 14 se obtulit H 15 perstringere Hv 17 minori HL7 20 coepimus L2 deregere H 24 saltem L1 25 hii H1L1 26 coenubiis H coebis L1 aliquatinus m 27 hiis Lx huius erga orationis qualitatem uel ei parte repperiantur inbuti, et quemadmodum sunt de habitu et amictu exterioris hominis instituti, ita etiam, qualiter eum ad offerenda spiritalia. sacrificia debeant exhibere, non nesciant. siquidem hi libelli, quos in praesenti cudere domino adiuuante disponimus, ad exterioris hominis obseruantiam et institutionem coenobiorum conpetentius aptabuntur, illi uero ad disciplinam interioris ac perfectionem cordis et anachoretarum uitam atque doctrinam potius pertinebunt. cum igitur praedictas sollemnitates, quas illi synaxis uocant, celebraturi conueniunt, tantum praebetur a cunctis silentium, ut, cum in unum tam numerosa fratrum multitudo conueniat, praeter illum, qui consurgens psalmum decantat in medio, nullus hominum penitus adesse credatur, ac praecipue cum consummatur oratio: in qua non sputus emittitur, non excreatio obstrepit, non tussis intersonat, non oscitatio somnolenta dissutis malis et hiantibus trahitur, nulli gemitus, nulla suspiria etiam adstantes inpeditura promuntur, non ulla uox absque sacerdotis precem concludentis auditur nisi forte haec, quae per excessum mentis claustra oris effugerit quaeque insensibiliter cordi obrepserit, inmoderato scilicet atque intolerabili spiritus feruore succenso, dum ea, Quae ignita mens in semet ipsa non praeualet continere, per ineffabilem quendam gemitum ex intimis pectoris sui conclauibus euaporare conatur. illum uero, qui constitutus in tepore mentis cum clamore supplicat aut aliquid horum quae praediximus e faucibus suis emittit ac praecipue oscitationibus praeuenitur, dupliciter peccare pronuntiant, primo quod orationis suae reus sit, quod eam t I et quemadmodum G1HL et \\'omnia ms.\\' Cuyckii ut quemadmodum G2Sr 3 homines G1 4 hii GlHLI 5 cludere H opere cudere L deo H 6 coenubiorum Hx 7 abUbuntur H interioris homims H 8 anachoritarum H idque Lx 10 XI H sollempn L sinues H(v) 11 cumueDiuDt LI 12 iunumerosa Hv 14 medium H 16 ob- . ftripit H intersonant GI 17 disjtis H molis HLI hyaatibus LI trahitur labiis L 18 astantibus L1 non ulla G1SL: nonnulla G1 nulla Hv 19 sacerdotes LI praeoe L concludentes 01 21 subrepserit HLr sdque L1 intollerabili GH 23 ipaam L contenere W quemdam L1 25 tempore W teporem ex teporem L subplicat L 28 primum LI uidelicet neglegenter offerat, secundo quod indisciplinato strepitu- ) pitu alterius quoque, qui forsitan intentius orare potuit, intercipit sensum. ideoque praecipiunt eam celeri fine concludi, ne forte inmorantibus nobis in ea redundantia quaedam sputi seu flegmatis interrumpat nostrae orationis excessum. et idcirco dum adhuc feruet uelut e faucibus inimici uelociter rapienda eat, qui procul dubio, cum sit nobis semper infestus, tunc maxime adsistit infestior, cum contra. se offerre nos preces domino uelle peruiderit, cogitationibus seu diuersis umoribus excitatis abducere mentem nostram a supplicationis intentione festinans et per hoc eam tepefacere a coepto feruore contendens. quamobrem utilius censent breues quidem orationes sed creberrimas fieri: illud quidem ut frequentius deum deprecantes iugiter eidem cohaerere possimus, hoc uero ut insidiantis diaboli iacula, quae infligere nobis tunc praecipue cum oramus insistit, succincta breuitate uitemus. Et idcirco ne psalmos quidem ipsos, quos in congregatione decantant, continuata student pronuntiatione concludere, sed eos pro numero uersuum duabus uel tribus intercisionibus cum orationum interiectione diuisos distinctim particulatimque consummant. non enim multitudine uersuum, sed mentis intellegentia delectantur, illud tota uirtute sectantes: psallam spiritu, psallam et mente. ideoque utilius habent decem uersus cum rationabili adsignatione cantari, quam totum psalmum cum confusione mentis effundi, quae nonnumquam pro- nuntiantis festinatione generatur, dum residuorum psalmorum qui decantandi sunt modum numerumque considerans non distinctionem sensuum audientibus studet pandere, sed ad finem synaxeos properat peruenire. denique si quispiam iuniorum uel 23] I Cor. 14, 15. 4 nobis om. HL S ideo H 8 imfestior L\\' 9 umoribus H hna moribus GL 11 a cepto G: a cepto SH2L2 aocepto HIL\\' 13 dium Hr 14 diabuli HLt 15 tum H 16 succinta L 17 XU H 19 interciaionibus GSnc (cf. infra §. 2 psallentis progressio senioris interciditur plansu): intercessionibus SlHLIr incisionibus L1 22 tanta H 28 decim ueraM H1 25 cum om. Lx confussione Hx 26 generantur L2 29 sinaxeos SH pro feruore spiritus uel pro eo quod necdum institutus est coeperit modum decantationis excedere, psallentis progressio senioris interciditur plausu, quem dans manu sua in sedili quo sedet cunctos facit ad orationem consurgere, illud omnimodis prouidens, ne quod taedium sedentibus generetur prolixitate psalmorum, qua is qui decantat non modo per se ipsum intellegentiae fructum amittat, sed etiam per illos incidat detrimentum, quos fastidium synaxeos nimietate sua fecit incurrere. illud quoque apud eos omni oDseruantia custoditur, ut in responsione alleluiae nullus dicatur psalmus nisi is, qui in titulo suo alleluiae inscriptione praenotatur. praedictum uero duodenarium psalmorum numerum ita diuidunt, ut, si duo fuerint fratres, senos psallant, si tres, quaternos, si quattuor, ternos. quo numero numquam minus in congregatione decantant, ac perinde, quantalibet multitudo conuenerit, numquam amplius psallunt in synaxi quam quattuor fratres. Hunc sane canonicum quem praediximus duodenarium psalmorum numerum tali corporis quiete releuant, ut has easdem congregationum sollemnitates ex more celebrantes absque eo, qui dicturus in medium psalmos surrexerit, cuncti sedilibus humillimis insidentes a uoce psallentis omni cordis intentione dependeant. ita namque ieiuniis et operatione totius diei noctisque lassescunt, ut, nisi huiuscemodi refectione adiuuentur, ne hunc quidem numerum stantes explere praeualeant. nullum etenim tempus ab operis exercitatione uacuum transire concedunt, quia non solum ea, quae diei splendor admittit, omni instantia manibus exercere contendunt, sed etiam illa operationum genera sollicita mente perquirunt, quae ne ipsius quidem noctis densissimae tenebrae ualeant inpedire, credentes se tanto M sublimiorem spiritalium contemplationum puritate mentis 2 coeperint L modom L1 excidere H1L1 4 cunctis G1 omnibus modis p 6 quia filH 7 incidit H 8 synaxios 01 sinaxeus H 10 alleluie GS Paris. 260: alleluia HL tytulo L1 11 alleluiae GS: alleluia HL 15 proindc v 16 paallant HL sinaxi G1H 17 XIII H 19 sollempn. L 20 resurrexit H1 cunctis Gl 21 uuedentea HLX a uoce GH: ad uocem Lc ab ore r 22 ieiuois L1 23 lassiscunt LI cuiusoemodi H 24 nec H implere p 25 concidunt S1 28 ne] neque H 30 puritatem Lv intuitu v intuitum quaesituros, quanto deuotius fuerint. erga operis studium ac laboris intenti, et idcirco mediocrem canonicarum orationum numerum iudicant diuinitus moderatum, ut ardentioribus fide spatium, quo se uirtutis eorum infatigabilis cursus extenderet, seruaretur, et nihilominus fessis aegrisque corporibus minime gigneretur de nimietate fastidium. ideoque cum fuerint oratio- t num canonicarum functiones ei more finitae, unusquisque ad suam recurrens cellulam, quam aut solus aut cum alio tantum inhabitare permittitur, quem scilicet societas operationis uel discipulatus et disciplinae inbutio copulauit uel certe quem similitudo uirtutum conparem fecit, idem rursus orationum officium uelut peculiare sacrificium studiosius celebrant nec ulterius quisquam eorum in requiem somni resoluitur, donec superueniente diei splendore nocturno operi ac meditationi operatio diurna succedat. Quem laborem praeter illam rationem, qua tota industria adnitentes sacrificium deo de fructu manuum suarum offerre se credunt, duabus ei causis cum omni obseruatione custodiunt. quod nos quoque, si perfectioni studemus, eadem diligentia conuenit obseruare. prima, ne forte purificationem nostram nocturnis psalmis et orationibus adquisitam inuidus inimicus liuens puritati nostrae, cui maxime semper insidiatur et indesinenter infestus est, quadam somni inlusione contaminet. qui post illam satisfactionem, quam pro neglegentiis seu ignorationibus nostris obtulimus, et confessionis nostrae ueniam profusis gemitibus inploratam sollicitius nos, si tempus quietis inuenerit, maculare festinat, tunc praecipue fiduciam nostram deicere atque eneruare contendens, cum feruentius nos ad deum tendere orationum nostrarum puritate peruiderit, ita ut nonnumquam, quos per totum noctis spatium sauciare non potuit, sub illius horae breuissimo tempore dehonestare 1 quesiturus L1 adquisituros L2 douotios H2 deuotios L1 5 seruetur 6 gygneretur LI 7 functionis G1 8 cellam H 13 quis LI sorapni L\\' soluitur H 14 opere L1 16 numerum om. H 19 perfectione W 20 diligentia atque cura H 21 adquaesitam H1 23 sompnij L inlusaione H1 24 negligcntiis G1 neglegentis HILx 27 festlnet GI 28 deiecere G1H1 29 dum H peruideret LI 31 sub illius] subtilius H, i conetur. secunda uero, quod, tametsi nulla talis uerenda diaboli emergat inlusio, intercedens etiam purus sopor inertiam monacho mox euigilaturo parturiat. segnemque torporem inferens menti per totum diei spatium uigorem eius obtundat, illamque hebetet perspicaciam sensus et pinguedinem cordis exhauriat, quae nos possit per totum diem aduersus omnes insidias inimici cautiores robustioresque seruare. quamobrem canonicis uigiliis priuatae ab eis subiunguntur excubiae ac maiore illis obseruatione succedunt., ut et illa purificatio, quae psalmis est et orationibus adquisita, non pereat, et intentior sollicitudo diligentius nos per diem custoditura praeparetur medit.atione nocturna. Et idcirco eas cum adiectione operis exsequuntur, ne uelut otiosis ualeat somnus inrepere. sicut enim nullum ferme ab eis otii tempus excipitur, ita ne meditationi quidem spiritali finis inponitur. nam pariter exercentes corporis animaeque uirtutes exterioris hominis stipendia cum emolumentis interioris exaequant, lubricis motibus cordis et fluctuationi cogitationum instabili operum pondera uelut quandam tenacem atque inmobilem anchoram praefigentes, cui uolubilitas ac peruagatio cordis innexa intra claustra cellae uelut in portu fidissimo ualeat contineri, atque ita spiritali meditationi tantum et custodiae cogitationum intenta non modo ad consensum prauae cuiusque suggestionis peruigilem mentem conruere non sinat, uerum etiam ab omni superflua otiosaque cogitatione custodiat, ita ut, quid ex quo pendeat, haud facile possit a quoquam discerni, id est utrum propter meditationem spiritalem incessabile manuum opus exerceant, an propter operis iugitatem tam praeclarum spiritus profectum scientiaeque lumen adquirant. 1 secundo G1 diahuli H1L 2 intercidens HL1 3 signemque H1 imferens L 5 liebitct G1 & illam hebitft H illam quit haba L ex corr, perspicatiam H pinguedinem G?S Paris. 260: pinguidinem GIH piu- Rnitudine L 6 aduorsum L 9 maiori H 10 atquaesita H1 13 nu- merum om. HL Riequuntur GL 14 sompnus L inripere H inreppre L1 15 oti HI 17 emulamentis fl1 emulumentis L1 19 pondem G1 21 innixa L portum 01 22 cooteneri H 23 intenti 8 intenta ut L 24 suggestiones Lt sinant GIH 26 haut G2L 29 scientiae H XYIL Cass. I. 10 + Finitis igitur psalmis et cotidiana congregatione, sicut superius memorauimus, absoluta nullus eorum uel ad modicum subsistere aut sermocinari audet cum altero, sed ne per totum quidem diei spatium cellam suam progredi aut deserere opus, quod in ea solitus est exercere, praesumit, nisi forte cum fuerint ad officium necessarii cuiusque operis euocati. quod ita explent foras egressi, ut nulla inter eos sermocinatio penitus conseratur: sed sic unusquisque opus exsequitur iniunctum, ut psalmum uel scripturam quamlibet memoriter recensendo non solum conspirationi noxiae uel consiliis prauis, sed ne otiosis quidem conloquiis ullam copiam uel tempus inpertiat, oris pariter et cordis officio in meditatione spiritali iugiter occupato. summa namque obseruantia custoditur, ne quisquam cum alio ac praecipue iuniores uel ad punctum temporis pariter substitisse aut uspiam secessisse uel manus suas inuicem tenuisse deprehendantur. si qui uero contra huius regulae disciplinam reperti fuerint aliquid ex his quae interdicta sunt admisisse, ut contumaces ac praeuaricatores mandatorum non leuis culpae rei pronuntiati suspicione etiam coniurationis prauique consilii carere non poterunt. quam culpam nisi in unum cunctis fratribus congregatis publica diluerint paenitentia, orationi fratrum nullus eorum interesse permittitur. Sane si quis pro admisso quolibet delicto fuerit ah oratione suspensus, nullus cum eo prorsus orandi habet licentiam, antequam summissa in terram paenitentia reconciliatio eius et admissi uenia coram fratribus cunctis publice fuerit ab abbate concessa. ob hoc namque tali obseruantia semet ipsos ab orationis eius consortio segregant atque secernunt, quod credunt eum, qui ab oratione suspenditur, secundum 1 XIIII H finitus et psalmus L1 cottid. L2 4 cellam suam H: cella sua G e cellula sua L desserere Lt 5 praesumet H1 6 operis cuiusque L 7 penitus om. L 8 exequitur GH 10 conspiratione L noxia L* prauus Lx 11 cupiam Hx 15 recessisse L 16 repperti H 17 hiis LI admississe L ut] aut L1 19 suspitione L suspioioni G 21 puplica deluerint H penitentia GILI poenitentia G2HL2 23 XV H delecto L1 25 summissa G: summissam L submissa H penitentia GlH 9 poenit. G* penitentiaX 27 abate H namque GH: enim L 28 adque H apostolum tradi Satanae, et quisquis orationi eius, antequam recipiatur a seniore, inconsiderata pietate. permotus communicare praesumpserit, conplicem se damnationis eius efficiat, tradens scilicet semet ipsum uoluntarie Satanae, cui ille pro sui reatus emendatione fuerat deputatus: in eo uel maxime grauius crimen incurrens, quod cum illo se uel confabulationis uel orationis communione miscendo maiorem illi generet insolentiae fomitem et contumaciam delinquentis in peius enutriat. perniciosum namque solacium tribuens cor eius magis magisque faciet indurari nec humiliari eum sinet, ob quod fuerat segregatus, et per hoc uel increpationem senioris non magni pendere uel dissimulanter de satisfactione et uenia cogitare. Is autem, cui religiosi conuentus commonitio uel synaxeos cura committitur, non passim ut libitum est nec prout nocte fuerit expergefactus aut oportunitas eum somni proprii seu insomnii cohortatur, fratres etiam ad cotidianas uigilias exsuscitare praesumit, sed, quamuis eum consuetudo diurna hora solita euigilare conpellat, tamen sollicite frequenterque stellarum cursu praestitutum congregationis tempus explorans ad orationum eos inuitat officium, ne in utroque inueniatur incautus, si uel obpressus somno statutam noctis transgrediatur horam uel eandem dormiturus atque ad somnum festinus anticipet, et non tam officio spiritali uel quieti omnium deseruisse quam requiei suae satisfecisse credatur. XVIII. Hoc quoque nosse debemus a uespera sabbati, quae lucescit in diem dominicum, usque in uesperam sequentem apud 1] cf. I Cor. 5, 5. 1 apostolum HL: apostoli sententiam Gv cf. I, 9, 2. IIII, 34. V, 2, 2. 4,2. VI, 6. XII, 27,1 3-dampn. L 6 si 0 uel post se om. HL confabnlationes L1 7 uel orationis om. L communione G2 commonione Lx 8 contumatiam L nutriat G 9 solatium L magis magisque G : magis faciet magisque H magis ac magis Lv 10 sinit HL ob hoc quod H 14 XVI H communitio H1 synaxios G1 sinaxeos H 16 sompni* (i eras.) L propriis eum somni H 17 insompnii L cottid. L2 18 excitare HL praesumat Lx 20 praestitum H inplorans H 22 oppraesus L 28 sompnum L antecipet H 26 XVII H uespArP G1 27 usque in Gr: usque ad HLc et Paris. 260 10* Aegyptios genua non curuari, sed ne totis quidem Quinquagensimae diebus, nec custodiri in eis ieiuniorum regulam. quarum rerum ratio suo loco in conlationibus seniorum, cum dominus iusserit, exponetur. nunc propositum nobis est causas tantummodo breui narratione percurrere, ne castigatum modum uolumen excedens aut fastidio legentem oneret aut labore. LIBER TERTIUS. DE CANONICO DIURNARUM ORATIONUM ET PSALMORUM MODO. CAPITULA. I. De sollemnitate horae tertiae, sextae uel nonae, quae in Syriae partibus obseruantur. II. Quod apud Aegyptios sine horarum discretione per totum diem cum operis adiectione et orationibus iugiter insistatur et psalmis. t III. Quod per omnem Orientem sollemnitas tertiae, sextae uel nonae trinis tantum psalmis et orationibus finiatur, et cur specialius istis horis haec spiritalia sint officia deputata. t IIII. Quod matutina sollemnitas non antiqua traditione statuta sit, sed nostro tempore pro certa causa sit adinuenta. V. Quod post matutinas orationes ad somnum reuerti non oporteat. 3] cf. Conl. XXI, 11 sqq. 1 quinquagensimae GH: quinquagesimae (p in ras.) L 2 rustodire G* 4 nobis est GH: est nobis Lv 6 excedat (at ix ras. w. 2) G honeret HL1 aut labore om. G Explicit (LIb II- add. H) de canonico nocturnarum (norturnarum H) orationum et psalmorum modo liber II- (•II• om. H) GH: ovi. L Incipiunt capitula (psentis libri add. G) GH Incipiunt capitula de libro tertio ex interpmetatione horarum que in syriae pwtib: obseruantur L 11 sollempn. L (passim) sextaeue nonaeq. H 12 sirie H seruantur H 13 aput LI 17 uel uouae L: noneq. H psalmiis L finiatur et orationibus H cor L1 18 specialis H hiis L\\' his L\\' horiis L1 sunt H deputata offioia L 19 ratione H 20 certa om. H 21 sompnum L reuerte L\\' VI. Quod nihil sit a senioribus inmutatum de antiquo ordine psalmorum, cum matutina statueretur sollemnitas. VII. Quod ei, qui ad diurnam orationem, antequam primus finiatur psalmus, non occurrerit, oratorium introire non liceat, in nocturnis autem usque ad finem secundi psalmi ueniabilis mora sit. VIII. Uigiliae, quae a uespera inlucescente sabbato celebrantur, quem temporis modum teneant uel quo ordine celebrentur. VIIII. Quare inlucescente die sabbati uigiliae statutae sint, et quare per omnem Orientem absolutio ieiunii in die sabbati praesumatur. X. Unde factum sit, quod in urbe die sabbato ieiunetur. XI. In quo dominicae diei sollemnitas ab aliorum dierum consuetudine diuersa teneatur. XII. Quibus diebus, cum cena fratribus exhibetur, ab accedentibus ad refectionem psalmus non dicatur, sicut fieri in prandiis solet. De nocturno orationum et psalmorum modo, quinam per Aegyptum habeatur, donante deo, quantum tenuitas ingenii nostri praeualuit, arbitror expeditum. nunc de sollemnitatibus tertiae, sextae nonaeque secundum regulam monasteriorum Palaestinae uel Mesopotamiae nobis est disserendum, ut praefati sumus in prologo, perfectionem Aegyptiorum et inimitabilem disciplinae rigorem horum institutis moderantes. 23] §. 9. 1 antequo I? 2 cum] quod H statuerat solleiu (sicf nihil eras.) H 4 Gnitus H occurrit H 5 pstUmi secundi H 7 inluciscente II 9 iuluciscente H aunb HL 12 sit H: est L in urbe roma (om. die) L 13 dominice H domiuiei (alt. i in ras.) L 15 caenA cum H ab om. Hv 17 prandis H Incipit de canonico diurnarum orationum et psalmorum modo liber •III• G Incipit liber tertius de canonico orationum ut psalmorum modo quam hora tcrtis sexta nona psalluntur II Incipit do canonicarum..... num et psalmorum horae tertiae et sextae none que liber modo (transpos. m. 1) tertin ... L 18 numcrum om. G modum L1 19 dño H 20 sollemnitatibus (cf. cap. 3 init.) G: sollemnitate HLv 21 palestinac codd. 22 eat om. H 23 inemitabilem H1 24 institutiis LI Apud illos etenim haec officia, quae domino soluere per distinctiones horarum et temporis interualla cum admonitione conpulsoris adigimur, per totum diei spatium iugiter cum operis adiectione spontanee celebrantur. ita namque ab eis incessanter operatio manuum priuatim per cellulas exercetur, ut psalmorum quoque uel ceterarum scripturarum meditatio numquam. penitus omittatur, cui preces et orationes per singula momenta miscentes in his officiis, quae nos statuto tempore celebramus, totum diei tempus absumunt. quamobrem exceptis uespertinis nocturnisque congregationibus nulla apud eos per diem publica sollemnitas absque die sabbato uel dominica celebratur, in quibus hora tertia sacrae communionis obtentu conueniunt. plus enim est id quod incessanter offertur quam quod per temporis interualla persoluitur, et gratius uoluntarium munus quam functiones quae canonica conpulsione redduntur, pro hoc Dauid quoque gloriosius aliquid exultante, cum dicit: uoluntarie sacrificabo tibi, et: uoluntaria oris mei beneplacita sint tibi domine. Itaque in Palaestinae uel Mesopotamiae monasteriis ac totius Orientis supra dictarum horarum sollemnitates trinis » psalmis cotidie finiuntur, ut et orationum adsiduitas statutis deo temporibus offeratur et necessaria operationis officia consummatis iusto moderamine spiritalibus obsequiis nullatenus ualeant inpediri. his enim tribus temporibus etiam Danihelem prophetam cotidie fenestris apertis in cenaculo preces domino fudisse cognoscimus. nec inmerito haec specialius tempora religiosis sunt officiis deputata: in his siquidem promissionum 16] Ps. 53, 8. 17] Ps. 118,108. 24] cf. Dan. 6, 10. 1 soluere dfio L 2 distinctionem Gx temporum L1 admnoitione H1 admonitionem LI 3 inpulsoris H 4 spontaneae GlH 5 cellas H oellolas LI 6 ceterorum Gl 8 hiis Lx statuto] tanto G 9 tempus] spatium H uespertinis excepti*s L 11 puplica H Babbati « 12 commonionis LI 14 grauius uolumptarium Lx 15 funetionis G1H1 16 uoluntariae G H uolumptariae Lx 17 uolumptaria L\\' 18 iunt H 19 palestinae codd. 20 suppra L\\' triniis Lx 21 et om. H 23 obsequis Lx 24 post inpediri in H cap. 4 incipit hiis L1 danielem HL 25 fenistriB H1 fenestriis LI 26 fundisse H relegiosis L1 27 hiis HLI perfectio et summa nostrae salutis est adinpleta. hora namque tertia repromissus olim per prophetas spiritus sanctus super apostolos in orationum officio constitutos descendisse primitus conprobatur. nam cum pro elocutione linguarum, quae ab eis infusione sancti spiritus profluebat, gens incredula Iudaeorum obstupescens pariter et inridens diceret eos musto repletos, stans Petrus in medio eorum ait: uiri Israhelitae et qui habitatis Hierusalem uniuersi, hoc uobis notum sit, et auribus percipite uerba mea. non enim sicut uos aestimatis hi ebrii sunt, cum sit hora diei tertia, sed hoc est quod dictum est per prophetam Iohel: et erit in nouissimis diebus, dicit dominus, effundam de spiritu meo super omnem carnem, et prophetabunt filii uestri et filiae uestrae, et iuuenes uestri uisiones uidebunt, et seniores uestri somnia somniabunt: et quidem super seruos meos et super ancillas meas in diebus illis effundam de spiritu meo, et prophetabunt. quae omnia hora tertia uidemus inpleta sanctique spiritus uaticinatum per prophetas aduentum eodem tempore super apostolos commeasse. hora autem sexta inmaculata hostia dominus noster atque saluator oblatus est patri, crucemque pro totius Mundi salute conscendens humani generis peccata deleuit: expolians principatus ac potestates traduxit palam uniuersosque nos obnoxios atque constrictos insolubilis chirographi debito liberauit, tollens illud de medio et crucis suae agens tropaeo. eadem quoque hora Petro m excessu mentis uocatio gentium per summissionem uasis euangelici 2] cf. Esai. 44, 8. 7] Act. 2,14-18. 11] Ioel 2,28. 20] cf. Luc. 28, 44. 28] Col. 2,15. 25] cf. L c. 14. 2 prophetam L 3 constitutus LI discendisse G1H1L1 4 elooutionem G1 5 profluebant L 6 obstupiscens G1H1L1 repletua LI 7 stans autem H et LI ut uid. 10 hii G1HL1 hebrii ex hebrei H 15 seniores GHr: senes LSc sompnia sompniabunt LI 18 uidimus H adimpleta L 20 apostolus H immolata est hostia H 23 diluit Gc et expolians H ac] et L et Uulg. 24 nos om. L obnoxius LI. e 25 cyrographi G cirjgrafi H chyrographi L de GH: e L 26 tropheo G thropio (i in e mut.) H tropeo L excessum L 27 uasi H uassiss L1 caelitus delati et purificatio omnigenum animantium in eodem consistentium delata ad eum uoce diuinitus reuefatur, dicente ci: surge, Petre, occide et manduca. quod uas quattuor initiis de caelo summissum non aliud quam euangelium designare manifeste cognoscitur. licet enim quadriformi euangelist-arum narratione distinctum quattuor uideatur habere priucipia, unum tamen euangelii corpus est, eiusdem scilicet Christi natiuitatem pariter ac deitatem, mirabilia quoque passionemque conplectens. pulchre autem non ait linteum, sed quasi linteum: linteum quippe mortificationis indicium est. quoniam igitur mors dominicae passionis non humanae naturae lege, sed propriae uoluntatis subitur arbitrio, quasi linteum dicitur. mortuus enim secundum carnem non est secundum spiritum mortuus, quia nec derelicta est anima eius in inferno nec caro eius uidit corruptionem. et rursum nemo, inquit, tollit animam meam a me, sed ego pono eam a me ipso: potestatem habeo ponendi eam, et potestatem habeo iterum sumendi eam. in hoc itaque euangeliorum uase iterum destinato, id est spiritu sancto perscripto omnes gentes, quae quondam extra obseruantiam legis positae habebantur inmundae, per credulitatem fidei confluentes, ut ab idolorum cultu salubriter immolentur atque ad salutarem escam proficiant , Petro purificatae uoce dominica deferuntur. hora uero nona inferna penetrans inextricabiles Tartari tenebras coruscatione sui splendoris extinxit portasque aereas eius effringens et seras ferreas conterens captiuitatem sanctorum, quae clausa. tenebris inmitis tenebatur inferni, Į8] Act. 10, 1S et 11. 10] 1. c. 11. 14] Act. 2. 31. Ps. 15, 10. 16] loh. 10,18. 23] Act. 10,15. 24] cf. Matth. 27, 46. 26] cf. Eph. 4, 8. 4 submissum L2 5 designari H 6 distincta L5 9 lenteum GI 10 inditiumL 14 ueque L 15 infernum LI neque HL curruptionem L\\' 16 inquid GH tollit H: tollet GL 17 ponere G et om. H 18 sumere G accipiendi H 19 uasse LI distinafco G1H1 a spiritu v 21 fidelitatem fidei G 22 adque HLX 28 purificatp GL: puriflcante Hv 24 iueitricabilis G 25 cornscatio H suis LI êItiucxit HL 26 eius aerefts Lv confringens H 27 ignitis ex immitis L JR. 2 salubriter captam secum transuexit ad caelos, igneaque romphaea summota antiquum incolam paradiso pia confessione restituit. eadem quoque hora Cornelius centurio in precibus solita deuotione persistens commemorationem orationum et elemosynarum suarum ante dominum factam angelo sibi conloquente cognoscit, palamque ei hora nona uocationis gentium sacramenta panduntur, quae Petro in excessu mentis hora sexta fuerant reuelata. alio quoque loco de eodem tempore in actibus apostolorum ita narratur: Petrus autem et Iohannes M ascendebant in templum ad horam orationis nonam. quibus liquido conprobatur non inmerito a sanctis et aposrolicis uiris has horas religiosis obsequiis consecrat.as a nobis quoque obseruari similiter oportere: qui nisi uelut lege quadam soluere haec pietatis officia saltim statutis temporibus adigamur, totum diei spatium obliuione aut desidia uel occupationibus inuoluti absque orationis interpellatione consumimus. de uespertinis autem sacrificiis quid dicendum, quae iugiter offerri etiam in ueteri testamento lege Moysaica sanciuntur? holocausta enim matutina et sacrificia uespertina cunctis diebus in templo, licet figuralibus hostiis, etiam ex eo probare possumus indesinenter oblata, quod a Dauid canitur: dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo: eleuatio manuum mearum sacrificium uespertinum. quo in loco de illo quoque uero sacrificio uespertino sacratius intellegi potest, quod uel uespere a domino saluatore cenantibus apostolis traditur, cum initiaret ecclesiae sacrosancta mysteria, uel quod ipse die postero sacrificium uespertinum in fine scilicet saeculorum eleuatione manuum suarum pro salute mundi totius 1] cf. Gen. 3, 24. 3] cf. Act. 10,3. 9] Act. 3, 1. 19] cf. Num. 28,4. 21] Ps. 140, 2. 24] cf. Matth. 26, 26 sqq. 1 rumfaea H rumphea L 2 paradiso GIR: paradyso G\\'L\\' paradisso L1 3 eademque G: cf. p, 35, 26 4 elemosynarum GL7: elemosÎn. H elimosyn. L1 5 deum L 9 iohannis H1 10 oram H 12 oras L rclegiosis GILI 13 obseruare Hx obportere Hl 14 SAltfm L7 16 consummemus H 17 quod H1 dicendum cst v 18 moysaica L3: mosaica GR\\' moisaica H1 musaica L1 20 hostis H1L1 ei eo etiam H 25 cęnantibus G 27 finè L saecolorum LI 28 eleaationem Gl elcuatio H oblatus est patri. quae extensio manuum eius in patibulo satis proprie eleuatio nuncupatur. omnes enim nos in inferno iacentes eleuauit ad caelos secundum promissionis eius sententiam dicentis: cum exaltatus fuero a terra, omnia traham ad me ipsum. de matutina uero sollemnitate etiam illud nos instruit, quod in ipsa cotidie decantari solet: deus deus meus ad te de luce uigilo, et: in matutinis meditabor in te, et: praeueni in maturitate, etclamaui, et rursum: praeuenerunt oculi mei ad diluculum: ut meditarer eloquia tua. iu his quoque horis etiam ille euangelicus pater familias operarios conduxit in uineam suam. ita enim et ille primo mane conduxisse describitur, quod tempus designat matutinam nostram sollemnitatem, dein tertia, inde sexta, post haec nona, ad extremum undecima, in qua lucernaris hora signatur. Sciendum tamen hanc matutinam, quae nunc obseruatur in occiduis uel maxime regionibus, canonicam functionem nostro tempore in nostroque monasterio primitus institutam, ubi dominus noster Iesus Christus natus ex uirgine humanae infantiae suscipere incrementa dignatus nostram quoque adhuc in religione teneram et lactantem infantiam sua gratia confirmauit. usque ad illud enim tempus matutina hac sollemnitate, quae expletis nocturnis psalmis et orationibus post modicum temporis interuallum solet in Galliae monasteriis celebrari, cum cotidianis uigiliis pariter consummata reliquas horas refectioni corporum deputatas a maioribus nostris inuenimus. uerum cum hac abutentes indulgentia neglegentiores quique indutias somni longius protelarent, quippe quos uel cellas 4] Ioh. 12, 32. 6] Ps. 62, 2. 7] 1. c. 7. 8] Ps. 118,147. L c. 148. 10] cf. Matth. 20, 1—6. 5 post ipsum ita L cap. 4 incipit illud om. H 9 ad dilacnlum (πρὸς t opQpov) HI: diluculQ G ad te diluculo (deluculo LI) H2Lv et Uulg. 10 ille otn. LI 12 cumduxisse H1 13 dein GL: deinde Hv 14 in om. H quam Lx lucernariis L1 15 V H non distinguit L 17 nostro quoque L1 20 relegione GILI suam LI post conflrmauit m G cap. 5 incipit 21 etenim L hocH 24 cottid. G2L2 uigilias Gl 25 post inuenimus in H cap. 6 incipit 26 haec Gl negligentiores quippe G1 27 sompnii Lx cellulas G progredi uel de suis stratis consurgere ante horam tertiam nulla conuentus ullius necessitas inuitaret, et cum operationis iactura tempore quoque diei, quo nonnullis oportebat officiis inhaerere, soporis nimietate torperent, in his praesertim diebus, quibus a uespertinis horis excubias usque ad aurorae uiciniam celebrantibus nascebatur onerosior lassitudo, quorundam illic fratrum feruentium spiritu, quibus hoc neglegentiae genus haud leuiter displiceret, ad seniores querella delata decretum est ab eis diutino tractatu et consultatione sollicita, ut usque ad ortum solis, quo iam sine offensione uel lectio parari uel opus manuum posset adsumi, fessis corporibus refectione concessa inuitati post haec religionis huius obseruantia cuncti pariter e suis stratis consurgerent, ac tribus psalmis et orationibus celebratis secundum modum, qui antiquitus in obseruatione tertiae uel sextae trinae confessionis exemplo statutus est, et somno deinceps finem et initium operationi aequali moderamine simul facerent. qui typus licet ex occasione uideatur inuentus et recenti memoria pro causa qua diximus statutus appareat, tamen illum numerum, quem designat beatus Dauid, quamquam spiritalem quoque habeat intellectum, secundum litteram manifestissime supplet: septies in die laudem dixi tibi, super indicia iustitiae tuae. hac enim adiecta sollemnitate septies sine dubio spiritales hos conuentus in die facientes septies in ea laudes domino dicere conprobamur. denique cum hic idem typus de Oriente procedens huc usque fuerit utilissime propagatus, in nonnullis nunc usque per Orientem antiquissimis monasteriis, quae nequaquam uetustissimas regulas patrum uiolari patiuntur, minime uidetur admissus. 21] Ps. 118, 164. 4 hiis Lx 6 oneroasior H1 honerosior L quorumdam H 7 haut GH2L1 8 quaerella G1H1: querela G2Н2L 9 et om. L consultatione L: consolatione G1H1 collatione G2H2 10 iam om. G 11 possit HL fessiis LI 12 relegionis G1L1 ad obseruantiam H 13 consurregerent LI 14 in om. G 15 confessiones LI sompno LI 16 modoramine LI 17 tipns H1 18 quam v 22 inditia L 28 connentos H1 24 laudem H idem hic H 25 tipus H1 origente L1 utilissime hnc usque fuerit L 27 patruum Hl (saepe) 28 uiolare H Cuius sollemnitatis ratio cur statuta sit uel inuenta, in hac prouincia nonnulli ignorantes expletis matutinis hymnis rursum reuertuntur ad somnum, in illam causam nihilominus incidentes, ob quam conpescendam haec a senioribus nostris sollemnitas instituta est. illa namque hora eam consummare festinant, qua neglegentioribus minusque sollicitis rursum dormiendi reddatur occasio. quod omnimodis fieri non oportet, sicut in superiore libello describentes Aegyptiorum synaxin plenius exposuimus, ne purificationem nostram confessione supplici et antelucanis orationibus adquisitam uel emergens quaedam redundantia umorum naturalium polluat uel inlusio corrumpat inimici, uel certe intercedens etiam puri ac simplicis somni refectio interrumpat spiritus nostri feruorem ac tepefactos somni torpore per totum diei spatium inertes deinceps ignauosque traducat. quod Aegyptii ne incurrant, et quidem cum soleant certis temporibus etiam ante gallorum cantum consurgere, missa canonica celebrata usque ad lucem post haec uigilias extendunt, ut eos superueniens lux matutina in hoc feruore spiritus repperiat constitutos ac per totum diei tempus feruentiores sollicitioresque custodiat, praeparatos eos suscipiens ad conflictum et contra diurnam conluctationem diaboli nocturnarum exercitio uigiliarum ac spiritali meditatione firmatos. Illud quoque nosse debemus nihil a nostris senioribus, qui hanc eandem matutinam sollemnitatem addi debere censuerunt, de antiqua psalmorum consuetudine inmutatum, sed eodem ordine missam quo prius in nocturnis conuentibus perpetuo celebratam. etenim hymnos, quos in hac regione ad matutinam excepere sollemnitatem, in fine nocturnarum 8] n, 13. 1 non distinguunt GH 2 prouintia G hymnis GI: ymnis G2HL 3 sumnum LI nihil minus L 4 incedeutes GIL concupiscendam H1 nostris om. G 5 illam Gl 6 neglig. Gl 8 sujwriori HL1 superi Lx libro H sinaxin H 9 expossuimus H* ne ... 15 traducat om. H 11 habundantia. L humorum G2L pulhiat L1 13 sompni L, ittm infra 15 inourrcrent L et quidem GL2: quidem L\\' etenim H 16 caeteris L 19 reperiat G5 21 diurnam eras. tn G diabuli H1L1 22 uigiliarum exercitio L 23 VII H 26 ordinem Lx 27 ymnos wdd. 28 excipere GlHL uigiliarum, quas post gallorum cantum ante auroram finire solent, similiter hodieque decantant, id est centesimum quadragensimum octauum psalmum, cuius initium est laudate domiuum de caelis et reliquos qui sequuntur. quinquagensimum uero psalmum et sexagensimum secundum et octogensimum nonum huic nouellae sollemnitati fuisse deputatos. denique per Italiam hodieque consummatis matutinis hymnis quinquagensimus psalmus in uniuersis ecclesiis canitur, quod non aliunde quam exinde tractum esse non dubito. Is uero, qui in tertia, sexta uel nona, priusquam coeptus finiatur psalmus, ad orationem non occurrerit, ulterius oratorium introire. non audet nec semet ipsum admiscere psallentibus, sed congregationis missam stans pro foribus praestolatur, donec egredientibus cunctis summissa in terram paenitentia neglegentiae suae uel tarditatis inpetret ueniam, sciens nequaquam se posse desidiae suae noxam aliter expiare, sed ue in ea quidem quae post tres horas erit secutura sollemnitate admittendum, nisi pro neglegentia praesenti confestim uera humilitate subnixus satisfacere festinarit. in nocturnis uero conuenticulis usque ad secundum psalmum praebetur tardanti dilatio, ita dumtaxat, ut, antequam finito eodem psalmo fratres in oratione procumbant, semet ipsum congregationi inserere atque admiscere festinet, eidem procul dubio increpationi ac paenitentiae quam praediximus subiciendus, si ultra praestitutam dilationis horam uel modicum retardarit. 2 similiterque hodie H ccntissimum IIIL quadragensimum H1: quadragesimum GH2 quadragissimum L 3 est initium H 4 secuntur H quinquagensimum Gx: quinquagesimum G2HL2 quinquagessimum Lx 5 seiagensimum Gx: sexagesimum G2RL2 sexagessimum L1 octogensimum G1: octogesimum G2H2L1 octogess. H1 octogiss, L1 6 nouiinus fuisse (fuisse om, r) v: sed illud nouimus, quod GHL omittunt, supplendum est e nosse debemus (p. 40, 23): cf. Ind. uerb. s. u. ellipsis 7 yinnis G2HL quinquagensimus G1L1: quinquagesimus G2H2L2 quinquageasimus H1 8 uniuersis om. L1 9 tractatum H1 et Ly ut Mid. 10 VIII H 12 audeat IP 13 prae H praestulatur G1H1 14 penitentia G\\'HLt poenitentia G2L2 16 noxiam L\\' 17 sollemuitas GL2v 18 neglig. Gt 19 mbnixius Ge festinaret W poft hoc uerbum in H cap. 9 incipit 10 tardandi H 2-1 adque L1 24 peniteutiaf G1L1 poenitentiae G2L2 25 moram L retardaret Hl Sane uigilias, quae singulis ebdomadibus a uespera inlucescente sabbato celebrantur, idcirco seniores hiemali tempore, quo noctes sunt longiores, usque ad quartum gallorum cantum per monasteria moderantur, ut post excubias totius noctis reliquis duabus ferme horis reficientes corpora sua nequaquam per totum diei spatium somni torpore marcescant, requie breuis huius temporis pro totius noctis refectione contenti. quod nos quoque omni obseruatione custodire conueniet, ut scilicet contenti somno, qui nobis post uigiliarum missam usque ad lucis indulgetur aduentum, id est usque ad matutinos psalmos, totum deinceps diem in opere ac necessariis ducamus officiis, ne somnum, quem nocti subtraximus, resumere per diem uigiliarum lassitudine et inanitate conpulsi non tam requiem corpori subtraxisse quam quietis tempus et refectionem nocturnam commutasse uideamur. nullatenus enim poterit fragilis caro ita totius noctis quiete fraudari, ut per consequentem diem sine dormitatione mentis animique torpore inconcussam possit seruare uigilantiam, quae inpedietur ex hoc potius quam iuuabitur, nisi post uigiliarum missam somni quantulumcumque gustauerit. et idcirco saltim unius horae sopor, quemadmodum diximus, ante lucis aduentum si fuerit inpertitus, lucrabimur omnes uigiliarum horas, quas tota nocte in oratione consumpsimus, inpertientes naturae quod suum est nec habentes necessitatem resumendi per diem quod nocti subtraximus. totum enim carni huic procul dubio reddet, quisquis ei non rationabiliter partem subtrahere, sed totum temptauerit denegare et ut uerius dixerim non superflua, sed necessaria uoluerit amputare. propter quod maiore faenore necesse est uigilias conpensari, si fuerint usque ad lucem inconsiderata atque inrationabili nimietate protractae. ideoque eas tripertitis distingunt officiis, ut labor hac diuersitate diuisus delectatione 1 X H uespere L 2 inluciscente G1H1 5 reliquiis L1 refficientes Lx 6 sompni L 9 sompno L 12 sompnum Lx 14 corporis IP 15 commotasse Hl communicasse Lx 16 sequentem LI 17 animęque G 19 sompnii L1 20 saltem H1 21 lucrabitur H lucrabimus L 22 consumsimus G1 26 denegari Gl 28 faenore GL: foenore S fenore H 30 eas om. Lt distinguunt H1 quadam defectionem corporis releuet. nam cum stantes antiphona tria concinuerint, humi post haec uel sedilibus humillimis insidentes tres psalmos uno modulante respondent, qui tamen singuli a singulis fratribus uicissim succedentibus sibi praebentur, atque his sub eadem quiete residendi ternas adiciunt lectiones. itaque fit ut corporeum minuentes laborem uigilias suas maiore intentione mentis exerceant. Quas a tempore praedicationis apostolicae, quo religio ac fides Christiana fundata est, per uniuersum Orientem idcirco statutum est inlucescente sabbato debere celebrari, quod domino ac saluatore nostro sexta sabbati crucifixo discipuli adhuc recenti eius passione perculsi peruigiles tota nocte manserunt, nullatenus quietis somnum suis oculis indulgentes. quamobrem ex illo tempore huic nocti deputata uigiliarum sollemnitas usque in hodiernum diem per uniuersum Orientem similiter obseruatur. ideoque et absolutio ieinnii post laborem uigiliarum totidem apostolicis uiris in die sabbato statuta non inmerito praesumitur per uniuersas ecclesias Orientis, secundum illam quoque Ecclesiastis sententiam, quae licet habeat et alium mysticum sensum, tamen ah hoc quoque non abhorret, quo utrique diei, id est ebdomadi pariter et ogdoadi eandem partem sollemnitatis inpertire praecipimur, ita dicentis: da partem his septem et quidem his octo. non enim ad communionem festiuitatis Iudaicae absolutio ista ieiunii reputanda est, his praesertim qui omni Iudaica superstitione 23] Eccles. 11, 2 (LXX). 1 reuelet G1H1L1 strantes Gx ante fana H1 antifona L 2 trina G1 trpa Hx antifonas tres H2c concinnuerint Hx insedent«s Hl 3 modolante H1L1 5 hiis Hl residendi G2L2: resedendi Gl resedenti LI residentibus Hv 7 maiori H intentioni Hl 8 XI H VIII L relegio GxLI 10 inluciscente G1H1 12 peruigilias Hl 13 sompnum L post indulgentes in H cap. 12, in L cap. 9 incipit 14 nocte H1 17 itidem r ab apostolicis Lr uiriis LI sabbati p 19 ecclesiastis G1H2L2: ecclesiastes G2L1 ecclesiasticis H1 20 misticum H1 ad H1 aborret H1L 21 utri*que G (s eras.) octoadi G1 ocdoadi G7 et ogdoadi pariter L 22 eamdem LI dicens H 2o hiis septem Lx & admonitione H ad commonitionem L 25 hiis Lx iuditia H alieni monstrantur, sed ad refectionem quam diximus lassi corporis pertinere, quod per totas anni septimanas iugiter quinis diebus ieiunans, nisi duobus saltim interpositis refocilatum fuerit, facile lassescit ac deficit. Cuius moderationis causam nonnulli in quibusdam occidentalibus ciuitatibus ignorantes et maxime in urbe idcirco putant absolutionem sabbati minime debere praesumi, quod apostolum Petrum in eodem die contra Simonem conflictaturum adserunt ieiunasse. ex quo magis apparet hoc eum non canonica consuetudine fecisse, sed praesentis potius necessitate conflictus, siquidem et ibi pro hac eadem re non generale, sed speciale uideatur Petrus discipulis suis indixisse ieiunium. quod utique non fecisset, si scisset illud canonica consuetudine solere seruari, idem procul dubio etiam dominico die paratus indicere, si certaminis ipsius in eum conpetisset occasio. nec tamen ex hoc statim canonica fuisset ieiunii regula promulganda, quod non generalis obseruatio statuerat, sed ut semel fieret ratio necessitatis extorserat. Uerum ne hoc quidem ignorandum die dominica unam tantummodo missam ante prandium celebrari, in qua psalmorum atque orationum seu lectionum pro ipsius collectae uel communionis dominicae reuerentia sollemnius aliquid ac propensius inpendentes in ipsa tertiam sextamque pariter consummatam reputant. itaque fit ut et de obsequiis orationum nihil inminuatur adiectione scilicet lectionum, et nihilominus differentia quaedam uel remissio uideatur fratribus indulgeri pro reuerentia dominicae resurrectionis prae cetero tempore, quae et totius septimanae uideatur obseruantiam relaxare, et pro hac ipsa quae intermiscetur quadam differentia eundem diem 3 ieiunantes H1 ieiunant L saltem H3 refocilatum ita codd. 4 bissescet ac deficiet H 5 non distinguit G XIII II 0 urbc roma HL et tres codd. Cuyckti 8 nymonem G2L conflicturum 11 9 adserant HLc ex canouica L 15 conpetisset scripsi: conpegisset GLr in eo contigisset H 16 ieiuni L1 19 XI L: X G XIIII H dominica GH: dominico Lv 20 quo II 22 commonionis L1 ac proipsius G: om, 8 25 adiectio G1 deferentia L 27 domicap L 29 defferentia L eum diem Lt eundem (om. diem) L1 uelut festiuum prouocet rursum sollemnius expectari, minusque faciat, ebdomadis uenturae ieiunia huius expectatione sentiri. semper enim aequanimius quaelibet fatigatio sustinetur et sine fastidio labor inpenditur, si interiecta ei uicissitudo quaedam uel operis inmutatio qualiscumque succedat. Denique etiam in ipsis diebus, id est sabbato uel dominica seu feriatis temporibus, quibus prandium pariter et cena solet fratribus exhiberi, psalmus ad uesperam non dicitur, id est nec cum accedunt ad cenam nec cum ab ipsa consurgunt, ut solet fieri in sollemnibus prandiis uel canonica ieiuniorum refectione, quam et praecedere consuetudinarii psalmi solent et subsequi: sed tantummodo simplici oratione facta accedunt ad cenam eamque rursum consurgentes ab ipsa sola oratione concludunt, quod scilicet extraordinaria sit inter monachos ista refectio nec omnes ad eam conuenire cogantur, nisi aut peregrini qui superuenerint fratres aut hi, quos infirmitas corporis aut propria inuitat uoluntas. LIBER QVARTUS. DE INSTITUTIS RENIJNTIANTIUM. CAPITULA. I. De institutione eorum qui renuntiant huic mundo, et quemadmodum apud Tabennesiotas uel Aegyptios inbuantur hi qui in monasteriis suscipiuntur. II. Qua ratione usque ad ultimam senectutem apud eos in coenobiis perseuerent. 1 expectareH 2 ebdomadadis HI scntire H1 li codd. non di- stinguuntin om. H 7 fereatis HI 8 cacua IIL 9 caenam H ipsa GL: ipsa caena H 11 consuetudinari H1 13 caonam H cęnam L 14 iwumchos H 15 caudem H cum L coguntur II 16 hii H1 17 uolumptas L1 Explicit de cauouiro dinmarum orationum et psalmorum modo libcr tertiusG: om. HL Incipinnt capitula (spqupntis libri M G do libro IIII add. L) GHL 22 tabinesiotasII tabenncositas L liii HL1 XVII. Cass. I. 11 III. Quo examine probetur is qui in coenobio suscipiendus est. IIII. Quare, qui in monasterio recipiuntur, nihil secum permittantur inferre. V. Cur hi qui renuntiant suscepti in monasteriis propria uestimenta deponant et ab abbate aliis induantur. VI. Qua causa uestimenta renuntiantium, cum quibus ingressi sunt monasterium, a dispensatore seruentur. VII. Cur in monasterio suscepti non permittantur statim fratribus admisceri, sed xenodocho ante tradantur, VIII. Quibus primum institutis iuniores exerceantur, ut ad superandas omnes concupiscentias proficiant.a VIIII. Quare iunioribus imperetur ut seniori suo nihil de cogitationibus suis subtrahant. X. Quanta oboedientia senioribus etiam in naturali necessitate tribuatur. XI. Cuiusmodi cibus apud eos delicatissimus habeatur. XII. Quod ad sonitum pulsantis ostium nihil operis non omittant studio celeriter occurrendi. XIII. Quam criminosum habeatur, si aliquis uel uilissimum quippiam suum dixerit. XIIII. Quod, licet multa pecunia de uniuscuiusque opere congeratur, nullus tamen praesumat excedere statutae sufficientiae parcitatem. XV. De inmodico apud nos studio habendi. XVI. De regulis diuersarum correptionum. XVII. Quibus auctoribus sit inuectum ut reficientibus fratribus sacrae lectiones in coenobiis recitentur, et quantum apud Aegyptios praebeatur silentium. XVIII. Quam inlicitum sit extra mensam communem quicquam cibi potusue gustare. 1 is om. Hv coebio L Buscipeudus H 4 hii HLI 5 ab om. H indaant H 7 sumus L seruotur H 9 misceri H ienedocho L sexodocho H xenodochio v 10 exercentur L 11 separandas H 12 hunc titulum om. H 16 cybus L aput Lx dilicatissimus H 17 ad om. H 19 rriminosus H utilusimum L1 22 congregatur H pranumat om. L1 excidere H 28 parcitatem praesumptā (del. m.2) L 24 aput LI habeodi Htudin L 25 ruguliis L1 26 actoribus L innentum L2r 27 aput Lx 30 cybi L putus uegustare H potus uetustare Lx XVIIII. Quemadmodum per Palaestinam uel Mesopotamiam cotidiana fratribus exhibeantur obsequia. XX. De tribus lenticulae granis ab oeconomo repertis. XXI. De spontaneo quorundam fratrum ministerio. XXII. De Aegyptiorum typo, qui est super cotidianis fratrum statutus obsequiis. XXIII. De oboedientia abbatis Iohannis, per quam usque ad prophetiae prouectus est gratiam. XXIIII. De ligno arido, quod idem abbas Iohannes ad arbitrium senioris sui quasi adolendum rigare non destitit. XXV. De proiecto ab abbate Iohanne uase unico olei ad senioris imperium. XXVI. Quemadmodum abbas Iohannes suo oboedierit seniori ad aduoluendum saxum, quod ne a multis quidem possibile erat moueri. XXVII. De humilitate et oboedientia abbatis Patermuti, quam in proiciendo in flumen paruulo filio ex praecepto senioris non haesitauit inplere. XXVIII. Quemadmodum reuelatum sit abbati de Patermutio opus eum Abrahae fecisse, et quod defuncto eidem abbati idem Patermutius in monasterii administratione successerit. XXVIIII. De oboedientia fratris, qui decem sportas circumferens publice distraxit abbatis imperio. XXX. De abbatis Pinufi humilitate, qui relicto coenobio celeberrimo, cui presbyter praeerat, longinquum monasterium, in quo uelut incipiens susciperetur, desiderio perfectionis expetit 1 palestmam HL messopotamiam L 2 adhibeantur H 8 granis lenticulae L 4 fratruum H monasterio Hl 5 tipO H fratruum statutis H 8 profeotns H 9 idem beatas abbas H iohannis HLI 10 adolendum HIA: fort. adolescendum desistit H 11 ab om. HL 13 iohannis H obqediret H 14 ad om. H 16 oboedientiae L patermuti H: patermutii L 17 in post quam om. H lumen L: fluuio H paraolo LI quam ex H 18 esitauit H hesitauerit L 19 abbate H patremutio H patrem∗tio L 20 quod et HL abbate H 21 in om. H 22 deoim HL 28 puplioe H imperium H ad abbatis imperium v 24 pinuphi H phynupby L monasterio H 25 celiberrimo H presbiter HL 26 suscipieretur LI .11* XXXI. Quemadmodum abba Pinufius reductus in monasterium suum modico tempore commoratus rursum fugerit in partes Syriae Palaestinae. XXXII. Quae praecepta dederit idem abbas pinufius fratri, quem in suo monasterio sub nostra recipiebat praesentia. XXXIII. Quod, sicut magna remuneratio monacho debetur secundum institutionem patrum laboranti, ita et inerti poena similiter tribuatur, et idcirco non debeat quis tam facile admitti in monasterio. XXXIIII. Quod abrenuntiatio nihil sit aliud quam morti. ficatio et imago crucifixi. XXXV. Quod crux nostra timor domini sit. XXXVI. Quod renuntiatio nihil prosit, si isdem quibus renuntiauimus inplicemur. XXXVII. Quod diabolus nostro fini semper insidietur et nos eius caput iugiter obseruare debeamus. XXXVIII. De renuntiantis praeparatione aduersum tempta.-\\' tiones, et de paucis imitandis. XXXVIIII. Quo ordine quis ad perfectionem ualeat peruenire per quam de timore dei ad caritatem consequenter ascendat. XL. Quod non debeat monachus exempla perfectionis a multis expetere, sed ab uno uel paucis. XLI. Quarum debilitatum similitudinem suscipere debeat: qui in coenobio commoratur. XLII. Quod bonum patientiae suae non debeat monachus: de aliorum sperare uirtute, sed de sua potius longanimitate. XLIII. Recapitulatio expositionis, per quam monachus ad perfectionem possit ascendere. 1 abbas Lr pinuphius H nu I phyphua L 2 iteruiu Hr fugeret H 3 siriae H palestiuae L: om. Hv cf. Mommsen, Boem. Gesch. V, pog. 546 4 dederat H piniphius H phymifius L 5 recipiabat L reciperat H 7 patruum H inaerti H in∗∗∗∗ L poenas L1 8 debere 11 tam om. Hv 9 en in H 11 crucifigi L1 13 quod ... prosit om. H renontiatio X1 hisdem L 15 diabtilus HLX 1G capnd L* obseruare iugiter dobm\\' H 18 pauciis L\\' 19 quod L\\' 20 dfii H 22 excipere H 23 suscipere debilitAtum similitudinem H 24 commoratus L 26 sed om. H 28 Expliciunt capitula H: om. L De canonico modo orationum atque psalmorum, qui debeat in diurnis conuenticulis per monasteria custodiri, ad Înstitutionem eius, qui renuntiat huic mundo, narrationis nos ordine prouocante transimus, condiciones in primis, quibus hi qui ad deum conuerti cupiunt recipiantur in coenobiis, breui quantum possumus studentes sermone conplecti, quaedam scilicet de Aegyptiorum, quaedam de Tabennesiotarum regulis admiscentes, quorum Thebaide est coenobium, quantum numero populosius cunctis, tanto conuersationis rigore districtius, siquidem in eo plus quam quinque milia fratrum ab uno regantur abbate tantaque sit oboedientia hic tam prolixus numerus monachorum omni aeuo seniori suo subditus, quanta non potest apud nos unus uni uel oboedire pro modico tempore uel praeesse. Quorum tam longa perseuerantia et humilitas atque subiectio quemadmodum tam diuturna perduret quaue institutione formetur, per quam usque ad incuruam senectam in coenobio perseuerent, opinor nos ante omnia debere praestringere (tanta namque est, quantam neminem in monasteriis nostris ingressum De anno quidem integro tenuisse meminimus), ut, cum renuntiationis eorum primordia uiderimus, consequens fuisse intellegamus, ut in tam sublimia perfectionis fastigia talium initiorum fundamenta. consurgerent. Igitur ambiens quis intra coenobii recipi disciplinam non ante prorsus admittitur, quam diebus decem uel eo amplius pro foribus excubans indicium perseuerantiae ac desiderii sui pariterque humilitatis ac patientiae demonstrauerit. cumque omnium praetereuntium fratrum genibus prouolutus v lucipit (liber add. H) de institutis renuntiantium liber (liber om. H) IIII. (quartus H) GHL I atque Gll: et L 2 diuturuis LI 3 rennuivt G1 4 conditioues codd hii G1H1L1 5 dũm H recipiuntur Gl 7 M τatabenensiorum L tabenisiotarum II B thebaide G: thebaidp L* tebaidae ex tebaida H in thebaidẹ L1 (r) quauto 0 0 tantum Jl destrictius L 10 regun- tur G2 11 tantaeque L2 fit G oboedientiae L his G2 prolixins H1 12 possit H 15diurna H1 16 curuam L 17 pręstringere G: porstringerfi HLv 18 monasteris L1 19 nr-c H 21 talia H22 consurgerent cạpịtụḷụṃH 23 cenubii H1 24 decim H1L1 25 prae Jl et ab uniuersis de industria refutatus atque despectus, tamquam qui non religionis sed necessitatis obtentu monasterium optet intrare, iniuriis quoque et exprobrationibus multis adfectus experimentum dederit constantiae suae, qualisque futurus\\' sit in temptationibus, obprobriorum tolerantia declarauerit, atque ita fuerit explorato mentis ardore susceptus, diligentia summa perquiritur, ne de pristinis facultatibus suis inhaeserit ei uel unius nummi contagio. sciunt enim eum suh monasterii disciplina diuturnum esse non posse, sed ne humilitatis quidem aut oboedientiae adprehensurum esse uirtutem nec illa coenobii paupertate ac districtione contentum fore, si in conscientia eius pecuniae quantulumcumque latitauerit, sed ubi primum exorta fuerit qualibet occasione commotio, fiducia stipis illius animatum continuo de monasterio uelut funda rotante fugiturum. Et idcirco ne usibus quidem coenobii profuturas suscipere ab eo pecunias adquiescunt, primum ne confidentia huius oblationis inflatus nequaquam se pauperioribus fratribus coaequare dignetur, tum ne per hanc elationem nullatenus ad humilitatem Christi descendens, cum sub disciplina coenobii non potuerit perdurare, egressus exinde ea, quae in principio. renuntiationis suae spiritali feruore succensus intulerat, tepefactus postea non sine iniuria monasterii sacrilego spiritu recipere atque exigere moliatur. quod omnimodis obseruari debere multis sunt experimentis frequenter edocti. nam per alia minus cauta monasteria simpliciter quidam suscepti eorum, quae intulerant quaeque in dei opere fuerant dispensata, cum ingenti post blasphemia redhibitionem poscere temptauerunt Quamobrem ita nudatur quisque, cum receptus fuerit, omni pristina facultate, ut ne ipsum quidem quo opertus 1 rcffutatus JL1 dispectua H* 4 exprobationibus G1 5 tollerantia G1H1 tolerantiae L 7 peraequitur Hl perqueritur L\\' inhesserit W 8 nommi L1 10 in illa coebii L 11 destrictione 0\\' 12 lAtauerit Hx 15 non distinguit H ussibus Hl 17 pauperibus Gl 19 discendens H1L1 20 poterit L 21 susceptus L 22 ea postea L 23 Mure G* . obseinari G: obseruare HL 25 eorum G: deorum H de eorum (se- quitur rwr. 7—8 litt.) L 27 post haw blasfemiae H reddibitionem G redibitionem H 2R IIII H est indumentum habere permittatur ulterius, sed in concilio fratrum productus in medium exuatur propriis ac per manus abbatis induatur monasterii uestimentis, ut per hoc se non solum uniuersis rebus suis antiquis nouerit spoliatum, uerum etiam omni fastu deposito mundiali ad Christi paupertatem et inopiam descendisse iamque opibus sustentandum non saeculi arte quaesitis nec de infidelitate pristina reseruatis, sed de sanctis ac piis monasterii largitionibus militiae suae stipendia percepturum atque inde se deinceps uestiendum alendumque cognoscens et nihil habere et nihilominus de crastino non esse sollicitus secundum euangelii discat sententiam, nec erubescat pauperibus id est corpori fraternitatis aequari, quibus connumerari Christus et quorum se fratrem non erubuit nuncupare, quin potius glorietur domesticis eius factum se esse consortem. Illa uero quae deposuit uestimenta oeconomo consignata tamdiu reseruantur, donec profectus et conuersationis eius ac tolerantiae uirtutem diuersis temptationibus ac probationibus euidenter agnoscant. et siquidem posse eum inibi durare tempore procedente perspexerint et in eodem quo coepit feruore persistere, indigentibus eadem largiuntur: sin uero quoddam ei eo murmurationis uitium uel paruae cuiuslibet inoboedientiae culpam processisse deprehenderint, exuentes eum monasterii quibus indutus fuerat uestimentis et reuestitum antiquis quae fuerant sequestrata depellunt. nullum etenim fas est cum illis quae accepit abscedere nec quemquam patiuntur illis adhuc indui, quem semel ab institutionis suae regula tepuisse peruiderint. unde etiam copia nulli penitus palam discedendi conceditur, nisi aut in morem serui fugacis captans densissimas 111 of. Matth. 6, 34. r 2 feductiu H exuetur HI 4 expoliatum HL 5 ouiui affectu omni H 6 discendisse H1 scli G seculi L 7 ne Gt ac] et L om. L 10 sollicitum r 1pauperioribus H 13 fratrum LI suscapari H noncupare L 15 V H 16conuersationes G1 17 tollerantiae Ol 18 perdurarR Lv 19 procidente H\\' prospeierint HL 1 in om. L 20 si H quondam L 21 prauae HL huiuslibet H) cuiusque libet L1 26 peruiderent L1 27 copiam H1 discendenti H1 discendendi LI tenebras nocte diffugiat, aut certe hoc ordine et professione iudicatus indignus cum confusione et nota coram cunctis fratribus- tribus deposita monasterii ueste pellatur. Cum igitur quis susceptus et hac perseuerantia qua diximus conprobatus ac depositis propriis indumentis habitu monasteriali fuerit accinctus, non statim congregationi fratrum commisceri permittitur, sed deputatur seniori, qui seorsum haud longe a uestibulo monasterii commanens habet curam pere-I grinorum atque aduenientium deputatam eisque omnem diligentiam susceptionis et humanitatis inpendit. cumque ibidem integro anno deseruiens absque ulla querella suum circa peregrinos exhibuerit famulatum, inbutus per haec prima institutione humilitatis ac patientiae atque in ea longa exercitatione praecognitus, admiscendus ex hoc congregationi fratrum alii traditur seniori, qui decem iunioribus praeest, quos sibi creditos ab abbate instituit pariter et gubernat, secundum illud scilicet quod ordinatum in Exodo legimus per Moyseu. Cuius haec erit sollicitudo et eruditio principalis, per quam iunior introductus scandere consequenter etiam culmina perfectionis summa praeualeat, ut doceat eum primitus suas uincere uoluntates: quem studiose in his ac diligenter exercens haec illi semper imperare de industria procurabit, quae senserit animo eius esse contraria. multis siquidem experimentis edocti tradunt monachum et maxime iuniores ne uoluptatem quidem concupiscentiae suae refrenare posse, nisi prius mortificare per oboedientiam suas didicerint uoluntates. ideoque pronuntiant. nullatenus praeualere uel iram uel tristitiam uel spiritum fornicationis extinguere, sed nec humilitatem cordis 17] cf. Ex. 18, 25.ł I uocti H defugiat H1 deffugiat L: cf. cap. 31 2 confussione H1 3 depowita H1L1 pillatur LI A VI II et in hac H quam Hv 5 cumprobatus H uestimentis Hv 7 commiscere L rieputatus H kaut GIP aut L1 8 nestipulo Gx monasterio G1 monasteri L1 10 humilitatis HL: cf. Coni. XVIII, 1, 4. XX, 2,1 11 que(ae)rella GIH1: querela G2H2L 13 exercitione II 15 decim H 16 ft GH: ac L 18 VII H 19 scandere GH: ascendere Lv 20 profectionis G 21 uolumptates L1 hiis LI 24 edocati H1 uolumptatem LI 21i oboodiendiam G1 dftdicerint Hl uolumptates L] ueram nec curti fratribus unitatem perpetuam nec firmam diuturnamque posse retinere concordiam, sed ue in coenobio quidem diutius permanere cum, qui prius uoluntates suas non didicerit superare. His igitur institutis eos quos initiant uelut elementis quibusdam ac syllabis inbuere ad perfectionem atque informare festinant, per haec ad liquidum discernentes, utrum ficta et imaginaria an uera sint humilitate fundati, ad quod ut facile ualeant peruenire, consequenter instituuntur nullas penitus cogitationes prurientes in corde perniciosa confusione celare, sed confestim ut exortae fuerint eas suo patefacere seniori, nec super earum iudicio quicquam suae discretioni committere, sed illud credere malum esse uel bonum, quod discusserit ac pronuntiauerit senioris examen. itaque fit ut in nullo circumuenire iuueuem callidus inimicus uelut inexpertum ignarumque praeualeat, nec ulla fraude decipere quem peruidet non sua sed senioris discretione muniri, et suggestiones suas uel ignita iacula, quaecumque in cor eius iniecerit, ut seniorem celet non posse suaderi. alias quippe subtilissimus diabolus inludere uel deicere iuniorem non poterit, nisi cum eum seu per adrogantiam sine per uerecundiam ad cogitationum suarum uelamen inlexerit. generale namque et euidens indicium diabolicae cogitationis esse pronuntiant, si eam seniori confundamur aperire. Post haec tanta obseruantia oboedientiae regula custoditur, ut iuniores absque praepositi sui scientia uel permissu non solum non audeant cellam progredi, sed ne ipsi quidem communi ac naturali necessitati satisfacere sua auctoritate praesumant. sicque uniuersa conplere, quaecumque fuerint ab eo praecepta, tamquam si ex deo sint caelitus edita, sine ulla i 2 coeuubio Hl 3 diutuinus H uolumptates L1 4 dedicerit H1 5 VIII H elimentis Glllx G sillabis H imformare L 10 perni- tiosa LS confussione H1 12 discretione L1 13 discreuerit H 1G pennidit H1 praenidet L2v 17 discretionem (?\\' dccretione ex decretioui H Suggessiones V uelut, Sc 18 corde H Neniori L2 19 suadere H diabulns H1L1 20 deieeere G1 decipere 11 22 intellexerit G1 intellexerit H generalcm L\\' 24 Viri! H 25 praepossiti L1 permisso G praemissu Hx 26 nee H1 27 necessitate H1 discussione festinant, ut nonnumquam etiam inpossibilia sibi-! met imperata ea fide ac deuotione suscipiant, ut tota, uirtute ac sine ulla. cordis haesitatione perficere ea et consummare nitantur et ne inpossibilitatem quidem praecepti pro senioris reuerentia metiantur. de quorum oboedientia speciatim nunc dicere praetermitto: exemplis enim ipsis eam paulo post tradere suo loco disponimus, si dominus nobis orationibus uestris dederit commeatum. nunc instituta cetera persequamur, praetermittentes illa contexere, quae in hac regione uel tradi monasteriis uel ab ipsis nequeunt custodiri, sicut in praefatiuncula nostra facturos nos esse promisimus, quod scilicet nec laneis indumentis utantur, sed lineis tantum et ne ipsis quidem duplicibus: quibus uicaria praepositus unusquisque suae decaniae subministrat, cum illa quibus uestiti sunt sorduisse conspexerit. Illud quoque arduum atque sublime genus continentiae similiter praetermittentes, in qua summae reputantur deliciae, si herba sale condita, quam labsanion uocant, aqua diluta ad refectionem fratribus adponatur, aliaque conplura his similia, quae in hac prouincia nec aerum temperies nec qualitas nostrae fragilitatis admittit, illa tantummodo persequar, quae nulla carnis infirmitas, non situs loci poterit inpedire, si ea non fragilitas animae ac tepor mentis ademerit. Itaque considentes intra cubilia sua et operi ac meditationi studium pariter inpendentes, cum sonitum pulsantis ostium ac diuersorum cellulas percutientis audierint ad orationem scilicet eos seu ad opus aliquod inuitantis, certatim e suis cubilibus unusquisque prorumpit, ita ut is, qui opus scriptoris exercet, quam repertus fuerit inchoasse litteram finire 10] §. 9. j 1 nonnunquaui G2 2 iupemta H2 5 mentiautur H1 7 uobis OM. H 8 commiatam Lx uaetera L prosequamur v 11 promissimus H2L 13 uicariae H 14 perspexerit L 15 X H 16 pretermittentes G: prae- termittons HLv cf, Ind. \\'anacolutha\\' diliciae GIIVLx 17 labBanion L1: lapsanium G labsanium L1 balsanum H delota G 18 cumplura H1 19 prouintia GL 20 prosequar H2v 21 imfirmitas L inpedire H*: impedirn rell. 22 animi II adimerit GIL 23 XI H consedentes HL1 meditatione H1 24 pariter om, H paritnr studium L pulsantes hostium Gl 26 cartamine tim H 28 reppertus L inchogasse H1 I noti audeat, sed in eodem puncto, quo ad aures eius sonitus pulsantis aduenerit, summa uelocitate prosiliens ne tantum quidem morae interponat, quantum coepti apicis consummet effigiem, sed inperfectas litterae lineas derelinquens non tam operis conpendia Iucraue sectetur quam oboedientiae uirtutem exsequi toto studio atque aemulatione festinet. quam non solum operi manuum seu lectioni uel silentio et quieti cellae, uerum etiam cunctis uirtutibus ita praeferunt, ut huic iudicent omnia postponenda et uniuersa dispendia subire contenti sint, dummodo hoc bonum in nullo uiolasse uideantur. Illam sane uirtutem inter ceteras institutiones eorum uel commemorari superfluum puto, quod scilicet nulli cistellam, nulli peculiarem sportam liceat possidere nec tale aliquid, quod uelut proprium retinens suo debeat communire signaculo. quos ita nouimus omni ei parte nudos exsistere, ut praeter colobium, maforte, gallicas, meloten ac psiathium nihil amplius habeant, cum in aliis quoque monasteriis, in quibus aliqua remissius indulgentur, hanc regulam uideamus districtissime nunc usque seruari, ut ne uerbo quidem audeat quis dicere aliquid suum magnumque sit crimen ex ore monachi processisse \\'codicem meum , \\'tabulas meas\\', \\'granum meum\\', \\'tunicam meas\\', \\'gallicas meas, proque hoc digna paenitentia satisfacturus sit, si casu aliquo per subreptionem uel ignorantiam huiusmodi uerbum de ore eius effugerit. Et cum tantos unusquisque eorum cotidie de opere ae sudore proprio reditus conferat monasterio, ut ex his sustentare non solum suam ualeat parcitatem, uerum etiam usibus possit exuberare multorum, in nullo tamen inflatur nec sibi Y 1 punctu H1 quod HLX ad om. H a interponant H 4 interfectf H 5 lucra... (ue eran.) L sectatur H 6 exequi G 8 indi- cent L 9 contemti H1 sunt HL1 11 XII H 12 commemorare Hv 13 sportam HL: sportellam Gr cf. c. 15, 1 15 existere GH 16 maforte GL: mafortes H mafortem v caligas H2v uol post gallicw add. H meloten H: melotam G melotā (a in ras. m. 3) L melotem r phiathium G1 psiatium e spiatium H 17 illis L 21 tonicam GL1 22 gallicas L: calicas H1 caligas GH2v pro hocque H poenitentia G I penitentia HL 23 cassu H\\'L\\' 25 non distinguit H 20 hiis H\\' 27 ueleant. H ussibus Hl 28 exibere tr. exiberare L de tanto operis sui quaestu ac sudore blanditur, sed praeter duo paxamatia, quae tribus uix denariis ibidem distrahuntur, nihil sibimet amplius unusquisque praesumit. inter quos nullum peculiare opus, quod pudet dicere quodque in nostris monasteriis utinam fieri nesciremus, non dicam effectu, sed ne cogitatione quidem ab aliquo penitus adfectatur. cumque totam enthecam coenobii suam credat esse substantiam cunctisque rebus ut omnium dominus omnem curam sollicitudinemque dependat, ad retinendam nihilominus \\'arreptae nuditatis uirtutem, quam studet ad finem usque perfecte atque inuiolabiliter custodire, ita semet ipsum a cunctis extraneum et ex omnibus iudicat alienum, ut tamquam peregrinum se gerat et incolam istius mundi, alumnumque se potius monasterii reputet ac ministrum, quam dominum rei cuiuscumque praesumat. Ad haec nos miserabiles quid dicimus, qui in coenobiis commorantes ac sub abbatis cura et sollicitudine constitut peculiares circumferimus claues, omnique professionis nostra uerecundia et confusione calcata etiam anulos, quibus recon dita. praesignemus, in digitis palam gestare nos non pudet quibus non solum cistellae uel sportae, sed ne arcae quiden uel armaria ad ea, quae congerimus uel quae egressi de saeculo reseruauimus, condenda sufficiunt, quique ita nonnumquam proulissimis nullisque rebus accendimur, eas dumtaxat uelut proprias uindicantes, ut, si quis uel digito quicquam ex his contractare praesumpserit, tanta contra eum iracundia suppleamur, ut commotionem cordis nostri ne a labiis quidem ac tota cor- \\' poris indignatione reuocare possimus. sed praetermissis nostris uitiis et his, quae ue commemorari quidem dignum est, silentio traditis secundum illud eloquium: non loquatur os meum 29] Ps. 16. 4. 1 quaesto Hl 2 paiamatia G1L1: paxmatia G1 paximatia HL- uix tribus H a praesumet Hl 5 ue] nec H 7 coeuubii Hl suam coenobii L 9 depollat G 10 studit H* inmobiliter H 11 ex GL: ab H 13 modi //\\' monasteriis Lx 15 XIII H dicimus GL: dioemus Hv 16 et] ac H 18 confessione IV 19 nos ow. L 20 archno G1 21 scio G 22 reseruabimus G1 sufticiunt L 23 accendemur G\\' 24 uendicantos Hl ex his om. H contrectare GH2 25 praesnmserit H1 28 hiis L1 nec L2 29 illum L1 ut nOli L et Uulg opera hominum, uirtutes potius quae apud illos sunt et haec, quae nos quoque omni studio debemus adpetere, coepto narrationis ordine persequamur ipsasque iam regulas ac typos cursim breuiterque ponamus, ut peruenientes post haec ad quosdam actus et opera seniorum, quae studiose memoriae mandare disponimus, haec quae nostra expositione digesta sunt uelut testimoniis ualidissimis roboremus, uniuersa quae diximus exemplis eorum potius ac uitae auctoritate firmantes. Si quis igitur gillonem fictilem, quem illi baucalem nuncupant, casu aliquo fregerit, non aliter neglegentiam suam quam publica diluet paenitentia, cunctisque in synaxi fratribus congregatis tamdiu prostratus in terram ueniam postulabit, donec orationum consummetur sollemnitas, inpetraturus eam, cum iussus fuerit abbatis iudicio de solo surgere. eodem modo satisfaciet, quisquis ad opus aliquod accersitus uel ad congregationem solitam tardius occurrerit aut si decantans psalmum uel modicum titubauerit, similiter si superfluo, si duiius, si contumacius responderit, si neglegentius obsequia iniuneta conpleuerit, si uel leuiter murmurauerit, si lectionem operi uel oboedientiae praeferens officia statuta segnius fuerit exsecutus, si dimissa synaxi non concitus ad cellam recurrere festinarit si, si cum aliquo uel ad modicum substiterit uel si ad punctum temporis uspiam secesserit, si alterius tenuerit manum, si cum illo, qui cellae suae cohabitator non est, confabulari quantu lumcuque praesumpserit, si orauerit cum illo qui est ab oratione suspensus, si parentum quempiam uel amicorum saecularium uiderit uel conlocutus eis sine suo fuerit seniore, si 3 prosequamur v tipoa GI tfpUa H1 5 actos Ly G disputatione H degesta H1 7 uelud H1L1 9 XIIII H gyllonem fyctilem L bauralem L1: baucalen L1 paucalem G blaucalem H 10 cassu L1 fringeret Hl neglig. G1 11 puplica H1 penitentin GIL poenit. G2H r sinaxi H 12 terra 51 postolabit L 14 com fuerit abbatis iudieio iusus L 15 arcessituM H 18 contumaciusque L 19 munnornnerit Lf 20 executus G2L 21 sinui H citius H festinarit G: festinanerit HLv 22 subsisterit II 23 recesserit Lx 24 cohabeatur Hl IIOD est hic incipit rnnfabulari (sic!) G 27 conloquutus L epistulam cuiuscumque suscipere, si rescribere sine suo abbate temptarit. huc usque et in huiusmodi ac similibus admissis procedit animaduersio spiritalis. residua uero, quae apud nos indifferenter admissa a nobis quoque reprehensibilius sustinentur, id est aperta conuicia, manifesti contemptus, contradictiones tumidae, libera et effrenata processio, familiaritas apud feminas.,;, irae, irxae, simultates et iurgia, operis peculiaris praesumptio, filargyriae contagio, affectus atque possessio rerum. superfluarum quae a ceteris fratribus non habentur, extraordinaria ac furtiua cibi refectio et his similia non illa increpatione qua diximus spiritali, sed uel plagis emendantur uel expulsione expulsione. Illud autem, ut reficientibus fratribus sacrae Lectione ? in coenobiis recitentur, non de Aegyptiorum typo processisse sed de Cappadocum nouerimus. quos nulli dubium est nos tam spiritalis exercitationis causa, quam conpescendae super Suae otiosaeque confabulationis gratia et maxime contentionum? quae plerumque solent in conuiuiis generari, hoc statuere uoluisse, uidentes eas aliter apud se non posse cohiberi. apud Aegyptios enim uel maxime Tabennesiotas tantum silentium? ab omnibus exhibetur, ut, cum in unum tanta numerositas fratrum refectionis obtentu consederit, nullus ne muttire quidem audeat praeter eum, qui suae decaniae praeest, qui tameu? si quid mensae superinferri uel auferri necessarium esse peruiderit, sonitu potius quam uoce significat. tantaque uescentibus eis silentii huius disciplina seruatur, ut cucullis ultra 1 epistolam G2HL cuiuscumque Gr: cuiuspiam H cuiusquam L si GL: uel H 2 temptarit 0: temptauerit HL huic G2 4 indpferenter H\\' indefferenter L1 reprehensibilibus L1 austinenter Gx ã conuitia L 7 aput Lx peculiares LI 8 filargiriw H (passim) fyhrgiriae L 10 fortiua LI cybi L 11 quam a plagtis L1 13 XV H refficientibus L1 fratribus I tribus L 14 aegiptiomm H1 p eo 15 capodo (primum o mut. in a) H cappo do co. (postremum o es u) L. nouimus H quod L 16 spiritales eiercitationes L1 concupiscendae H1 17 otiosaque L 18 conuiuis H1 studero L 19 aput bis L* cohy beri L 20 uel GH: et L tabenesiotas H tabennensiotas (o ante sa in ra*. L) G2L 22 reffectionis L1 muttilare HI 94 superimfem L 25 sonito H1 oculorum palpebras demissis, ne scilicet liber aspectus habeat copiam curiosius euagandi, nihil amplius intueantur quam mensam et adpositos in ea uel quos ex ea capiunt cibos, ita ut, quem admodum uel quantum reficiat alius, nullus inuicem notet. Ante quam uel post quam legitimam communemque refectionem summa cautione seruatur, ne extra mensam quicquam cibi penitus ori suo quisquam indulgere praesumat, ut incedentibus per hortos et pomaria cam passim blandeque per arbores poma pendentia non solum obiciant se pectoribus transeuntium, uerum etiam strata per terram conculcanda pedibus offerant, atque ad colligendum parata facile ad consensum concupiscentiae inlicere ualeant intuentes et oportunitate uel copia quamuis districtos atque abstinentissimos ad sui desiderium prouocare, sacrilegum ducatur non modo quicquam ex his degustare, uerum etiam manu contingere absque eo, quod palam cunctis in commune reficientibus exhibetur et ad percipiendum oeconomi dispensatione per fratrum obsequia publice ministratur. Ne quid sane de institutis coenobiorum praetermisisse uideamur, quemadmodum cotidiana fratribus etiam per alias regiones exhibeantur obsequia, commemorandum breuiter puto. per cunctam namque Mesopotamiam, Palaestinam et Cappadociam ac totum Orientem singulis ebdomadibus uicissim fratres ad haec officia sibi reddenda succedunt, ita ut secundum multitudinem coenobii ministrorum quoque numerus deputetur. quae explere tanta deuotione et humilitate deproperant, quanta nullus seruorum dirissimo domino ac praepotenti suum exhibet famulatum, ita ut ne istis quidem solis contenti obsequiis, quae canonico iure soluuntur, etiam nocte surgentes 1 dimissis GH 2 euagendi H1 3 oppositos H1 adpositus L1 rybos L 4 uel om. L 5 non distinguit H 6 reffcctiouem L\\' soraetur Lt 7 cybi L 8 incidentibus W ortos H pumaria LI 9 obiciant se non aolum L peccittoribus H1 11 collpgpndum H1 13 abstinentessimos H1 14 sacrilegum Gr: sacrilegium HLc 15 tuanum L\\' 16 commODe refficientibus L1 17 puplicae II1 18 XVI H praetermissae H1 praetermississe L 19 cottid. G1 pro LI 21 palestinum G H pelestinam L 22 capodociam H1 cappodociam L 23 ut ita H1 25 deproperent L 26 diriaimo LI durissimo H L2 28 nodi LI illos, quos specialiter haec manet cura, studio suo releuent et ea quae ab ipsis perficienda sunt furtim praeuenientes inplere contendant, has autem septimanas unusquisque suscipiens usque ad cenam diei dominici ministraturus obseruat. qua peracta ministerium totius ebdomadis ita concluditur, ut hi, quibus succedendum est, conuenientibus in unum fratribus ad concinendos psalmos, quos quieturi ex more decantant, omnibus in ordine pedes abluant, hanc scilicet ab eis pro labore totius septimanae benedictionis mercedem fideliter expetentes, ut eos explentes mandatum Christi emissa generaliter ab omnibus fratribus oratio prosequatur, quae uel pro ignorationibus intercedat uel pro admissis humana fragilitate peccatis, et commendet deo uelut sacrificium pingue consummata eorum deuotionis obsequia. et ita secunda sabbati post matutinos hymnos aliis rursum succedentibus utensilia in quibus ministrauerunt ac uasa consignant: quae tanta sollicitudine curaque suscipientes custodiunt, ne quid ex eis inminuatur uel pereat, ut credant se etiam pro minimis quibusque uasibus tamquam pro sacrosanctis rationem non solum dispensatori praesenti, sed etiam domino reddituros, si forte aliquid ex eis neglegentia eorum fuerit inminutum. cuius disciplinae qui modus sit uel quanta fide et cautione seruetur, uno testimonio, quod exempli gratia ponam, poteritis agnoscere, sicut enim studemus satisfacere uestro feruori, quo plenam uniuersorum cognitionem desiderantes etiam ea quae optime nostis hoc libello uobis cupitis iterari, ita ueremur mensuram breuitatis excedere. In septimana cuiusdam fratris cum praeteriens oeconomus tria lenticulae grana iacere uidisset in terra, quae 1 quos G mouet H 2 inplere W: implere rell.\\t4\\tcaenam\\tGII 5 hii H\\'LI 0 succidendum H1\\t8 ordine L\\ttotius septimanae labore L 9 feliciter L expectantes\\tH 12 admisis H . ut H 14 matutinis L1\\t15\\tyrnnos HL ministrauerant r\\t17 ex] de L uelj aut L 18 uasibus G: uassibus H1\\tuasis IPLv\\t20 cis] hi*s (i eras.) L 23 poterimus L 24 femore G1 2G uobis G: uos H om. L\\tinmi- tari H excidere HIL\\' 27 XVII H\\tcoconomus H\\t28 t.rea II\\'L\\' gratia L1 terram L1 10]\\tcf. Ioh. 13, 14.\\t13]\\tPs.\\t19,\\t4. ebdomadario festinanti, dum eam praeparat coctioni, inter manus cum aqua qua diluebatur elapsa sunt, confestim super hoc abbatem consuluit, a quo uelut interuersor neglectorque sacri peculii iudicatus all oratione suspensus est. cuius neglegentiae reatus non aliter ei remissus est, nisi eum publica paenitentia diluisset. non solum enim se ipsos non esse suos, sed etiam omnia quae sua sunt credunt domino consecrata. propter quod si quid fuerit in monasterio semel inlatum, ut sacrosanctum cum omni decernunt reuerentia debere tractari, tantaque fide uniuersa procurant atque dispensant, ut etiam ea, quae despectui habentur paruaque reputantur ac uilia, si uel loco mouerint uel conpetentius conlocarint, si gillonem aqua. inpleuerint, si ei eo cuiquam obtulerint ad bibeudum si, si tenuem fistucam de oratorio cellaue submouerint, mercedem se consecuturos a domino tota credulitate confidant. Nouimus fratres, in quorum septimana cum accidisset tanta lignorum penuria, ut non esset penitus unde soliti cibi fratribus pararentur, et donec possent coempta deferri, ut xerofagia contenti essent abbatis fuisset auctoritate praeceptum, essetque hoc uniuersis placitum nec quisquam posset ullum coctionis sperare pulmentum, illos, uelut qui fructu ac mercede sui laboris et obsequii fraudarentur, si in ordine uicis suae cibos fratribus non secundum consuetudinem parauissent, tantum sibi spontanei operis ac sollicitudinis indixisse, ut in illis aridis ac sterilibus locis, in quibus ligna, nisi de fructiferis arboribus excidantur, omnimodis nequeunt inueniri (nec enim ut apud nos ulla reperiuntur frutecta siluestria), per extenta auia discurrentes et heremum, quae uersus mare 1 eam G: ea HLv 2 qua om. H diluebatnr G: dilnebantur HLv elabsa L 3 neclectorque G1 4 negligentiae G1 5 remisus 11 puplica H16 penitentia GlHL poenitentia, G2 9 sacrosancta ex sacrosancto L 11 dispectui HL M ui∗∗lia (gi eras.) reputantur L 12 collocarint G: conlocauerint HL sygyllonem L 13 cuique L 14 festucam G2H2L2 oratoria Hl 15 confidunt G 16 XVIII H septimanam L1 17 cybi L1 18 co∗epta L lerofagia G\\'S: exerofagia G1H2 xerofagiis H2L 20 ponait H1 21 qui uflut L furrtu 61 23 cybos L1 24 sollicitudis L 27 rpperiuntur L XVII. Call. t. 12 mortuum tenditur, obeuntes fistucas tenues ac spinulas, quas uentus huc illucque disperserat, suo sinu et gremiis colligentes cunctam sollemnitatem ciborum spontaneis obsequiis praepararent, ita ut de solita praebitione nihil paterentur inminui, tanta fide haec sua munia fratribus exhibentes, ut etiam cum illos honeste posset uel lignorum excusare penuria uel abbatis imperium, pro fructu suo atque mercede noluerint hac abuti licentia. Haec dicta sint secundum typum ut praefati sumus totius Orientis, quem etiam in partibus nostris necessario dicimus debere seruari. ceterum apud Aegyptios, quibus maxima cura est operis, non est ebdomadarum mutua uicissitudo, ne sub occasione huius officii omnes ab operis canone inpediantur, sed uni probatissimo fratrum cellarii uel coquinae cura committitur, qui perpetuo, donec uirtus eius uel aetas admittit, iugiter opus istud exerceat. non enim magno labore corporis fatigatur, quia nec tanta cura inter eos parandorum ciborum uel coctionis inpenditur, quippe qui maxime xerofagiis uel omofagiis utuntur et apud quos secta singulis mensibus porrorum folia, labsania, sal frictum, oliuae, pisciculi minuti : salliti, quos illi maenomenia uocant, summa uoluptas est. Et quoniam hic liber de institutione est eius qui renuntiat huic mundo, per quam scilicet introductus ad humilitatem ueram et oboedientiam perfectam ceterarum quoque uirtutum culmina possit ascendere, necessarium reor quaedam seniorum gesta, quibus per hanc enituere uirtutem, exempli 1 abeuntes H fisticas Hl festucas G2H2L spinas L 2 gremius Gl gremis W 3 cyborum L1 5 munera H et Gl 6 possit H1L excurare G1 excussari H1 7 suo fructu HL adque LI 9 XYI ex XVIII H tipum H 11 debere seruari docemus L 13 offici H1 14 cellari H1 quoquiuuu L 15 uirtus GH: uires Lv 16 iatut L 17 qui Lx inter] apud L 18 cyborum LI xerofagiis GIPL7: exerofagia H1 xerofagis L1 19 ucl] et L homofagiis GH2L homofagis H1 20 purrorum L1 labsauia GL: lapsania H 21 salliti GIJ: saliti L2 salsati H maenomenia (μαινομίνιο) scripsi: menoiniuia G minuminia H minomenia L sumpma uolumptas L1 uoluntas H1 22 XXVII (sic!) H ost eius G: eius est HL 23 introductos G1 24 caeterarum L 25 posset L1 gratia sicut promisimus explicare, de multis admodum pauca carpentes, ut studentibus sublimiora sectari non solum incitamentum ei his uitae perfectae, sed etiam propositi forma procedat. quamobrem duos uel tres pro libelli huius conpendio de tam innumera patrum multitudine proferentes ponimus primum abbatem Iohannem, qui commoratus est iuxta Lyco, quod est oppidum Thebaidae, quique propter oboedientiae uirtutem usque ad prophetiae gratiam sublimatus sic uniuerso orbi claruit, ut etiam regibus mundi haius merito suo redderetur inlustris. nam cum in extremis ut diximus Thebaidae partibus commaneret, non ante praesumebat Theodosius imperator ad praepotentium tyrannorum bella procedere, quam illius animaretur oraculis atque responsis, quibus confidens uelut caelitus sibi delatis tropaea de desperatis bellis atque hostibus reportauit. Hic itaque beatus Iohannes ab adulescentia sua usque ad perfectam ac uirilem aetatem seniori deseruiens, donec ille in huius uitae conuersatione durauit, tanta humilitate inhaesit eius obsequiis, ut ipsi quoque seni stuporem summum oboedientia eius incuteret. cuius hanc uirtutem, utrum de uera fide ac profunda cordis simplicitate descenderet an adfectaticia esset et quodammodo coacticia atque ad imperantis faciem praeberetur, uolens manifestius explorare conplura ei etiam superflua minusque necessaria uel inpossibilia frequentius iniungebat. ex quibus tria ponam, per quae manifestari possit uolentibus scire uel mentis eius uel subiectionis integritas. sumpsit namque de lignario suo uirgultum senex, quod olim excisum usibus foci fuerat praeparatum, dumque coctionis 1 promissimus eiplicari H1 2 carpantis L1 3 hiis L1 5 m- unera H1 ponemus v 6 lico Hc 7 opidum HIL thebaide GH2L2: hebaidem H1 thebaidoa L1 8 claruit orbi Lc 9 tuo G1 10 cumneret H1 commoraret Gl commoraretur G7 11 ad GH; aduersum L otentium L1 12 tirannorum H 14 tropea LI: tropia H1 trophfa H2L2 disperatis H1L 15 XXVIII H iohanoia H1 adulisoentia G2H2adolescentia G1 adoliscentia L1 16 ad om. H 18 inhesait W 19 oboedientiae H1 incuterit Hl huius H haec uirtus LI 20 ac] « et L discenderet H* 21 effectatitia H et in H* quodammodum LS eautaticia HIL impotrantis Gl 22 diligeutina L cumplura H1 .24 trea H1L1 25 integretas L\\' 27 eicisaum H2 12* retardat occasio, non modo aridum, sed prope putre iacebat temporis uetustate. cumque hoc coram ipso fixisset in terram, praecepit aduecta aqua cotidie bis rigari, ut scilicet diurnis umoribus radicatum atque in antiquam arborem reuiuiscens diffusis ramis amoenitatem oculis atque umbraculum in aestu\\t feruenti subter residentibus exhiberet. quod praeceptum uene- ratione solita sine ulla inpossibilitatis consideratione suscipiens adulescens ita cotidianis diebus expleuit, ut aquam per duo ferme milia indesinenter adportans nullatenus lignum rigare cessaret, ut quem per totum anni spatium non infirmitas corporis,\\t non festiuitatis sollemnitas, non occupatio necessitatis ullius, quae illum etiam honeste excusaret ab exsecutione mandati, non denique hiemis asperitas intercedens ab obseruantia praecepti huius potuerit inpedire. cumque eius hanc seduli- tatem tacitus senex latenter diebus singulis exploraret uideretque eum simplici cordis affectu mandatum suum uelut diuinitus emissum sine ulla permutatione uultus uel rationis discussione seruare, sinceram\\thumilitatis\\teius oboedientiam conprobans, pariter etiam miserans tam longum laborem, quem per totum anni spatium studio deuotionis inpenderat, ad aridum uirgultum accedens, o, inquit, Iohannes, misitne radices haec arbor an non? cumque ille se nescire dixisset, senex, uelut inquirens rei ueritatem et tamquam temptans utrum iam suis radicibus niteretur, euulsit coram ipso leui commotione uirgultum, sic-que proiciens illud praecepit ut deinceps rigare desineret. Itaque cum huiuscemodi exercitiis eruditus cotidie iuuenis in hac parendi uirtute succresceret et humilitatis eius 1 occassio H1\\t3\\tpraecipit U1\\tcottid. GIL2 inrigari H diutinis ex diuinis H diuturnis r 4 umoribus H1: humoribus rell. atque ex aqua in arborem G (ex in ras., in s. I. m. 2)\\t5 diffussis H1 deffusis L1 6 sedentibus L1\\t8 adulisceus Gx adolescens G2 cotidianis GlH: cot- tid. G2 continuatis L 9 fere H 10 cessarat H1 ut quem H: utque GXL2 atque G2LxSv imfirmitas L 12 excussaret HIL executione GL1 13 hyeinis Lx obseruantia GH: obseruatione Lv 14 potuerit G .- poterit L poterat HS 16 affectum Lx 17 emisum Lx 20 iupleuerat L 21 accidens Lx\\tinquid HXLX\\tiohannis missitne Hx 22 cumque GH: cum L 23\\ttemtans Hx\\t25 praecipit HXL desiuiret H1 26 XXVIIII H exercitis Lx cottid. G2L2 27 parendi (e ex a) perenni H enitesceret gratia atque oboedientiae suae suauis odor per monasteria uniuersa fragraret, quidam fratrum probationis, immo aedificationis obtentu uenientes ad senem cum subiectionem eius quam audierant mirarentur, uocans eum repente senex, ascende, ait, et sumens lenticulam olei (quae sola in heremo suis uel aduenientum usibus liquorem pinguedinis tenuissimum ministrabat) deorsum proice per fenestram. quam ille, cum ad superiora concitus peruolasset, per fenestram proferens comminuendam dimisit ad terram, parum cogitans uel retractans praecepti ineptiam, diurnam necessitatem, infirmitatem corporis, penuriam sumptuum, heremi squalentis angustias ac difficultates, in qua, etiam si pecunia subpeditaret, nihilominus perdita species inueniri repararique non posset. Aliis rursus aedificari cupientibus oboedientiae eius exemplo, uocans senior, curre, inquit, Iohannes, saxum illud huc aduolue quantocius. qui confestim saxum inmane, quod multae hominum turbae mouere non possent, adplicita nunc ceruice nunc toto corpore, tanto nisu atque conatu prouoluere contendebat, ut sudore omnium membrorum suorum non solum totum infunderet uestimentum, sed etiam saxum ipsum suis ceruicibus umectaret, in hoc quoque parum metiens inpossibilitatem praecepti uel facti pro reuerentia senis et obsequii simplicitate sincera, qua credebat. senem tota fide nihil posse in cassum ac sine ratione praecipere. Huc usque abbatis Iohannis pauca de multis dixisse sufficiat. nunc abbatis Patermuti factum dignum memoria conprehendam. hic namque abrenuntiare desiderans huic mundo tamdiu pro foribus monasterii excubans perdurauit, donec -1 enitisceret G1L1 glatia LI suae Gc: om. HLr 2 flaglarot G1 flagraret H2LS fraglaret G2H2 5 ait ei et H herimo L1 6 ussibus H\\' pinguedinis G*L*: pinguidiuis G\\'HL\\' 7 proiece** (re eras.) H 8 proferens om. H 11 squalentes LI 12 deficultates H1 defflcultates L1 subpeditaret H1: supped. rell. 13 reparique L possit HIL 14 XXX H rursus G: rursum HLv 15 uocans GL: uocans eum Hv iohantiis Hx 16 quantotius GHL1 17 adplicita G: adplicata Hx applicata H2L 18 adque L* 20 set LI 21 humectaret G2H2L2 inposib. L 25 XXXI H 26 patermuti G: patermoti H ptfmutii L 28 prae H inmobili perseuerantia sua contra omnem consuetudinem coenobiorum cum filio paruulo, qui octo circiter esset annorum, at susciperetur eliceret. cumque tandem recepti fuissent, confestim non solum diuersis praepositis traditi, uerum etiam cellae habitatione seiuncti sunt, ne scilicet iugi uisione paruuli reminisceretur pater ex omni facultate quam renuntians abiecerat facultate atque affectione carnali saltim sibi filium superesse, et quemadmodum diuitem se iam non esse sciebat, ita etiam patrem se esse nesciret. quod nt plenins probaretur, utrum uideHoet plus faceret affectionem sanguinis ac suorum uiscerum caritatem, an oboedientiam et mortificationem Christi, quam renuntians quisque pro eius debet amore praeferre, de industria neglegebatur paruulus, pannis potius quam uestimentis indutus, sordibus quoque ita obsitus ac foedatus, ut offendere potius quam delectare paternos oculos posset, quotiens ab eo fuisset aspectus, sed etiam colaphis atque alapis expositus diuersorum, quas plerumque sub obtutibus suis innocenti paruulo etiam gratis cernebat infligi, ita ut numquam genas eius nisi lacrimarum sordentibus uestigiis uideret infectas. cumque tauter infans sub oculis eius per dies singulos ageretur, pro amore nihilominus Christi et oboedientiae uirtute rigida semper atque inmobilia patris uiscera permanserunt. non enim reputabat iam suum filium, quem secum pariter obtulerat Christo, nec curabat de praesentibus eius iniuriis, sed potius exultabat, quod eas nequaquam infructuose tolerari cernebat, parum cogitans de lacrimis eius, sed de propria humilitate ac perfectione sollicitus. quam districtionem mentis illius atque inmobilem rigorem peruidens coenobii senior, ad conprobandam penitus animi eius 1 perseuerentia L1 omnium L 2 ut om. H 3 elioerit H1 eli- • a ouit L 5 uissione H1 6 abicerat H abdioaret L 7 saltem H2 superesset L1 8 diuitem se iam OH: se iam diuitem Lv sciebant LI 10 plurii Н2r affectiooe Lc caritate an oboedientia et mortificatione L2c 12 ferre LI 15 possit L1 16 colafis G colopbis H1 17 optutibus 01 18 infligi 0 et \\'omnia ms.\\' Cuyckii: imferri L inferri Hr 19 surdentibus H1 imfectas L 21 regida LI 22 enim recordabatur neo reputabat iam (iam s. I. m. 2) filium suum L 24 has H 25 tollerari G1H1 28 et ad GS1 anime H1 constantiam, cum plorare quadam die uidisset infantem, simulans se aduersus eum commotum praecepit patri, ut tollens eum iactaret in flumen. tum ille, uelut a domino sibi esset praeceptum, confestim celeri cursu rapiens filium ulnis propriis usque ad oram fluminis iactaturus aduexit. quod profecto feruore fidei et oboedientiae eius fuisset opere consummatum, ni procurati fuissent de industria fratres, qui sollicite ripam fluminis obsiderent, proiectumque iam et quodammodo de Summis alueo paruulum rapuissent, et consummationem praecepti obsequio patris ac deuotione conpletam ab effectu operis atque ab ipso fine reuocassent. Cuius fides atque deuotio in tantum deo fuit accepta, ut diuino statim testimonio conprobata sit. reuelatum namque est continuo seniori hac eum oboedientia Abrahae patriarchae opus inplesse. cumque breui tempore transacto idem abbas coenobii de huius mundi commoratione migraret ad Christum, hunc praeponens cunctis fratribus successorem sui atque abbatem monasterio dereliquit. Non tacebimus etiam nobis cognitum fratrem secundum saeculi huius ordinem summae familiae: nam patre comite ac ditissimo oriundus fuit, studiis quoque liberalibus non mediocriter institutus. qui relictis parentibus cum ad monasterium peruolasset, ad conprobandam mentis humilitatem uel fidei eius ardorem confestim ei a seniore praeceptum est, ut decem sportas, quas necesse non erat publice uenditari, ceruicibus suis onerans distrahendas per plateas circumferret, adiecta condicione, qua diutius in hoc officio retineretur, ut, si forte unus eas pariter coemere uoluisset, non cederet, 1 quodam L imfaDtem L 2 adaersum GI praecipit H1 pairem LI 3 tum GHL2: tunc L1v sibi G: hoc sibi Hr sibi hoc Lc 4 propriis ulnis H 5 boram H iacturus L* 6 ui G: nisi HLv 8 obiederent G1H1 proiectum namq. et H et oua. r 12 XXXII H 36L 18 statim in H cumprobata L reuelatam Gl 14 cum L 15 commemoratione LI 17 sibi c 19 XXXIII H 20 sch G 21 studissque L 22 iostitutis H 23 humilitatem mentis L 24 uel] ac L statim H seniori LI 25 X. G decim Lx puplice H1L 26 bonem H1 detrahendas H1 27 conditione G quo deuotius H rete- nr H1 28 non concederet H sed singillatim eas quaerentibus uenundaret. quod ille tota deuotione conpleuit et omni confusionis uerecundia pro nomine ac desiderio Christi calcata sportas umeris suis inponens pretio statuto distraxit ac pecuniam ad monasterium reportauit, nequaquam perterritus tam uilis et insueti officii nouitate nec considerans indignitatem rei nataliumque splendorem ac uenditionis iniuriam, dum illam Christi humilitatem, quae est uera nobilitas, per oboedientiae gratiam desiderat obtinere. Coartat nos libelli modus ad finem tendere: sed oboedientiae bonum, quae inter ceteras uirtutes primatum tenet, non patitur nos eorum gesta qui per hanc claruerunt. penitus silentio praeterire. propter quod utrumque congrue temperantes, id est tam breuitati quam studiosorum desideriis atque utilitatibus seruientes unum adhuc ponemus humilitatis exemplum, quod non ab incipiente, sed a perfecto atque abbate conpletum non solum iuniores instruere, sed etiam seniores ad perfectam humilitatis uirtutem lectione sua poterit incitare uidimus itaque abbatem Pinufium, qui cum esset inmanis coenobii presbyter, quod est in Aegypto non longe a Panephyasi ciuitate, et pro ipsa reuerentia uel uitae suae uel aetatis uel sacerdotii cunctis honorabilis ac uenerandus existeret, uider se pro hoc ipso humilitatem illam, quam secundum suae mentis ardorem concupierat, exercere non posse nec habere quo uirtutem desideratae subiectionis extenderet, clam fugiens de coenobio secessit solus in Thebaidos ultimas partes, ibique deposito habitu monachorum adsumpta saeculari ueste coenobium Tabennesiotarum expetit, quod sciebat cunctis esse districtius, 2 post conpleuit in H cap. 34 incipit confussionis H] 8 humeris G2HL 4 dctraiit H1 portauit LI 5 offlci LI 7 uera est HC 8 de∗siderat L 9 non distinguit H cohortat L motus L1 18 bre-uita.te L\\' 14 ponimus H1L 17 post iucitare in H cap. 35 incipit 18 uidimus] incipit T pinuflum GH2 : penufium H1 pynuphium L piou-phium T 19 prb G praesbiter H presbiter L pauefysi G panifisi H panephy∗sy L panephisi T 21 uenerabilis ac honorandus L ertiterit H 23 concupiuerat LT nec onl. L1 24 desiderante LI 25 thebaidos 0: thebaidas H2T thebaidae H3 thybaidos (do in ras.) L 26 s§culi L1 27 tabennesiotarum GT: tabenensiotarum HL expetit G1HL1T: expetiit G2SL2v et in quo se uel pro longitudine regionis credidit ignorandum uel pro magnitudine monasterii ac multitudine fratrum facile posse celari. ubi diutius pro foribus perseuerans cunctorum fratrum genibus prouolutus ut susciperetur summis precibus ambiuit. cumque multo despectu tandem fuisset admissus, quod scilicet decrepitus senex et qui omnem suam peruixisset aetatem ingredi coenobium postularet, quo tempore iam ne deseruire quidem suis uoluptatibus praeualeret, ac ne hoc ipsum quidem causa religionis expetere eum adsererent, sed famis et inopiae necessitate constrictum, ut seni nullique operi penitus apto horti cura diligentiaque mandatur. quam sub alio fratre iuniore, qui eum sibi creditum retinebat., exercens sic eidem subdebatur tantaque oboedientia desideratam humilitatis excolebat uirtutem, ut non solum ea, quae ad horti diligentiam pertinebant, uerum etiam uniuersa officia, quae erant cunctis aspera uel indigna atque ab omnibus ducebantur horrori, tota cotidie sedulitate conpleret. conplura uero etiam nocte consurgens ita furtim nullo teste uel conscio tenebris occulentibus efficiebat, ut penitus auctorem operis nemo deprehenderet. cumque ibidem triennio delitescens per uniuersam Aegyptum dispersis ubique fratribus quaereretur, a quodam tandem uisus, qui de Aegypti partibus commearat, uix potuit pro humilitate habitus sui ac uilitate officii quod gerebat agnosci. nam sarculo deorsum incuruus laxabat holeribus terram, deinde stercus umeris suis aduectans eorum radicibus ingerebat. cumque haec intuens frater super agnitione eius diutissima fuisset haesitatione 1 et om. L credit T 3 diutius G: dintissime HLTv prae H 50 ambiebat H dispectu HILxT 6 suam peruixisset aetatem LT: suam peruexitegisset aetatem H uitam suam peruixisset aetate G fort. uitae suae peruixisset aetatem: cf. v, 38, 1 7 postolaret L\\' 8 uolumptatibua L uoluntatibus WT1 quidem om. L 10 nulli HLI abto H* 11 orti H ciiuviori H1 12 retenebat H1 subiebatur H 13 oboedientie L deaiderate HT: cf. p. 68, 24 16 cottid. L1 17 conpleuit cumplura H1 aero om. Ltv ụẹṛụṃ etiam H uerum etiam T] 20 delitiscens GILI deleteacens H deletiscens T uniuersum L 21 undique L tamdem H h 22 commearet H1 23 offici W 24 oleribus terram laxabat T. humaris ELT 25 intendens H detentus, propius tandem accedens et non solum uuItum, sed etiam sonum uocis diligenter explorans ad pedes eius comminus cecidisset, primo quidem super hoc stuporem summum uidentibus cunctis incussit, cur uidelicet istud fecerit ei, qui apud ipsos uelut nouicius ac de saeculo nuper egressus habebatur extremus, post uero miraculo sunt maiore perculsi, cum eius nomen, quod apud ipsos quoque magna fuerat opinione conpertum, protinus prodidisset. a quo uniuersi fratres prioris ignorantiae ueniam postulantes, quod eum uidelicet tanto tempore inter iuniores ac paruulos deputassent, inuitum ac flentem, quod inuidia diaboli digna sibi fuisset conuersatione atque humilitate fraudatus, quam diutissime requisitam tandem se quando inuenisse gaudebat, nec meruisset uitam suam in illa quam arripuerat subiectione finire, ad proprium coenobium? reuxerunt, custodientes eum summa diligentia, ne ab eis quo que similiter quoquam dilapsus aufugeret. Ubi cum fuisset modico tempore demoratus, eoden ? rursus humilitatis desiderio atque ardore succensus captans nocturna silentia ita diffugit, ut iam non uicinam prouinciam sed incognitas et alienas longeque diuisas regiones expeteret, nam conscendens nauem in Palaestinae partes commeare curauit, credens se tutius latiturum, si ad illa semet ipsum asportaret loca., in quibus ne nomen quidem suum fuisset auditum ? cum aduenisset, nostrum monasterium protinus expetiuit quod non longe fuit a spelaeo, in quo dominus noster ex uirgine nasci dignatus est. in quo permodico tempore delitescens: 1 proprius H1L1 propiusque Lt 3 procidisset HLT: cf. Seneco Controu. 1, 1, 19 primum HLT 4 fieret L 5 nouitius G2Н2T < sclo G 6 maiorem G1 8 protenus H* prouidisset Gx conperttuQ audissent Et statim procideotes ei uniuersi L 9 postulabant L 10 et innitum L 11 diahuli WT fuisset poat humilitate habet L 12 requissitam H1 13 meruisse HT1 15 reueierunt scripsi: reduexerunt Gl reduxerunt rell. p nec LI 17 non distinguit H 19 defugit H2L1T cf. cap. 6 prouiutiam GT 21 palestinae codd 22 diutius H totius L\\' latiturum GSHLT: latitaturum e asportaret GSr: asportasset LTc deportasset H 25 ab L speleo GL: spelunca ex spelunoo H(T) qua H* 26 delitiscens G\\'L\\' diliteacens H deletiscens T Secundum sententiam domini tamquam ciuitas super montem posita diutius abscondi non potuit. nam continuo quidam fratrum, qui ad loca sancta de Aegypti partibus orationis causa conuenerant, agnitum eum summa ui precum ad suum coenobium reuocarunt. Hunc igitur senem pro illa quae nobis fuerat apud ipsum in monasterio nostro fiducia cum post haec in Aegypto studiosissime requisissemus, exhortationem quam dedit fratri, quem sub nostra praesentia in suo coenobio recipiebat, quia puto ex hac posse aliquid instructionis accedere, animus est opusculo huic intexere. nosti, ait., quot diebus pro foribus excubans hodie sis receptus. cuius difficultatis causam primitus debes agnoscere. poterit enim tibi in hac uia quam ingredi concupiscis multum conferre, si ratione eius agnita ad seruitium Christi consequenter ae sicut oportet accesseris. Sicut namque inmensa gloria fideliter seruientibus deo ac secundum institutionis huius regulam ei cohaerentibus repromittitur in futurum, ita poenae grauissimae praeparantur his, qui tepide eam neglegenterque fuerint exsecuti et secundum hoc, quod professi sunt uel quod ab hominibus esse creduntur, fructus etiam congruos sanctitatis eidem exhibere neglexerint. melius est enim secundum scripturae sententiam non uouere quemquam quam uouere et non reddere, et maledictus, qui facit opera domini neglegenter. ideo igitur a nobis diutissime refutatus es, non quia tuam uel omnium salutem non toto desiderio cupiamus amplecti et his qui ad Christum conuerti cupiunt etiam procul occurrere non optemus, sed ne temere recipientes et nos apud deum leuitatis et te 1] Matth. 5,14. 22] Eccles. 5,4 (LXX). 24] Hierem. 48,10 (LXX). 1 auper GT: supra HL et Uulgata cf. Conl. XXIIII, 19,2 2 possita LI 8 causa] gratia L orationis causa om. H 5 reuocauerunt HT 6 non distinguit H 7 fiducia G: familiaritas Lv familiaritate HT 8 requississimus H exortationem HT exortatione Lx 10 hoc LT accidere HL2 11 pro] p H 14 traditione G 16 non distinguit H 17 conherentibos T 18 promittitur HT 19 executi G 20 omnibus H 21 eribere Н1 contempserint L 23 quemquun om. L 24 opera (τù lργα) HL: opus GTo et Uulgata negligeuter G1 27 obtemos H1 reum grauioris supplicii faceremus, si ad praesens facile susceptus nec pondus professionis huius intellegens uel destitulor post haec uel tepidus extitisses. quamobrem ipsam causam abrenuntiationis debes in primis agnoscere, qua perspecta quid te conueniat agere ex eius ratione manifestius instruaris.. Abrenuntiatio nihil est aliud quam crucis ac mortificationis indicium, ideoque noueris hodierno die te huic mundo et actibus ac desideriis eius esse defunctum teque secundum apostolum mundo huic esse crucifixum tibique hunc mundum. considera ergo condiciones crucis, sub cuius te deinceps sacramento oportet in hac luce uersari, quia iam non tu uiuis, sed uiuit in te ille qui est pro te crucifixus. eo ergo habitu ac figura, qua pro nobis in patibulo fuit ille suspensus, nos quoque necesse est in hac uita degere, ut scilicet secundum Dauid adfigentes de timore domini carnes nostras uniuersas uoluntates ac desideria non nostrae concupiscentiae seruientia, sed mortificationi eius habeamus adfixa. sic enim praeceptum domini inplebimus dicentis: qui non accipit crucem suam et sequitur me, non est me dignus. sed forte dicas: quomodo potest homo crucem iugiter portare, uel quemadmodum uiuens quis possit esse crucifixus?? audi rationem breuiter. Crux nostra timor domini est. sicut ergo crucifixus quis iam non pro animi sui motu membra sua quoquam mouendi uel conuertendi habet potestatem, ita et nos uoluntates nostras ac desideria non secundum id, quod nobis suaue est ac delectat ad praesens, sed secundum legem domini quo nos illa constrinxerit adplicare debemus. et sicut is qui patibulo crucis adfigitur non iam praesentia contemplatur nec de suis adfectionibus cogitat, non pro crastino die sollicitudine curaque 9] cf. Gftl. 6, 14. 11] cf. Gal. 2, 20. 14] cf. Pu. 118,120. 13] Matth. 10, 38. 1 rerum LI 2 distitutor G1H1 3 existeres H 4 coguoscere G 6 non distmguit H ac] et H 8 ac] et L eius om. H 10 conditiones GWLT hac huius HT 11 quia] in qua L 12 pro te est L 14 in hacęc luce H 15 uoluptat.es H 18 dicentes H1 20 homo potest L 22 non disttn- guii H 24 uoluptates H1 26 dUectat H1 27 constrincxit H his qui in H 29 affectibus H distenditur, nulla possidendi concupiscentia permouetur, nulla superbia, nulla contentione, nulla aemulatione succenditur, non de praesentibus dolet iniuriis, non praeteritarum iam recordatur seque, cum adhuc spiret in corpore, cunctis elementis credit esse defunctum, illuc praemittens sui cordis intuitum, quo se non dubitat ilico transiturum, ita nos quoque timore domini crucifixos oportet his omnibus, id est non solum carnalibus uitiis, uerum etiam ipsis elementis mortuos esse, illic habentes oculos animae nostrae defixos, quo nos sperare debemus momentis singulis migraturos. hoc enim modo mortificatas poterimus uniuersas concupiscentias et affectus habere carnales. Caue ergo ne quid aliquando eorum resumas, quae renuntians abiecisti, et contra interdictum domini de agro euangelicae operationis reuersus inueniaris tunica tua qua te spoliaueras reuestiri, neue ad humiles terrenasque mundi huius concupiscentias ac studia reuoluaris et contra Christi mandatum de perfectionis tecto descendens tollere aliquid praesumas ex his quae renuntians abdicasti. caue ne parentum, ne affectionis pristinae recorderis et ad curas saeculi huius sollicitudinesque reuocatus secundum saluatoris sententiam ponens manum tuam super aratrum ac respiciens retro regno I caelorum aptus esse non possis. cane ne quando superbiam, quam nunc incipiens ardore fidei ac plena humilitate calcasti, cum coeperis psalmorum uel professionis huius quandam notitiam degustare, paulatim elatus resuscitare mediteris ac sec-undum apostoli sententiam quae destruxisti iterum reaedificans praeuaricatorem constituas temet ipsum, sed potius ut in hac nuditate, quam coram deo et angelis eius professus es, ad finem usque perdures, in hac quoque humilitate ac patientia, qua ut 13] cf. Matth. 24. 18. 16] I. c. 17. 20] Luc. 9, 62. 26] cI. Gal. % 18. 3 praeteritorum H 4 spirat G2v elimeutis H2 8 uitis Hl elimentis H1 illuc r 12 non distinguit H aliquid H 14 tonica H spoliaueris H1 eipoliaueras Lc 15 neue HLT1 (ue in T era».): neque Gv terrenas L 18 dimisisti L 19 et] ut H scli G 22 aliquaodo H 26 distruxisti G* 27 costituas Gl temet ipsum constituAa H suscipereris in monasterio decem diebus pro foribus perseueran multis lacrimis inplorasti, non modo persistas, uerum etiar proficias atque succrescas. satis enim miserum est, ut cur debeas a rudimentis ac primordiis tuis prouehi et ad per fectionem tendere, etiam ab ipsis incipias ad inferiora recidere non enim qui coeperit haec, sed qui perseuerauerit in hi usque in finem, hic saluus erit. Uersutus enim serpens calcanea nostra semper ob seruat, id est insidiatur exitui nostro et usque ad finem uita nostrae nos subplantare conatur. et idcirco bene coepisse ni proderit nec pleno feruore renuntiationis arripuisse principai ?? si haec congruus etiam finis non similiter commendarit atqu? concluserit, Christique humilitas atque paupertas, quam nun coram ipso professus es, usque ad extremum uitae, qumad modum arrepta est, a te non fuerit custodita. quod ut poss? implere, tu eius capita, id est cogitationum principia sempe? obserua, ad seniorem scilicet mox ea deferens. ita enim disc ? perniciosa initia eius conterere, si nil ex eis seniori tuo ert bueris reuelare.. Quapropter secundum scripturae sententiam egresso sus ad seruiendum domino sta in timore dei, et pra. para animam tuam. non ad requiem, non ad securitaten non ad delicias, sed ad temptationes et angustias. per mu tas enim tribulationes oportet nos introire in regnu ? dei: angusta namque est porta et arta uia quae duc ? ad uitam, et pauci sunt qui inueniunt eam. considera ergo te de paucis et electis effectum et ne exemplo ac tepo? multitudinis refrigescas, sed uiue ut pauci, ut cum paucis ii 6] Matth. 24,18. 8] cf. Ps. 55,7. 21] Sir. 2, 1. 23] Act. 14, 2 25] Matth. 7,14. 1 X. G decim L1 prae HT1 5 recedere GT 8 non distinguit. 9 ad GLT: in Hv 10 et om. L nil G: nihil reU. a cf. Coni. III, 5, 11 abrenontiationis HT 12 etiam haec congruus L commendaaerit 1 14 quemammodum L 16 caput eius H 17 discis L 18 pernit. eius initia Hv nihil HLv 20 non distinguit H 21 dei] dñi I 28 dilicias Gl dilitias L temtationes H temptationem L 27 te on HL1 28 ut pauci om. H ueniri merearis in regno: multi enim sunt uocati, pauci uero electi, et pusillus est grex cui conplacuit pater dare hereditatem. itaque non leue noueris esse peccatum, perfectionem professum quempiam ea quae sunt inperfecta sectari. ad quem perfectionis statum his gradibus atque hoc ordine peruenitur. Principium nostrae salutis eiusdemque custodia timor domini est. per hunc enim et initium conuersionis et uitiorum purgatio et uirtutum custodia his qui inbuuntur ad uiam perfectionis adquiritur. qui cum penetrauerit hominis mentem, contemptum rerum omnium parit, obliuionem parentum mundique ipsius gignit horrorem: contemptu autem ac priuatione omnium facultatum humilitas adquiritur. humilitas uero his indiciis conprobatur: primo si mortificatas in sese omnes habeat uoluntates, secundo si non solum suorum actuum, uerum etiam cogitationum nihil suum celauerit seniorem, tertio si nihil suae discretioni, sed iudicio eius uniuersa committat ac monita eius sitiens ac libenter auscultet, quarto si in omnibus seruet oboedientiae mansuetudinem patientiaeque constantiam, quinto si non solum iniuriam inferat nulli, sed ne ab alio quidem sibimet inrogatam doleat atque tristetur, sexto si nihil agat, nihil praesumat, quod non uel communis regula uel maagat cohortantur exempla, septimo si omni uilitate contentus sit et ad omnia se quae sibi praebentur uelut operarium malum iudicarit indignum, octauo si semet ipsum cunctis inferiorem non superficie pronuntiet labiorum, sed intimo cordis credat affectu, nono si linguam cohibeat uel non sit clamosus in uoce, 1] Matth. 20,16. 2] Luc 12, 32. 7] Prou. 9,10. 1 regno GHT: regno caelorum L regno dei v 2 est om. H conplacuit pater (εὐδόxησεν o xcmip) GlS: placuit patri LIT conplacuit patri G2HL2v 5 profectionis Gl 7 non distinguit H 8 conuersionis GS2v: conuesationis S1HLT 9 hic G1 11 contemtum L 12 contemptum G1 contentum LI priuationem G1L1 13 humilitas uera adquiritur L 14 ^ H1 sese] se H 15 uoluptates H1 16 suo L seniori Н\\'L 12 discretione H1 18 ac orn. Lr ac libenter om. H1 21 adque H1 22 uel post non om. H 23 exemplo G1 si in HT 24 se om. L 25iudicauerit HTc.et indignum G*STc 1octouo GlT24seom.L decimo si non sit facilis ac promptus in risu. talibus namque indiciis et his similibus humilitas uera dinoscitur. quae cuni fuerit in ueritate possessa, confestim te ad caritatem, quae timorem non habet, gradu excelsiore perducet, per quam uni-uersa, quae\\tprius 11011 sine poena formidinis obseruabus, absque\\t ullo labore\\tuelut naturaliter incipies custodire non iam con- templatione supplicii uel timoris ullius, sed amore ipsius boni et delectatione uirtutum. Ad quod ut ualeas facilius peruenire, exempla tibi sunt imitationis ac uitae perfectae in congregatione commoranti a paucis, immo ab uno uel duobus, non a pluribus expetenda, nam praeter id quod examinata uita atque ad purum excocta repperitur in paucis, etiam istud ex hoc utilitatis accedit, quod ad perfectionem propositi huius, id est coenobialis uitae, diligentius quis unius inbuitur ac formatur exemplo.\\t Quae omnia ut possis consequi et sub hac regula spiritali perpetuo perdurare, tria haec in congregatione necessario custodienda sunt tibi, ut scilicet secundum Psalmistae sententiam: ego\\tautem tamquam surdus non audiebam: et sicut mutus non aperiens os suum, et factus sum sicut\\t homo non audiens: et non habens in ore suo redargutiones, tu quoque uelut surdus et mutus et caecus incedas, ut absque illius contemplatione, qui tibi fuerit ad imitandum merito perfectionis electus, uniuersa, quaecumque uideris minus aedificationis habentia, uelut caecus non uideas, nec animatus eorum qui haec agunt auctoritate uel forma ad id quod deterius est et quod ante damnaueras traducaris. si inoboedientem, si contumacem, si detrahentem audieris uel secus quam tibi traditum est aliquid admittentem, non offendas nec ad imitandum eum tali subuertaris exemplo, sed ut surdus, qui haec 3]\\tcf. I Ioh. 4, 18.\\t19]\\tPs. 37, 14-15. 1 prumptus GlHx promtus L 5 obseruabat G1\\t7 subplici Hx 9 non distinguit H 11 immo om. L uel a L 12 adque H1 ad] in H 13 accidit L 16 non distinguit U hac om. G 17 trea H1 21 redargutione L 23 ullius G1\\t25 aedificationem H uideris HlT uidearis L penitus nec audieris, uniuersa transmittas. si tibi uel cuiquam conuicia, si inrogantur iniuriae, esto inmobilis et ad responsionem talionis ut mutus ausculta, semper hunc Psalmistae uersiculum in tuo corde decantans: dixi: custodiam uias meas: ut non delinquam in lingua mea. posui ori meo custodiam, dum consistit peccator aduersum me. obmutui, et humiliatus sum, et silui a bonis. uerum et quartum hoc prae omnibus excole, quod haec quae supra diximus tria ornet atque commendet, id est ut stultum te secundum apostoli praeceptum facias in hoc mundo, ut sis sapiens, nihil scilicet discernens, nihil diiudicans ex his quae tibi fuerint imperata, sed cum omni simplicitate ac fide oboedientiam semper exhibeas, illud tantummodo sanctum, illud utile, illud sapiens esse iudicans, quidquid tibi uel lex dei uel senioris examen indixerit. tali etenim institutione fundatus sub hac disciplina poteris durare perpetuo et de coenobio nullis temptationibus inimici, nullis factionibus deuolueris. Ergo patientiam tuam non debes de aliorum sperare uirtute, id est ut tunc eam tantummodo possideas, cum a nemine fueris inritatus (quod ut possit non euenire, tuae non subiacet potestati), sed potius de humilitate tua et longanimitate, quae in tuo pendet arbitrio. Et ut haec omnia, quae latiore sermone digesta sunt, cordi tuo facilius inculcentur ac tenacissime tuis sensibus ualeant inhaerere, quoddam ex his breuiarium colligam, per quod possis breuitate et conpendio mandatorum memoriter 4] Pa. 88,2-3. 10] cf. I Cor. 3,18. 1 nec BHT: non (on m ras. G) GL quicquam H1 a quoquam H\\' (del. uel) 4 tno] toto H 6 dum consistit L: cum consisteret (con- asterit G1H1) GHv cum consistit T cf. Conl. XVI, 26, 2 aduersus HTv ommutui H1 9 trea H1 ornat H2 commendat H comendet L te post praeoeptum habet L 11 deiudicans H* 12 cum om. H 14 quidquid G1S1T: quicquid rell. lex HL: ex 0 15 uel ex senicris GH2 examine G* 16 cenubio H1 18 non distinguit H paenitentiam H1 10 inritatns fueris L 21 tna om. L longamnimitate Lt 22 pendit G2H1 28 non distinguit H latiori HLv degesta G1H1 24 inculentur G1 in tois L 25 collegam H1 XVII. Cass. 1 18 uniuersa conplecti. audi ergo paucis ordinem, per quem scandere ad perfectionem summam sine ullo labore ac difficultate praeualeas. principium nostrae salutis ac sapientiae secundum scripturas timor domini est. de timore domini nascitur conpunctio salutaris. de conpunctione cordis procedit abrenuntiatio, id est nuditas et contemptus omnium facultatum. de nuditate humilitas procreatur. de humilitate generatur mortificatio uoluntatum. mortificatione uoluntatum exstirpantur atque marcescunt uniuersa uitia. expulsione uitiorum uirtutes fruticant atque succrescunt. pullulatione uirtutum puritas cordis adquiritur. puritate cordis apostolicae caritatis perfectio possidetur. LIBER QVINTUS. DE SPIRITU GASTRIMARGIAE. CAPITULA. I. Transitus de institutis monachorum ad conluctationem octo principalium uitiorum. II. Quod causae uitiorum, sicut in omnibus immorantur, ita ab omnibus ignorentur, et quia ad manifestandas eas domini egeamus auxilio. III. Quod prima nobis conluctatio sit aduersus spiritum gastrimargiae, id est concupiscentiam gulae. IIII. Testimonium abbatis Antonii, quo docet unamquamque uirtutem ab illo qui eam peculiarius possidet expetendam. 3] Prou. 9, 10. 1 pacis L 2 dificultate L 3 patientiae G 4 conpuntio G1 6 contentua L 7 uoluptatum bis НST 8 de mortificatione HLT extirpantur G2H 9 fruticant G2S: frutificant G1 fructificant HLTv 10 pnlulatione G1H2 11 posaidetur. Eiplioit de institutis ronuntiantium (ren. inst. Z) iiber •IIII• GLT: om. H Incipit de spiritu gastrimargiae (castrim. L) liber quintus (V L) HL: om. GT Incip capirul sequentis lib. G Incipiunt capitula de libro quinto HT Incipiant tituli einsdem libri L 15 transitur T ad LT: de H 18 ignorantur Tv quia HLT: quod p 19 auxilium HT 21 castrimargiae L concupiscentię L 22 quod H V. Quod non possit ab omnibus uniformis ieiuniorum regula custodiri. VI. Quod non solo uino mens inebrietur. VII. Qua ratione infirmitas carnis puritatem cordis nequeat inpedire. VIII. Quod pro perfectae continentiae fine esca sumenda sit. VIIII. De mensura castigationum adsumendarum remedioque ieiunii. X. Ad conseruandam mentis et corporis puritatem abstinentiam ciborum non posse sufficere. XI. Concupiscentias corporis non extingui nisi cum omnium exstirpatione uitiorum. XII. De agone carnali etiam spiritalis agonis imitationem esse sumendam. XIII. Quod, nisi gulae fuerimus uitio liberati, nequaquam possumus ad pugnas interioris hominis peruenire. XIIII. Quomodo possit gulae concupiscentia superari. XV. Quomodo ad custodiendam cordis sui puritatem monachus esse debeat semper intentus. XVI. Quod monachus secundum Olympiaci certaminis morem non possit spiritales conficere pugnas, nisi obtinuerit bella carnalia. XVII. Quod fundamentum ac basis spiritalis agonis in gastrimargiae sit certamine conlocata. XVIII. Per quot genera certaminum atque palmarum beatus apostolus ad coronam sublimissimi agonis ascenderit. XVIIII. Quod athletis Christi, donec in corpore commorantur, pugna non desit. XX. Quod non debeat monachus sumendi cibi tempus excedere, si uult ad pugnas interiorum certaminum peruenire. 3 solum H inebriatnr HTv 4 puritate L quęat L 6 quo L pro om. H 7 remediaque L 9 abstinentiae LT 12 eitirpatione HT 13 spiritales ngones H 16 possimus v 17 concupiscenti? L 20 quo- modo HT olimpiaci H 21 posse L conferre HT obtenuerit HT* 23 quomodo HT bassis HT uasis L castrimargiae L 25 per om. H quod H 26 subimissimi L 27 anthletis H 30 si uult ad pugnas om. L, spat. uacuo rdicio certAminis L 13* XXI. De interiore monachi pace et abstinentia spiritali. XXII. Quod idcirco nos oporteat exercere continentia corporalem, ut per ipsam perueniamus ad spiritale ieiunium. XXIII. Qualis esse monachi debeat cibus. XXIIII. Quod in Aegypto indifferenter uiderimus suo aduentu nostro solui cotidiana ieiunia. XXV. De continentia senis, qui ita sexies cibum sumpsit ut seruaret esuriem. XXVI. De eo sene qui in cellula sua escam numquam solus accepit. XXVII. Quid de fructu studii sui professi sunt abbas Paesius et Iohannes. XXVIII. Quam exempli sui professionem abba Iohannes discipulis reliquerit decessurus. XXVIIII. De abbate Machete inter conlationes spiritales numquam dormitante et semper inter terrenas fabulas obdormiente. XXX. Eiusdem senis de nemine iudicando. XXXI. Increpatio eiusdem senis, cum fratres inter spiritales conlationes dormitantes ad narrationem otiosae fabulae uidisset expergefactos. XXXII. De epistulis priusquam legerentur incensis. XXXIII. De absolutione quaestionis, quam abbas Theodorus orando promeruit. XXXIIII. De sententia eiusdem senis, qua docuit quo studio monachus possit adsequi scientiam scripturarum. XXXV. Increpatio eiusdem senis, cum ad meam cellulam media nocte uenisset. 1 interiori HTv 2 oportet HT 3 ipsum L spiritale Lx 4 quales H cibi debeant H cibus debeat v cibi monachi debeat T 5 egyptu L 6 n5n (= nostri) L 8 ut LT: et H 9 cellola H cella Tv 11 sunt] stic HLT pessius H pesius LT 12 iohannis HT 13 abba T: abbas H abbatis L iohannis HL 14 discipulis L: disciplis suis HT requirit HT 15 mach? L 10 donnitante] hic incipit A dormitante L inter terrenas A: in terrenas HT internas L obdormiente L 18 frater H 19 con-locutiones dormientes H 21 epistolis HL relegerentur H 25 scrib-turarum A 26 hunc titulum om. T senis om. H cellam HL 27 modia om. A uenisset media nocte (transpos. m. 1) L XXXVI. Descriptio heremi quae est in Dioleo, in qua anachoretae commorantur. XXXVII. De traditis nobis ab abbate Archebio cum instructu suo cellis. XXXVIII. De debito quod abbas Archebius manuum suarum opere pro matre dissoluit. XXXVIIII. Qua simulatione cuiusdam senis abbati Symeoni, cum otiosus esset, opus manuum sit prouisum. XL. De pueris, qui deferentes ad aegrotantem ficus non degustatis eisdem fame in heremo defecerunt. XLI. Sententia abbatis Macari de obseruantia monachi uel tamquam diutissime uicturi uel tamquam cotidie morituri. Quintus nobis iuuante deo liber iste procuditur. nam post quattuor libellos, qui super institutis monasteriorum digesti sunt, nunc arripere conluctationem aduersus octo principalia uitia uestris orationibus domino confortante disponimus, id est primum gastrimargiae, quae interpretatur gulae concupiscentia, secundum fornicationis, tertium filargyriae, quod intellegitur auaritia, uel ut proprius exprimatur, amor pecuniae, quartum irae, quintum tristitiae, sextum acediae, quod est anxietas siue taedium cordis, septimum cenodoxiae, quod sonat uana seu inanis gloria, octauum superbiae. quem ineuntes agonem tuis precibus, o beatissime papa Castor, nunc inpensius indigemus, 1 describtio A heriini A1 est om. H diolco H diulcho L quo L anaohoritae AHL 8 structu L 5 archebeos manum H 6 desoluit HT dlssoluit pro matre A 7 quo H senioni H 9 floos L 10 herimo A 11 machari H macarii A macharii LT 12 uel] etZr moriturl Finiunt capitula. incipit liber de spu gastrimargiae A Incipit de s̴p̃u castrimargiae liber quintus G Expliciunt tituli libri quinti. Incipit textos eiusdem libri L Finiunt cap. Incipit liber quintus T nihil inscrip- tum poRt capitula in H 13 dño AHT: cf. I, 1, 1. III, 1. XII, 2. 24 aduersus castrimargiam liber L producitur HT 14 libellos ... cap. 4,2 enim dicitur extant in C, in cuius pag. 63 duo primi uersus euanucrunt monachorum Ar 17 castrimargiae G2L concupiscentie L 18 ftlargiriae GHT philargiriae L 19 uelud H1 paecuniac C 20 accidian HT1 seu A 11 coenodoxiac GLT niuo H 23 inponsus C ut primum naturas eorum tam minutas, tam occultas tamque obscuras inuestigare condigne, deinde causas eorundem sufficienter exponere, tertio ut idonee curationes eorum ac remedia possimus inferre. Quarum passionum causae quemadmodum, cum patefactae fuerint traditionibus seniorum, ab omnibus protinus agnoscuntur, ita priusquam reuelentur, cum ab ipsis uniuersi uastemur et in cunctis hominibus inmorentur, ab omnibus ignorantur. uerum eas ita nos aliquatenus explicare posse confidimus, si intercessionibus uestris ad nos quoque ille qui per Esaiam prolatus est sermo domini dirigatur: ego ante te ibo: et potentes terrae humiliabo: portas aereas conteram, et uectes ferreos confringam. et aperiam tibi thesauros absconditos, et arcana secretorum, ut nos quoque uerbum dei praecedens primum terrae nostrae potentes humiliet, id est has easdem quas expugnare cupimus noxias passiones dominationem sibi ac tyrannidem saeuissimam in nostro mortali corpore uindicantes, easque faciat indagini nostrae atque expositioni subcumbere, et ita nos ignorationis portas effringens ac uitiorum uectes excludentium nos a uera scientia conterens ad secretorum nostrorum arcana perducat ac secundum apostolum inluminatis nobis reuelet ea quae sunt abscondita tenebrarum et manifestet consilia cordium ut sic ad taetras uitiorum tenebras purissimis oculis animae penetrantes patefacere eas ac producere possimus ad lucem, causasque earum atque naturas his, qui uel caruerunt eis uel adhuc obligati sunt, pandere ualeamus, et ita secundum 11] Esai. 45, 2-S. 22] I Cor. 4, 5. 1 tam obscuraa Å 2 eorumdem CT2 eorum GT1 3 tertium H idoneae CAT idoneas H 4 possumus H1T1 5 quarum ... quemadmo euan. in C 6 protenus JP 9 ignorentur LT nobis C aliquatinus A 11 isaiam A a dno L ego autem ante H 14 archana GlHLT 15 dni H 16 eandem Gx 17 hac G1 18 uendicautes Hl easque om. H indagine H1 19 adque C subcumbere L: succumbere rell. nos CGIHT: in nos L nostrae G2v. om. A ignorationis nobis A 20 eitrudentium ac uera (om. noa) H ad ueram scientiam L 21 nostrorum nos Ar suorum H archana H 24 thctras L tetras rell. animae oculis AL 26 eorum adque C prophetam transeuntes per ignem uitiorum dirissime nostras exurentium mentes confestim per aquas quoque uirtutum extinguentium scilicet ea transire possimus inlaesi, ac spiritalibus remediis adrorati ad refrigerium perfectionis puritate cordis mereamur educi. Itaque primum nobis ineundum certamen est aduersus gastrimargiam, quam diximus gulae esse concupiscentiam, et in primis de ieiuniorum modo et escarum qualitate dicturi rursus ad Aegyptiorum traditiones ac statuta recurrimus, quibus sublimiorem continentiae disciplinam et perfectam discretionis inesse rationem nullus ignorat. Uetus namque est beati Antonii admirabilisque sententia, monachum, qui post coenobiale propositum fastigia nititur sublimioris perfectionis adtingere, et adprehenso discretionis examine proprio iam potens est stare iudicio atque ad arcem anachoreseos peruenire, minime debere ab uno quamuis summo uniuersa genera uirtutum expetere. alius enim scientiae floribus exornatur, alter discretionis ratione robustius communitur, alter patientiae grauitate fundatur, alius, humilitatis, alius continentiae uirtute praefertur, alius simplicitatis gratia decoratur, hic magnanimitatis, ille misericordiae, iste uigiliarum, hic taciturnitatis, iste laboris studio superuenit ceteros. et idcirco monachum spiritalia mella condere cupientem uelut apem prudentissimam debere unamquamque uirtutem ab his qui eam familiarius possident deflorare et in sui pectoris uase diligenter recondere nec quid minus aliquis habeat discutere, sed hoc tantum quid uirtutis possideat contemplari studioseque decerpere (cunctas namque si ab uno uolumus mutuari, aut i] of. Ps. 65,12. 1 profetam CAH darisaime LXT 3 eas Å possumus HT1 4 puritatem L 6 itaque ... certamen euan. in G iuiendum A1 7 castrimargiain L guelae C 8 scarum C pscarum G 9 recurremus v: cf. pag. 63, 5 11 ignoret C 12 uetus ... admirabilis euan. m C uetus ... §. 2 prudentissimam debere desunt in A 13 monachorum G1 15 adque C 17 expectare G 18 rationem L1 21 gratia] luce H 22 snpereminet Hv 24 unamque C 25 deploraro HT 26 uas C ne H1T aliquis] alius$. t. m. 1 A aliquid L 27 yd G2 ex qid possideat] habeat v difficile aut certe numquam idonea ad imitandum nobis exempla poterunt repperiri), quia, licet necdum Christum omnia factum secundum apostolum uideamus ia omnibus, tamen hoc modo possumus eum, id est per partes in omnibus inuenire. de ipso enim dicitur: qui factus est nobis ex deo sapientia, iustitia, sanctitas et redemptio. dum ergo m alio saplenua, in alio iustitia, in alio sanctitas, in alio mansuetudo, in alio castitas, in alio humilitas repperitur, membratim Christus per unumquemque nunc sanctorum diuisus est. concurrentibus uero uniuersis in unitatem fidei ac uirtutis redditur in uirum perfectum, plenitudinem sui corporis in singulorum membrorum conpage ac proprietate perficiens. donec ergo ueniat illud tempus quo sit deus omnia in omnibus, in praesenti potest hoc quo diximus modo, id. est per partes uirtutum esse in omnibus deus, licet nondum plenitudine earum omnia sit in omnibus, quia licet unus religionis nostrae sit finis, professiones tamen diuersae quibus ad deum tenditur, sicut in conlationibus seniorum plenius disputandum est. ideoque discretionis et continentiae forma ab his est nobis peculiarius expetenda, a quibus uirtutes has per gratiam spiritus sancti uberius uidemus effluere, non quod ullus quae in multos diuisa sunt solus possit adquirere, sed ut in his bonis, quorum capaces esse possumus, ad eorum nos imitationem qui ea specialius obtinuere tendamus. Itaque super ieiuniorum modo haud facile potest uniformis regula custodiri, quia nec robur unum cunctis corporibus inest nec sicut ceterae uirtutes animi solius rigore 2] I Cor. 15,28. 5] I Cor. 1,80. 10]Eph.4,13. 13] I Cor. 15,28. 17] cf. coni. XIIII. XVIII. XVIIII. 2 reperiri L necdum licet C omnia in omnibus H 3 uideamus cum in H 5 a deo Å et Uulg. 6 et om. Å ergo] enim Å 7 in alio mansuetudo ... castitas om. Å 8 post humilitas a add. in alio patientia reperitur L 9 fc∗m (r eras.) Å 10 uniuersis om. A 11 in om. L 12 compagem L1 fficiens G1 ueniat ergo HT illud om. A 13 potest] quoque Å 14 quod H2LT1 15 dm A plenitudo HT per plenitudinem v omnia om. Å 16 relegionis Gl professionis LI 17 dum H tendimus v 20 uidimus HT 21 multas H1 multis LI 23 eas L specularius Hx peculiarius optenuere G1 optinuere G\\'L 24 haut G1T modum aut L 25 robor G1H1LT1S patrantur. et idcirco quia non in sola fortitudine mentis consistunt (cam corporis enim possibilitate participant), talem super his definitionem traditam nobis accepimus, diuersum quidem esse refectionis tempus et modum et qualitatem pro inpari scilicet corporum statu uel aetate uel sexu, unam tamen esse omnibus pro continentia mentis et animi uirtute castigationis regulam. neque enim cunctis possibile est ebdomadibus protelare ieiunia, sed ne triduana quidem uel biduana inedia refectionem cibi differre. multis quippe aegritudine et maxime senio iam defessis ne usque occasum quidem solis ieiunium sine laboris adflictione toleratur. non omnibus infusorum leguminum esus conuenit eneruatus nec cunctis purorum holerum habilis est parsimonia nec uniuersis sicci panis refectio castigata conceditur. alius quantitate duarum librarum saturitatem non sentit, alius librae unius siue unciarum sex edulio praegrauatur. attamen unus in omnibus his continentiae finis est, ne quis iuxta mensuram capacitatis suae saturitatis oneretur ingluuie. non enim qualitas sola, sed etiam quantitas escarum aciem cordis obtundit ac mente cum carne pariter inpinguata noxium uitiorum fomitem igneumque succendit. Quibuslibet escis refectus uenter seminaria luxuriae parit nec praeualet mens discretionum gubernacula. moderari ciborum pondere praefocata.. non sola crapula uini mentem inebriare consueuit: cunctarum escarum nimietas uacillantem eam ac nutabundam reddit omnique integritatis ac puritatis 1 paraiitur GH1Tv ideo A mentis animaeque Ar 2 enim eras. in  participantur A 8 diffinit. GH1 accipimus AH1T 4 corporum scilicet HT 6 continentiam G1 7 protdari A 8 cibi om, A 9 deferre H1T a multis p 10 nsque ad HLTv adflictionis labore H 11 tolerantur L1 non in Hx infussorum H1 esas G (sic saepe) usus H 12 pororum A2 porrorum olcrum H ... lis est.... cap. 9 non habet extant in C parsimonia. est L 15 adtamen A 16 est finis H 17 satuh ritatiH om. A honeretur C ingluuiae CL* inglobiae H2 ingluuia G (a in ras. m. 2) 19 inpinguatam Gl ita noxium H 20 sucoendet A 21 VII G non distinguit H quibuslibet... uenter auan. in C refertus G refertur T luxoriae G1H1L1 23 non] non enim AHTc (cap. 6 hic incipit in H) 2i scd functarum Hr uerum cunct L2 uaccillantem L 25 notabundam G1 contemplatione despoliat. Sodomitis causa subuersionis atque luxuriae non uini crapula, sed saturitas extitit panis. audi dominum per prophetam Hierusalem increpantem: quid enim peccaui ? tua Sodoma, nisi quia panem suum in saturitat et abundantia. comedeba.t? et quia per saturitatem panis inextinguibili carnis fuerant ardore succensi, iudicio dei caelitus igne sulphureo concremantur. quodsi illos sola nimietas panis a ? tam praeruptum flagitiorum praecipitium uitio satietatis inpegit quid censendum de his qui uegeto corpore perceptionem carnium ac uini inmoderata libertate praesumunt, non quantum expeti ? inbecillitas, sed quantum animi libido suggesserit usurpantes. Infirmitas carnis ad puritatem cordis non officit, si haec modo quae fragilitas, non quae uoluptas exigit usurpentur. facilius uidimus uiros qui ab escis corpulentioribus omnimodis!? temperarent, quam moderate usos pro necessitate concessis, qui totum sibi pro amore continentiae denegarent, quam qui eas sub infirmitatis occasione sumentes mensuram sufficientiae custodirent. habet etiam corporis inbecillitas suae continentia ? palmam, dummodo escis defectioni carnis indultis adhuc indigentem se refectione defraudet tantumque esus indulgeat. quantum sufficere ad uiuendi usum temperantiae discretio rigida iudicarit, non quantum desiderii adpetitus exposcit. esculentiores cibi ut procurant corpori sanitatem, ita castitatis non adimunt puritatem, si cum moderatione sumantur. quidquid 3] Ezech. 16, 49. 1 despoliat G1H2r: dispoliat CAIVLTc adque C luioriae G1H2T 3 profetam CA ilm A 5 habundantia H1T comedebant CG1: recte? 6 dei iudicio A 7 sulfureo C sulphoreo GlHILT 8 proruptum H uitiositatis A2 satietatis uitio HT 9 de] est de G2Sv uegetato A1 uegito G1H2 uigeto G1 perceptione L 10 liberalitate G inmoderata libertate H 11 inuecillitas C animi om. A usurpantis L 12 VIII G infirmitas ... cordis euan. in C offendit H 13 tantummodo Tv fragilitas carnis Ac uoluntas AHT 14 opulentioribus Cc corpolentioribus G2LT 15 moderantes H usus HL concessisse H 17 eis A occassione H occansione T 19 defectionis LI 20 defrudet C fraudet H 21 sufficere om. A iuuendi C 22 iudicaret JP eicolentiores AH1L1 23 cibi om. L\\' corporis HTs sauitem H castigatis C 34 quicquid AG2H2LT2 enim fortitudinis esu eorum percipitur, aegritudinis labore ac defectione consumitur. quamobrem ut nulli statui uirtus parsimoniae adimitur, ita ne integritatis quidem consummatio denegatur. Uerissima est itaque patrum probatissimaque sententia, ieiuniorum et continentiae modum in mensura parcitatis tantum et castigatione consistere, et hunc esse perfectae uirtutis in commune omnibus finem, ut escis, quas sumere sustentandi corporis necessitate conpellimur, adhuc in adpetitu earum positi temperemus. quamuis enim quis corpore sit infirmus, perfectam uirtutem aequamque robustis ac sanis in omnibus possidebit, si desideria, quae fragilitas carnis non exigit, mentis rigore castiget. apostolus inquit: et carnis curam ne feceritis in desideriis. non ergo curam eius omnimodis interdixit, sed ut in desideriis fieret denegauit. uoluptuosam ademit diligentiam carnis, gubernationem uitae necessariam non exclusit: illud ne indulgentia carnis ad desideriorum occupationes noxias deuoluamur, hoc uero De corruptum nostro uitio corpus spiritales ac necessarias functiones explere non possit. Summa igitur continentiae non sola temporis ratione nec escarum qualitate tantummodo, sed ante omnia conscientiae iudicio colligenda est. tantum enim debet unusquisque sibi frugalitatis indicere, quantum corporeae obluctationis pugna deposcit. utilis quidem et omnimodis obseruanda canonica ieiuniorum custodia: sed nisi hanc frugi fuerit ciborum refectio 13] Rom. 13,14. 2 quamobrem ... uirtus om. L: in marg. m. 2 legitur et (et add. m. 3) ut nulli statui uirtus parsimonii C parsimoma A1 5 VIIII G uerissima ... probatis cuan. in C 6 mensuramC 8 escas A ab escis HTv: cf. ep. 21, 5. 22 11 aequamq\\' G robustus G%HT sanus G2H2T (noii corrigere cum r: aeque quam robustus ac sanus possideuitis si V ut uid. 12 carnis fragilitas A non Otn. HTr eget ex egit A 13 inquid AT perficeritis H 14 post desideriis H habet uerba quamuis ... iniirmus (u. 10), suo loco omissa 15 adimit AG1T 16 guueraationem C excluserit G1 17 occupationis H1 18 noxios G1 deuoluatur L1 corrupto C 19 spiritalis H 20 summa... sola tem euan. in C continentia H solo Hl 21 scarum C 23 fragilitatis HT oblectationis A 24 obseruanda est G2v 25 fnigi om. A frugalitatis H frugalis 7\\' subsecuta, ad integritatis calcem non poterit perueniri. longorum namque ieiuniorum inedia saturitate corporis subsequente lassitudinem potius temporalem quam puritatem castitatis ad-quirit. integritas mentis uentris cohaeret inediae, non habet perpetuae castimoniae puritatem, quisque non iugem temperantiae aequalitatem tenere contentus est. quamuis districta ieiunia succedente superflua remissione uacuantur et in gastri ? uitium protinus conlabuntur. melior est rationabilis cum moderatione cotidiana refectio quam per interualla arduum longumque ieiunium. nouit inmoderata inedia non modo mentis labefactare constantiam, sed etiam orationum efficaciam reddere lassitudine corporis eneruatam. Ad integritatem mentis et corporis conseruandam abstinentia ciborum sola non sufficit, nisi fuerint ceterae quoque uirtutes animae coniugatae. humilitas igitur primitus oboedientiae uirtute et operis contritione corporisque fatigatione discenda est. pecuniarum non solum uitanda possessio, sed etiam desiderium earum radicitus exstripandum, non enim eas sufficit non haberi, quod plerumque solet etiam ex necessitate descendere, sed ne ipsam quidem, si forte oblatae fuerint, habendi recipere uoluntatem. irae conterendus est furor, tristitiae superanda deiectio, cenodoxia, id est uana gloria contemnenda. superbiae calcandus est fastus, mentis quoque ipsius instabiles uagique discursus adsidua dei memoria refrenandi, totiensque nobis est ad contemplationem dei lubrica cordis euagatio reducenda, quotiens subtilis hostis ab hoc intuitu mentem captiuare pertemptans recessibus nostri cordis inrepserit. Inpossibile namque est extingui ignita corporis incentiua, priusquam ceterorum quoque principalium uitiorum fomites 1 pemeniri CG: peruenire rell. v 2 inedia ieiuniorum L 4 coherit CHX inedia C 5 perpetuam Gv 6 destricta GIL 7 castrimargiae GXT castrimargia L 8 elabuntur L melius AH 11 cfficatiam H 12 lassitudinem LXT 13 Ad ex Audi L 14 non sola L 16 contritionem Lx 17 uitanda est HTc 18 extirp. HT 19 habere v 20 discendere AXHX ipsa L forte om. A ablatae H oblitae Lx 21 est om. II 22 coonodoxia GH cenod. LT 23 conculcandus fastus (ota. est) L 24 instabilis AXT assidua* L 26 poruagatio Au intuitum C/1\\t27 pertemtans A secessibus GL2\\t29 quoque om. A radicitus excidantur: de quibus singillatim distinctis libellis suo loco donante domino disseremus. nunc propositum nobis est de gastrimargia, id est gulae concupiscentia, contra quam nobis primus conflictus est, disputare. numquam igitur poterit ardentis concupiscentiae stimulos inhibere, quisque desideria gulae refrenare non quiuerit. interioris hominis castitas uirtutis huius consummatione discernitur. numquam enim robustioribus aemulis conluctari posse confides eum, quem in leuiori conflictu conspexeris ab infirmioribus paruisque superari. cunctarum namque uirtutum una natura est, licet in multas diuidi species et uocabula uideatur: sicut auri quoque una substantia est, licet per multa uariaque monilium genera pro artificum uideatur ingenio ac uoluntate distincta. itaque nullam perfecte possidere probabitur, quisque elisus in earum parte dinoscitur. quo enim modo flagrantes aestus concupiscentiae, qui non sola instigatione corporis, sed etiam mentis uitio succenduntur, extinxisse credendus est, qui aculeos irae cordis solius intemperantia prorumpentes mitigare non potuit? aut quonam modo putandus est carnis animaeque lasciuientes stimulos retudisse, qui superbiae uitium simplex non quiuit euincere? aut quemadmodum credendus est insertam carni luxuriam conculcasse, qui pecuniarum concupiscentiam forinsecus sitam atque alienam a nostra substantia non ualuit abdicare? qua autem ratione bellum carnis et animae triumphabit, qui idoneus non fuit morbum curare tristitiae? quantalibet urbs sublimitate murorum et clausarum portarum firmitate muniatur, posterae unius quam [?]is paruissimae protarum uastabitur. quid enim differt utrum 1 dMeribtiB Å 3 castrimargja LiT gnla & H 4 igitur] enim A ardentis AGSv: ardentes HLT cf. cap. 23 tflit. 5 quisquis ALv G non quaerit Hl npquiuorit Lr 7 numquam ... cap. 13 fin. robustioribus adcempta extant in C 8 confidas AH2v leuiore L 9 inferioribus A superaui G1 11 uocubula G2 uideantur AL1 12 munilium IF multas aariasque munilium (monil. L) species AL 13 districta H1 perfecte om. L1 perfecte uirtutem in marg. L1 uirtutem perfecte H 15 flagicantes Lx 16 succendentur L1 extincxiisse CH eitinguisse credendum Lx 18 quodadmodo C quodam modo A: 19 retundisse GHL 20 superriae C quieuit H1LT1 21 luxoriam G1H 22 adque C 23post abdicare r H cap. 13 incipit 24 triumpbauit CL idoneos Gl 25 morbo carere H per excelsa moenia et ampla portarum spatia, an per angusti cuniculi latibula perniciosus hostis penetralibus ciuitatis inrepat?? . Qui in agone contendit, non coronatur nisilegitime time certauerit qui naturales adpetitus carnis optat extinguere, extra naturam uitia conlocata primitus superare festinet. si enim apostolicae sententiae uim uolumus experiri, quae sint agonis mundani leges ac disciplina, primitus debemus agnoscere, ut ita demum harum conparatione scire possimus, quid nos in spiritali agone certantes beatus apostolus hoc exemplo uoluerit edocere. in illis enim certaminibus, quae secundum eundem apostolum corruptibilem coronam uincentibus parant, mos iste seruatur, ut is, qui se ad gloriosam coronam et inmunitatis priuilegio decoratam praeparare contendit et perfecta cupit agonis sudare certamina, prius in Olympiacis ac Pythiis certaminibus indolem suae iuuentatis ac rudimentorum robur ostentet in his siquidem iuniores, qui has disciplinas cupiunt profiteri, utrum mereantur uel debeant ad eas admitti, tam eius qui istis certaminibus praesidet quam totius populi iudicio conprobantur. cumque diligenter examinatus quis primum repertus fuerit nulla uitae respersus infamia, deinde non seruitutis iugo ignobilis et ob hoc indignus disciplina hac uel congressu eorum qui hanc profitentur fuerit iudicatus, tertio si artis, si fortitudinis digna praeferat documenta et iunioribus coaeuisque decertans peritiam pariter ac uirtutem suae demonstrauerit iuuentatis, ac proficiens de epheborum luctamine 3] II Tim. 2, 5. 11] I Cor. 9, 25. 1 angusta HT 2 coniculi H pemitiosus GL penetralibus L: peneb trabilibus CAGT ciuitatis peaetrabilius H 8 non distinguit H qui ... coronatur cuan. in C 4 naturalis C obtat H1 6 sit C sunt H1 7 mundani agonia C agones H1 legis LI disciplinae HLT 8 possumus H1 in ovi. A: cf. 16,1 9 uoluit A 10 in illis] nullis C euim] ergo L eundem om. C 12 is] his C 13 perfectam LI 14 olimpiacis ac phetis H pithiis L 15 suam LI iuuentatis ,4: iuuentutis rell. v robor G1HT 16 ostendat H 17 ammitti X1 18 in istis Hl 19 conproh batur AGIL fort. recte 20 reppertus CH 21 ∗∗disciplina dignus ac (in eras.) L 22 fuerint Lx 23 proferat H 25 iuuentAtis CAI: iuuentutis reil v efoeborum C effeborum AH certamine A conluctamine H — perfectis iam uiris et experientia longa probatis congredi permissus fuerit praesidentis examine, seque non solum parem uirtutis eorum adsidua conluctatione probauerit, uerum etiam frequenter inter hos quoque uictoriae palmam fuerit consecutus, tunc demum ad agonis praeclara certamina merebitur peruenire, in quibus non nisi uictoribus tantum et his qui multarum coronarum stipendiis decorati sunt facultas decertandi conceditur. si intellexmus carnalis agonis exemplum, spiritalis quoque certaminis quae disciplina uel ordo sit conparatione huius debemus agnoscere. Oportet nos quoque primum libertatem nostram carnis subiectione monstrare. a quo enim quis uincitur, eius et seruus est, et: omnis qui facit peccatum seruus est peccati. cumque nos nulla concupiscentiae turpis respersos infamia examen certamini praesidentis inuenerit nec fuerimus ab eo ut serui carnis et ignobiles indignique Olympiacis uitiorum conluctationibus iudicati, tunc poterimus contra coaeuos nostros, id est concupiscentias carnis et motus ac perturbationes animae inire certamen. inpossibile enim est saturum uentrem pugnas interioris hominis experiri nec bellis robustioribus adtemptari dignum est eum, qui potest deici leuiore conflictu. Prima ergo nobis est gulae calcanda concupiscentia et eo usque extenuanda. mens non solum ieiuniis, uerum etiam uigiliis, lectione quoque et crebra conpunctione cordis, in quibus se forsitan uel inlusam uel uictam reminiscitur, ingemescens nunc horrore uitiorum, nunc desiderio perfectionis et integritatis accensa, donec eiusmodi curis ac meditationibus occupata 12] H Pet. 2,19. 13J Ioh. 8, 34. 1 et om. H 3 frequentem GL 7 conceditur decertandi AHTlv in- tellexerimu GH intellexemusri T 11 non distinguit H oportet... libertatem cuan. in C primo L 12 enim om. A 16 olimpiacis H uictorum L 18 motos H1 19 est om. L1 saturantem H saturatum T 20 interiores LI adtentari L 21 eum dignum eet A leuiori H1L 22 XIII H primum A ergo] enim H: om. AT calcanda gulae HT 23 eitenunnda G1H 24 lectionem L1 cordis conpunctione Å et crebra conpunctione lectione quoque cordis H 25 ai X1 foraitam A conuictam reminiscatur H ingemiscens G2HL2 26 onere A horrorem L integritate H pariter ac possessa ipsius cibi refectionem non tam iucunditati concessam quam oneris uice sibi inpositam recognoscat, magisque\\team necessariam\\tcorpori quam desiderabilem animae sentiat\\tadtributam. quo\\tstudio mentis et iugi conpunctione detenti\\tlasciuiam carnis,\\tquae fotu escarum uehementius in ?,\\t et aculeos eius noxios retundemus, atque ita fornacem corporis nostri, quae rege Babylonio occasiones peccatorum et uitia nobis iugiter subministrante succenditur, quibus naph? et picis uice acrius exuramur, ubertate lacrimarum et fletu cordis poterimus extinguere, donec dei gratia, spiritu roris sui in cordibus nostris insibilante, aestus carnalis concupiscentiae penitus ualeant consopiri. haec est igitur nobis prima contentio, haec nostra uelut in Olympiacis certaminibus prima probatio, gulae uentrisque concupiscentiam desiderio perfectionis extinguere.\\tob quod ciborum\\tnon solum superfluus adpetitus uirtutum\\t contemplatione calcandus, sed etiam ipsi naturae necessarius, tamquam castitati contrarius, non sine cordis anxietate sumendus est. et ita demum uitae nostrae instituendus est cursus, ut nullum magis sit tempus, quo sentiamus nos a spiritalibus studiis auocari, quam quo descendere ad necessariam 4 corporis curam eius fragilitate conpellimur. cumque ad hanc necessitate submittimur, usui potius uitae quam mentis desiderio famulantes quantocius ab ea, uelut a salutaribus nos studiis retrahente, subtrahi festinemus, nequaquam enim poterimus escarum praesentium spernere uoluptates, nisi mens contemplationi diuinae defixa amore uirtutum potius et pulchritudine 7]\\tcf. Dan. 3, 6. 1 iucunditati H: iocunditati AGLT 2 uices X1 3 eam om. L 4 conpunctionem X1 5 fotu] fotu carnis H 6 retundimus LT 7 rege JET babyllonio A 8 sumministrante AL1 sumministrantes X1 napthae GL nabthae H 9 exuremur H1 exurimur H*L 10 spu** H spiritum? 12 consopinari H1!*1\\t13 haec est H uelud H ueluti X olimpiacis HT 14 profectionis Gx\\t15 uirtutem H1 17 castitatis X1 ancxietate H 19 ab X 20 renocari A euocari T quod descendere A condiscendere H1 cum descendere H1\\t22 necessitate GLXTX: necessitatem AHL7T*v sum- mi ttimur A submittitur H*T 23 quantotius AGH}L quamtotius H1 24 pertrahente H retrahentes LT abstrahi A 25 uoluntates H1 26 pulchritudinem X1 caelestium delectetur. et ita quis uelut caduca despiciet uniuersa praesentia, cum ad ea quae inmobilia sunt et aeterna inseparabiliter defixerit. mentis obtutum, adhuc in carne positus futurae conmorationis beatitudinem iam corde contemplans. Uelut si quis inmania uirtutum praemia in sublimi quibusdam paruis indiciis designata perspicacissimis oculorum obtutibus cum teli directione tendentibus ferire festinet, sciens inmensam gloriae palmam et remunerationis praemia in eorum confixione consistere, oculorum aciem ab omni intuitu auertens illuc dirigat necesse est, ubi summam remunerationis et praemii perspicit conlocatam, amissurus procul dubio peritiae palmam et remunerationem uirtutis, si quantulumcumque contemplationis eius acies deuiarit. Itaque uentris et gulae concupiscentia hoc intuitu superata nec serui carnis nec infames uitiorum nota pronuntiati uelut in Olympiacis disciplinis iudicabimur superiorum quoque certaminum digni esse conflictu, praemissisque huiuscemodi documentis spiritalibus quoque nequitiis congredi posse credemur, quae non nisi uictoribus tantum et his, qui merentur in spiritali agone contendere, concertare dignantur. illud enim est cunctorum luctaminum uelut quoddam solidissimum fundamentum, ut primitus carnalium desideriorum incentiua perimantur. nam nullus carne propria non deuicta legitime decertare poterit, et qui legitime non decertat, sine dubio nec in agone confligere nec coronae gloriam uictoriae gratia poterit promereri. quodsi hoc fuerimus superati certamine, uelut serui carnalis concupiscentiae conprobati et per hoc nec libertatis 1 delectetur... pag. 94, 5 adpraehendat nisi hu extant in C dispiciat H 3 inseperab. H 4 con(com-)memorationis CG1L1 comtemplans L 5 XIIII II uelut... prae cuan. in C si om. A 7 tali LI dereclione G1 8 inmensae C 9 nertetu A aduertens L1 10 illud L1 11 amisurus H 13 ei H deuiarit CGH: deuiauerit ALTv 14 XV H itaque ... concupiscentia cuan. in C 16 olimpiacis H iudicabitur LI 17 praemisisquc H 18 credimur CGWLT 20 in om. GRT: cf. infra u. 25 et cap. 12, 1 iilnt A 22 desideriorum] passionum A perhi- mantur L1 24 certare A H quia AG1H1LS1 25 roronam gloriae A: ef. VI, 7, 2 gratia Lx 26 promereri] obtenere H1 obtinere H2LT XVII. Cass. i. 14 nec roboris insignia praeferentes a spiritalium congressionum conflictu ut indigni seruique non sine confusionis nota protinus repellemur (omnis enim qui facit peccatum seruus est peccati), diceturque nobis perbeatum apostolum cum his, inter quos fornicatio nominatur: temptatio uos non adprehendit nisi humana. non enim merebimur mentis robore non quaesito grauiores pugnas nequitiarum caelestium experiri, qui carnem fragilem resistentem spiritui nostro subiugare non quiuimus. quod apostoli testimonium non intellegentes quidam posuerunt pro indicatiuo optatiuum modum, id est: temptatio uos non adprehendat nisi humana, quod ab ipso dici manifestum est non optantis, sed pronuntiantis uel exprobrantis affectu. Uis audire uerum athletam Christi legitimo agonis iure certantem? ego, inquit, sic curro non quasi in incertum, sic pugno non quasi aerem uerberans, sed castigo corpus meum et seruituti subicio, ne aliis praedicans ipse reprobus efficiar. uides ut in semet ipso, id est in carne sua conluctationum summam uelut in base quadam firmissima statuerit et prouentum pugnae in sola castigatione carnis et subiectione sui corporis conlocarit? ego itaque sic curro non quasi in incertum. non currit in incertum, quia caelestem Hierusalem conspiciens defixum habet, quo sibi cordis sui indeflexibilis sit dirigenda pernicitas. non currit in incertum, quia obliuiscens posteriora ad ea quae in priora sunt extendit se, ad destinatum persequens, ad 3J lob. 8, 34. 5] I Cor. 10,13. 14] I Cor. 9, 26—27. 24] Phil. 3,13—14. 1 roburis A ab L ac H congressione L 2 conflicto A7 3 repellimur GHL 4 diciturque codd. 5 temtatio H adpraehendat CLt 6 merebimur G\\'S: meremur AG1HLT robure Å non quaesito scripsi: conquissito H1 conquisito reU. p 8 nostro om. L 9 testimonio L1 10 indicatiuu Lx 11 manifestius L 12 obtantia H 13 XVIH aothletam H1 adletham L agone Å 14 inquit sic ... pag. 95, 6 deuotione infatigabi desunt tn Å inquid H1 17 uidens L1 18 conluctationem L 19 firmissa L1 20 castigatio Hx conlocarit GT: conlocauerit HL ego] ego inquit H 21 currit] curro L1 23 perspicacitas H pertinacitas L 24 quia H: qui GLTv 25 in priora SWT: priora GH2Lc et Uulg. distinatum W adbradium Hl i brauium supernae uocationis dei in Christo Iesu. quo semper dirigens suae mentis obtutum et ad eum omni cordis properatione festinans cum fiducia proclamabat: bonum agonem certaui, cursum consummaui, fidem seruaui. et quia se nouerat post odorem unguentorum Christi praepeti conscientiae deuotione infatigabiliter cucurrisse et spiritalis agonis certamen carnis castigatione uicisse, cum fiducia infert et dicit: de cetero reposita est mihi iustitiae corona, quam reddet mihi dominus in illa die, iustus iudex. et ut nobis quoque similem spem retributionis aperiret, si in agone cursus istius imitari eum uelimus, adiecit: non solum autem mihi, sed et omnibus qui diligunt aduentum eius, participes nos coronae suae in die iudicii fore pronuntians, si diligentes aduentum Christi, non illum tantum, qui etiam nolentibus apparebit, sed etiam hunc, qui cotidie in sanctis commeat animabus, uictoriam certaminis castigatione corporis adquiramus. de quo aduentu dominus in euangelio: ego, inquit, et pater meus ueniemus ad eum et mansionem apud eum faciemus, et iterum: ecce sto ad ostium et pulso: si quis audierit uocem meam et aperuerit ianuam, introibo ad illum et cenabo cum illo et ipse mecum. Nec tamen agonem cursus tantummodo se consummasse describit, cum dicit: sic curro non quasi in incertum (quod specialiter refertur ad intentionem mentis et feruorem spiritus sui, quo toto Christum sequebatur ardore, cum sponsa decantans: post te in odorem unguentorum tuorum currimus, et iterum: adhaesit anima mea post 3] n Tim. 4, 7. 5J Cant. 1, 8. 8] n Tim. 4, 8. 11] 1. c. 17] Ioh. 14, 23. 19] Apoc. 3, 20. 23] 1 Cor. 9, 26. 26] Cant. 1, S. 27] Ps. 62, 9. 1 quod Lx 5 perppti H 7 fldutia H et dicit om. H 8 corona institiae HLv et Uwlg. cf. Conl. XXII, 15, 3 9 ut & Hl 11 uellimus GI uellimus & H1 uellemus H1 13 particepa H1 suae coronae L 14 illud G1 15 etiam om. A 17 inquid AH 18 aput A 19 sto] ego ato H 21 illo GHLT: ipso A 22 XVII H agonum G2 25 qui H totum LI 26 poste H odore Lx ungentorum AL 27 curremua Lh et Uulg. 14* te), sed etiam aliud conluctationis genus se uicisse testatur dicens: sic pugno non quasi aerem uerberans, sed castigo corpus meum et seruituti subicio, quod proprie ad continentiae dolores et corporale ieiunium atque adflictionem carnis pertinet, per hanc se pugilem quendam strenuum suae carnis esse describens nec in uanum aduersus eam ictus continentiae exercuisse designans, sed triumphum pugnae mortificatione sui corporis adquisisse: quo uerberibus continentiae castigato et ieiuniorum caestibus eliso uictori spiritui inmortalitatis coronam et incorruptionis contulit palmam. uides legitimum conluctationis ordinem et spiritalium certaminum contemplaris euentum, quemadmodum athleta Christi adeptus de rebellatrice carne uictoriam subiecta illa quodammodo pedibus suis ut sublimis triumphator inuehitur. et idcirco non currit in incertum, quia confidebat urbem sanctam Hierusalem caelestem se protinus ingressurum. sic pugnat, ieiuniis scilicet et adflictione carnali, non quasi aerem uerberans, id est in uanum ictus continentiae porrigens, per quos non aerem uacuum, sed illos spiritus qui in eo uersantur castigatione sui corporis uerberabat. qui enim dicit non quasi aerem uerberans, ostendit se, tametsi non aerem uacuum et inanem, aliquos tamen in aere uerberare. et quia haec certaminum genera superarat et ditatus multarum coronarum stipendiis incedebat, non inmerito robustiorum incipit hostium subire luctamina, ac prioribus aemulis triumphatis cum fiducia proclamat et dicit: iam non est nobis conluctatio aduersus 2] I Cor. 9, 26-27. 26] Eph. 6,12. 1 iliut Å geiterc H* 4 doloris et corporalem L1 5 penitet L pugillum H1 6 eM .1 7 exercuisse se A 8 exquississe H 9 eastigatione (om. et) H cestibus A gressibus H uictoris L1 10 incormptiones 1P uidens L1 12 quemadmodum] quem A anthleta H 13 rebellatrici H bellatricc LI uictoriaum] uict. uitiorum H subiectam illi L illa subiecta AH sub lJedibus L 14 triumphatur H1 15 considersbat A ıʟm A 16 scilicet ieiuniia L 18 in] non in H 20 aeram Hx P 22 aera H haec H certaminum genera GHLT: certamina Å 23 superauerat H superat L1 24 incidebat H1 hostium incipit H 25 triumphantis W carnem et sanguinem, sed aduersus principatus, aduersus potestates, aduersus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritalia nequitiae in caelestibus. Athletae Christi in corpore commoranti numquam defit conluctationum palma, sed quanto magis triumphorum successibus creuerit, tanto ei etiam conluctationum robustior ordo succedit. subiugata etenim carne atque deuicta quantae aduersariorum cohortes, quanta hostium agmina aduersus uictorem militem Christi triumphis eius instigata consurgunt, scilicet ne pacis otio miles Christi lentescens incipiat obliuisci conluctationum suarum gloriosa certamina, ac securitatis inertia dissolutus praemiorum stipendiis ac triumphorum meritis defraudetur. itaque si ad hos triumphorum gradus cupimus crescente uirtute conscendere, eodem quoque nos ordine oportet proeliorum inire certamina et primum cum apostolo dicere: sic pugno non quasi aerem uerberans, sed castigo corpus meum et seruituti subicio, ut hoc conflictu superato rursum dicere cum eo possimus: non est nobis conluctatio aduersus carnem et sanguinem, sed aduersus principatus, aduersus potestates, aduersus mundi rectores tenebrarum rum harum, contra spiritalia nequitiae in caelestibus. aliter enim congredi illis nullo modo poterimus, nec spiritales pugnas merebimur experiri carnali deiecti conflictu et conluctatione uentris elisi, meritoque nobis ab apostolo cum exprobratione dicetur: temptatio uos non adpre-hendit nisi humana. Igitur monachus ad pugnas interiorum certaminum cupiens peruenire hanc in primis cautionem sibimet indicat, ut 15] I Cor. 9, 26-27. 18] Eph. 6, 12. 25] I Cor. 1U, 13. ...1 aduersus potcstatesj et potestates A d Uulg. 3 nequitia LI 4 XVIII H athleta. G1L1 authletae H 7 sucoedet H etenim G\\'SHLT: enim AG1 (in quo et s, l.) addicta quanto Å 8 tanta A 10 paucis Gx lentisens AH2 ditescens L1 13 hoc LI 14 nos quoque AHTv pręmiorum (sic) oportet L 15 certamena Gl 16 pugna Hx 17 rursus ALTv 18 possumus H1 20 potestates et aduersus H 21 nequitia HL1 24 meritoItaq∗ (q; traI.) L cum exprobratione ab apostolo A 25 dicetur AG1: dicitur G2HST dici*tur (it in ras.) L 26 XVIIII H 27 cautionem primis HT sibimet cautionem Ar non potus quicquam, non esus ulla oblectatione deuictus ante l stationem legitimam communemque refectionis horam extra mensam percipere sibimet prorsus indulgeat, sed ne refectione quidem transacta ex his praesumere sibi quantulumcumque permittat, similiter quoque canonicum somni tempus mensuramque custodiat. eodem namque studio istae sunt mentis amputandae lasciuiae, quo meretricationis uitium desecandum. qui enim gulae superfluos adpetitus inhibere non potuit, quomodo aestus carnalis concupiscentiae ualebit extinguere? et qui non quiuit passiones in propatulo sitas paruasque conpescere, quemadmodum occultas nulloque hominum teste prurientes moderatrice discretione poterit debellare? et idcirco per singulos motus et in quolibet desiderio robur animae conprobatur: quae si in minimis apertisque cupiditatibus superatur, quid in maximis ac fortioribus occultisque sustineat, unicuique sua. conscientia testis est. Non enim nobis est aduersarius extrinsecus formidandus: in nobismet ipsis hostis inclusus est, intestinum nobis cotidie geritur bellum. deuicto eo omnia quae forinsecus sunt reddentur infirma ac militi Christi uniuersa pacata erunt et subdita. non habebimus aduersarium nobis extrinsecus metuendum, si ea quae intra nos sunt spiritui deuicta subdantur, nec solum nobis istud ieiunium uisibilium ciborum ad perfectionem cordis et corporis puritatem sufficere posse credamus, nisi fuerit huic animae quoque ieiunium copulatum. habet namque et illa suos noxios cibos, quibus inpinguata etiam sine escarum abundantia ad luxuriae praerupta deuoluitur. detractatio cibus est eius, et quidem persuauis. ira etiam cibus est eius, licet minime lenis, ad horam tamen infelici eam esu pascens ac pariter 1 non esus non potus quicquam H ante stationem om. Å 5 permittit L1 post permittat in H cap. XX incipit somni AG (sed m Å eras.): omne HLT 6 eostodiat H istae sunt GHT: istae A haec est L 7 anputandae A amputanda lasciuia L meritricat. Hl 10 quieuit L1 11 quemammodum L teste in corde H 13 robor Gl H 15 ac] et A 16 conscientia sun A 17 non distinguit H 20 pacata, prima a in ras. HL sunt H 22 nos om. H 24 puritatem corporis H 26 ha.bundantia H 27 loioriae G1H1 diuoluitur Å detractio HLTv 28 equidem L etiam om. A: cf. VIII, 15. VIIII, 9. X, 2,1 29 et ad H letali sapore prosternens. inuidia cibus est mentis, uirulentis eam sucis corrumpens et prosperitate alieni successus iugiter miseram excruciare non desinens. cenodoxia, id est uana gloria., cibus est eius, qui delectabili eam esca permulcet ad tempus, post uero uacuam omnique uirtute spoliatam reddit ac nudam, cunctis eam spiritalibus fructibus sterilem inanemque dimittens, ita ut non solum inmanium laborum faciat merita deperire, uerum etiam supplicia maiora conquirat. omnis concupiscentia et peruagatio cordis instabilis pastus quidam est animae, nonis escis eam nutriens, expertem uero caelestis panis ac solidi cibi in posterum derelinquens. ab his itaque, quanta nobis est uirtus, sacratissimo ieiunio continentes utilem ^ habebimus commodamque obseruantiam ieiunii corporalis. labor enim carnalis spiritus contritioni coniunctus acceptissimum deo sacrificium dignumque sanctitatis habitaculum puris mundisque recessibus exhibebit ceterum si corporaliter ieiunantes perniciosissimis animae uitiis inplicemur, nihil nobis proderit carnalis adflictio pretiosiore parte pollutis, per eam scilicet substantiam delinquentibus nobis, qua efficimur habitaculum spiritus sancti. non enim tam corruptibilis caro quam cor mundum habitaculum deo templumque spiritus sancti perficitur. oportet ergo exteriore homine ieiunante interiorem quoque similiter cibis noxiis temperare, quem praecipue exhiberi mundum deo, ut hospitem in se Christum recipere mereatur, beatus apostolus monet his uerbis: in interiorem, inquiens, hominem habitare- I tare Christum per fidem in cordibus uestris. 25] Eph. 3,16—17. 1 letalis opere H 3 desiiiit H eoenod. G 4 tabili eam esca ... pag. 100, 11 beatus lob extant in C 5 expoliatam L 6 cunctisque H 7 demittens C inanium C faciet Hl 9 quidem L 10 eam escis Å II panis om. A 14 contri∗∗tioni (ti eras.) Å 16 secessibuB LI 18 praetiosiori H poUutus GlHl polluta. H2r 19 quae efficitur A 20 non enim ... 21 spiritus sancti om, C corruptibilis] corporalis A 21 perficitur (t in ras. m. 2) L efficitur Av 22 exberiorein hominS ieiunante L ieiunantes C interiore CA cibis L: cibiis uel cibus C a cibis AGHTc cf. cap. 8 et 22 23 exhibere H 25 in ow. STc uerbis inquiens in interiori homine A (Cassianus uel ea tramlatio quam sequitur uerba εὶς τὸν ὲσω α̌νθρωπον iunxit cum sequentibus) 26 nostris AS1T Nouerimus itaque nos idcirco laborem continentiae corporalis inpendere, ut ad puritatem cordis hoc possimus ie-iunio peruenire. ceterum labor nobis inpenditur in cassam, si hunc quidem contemplatione finis infatigabiliter sustentemus, finem uero, propter quem tolerauimus adtlictiones tantas, obtinere nequeamus, meliusque fuit interdictis escis animae temperasse quam uoluntariis minusque noxiis corporaliter ieiunasse. in his enim simplex et innoxia creaturae dei perceptio est, nihil per semet ipsam habens peccati, in illo uero primitus fratrum perniciosa deuoratio, de qua dicitur: noli diligere detrahere, ne ceris ?, et de ira atque inuidia beatus Iob: etenim stultum interficit iracundia, et paruulum occidit inuidia. simulque notandum, quod qui irascitur stultus, et qui inuidet paruulus iudicetur. ille namque non inmerito stultus pronuntiatur, uoluntarie sibi mortem hae stimulis incitatus inducens, et hic, dum liuet, paruulum minoremque se probat, dum enim inuidet, testatur maiorem esse eum, cuius prosperitate cruciatur. Igitur eligendus est cibus non tantum qui concupiscentiae flagrantis aestus temperet minusque succendat, uerum etiam qui ad parandum sit facilis et quem ad coemendum oportuniorem uilioris pretii conpendium praestet quique sit con-uersationi fratrum usuique communis, triplex enim natm a est gastrimargiae, una quae canonicam refectionis horam praeueniri conpellit, alia quae tantummodo uentris ingluuie et saturitate quarumlibet gaudet escarum, tertia quae accuratioribus epulis 10]\\tProu. 20,13 (LXX). 11] Iob 5, 2. 1 XXI H nouerimus... laborem euan, in C 2 possumus 2P 3 a nobis Lv inpendetur AG1 incassu C 4 contemplationis fine C 5 ad-flictiones . . . nequeamus om. L optinere A 6 non queamus H 8 nihil] nec J. 9 peecati] aliquid peccati A illo CALi: illo est H illa GIATo lOpernit. L 11 iob inquit G iob ait H 12 ira A 13 stultus est et H 14 inuidit H 16 indicens A hinc HlT libet GIIPLT probat illius cuius prosperitate A, mediis omissis 17 iuuidit U1 esse eum GLT: eum esse S esse H 19 XXII H elegendus H1 20 flagrantis AGST: flagrantes HL cf. 11,1\\t21 sit om. H ad quem A 22 praeti H sit om. L 23 communus H1 est natura G 24 castrimargiae Lx praeuenire G7SHTv 25 tantum A inglubi§ H 26 adcuratioribus L1 accurationibus IP et esculentioribus oblectatur. ideoque aduersus eam necesse est monachum obseruantiam triplicem custodire, id est ut primum legitimum tempus absolutionis expectet, deinde ut castigatis, tertio ut qualibuscumque escis uilioribusque contentus sit. quidquid autem extra consuetudinem praesumitur usumque communem, ut uanitatis et gloriae atque ostentationis morbo pollutum antiquissima patrum traditio notat. nec quemquam ex his, quos merito scientiae ac discretionis enituisse peruidimus uel quos ad imitandum gratia Christi uelut splendidissima luminaria omnibus praelocauit, esu panis, qui apud eos uilis habetur* ac facilis, abstinuisse cognouimus, nec eorum quempiam, qui hanc regulam declinantes praetermisso panis usu leguminum uel holerum seu pomorum refectionem sectati sunt, inter probatissimos habitum aliquando conspeximus, sed ne discretionis quidem aut scientiae gratiam consecutum. non solum enim ceteris inusitatas escas expetere monachum non debere decernunt, ne uidelicet cursus eius uelut in propatulo cunctis expositus inanis factus ac uacuus cenodoxiae morbo depereat, sed nc ipsam quidem ieiuniorum castigationem communem cuiquam facile patefieri oportere pronuntiant, uerum quantum fieri potest contegi pariter et abscondi. aduentantibus autem fratribus magis humanitatis ac dilectionis offerri debere uirtutem, quam continentiae districtionem et cotidiani propositi rigorem manifestari probabilius censuerunt, nec quid uoluntas utilitasque nostra seu desiderii ardor exposcat adtendere, sed quod aduenientis requies uel infirmitas exigit praeponere et gratanter inplere. Cum de Syriae partibus seniorum scita discere cupientes Aegypti prouinciam petissemus ibique tanta cordis 1 excolentioribus ALX 3 ubsolutionis tempus Å eispectet H 4 escU om. A contentis G1 5 quicquid AH2L aotem] euioi Âr: om. T consuitudinem A1 ti uauitatis et] uanae Hr 10 aput A 11 habeatur G1 habeatur H sustinuisse L 12 praetermissos panes L1 13 refectione L 17 uidellicet A 18 coenodoiiae GH cęnod. L 19 quidem AG: quoque HLTv 20 uerum] sed A 22 lutern] ducem A humilitatis A 23 destrictionem G1 praepositi L 28 XXIII H sIriM G1H 29 Mgyptii H prouintiam L petissimus H1 ubique L alacritate nos suscipi miraremur. ut nulla prorsus, sicut fueramus in Palaestinae monasteriis instituti, usque ad praestitutam ieiunii horam refectionis regula seruaretur, sed absque legitimis quartae sextaeque feriae, quocumque perrexissemus, cotidiana, statio solueretur, quidam seniorum percontantibus nobis, cur ita indifferenter apud eos praeterirentur cotidiana ieiunia, respondit: ieiunium semper est mecum, uos autem continuo dimissurus mecum iugiter tenere non potero. et ieiunium, licet utile sit ac necessarium, tamen uoluntarii muneris est ablatio,I opus autem caritatis inpleri exigit praecepti necessitas. itaque suscipiens in uobis Christum reficere eum debeo, deducens autem nos humanitatem eius obtentu praebitam districtiore ieiunio in memet potero conpensare. non enim possunt filii sponsi ieiunare, donec cum illis est sponsus: cum autem discesserit, tunc licito ieiunabunt. Quidam seniorum, cum reficientem me ut adhuc paululum quid ederem hortaretur, iamque me dixissem non posse, respondit: ego iam sexies diuersis aduenientibus fratribus mensam posui hortansque singulos cum omnibus cibum sumpsi, et adhuc esurio, et tu primitus nunc reficiens iam te dicis non posse? Uidimus alium in solitudine commorantem, qui numquam se soli sibi cibum indulsisse testatus est, sed etiam si per totos quinque dies ad eius cellam nullus e fratribus aduenisset, refectionem iugiter distulisse, donec sabbatorum uel dominico die deuotae congregationis obtentu procedens ad 11] cf, Matth. 10, 40. 13] Matth. 9,15. 2 palestinae codd. 3 regula Lx 4 porreximus H 5 percoDtantibus AGS2: percunctantibus S1HL 6 indeterenter H1 aput A 7 mecum est Å dimissiirus LI 9 uoluntali G1 10 inplere II impleri rell. 12 autem om. H uos deducere pum debeo humanitatem A humanitatis H eius om. W diBtrictioue G1 districtiori G\\' districtionem ieiunii H 13 miinet H1 memet ipso Lo fili G1 14 lugero H cum Uulg. 15 ieiunabunt GHLv: iciunabo AST 16 XXIIII H reficiente L pauloluin G1 17 dixisse G1 dixisse non possem LI 19 adposui L Kutusi A 21 XXV H et alium H 22 aolo (o alt. in ras ) 1x cibum aibi. L indulsisae cibum H 23 totus H1 24 detullisse H1 sabbato GILc 25 dominica L deuote defectae H eclesiam A ecclesiam peregrinorum quempiam repperisset, quem exinde reducens ad cellam consorte eo refect.ionem corpori non tam suae necessitatis obtentu quam humanitatis gratia causaque fratris adsumeret. itaque ut norunt aduentu fratrum indifferenter soluere cotidiana ieiunia, ita discedentibus eis refectionem ob illos indultam continentia maiore conpensant, perceptionem cibi paruissimi acriore castigatione nec sola panis, sed etiam somni ipsius deminutione durius exigentes. Apud senem Paesium in heremo uastissima commorantem cum senex Iohannes magno coenobio ac multitudini fratrum praepositus aduenisset, et ab eodem uelut antiquissimo sodali perquireret, quidnam per omnes quadraginta annos, quibus ab eodem separatus in solitudine minime a fratribus interpellatus est, egisset, numquam me sol, ait, reficientem uidit. et ille, nec me, inquit, iratum. Eundem senem cum alacrem tamquam ad propria transmigrantem in extremo iam anhelitu positum anxii fratres circumuallantes suppliciter precarentur, ut aliquod eis memoriale mandatum uelut hereditarium quoddam legatum relinqueret, per quod possent ad perfectionis culmen praecepti conpendio facilius peruenire, ingemescens ille: numquam, ait, meam feci uoluntatem nec quemquam docui quod prius ipse non feci. Uidimus senem Macheten nomine a turbis fratrum eminus commorantem hanc a domino gratiam diuturnis precibus inpetrasse, ut, quotquot diebus ac noctibus agitaretur conlatio spiritalis, numquam somni torpore penitus laxaretur. si quis uero detractationis uerbum seu otiosum temptasset 1 reperisBct L 2 cellulam Gv corpori AGT: corporis HLv A adoentus LI in aduentu Av 5 discendentibus Lx 6 maiori H 7 paruissimi cibi A acriori II 8 summa H diminutione GH 9 XXVI H aput A pessium H pelusium L tO iohannis Hl coesubio H1 multitudine Hl 12 sodale v 13 seperatus LI spparatus e G2 14 est H: om. AGLc 15 iuquid A 16 XXVII H 17 in om. A ancxii H 20 possint G 21 mgemesceus SL1: ingemiscens AGHL2v ait numquam L 22 quicquam H3 ipse prius noo fecerim L 23 XXVIII H h machetea A: machetem GHTo macentem L 24 commanentem A 25 quodquod AHl ageretur L 26 laieretur H] 27 uero quis A detractationis AG1H1: detrectotionis H2 detractionis G2LTv 4 inferre, in somnum protinus concidebat, ac ne usque ad aurium 1 quidem eius pollutionem uirus obloquii poterat peruenire. Hic idem senex cum institueret nos neminem diiudicare debere, intulit tria fuisse in quibus discusserit uel reprehenderit fratres, quod scilicet uuam sibi nonnulli paterentur abscidi, quod haberent in cellulis sagum, quod oleum benedicentes exposcentibus saecularibus darent, et haec omnia se incurrisse dicebat. nam aegritudinem uuae contrahens tamdiu, inquit, eius languore distabui, donec tam doloris necessitate quam seniorum omnium adhorta-tione conpulsus abscidi eam permitterem. cuius etiam infirmitatis obtentu sagum quoque habere coactus sum. oleum etiam benedicere ac supplicantibus dare, quod prae omnibus execrabar, utpote iudicans illud ex magna cordis praesumptione descendere, circumdantibus me repente saecularibus multis ita constrictus sum, ut alias eos euadere nullatenus possem, nisi a me summa ui et obtestationibus extorsissent, ut oblato ab eis uasculo manum meam inpresso crucis signaculo superponerem: itaque se credentes benedictionis oleum consecutos tandem me aliquando relaxarunt. quibus mihi manifeste conpertum est isdem causis ac uitiis monachum obligari, in quibus de aliis iudicare praesumpserit. oportet enim unumquemque semet ipsum tantummodo iudicare et circumspecte cauteque in omnibus custodire, non aliorum conuersationem uitamque discutere, secundum illud apostoli praeceptum: tu autem quid iudicas fratrem tuum? suo domino stat a.ut cadit., et: nolite iudicare, ut non iudicemini: in quo enim iudicio iudicaueritis iudicabimini. praeter hanc enim quam diximus causam etiam ob hoc iudicare de aliis periculosum est, quod ignorantes uel necessitatem uel 25] Rora. 14,10 et 4. 26] Matth. 7,1-2. I i 1 aomnium HI 3 XXVIIII H instnieret A instituerit H1 minern diiudicare ... §. 2 saecnlaribus multis desunt in Å deiudicare H1 7 et iu haec HLT 9 inquid G1H 11 huius H optentu L 13 eisecrabar L utpute GH1L1 14 discendere Hl 15 nullatenus euadere Hx 16 possim AGH1 17 iopraeao H 19 rue om. A relaxerunt H1 20 isdem G2L: hisdem reU. 21 inplicari A 24 illut A ^25 antem quia es qui iudicas h 27 iudicabimini] iudicabitur de uobis H t 28 iudicare ob hoc II rationem, qua illi haec in quibus offendimus aut recte coram deo aut ueniabiliter agunt, inuenimur eos temere iudicasse et per hoc admittimus non leue peccatum, secus quam oportet de nostris fratribus aliquid sentientes. Hic idem senex otiosarum fabularum diabolum esse fautorem ac spiritalium conlationum inpugnatorem semper exsistere his declarauit indiciis. nam cum fratribus quibusdam de rebus necessariis ac spiritalibus disputaret, eosque uideret Lethaeo quodam sopore demergi nec posse ab oculis suis pondus somni depellere, otiosam repente fabulam introduxit. ad cuius oblectationem cum eos euigilasse confestim atque erectas aures suas habere uidisset, ingemescens ait: nunc usque de rebus caelestibus i Poquebamur, et omnium uestrum oculi letali dormitione deprimebantur: at cum otiosa fabula intromissa est, omnes expergefacti torporem somni dominantis excussimus. uel ex hoc «rgo perpendite, quisnam conlationis illius spiritalis fuerit inpugnator aut quis huius infructuosae atque carnalis insinuator exsistat. ille etenim esse manifestissime deprehenditur, qui malis adgaudens uel istam fouere uel illam inpugnare non desinit. Nec minus hoc quoque opus fratris erga puritatem sui cordis intenti et erga contemplationem diuinam ualde solliciti commemorari necessarium reor. qui, cum ei post annos quindecim patris ac matris amicorumque de prouincia ponti conplures epistulae delatae fuissent, accipiens grandem fasciculum litterarum diuque apud semet ipsum uoluens: quantarum, inquit, cogitationum causa erit mihi harum lectio, quae 2 dño H uecialiter Lv 4 sentiendum L 5 XXX H diabulum Hl 6 erpugnatorem L existere (G2HL2 8 diKputare L letheo codd. a 9 quoddam Lt dimergi L 10 huius H 11 crectas ceruioes auresH 12 ingemiscens AGHL2v (non S) huc usque A 13 dormiUtione HTr depremebantur A depraemebantur Hl 15 somnii dominantes L1 dormitantes H 16 quis H spiritalis om. Å 18 existat GIRL etenim GLv: enim AHT 20 desinot AG1 21 XXXI H quoque hoc L1v quoque (hoc eraa.) L* 23 commemorare 8. I. L, et c 24 prouintia L 25 pontico (o altera in a nmtat.) plures H ouplnres Lx epistolae G2HL 26 aput A 27 inquid AH k me uel ad inane gaudium uel ad tristitias infructuosas inpellent. quot diebus horum recordatione qui scripserant intentionem pectoris mei a proposita contemplatione reuocabunt post quantum temporis digerenda est haec mentis concepta confusio quantoque labore rursus iste tranquillitatis reparandus est status, si semel animus litterarum permotus affectu eorumque recensendo sermones ac uultus, quos tanto tempore dereliquit, iterum eos reuisere ipsisque cohabitare animo ac mente coeperit interesse. quos profecto corporaliter deseruisse nihil proderit, si corde eos incipiat intueri ac memoriam, quam saeculo huic renuntians quisque uelut mortuus abdicauit, reuiuiscens eidem rursus admiserit. haec uoluens in suo pectore non solum nullam resoluere epistulam definiuit, sed ne ipsum quidem fasciculum resignare, ne scilicet eorum qui scripserant uel nomina recensendo uel uultus recordando a spiritus sui intentione cessaret. itaque, ut eum constrictum susceperat, igni tradidit concremandum: ite, inquiens, cogitationes patriae, pariter concremamini nec me ulterius ad illa quae fugi reuocare temptetis. Uidimus etiam abbatem Theodorum, summa sanctitate et scientia praeditum non solum in actuali uita, sed etiam notitia scripturarum, quam ei non tam studium lectionis uel litteratura mundi contulerat quam sola puritas cordis, siquidem uix ipsius quoque Graecae linguae perpauca uerba uel intellegere posset uel proloqui. hic cum explanationem cuiusdam obscurissimae quaestionis inquireret, septem 1 inanom Lx impellat L 2 quod AH1 recordationes H recordatione L1 qui ... intentionem om. L scribserunt A 4 digeurenda H 5 quantoque ... est status om. Å 6 status est L post semel rasura 1-2 litt. in Å eorum quoque H 7 recensendos LI dereliquid A dereliqui HT dereliquit, t in ras. 3-4 litt. L 8 iterum interdum H in ipsisque H animo QSHLT: et animo Av et mente H 9 coepero L profecto quos L 11 scfo G mortuos H1 reuiuescens S 12 eandem L2v ammisserit L 13 reuoluere Å epistolam G2H2L diffiniuit Hx 14 designare Å scribserunt Å scripti erant L 15 ab L sui om. A 16 susciperat AG1H1 18 nec] ne L temptatis Hl 19 XXXII H 20 et scientia AHT: ac scientia L ac perfecta scientia G cf. Coral. VII, 1 init. in om. H 21 scribturarum Å tam] tantum A 22 quã∗m (non tu eras.) Å 23 graecae quoque Å 24 possit AHL diebus ac noctibus in oratione infatigabilis perstitit, donec solutionem propositae quaestionis domino reuelante cognosceret. Hic ergo quibusdam fratribus admirantibus tam praeclarum scientiae eius lumen et ab eodem quosdam scripturarum sensus inquirentibus ait, monachum scripturarum notitiam pertingere cupientem nequaquam debere labores suos erga commentatorum libros inpendere, sed potius omnem mentis industriam et intentionem cordis erga emundationem uitiorum carnalium detinere, quibus expulsis confestim cordis oculi sublato uelamine passionum sacramenta scripturarum naturaliter contemplarentur, siquidem nobis non, ut essent incognita uel obscura, spiritus sancti gratia promulgata sint, sed nostro uitio uelamine peccatorum cordis oculos obnubente reddantur obscura: quibus rursum naturali redditis sanitati ipsa scripturarum sanctarum lectio ad contemplationem uerae scientiae abunde etiam sola sufficiat, nec eos conmentatorum institutionibus indigere, sicut oculi isti carnales ad uidendum nullius egent doctrina, si modo fuerint a suffusione uel caligine caecitatis inmunes. ideo namque et tanta uarietas erroresque inter ipsos exorti sunt, quod plerique, minime erga purgationem mentis adhibita diligentia prosilientes ad interpretandum eas, pro pinguedine uel inmunditia sui cordis diuersa atque contraria uel fidei uel sibimet sentientes ueritatis lumen conprehendere nequiuerunt. Hic idem cum inopinatus ad meam cellulam intempesta nocte uenisset, quidnam rudis? adhuc anachoreta solus agerem paterna curiositate latenter explorans, meque ilico finita 1 orationem A infatigabili L perstetit G1L1 8 XXXI11 H 4 scribturarum A 5 sensus... scriptnrarum om. L1H scribturarum A 8 emendationem A1 H 9 oculis GL 10 scribturanun A uelut naturaliter incipient contemplari Av cf. praef. §. 6 11 contēpl∗∗entur L ut non H 12 sunt Hv 18 oculis H1 obnubentem LI redduntur H2r 14 scribturarum A sanctarum scriptursrum L 16 babunde H suffici∗t (a eras.) H nee his eos H commentorum A 19 et om. L inter ipsos tractatorea G2 erroresqueembages. inter ipsos . exorte̜ sunt (errorisque corr. m. 2) L 21 pinguedine G2LТ2: pinguidine AG1T pinguitudiue H 22 cordis sui Av adque H uel fidei uel om. A 23 nequierunt H1 24 XXXIIII II idem AG1HT: idem senex L idem theodorus G1Sv iuopinatis G1 cellami Å 25 anachorita AL1 26 me H uespertina sollemnitate incipientem fessum corpus iam reficere et incubantem psiathio repperisset, protrahens intimo corde suspiria meoque me uocitans nomine: quanti, inquit, o Iohannes, hora hac deo conloquuntur eumque in semet ipsis amplectuntur ac retinent: et tu fraudaris tanto lumine, inerti sopore resolutus? et quoniam nos ad huiusmodi narrationem deuM-tere patrum uirtutes et gratia prouocarunt, necessarium reor memorabile opus caritatis, quam summi uiri Archebi humanitate sumus experti, huic uolumini commendare, quo puritas continentiae operi caritatis inserta propensius enitescat pulchra uarietate distincta. etenim tunc ratum deo ieiunii munus efficitur, cum hoc fructibus caritatis fuerit consummatum. Itaque cum de Palaestinae monasteriis ad oppidum Aegypti, quod Diolcos appellatur, rudes admodum uenissemus ibique plurimam turbam coenobii disciplina constrictam et optimo ordine monachorum, qui etiam primus est, institutam mirifice uideremus, alium quoque ordinem, qui excellentior habetur, id est. anachoretarum, cunctorum praeconiis instigati sagacissimo corde uidere properauimus. hi namque in coenobiis primum diutissime commorantes, omnem patientiae ac discretionis regulam diligenter edocti et humilitatis pariter ac nuditatis uirtute possessa atque ad purum uitiorum uniuersitate consumpta, dirissimis daemonum proeliis congressuri penetrant heremi profunda secreta. huius igitur propositi uiros conperientes citra Nili fluminis alueum commorari in loco, qui uno latere eodem flumine, alio maris uastitate circumdatus insulam reddit nullis aliis quam monachis secreta expetentibus habitabilem 11] cf. Esai. 58, 6. 1 sollempn. H 2 repperisspt psiatbio G (non S) psiatio reperisset L imo Av cordis L 3 meoque om. H inquid AW o om. H iohannis JP 4 loquuntur G1 conlocuntur L 5 inortis opere . solutus L 7 diuertere AG2H2L2v prouocauerunt H procurarunt L 8 memoriale AH memoriabile T archebii GL1 9 hurailitate A commendere W 11 ueritate L districta Hl gratuin HLTv 18 XXXV H palestinae codd. 14 dinlcus H deulchos L ammodum L 16 obtimo H instituta AL 17 uideriimis H 18 anachoritaruni AHLI 19 hii G1H 20 primum om. à in omnem G3S 22 adque HL1 23 doemonum Gl 24 ac secreta H 25 circa Lv 26 circumdatos insolam H1 inde rwldit H (nec enim cuiquam culturae aptam esse eam salsitas soli ac sterilitas patitur harenarum), ad hos, inquam, summo desiderio festinantes ultra modum sumus labores eorum, quos contemplatione uirtutum et amore solitudinis tolerant, admirati. nam ipsius aquae tanta penuria constringuntur, ut tali eam diligentia scrupuloque dispensent, quali nemo frugalissimorum speciem pretiosissimi uini conseruat et parcit. tribus namque milibus uel eo amplius eam de praedicti fluminis alueo necessariis usibus aduehunt, quod tamen interuallum harenosis diuisum montibus laboris difficultate grauissima duplicatur. His igitur uisis cum imitationis eorum nos ardor accenderet praedictusque Archebius probatissimus inter eos humanitatis nos gratia ad suam cellulam pertraxisset, explorato desiderio nostro confinxit se de eodem loco uelle discedere ac nobis cellulam suam uelut exinde migraturus offerre, sese id facturum, etiamsi minime adfuissemus, adfirmans. quam rem nos et desiderio commorationis accensi et adsertionibus tanti uiri indubitatam commodantes fidem libenter amplexi cellam cum omni supellectili utensilibusque suscepimus. itaque religiosa potitus circumuentione paucis diebus, quibus construendae cellae pararet inpendia, de loco discedens, reuersus post haec aliam sibi summo labore construxit quam rursum non longo post tempore superuenientibus fratribus eodemque desiderio cupientibus ibidem commorari simili caritatis mendacio circumuentis cum uniuerso tradidit instrumento. ipse uero erga opus caritatis infatigabilis perseuerans tertiam sibi cellam, in qua commaneret, extruxit. Operae pretium mihi uidetur aliud quoque eiusdem uiri caritatis opus memoriae tradere, quo nostrarum partium 1 salis H solis L 2 sterelitas G1H1 inquam] etiam L 5 tantae H1 7 conseruet H parcat H2 8 uel] et A 9 iter uallum L* diuisis H 11 XXXVI H uiris uisis H Imitationes L1 13 suum H1 14 confixit H1 15 cellam AL offerret Å 16 si etiam L adfuisemus H quamobrem AH 17 prius et om. Å 18 adcommodantes A (v) 19 auppaUectili G \\' supelectili H suppellectile L suscipimus H relegiosa Gl 20 potitus Sev : potius AGSIHLT circumuentionem G* 22 rursus L1 24 meudatio GIL 27 cο̄moraret∗∗ (ur eras.) L instruxit AHT 28 XXXVI (sic) H aliut Å eius Å 29 nutrarum A1 IIII. Cam. i. 15 monachi non solum continentiae rigorem, uerum etiam sincerissimum retinere dilectionis affectum unius eiusdemque uiri instituantur exemplo. hic namque non ignobili oriundus familia \\' ad monasterium, quod a praedicto oppido ferme quattuor milibus distat, mundi huius ac parentum affectione contempta a puerilibus annis aufugit. ubi ita uitae suae omnem exegit aetatem, ut numquam prorsus per totos quinquaginta annos non solum uicum, ex quo egressus est, nec fuerit ingressus nec uiderit, sed ne cuiusquam quidem feminae uel ipsius matris suae conspexerit uultum. interea pater morte praeuentus centum solidorum debitum dereliquit. cumque hic esset omni inquietudine penitus alienus, utpote qui uniuersis facultatibus paternis esset extorris, a creditoribus tamen inquietari uehementer conperit matrem. tum hic ab euangelico illo rigore, quo antehac in statu prospero parentibus constitutis nec patrem se in terra norat habuisse nec matrem, pietatis consideratione mollitus ita se habere credidit matrem eique subuenire festinauit oppressae, ut nihil a proposita districtione laxaret. intra monasterii namque claustra perdurans soliti operis pensum sibimet triplicari poposcit, et ibi per totum anni spatium diebus pariter noctibusque desudans debiti modum operis sudore partum creditoribus soluens matrem omni inquietudinis iniuria liberauit, ita eruens eam debiti sarcina, ut nihil de propositi rigore piae necessitatis obtentu pateretur inminui: ita districtionem solitam custodiuit-; diuit, ut nequaquam pietatis opus maternis uisceribus denegaret, quam pro Christi caritate prius despexerat, pro eius rursum pietate cognoscens. Cum frater nobis optime carus nomine Symeon, penitus Graeci sermonis ignarus, e partibus Italiae commeasset, 1 rigore L 4 IIII G 5 a om. H 6 ibi H ezigit H 7 -L- G 9 nec L conspexit A uultum conspexerit L 11 dereliquid ÅL derelinquit H1 12 utpute G1H1L1 paternis facultatibus Av 18 conperit GHLT: ubi conspeiit A 14 hic om. A antehaec H ante Lx in om. H 16 nouerat HL2r 17 eique ita A 18 deatrictione L 19 solitum Å 21 partum AG: paratum HJLT 23 sarcinam LI piae om. H necessita∗∗s (ti eras.) pietatis H 24 destrictionem Gl 25 ut om. L\\' pietatis om. L 26 et quam A dlspezerat Hx 28 XXXVIII (sic) H obtime H simeon H 29 grecis L1 ex L commiasset H1 quidam seniorum, erga eum utpote peregrinum caritatis opus quodam redhibitionis colore cupiens exhibere, inquirit ab eo cur otiosus sederet in cella, per hoc coniciens eum tam otii peruagatione quam penuria necessariarum rerum diutius in ea durare non posse, certus neminem posse inpugnationes solitudinis tolerare nisi eum, qui propriis manibus uictum sibimet fuerit parare contentus. quo respondente nihil se nec nosse nec praeualere ei his quae illic exercebantur a fratribus operari praeter librariam manum, si tamen ullus in Aegypti regione Latinum codicem usui esset habiturus, tum ille tandem nanctus occasionem, qua posset desideratum pietatis opus uelut debiti colore mercari, ex deo haec inuenta est, inquit, occasio: nam olim quaerebam qui apostolum Latinum hac mihi manu perscriberet. etenim habeo fratrem militiae laqueis obligatum et adprime Latinis instructum, cui de scripturis sanctis aliquid ad legendum aedificationis eius obtentu transmittere cupio. itaque Symeone hanc occasionem uelut ex deo oblatam sibi gratanter suscipiente senex quoque colorem, cuius praetextu pietatis opus libere posset inplere, libentius amplexatus confestim non solum uniuersas ei necessitates sub obtentu mercedum totius anni conuexit, uerum etiam membranas et utensilia quae ad scribendum necessaria erant conportans recepit post codicem scriptum, nullis usibus uel commodis profuturum (quippe uniuersis in illa regione notitia linguae huius penitus ignaris) praeter id quod hac subtilitate sumptuque prolixiore mercatus est, quemadmodum et ille sine confusionis uerecundia merito laboris et operis sui necessaria uictus 1 utpute H1L1 2 reddibitionis G redibitionis IPL 8 conitiens G1 5 cetus] certas enim L inpugnationis G1 6 tollerare G1L 7 praepaare H nil L posse BLI 8 praeualere] scire H 9 nullus AH1L1 10 nactus G1H2L 11 occasione A qua LI possit AHL 12 inquid AW 13 latinum hac codd : Latina v transscriberet L 15 scribturis A 16 optentu G1 17 symeonem A simeone H 18 sub cuius Ãr huius H 19 pietatis opus caritatis H possit AH1L inplere d: implere rell libenter AL amplexatus AGL : amplerus HTv 20 necessitatis H1 21 mercedem H1L1 mercedia H2 22 recipit Hx 23 Bcribtum Å 24 huius linguae G 25 ignarus LI suptilitate H 26 proliiiori H quemammodum L confusione L 27 opersui Å 16*. alimenta perciperet, et ipse suae munificentiae pietatem tamquam debiti necessitate conpleret: eo abundantius mercedem sibi conquirens, quo ambitu maiore peregrino fratri non solum uictus necessaria, uerum etiam operis instrumenta et operandi occasionem pariter contulisset. Sed quoniam in loco, ubi de ieiuniorum et continentiae rigore dicere aliquid proposuimus, adfectio et opera caritatis uidentur admixta, rursum ad propositum reuertentes quoddam puerorum aetate, non sensu, factum memorabile opusculo huic inseremus. nam cum ultra omnem admirationem ficus quidam de Mareotae Libyae partibus uelut rem ante in loco non uisam abbati Iohanni oeconomo in heremo Sciti detulisset, qui dispensationem ipsius ecclesiae temporibus beati Pafnutii presbyteri ab eodem sibi creditam gubernabat, hic confestim eas ad senem quendam, qui in interioribus deserti mala ualitudine laborabat, per duos adulescentulos misit: siquidem decem et octo milibus longe ab ecclesia commanebat. qui pomis acceptis cum ad praedicti senis tenderent cellam, quod ibi perfacile solet etiam senioribus euenire, infusa repente densissima nebula tramitem recti itineris perdiderunt. cumque tota die ac nocte discurrentes per auiam heremi uastitatem nequaquam potuissent aegrotantis cellulam repperire, tam itineris lassitudine quam inedia sitique confecti fixis genibus in orationis officio spiritum domino reddiderunt. qui post haec uestigiorum suorum indiciis diutissime perquisiti, quae in locis illis harenosis tamquam niuibus inpressa signantur, donec ea uel leui uentorum flatu tenuis harena discurrens rursus operiat, inuenti sunt ficus intactas ut 2 necewitatem A habund. H1 3 quo GSSL*: quod AG1HL1 6 XXXVIIII H 7 rigorem LI dicere om. G 9 memoriale H 10 inserimus A inseramus L ammirationem L 11 mareotf (mareote H) libig partibus HT(v): mareote GL (om. Libyae partibus) lybiae partibus A (om. Mareotae) non nisam in loco Å 12 sciti H1: adtii AGXH2 scitii G7 scithii LT intulisaet A 13 eclesiae A pafhnutii L pVn G presbiteri L 14 cufestim L 15 deserto LI 16 adulisoentulos AG1H1 adolescentulos GsL decim Lx X et VIII G 17 eclesia Å 19 senioribus deserti uastitate euenire H infussa H1 20 ac] et Av 22 oellolam L1 reperire GIL 24 suoram om. GL fort. recte indicis H1 86 inpraesa H 27 arena Å acceperant reseruasse, eligentes scilicet animam magis quam fidem depositi prodere uitamque potius amittere temporalem quam senioris uiolare mandatum. Adhuc unum beati Macari proferetur nobis salutare mandatum, quo libellum ieiuniorum et continentiae tanti uiri claudat sententia. ita inquit debere monachum ieiuniis operam dare ut centum annis in corpore commoraturum, ita motus animi refrenare et iniuriarum obliuisci tristitiasque respuere, dolores quoque ac detrimenta contemnere tamquam cotidie moriturum. in illo namque utilis est prudensque discretio, aequali monachum «listrictione faciens semper incedere nec permittens sub occasione debilitati corporis de arduis ad perniciosissima praerupta deuolui, in hoc uero magnanimitas salutaris, quae ualeat non solum quae uidentur prospera mundi praesentis despicere, uerum etiam aduersis tristibusque non frangi et ea uelut parua nullaquo contemnere, illic habens defixum iugiter suae mentis intuitum, quo cotidie singulisque momentis accersiendum esse se credit. LIBER SEXTUS. DE SPIRITU FORNICATIONIS. CAPITULA. I. De duplici pugna aduersum spiritum fornicationis. II. De principali correctione aduersus spiritum fornicationis. 1 acciperant AH1 degentes G1H1 4 XI. H beati nobis H macari A1; macarii A1 machari H1 macharii GH2L proferetur ÂILr: profertur A2Gc proferimus H nobis om. H 6 claudet sententiam L\\' inquid AН1 7 annos L1 0 contempnere H1L1 12 debilitatis H penrit. Gl 14 mundi huius praeseotis H dispicere G1H1 15 aduenis trib. q. Hx aduersitatibus H1 16 habentes L fixum Ar adtixum H 17 qua cottidie G arcessiendum H\\' 18 credit. Explicit de spu gastrimargiae (castrim. L) liber V (liber V om. A) AGL: om. H lucipit de spu fornicationis (de fornicatione liber sextus H) AH: om. GL Capitula de spu foruicatiouis A Iucip capitł presentis liS G Incipiuut capitula de foraicatione. liber VI. L: om. H 22 aduersus Hr titulum om. L; in marg. tegitur: capłm .1. deē 23 correptione HLT aduersum T III. Quantum ad superandum fornicationis uitium rem edii conferat cum continentia solitudo. IIII. Quid intersit inter continentiam et castitatem, et an utraque simul semper habeantur. V. Quod inpugnatio fornicationis solo humano studio on ? possit euinci. VI. De peculiari gratia dei in munere castitatis. VII. Exemplum de agone mundiali secundum sermo ??? em apostoli. VIII. De conparatione purificationis eorum, qui in terr ?? no agone certamen habituri sunt. VIIII. Quantam semper cordis puritatem parare dei oculis debeamus. X. Quod sit indicium perfectae et integrae puritatis. ^ XI. Quo uitio inlusio nocturna procedat. XII. Quod carnis puritas sine munditia cordis nequeat obtineri. XIII. Quae sit purgationis carnalis prima custodia. { XIIII. Quod non laudem studeamus texere castitatis, sed effectum eius exponere. XV. Quod specialiter castitatis uirtus ab apostolo sancti- nox monia nuncupetur. 1 XVI. De alio apostoli testimonio super eadem sanctimonia 1 castitatis. I XVII. Quod spes sublimioris praemii debeat custodiam castitatis augere. XVIII. Quod, sicut absque humilitate castitas obtineri non potest, ita sine castitate scientia. XVIIII. Sententia sancti episcopi Basili de qualitate uirginitatis suae. 1 suspirandum L conferat rumedii Å 2 solitudo om H 3 inter] in T et ante an orn. A 5 non om. T 7 peculiare T 11 sint H 12 quanta L spem per AH puritate cordis pareM L 18 debemus T 16 sine] se T obteneri H obtinere L1 17 purgatio A carnis T 18 eiercere L caritatis HT 19 affectum L erpendere L 20 uirtutis L] 21 nuncupatur HT ucnpetur ex ucupatur L 24 praemi H 25 agere HT 26 castitatis T obteneri H obtinere LT 27 caritate H ita sinceritate T 28 basilil HLT de om. HT h XX. Qui finis uerae integritatis ac puritatis sit, XXI. Quemadmodum perfectae puritatis statum retinere possimus. XXII. Usque ad quem modum possit integritas corporis nostri puritas, uel quod indicium sit ad purum mentis excoctae. XXIII. Remedia curationis, quibus perfecta possit cordis et corporis nostri puritas permanere. Secundum nobis traditione patrum aduersus spiritum fornicationis certamen est, longum prae ceteris ac diuturnum et perpaucis ad purum deuictum, inmane bellum et quod, Cum a primo tempore pubertatis inpugnare incipiat hominum genus, non nisi prius cetera uitia superentur extinguitur. duplex namque est obpugnatio gemino armata uitio consurgens ad proelium. et idcirco similiter ei gemina est acie resistendum, siquidem, ut morbo carnis animaeque concretum uires adquirit, ita nisi utrisque pariter dimicantibus nequeat debellari. nec enim sufficit solum corporale ieiunium ad conquirendam uel possidendam perfectae castimoniae puritatem, nisi praecesserit contritio spiritus et oratio contra hunc inmundissimum spiritum perseuerans, dein continuata meditatio scripturarum, huicque fuerit scientia spiritalis adiuncta, labor etiam opusque manuum, instabiles cordis peruagationes cohercens ac reuocans, et ante omnia fundata fuerit humilitas uera, sine qua nullius penitus uitii poterit umquam triumphus adquiri. 1 Qui finis uerae owi. T ac HLT: et A 2 quemammodum L statum] sue statum L possumua T 5 sit om. L 6 remedium H perfecte T posse H 7 permanere. Finiunt capitula de spu foniicationis A Erpliciunt capitula de libro VI. L: um, GH Inoj liber Å Incipit de spiritu foroicationis liber sextus G Incipit textus eiusdem libri L nihil inscriptum in H ]0 I deest in L nobis] nobis ceitamen est A traditionem HLI aduersum T 11 certamen est om. A 14 prius om. A 16 praeliuui H ei om. H 17 adquiret HIS 18 utriusque A demicantibus L 19 solum ad om. A ad quirendam H 20 praecesserit... 21 oratio om. G processerit L u 22 dein GHT: deinde A debinc L continu* L scribturarum AG1 24 inatabilis AL cohercens HLT: coercena AG reṇο̣ụạụṣ H 25 nullus L Principaliter enim uitii huius correctio de cordis perfectione descendit, ex quo etiam huius morbi uirus domini uoce prodire signatur. de corde, inquit, exeunt cogitationes malae, homicidia, adulteria, fornicationes, furta, falsa testimonia et cetera. illud ergo est primitus expiandum, unde fons uitae mortisque manare cognoscitur dicente Salomone: omni custodia serua tuum cor: ex his enim sunt exitus uitae. caro enim eius arbitrio atque imperio famulatur. et idcirco summo studio parsimonia ieiuniorum sectanda est, ne escarum abundantia refecta caro praeceptis animae salutaribus aduersata rectorem suum spiritum deiciat insolescens. ceterum si omnem summam in castigatione tantum corporis conlocemus, anima non similiter a ceteris uitiis ieiunante nec meditatione diuina et spiritalibus studiis occupata, nequaquam ad illud sublimissimum uerae integritatis fastigium poterimus ascendere, illo quod in nobis est principali puritatem nostri corporis infest.ante. oportet ergo nos mundare prius iuxta sententiam domini id quod intus est calicis et parabsidis, ut fiat et id quod de foris est mundum. Dein cetera uitia etiam usu hominum et exercitio cotidiano purgari solent et quodammodo ipsius lapsus offensione curari: ut puta irae, tristitiae, inpatientiae languor meditatione cordis ac peruigili sollicitudine, fratrum etiam frequentia et adsidua prouocatione sanantur, dumque commota manifestantur 8] Matth. 15,19. 7] Prou. 4, 33 (LXX). 18] Matth. 23, 26. 1 uiti Hl 2 discendit Hl 3 prodere L iuquid AH1 5 illut A andum ... cap. 6 init. cunctorum expug extant in C 6 niortisque CGL: et mortis v om, AHT emanare H aolomoue AG1 7 cor tuum cor L1 cor tuum HL2T2v 8 improperio L* 10 scarum C habundantia H rtifecta CAGLT: referta HSv 11 dejeciat Gl 12 castigationem C 13 coulocemus GS1: collocemus rell. animam L1 lelunantem L1 14 occupatam L1 15 illum AH sublime ex subliuiissum L 16 principaJe G2LТ2v 18 sentiam L in∗∗tus L parabsidis CL: parapsidis AGHT 20 dein ... homiuum cuam. in C deinde Lc hominum usu LI et om. H taeiercitione cotidiana H 21 lnbsus CA 22 laugor 0 m 24 commota H saepias et crebrius arguuntur, ocius perueniunt ad salutem. hic uero morbus cum corporis adflictione et contritione cordis solitudine quoque ac remotione indiget, ut possit ad integrum sanitatis statum perniciosa aestuum febri deposita peruenire. sicut plerumque certa aegritudine laborantibus utile est, ut cibi noxii ne oculorum quidem ipsorum obtutibus offerantur, ne quod aspectus occasione desiderium eis letale gignatur, ita plurimum confert ad depellendum hunc specialiter morbum quies ac solitudo, ut mens aegra minime diuersis figuris interpellata ad puriorem perueniens contemplationis intuitum facilius pestiferum concupiscentiae fomitem radicitus possit eruere. Nemo tamen ex hoc negare nos putet etiam in congregatione fratrum positos inueniri continentes: quod perfacile posse fieri confitemur. aliud enim est continentem esse, id est έγϰρατη̃, aliud castum, et ut ita dicam in affectum integritatis uel incorruptionis transire, quod dicitur άγνόν, quae uirtus illis solis tribuitur maxime, qui uirgines uel carne uel mente perdurant, ut uterque Iohannes in nouo testamento, in ueteri quoque Helias, Hieremias, Danihel fuisse noscuntur. in quorum gradu hi quoque non inmerito reputabuntur, qui post experimenta corruptionis ad similem puritatis statum per laborem longum et industriam integritate mentis et corporis peruenerunt et aculeos carnis non tam inpugnatione concupiscentiae turpis, quam naturae tantummodo motu sentiunt. quem statum dicimus difficillime posse inter hominum turbas adprehendi. utrum uero et inpossibile sit, unusquisque non nostra 1 otius HL quantocius ATc sanitatem A: cf. Conl. V, 4, 6 3 solitudine ̃d remotionS L1 4 pernit. G1L febra H1 febris L febre H2S2 8 ne] sine A 7 cocassione H lgtale L laetale eis H 8 depellendum de CGLT: debellandum A bellandum H morbum specialiter H 9 egra minime ex egramine H 12 nemo ... putet euan. in C potest G 18 possitos H1: om. A 14 fieri posse Av aliut A, itcm infra 15 eNKpaTH CG eNKpaTHN A eNXpATIN L anfapaan H 16 uel] aut L afNoS H autNON L 17 solis om. C tribuetur G uel mente uel carne Ac uel mente om. G 18 ut om. L iohannis CAG1H1 19 ac daniel H auo HT 20 hii H experientia (~ add. m. 2) H 22 ad integritatem L integritatementis G (ad man. 2) 23 carnales ex carnalis H 24 motus L sentiant 01 26 et om. H unusquisque nrn, non ex nostra H sententia. expectet agnoscere, sed conscientiae suae rimetur examine. ceterum continentes multos exsistere non dubitanus mus, qui inpugnationem carnis, quam uel raro uel cotidie securos ant, seu metu gehennae seu desiderio regni caelorum exting sunt atque conpescunt. quos seniores sicut pronuntiant posse non penitus incentiuis obrui uitiorum, ita securos et insauciatos tos semper exsistere non posse definiunt. necesse est enim quem que in conluctatione positum, quamuis frequenter aduersarium uin cat ac superet, et ipsum tamen aliquando turbari. Quapropter si nobis cordi est agonem spiritalem cum. apostolo legitime decertare, hunc inmundissimum spiritum superare omni mentis intentione non nostris uiribus confidentes (hoc enim perficere industria humana non praeualet), sed opitulatione domini festinemus. tamdiu namque hoc uitio animam necesse est inpugnari, donec se bellum gerere supra uires suas agnoscat nec labore uel studio proprio uictoriam obtinere se posse, nisi domini fuerit auxilio ac protectione suffulta. Et reuera cum in omnibus uirtutum profectibus et cunctorum expugnatione uitiorum domini sit gratia atque uictoria,, in hoc praecipue peculiare beneficium dei ac speciale donum et patrum sententia et experimento purgationis ipsius manifestissime declaratur his, qui eam meruerint possidere. quodammodo enim exire de carne est in corpore commorantem et ultra naturam est, fragili carne circumdatum carnis aculeos non sentire. et idcirco inpossibile est hominem suis ut ita dixerim pinnis ad tam praecelsum caelesteque praemium subuolare, nisi eum gratia domini de terrae caeno munere castitatis eduxerit. nulla etenim uirtute tam proprie carnales homines 11] cf. II Tim. 4, 7.ł 1 exspectet cognoscere H 2 eiistere GlHL 3 sustmentes L 4 eltinguunt A2G2 7 existere G7HL diffiniunt H1L quemque CGHT: unumquemque ALv 8 conluctatiouem positam Gx 9 ac] et H 10 quapropter ... agonem euan. in C 11 legitime om. A 12 omni«*+ Å 13 perficere om. HT industria humana perficere Ac 15 inpuguare Hl 16 optinere A 17 fuerit om. L suffultus A 18 et... uirtutum euain. in C 20 bonuin L 21 eiperimenta G1 ipsius om. G 22 meruerunt HI quodam eniiu modo H 23 est in] et in hoc L et eras. in L 24 natura A 26 pinnis AG1HT: pennis G2LSТ2 praeclarum H 27 ceno H 28 eduxerit castitatis A(c) spiritalibus angelis imitatione conuersationis aequantur quam merito et gratia castitatis, per quam adhuc in terra degentes habent secundum apostolum municipatum in caelis, quod deposita corruptela carnali habituros sanctos promittitur in futurum, hic iam in carne fragili possidentes. : Audi quid dicat apostolus: omnis qui in agone contendit ab omnibus se abstinet. a quibus omnibus dixerit inquiramus, ut possit nobis spiritalis agonis instructio conparatione carnalis adquiri. illi etenim, qui in hoc agone uisibili student legitime decertare, utendi omnibus escis quas desiderii libido suggesserit non habent facultatem, sed illis . tantum quas eorundem certaminum statuit disciplina. et non solum interdictis escis et ebrietate omnique crapula eos necesse est abstinere, uerum etiam cuncta inertia et otio atque desidia, ut cotidianis exercitiis iugique meditatione uirtus eorum possit adcrescere. et ita omni sollicitudine ac tristitia negotiisque saecularibus, affectu etiam et opere coniugali efficiuntur alieni, ut praeter exercitium disciplinae nihil aliud nouerint nec ulli mundiali curae penitus inplicentur, ab eo tantum qui certamini praesidet sperantes cotidiani uictus substantiam et co- . ronae gloriam condignaque praemia uictoriae laude conquirere. atque in tantum se mundos ab omni coitus pollutione custodiunt, ut, cum se praeparant agonum certamini, ne qua forsitan per somnum nocturna delusi fallacia uires minuant multo tempore conquisitas, lamminis plumbeis renium contegant loca, quo scilicet metalli rigor genitalibus membris adplicitus obscenos umores ualeat inhibere, intellegentes se procul dubio esse uincendos nec iam posse propositum certamen demptis uiribus 3] Phil. 3, 20. 4] cf. Matth. 22, 30. 0] I Cor. 9, 25. 1 imitata tione Gl 6 dicit L 9 agone hoc G 12 tantummodo H 15 dissidia H desideria LI cottid. L exercitis H1 17 secularibus G b affectu L 19 certamine LI 21 condigneque Gl 23 praeparent H1 eertamina 01 24 somnium AHT 25 consequitas H laminis GH1 contegant Gl et (ant in rus.) H: contegunt AG2LT 26 silicet H rigore GLv adplicito (appl.) G2L2v 27 humores G2HL ualeant G\\'v adinplere, si prouisam pudicitiae soliditatem fallax noxiae uoluptatis- Iuptais imago corruperit. Itaque si agonis mundialis intelleximus disciplinam, cuius exemplo beatus apostolus nos uoluit erudire, docens quanta in illa sit obseruatio, quanta diligentia, quanta custodia, quid nos conueniet facere, qua puritate oportebit custodire nostri corporis atque animae castitatem, quos necesse est cotidie sacrosanctis agni carnibus uesci, quas neminem inmundum contingere etiam ueteris legis praecepta permittunt? in Leuitico namque itA-praecipitur: omnia mundus manducabit carnes. et anima quaecumque comederit de carnibus sacrificii salutaris quod est domini, in qua est inmunditia, peribit coram domino. quantum est igitur integrit-atis munus, sine qua et illi, qui erant sub ueteri testamento, sacrificiis typicis non poterant interesse, et qui mundi huius corruptibilem coronam cupiunt adipisci, nequeunt coronari. Itaque omni custodia cordis nostri sunt. latebrae primitus expaindae. quod enim illi in corporis puritate cupiunt adsequi, nos debemus etiam in arcanis conscientiae possidere, in qua dominus arbiter atque agonotheta residens pugnam cursus et certaminis nostri iugiter spectat, ut ea, quae in propatulo horremus admittere, ne intrinsecus quidem coalescere incauta cogitatione patiamur, et in quibus humana cognitione confundimur, ne occulta quidem coniuentia polluamur. quae licet possit hominum praeterire notitiam, sanctorum tamen angelorum ipsiusque omnipotentis dei scientiam, quam nulla subterfugiunt secreta, latere non poterit. Cuius puritatis hoc erit euidens indicium ac plena probatio, si uel nulla imago inliciens quietis nobis et in soporem 10] Leu. 7,19-20 (LXX). 1 adimplere AGL promissam H uoluntatis H1T 2 corrumpent H1T 3 intellegimus H 6 conueniat H 11 ederit H 14 et GHLT: etiam Av 17 primitus latebrae L 19 debere Å etiam om. L in arcanis] in cordis archaois H in cordis L eonscieutia L 20 agonitheta GJHL 21 et] atque H spectat Gr et duo codd. apud Cuyckium: expectat ASLT expectet H 22 amittere L cooliscere Å 23 in s. t. G 24 conibentia GL 25 tamen] uamque Å 27 supterfugiunt A 28 plana H 9 inliciens Ãr: decipieus GHLTc quiescentibus Av sopore L laxatis occurrat, uel certe interpellans nullos concupiscentiae motus ualeat. excitare. licet enim ad plenam peccati noxam talis commotio minime reputetur, tamen necdum perfectae mentis indicium est nec ad purum excocti uitii manifestatio, cum per fallaces imagines huiusmodi operatur inlusio. Qualitas enim cogitationum, quae distentionibus diei neglegentius custoditur, probatur quiete nocturna. et idcirco cum intercesserit aliqua talis inlusio, non culpa somni credenda est, sed neglegentia temporis praecedentis et manifestatio morbi latentis intrinsecus, quem non primitus noctis hora parturiit, sed intimis animae reconditum fibris ad cutis superficiem somni refectione produxit, arguens occultas aestuum febres, quas per totum diei spatium noxiis cogitationibus pasti contraximus: ut solent malae quoque ualitudines corporum non ea colligi tempestate in qua uidentur emergere, sed neglegentia sunt praeteriti temporis adquisitae, quo pastus quis inprudenter escis contrariis noxios umores sibimet letalesque contraxit. Ideoque humani generis creator et conditor deus, opificii sui naturam prae omnibus emendationemque cognoscens, illic curam adhibuit medicinae, unde causas morbi principaliter nouerat emanare quicumque, inquiens, uiderit mulierem ad concupiscendum eam, iam moechatus est eam in corde suo. petulantes oculos notans non tam eos arguit quam illum interiorem sensum, qui officio eorum male utitur ad uidendum. cor namque est aegrum et saucium libidinis telo quod ad concupiscendum uidet, beneficium intuitus recte sibimet a creatore concessum suo uitio ad operum prauorum ministeria contorquens et in semet ipso reconditum concupiscentiae morbum contemplationis occasione producens. idcirco 211 Matth. 5, 28. 1 nullus HL 6 non distinguit H distinctionibus L 8 somnii HL 9 neglig. Gl 10 ora parturit H 11 reoonditus L febris H1L1 12 perduxit H 13 febris L 14 ualetudinegA ualitudinis L1 15 collegi H1 nOm. Ar neglig. 01 17 eseis saluti contrariis Lv humores L letais q us H* letalesque L 18 XI H opifici H* 19 emendationisque Å mendationesque T 20 principalis A 22 concupiscendam W mechatus \\' H 28 nutans H 25 sauciatum H 28 ipsum A 29 occassione H ergo huic praecipitur salutare mandatum, cuius uitio pessimus languor uisus occasione procedit, non enim dicitur omni custodia serua tuos oculos, quos utique oportuit principaliter custodiri, si ex ipsis concupiscentiae prodiret affectus (nihil enim amplius oculi quam simplex animae praebent uisionis officium), sed dicit: omni custodia serua tuum cor, illi potissimum inposita medicina, quod ubique abuti potest oculorum ministerio. Haec igitur erit purgationis huius prima custodia, ant, cum menti nostrae memoria sexus feminei per subtilem sg gestionem diabolicae calliditatis obrepserit, primum recordati ? ne praemissa matris, sororum uel parentum seu certe feminarm sanctarum quantocius eam de nostris recessibus extrudere e stinemus, ne, si fuerimus in ea diutius inmorati, occasione sexus semel indeptus index malorum ad eas personas exinde subtiliter deuoluat ac praecipitet mentem, per quas noxias cogitationes possit inserere. quamobrem illius praecepti iugiter meminisse debemus: omni custodia serua tuum cor, et secundum dei principale mandatum sollicite serpentis obseruare noxium caput, id est cogitationum malarum principia, quibus serpere in animam nostram diabolus temptat, nec sinamus per neglegentiam penetrare in cor nostrum reliquum eius corpus, id est oblectationis adsensum, qui procul dubio, si fuerit intromissus, morsu uirulento mentem interimet captiuatam. emergentes etiam peccatores terrae nostrae, id est sensus carnales, * in matutinis sui ortus nos oportet extinguere, et dum adhuc 6] Prou. 4, 23 (LXX). 18] 1. c. 19] cf. Gen. 3, 15. 25] Ps. 100, 8. I 1 praecipitur om. H 2 occupatione H 4 cuatodire A proderit H1L1 procederet H1 6 illo A 7 utrobique L utique T poteat ad uidendum oculorum A 9 XII H 10 mentis L memoriam AL feiuinae A auptilem AH suggessionem A aubiectionem L 12 sororis A sororumque HT 13 quantotius GH2L quamtotius H1 eam de] eaodem de H\\' eandem L\\' 14 nisi L1 inmorari G1 demorati H cocasione G2H2 occassione H1 15 illei G1 index Lx 16 suptiliter reuoluat A 17 cogitationis H1 20 malorum G1H1 21 diabolus H 22 neglig. G1 corporis L 23 oblectationes H1L1 24 murso uirolento H1 interimit L paruuli sunt adlidere filios Babylonis ad petram, qui nisi dum tenerrimi sunt fuerint enecati, adulti per coniuentiam in perniciem nostram ualidiores insurgent aut certe non sine magno gemitu ac labore uincentur. dum enim fortis, spiritus scilicet noster, domum suam custodit armatus, recessus cordis sui dei timore communiens, in pace erit omnis substantia eius, id est emolumenta laborum ac uirtutes longo tempore conquisitae. si autem fortior superueniens uicerit eum, id est diabolus cogitationum consensu, arma eius diripiet, in quibus confidebat, id est memoriam scripturarum uel timorem dei, et spolia eius diuidet, uir- I tutum scilicet merita per contraria uitia quaeque dispergens. Et ut cuncta praeteream, quae in sanctis scripturis ob laudem uirtutis huius inserta sunt (non enim mihi propositum est laudem texere castitatis, sed de qualitate ipsius, uel quemadmodum adquiri et custodiri debeat quiue sit finis eius, patrum traditionibus explicare), unam tantummodo ponam apostoli beati sententiam, qua pateat qualiter illam Thessalonicensibus scribens uirtutibus praetulerit uniuersis, tali eam uerbi nobilitate commendans. Haec est, inquiens, uoluntas dei, sanctificatio uestra. et ne forte dubium nobis relinqueret uel obscurum, quidnam sanctificationem uoluerit appellare, utrum iustitiam an caritatem an humilitatem an patientiam (in omnibus enim istis uirtutibus creditur adquiri sanctificatio), infert et manifeste designat, quid proprie sanctificationem uoluerit appellare: haec est uoluntas dei, sanctificatio uestra, ut 1] Ps. 136, 9. 4] Luc. 11, 21. 8] 1. c. 22. 21J I Thess. 4, 8. 27] 1. c. 3-5. 1 babyllonis Å babiloais H 2 teneri H enecti H1 coaibentiam GL 3 pernit. GIL insurgunt HL 4 uincuntur L 5 scilicet spiritus Hv 6 sui cordis L commonens H1 8 longo] multo Å conquaesitae HI 9 uinccrit G1H1 diabulus H consensum L1 11 scribturarom AH 13 XIII H scribturis A 14 laude A propositura mihi H IS de qualitate] qualitatem Ar 16 quemammodum L et] uel AHv qui uel G 18 beati apostoli Hv tbesalonic. H 19 praetulerat H1 21 XIIII H 22 uobis mliquerit LI 24 an post caritatem om. L 26 quod L1 abstineatis uos, inquit, a fornicatione, ut sciat unusquique uestrum uas suum possidere in honore et sanctificatione, non in passione desiderii, sicut et gentes quae ignorant deum. uide quibus eam laudibus prosequatur, honorem uasis, id est corporis nostri, et sanctificationem appellans eam. igitur e contrario, qui in passione desiderii est, in ignominia et inmunditia consistit et alienus a sanctificatione uersatur. tertio quoque post pauca infert, rursus eam sanctimoniam pronuntians: non enim uocauit nos deus in ignominiam sed in sanctimoniam. itaque qui haec spernit, non hominem spernit sed deum, qui etiam dedit spiritum suum sanctum in nobis. auctoritatem praecepto suo inuiolabilem iunxit dicens qui haec spernit, id est quae de sanctimonia praefatus sum, non hominem spernit, hoc est me qui haec praecipio, sed deum, qui in me loquitur, qui etiam spiritui suo sancto cor nostrum habitaculum deputauit. cernis simplicibus uerbis ac puris quibus eam praeconiis quantisque extulerit laudibus, primum uirtuti huic sanctificationem proprie tribuendo, deinde per hanc adserens uas nostri corporis inmunditia liberandum, tertio, quod abiecta ignominia et contumelia in honore sit et sanctificatione mansurum: postremo, quae summa est perfecti praemii ac beatitudinis remuneratio, per hanc habitatorem pectoris nostri sanctum fore spiritum designauit. Et licet ad finem libelli tendat oratio, aliud adhuc simile huic praeter promissum eiusdem apostoli testimonium ponam. ad Hebraeos namque scribens pacem, inquit, sectamini cum omnibus, et sanctimoniam, sine qua nemo 9] 1. o. 7-8. 15] II Cor. 13,3. 16] cf. Eph. 2, 22. 27] Hebr. 12, 14. 1 inquid AH 2 suum uas L sanctificatione et honore Lv et Uulg. 4 ignorant] non nouerunt L uides Ar cf. contra Nestor. IIII, 11, 2 7 et in inmunditia ALJc et in ignominia et inmunditm H 8 nrsum H 9 deus om. AG 10 ignominiam GHLT: immunditiun Av et Uulg. sanctificationem Grv d Uvlg. 12 sanctum suum H 13 iunczit H 14 sanctimonio H2 18 uirtutibus L1 20 ab inmunditia GLv 21 contumilia A 22 summa sit perfectio H hac Lx 25 XY H aliut Å 26 premissum S: cf. pag. 123,17 27 hebreoe codd. inquid H uidebit deum. hic quoque euidenter sine sanctimonia, quam solet integritatem mentis uel puritatem corporis appellare, pronuntiauit deum penitus uideri non posse. siquidem et hic similiter infert enduem sensum explanans: ne quis fornicator aut profanus ut Esau. Itaque quantum sublime caelesteque est praemium castitatis, tanto grauioribus aduersariorum insidiis lacessitur. et idcirco propensius nobis est non solum continentia corporis, uerum etiam contritio cordis adsiduis orationum gemitibus adhibenda, ut cibanus carnis nostrae, quem rex Babylonius incentiuis suggestionum carnalium succendere non desistit, descendente in corda nostra rore sancti spiritus extinguatur. Ut enim hanc seniores aiunt adprehendi non posse, nisi prius humilitatis in corde fundamenta fuerint conlocata, ita ne ad fontem quidem uerae scientiae perueniri posse definiunt, donec penetralibus animae nostrae radix uitii huius insederit, et possibile quidem esse integritatem sine scientiae gratia repperiri, inpossibile uero scientiam spiritalem sine integritatis castimonia possideri, quia et diuersa sunt dona et non omnibus utra gratia spiritus sancti tribuitur, sed ad quam se unusquisque studio uel industria sua dignum aptumque praebuerit. denique cum in omnibus apostolis sanctis uirtus integritatis perfecta fuisse credatur, abundantius tamen scientiae donum exuberauit in Paulo, quia se ad hanc aptum sollerti studio atque industria praeparauit. Fertur sancti Basili Caesariensis episcopi districta sententia: et mulierem, inquit, ignoro, et uirgo non sum. in tantum intellexit incorruptionem carnis non tam in mulieris 4] L c. 16. 10] cf. Dan. 3. 0 non distinguit II 8 ante nt tn H cap. 16 incipit 9 asstduis ÅL 10 babyllonius A babilonius H 11 suggessionum Å discendente in rorde H1 H XVII H aiunt soniores hanc A 14 collocatA GSL 10 pcnetralibus G: penetrabilibus AH2LS penetrabilius H1 17 insiderit S esse om. A integritatem corporis L scieotiae gratia] scientia A 18 reperiri G2HL 20 distribuitur L 21 quisquo studio... VII, 1 erga deum te extant in C 23 scientia L 24 aolerei H1 solerti L 25 adquo C 2G non distinguit H fartur .,. epis cuan. in C basili At: basilii A7GHLT cessariensis H destrirta CG1L1 27 inquid CHT: om. Å XVII.Cass.1. 16 esse abstinentia quam in integritate cordis, quae uere in-\\' corruptam perpetuo sanctimoniam corporis uel timore dei uel castitatis amore custodit. Itaque hic est integritatis finis ac perfecta probatio, si quiescentibus nobis titillatio uoluptatis nulla subrepserit ac pro necessitate naturae nobis inconsciis concretiones egerantur obscenae. quas sicut abscidere per omnia et in perpetuum amputare supra naturam est, ita reuocare ad ineuitabilem rarissimamque naturae necessitatem summae uirtutis est, quae pulsare monachum duobus interpositis mensibus solet. quod tamen dictum sit secundum nostram experientiam, non secundum sententiam seniorum, a quibus etiam hae memorati temporis indutiae admodum iudicabantur angustae, DP, si hoc modo quo ab ipsis percepimus uoluerimus exponere, his forte, qui pro neglegentia sua uel remissiore studio puritatem hanc minus experti sunt, incredibilia uel inpossibilia descripsisse credamur. Quem statum ita tenere perpetuo poterimus ac num- i quam naturalem modum nec tempus excedere superius conprehensum, si deum non solum secretorum actuum nostrorum, uerum etiam cogitationum cunctarum diurnum pariter nocturnumque inspectorem esse et conscium cogitemus, ac pro omnibus quae in nostro corde uersantur, sicut pro factis et operibus nostris, rationem nos ei reddituros esse credamus. Huc usque igitur festinandum est nobis et eo usque aduersus animae motus uel carnis incentiua pugnandum, donec 1 abstinentiam Å in s. I. G H integritatem A iocorruptum C 2 perpetuo om. H dlii H 3 ainorem L1 4 XVIII H itaque ... ac euan. in C 5 uoluntatis H 6 concretiouis H1 8 anputaro A super L1v 10 interpossitis H 11 sitam H peritiam L 12 quibus] senioribus enim A hę∗ G haec H1 13 induciae H iudicabuntur AG2T1 in- (licabantur L ne si S1: nisi CAGS1L si HT 14 quod L pefcipimus LI recepimus ex rocipimus H is L 15 negligentia Gx neglegentia ̄ suã L1 remissione GXT remissiori L tx eorr. remissione studii A 16 describsisse A discripsisse G1H1 18 XVIIII II non distinguit A quem ... perpetuo po euan tn C perpetno tenere AIIT 20 nisi A 21 cnnctarum) internarum Ar diuturnum H1 25 XXI A non distinguit H hue usque ... est no euan in C nobis est S 26 animi S ista carnis condicio necessitatem naturae expleat, non suscitet uoluptatem, concretam exuberantiam sine ullo pruritu noxaque propellens, non pugnam suscitans castitati. ceterum mens, dum adhuc dormiens imaginum uisione deluditur, nouerit se necdum ad integram perfectionem castitatis excoctam. Igitur ut inlusiones hae ne dormientibus quidem nobis subrepere ualeant, aequale moderatumque est semper tenendum ieiunium. quisquis enim mensuram districtionis excesserit, necesse est ut modum quoque remissionis excedat. qua inaequalitate detentus ab hoc tranquillitatis planissimo statu sine dubio reuocabitur, nunc quidem nimia inanitate defectus, nunc autem cibo propensiore distentus. cum inmutatione siquidem refectionis qualitatem quoque puritatis nostrae necesse est inmutari. deinde iugis humilitas ac patientia cordis adhibenda perpetuo est atque intenta aduersus iram uel ceteras passiones per diem cautio. ubi enim furoris insidet uirus, libidinis quoque necesse est incendium penetrare. ante omnia. uero peruigil necessaria est sollicitudo nocturna. nam sicut puritas et custodia diei nocturnam praeparant castitatem, ita nocturnae uigiliae cordi pariter et obseruationi diurnae statum solidissimum roburque praemittunt. 1 conditio OLS ncccssitatis LI 2 uoluntatem H proritu H1 Ooxaque G2H2S2: noxiaque C ut uid. et S1 noxiamque AG1H1L 3 castitati uoluntatiq. H 5 integrum L perfectione L7 elcoctamq. peruenire H 6 XXII A XX H igitur ... dormien cuan. in C ut om. L 7 subrcpere CG1: subripere rell. semper est L 8 dcstrictionis CLI distinctionis H1 9 utut Hl 10 quia H1L2 plenissimo Ar 12 prosperiore L imutatione L 14 immutari CL 15 adque intanta C 16 passiones ceteras H insedot C insederit ex insiderit L 18 peruigili C pcruigel à 19 et] ex Å 20 obseruationis G2 obseruatione H1L1 diuturnae H1 21 roborque G1H1 praemittuDt. INCΡ·DEFILARGYRΙΑ·LΙΒ·VΙΙ· sic C, in quo capitulatione omissa statim libri VII capitulum primumsequitur Explicit de spu fornicationis (de fornicatione L) liber VI (sextus GH: om. A) AGHL Incipit de spu filargyriae A Incipit de filargiria liber septimus H Incipit de sp̄u fylargirip liber VII L: om. G hoc loco Iucip capit libri sequent G Incipiunt capitula. eiusdem libri L: om. AH 16∗ LIBER SEPTIMUS. DE SPIRITU FILARGVRIAE. CAPITULA. I. Quod peregrinum sit bellum filargyriae et eadem non sit in homine naturalis ut cetera uitia. II. Quam perniciosus sit morbus filargyriae. III. Quae nobis in uitiis naturalibus sit utilitas. IIII. Quod inesse nobis quaedam naturalia uitia sine creatoris dicamus iniuria. V. De uitiis quae extra naturalem motum nostro uitio contrahuntur. VI. Receptus semel filargyriae morbus quam difficile pellatur. VII. Quibus initiis filargyria generetur uel quantorum malorum sit eadem procreatrix. VIII. Quod filargyria omnes uirtutes inpediat. VIIII. Quod monachus habens pecunias in coenobio permanere non possit. X. Quem filargyria laborem subeat desertor monasterii, qui ante pro leuissimis operibus murmurabat. XI. Quod occasione custodiendae pecuniae feminarum contuberuia requirantur. XII. Exemplum cuiusdam tepidi monachi filargyriae laqueis obligati. XIII. Quid conferant seniores iunioribus in denudatione uitiorum. XIIII. Quibus exemplis morbus filargyriae triplex esse doceatur. XV. Male renuntians a non renuntiante quo differat. 4 uobis sit II hilumAx filargiriae H (passim) fylargiriae L (passim) 5 ut HLT: sicut et A 6 pernitiosus L inoribus L1 7 naturalis Å 8 insint A 0 ducamnus L om. Å 10 moilum L 13 inuitiis H uitiin r sylargirie L16 pecuniã L 18 labore L qui ante] quantv H 20 occasioues H 21 requirpentur H 22 exemplum enim H 23 est obligatus H 24 conferunt scniorib. H emeudationp H 2A moribus H 27 a om. H quod L XVI. Cuius testimonii se colore tueantur, qui exui facultatibus suis nolunt. XVII. De renuntiatione apostolorum et ecclesiae primitiuae. XVIII. Quod, si apostolos imitari uelimus, non debeamus nostris definitionibus uiuere, sed illorum exempla sectari. XVIIII. Sententia sancti episcopi Basili aduersus Syncletium prolata. XX. Quam ignominiosum sit a filargyria superari. XXI. Quemadmodum superanda sit filargyria. XXII. Quod possit quis etiam non habens pecunias filargyrus iudicari. XXIII. Exemplum de Iuda. XXIIII. Quod filargyria nisi nuditate uinci non possit. XXV. De exitu Annaniae et Sapphirae et Iudae, quem filargyria inpellente subierunt. XXVI. Quod filargyria lepram animae inferat spiritalem. XXVII. Testimonia de scripturis, quibus perfectionem desiderans edocetur non resumere quae renuntians abdicauit XXVIII. Quod aduersus filargyriam uictoria non aliter possit nisi nuditate conquiri. XXVIIII. Quemadmodum possit nuditas a monacho retentari. XXX. Remedia contra morbum filargyriae. XXXI. Quod non possit quis filargyriam uincere nisi in coenobio perseuerans, et quemadmodum possit ibidem permanere. 1 se colere H colore se A colore (om. se) L quiq. H 3 eclesiae A primitiuorum L 4 aplc H nellimos H debeamus LT: deberemus A debemus Hr 5 diffinitionibus H diftn. L 6 basili AT: basilii HL sincletiam L senolitium T 8 sit om L 9 quemammodum L 10 ftlargirius H fylargicus L 18 nisi in H posse H 14 sapphyrae A saffyre H saffire L et Iudae om. A philargiria L filargyria... el 16 quod om. H 15 implente L 16 philargiria L libram Lt 17 scribturis AH 19 phylargiriam L (pauim) uictoria L aliter non H 21 monacho nuditas (om. a) A 28 in om. HL\\' 24 permanere. Finiunt eapitula de spu filargyriae A Expliciunt capitula L: om. QH Ine, liber A plhy m. 2 Incdpit de sp̃u hlrgiriae liber septimus G Incipit..... liber de phylargyria L: om, H Tertius nobis conflictus est aduersus filargyriam, quam nos amorem pecuniarum possumus appellare, peregrinum bellum et extra naturam nec aliunde in monacho sumens principium quam de corruptae ac torpidae mentis ignauia, et plerumque initio abrenuntiationis male arrepto et erga deum tepido amore fundato. cetera namque uitiorum incitamenta humanae inserta naturae uelut ingenita uidentur in nobis habere principia, et quodammodo inuiscerata carni ipsique propemodum coaeua natiuitati discretionem boni malique praeueniunt, et licet prima arripiant hominem, longo tamen labore uincuntur. Hic uero morbus posterius superueniens et extrinsecus accedens animae quanto facilius caueri potest ac respui, tanto neglectus et intromissus semel cordi fit perniciosior cunctis difficiliusque propellitur. malorum namque omnium efficitur radix, multiplices fruticans fomites uitiorum. Ut puta carnis simplices motus nonne uidemus non solum in pueris, in quibus adhuc innocentia boni malique praeuenit discretionem, uerum in paruulis atque lactantibus ? qui cum ne initium quidem ullius libidinis in semet ipsis habeant, motus carnis naturali incitamento sibi inesse designant. irae quoque aculeos truces nonne similiter in paruulis iam uigere conspicimus, et antequam patientiae uirtutem agnoscant, iniuriis eos cernimus commoueri et uerborum sentire etiam per iocum contumelias inrogatas? ac nonnumquam, cum desint uires, uoluntas tamen ultionis ira instigante non deest. nec hoc dico quo uocem naturam conditionis in culpam, sed quo adseram motus hos, qui procedunt ex nobis, quosdam quidem utilitatis causa nobis insertos, quosdam uero neglegentiae uitio ac malae 14] I Tim. 6,10. 1 I om. L tertius ... 2 amorem pe euan. in C est conflictus L filargiriam GH (ita H passim) fylargiriam L 4 turpidae CL turbidae H 5 renuntiationis A 6 post fuudato in H cap. 2 incipit 10 arripient G1 11 III H intrinsecus L1 12 accidens G2LSr 13 pernit. L 15 fructificans HLTv 16 non distinguit H motos LI 17 et maJi H 19 nec H 20 motos H1 tamen carnis H 21 iam om. G 24 contumelias] iniurias Ar 26 conditionis (ita codd.) ... adseram om. H 28 causam Lt in nobis H i uoluntatis arbitrio extrinsecus introduci. namque hi quos supra diximus motus carnales ob reparationem subolis et posteritatis propaginem suscitandam utiliter sunt corpori nostro prouidentia creatoris inserti, non ad perpetranda flagitia stuprorum et adulteria, quae legis etiam auctoritate damnantur. irae etiam aculeos nonne saluberrime nobis intellegimus adtributos, ut nostris uitiis et erroribus indignantes uirtutibus potius ac spiritalibus studiis occupemur, omnem caritatem deo et patientiam nostris fratribus exhibentes? tristitiae quoque utilitas quanta sit nouimus, quae inter cetera uitia, cum in contrarium affectum est mutata, numeratur. est enim et secundum dei timorem pernecessaria et secundum saeculum admodum perniciosa, ut docet apostolus (dicens: quae enim secundum deum est tristitia, paenitentiam ad salutem stabilem operatur: saeculi autem tristitia mortem operatur. Non ergo, si dixerimus hos motus a creatore nobis insertos, ex eo culpabilis ille uidebitur, si nequiter his abusi maluerimus eos ad noxia potius ministeria detorquere, et uelimus pro infructuosis ac saecularibus lucris, non pro salutari paenitentia et uitiorum correctione tristari, uel certe si non nobismet ipsis utiliter, sed contra interdictum domini nostris fratribus irascamur. et si ferrum quis ad necessarium et utile \\'ministerium contributum ad necem uoluerit insontium detorquere uere, non ex hoc infamabit materiae conditorem, si, quod ille ad usum bene uiuendi aptum ac necessarium praestitit, iste hoc usus est ad nocendum. Dicimus tamen quaedam uitia sine ulla praecedente naturali occasione concrescere, sed solius corruptae ac malae 13] H Cor. 7, 10. 21] cf. Matth. 5, 22. 1 intrinsecua L introductos Ar hii IPT hi namque Av 2 sobolia GH2Lv prosperitatis L 6 adtributus H1 7 aitis H1irascentes Av 8 dñο H 10 cura et 11 prius est om. A 11 motata. H1 muneratur T counumeratur Av et om L 12 sotm G seculum L ammodumL pernit. GL 13 docet] docens Hl 14 penitentiam GH 16 motos H1 insertos nobis Ac 17 ubuti malluerimus H1 18 uellimus G1H1 19 sęcularim G1 20 penitentia. G penit. H paenitentiae L correptione GH2 corrup- Mone H1 21 nostri Lr 22 ut ai H1 23 miBterium H innocentium H 24 iutamauit L 26 est] sit L 27 praecedente GT: praecedenti AHL uoluntatis arbitrio, ut est inuidiae ipsiusque etiam filargyriae: quae cum nulla habeant in nobis de naturali instinctu principia, extrinsecus contrahuntur. quae tamen quantum facilia sunt ad cauendum et oportuna ad declinandum, tantum occupatam mentem atque possessam miseram faciunt uixque ad sanitatis concedunt remedia peruenire, siue quod non merentur curari celeri medicina qui ab his sauciati sunt, quos uel ignorare uel uitare uel facillime uincere potuerunt, uel certe quod male fundati uirtutum structuram et perfectionis suscipere culmen indigni sunt. Quamobrem nulli uilis despectusque uideatur hic morbus, qui sicut potest perfacile declinari, ita si quemquam possederit, ad sanitatis remedia uix peruenire concedit. receptaculum namque est uitiorum malorumque omnium radix, et inextricabilis nequitiae fomes efficitur dicente apostolo: radix omnium malorum est filargyria, id est amor pecuniae. Haec igitur cum remissam tepidamque monachi possederit mentem, primitus eum in exigua summa sollicitans . iustos quosdam et uelut rationabiles ei colores, ob quos uel reseruare sibi aliquid pecuniae debeat uel parare, describit. nam et ea quae praebentur in monasterio queritur non esse sufficientia et sano robustoque corpore uix posse tolerari. quid faciendum si ualitudo mala carnis emerserit et reconditum non fuerit aliquid peculiare, quo sustentetur infirmitas? praestationem monasterii esse pertenuem et neglegentiam erga aegrotantes maximam. si proprium aliquid non fuerit quo cura corporis ualeat adhiberi, misere esse moriendum. ipsum etiam uestimentum non sufficere quod praebetur, nisi procurauerit 15] I Tim. 6,10. 1 uolumtatis H fylargiriae L 2 instrictu H1 6 sanitatum L remedia concedunt H 7 qui] quia L his ipsis H quoa AG&L: quae S2HTv 11 non distinguit H dispectusque AG2H2L1 12 poasiderit AL1S1 15 fomis ALI 16 est post malorum om. AH1 filargiria H fylargiria L 17 VI H possoderit (possiderit H1) monachi Hc 18 eam L exiguam LI 20 aliquit Lx 2l quaeritur AH1L 25 monasterii om. AHT: rasura longior in L negligentiam G1 26 si proprium si L 27 morieodum fame H nde sibi aliud ualeat exhibere. postremo nec diu posse in eodem loco uel monasterio commorari, et nisi parauerit sibi uiatici sumptus euectionisque t-ransmarinae mercedem, non posse cum uoluerit transmigrare, et necessitate inopiae coartatum laboriosam ac miserabilem absque ullo profectu uitam iugiter toleraturum, inopem quoque se semper ac nudum non sine inproperio aliena substantia sustinendum. itaque cum huiuscemodi cogitationibus laqueauerit mentem, qualiter unum saltim denarium adquirere possit excogitat. tum peculiare opus, quod exerceat abbate nescio, sollicita mente perquirit. quod uendens clam et optato tandem potitus nummo, qualiter eum dupbcot, acrius uehementiusque torquetur, ubi reponat cuiue eum credat ambiguus. deinde quid ex eo coemere qualique illum commercio ualeat duplicare, cura grauiore distenditur. cumque illi et hoc ei uoto cesserit, auidior fames adcrescit auri tantoque uehementior suscitatur, quanto etiam summa lucri maior adponitur. cum pecuniae etenim incremento rabies cupiditatis augetur. tum deinde uita longaeua promittitur, senectus incurua, infirmitates diuersae atque prolixae, quae, nisi maior summa in iuuentute fuerit praeparata, tolerari in senecta non possint. agitur itaque infelix anima serpentinis nexibus obligata, dum materiam male concretam nequiore cura concupiscit augere, pestem sibi qua dirius inflammetur ipsa parturiens, totaque lucri cogitatione possessa nihil aliud respicit cordis intuitu quam unde pecuniam parare ualeat, per quam possit de monasterii disciplina quantocius euolare, nullam exhibens fidem, ubi potuerit nummi spes aliqua refulgere. pro hac non mendacii, non periurii, non furit facinus admittere perhorrescit, 1 aliut Å 4 uoluerint H1 cohortatum L 6 tolleraturum 01 ae quoquo AHTc 7 sustentandum AHTv: cf. p. 140, 36 post sustentandum in Å cap. 8 incipit 8 eius laqueauorit L 9 excogita∗tũ (t cras.) L peculiaritor H 10 abbatcm LI nesciente H uindens A 11 obtato H potius H1LT1 12 eum] illut A 13 amare L illut à eum HTv commertio G cuinmercio H1 comertio L 14 grauiori H 15 famis G1H1L uchementius HLv 17 mento ...Pag 134, 21 contcntus non extant in C 18 tunc L 19 ndque C 20 senectute non possit H, m quo statim cap. 7 incipii 22 nequiori H 23 durius imflammetur L 24 aliut A intuitu] intuit C 26 quantotius GHL 27 mendacii crimeu H 28 amittere L J non fidem frangere, non iracundiae noxio furore suppleri, si 1 quoquam a spe quaestus deciderit, non honestatis, non humilitatis modum transcendere pertimescit, fitque ei per omnia, ut aliis uenter, ita huic aurum et spes lucri pro deo. unde beatus apostolus huius morbi noxia uenena prospiciens non solum eam radicem esse omnium malorum, uerum etiam idolorum seruitutem pronuntiauit dicens: et auaritia (quod in Graeco dicitur ϕιλαργυρία), quae est simulacrorum seruitus. cernis igitur 1 ad quantam labem ra.bies haec per gradus singulos crescat, utetiam idolorum uel simulacrorum seruitus apostoli uoce pronuntietur, eo quod figura dei et imagine praetermissa, quam deuote seruiens deo inmaculatam in semet ipso debuit custodire, hominum figuras inpressas auro diligere pro deo maluit. et tueri. Talibus igitur decessionum profectibus in deterius crescens nullam deinceps humilitatis, nullam caritatis, nullam oboedientiae non dicam uirtutem, sed ne umbram quidem retinere contentus indignatur ad omnia et ad singula opera murmurat atque suspirat, nullaque iam reuerentia reseruata uelut equus durissimus ad praecipitium fertur infrenis: nec uictu cotidiano nec solito indumento contentus non se diutius haec toleraturum esse testatur deumque non ibi solummodo esse proclamat nec salutem suam in illo tantum loco esse conclusam, unde si quoquam se non celerius asportarit, periturum protinus grauiter ingemescit. Itaque instabilitatis suae uiaticum habens nummos, in quorum praesidio alarum sibi instar aptauit, iamque ad J 7] Col. 3,5. 1 noxium furorera supplere H 2 ab HL ob spi T deoederit H1 3 pertimiscit A 6 esse om. H 7 greco codd. practer CA 8 filargym CAG tilargiria H fylargiria L quae] quod L simulacrorum serui. tus est A itaquc H 11 flguram LI imaginem praetermissam LI 12 immaculatam CGSL 14 et intueri HT 15 non distinguit A talibus ... profeo euan. in C discessioaum G desceasionum T 17 ueritatem H quidem] quidem uirtutis Gv 18 indignatns C indignantur G1 19 adque C 20 durissimus] indomitus H 21 uicto H1 22 tolleratu. rum G1 esse] ipse H deum (dum H) quoque AHTc solummodo ibi L 25 protinus om. G grauiter om. Ar ingemescet Å ingemiscit H2L2 transmigrandum paratus insoleuter ad omnia praecepta respondet, et tamquam peregrinum extraneumque se gerens, quaecumque indigentia correctione perspexerit, neglegit atque contemnit. cumque furtim poesideat reconditam pecuniam, ne calciamenta quidem ac uestimenta se habere conqueritur darique sibi tardius indignatur. ac si forte dispensatione senioris ei prius, qui nihil penitus habere cognoscitur, aliquid horum fuerit impertitum, maioribus irae stimulis inardescit seque despici ueluti extraneum putat, nec ad ullum opus manus suas adcommodare contentus reprehendit omnia quae necessario fieri monasterii conpellit utilitas. deinde occasiones quibus offendi uel irasci debeat studiose perquirit, ne leuiter motus de coenobii disciplina uideatur exire. nec solus tamen trausmigrare contentus, ne tamquam suo uitio deseruisse credatur, quantos potuerit susurrationibus clandestinis deprauare non desinit. quodsi etiam temporis asperitas itineris seu nauigationis eius intercluserit commeatum, per omne illud tempus suspenso anxioque residens corde tristitias serere uel excitare non cessat, discessus solacium et excusationem leuitatis non se aliter credens quam nota uel macula monasterii reperturum. Agitur itaque facibus pecuniarum suarum magis ac magis accensus, quae possessae numquam monachum uel in monasterio residere uel uiuere sub regulae institutione permittunt. cumque exinde eum uelut feralis quaedam bestia de coetu gregis separans pecus oportunum praedae destitutione sodalium fecerit et deuorationi facilem contubernii priuatione reddiderit, eum, qui prius opera monasterii leuia exercere despexerat, die ac nocte spe quaestus infatigabiliter laborare conpellit: non orationum sollemnia, non ieiuniorum modum, non uigiliarum l1 insolerter L1 respondit A 3 correptione H 4 neo LTo 5 se m Å conquiritur HIL 7 coguoBcetnr H1 8 stimulis inardescit] incitatur stimulis A dispici H1L1 9 uelut L cο̄modare A 10 monuterio Lx 11 occassiones H 15 poterit G1 sussurrationibus H gladestinis L desinet A 17 cūmeatum LI iliut A 19 solatium HL cicussationem H1 excusationia leuitatem A 20 reperiturum H1 21 fomitibus H 24 bistea A1 25 segregans Av distitutione G1H1 26 facile H 27 monasteri H dispeierat AG2 28 spei L 29 sollempuia 2P regulam custodire permittit, non honestarum intercessionum explere officia sinit, dummodo uel auaritiae rabiem satiare uel cotidianis usibus possit occurrere, cupiditatis ignem, dum ad-\\' quirendo extinguendum credit, accendens. Hinc iam nonnulli per abruptum praecipitium lapsi inreucabili ruina feruntur ad mortem, et non contenti soli possidere quas uel numquam habuerant uel initio malo reseruarant pecunias inquirunt contubernia feminarum, quae debeant ea quae male congesta uel retenta sunt custodire. tantisque se occupationibus noxiis ac perniciosis inuoluunt, ut usque ad profundum inferi deuoluti, dum adquiescere illi apostolicae sententiae rennuunt, ut habentes uictum et uestimentum his sint contenti quae monasterii frugalitas exhibeat, sed uolentes diuites fieri incidant in temptationem et laqueum diaboli et desideria multa et inutilia et noxia, quae mergunt homines in interitum et perditionem. radix enim omnium malorum est cupiditas, id est filargyria, quam quidam adpetentes errauerunt a fide et inseruerunt se doloribus multis. Non ignoro quendam, qui semet ipsum autumat monachum sibique (quod est deterius) de perfectione blanditur. qui receptus in coenobio cum a suo moneretur abbate, ne reuolueretur ad illa quae renuntians abdicarat, seseque de radice omnium malorum filargyria terrenisque laqueis expediret, ac, si mallet pristinis passionibus emundari, quibus eum grauissime singulis momentis uidebat urgueri, cessaret adfectare ea 12] I Tim. 6, 8. 14] 1. c. 9—10. -. 2 dommodu G 5 hic H1 Inbsi A 6 aolum L 7 quae A * habucrnnt L reseruar§nt H resemauerant Lc 9 retinenda H sunt ucl retenta A 10 pernit. GL 11 inferni HT sententia LI 12 re- B nuunt G2 renuunt H uestitum (ita et T) his contenti aint A 18 eihibeat G1H1Tr: eihibet A exhibebat G2SH2Lc 14 incedant H1 incidunt L tcmptatione A 15 diabuU H1 multa] mala H et iautOia et noria GHT: et noxia et inutilia L inutilia et nociua A et Uwlg. 16 et in perditionem H 18 filargiria H ut solet fylargiria L 21 sibi quoque L 23 abdicauerat H 24 fylargiria L eipediret) eripere festinaret Å 25 mallit H1 grauiBsimis L 26 urgeri GH_, quae ue antea quidem possederat, quorum nexibus conpeditus ad purgationem uitiorum suorum sine dubio peruenire non posset, truculento uultu eidem respondere non haesitauit: si tu habes plurimos unde sustentes, me similiter habere cur prohibes? Haec autem nemini uideautur uel superflua uel molesta. nisi enim prius exposita fuerint genera uulnerum et origines causaeque morborum fuerint indagatae, nec infirmis poterit adhiberi congrua medicinae curatio nec ualidis conferri perfectae custodia sanitatis. nam et haec et multo his plura ad instructionem iuniorum solent a senioribus, qui innumeros diuersorum -rasus ac ruinas experti sunt, in conlatione proferri. quorum multa saepenumero cognoscentes in nobis, ita senioribus exponentibus ac reuelantibus, uelut qui isdem ipsi quoque passionibus pulsarentur, absque confusionis nostrae uerecundia curabamur, cum et remedia pariter et causas infestantium nos uitiorum taciti disceremus. quae nos non fraternitatis ueriti corpus uel obteximus uel praeteriuimus, sed ne forte delapsus liber in manus eorum, qui in hoc proposito minus instituti uidentur, patefaciat inexpertis, quae desudantibus solis ac festinantibus culmen perfectionis adtingere debent esse conperta. Triplex itaque est huius ualitudinis morbus, qui ab uniuersis patribus aequali detestatione damnatur: unus hic, cuius superius descripsimus labem, qui decipiens miserabilies quosque ea, quae ne ante quidem cum in saeculo degerent possidebant, congerere persuadet: alius qui haec, quae in primordiis suae renuntiationis abiecerant, post haec resumere ac 1 ne*G ante IIT possidemt AG1L1 quorum sine dubio nexibus AHr inpeditus Å 2 sine dubio GLT: penitus År omnino 11 peruenere H1 possit A (ex corr) Hx 8 respondisse AHT non haesitauit om. A hessitauit H 4 unde plurimos Ac 6 enim om. A: cr. 25, L YIII, 8, 3. 18, 2. 20; 2 fucrit L 7 potest Å adhibcre II % ualentibus Å 9 multo et H institutionem H 11 causas Hl collatione L 12 agnoscentes H 13 hisdem AG1 ipsi om. L 14 confusione L uerecundine L 15 curabantur LI 1G non om. A 17 sed om A dilabsus A 19 inerpertus Al incxpcrtis P.& H ac] pt H solis nefestinantibus om. L 21 namquc L ualetudinis A 23 describsimus A 24 antea AL\\'v 25 congerere G L: congregareAllTv cf. IIII, 14 tit. persuadit Å 26 conuersionis abiecernt A postea Av sumere H rursum desiderare conpellit: tertius qui initio malo uitiosoque contractus et ab inperfectione incipiens eos, quos semel hoc tepore mentis infecerit, paupertatis ac diffidentiae timore per- I territos spoliare se cunctis mundi facultatibus non sinit, eosque pecunias uel substantias, quas utique renuntiantes abicere debuerant, reseruantes ad euangelicam perfectionem numquam peruenire concedit. quarum trium ruinarum exempla etiam in scripturis sanctis inuenimus non leui poena fuisse damnata. nam Giezi ea quae ne ante quidem possederat uolens adquirere I non modo gratiam prophetiae possidere non meruit, quam per successionem uelut hereditariam a suo habuit magistro suscipere-\\' pere, uerum etiam e contrario aeterna lepra sancti Helisaei maledictione perfunditur, ludas autem uolens resumere pecunias, quas antea Christum secutus abiecerat, non solum ad proditionem domini lapsus apostolatus gradum perdidit, sed etiam uitam ipsam communi exitu finire non meruit eamque biothanati morte conclusit, Annanias et Sapphira reseruantes partem quandam ex his quae possederant apostolico ore morte multantur. De his igitur, qui dicentes renuntiasse se huic mundo rursus incredulitate fracti nudari terrenis opibus timent, in Deuteronomio mystice praecipitur: si quis est homo formidolosus, et corde pauido, non egrediatur ad bellum: uadat, et reuertatur in domum suam, ne pauere faciat corda fratrum suorum, sicut et ipse timore perterritus est. hoc testimonio quid euidentius quaeso? nonne manifeste mauult 9] cf. IIII Reg. 5, 27. 13] cf. Matth. 27, 5. 17] of. Act. 5, 5 et 10. 22] Dent. 20, 8. 1 rursus HL 3 tempore WL inficerit A inficeret H1 perter» ritua H1 4 sinet A1H1 eas qui H 5 abiecore G1H1 7 contendit G 8 scribturis AG 0 possiderat AG1 10 profetiae AG non meruit, possidere Av quem L 11 heredit. G 12 lepra act«rna AHT helisej GHL 13 maledictionem Hl autem om. A 14 sequutus G1 ob traditionem H 15 labsus Å gradum perdidit, apostolatus A/IT 1C ipaam] suam II camque] sod cam A: om. T 17 more L ananias GT saffira G saffyra HL 18 possiderant AG1HL1 morte om, A 19 mulcantur A* 20 se om. AT 21 in incrcdnlitate L 22 homo om. H 25 et ipae] ipse A et Uvlg. 26 maoifestpm G1 I eos scriptura professionis huius nec initium sibimet usurpare nec nomen, quam exhortatione exemploque corrupto etiam alios ab euangelica perfectione reuocare et infideli infirmare terrore? inbetur itaque eis ut discedentes e pugna reuertantur in domum suam, quia non potest quisquam duplici corde bella domini proeliari (uir enim duplex animo inconstans in omnibus uiis suis), et cogitantes secundum illam euangelii parabolam cum, qui cum decem milibus progreditur, contra regem cum uiginti milibus uenientem non posse confligere, adhuc eo longe posito postulent pacem id est ut ue initium quidem renuntiationis arripiant potius quam tepide eam post exsequentes maiori discrimine semet inuoluant. melius est enim non mouere, quam uouere et non reddere. pulchre autem hic cum decem milibus et ille cum uiginti uenire describitur. amplior enim inpugnantium nos uitiorum numerus est quam uirtutum pro nobis dimicantium. nemo autem potest deo seruire et mamonae, nec ponens quisquam manum suam super aratrum et respiciens retro aptus est regno dei. Hi ergo occasionem auaritiae pristinae sibimet intromittere quadam scripturae sanctae auctoritate conantur, quam uitiosiore intellectu interpretantes apostoli, immo domini sententiam corrumpere atque ad suum desiderium gestiunt deprauare. non suam uitam uel intellectum scripturarum sensui coaptantes, sed uim scripturis pro desiderio suae libidinis 6] lac. 1, 8. 8] cf. Luc. 14, 31-32. 12] Eccles. 5, 4 (LXX). 16] Matth. G, 24. 17] Lao. 9, 62. 1 scribtura AG 3 euuangelica L 4 discidentes A discendontes HP descendentesLI descedentes L1 6 inconstans est H2L2vet Uulg. 7enuangelii L SXG decim H1L progreditur ... 9 milibus om. H _ G 10 postulant H postolat L 11 exequentos AG (non S) 12 malore T mmet ipsos HLTc iuuoluuant G1 14 hie cum cum L\\' X G k decim HL XX G niginti milibus H 15 inpugnantiuin nos uitiorum GHLT : nos inpugnantium (om. nitiorum) A 16 enim L 17 mamonne A: mammonae rea. quis AHT 18 dei regno L 19 bii H1 hic L o*casione (c eras.) L 20 scribturae AG* 21 uitiosiori H 22 adquo A ad om. H auum ad suum L 23 non suam ... pag. 140,15 ei eis quae rp desunttn A scribturarum G1 24 cooptantes H scribturis G1 scripturae L inferentes consentire eas suis opinionibus uolunt aiuntque scriptum esse: beatius est magis dare quam accipere. cuius interpretatione prauissima eneruatam domini putant illam esse sententiam qua dicitur: si uis perfectus esse, uade uende omnia quae habes et da pauperibus, et habebis thesaurum in caelo, et ueni sequere me, et hoc arbitrantur colore diuitias suas se abicere non debere, beatiores scilicet semet ipsos pronuntiantes, si pristinis suffulti substantiis aliis quoque de earum superabundantia largiantur, dum erubescunt pro Christo gloriosam cum apostolo suscipere nuditatem nec opere manuum nec monasterii parsimonia uolunt esse contenti. quibus superest ut se aut circumuenire nouerint semet ipsos et nequaquam renuntiasse huic mundo diuitiis pristinis incubantes, aut si professionem monachi re atque opere cupiunt experiri, dispersis abiectisque omnibus nihilque ex eis quae renuntiauerant reseruantes cum apostolo glorientur in fame et siti, in frigore et nuditate. Quasi uero et ille similiter non potuerit facultatibus pristinis sustentari, qui se non ignobilem etiam in huius mundi ordine fuisse testatur, cum se adserit a natiuitate ciuis Romani dignitate praelatum, si hoc esse ad perfectionem commodius iudicauisset, et illi qui Hierosolymis, cum essent possessores agrorum aut domorum, uendentes omnia nihilque sibi ex his penitus reseruantes adferebant pretia eorum et ponebant ante pedes apostolorum, non potuerint necessitatem corporis sui facultatibus propriis sustinere, si hoc perfectius fuisset ab apostolis iudicatum uel ipsi esse utilius probauissent: 2] Act. 20, 35. 4] Matth. 19, 21. 10] II Cor. 11,27. 20] cf. Act. 22, 28. 22] 1. c. 4, 34—35. 1 scribtum G1 2 ost oin. IILc 3 esse illam L 5 quaecumque H G caelu L 7 abiecere 01 8 sustontiis H 9 dum GHLT: dumquc p 10 apostolis L 12 ne om. Gc 13 renunciasse so L 16 gloriantur G1H gloriauces L et in siti H 17 in] ct L 18 non distinguit H 19 modi L 20 ordinem A1H1L a om. H 21 cummodius H1 22 iudicauisset AGLc: iudicasset SHTr post hoc uerbum in II cap. 17 incipit ierosolymis A hierosolimis IIL 23 ant] uel Ar 2.1 pretia praediorum eorumH 25 apostolonlm] discipulomm Ac potuerint S2H: potuerunt AGS1LT 26 sustentare ΗΤτ sed uniuersas simul abicientes substantias maluerunt labore proprio uel conlatione gentium sustentari. de quorum sumptu sanctus apostolus ad Romanos scribens suumque eis in hoc ministerium praedicans ac subtiliter eos ad hanc conlationem prouocans ait: nunc uero proficiscar Hierusalem ministrare sanctis. conplacuit enim Macedoniae et Achaiae conlationem aliquam facere in pauperes sanctorum qui sunt Hierusalem. conplacuit enim, et debitores sunt eorum: quoniam si spiritalium eorum participes factae sunt gentes, debent et in carnalibus ministrare eis. ad Corinthios quoque horum sollicitudinem similiter gerens monet eos, ut ante aduentum suum conlationem, quam ad usus eorum mittere disponebant, sollicitius praepararent: de collectis autem quae fiunt in sanctis, sicut ordinaui ecclesiis Galatiae, ita et uos facite. unusquisque uestrum per unam sabbati thesaurizet apud semetipsum recondens quod ei bene placuerit, ut non cum uenero tunc collectae fiant. cum autem uenero, quoscumque probaueritis per epistulas, hos transmittam perferre gratiam nestram in Hierusalem. et ut eos ad largiorem prouocaret conlationem, infert: quodsi dignum fuerit ut et ego eam, mecum ibunt, id est si talis fuerit oblatio uestra, quae mea quoque mereatur prosecutione deferri. ad Galatas quoque, cum praedicationis ministerium cum apostolis partiretur, hoc idem se depectum cum Iacobo, Petro et Iohanne testatur, ut licet praedicationem susciperet gentium, pauperum tamen qui erant 5] Bom. 15,25-87. 13J I Cor. 16,1-3. 21] 1. c. 4. 8 spoatoloa H1 4 ac om. L 5 autem Ac rcm Å hierosolimam L 6 nuchedoniae HL 8 JD Å in hierusalem H conplacuit enim OHLT: placnit enim eis Å d Uulg. 9 spiritaliter L 10 facti L factae sunt gentes participes H 11 corintheos G1H1 12 in usus H 13 eorum] sanctorum L diaponebat Hc 14 sanctos År et Uulg. eclesiis Å 18 thesaurisat L\\' apnt Å 17 conplacnerit H1 18 quos AC d Uvlg. 19 epistolas G2L 20 m Å 21 conlationem prouocaret Av et om. A 23 mereatur om. H proeeqnntione G1 galathas HL 25 depectum AG1: depictam LIT depactum Hv depactn L\\' ad hoc idem se deleotam G2 scilicet H 26 susceperint L qui tamen L XVII. Cess. 1. 17 Hierosolymis nequaquam sollicitudinem curamque respueret, qui propter Christum uniuersis rebus suis renuntiantes spontaneam subierant egestatem: et cum uidissent, inquit, gratiam dei quae data est mihi Iacobus et Cephas et Iohannes, qui uidebantur columnae esse, dextras dederunt mihi et Barnabae societatis, ut nos inter gentes praedicaremus, ipsi autem in circumcisionem: tantum ut pauperum memores essemus. quam rem omni sollicitudine se testatur inplesse dicens: quod etiam sollicitus fui hoc ipsum facere. qui igitur sunt beatiores? utrumnam hi qui nuper de numero gentium congregati nec praeualentes euangelicam perfectionem conscendere adhuc suis substantiis inhaerebant., in quibus magnus fructus apostolo ducebatur, si saltim ab idolorum cultu et fornicatione et suffocatis et sanguine reuocati fidem Christi cum suis facultatibus suscepissent, an illi qui euangelicae satisfacientes sententiae crucem domini cotidie portantes nihil sibi de propriis facultatibus superesse uolueruntr cumque ipse beatus apostolusI uinculis et carceribus obligatus seu uexatione itineris inpeditus et ob haec consuetam uictus substantiam parare, ut erat solitus, suis manibus non occurrens a fratribus se, qui de Macedonia uenerant, supplementum suae necessitatis adserit accepisse (nam quod mihi, inquiens, deerat subpleuerunt fratres qui uenerunt a Macedonia, et ad Philippenses ipse referens: 3J Gal. 2, 9—10. 9] 1. c. 10. 14] Act. 15, 20. 17] Matth. 10, 9. I 23] II Cor. 11,9. 1 hierusolimis 01 hierosolimis L in hierusolimis H respuerent L 3 et cum uidissent... pag. 143,12 definitionibus ad extant in C inquid CAH1L1 gratiam... 4 est mihi um. C 4 eefas CG\\' chephas At 5 iohaunis CIP dexteras G d Uulg. (non S) mihi dederunt H 6 in L I et Uulg, inter H 7 circumcisionem CHT: circumcisionnertll. a 0 se ipse H inplesse H: implesse rell. 11 hii G1H1 nc L 12 cuuagelicam L 13 ab apostolo Hv 14 saltem H1 15 suffucatis A san- I guiuem C 16 suscipissent H1 17 domini] ips H 19 ucxagione C 1 20 ob hoc r. sollicitus Hl 21 sc] sed H1 fmtribus siquidem qui L1 machedouia G* 22 uenerunt L uecessitati L adsererot C: om. H 1 23 inquid A subpleuerunt H\\': suppl. rell. 24 uenerant G machedonia L filippenses CA philipenses G1. item infra referens scripsit. L ipse ... pag. 143, 1 Philippeuses ow. H1 ^ scitis enim et uos, Philippenses, quia in principio en augelii, quando profectus sum a Macedonia, nulla mihi ecclesia communicauit in ratione dati et accepti ni si uos soli, quia et Thessalonicam et semel et bis in usum mihi misistis), erunt secundum istorum sententiam, quam mente tepida conceperunt, et isti beatiores apostolo, quia de suis inueniuntur ei substantiis inpertisse? quod amens quilibet non audebit. Quamobrem si euangelico praecepto uolumus oboedire et. apostoli ac totius ecclesiae illius primitiuae seu patrum, qui nix tutibus ac perfectioni eorum nostris temporibus successerunt, imitatores exsistere, non nostris definitionibus adquiescamus, de hoc tepido ac miserabili statu perfectionem nobis euangelicam pollicentes, sed illorum sectantes uestigia circumuenire nosmet ipsos minime studeamus et ita monasterii disciplinam institutionemque pariter expetamus, ut in ueritate renuntiemus huic mundo, nihil ex his quae contempsimus infidelitate nos retrahente seruantes, cotidianum uictum non recondita pecunia, sed opere proprio conquiramus. Fertur sententia sancti Basili Caesariensis episcopi ad quendam prolata Syncletium tali quo diximus tepore torpentem. qui cum se renuntiasse diceret huic mundo, quaedam de propriis facultatibus sibimet reseruauit, nolens exercitio suarum manuum sustentari et humilitatem ueram nuditate et operis contritione monasteriique subiectione conquirere. et 1] Phn. 4, 15-16. 1 filippenses C 2 euuaug. L sum machedoniam L S ocleaia. A iccipiendi HI 4 thessallonicamC thpssalonica ALK thesalonicam H et ante semel oml. H cum Uulg. 5 usus GH usibus T 6 qua L conceperant C 7 eis inueniuntur C inueniuntur ois L quislibet H* I quamobrem ... praecepta euan. in C euuang. L 10 eclesiae Å illius om. AT cf. II, 5, 3 patribus C 12 emitatoree W existere G7HL 13 euuang. L 16 expetimus Hy expectamus L1 huic mundo om, Å 17 ii* H contemsimua Å nostra et 18 reseruantes H fort. seruanta (et) 20 basili A: baailit rell. cessarienais H 21 sincletium HLT quodH1L tempore IP 22 renuntiasse se Ac huic diceret, L quedam sibi Av23 sibimet om. Av 24 pt nuditatem et L nuditatanque (om. et) H 25 monasteri quoquc A1 17e senatorem, inquit, Syncletium perdidisti et monachum non fecisti. Itaque si agonem spiritalem certare legitime cupimus, hunc quoque perniciosum hostem a nostris cordibus extrudamus: quem quantum superare non magnae uirtutis est, tantum et eodem uinci ignominiosum plenumque dedecoris. a potente enim elidi, licet sit in deiectione dolor et gemitus in amissione uictoriae, tamen quodammodo de aduersarii robore uictis nascitur consolatio; sin uero et inimicus exilis et genus conluctationis I infirmum, ultra deiectionis dolorem confusio turpior et ignominia detrimento grauior infertur. De quo haec erit summa uictoria triumphusque perpetuus, ut, quemadmodum dicitur, ne minuto quidem nummo conscientia monachi polluatur. inpossibile namque est eum, qui uictus in exigua stipe concupiscentiae semel in corde suo radicem susceperit, non maioris desiderii protinus incendio conflagrari. tamdiu namque miles Christi uictor ac securus cunctaque cupiditatis inpugnatione erit externus, donec initia concupiscentiae huius hic nequissimus spiritus in eius corde non seuerit. quapropter cum in cunctis generibus uitiorum generaliter serpentis caput oporteat obseruari, in hoc praecipue diligentius conuenit praecaueri. quod si fuerit intromissum, sua materie conualescens ipsum sibimet uehementiora suscitabit incendia. ideoque non solum pecuniarum cauenda possessio, uerum etiam uoluntas ipsa de animo penitus extrudenda. non enim tam effectus filargyriae uitandus est quam affectus ipsius radicitus amputandus: nihil enim proderit pecunias non haberi, si uoluntas in nobis fuerit possidendi. 21] cf. Gen. 3, 15. 1 inquid H\\' sincletium L sincleti II sincletii T 3 legitime cer tare HT 4 peruitiosum GL perninosissimum et cordibus nostris C 8 uictus L1 9 ai L 10 infirmus IJ 16 suscipmt H1 17 xpimiles G (non S) 18 cupiditatis huius L 19 huius om. L hic tm. H ser- uauerit H1 21 capud H1 obseruare L dilegentius L122 praecauere L\\' suae H1 sucL materie AG; materie (-ne) LIV matera H2T0 23 conualiscens Å ipse H ipsi L suscitauit L1 24 pecuniarum ... pag 145,4 paupertatis desunt in Å M extrudenda est H tamen H\\' 26 phylargiriae L (passim) 27 etenim L habere Hr 28 possedendi Hl - Possibile namque est etiam non habentem eas nequaquam filargyriae morbo carere nihilque ei prodesse beneficium nuditatis, quia cupiditatis uitium resecare non ualuit, paupertatis bono non uirtutis merito delectatus et necessitatis onere non sine cordis languore contentus. quemadmodum etiam corpore non pollutos euangelicus sermo pronuntiat corde moechatos, ita pecuniae quoque pondere minime sarcinatos affectu ac mente cum filargyris condemnari possibile est: occasio enim eis habendi defuit, non uoluntas, quae semper apud deum solet magis quam necessitas coronari. itaque festinandum nobis est, ne in uanum laborum nostrorum emolumenta depereant. miserabile namque est paupertatis ac nuditatis exitus tolerasse, fructus uero earum cassae uoluntatis uitio perdidisse. Uis nosse quam perniciose, quam noxie fomes iste, nisi fuerit diligenter excisus, ad eius interitum qui eum conceperit fruticet et omnigenis pullulet ramunculis uitiorum? respice Iudam apostolorum numero deputatum, quia noluit serpentis huius caput letale conterere, qualiter eum suo ueneno peremerit et concupiscentiae laqueis inretitum ad quam abrupti praecipitii crimen inpegerit, ut redemptorem mundi et hnmanae salutis auctorem triginta argenteis persuaserit uendere. qui nequaquam esset ad tam scelestum proditionis facinus deuolutus, si non filargyriae morbo fuisset infectus, nec dominicae negationis reus sacrilegus extitisset, nisi prius solitus fuisset creditos sibi loculos conpilare. 6] cf, Matth 5, 28. 18] cf. Gen. 3, 15. 25] cf. loh. 12, 6. 3 qui L2 refreuari L maluit H 4 et] sed Å 5 corde LI quem- modum L 6 pollutus H1L1 mechatos G1 moechatus H1 8 phylargiriis L possibile] necesse L occassio H1 ocasio Lx 9 aput A 10 est nobis H 11 emolamenta H1 aemulumeuta L1 12 miserabile ... pag. 146, 17 morte uiultAuit desunt in A misserabile H est om. L 13 eorum LI causae G1HT et L tx Corr. 14 pernitiose SL fomis Lx 15 coeperit H 16 fruticet Gr: fructiticet HLTc omne genus L ramumculis H1 ramusculis H2T0 17 in iudaiu H non uoluit H 18 loetale L 19 perimerit G1L1 peremeret H1 quamGL: tam H 20 inpigerit G1 mundi ... 21 auctorem om. G 21 XXX G ob triginta argenteos H 22 ad tam esset H 24 uegationiK GHT et e in textu: necatjonis L et v m margine: cf. 25, 1 reus ac H eitetisset Hl Inmane satis et euidens tyrannidis huius exemplum quae semel, ut diximus, animae captiuatae nullam permitti ? honestatis regulam custodire nec ulla quaestus adiectione satiari finis enim rabiei huius non diuitiis, sed nuditate conquiritur ? cum hic ipse ob hoc loculos dispensationi pauperum ? deputatos suae potestati creditos accepisset, ut saltim pecuniarum abundantia satiatus concupiscentiae suae modum inponeret, in tantum copia. earum in abundantiorem fomitem ? cupiditatis exarsit, ut iam non loculos clancule conpilare, sed ipsum dominum uenundare maluerit. uniuersas enim diuitiarum ? moles rabies cupiditatis huius exsuperat. Denique princeps apostolorum his eruditus exemplis sciens habentem quippiam cupiditatis frena non posse moderari nec finem eius in parua summa magnaue consistere, sed sed sola uirtute nudi, Annaniam et Sapphiram, quorum super rius fecimus mentionem, quia sibi quippiam de sua facultate ? seruauerant, morte multauit, ut interitum, quem ille ultro sibi pro reatu dominicae proditionis intulerat, hi pro mendacio cupiditatis exciperent. quanta in hoc quoque facinoris ac supplicii similitudo concurrit. ibi filargyriam proditio, hic falsitas subsecuta est. ibi ueritas proditur, hic mendacii crimen admittitur. licet enim operis eorum dissimilis uideatur effectus unus tamen finis in utroque concurrit. ille namque refugienss paupertatem resumere quae abiecerat concupiuit, hi, ne fierent pauperes, de substantia sua, quam aut apostolis offerre fideliter* aut totam dispergere fratribus debuerant, quiddam retinere temptauerunt: et idcirco utrubique sequitur mortis damnatio 4 16] cap. 14, 2. j 1 euidentes H1 2 simul L1 3 adiectioni H1 4 diuitis H1 5 dispensatioue H dispensationis LI 6 disputatos LI accipisset H saltem H3. 7 babund. Gl 8 eorum H habund. H 9 clancule (e in ras. G) GS3HE clancule (-ae) Stl clauculo v compilaret LI 11 emperat G\\' 13 noc posse frena H 15 anauiam G saffiram G saffyrmmH sapphyram C 16 quidpiam G1 18 hii Hl mendatio SL 19 quantu L aupplici H \\' 20 cucurrit H 21 proditor A 22 etenim H: om. Å operariis dissimilfs H1 23 cncurrit H 24 hii H1 26 totum H debuerunr GT 27 utrubiquc A: utrumque GT2 utrobique L in utroque utroque T1 quia utrumque crimen de filargyriae radicibus pullulauit. itaque si in eos, qui non alienas concupierunt substantias, sed propriis parcere temptauerunt, nec habuere desiderium adquirendi, sed reseruandi tantummodo uoluntatem, processit tam seuera sententia, quid censendum de his, qui numquam possessas pecunias cupiunt congregare et nuditatem coram hominibus praeferentes affectu concupiscentiae coram deo diuites conprobantur? Qui secundum similitudinem Giezi spiritu ac mente leprosi esse noscuntur, qui mundi huius caducas pecunias concupiscens inmundae leprae contagione respersus est. per quam nobis euidens reliquit exemplum, omnem animam cupiditatis labe pollutam spiritali uitiorum lepra respergi inmundamque apud deum perenni maledictione reputari. Igitur si perfectionis desiderio dimittens omnia secutus es Christum dicentem tibi: uade uende omnia. quae habes et da pauperibus, et habebis thesaurum in caelo, et ueni sequere me, quid missa super aratrum manu respicis retro, ut eiusdem domini uoce pronuntieris non esse aptus regno caelorum? super tectum euangelici culminis stabilitus quid descendis tollere aliquid de domo tua, ex his uidelicet quae antea contempsisti? constitutus in agro atque operatione uirtutum substantia mundi, qua te renuntians spoliasti, quid recurrens niteris reuestiri? si uero paupertate praeuentus nihil quod dimitteres habuisti, multo minus adquirere debes quod nec antea possedisti. ob id enim ita domini beneficio praeparatus es, ut expeditior ad eum nullis pecuniarum laqueis inpeditus adcurreres. uerumtamen nullus in hoc egens 8] cf. IIII Reg. 5, 27. 15] Matth. 1H, 21. 17J cf. Luc. 9, 62. 19] cf. Loc. 17, 31. 21] I. c. 1 quia... 8 secundum siiui desunt in A puhJauit H1 2 alienos LI 8 conquirendi L 4 deseruandi L tam om. G 5 censendum est do H 8 non distinguit H iezi G 9 pecunias caducas concupiscentes A 10 respersus est] respergi merentur A 11 reliquit] datur in giezi typo i reliquid GT 12 respargi H\\' 13 aput A 11 XXVI H 15 omnia om. L 16 thensaurum G1 17 manum L1 respiciens GILI respicies Hl 18 ut] et L1 19 luminis H 20 descendes A disoeudia GlHl 21 contemsisti Å adquu H 22 substaatiam L 24 dimitteris A demitteris H1 multo magis adquirerc non Å 25 dei L 27 accurreres A frangatur: nemo est enim qui non habeat quod dimittat. uniuersis renuntiauit facultatibus mundi, quisquis affectum possidendi eas radicitus amputauit. Haec est igitur de filargyria perfecta uictoria, u paruissimae cuiuslibet stipis in corde nostro residere non si-namus igniculum, certi quod restinguendi eum non habebimus ulterius facultatem, si quantulamcumque scintillae huius in nobis = materiam fouerimus. Quam uirtutem non alias retinere ualebimus inlibatam, nisi in monasterio consistentes secundum apostolum habentes uictum et uestimentum his contenti fuerimus. Damnationem ergo Annaniae et Sapphirae memoriter retinentes horrescamus aliquid ex his reseruare quae renuntiantes penitus abdicare deuouimus. Giezi quoque pertimescamus exemplum, qui ob filargyriae culpam aeterno supplicio leprae multatur, et aliquid ex his quae nec ante possedimus caueamus adquirere. nec non etiam Iudae uel meritum uel exitum formidantes quicquam pecuniae resumere, quam semel a nobis abiecimus, tota uirtute uitemus. super haec omnia considerantes condicionem fragilis incertaeque naturae nostrae caueamus, ne dies domini sicut fur in nocte superueniens maculatam uel uno obolo nostram conscientiam deprehendat, qui omnes fructus nostrae renuntiationis euacuans illud, quod in euangelio diuiti dictum est, ad nos quoque faciat uoce dominica dirigi: stulte, hac nocte animam tuam expetunt a te: quae autem praeparasti, cuius erunt? nihilque de 11] I Tim. 6, 8. 21J I Thess. 5, 4. 25} Luc. 12, 20. 2 et affectum H 3 amputarit ex amputaret H 4 XXVII H 5 huiuslibet H resedere Hl 6 restringuendi H1 7 ulterius om. L hius H in nobis om. L 9 non diatinguit H inlibata G\\' 10 consistentes secundum apostolum om. G 12 non distinguit H auaniae G saffirw GH sapphyrae L 13 horriscamus Hl 14 iezi G gexi Hl pertimiscatnas AGlHl 15 aeternae A et e in textu (aeterno in marg.) suplicio H 16 lepra L mulcatur A ne H 17 uel ante mentum om. A 18 exitium A* resummerc L 19 totam LI 20 coDsideremus H conditionem GHL fragiles Lx 21 ucniens L 22 conscientiam nostram H 23 illut A 25 eipetunt HL: eipetcut GTv repetunt Ac d Uulg. 26 purasti GLTr et Uulg. crastino cogitantes numquam nos de coenobii disciplina patiamur auelli. Quod sine dubio nequaquam permittimur inplere, sed ne sub institutionis quidem regula permanere, nisi prius patientiae uirtus, quae non aliunde quam de humilitatis fonte procedit, in nobis fuerit firma soliditate fundata. illa namque nulli commotiones nouit inferre, haec uero inlatas sibi magnanimiter tolerare. LIBER OCTAUUS. DE SPIRITU IRAE. CAPITULA. I. Quod quartum certamen aduersus irae sit uitium, et quanta mala generet haec perturbatio. II. De his qui iram dicunt non esse noxiam, si delinquentibus irascamur, quia et ipse deus irasci dicatur. III. De his quae in deo ex nostrae naturae consuetudine nominantur. IIII. Qualiter de affectibus membrisque humanis, quae indemutabili et incorporeo deo adscribi legimus, sentiendum sit. V. Cuius placiditatis monachum esse conueniat. VI. De iniusta iracundiae commotione uel iusta. VII. In quo tantummodo nobis ira sit necessaria. VIII. Quibus beati Dauid exemplis ira salubriter adsumatur. VIIII. De ira aduersus nosmet ipsos suscipienda. 1 de om. H 2 repelli L 3 non distinguit H inplere HT: implere reU. 7 nnllas H 8 tolerare. Expl, de spu filargyriae. Inc de spu irae Å Eiplicit de spiritu fllargyriae. liber • VII • Incip oap sequentis lib. G Explicit de filargiria liber septimus. Incipit de ira liber VIII • Incipnt capil libri VIII- H Explicit de phylargiria id est amor* pecuniae liber VII :• Incip̃ de ira liber VIII • Incipiunt capitula eiusdem libri L 12 quod om. HT quantum HL aduersum Å 13 proturbatio H 15 irascantur Å quia] quibus Å et om. HT dicitur Å 16 consoitudine Å 18 quem demotabili H quae inmutabili L(v) 19 asscribi L adsacrificabili (sic!) H 21 de iusta HT commotatione H uel iniusta H 22 in quo dummodo H 23 dãd Å 24 suscipiendas H X. De quo sole dicatur, ut non occidat super iracundiam nostram. XI. De his, quorum iracundiae ne occasus quidem solis istius modum ponit. XII. Quod hic finis tristitiae uel irae sit, ut hoc quod praeualet unusquisque perficiat. XIII. Quod ne momentaneam quidem iram liceat retentari. XIIII. De reconciliatione fraterna. XV. Quod uetus quoque lex iram non tantum de effectu, sed etiam de cogitatione conuellat. XVI. De superflua secessione eorum qui ab inemendatis moribus non recedunt. XVII. Quod tranquillitas cordis nostri non in alterius arbitrio, sed in nostra debeat dicione consistere. XVIII. Quo studio heremum debeamus expetere et qualium inibi sit profectus. XVIIII. Qua conparatione aestimandi sint qui tunc tantum patientes sunt cum a nemine prouocantur. XX. De amputanda ira secundum euangelium. XXI. In eo quod in euangelio scriptum est: qui irascitur fratri suo, utrum recipiendum sit quod adiectum est: sine causa. XXII. Remedia quibus iram de cordibus nostris eradicare ; possimus. 20] Matth. 5, 22. 1 hunc titulum om. H ut om. L 2 nostram Ar: uestram Lc 3 o.ca- sus (c cras.) L istius quidem solis occasus A 4 modum om. Å in-ponit 4 5 fiuis om. HT 7 momentaneum quidem spatium iram A - 10 de om. L 11 emandatis H 13 titulon cnpp. 17 et 18 inter se commutauit L in om. HT 14 nostro HT ditione LT 15 studium LI 17 comparatione AL suut HT tu (u in ras.) L 19 au- putanda A 20 in anie eo om. A scribtum AH 21 sit om. L ab-iectum HL1 est] sit HT 23 ira L eradicari H 24 possiuius. Finiuut capitula de apu irae. Incj liber Å Incipit de spiritu irac liber \\' octauua G Expliciunt capitula de libro VIII. locip teitus eiusdem libri L: om. H Quarto quoque certamine est irae mortiferum uirus de recessibus animae nostrae funditus eruendum. hac enim in nostris cordibus insidente et oculum mentis noxiis tenebris obcaecante nec iudicium rectae discretionis adquirere nec honestae contemplationis intuitum nec maturitatem consilii possidere nec uitae participes nec iustitiae tenaces, sed ne spiritalis quidem ac ueri luminis capaces poterimus exsistere, quia turbatus est, inquit, prae ira oculus meus. nec sapientiae participes effici, tametsi sapientes omnium pronuntiari opinione uideamur, quia ira in sinu insipientium requiescit., sed ne uitam quidem inmortalitatis consequi poterimus, quamuis prudentes uideamur definitione hominum iudicari, quia ira perdit etiam prudentes. nec iustitiae moderamina perspicaci discretione cordis ualebimus obtinere, licet perfecti sanctique cunctorum opinationibus aestimemur, quia ira uiri iustitiam dei non operatur. ipsam quoque honestatis grauitatem, quae etiam uiris saeculi huius solet familiaris exsistere, nullo modo possidere poterimus, licet nobiles et honesti natalium praerogatiua putemur, quia uir iracundus inhonestus est. consilii etiam maturitatem nullatenus ualebimus obtinere, quamuis graues et scientia summa praediti uideamur, quia iracundus agit sine consilio, sed nec quieti esse a perturbationibus noxiis, nec poterimus carere peccatis, tametsi nequaquam nobis inquietudines ab aliis inferantur, quia uir animosus parit rixas, uir autem iracundus effodit peccata. 7] Ps. 30,10. 10] Eccl. 7, 10 (LXX). 121 Prou. 15, 1 (LXX). 15] lac. 1, 26. 19] Prou. 11, 25 (LXX). 21] Prou. 14, 17 (LXX). 24] Prou. 29, 22 (LXX). 1 I dccst in GL 2 haec GILI 3 iuaedente H1 tioris H1 obcaecantem A1L1 5 coiisili H1 6 iustitiae] uite GI spiritales AG1L 7 existere HL 8 est om. Lx inquid AG1H1 prae ira om. H patientiae A 9 etsi II 12 perdet A 14 optinero L 15 opinionibus A aestimetur H1 16 bonestatem grauitatemque L 17 existere HL possedere Hx 19 consili H1 2t) ualemus G optinere L grauis L\\' 22 sed ne H noxis Hl 23 inquietudinis Lx 24 alis H1 parat L 25 offendit peccatum H Nonnullos audiuimus hunc animae perniciosissimum morbum ita excusare temptantes, ut eum detestabiliore interpretatione scripturarum extenuare gestirent, dicentes non esse noxium, si delinquentibus fratribus irascamur, siquidem ipse deus contra eos, qui eum uel scire nolunt uel scientes contemnunt, furere atque irasci dicatur, ut ibi: et iratus est furore dominus in populum suum, uel cum orat propheta dicens: domine, ne in furore tuo arguas me, neque in ira tua corripias me, non intellegentes, quod, dum hominibus occasionem pestiferi uitii uolunt concedere, inmensitati diuinae ac fonti totius puritatis iniuriam carnalis passionis admisceant. Si enim haec, cum dicuntur de deo, carnali et pingui secundum litteram significatione percipienda sunt, ergo et dormit, cum dicitur: exsurge, quare obdormis domine? de quo dicitur: ecce non dormitabit neque obdormiet, qui custodit Israhel, et stat ac sedet, cum dicit: caelum mihi sedes est, terra autem scabillum pedum meorum, qui metitur caelum palmo, et terram suo pugillo concludit, et crapulatur uino, cum dicitur: et exsurrexit sicut dormiens dominus, sicut potens crapulatus a uino, qui solus habet inmortalitatem et lucem habitat inaccessibilem: ut praeteream ignorationem et obliuionem, quae de ipso legimus in scripturis sanctis frequenter inserta, deinde liniamenta membrorum, quae tamquam de homine 6] Pa. 105. 40. 8] Ps. 6, 2. 14] Pa. 43, 23. 15] Ps. 120, 4. 16] Esai. 66,1 (LXX). 18] Esai 40,12. 19] PB. 77,65. 21] I Tim. 6, 16. 1 hanc L pernit. HL 2 excussitre H1 detestabiliori H 3 Bcribturarum AG1 5 eum uel scire GHLT: scire eum A cuntempnunt GH 6 furire H1 adque 01 dicitur L 7 furore GHLT: ira Å populo suo GL vel] et A profeta Å 8 furore tuo] ira tua AT 9 ira tua] furore tuo AT 10 uiti H1 concidero W 11 admiscant L 12 piuguU G1 13 littere L signifieatioue LI 14 exurge A dormia H 15 dormitauit L dormiet Hv et Utdg. 16 if. Å ifrI G sedit H 17 sedis AGlH est om. Lr scabillum A: scabellum rtll. 18 palma H1 19 tamquam dormiens HT 20 potans L potans et AT 21 et lucem habitat GLT: lucem habitans A et lamen habitat inaccissibile (altera i in e mut.) H 22 ut om. L praeterea L1 23 scribturis AG1 24 dein H menbrorum G figurato H figurali et conposito describuntur, capillis scilicet, capite et naribus, oculis ac facie, manibus et brachio, digitis, utero pedibusque. quae omnia secundum uilem litterae sonum si uoluerimus admittere, deum liniamentis membrorum et corporea figura conpositum, quod dictu quoque nefas est quodque absit a nobis, necesse est aestimari. Itaque ut haec secundum litteram non absque nefando sacrilegio possunt intellegi super eo, qui inuisibilis, ineffabilis, inconprehensibilis, inaestimabilis, simplex et inconpositus sanctarum scripturarum auctoritate definitur, ita ne furoris quidem et irae perturbatio illi indemutabili naturae sine ingenti blasphemia poterit coaptari. nam huiuscemodi significatione membrorum diuinas efficientias dei et inmensas operationes eius sentire debemus, quae nobis nisi per haec usitata membrorum uocabula nequeunt intimari. ut puta significatione oris conlocutionem eius, quae in arcanos animae sensus solet clementer infundi, uel quod in patribus nostris atque prophetis idem locutus sit, agnoscamus. in oculis inmensitatem perspicaciae, qua uniuersa perlustrat ac perspicit, et quod nihil eum ex his quae * nobis geruntur gerendaue sunt seu cogitantur lateat, scire possimus. manuum nuncupatione prouidentiam et operationem, qua omnium ipse sit creator et conditor, sentiamus. brachium quoque uirtutis et gubernationis eius insignia, qua cuncta sustentat, moderatur ar regit, et ut de ceteris taceam, canities capitis quid aliud quam longaeuitatem deitatis et antiquitatem significat, qua sine ullo principio est et ante omnia tempora creaturas excedit uniuersas? ita igitur et de ira dei uel furore cum legimus, non ὰνθρωτοπαθω̄ς, id est secundum humilitatem 1 scilicet et A capitis ac naribus L 2 ac] et L pedibus AH 4 Uneamentis L menbrorum G et corpora ac A 5 dictum L1 G sit L 7 ut om. L1 secumdum G1 10 scribturarum A 11 blasfemia A 12 roabtari H mptibrorum G 13 efficatias H dei om. A 14 debimus W omitata H1 menbrorum G 15 nequeant L imitari G1 utpote Å 16 archanos G\\'HL 17 adquae H profatis A 18 sic L1 occulis H perspicstiae HL quia H1 19 inlustrat∗∗ L 91 possumus L nuncupationem L1 24 inoderator H 25 aliut A 27 exoidit H uel] uel cum Lx furorPm A1 28 anopi∗o H ΑΝΘΡωΙΤΟΤΕωC L id est non H secondum humilitatem humanae perturbationis GHLT: humana passione A } humanae perturbationis, sed digne deo, qui omni perturbations alienus est, sentire debemus, scilicet quo per haec eum iudicem et ultorem omnium quae inique geruntur in hoc mundo possimus aduertere, et retributorem terribilem actuum nostrorum his uerborum significationibus formidantes contra illius uoluntatem quicquam timeamus admittere. illos etenim timere consueuit humana natura, quos indignari nouit, et ueretur offendere: ut in nonnullis aequissimis iudicibus solet ab his, qui aliquo reatu suae conscientiae remordentur, ira ultrix timeri, non scilicet quod haec in animis eorum qui iuste iudicaturi sunt perturbatio consistat, sed quod ita metuentibus ille sentiatur affectus, qui pro exsecutione legum et examinatione iustitiae et aequilibratione procedit. quae tamen quantalibet animi fuerit mansuetudine ac lenitate prolata, ab his, qui pro suo merito poena plectendi sunt, furor grauis et ira saeuissima iudicatur. longum est nec praesentis operis, si uoluerimus omnia quae de deo humana significatione figuraliter in scripturis dicta sunt explanare. haec ad praesentem necessitatem, quae contra furoris uitium pertinebant, dixisse sufficiat, ut nullus exinde sibimet occasionem morbi mortisque perpetuae per ignorantiam trahat, unde sanctitas et inmortalitas uitae salutisque remedia conquiruntur.1 Itaque monachus ad perfectionem tendens et agonem spiritalem legitime cupiens decertare ab omni irae furorisque uitio alienus exsistat, et audiat quid sibi uas electionis praecipiat: omnis, inquit, ira et indignatio et clamor et blasphemia tollatur a uobis eum omni malitia (cum dicit: 26] Eph. 4, 31. 1 de deo G2 omni (omne HI) pertnrbatione (-em G1) GBTr: ab omni perturb. Lc passibilitnte et perturbatione A 2 debimns H1 quod A 3 iniqun Lc possumus A 4 hiis H 7 post offendere addit A: quos scit ira moneri; om. GHLTv 8 iis H1 10 pcrturbatio HL2v: pertur. batione AGLIT 11 quod om. L metuentibus om. A cffectus G2 19 excusatione L et post legum om. ATr 14 hiis H1 que L1 17 scribturis AG1 20 occassionem H morbis L 24 legitime om. L ira L 25 existat G2RL prnpiat G1 26 inquid AH blasfemia A 21 auferatur H omnis ira tollatur a uobis, nullam penitus uelut necessariam et utilem nobis excepit), delinquentemque fratrem, si necesse est, ita curare festinet, ut, dum medellam leuiore forsitan febricula laboranti procurat inferre, non semet ipsum iratus taetriore morbo caecitatis inuoluat (oportet namque illum, qui alterius uulneri mederi cupit, omni languoris morbo alienum sanumque subsistere, ne illud euangelicum dicatur ei: medice, prius cura te ipsum) ac uidens fistucam in oculo fratris sui trabem in oculo suo non uideat. uel quomodo uidebit eicere fistucam de oculo fratris sui, qui trabem furoris gestat in oculo suo? Qualibet ex causa iracundiae motus efferuens excaecat oculos cordis et acumini uisuum exitialem ualidioris morbi ingerens trabem solem iustitiae non sinit intueri. nihil interest, utrum aurea lammina plumbeaue seu cuiuslibet metalli oculorum* lorum obtutibus inponatur: differentiam caecitatis non facit pretiositas metallorum. Habemus sane irae ministerium satis commode nobis insertum, ad quod solum eam recipere utile nobis est ac salubre, cum contra lasciuientes cordis nostri motus indignantes infremimus et ea, quae agere confundimur coram hominibus uel proloqui, in latebras ascendisse nostri pectoris indignamur, angelorum scilicet ac dei ipsius praesentiam ubique et omnia penetrantis oculumque eius tota formidine tremescentes, quem nequaquam possunt conscientiae nostrae latere secreta. Uel certe cum contra hanc ipsam iram, cur nobis aduersus fratrem inrepserit, commouemur et irati letales 7] Luc. 4, 23. 10] cf. Matth. 7, 3—5. ^ 1 ira] mnliciA L 2 excipit HL 8 ita GHL: sine im Å medelam GrL teuiori GHTv 4 ne H 5 tetriore ÂLT: trtriori H deteriori Gv 6 omnis L 7 illut A aliud H 8 temet HL ac si L festucam G2L 9 tui G\\'TI tuo AG2 uideas AG1 10 festucam GxL fratri suo H 11 suo om. A 12 excicnt W 13 uisum H uisus Lr infereus L 14 trabes ex trabis H 15 utrum] inter 01 auream LI limini L1 lamina GL7 plumbeSue LI 16 optutibus GL inputitur G deferentiam H 17 pretiositas non facit A 19 at L quot Lx recipere eam L 30 nostris L* 22 indignemur A 24 penetrantes L tremiscentes G 27 commoucamur 7/ letalis H1 instigationes eius extrudimus nec in adytis pectoris nostri noxias eam latebras habere permittimus. taliter nos irasci etiam ille propheta docet, qui in tantum hanc e suis abegerat sensibus, at ne inimicis quidem propriis et quidem a deo sibi traditis maluerit reddere talionem irascimini, inquiens, et nolite peccare. ille etenim cum aquam de cisterna Bethlehem concupisset eamque a mus fortibus per medias hostium cateruas suscepisset adlatam, protinus effudit in terram, et ita uoluptuosam concupiscentiae passionem iratus extinguens libauit eam domino, et cupiditatis suae desideria non expleuit dicens: propitius mihi sit dominus, ne faciam hoc: num sanguinem hominum istorum, qui profecti sunt, et animarum periculum bibam? uel cam Semei in regem Dauid audiente eo lapides et maledicta coram omnibus inrogaret, uelletque Abisai filius Saruiae princeps militum conuicii regalis ultionem truncatione capitis eius explere, beatus Dauid aduersus diram suggestionem eius indignatione pia commotus humilitatis modum et patientiae rigorem inconcussa lenitate seruauit dicens: quid mihi et uobis, filii Saruiae? dimittite eum, ut maledicat: dominus enim praecepit ei ut malediceret Dauid: et quis est qui audeat dicere, quare sic fecerit? ecce filius meus, qui egressus est de utero meo, quaerit animam meam: quanto magis nunc filius Iemini? dimittite eum ut maledicat iuxta praeceptum domini: si forte 5] Pa. 4, 5. 10) II Reg. 23,17. 18] II Reg. 18, 10-12. 1 extrudamus L1 adjtis A: aditis GL abditis HTv 2 permittamus Lx taliter nrafn scientiam ille 0 profets A 3 e] a L abigezat H 4 malluerit Hl 5 tallionem L1 6 bethlehem Å: bethleem L betlemitica GlH bethleemitica G2v concupisnit H1 7 suscipisset H1 8 effundit G1H 9 leuauit H1 dM L 11 sit mihi Ht et Uulg. deus L numquam H 12 iustorum H1T1 istorum hominum G 13 bibebam Hl dad A, item infra 14 uelitque A uellitque H1 abyssa H 15 conuitii G1L2 ronuitiis Lx conuici H1 regales G1L1 ultione Lx truncationem Hl 16 suggessioneta Å sagestionem L 17 indiguationẽ pia LI 18 dicens om. HT 19 flli AH dimitte A ut om. AH1T1 I 20 enim om. A 21 sic om. Å 23 nunc om. A emini H gemioi L dimitte G1T1 24 eum om. A at om. H1T1 maledicat dãd Å respiciat dominus adflictionem meam, et reddat mihi bonum pro maledictione hac hodierna. Iubemur itaque irasci salubriter, sed nobismet ipsis ac suggestionibus ascendentibus prauis, et non peccare, ad effectum scilicet eas noxium perducentes. denique hunc eundem sensum euidentius explanat uersiculus sequens: quae dicitis in cordibus uestris, et in cubilibus uestris conpungimini, id est quaecumque in cordibus uestris ingruentibus repentinis ac lubricis instigationibus cogitatis, consilii moderatione, omnem strepitum ac perturbationem furoris amouentes, uelut in cubili quietis positi conpunctione saluberrima emendate atque corrigite. denique beatus apostolus usus huius uersiculi testimonio cum dixisset: irascimini et nolite peccare, subiunxit: sol non occidat super iracundiam uestram, neque detis locum diabolo. si nonum est super iracundiam nostram occidere solem iustitiae et irati confestim diabolo locum damus in corde nostro, quomodo superius praecepit ut irascamur, dicens: irascimini et nolite peccare? nonne euidenter hoc dicit: irascimini uitiis et furori uestro, ne coniuentibus nobis sol iustitiae Christus incipiat propter iracundiam uestram mentibus obscuratis occidere et discedente illo locum diabolo in uestris cordibus praebeatis? De quo sole per prophetam deus euidenter commemorat ita dicens: timentibus autem nomen meum orietur sol i iustitiae, et sanitas in pinnis eius. qui rursum peccatoribus et pseudoprophetis illisque qui irascuntur occidere 6] Ps. 4, 5. 13] Ps. 4, 5. Eph. 4, 26. 17] 1. c. 24] Mal. 4, 2. 2 hac om. G1T1 odierna H 3 nobis A 4 suggessionibus A accedentibus G2 ad] in A affectum H 7 ęt G : om. L et Uulgata 10 ammouentes G1 11 emendate GHLT: emendare possitis A corrigere A 12 huias neraiculi GLT: uersiculi huius A usus est uersiculi∗∗ H 13 subiuncxit H 15 diabulo AH nostram om. A 16 diabulo A1G1H locum diabolo L 17 praecepit GLT: praecipit AH ef. pag. 100, 19. 163, 24. 169,14. 18 dixit L dicens H 19 conibentibus GL 21 occedere A occurrere L descidente A1 descendente H1 diabulo AG1H2 diabulum H1 22 praeparetis A 23 profetam A deus om. H 25 pinnis AG1H1T1: pennis rell. XVII. Cass. 1. 18 dicitur in medio die dicente propheta: occidet eis sol IC meridie. uel certe secundum tropicum sensum mens, id est ^ νοῡς siue ratio, quae pro eo, quod omnes cordis cogitationes discretionesque perlustret, sol merito nuncupatur, irae uitio extinguatur, ne eadem occidente perturbationum tenebrae auctore suo diabolo uniuersum nostri cordis occupent sensum et tenebris irae possessi uelut in nocte caeca, quid nos agere oporteat, ignoremus. tali sensu hunc apostoli locum institutis seniorum traditum nobis, quia necesse fuit quemadmodum da ira sentirent, licet longiore sermone protulimus: qui eam na ad momentum quidem cor nostrum penetrare permittunt, illu ?? euangelii omnimodis obseruantes: qui irascitur fratri suo reus erit iudicio. ceterum si usque occasum solis sit irasci, ante furoris satietas et ultrices irae commotionem poterunt noxiae perturbationis explere, quam sol iste ad sui uergat occasus. Quid uero dicendum de his (quod quidem dicere sin ? . mea confusione non possum), quorum inplacabilitati ne hi ??? quidem sol occidens terminum ponit, sed per dies eam plu ??? rimos protelantes atque aduersus eos, in quos commoti fuerint rancorem animi reseruantes negant quidem se uerbis irasci sed re ipsa et opere indignari grauissime conprobantur? na ?? neque eos congruo sermone conpellant. nec affabilitate eis conloquuntur, et in eo se minime delinquere putant, quod dictam suae commotionis non expetant: quam tamen quia pro ferre palam et exercere aut non audent aut certe non possunt- J 1] Am. 8, 9. 12] Matth. 5, 22. 1 cocidet O: occedet A occidit HLT cis GHT : ei L illis Å ii om. H 3 noif H omnes otM. Å 5 eodem IIL omdentem 6 diabulo AG1H 8 opoilpat agere L 9 quemammodum L 10 j tirent, (dicere) r longioris H1 longiori H2L uec H 11 illut 13 usque AG: usque ad ITLT 14 satiuitatem // societatem T ultrices G: ultricis rtll. 15 poterant L potuerunt T perturbationis GH perturbationes rell. 17 his est L 18 inplacabilitate G1nec L2 20 que H aduersum A iu om A 21 rangorem W seruantes G & quidem G 23 effabilitate Gx affabilitatem Lx 24 conlocuntur H_\\' eos H potant G\\' 25 exspectant GXH expectant L1 in suam perniciem uirus iracundiae retorquentes concoquunt eam in corde taciti ac silentes in semet ipsis consumunt, amarit.ndinem tristitiae non uirtute animi protinus expellentes, sed digerentes processu dierum et utcumque pro tempore mitigantes. Quasi uero non hic finis unicuique uindictae sit et abu nde quis furori proprio uel tristitiae satisfecerit, si id, quod praeualet, ira instigante conpleuerit (quod hi quoque facere noscuntur, qui motus suos non adpetitu placiditatis, sed inopia cohibent ultionis: nihil enim inferre amplius his quibus irati sunt possunt, nisi ut cum eis affabilitate solita minime con- loquantur), aut quasi in effectu operis solummodo sit iracundia moderanda et non potius ab arcanis nostri pectoris eruenda, De tenebris illius obscurati nec consilii salubris nec scientiae lumen admittere, sed nec templum spiritus sancti, habitante in nobis spiritu nequam, ualeamus exsistere. cohibitus enim in corde furor adstantes quidem homines non offendit, sed aeque spiritus sancti splendidissimum iubar ac si prolatus excludit. Aut quemadmodum uel ad momentum uult eam dominus retentari, qui ne sacrificia quidem spiritalia orationum nostrarum permittit offerri, si uel alium contra nos aliquid rancoris habere cognoscimus, dicens: si ergo offers munus tuum ad altare, et ibi recordatus fueris quod frater tuus habet aliquid aduersum te, relinque ibi munus tuum ad altare, et uade prius reconciliare fratri tuo, et sic ueniens offeres munus tuum? quomodo ergo non dicam usque in dies plures, sed uel usque ad occasum solis 21] Matth. 5, 23—24. 1 suam in H pernit. GL concoqunt H 2 ipsos AHT 5 ueru om A 6 iiel tristitine om. A 7 compleuerit AL hii H 8 motos H1 adpetitu GHT : nppptitn AL 9 coibent G1 hiis H 10 ut om. L 12 archanis G1L K1 consili H1 scientiae suae L 14 habundaute H 15 spiritu nequam AHLT: spiritu irae nequaquam G elistere HL lt> offendet A 18 quemammodum L non uult H eum L uult eam uel ad momentum A 19 nec GT 21 rangoris H1 offers GT2: offeres AT1 offer.s (i eras.) H offe.r.s L 22 quia L 24 reconciliari L 25 offeres ALH2 : offeris Hl offer G 26 in G L: ad AHT sed ne uel L ad om. G\\'H fort. recte solis istius G: solius istius L istius solis AHT cf. pag. 158, 15 18* istius permittimur contra fratrem retinere tristitiam, qui ne illo quidem aliquid habente aduersum nos orationes nostras deo offerre concedimur? quibus praecipitur ab apostolo: sine intermissione orate, et: in omni loco leuantes puras manus sine ira et disceptatione. superest igitur, ut ant numquam oremus huiuscemodi uirus retinentes in cordibus nostris et apostolico huic praecepto sine euangelico, quo indesinenter et ubique iubemur orare, simus obnoxii, ant, si nosmet ipsos circumuenientes precem fundere contra eius interdictum praesumimus, non orationem domino, sed rebellionis spiritu contumaciam nos eidem nouerimus offerre. Et quia plerumque seu laesos fratres et contristatos contemnimus uel certe non uitio nostro dicentes eos offensos despicimus, animarum medicus et occultorum conscius, occasiones iracundiae uolen radicitus a cordibus nostris euellere, non solum si laesi fuerimus iubet nos remittere et reconciliari fratribus nostris nullamque aduersus eos iniuriae seu laesionis memoriam retinere, sed etiam si illos aduersum nos seu iuste sine iniuste habere aliquid nouerimus. similiter praecepit, ut munus nostrum relinquentes, id est conpescentes orationes nostras, ad eorum prius satisfactionem tendere festinemus et ita fratris curatione praemissa orationum nostrarum munera inlibata deferre. non enim ita nostris obsequiis communis. omnium dominus delectatur, ut, quod in uno adquirit, perdat ? altero dominante tristitia. in cuiuslibet namque dispendio« unum patitur detrimentum, qui eodem modo omnium famu- lorum suorum salutem desiderat et expectat. et idcirco aeque \\' 3] I Thess. 5,17. 4] I Tim. 2, 8. 1 permittimur G: permittitur rell. retenere H1 2 aduersus HL 3 concidimur H 4 orare H 5 disceptione H ut om. A 6 retenentes H1 7 quod ALI 8 orare iubemur A obnon H1 9 praeoem AG1L 10 rebelliori H spiritu seo contumatiam L 11 offerre GlPT: offerri H1 inferre AL 13 contempnimns G1H 14 dispicimus H1 T oculorum L occassiones H1 15 auellere A 17 aduersum H laesiones H1L1 18 retenere H1 siue iuste H 19 cognouerimus Å praecipit AH cf. p. 169, 14—15 20 concupiscentes H1 21 prius om. A 28 obsequis H 24 adquiret A 27 exspectat G1H habente aduersum nos fratre inefficax erit oratio nostra, ac si nos aduersus eum tumenti spiritu indignationis amaritudinem reseruemus. Sed quid diutius praeceptis euangelicis atque apostolicis inmoramur, cum etiam uetus lex, quae aliquid habere remissionis uidetur, haec eadem praecaueat dicens: ne oderis fratrem tuum in corde tuo, et iterum: non eris memor iniuriae cinium tuorum, et rursum: itinera eorum qui memoriam retinent malefacti in mortem? uides et ibi nequitiam non in opere tantum, sed etiam in arcanis cogitationibus resecari, cum de corde odium et iniuriae non solum retributio, sed etiam ipsa memoria radicitus iubetur euelli. Interdum superbia uel inpatientia superati cum inconditos mores nostros atque inordinatos nolumus emendare, solitudinem nos desiderare conquerimur, tamquam ibi nullis nos concitantibus ilico uirtutem patientiae reperturi, excusantes neglegentiam nostram causasque commotionis non nostra dicentes inpatientia, sed fratrum uitio generari: dumque in alios erroris nostri uergimus causas, numquam ad patientiae ae perfectionis calcem ualebimus peruenire. Summa igitur emendationis ac tranquillitatis nostrae non est in alterius arbitrio conlocanda, quod nequaquam nostrae subiacet potestati, sed in nostra potius dicione consistat. itaque at non irascamur, non debet ex alterius perfectione, sed ei nostra uirtute descendere, quae non aliena patientia, sed propria longanimitate conquiritur. Porro heremum perfectos omnique uitio purgatos ........oportet expetere, et excoctis ad purum in congregatione fratrum 6] Leu. 19, 17. 7] 1. o. 18. 8] Prou. 12,28 (LXX). I aduersus A 2 aduerBum H eam L 5 immoramur AL quae GELT: cum Å uidetur remissionis habere H 9 tenent H 10 opera Å otiam om. A archanis G1L 12 inbetur A2G1HLT : iubemur A1 iubeatur G2S 14 uolumus H 15 conquerimus A conquirimus LI conquiriau HL\\'S 16 repper*turi (i eras.) H excussantes H 17 negligentiam G commonis G1 nommunes G2S commotioneg H1 nostram LI 18 inpa UbI L1 fratris G 19 uertimar L 20 calicem Gl 21 summam G1 9 potestate L1 dicione A: condicione G H conditione LT constat G M sed ... 25 uirtute OM. H 25 discendere H* i. uitiis non pusillanimitatis perfugio, sed diuinae contemplationis obtentu et desiderio intuitus sublimioris intrare, qui non nisi in solitudine a perfectis solummodo poterit adprehendi. quaecumque enim uitia incurata in heremum detulerimus, operta in nobis, non abolita sentientur. solitudo namque sicut nouit emendatis moribus contemplationem purissimam reserare et intuitu sincerissimo spiritalium sacramentorum scientiam reuelare, ita eorum qui minus emendati sunt uitia non solum seruare, uerum etiam exaggerare consueuit: tamdiuque si ?? patiens quis uidetur et humilis, donec nullius hominum comisceatur consortio, ad naturam pristinam mox reuersur ??? cum interpellauerit cuiuslibet commotionis occasio. emergu ??? quippe ex eo confestim uitia quae latebant, et uelut equi i frenes certatim e suis repagulis otio longiore nutriti acrius m perniciem aurigae proprii ferociusque prorumpunt. magis enim exercitio usuque humano cessante efferantur in nobis uiti ?? nisi fuerint ante purgata, ipsamque umbram patientiae, quam possidere imaginarie permixti fratribus saltim pro eorum ra uerentia et nota publica uidebamur, desidia securitatis amittimu» Quasi uero uniuersa uirulenta serpentium gener ?? uel ferarum, cum in solitudine suisque cubilibus inmorantu ?? non innoxia perseuerent. nec tamen ex eo pronuntiari possu ?? innoxia, quia nulli noceant: hoc enim eis non affectus boni: tatis, sed necessitas solitudinis confert. quae cum laedendi nancta fuerint copiam, in semet ipsis reconditum uirus ea animae feritatem protinus egerunt atque demonstrant. ideoque perfectionem quaerentibus non sufficit contra hominem no ?? irasci. meminimus enim in solitudine commorantibus nobis contra calamum, cum aut crassitudo eius aut exilitas displiceret 1 uitas H1 pussillanim. L 2 optentu G 3 in solitudine om a AG1H1LT : ac G2HlS 4 intulerimus A aperta H 6 reseruare GH 8 eoruiu GHLT: eis A 9 reseruarc H lU couniieceatur H: commise rell. 11 mox pristinam H 12 commotionis cuiuslibet L occassio 18 infreniB G1L1 15 pernit L propri H enim om. A 18 possedere H 22 non om. H noxia G2 perseuerint H\\' 28 nooent L 24 lideudi H x 15 nacta G7H nacta L 28 solitudinem Gl 29 grosaitudo G2 displicerit H1 contraue scalpellum, cum incidenda hebeti acie segniter exsecaret, contraque silicem, si forte ex ea festinantibus nobis ad lectionem tardius scintilla ignis emicuit, ita indignationis inrepsisse motum, ut non alias perturbationem mentis quam uel contra insensibiles materias uel certe aduersus diabolum maledictione prolata digerere atque euaporare possemus. quamobrem ad perfectionis dumtaxat rationem non satis proderit abesse homines, in quos ira moueatur, cum, si patientia prius non fuerit adquisita. etiam erga res mutas exerceri similiter iracundiae possit affectus, qui residens in corde nostro nec iugem nos possidere tranquillitatis statum nec residuis uitiis carere permittet. nisi forte in eo putemus commotionibus nostris lucrum aliquod uel remedium conparari, quod maledictionibus uel iracundiae nostrae minime res inanimae mutaeque respondeant et intemperantiam cordis nostri ad maiorem nequaquam prouocent exardescere furoris insaniam. Quapropter si illam summam diuini praemii cupimus adipisci, de quo dicitur: beati mundo corde, quoniam ipsi deum uidebunt, non solum haec c nostris actibus amputanda est, sed etiam de internis animae radicitus exstirpanda. non enim ualde proderit iracundiae cohibitus furor in uerbo nec in effectum prolatus, si illum arcanis pectoris nostri deus, quem secreta cordium non latent. , inesse perspexerit, radices enim uitiorum potius excidi praecepit euangelicus sermo quam 18] Matth. 5, 8. 24] cf. Matth. 3, 10. P 1 ineedenda H1 incedenda* (s eras.) L hebiti HLI signitcr H 3 emicuerit H 4 motu L perturbatione L 5 diabulum H1 6 dogerere L adquae II cuapurare H1 possemus H2 : possumus H1 possimus rell. 8 sapientia H prius AHLT: piius inter fratrrs G 9 adqueaita H1 res mutas GL: multas specius Å res mutas speciesque minutas HT\\'υ : cf. infra 26. 14 res inanimae mutaeque 10 effectus H resedens H 11 possedere W tranquillitatis statum GHLT: tranquilli- Utem A 12 penuittet G: permittit AHT permittit** L 13 comparari AL 15 temperantiam H 1G exardiscere A 17 numerum om. G proeinii L praecwpti A 18 qua A2L2T 19 haec e A : haec a L haec* 11 e nostris haec actibus G anputanda A 20 est AHLT: est sententia G intimis H animi L extirp. (PH 22 illam H archanis G1L 23 cordi* nostro (o aU. ix i mutal) non L radicis LI 24 praecipit AH ructus, qui procul dubio euulsis fomitibus nequaquam ulterius pullulabunt : atque ita mens poterit iugiter in omni patientia a. et sanctitate durare, cum haec non de superficie operations s et actuum, sed de cogitationum fuerint euulsa penetralibus. = t idcirco ne homicidium perpetretur, ira odiumque succiditur sine quibus homicidii crimen nullo modo ualebit admitti. S irascitur enim fratri suo, reus erit iudicio, et: qu ?? S odit fratrem suum homicida est. in eo scilicet quod corde cupiat interire, cuius cruorem propria manu uel telo apud homines minime fudisse cognoscitur, affectu irae bomicida pronuntiatur a domino, qui non solum pro operationis effectu, sed etiam pro uoluntatis ac uoti desiderio unicuique aut praemium reddet ant poenam, secundum illud quod ipse loquitur per prophetam: ego autem opera eorum, et cogitationes eorum: uenio ut congregem cum omnibus gentibus et linguis, et rursum: inter se inuicem cogitationibus accusantibus aut etiam defendentibus., in die qua indicabit deus occulta hominum. Sciendum tamen in eo, quod in quibusdam exemplaribus inuenitur: qui irascitur fratri suo sine causa, reus erit iudicio, superfluum esse sine causa et adiectum esse ab his, qui amputandam iram pro iustis causis minime putauerunt, cum utique nullus quamlibet absque ratione commotus sine causa se dicat irasci. quamobrem apparet ab eis adiectum, qui propositum non intellexerunt scripturae uolentis - fomitem iracundiae omnimodis amputare nullamque indignationis occasionem penitus reseruare, ne, dum iubemur irasci cum causa, etiam sine causa irascendi nobis intromittatur 6] Matth. 5, 22. 7] I Ioh. 8, 15. 14] Esal 66,18. 16] Rom. 2. 15-16. 20] Matth. 5, 22. 4 penetrabilibus HL 5 omioidium H 7 irascetur H1 enim om. AG et om. H 8 quo H 9 cuius cum oruore L 10 aput A fnndine H1 homicidia LI 11 pronuntiatus A 18 reddit GL illut A 14 profetam A 17 accussantibus H accusantium L defendentiam L 18 dñs H 19 numerum om. G est in eo H .-20 irascetur H1 22 anpatandam Å 23 quilibet ex qualibet H 24 dicit HL 25 acribtnrae AO1 26 anputare A amputarem G1 occasio. finis enim patientiae non in irascendo iuste, sed in penitus non irascendo consistit. licet a quibusdam hoc ipsum quod dicitur sine causa ita interpretari sciam, quod scilicet sine causa irascatur is, cui expetere ultionem irato non liceat. melius tamen est ita tenere, ut et nouella exemplaria multa et antiqua omnia inueniuntur esse perscripta. Quapropter athletam Christi legitime decertantem iracundiae motus radicitus oportet euellere. cuius morbi haec erit medicina perfecta, ut primitus credamus nullo modo sine iustis seu iustis ei causis licere nobis irasci, scientes nos ..discretionis lumen rectique consilii firmitatem, ipsam quoque honestatem et iustitiae moderamina protinus amissuros, si principale cordis nostri eius fuerit tenebris obscuratum, tum deinde puritatem mentis nostrae mox proturbandam, templumque eam sancti spiritus effici omnino non posse iracundiae in nobis spiritu commorante: postremo ut cogitemus nequaquam licere nobis orare nec iratos fundere preces ad deum, et prae omnibus incertum statum condicionis humanae prae oculis habentes cotidie nos credamus e corpore migraturos, nihilque nobis continentia castitatis, nihil abrenuntiatione omnium facultatum, nihil diuitiarum contemptu, nihil ieiuniorum uigiliarumque laboribus conferendum, quibus propter iracundiam solam et odium ab uniuersitatis iudice supplicia promittuntur aeterna. 1 non in G: uon rtU. sed in AL*: sed rell. 5 est tamea H 6perscribta Gl praescripta L ita tenere, ut in nouella exemplaria uilta et antiqua omnia continetur A 7 numerumom. G anthletam H1 8 hniua uerbi H 10 seu] siue LT sine iustis siue iniustis Hn ei om H 13 nostri AHLT: nostri lumen Gv 18 conditionis GL cottidie G 19 continentiam L\\' 20 nihilque abrenuntistione L 21 contemtu H 22 solum L* et odium ... 23 iudice om. A 23 aeterna. Fiuit de spu irae. Inoipiunt capitula de spu tristitiae Å Explic̃ de spu irae lib VIII Incipiuut capitula sequentis libri G Ezplicit de ira liber VIII. Incipit de spu tristitiae liber VIIII HL Incipiunttituli L: om. H LIBER NONUS. DE SPIRITU TRISTITIAE. CAPITULA. I. Quod quintum certamen sit aduersus spiritum tristitiare et quae per ipsam menti iuferantur dispendia. II. Qua cautione morbus tristitiae sit curandus. III. Quam conparationem habeat anima quae tristitiae mo sibus deuoratur. IIII. Unde uel quibus modis tristitia gignatur. V. Quod non aliorum, sed nostro uitio commotiones exci- tentur in nobis. VI. Quod nullus repentino lapsu conruat, sed paulatim peer longam incuriam reccidens pereat. VII. Quod non sint fratrum deserenda consortia, ut perfectio conquiratur, sed patientia iugiter excolenda. VIII. Quod, si mores nostros emendatos habuerimus, possi ?? cum omnibus conuenire. VIIII. De alio genere tristitiae, quod desperationem saluti ??? inportat. X. In quo tantummodo nobis sit tristitia utilis. XI. Quemadmodum discernatur, quae sit utilis ac secundum* deum tristitia, et quae diabolica atque mortifera. XII. Quod absque illa salutari tristitia, quae tribus modis generatur, omnis tristitia tamquam noxia repellenda sit. XII. Remedia quibus tristitiam de cordibus nostris exterminare possimus. 4 quod quintum ALT: quantum H aduersum H 5 mentis L defendaatur aeteroa H 9 gignitur LT: giguitur A gignautur H 10 commotationes H excitantur HT 12 labsu A conruat T: curmat H1 corruat ALH218 reccideus A: recedens HLT 14 sit H sunt T 15 couquiritur H1 16 nostras H 18 disperationem AHLT 20 iu quantum modo HT sit nobis L tristitiae H utilis] uitiis Lx 21 quemammodum L 22 deum om. HT 23 salutaris HT tristitiae H 24 repelenda H 26 possumus LT Finiunt (Edpliciunt L) capitula AL Incipit de spiritu tristitiae lib VIIII G Incipit textus eiusdem libri L nihil inscriptum in AH Quinto nobis certamine edacis tristitiae stimuli retundendi sunt. quae si passim per singulos incursus incertos ac uarios casus obtinendi animam nostram habuerit facultatem, ab omni nos per momenta singula separat diuinae contemplationis intuitu ipsamque mentem ab uniuerso puritatis statu deiectam funditus labefactat ac deprimit: non orationes eam explere cum solita cordis alacritate permittit, non sacrarum lectionum sinit remediis incubare. tranquillum quoque ac mitem fratribus esse non patitur et ad cuncta operationum uel religionis officia inpatientem et asperum reddit, omnique perdito salubri consilio et cordis constantia proturbata uelut amentem facit ei ebrium sensum frangitque et obruit desperatione poenali. Quamobrem non minore prospectu, si spiritalis agonis certamina legitime cupimus desudare, hic quoque nobis curandus est morbus. sicut enim tinea uestimento, et uermis ligno: ita tristitia uiri nocet cordi: satis euidenter ac proprie uim noxii huius ac perniciosi uitii spiritus diuinus expressit. Uestimentum namque esu tinearum adtactum nullius pretii uel honesti usus poterit ulterius habere commercium, totidemque lignum uermibus exaratum non iam ad ornatum uel mediocris aedificii, sed ad conbustionem ignis merebitur deputari. ita igitur et anima, quae edacissimis tristitiae morsibus deuoratur, inutilis erit uel uestimento illi pontificali, quod unguentum spiritus sancti de caelo descendens prius in barbam Aaron, deinde in oram suam solere suscipere sancti Dauid uaticinio perhibetur, secundum illud: sicut unguentum 15] PrJu. 25, 20. 26] Ps. 133, 2. I I om. L edaces L1 2 cursus H et om. H 3 eassus H1 obtenendi H nostram] meamH habuerint L1 4 reparat H 6 depremit, AH1 orationis H 7 loctioueui LI 8 trauquillam H 9 relcgionis G1 10 asperam H2 reddet A 12 frangit H obruet A disperatione AG1H 13 tniuuri H 14 nobis quoque L 16 corde H1 17 uiti Hl 18 non distinguit H actactum L 19 preti H1 commertium GL 20 itidemque IPv 21 edlfici H1 combust. AL 24 ungentum A sci quifi do (ric) L discendens H1 25 aharon A oram] stolam Å 26 dad A uaticinatione H uaticinatio L illut A ungentum A in capite, quod descendit in barbam Aaron, quod descendit in oram uestimenti eius: sed nec ad structuran templi illius spiritalis atque ornatum poterit pertinere, cuius Paulus architectus sapiens posuit fundamenta dicens: uos estis templum dei et spiritus dei habitat in nobis: cuius qualia sint ligna, sponsa describit in Cantico Canticorum ?? trabes, inquiens, nostrae cupressus, tigna domorum ?? nostrarum cedri. et idcirco huiusmodi ad templum dei ?? lignorum genera deliguntur, quae sunt et bonae fragrantiae ?? et inputribilia, quaeque nec corruptelae uetustatis nec esui uermium ualeant subiacere. Nonnumquam tamen irae praecedentis uitio subsequi ?? seu concupiscentiae lucriue cuiusdam minus indepti generari ?? solet, cum se harum rerum quadam spe mente concepta quis ?? uiderit excidisse. interdum uero etiam nullis exsistentibus causis,« quibus ad hanc labem conruere prouocemur, inimici subtilis instinctu tanto repente maerore deprimimur, ut ne carorum quidem ac necessariorum nostrorum aduentum solita suscipere. adfabilitate possimus, et quidquid ab eis conpetenti fuerit con- fabulatione prolatum, inportunum nobis ac superfluum iudicetur,, nullaque eis reddatur a nobis grata responsio, . uniuersos cordis nostri recessus felle amaritudinis occupante. Unde manifestissime conprobatur non semper nobis alio- rum uitio commotionum stimulos excitari, sed potius nostro, 4] II Cor. 6.16. I Cor. 3,16. 7] Caut 1,16 (LXX). 1 disceudit H descendet L in barbam in barba A ef. Conl XIIII, 14, 3 desceudet L 2 ora HL 3 cuius] huius H 4 fundamentum AL 6 sunt H1 cantica HL 7 cypressus GH1 coupressus Hx cupraussus L1 8 nostrorum HL huiuscemodi G (non S) 9 deliguntur G: deleguntur A diliguntur HLT flagrantiae AG1HL1 fraglantiae G2L2 10 inputrebilia H1 corruptibili uetustati HL 12 III H praecidentis W cedentis L 13 huiusdam H 14 earum Å quadam spe mente concepta (concepte H) GHLT: ape quae mente conoeperat A 15 excedisse Å etiam om. L exist. G\\'H 16 suptilis A 17 depremimur A nec HL 19 adfabilitate GH: affab. rtU. quidquid G1H1: quicquid rell. compeecenti L 20 inoportunum H ac] et L 21 a nobis reddatur L grfltia HL responsionis WL 33 IIII H 24 stimolo L incitari A qui reconditas in nobismet ipsis habemus offensionum causas ac seminaria uitiorum, quae, cum mentem nostram temptationum imber adluerit, in germina confestim fructusque prorumpunt. Numquam enim quis alterius uitio lacessitus peccare conpellitur, si repositam materiem delictorum in suo corde non habeat: nec tunc subito quispiam deceptus esse credendus est, cum conspecta mulieris forma in barathrum concupiscentiae turpis inciderit, sed potius occultos ac latentes medullitus morbos occasione uisus in superficiem tunc fuisse productos. Ideoque creator omnium deus, opificii sui curationem prae omnibus noscens, et quia non in aliis, sed in nobismet ipsis offensionum radices causaeque consisterent, non deserenda praecepit fratrum consortia, nec uitari eos, quos laesos a nobis uel a quibus nos arbitramur offensos, sed deliniri iubet, sciens perfectionem cordis non tam separatione hominum quam patientiae uirtute conquiri: quae firme possessa sicut potest nos etiam cum his qui oderunt pacem pacificos conseruare, ita, si parta non fuerit, ab his quoque, qui perfecti ac meliores nobis sunt, facit iugiter dissidere. occasiones enim commotionum, ob quas eos quibus iungimur deserere festinamus, in conuersatione humana deesse non poterunt: et idcirco tristitiae causas, ob quas a prioribus separamur, non euadimus, sed mutamus. Procurandum itaque nobis est, ut nostra potius emenlare uitia et mores corrigere festinemus. quae procul dubio li fuerint emendata, non dicam cum hominibus, sed etiam cum feris ac beluis facillime nobis conueniet secundum illud, quod n libro beati Iob dicitur: bestiae enim ferae pacatae erunt 28] Iob 5, 23 (LXX). recondito L1 offessionum Gx causas om. Å 2 semenaria Å jmber G1 alluerit L appulerit Å geminam L conrumpunt Gl i V H 6 materiam HL delectorum A corde suo H 9 inoelerit H1 10 superficiem üιsüs tunc A 11 VI H opifici H 13 ralicetq. L1 14 praecipit H 18 oderant L si parta ÂG\\': si parata 71LT separata H 20 desidere G desedere H1 21 festinemus G1Н1 14 VII H numerum om. G ita L 28 bisteae A ac fere H pacata HL1 tibi. extrinsecus quippe uenientia non uerebimur offendicula nec ulla poterunt. scandala nobis de foris inferri, si in nobis met ipsis intus radices eorum receptae insprtaeque non fuerint pax enim multa diligentibus nomen tuum: et non est illis scandalum. Est etiam aliud detestabilius tristitiae genus, quod no ?? correctionem uitae nec emendationem uitiorum, sed perniciosis simam desperationem animae inicit delinquenti: quod nec Cain fecit post fratricidium paenitere nec ludam post fratricidium ad satisfactionis remedia festinare, sed ad suspendium laque ?? sua desperatione pertraxit. Ideoque utilis nobis una re tantum tristitia iudicandas est, cum hanc uel paenitudine delictorum uel desiderio perfectionis accensi uel futurae beatitudinis contemplatione concipimus. de qua et beatus apostolus: quae secundum deum ??: est, inquit, tristitia, paenitentiam ad salutem stabilem: operatur: saeculi autem tristitia mortem operatur. Sed illa tristitia, quae paenitentiam ad salutem stabilem operatur, oboediens est, adfabilis, humilis, mansueta suauis ac patiens, utpote ex dei caritate descendens: et ad omnem dolorem corporis ar spiritus contritionem infatigabilite ?? semet ipsam desiderio perfectionis extendens et quodammodo laeta ac spe profectus sui uegeta cunctam adfabilitatis et longanimitatis retinet suauitatem, habens in semet ipsa omnes fructus spiritus sancti, quos enumerat idem apostolus: fructus autem spiritus est caritas, gaudium, pax, longanimitas, 41 Ps. 118, 165. 15] U Cor. 7. 10. 25] Oal. 5. 22-23.. 1 quipppj enim L 2 nobis scandaln L S in ins L earum A insertaeque ow. A 6 VIII II numerum om. G etiam om. A aliut A 7 corrptionem H pprnet. G pernit. 1. 8 disperationemG1H1L 9 post om. L fratri!! homicidium H penitere GHL11 diRpprationc g1H1L1 12 VIIII H numerum om. (r tristitiaeL 13 haec A- penitudine GHL delectorum A 14 cupimus H conspicimus L 16 inquid AH1 pnnit. GH patientium L 17 saeculi .. operatur om. AL 18 non distinguit H numerumom. G illi Hl ille LI penit. GHL 19 adfabilis G: affabilis rell. 20 otpute HxLI disoendens H1 23 uegita AG1H1 uegetata H2 cruncta Lx adfabilitatis Gr affab. rell. 24 reteoet. Ht ipsa A bonitas, benignitas, fides, mansuetudo, continentia. haec uero asperrima, inpatiens, dura, plena rancore et maerore infructuoso ac desperatione poenali, eum quem conplexa fuerit ab industria ac salutari dolore frangens ac reuocans, utpote inrationabilis et intercipiens non solum orationum efficaciam, uerum etiam uniuersos quos praediximus fructus spiritales euacuans, quos nouit illa conferre. Quapropter absque illa, quae uel pro salutari paenitentia uel pro studio perfectionis seu pro desiderio suscipitur futurorum, omnis tristitia tamquam saeculi et quae mortem inferat aequaliter repellenda est ac sicut fornicationis spiritus seu filargyriae uel irae de nostris cordibus penitus extrudenda. Hanc ergo perniciosissimam passionem ita de nobis expellere poterimus, ut mentem nostram spiritali meditatione iugiter occupatam futura spe et contemplatione repromissae beatitudinis erigamus. hoc enim modo uniuersa tristitiarum genera, siue quae ex praecedente ira descendunt, siue quae amissione lucri uel detrimento inlato nobis adueniunt seu de inrogata generantur iniuria, siue quae de inrationabili mentis confusione procedunt, seu quae letalem desperationem nobis inducunt, ualebimus superare, cum aeternarum rerum ac futurarum intuitu semper laeti atque inmobiles perdurantes nec casibus deiecti praesentibus nec prosperis fuerimus elati, utraque uelut caduca et mox transeuntia contemplantes. 1 mansuetudo GHLT: modeatia A 3 dispemtione H1 4 utpute H1L1 5 efficatiam HL G spiritalis G1 H1 8 non distinguit H numerum om. G ulla L1 uel om. G1 uel quae L penit.entia GH poenit L 9 suscipietur H 10 tristitiae G1 infert A 11 philargiriae HL 12 papnitus Å 13 non distinguit H numerum om. G ergo GHLT: igitur A ptrnit. L 15 occupata A 16 erigamur LI 17 praecidents H\\' di- spendunt H\\' descendit L 18 admirtionẽ L1 detrimento inlato scripsi: cf. Conl. V, 11, 8 doetrimenti codd, inlats A inlati GHLT iulationibus (om. nobis) S2 detrimenti inlatione p seu] siuo G 19 de om. HT disperationem AH1L1 21 inducunt G2L2: inducant LI iudicunt reU. 23 cassibus H2 24 contemplantes. Explicit de spu tristicip (haee a m. a. VIIII) ... de sjiu acadiae A Explioit de spiritu tristitlae lib VIIII Incip̃̃ rap presentis lib G Explicit liber de spu tnM. Incipit de spu accidie liber X. Item rapitula dp libro Xmo H Expli de spu tristiciae lib VIIII Incip de sp̄̄uaoidiae lib. X. Indpiunt capitula eiusde lib L LIBER DECIMUS. DE SPIRITU ACEDIAE. CAPITULA. I. Quod sextum certamen sit aduersus spiritum acediae, et de natura eius. II. Expositio acediae, uel quemadmodum serpat in corde monachi, quaeue inferat menti dispendia. III. Quibus generibus monachum superet acedia. IIII. Quod acedia excaecet mentem ab omni contemplatione uirtutum. V. Quod duplex acediae sit inpugnatio. VI. Hi, qui ab acedia coeperint uinci, quatenus conlabuntur. VII. Apostoli testimonia contra spiritum acediae. VIII. Quod necesse sit inquietum esse eum, qui opere manuum suarum non uult esse contentus. VIIII. Quod non solum apostolus, sed etiam hi, qui cum illo erant, manibus suis operati sunt. X. Quod ob hoc manibus suis apostolus operatus sit, ut nobis operandi praeberet exemplum. XI. Quod non solum exemplo, sed etiam uerbis praedicans monuerit operari. XII. De eo quod dicit: si quis non uult operari, nec manducet. XIII. De eo quod dicit: audiuimus enim inter uos quosdam ambulare inquiete. XIIII. Quod multa uitia amputet operatio manuum. XV. De humanitate etiam otiosis et neglegentibus inpertienda. 22] II. Thess. 3,10. 24] 1. c. 11. 4 acidiae L (passim) accidie H 6 quemammodum L 7 quaue L mentis HT 8 superat acdia H 9 acdia H excaecat HLT 11 sit acdie H 12 hii HT abcidia H quatinus L 13 testimonium L aci- diae H(L) 16 quod HLT: quomodo A apostolos H apostoli L 18 apostolus om. HT apostolus manibus suis à operatam H 20 uerbis om. H 22 si om. L nec AT: non HL 25 ambulantes HT 26 quod om. L operatio manuum (manu T) ALT: operationum H 27 umanitate H XVI. Quod non odii causa, sed dilectionis eos qui delinquunt corripere debeamus. XVII. Diuersa testimonia, quibus apostolus praecepit operari debere uel ipse operatus fuisse monstratur. XVIII. Quod tantum operari sit apostolus, quantum non sibi soli, sed etiam his qui cum eo erant posset sufficere. XVIIII. Quemadmodum intellegi debeat: beatius est magis dare quam accipere. XX. De fratre desidioso, qui alios egredi de coenobio sollicitabat. XXI. Diuersa testimonia de Salomone contra acedian. XXII. Quod per Aegyptum fratres ita suis manibus operantur, ut non solum propriis necessitatibus satisfaciant, sed etiam his qui in carceribus sunt subministrent. XXIII. Quod otii causa faciat in partibus Occidentis non esse coenobia monachorum. XXIIII. De abbate Paulo, qui singulis annis omne opus manuum suarum igne subposito concremabat. XXV. Uerba abbatis Moysi, quae dixerit mihi de remedio acediae. Sextum nobis certamen est, quod Graeci ὰϰηδὶαuocant, quam nos taedium siue anxietatem cordis possumus nuncupare. adfinis haec tristitiae ac solitariis magis experta et in heremo 7] Act. 20, 85. 1 dilectionis HLT: correiionis A delinquot H 2 debemus Tr 3 de uera H de diuersa L apostulns H praecepit L: praecipit AHTr 4 deDere H 5 quod non L sit apostolus om. L 6 posset r: possit AHT posse L 7 est om. L 9 titulum cap. 30 om. AHT alio L de om. L 10 XX AH deuersa. H salamone H acedian A: aecidiam H acidia L 11 XXI AH per om. HT aegiptum L ita om. AHT 18 in om. H sumministrent A 14 XXII AH 15 esse om. H 16 XXIII AH opus] tempus HT 17 supposito AL 18 XXIIII AH moysi HT: mosi AL dixit HT mihi om. HT 19 accidiae H acidiae LT Finiunt capitula de spu Mediae. Incipit liber Å Incipit do spiritu acediae liber decimus G Expllciunt capitui. Incip tertus eiusdem L nihil inscriptum in H 20 I om. GL afnaan H acidiam L ARNAIAIM T 21 ancrietatem H 22 haec adfinis L tristitiae ac AHLT: tristitiae est et uagis maxime ac Gv (in r detst marime) in om. L ITTL Cass. 1. 19 commorantibus infestior hostis ac frequens, maxime circa horam sextam monachum inquietans, ut quaedam febris ingruens tempore praestituto ardentissimos aestus accessionum suarum solitis ac statutis horis animae inferens aegrotanti. denique nonnulli senum hunc esse pronuntiant meridianum daemonem, qui i in psalmo nonagensimo nuncupatur. Qui cum miserabilem obsederit mentem, horrorem loci, cellae fastidium, fratrum quoque, qui cum eo uel eminus commorantur, tamquam neglegentium ac minus spiritalium aspernationem gignit atque contemptum. ad omne quoque opus, quo ?? saepta sui cubilis est, facit desidem et inertem: non eum in cellula residere, non operam sinit inpendere lectioni. nihilque se proficere tanto tempore in eadem commorantem crebrius ingemescit nec habere se fructum aliquem spiritalem, donec fuerit illi consortio copulatus, queritur atque suspirat et ab omni se dolet spiritali quaestu inanem in loco uacuumque consistere, utpote qui, cum posset etiam alios regere ac prodesse plurimis, nullum aedificauerit nec quemquam institutione sua doctrinaque lucratus sit. absentia longeque posita magnificat monasteria, loca etiam illa magis ad profectum utilia et saluti congruentiora describit, consortia quoque ibidem fratrum suauia et plena spiritali conuersatione depingit: e contra uniuersa quae habentur in manibus aspera, et non solum aedificationem nullam esse in fratribus, qui morantur in loco, se ne ipsum quidem uictum corporis absque ingenti labore conquiri. postremo non posse se saluari in eo loco durantem nisi relicta cella, cum qua sibi, si adhuc in ea fuerit remoratus, 6] Ps. 90, 6. 3 acerbissimos A accensionum AG1Hc 4 infert AH2inferre H1 5 senum] enim H prenuntiant L doemonem G* 6 nonagensimo G1S1: nonagesimo rell. 7 non distinguunt AHT numerum om. G obsederet Hl 8 fastidium generat H nelle minus L 9 neglig. Gx asper- nationem om. L 10 contemtum A 11 septa codd. cubiculis L1 cubiculi HLsT 12 cella HTtJ cellulã L nec operam Hv sinet H1 13 proficere lectione L 14 ingemiscit G2H2 17 utpute H1 possit HL etiam om. A 20 perfectum H 21 quaeque A 22 e om. H et contra L 24 commorantur H 26 se om. L durante A 27 sibi si] sibi L pereundum erit, exinde semet ipsum quantocius asportarit. dein lassitudinem corporis cibique osuriem quinta sextaque hora tantam suscitat, ut uelut longo itinere grauissimoque labore confectus sibimet lassusque uideatur, aut quasi refectionem cibi biduano ieiunio triduanoue distulerit. tum praeterea huc illucque anxius circumspectat et nec fratrum sibi quempiam aduentare suspirat, saepiusque egreditur et ingreditur t cellam ac solem uelut ad occasum tardius properantem crebrius intuetur, et ita quadam inrationabili mentis confusione uelut taetra subpletur caligine omnique actu spiritali redditur otiosus ac uacuus, ut nulla re alia tantae obpugnationis remedium quam uisitatione fratris cuiuspiam seu somni solius solacio posse aestimet inueniri. deinde honestas idem morbus ac necessarias suggerit salutationes fratribus exhibendas uisitationesque infirmorum uel eminus uel longius positorum: quaedam etiam pia ac religiosa dictat officia, illos uel illas debere parentes inquiri et ad salutandos eos crebrius properari, illam religiosam deuotamque deo feminam, omni praesertim parentum subsidio destitutam, magnum opus esse pietatis frequenter inuisidio, ac si quid ei sit necessarium, quae a propriis parentibus neglegitur atque despicitur, sanctissimum procurari, magisque oportere in his operam pietatis inpendi quam infructuosum ac sine ullo profectu in cellula residere. 1 prinde G1HL1T: nisi exinde G2SL2 quaototios GSHLT asportauerit SL2v nisi relicta cella exiade semet ipsum quantociusasportauerit: sibi enim, si adhuc in ea fuerit remoratus, pereundum erit A: sed cum qua, quod solum offendere possit, idem ualet quod in qua habitanti 3 teadem A tantum GILT ut om. HT uelut] net e A 4 fessusque L 5 tuncL 6 ancrius H 7 aduenare 61 10 tetra. codd. suppitur AGL caligine subpletur H(T) omni quoque H ociotus G1 11 tanlae] exstante L oppugn. AL 12 uisione H solatio HL 13 poose om. L moribusL necessarius sugerit H 14 exibendas uisionesque H 15 poritorum II 16 etiam om. H relegiosa G1 17 requiri L uiaitandos II cosom, L properare G2S 18 relegiosam Gl omne LI 19 distitutam T desolatam Å esse pietatis opus G (sed opus a. 20 eis LI 21 dispicitur G1HL potissiinfructuose HTv 23 cella Gl cellola rMe- 19* Agitur itaque infelix anima talibus inimicorum machinis inpetita, donec acediae spiritu uelut ariete ualidissimo fatigata aut in somnum discat concidere aut excussa claustris cellulae suae consolationem inpugnationis huius uisitatione fratris consuescat adquirere, hoc quo utitur ad praesens remedio paulo post acrius infirmanda. frequentius enim aduersarius ac dirius adtemptabit, quem conserto proelio praebiturum comminus sibi terga cognoscit salutemque sibi non de uictoria nec de conflictu, sed de fuga sperare peruidet, donec paulatim protractus e cella actus suae professionis incipiat obliuisci, qui non est alius quam intuitus et contemplatio diuinae illius et excellentis super omnia puritatis, quae non alibi potest nisi in silentio et iugi cellae perseuerantia ac meditatione conquiri, atque ita militiae suae fugitiuus ac desertor Christi miles effectus inplicet se negotiis saecularibus, ei cui se probauit minime placiturus. Huius aegritudinis uniuersa incommoda une uersiculo beatus Dauid eleganter expressit dormitauit, inquiens, anima mea prae taedio, id est prae acedia. proprie satis non corpus dixit, sed animam dormitasse. uere enim ab omni contemplatione uirtutum et intuitu spiritalium sensuum dormitat anima, quae perturbationis huius telo fuerit sauciata. Itaque Christi uerus athleta, qui agonem perfectionis cupit legitime decertare, hunc quoque morbum de latebris animae suae festinet extrudere, et ita contra hunc quoque nequissimum acediae spiritum utrubique contendat, ut neque somni telo elisus 14] II Tim. 2, 4. 18] Ps. 118, 28. 1 m om. 0 iniquorum 0 2 inpedita AT acidiae G1 accediae ex accidiae H acidie L 8 snmmum H cellolae H1celle L 4 conluctationẽ iopognatione L huius uisitatione om. L 5 quod ff quoque L 6 dirus G1 durius H2 7 adtemtabit A eum quem H consorto L1 8 terga om. H 9 de om. L peruidit G1Н1 puidet G2 peruiderit L 10 actu 8 11 contemplationis L1 et om. L 12 qui L 13 perseuerantiae H1 adque H 15 oui] qui AL probabit OL 17 IIII om. G 18 dSd A eliganter AH1L1 expresit H inquies L, om. H 19 aooedia H acidia L 21 sensu H 23 V om. 0 antleta H 25 extrahere 0 nequissimum om. A 26 accidiae H aoidiae L utribique 01 utrobique LS2v ut ubique H contendant LI concidat neque de monasterii claustris expulsus quamuis sub praetextu coloris pii fugitiuus abscedat. Quemcumque enim in parte qualibet coeperit superare, aut tamquam inertem et dediticium sibi patietur absque ullo profectu spiritus in cellula commorari aut excussum exinde instabilem de cetero reddet ac uagum, et ad omne opus desidem cellas fratrum iugit-er faciet ac monasteria circumire nihilque aliud procurare, quam ubi quoue colore occasionem refectioni futurae ualeat praeparare. mens enim otiosi nihil aliud cogitare nouit quam de escis ac uentre, donec inuenta quandoque sodalitate cuiusdam uiri uel feminae aequali tepore torpentis rebus eorum ac necessitatibus inuoluatur et ita paulatim reddatur noxiis occupationibus inretitus, ut tamquam serpentinis spiris obstrictus numquam deinceps ad perfectionem professionis antiquae se ualeat enodare. Hunc morbum, qui de acediae spiritu nascitur, beatus apostolus ut uerus ac spiritalis medicus uel tunc iam conspiciens serpere uel emersurum spiritu sancto reuelante prospiciens salutaribus praeceptorum suorum medicamentis praeuenire festinat. Thessalonicensibus enim scribens et primo ut peritissimus quidam perfectusque medicus infirmitatem susceptorum blanda lenique uerbi curatione fomentans ac de caritate incipiens eosque in ea parte conlaudans, quousque letale uulnus leniore remedio delenitum deposita tumoris indignatione facilius medicamina austeriora sustineat, ita ait: de caritate autem fraternitatis 25] I Thess. 4t 9-10. 1 moDasteriis L* 2 caloris G1 fugsitius H1 3 VI om. G quacumque L quSlibet L1 4 tam H dedicitum H diditicium Lx sibimet L 5 cellola H inde G 6 reddit AW 7 facit A circuire G2H2L 8 aliut A ubi quoque H ubiue L occaaiones L 9 refectionis HLv 10 ac] et HT aut L 13 noxis H1 ut] aut 4 14 spinis L* sagittis H obstrictus ut A. obstructus H 15 tendere H 16 VII om. G acidiac IIIL bratus om. L 17 apostolus] paulus H respiciens L 18 emersurum inter monachos Gv praeuidens A 19 festinet G1H1 20 thesalonic. GH primo quidem ut G 21 infirmitates A vt uid. 23 loetale L leniori G2H 24 delcnitum Gl: dilinitum Hl delinitum rell. timoris Gl 25 sustiueant A susteneat H1 ait] inquit H m. 2 ex ut non necesse habemus scribere uobis: ipsi enim a deo docti estis ut diligatis inuicem: etenim facitis illud in omnes fratres in uniuersa Macedonia. praemisit laudis fomenta lenia, fecit eorum aures ad curam salutaris uerbi placidas et paratas. rursum infert: rogamus autem uos, fratres, ut abundetis magis. adhuc eos blanda uerborum lenitate demulcet, ne forte necdum aptos ad perceptionem perfectae curationis inueniat. quid est quod rogas, apostole, ut in quo abundent magis? scilicet in caritate, de qua superius dixerat: de caritate autem fraternitatis non necesse habemus scribere uobis. et quid necesse est ut dicas eis: rogamus autem uos, ut abundetis magis, qui super hac re ne scribi quidem sibi aliquid indigent? cum praesertim et inferas causam ob quam hoc ipso non egeant, dicens: ipsi enim uos a deo docti estis ut diligatis inuicem, tertium quoque maius adicias, quod non solum a deo docti sint, uerum etiam conpleant opere quae docentur. etenim facitis illud, inquit, non in uno uel duobus, sed in omnes fratres, nec in uestros tantummodo ciues uel notos, sed in uniuersa Macedonia. dic igitur tandem, quid est quod tanto opere haec praemittis? iterum. infert: rogamus autem uos, fratres, ut abundetis magis, et uix aliquando in id quod olim moliebatur erumpit: et operam detis ut quieti sitis. dixit primam causam, deinde infert secundam: et ut uestra negotia agatis, tertiam quoque: et operemini manibus uestris, sicut praecepimus uobis, quartam: et ut honeste ambuletis ad eos qui foris sunt, 5] 1. c. 10. 10] 1. c. 9. 11] L c. 10. 14] 1. c. 9. 17] 1. c. 10. 21] 1. c. 22] 1. c. 11. 24] 1. c. 25] 1. c. 26] 1. c. 2 illut A 3 macbidonia H1, item infra machedonia L laudi L 5 et] sed L 7 perfectionem A 8 ut eras. in L 9 dixeras HTo 12 autem om. H 13 quidem sibi aliquid] sibi sibi quidem A et om. A 16 dno H compleant AL 17 illut A inquis GSPr uno uel ... pag. 179,23 cellae et operi manuum extant in C uel in C 20 tauto opere G1S1H1L: tantopere rell. 21 infert om. L uos om. C 22 in id om. A molliebatur H1 mouebatur L erumpet A erupit L 24 negoti A 25 operamini AHT praecipimus AHIL 26 et om. L ut om. H post foris sunt addunt GSr: foris sunt scilicet qui seculo uiuunt w quintam: et nullius aliquid desideretis. ecce illa cunctatio, quam tantis proferre prooemiis differebat, quid in eius pectore parturire agnoscitur? et operam detis ut quieti sitis, id est in uestris cellulis commorantes nec diuersis rumoribus, qui solent otiosorum uotis uel fabulis generari, inquieti effecti aliis quoque inquietudines inferatis. et ut uestra negotia. agatis, non curiositate uestra actus mundi uelitis inquirere ac diuersorum conuersationes explorantes operam uestram non erga correctionem uestram seu uirtutum studia, sed ad detractationes fratrum uelitis inpendere. et operemini manibus uestris, sicut praecepimus uobis. cur illa fierent quae monuerat superius ne agerent, id est ne inquieti essent uel aliena. curarent negotia uel inhoneste ambularent ad eos qui foris sunt uel alterius aliquid desiderarent, nunc intulit dicens: et operemini manibus uestris, sicut praecepimus uobis. ut I enim fierent illa, quae superius reprehendit, otii causam esse euidenter expressit. nullus enim potest uel inquietus esse uel aliena curare negotia, nisi qui operi manuum suarum non adquiescit insistere. quartum quoque intulit morbum, qui ei hoc ipso otio nascitur, id est ut inhoneste non ambulent, dicens: et ut honeste ambuletis ad eos qui foris sunt. numquam potest ne apud eos quidem qui saeculi homines sunt honeste incedere, qui nequaquam claustris cellae et operi manuum suarum inhaerere contentus est, sed necesse est eum 1] 1. c, S] I. c, 6J 1. c. 10] Lo. 21] 1. c. 1 qsintam om. C et] ut L 2 quam] quae G\\' proferre om. A prooemiis A: proemiis CGH2L2 praemiis L1 proemisis JP deferebat i G1H13 parturire CA: parturiret HLT parturibat Gv cognoscitur Å I 4 in om. C ceUolis H1 moribus C 5 uotis] uitis H ct aliis L 7 uellitis G1 H1 8 conuersationesj cum hoc uocabulo incipit cod. C pog. 34, in quanihil fere legere potui commorationes A 9 correptionem L uestram] moruin A ad om. A detractatione A detrectationes G1 detractiones CG2HTn detractione L 10 uellitis G1H1operamini AHT 11 praecipimus AH1L1 cur] ut Gv illa om A monuerat superius ne agerent] superias ehumerat L 12 uel AHT: et GLo 13 foras Gl 14 operamini AHT 15 praecipimus AH1L1 16 causam esse] causas L 19 nerbum L 20 uitio L 21 et] quod Å et ut quod W 22 nec Gx aput A 24 herere L t honestum esse, dum necessaria uictus requirit, adulationi quoque operam dare, nouitates etiam rumorum sectari, causarum fabularumque occasiones conquirere, per quas sibimet ipsi aditum paret ac facultatem, qua diuersorum domos ualeat penetrare. et nullius aliquid desideretis. non potest non alienis donis et muneribus inhiare, qui non delectatur pio quietoque labore operis sui cotidiani uictus parare substantiam. uidetis tot causas, tam graues ac turpes una uitii labe generari. denique hos ipsos, quos in epistula prima molli fouerat palpatione uerborum, qualiter in secunda, uelut qui non profecissent ad remedia leniora, austerioribus quibusdam et causticis medicamentis sanare adgreditur nullaque iam mitium uerborum fomenta praemittit, non illam teneram uocem ac blandam, ut ibi: rogamus autem uos, fratres, sed: denuntiamus uobis, fratres, in nomine domini nostri Iesu Christi, ut subtrahatis uos ab omni fratre ambulante inordinate. ibi rogat, hic dennntiat: in illa blandientis affectus, in hac obtestantis seueritas et minantis. denuntiamus uobis, fratres: quia prius rogantes contempsistis audire, saltim nunc denuntiantibus oboedite. ipsamque denuntiationem non nudo uerbo, sed cum obtestatione nominis domini nostri Iesu Christi terribilem infert, ne forte simplicem uelut humana uoce prolatam rursum contemnerent nec magnopere ducerent obseruandam, statimque ut peritissimus medicus putribus membris, quibus leni medicamento remedium ferre non potuit, mederi spiritalis ferri incisione pertemptat ut subtrahatis uos, inquiens, ab omni fratre ambulante inordinate et non secundum traditionem quam acceperunt a nobis. itaque ab his, qui uacare operi nolunt, iubet subtrahi et uelut membra otii corrupta putredine desecari, ne 5] 1. c. 13] 1. c. 10. 14] n Thess. 3, 6. 18] 1. c. 25] 1. c. 2 domorum H 3 quae tx qua L ipsi om. A 4 domus H 5 desiderare L 6 desiderare uel concupiscere inhiare G 7 cottid. G 8 uitii id 3 otiositatis G otii Lc 9 quos om. L epistola G2HL 10 pro- Scissent Gl proficerint (i prima in e mwi.) H meliora L 12 praemittet A permittit H1 15 nostri om. A hῑū A 16 inordinate ambulante A 18 et] ac A ad minantis add. G in marg.: apparet 19 contemBistis A 20 ipsam quoque L 21 Ñ (= nostri) blu A 22 contempnerent H 28 operi om. L 29 putridine AG1HT1 inertiae morbus uelut letale contagium etiam sanas membrorum partes tabo serpente corrumpat. dicturusque de his, qui operari suis manibus nolunt et panem suum cum silentio manducare, a quibus etiam praecepit subtrahendum, qualibus eos a principio probris inurat adtendite. in primis inordinatos dicit nec secundum suam traditionem ambulare, aliis uerbis contumaces eos, utpote qui nollent iuxta institutionem eius incedere, et inhonestos esse designans, id est non processionis, non uisitationis, non uerbi, non temporis oportunitatem congruam honestamque sectantes. omnibus enim uitiis istis inordinatum quemque necesse est subiacere. et non secundum traditionem quam acceperunt a nobis: et in hoc rebelles eos quodammodo et contemptores notat, qui traditionem, quam acceperunt ab eo, tenere contemnant nec imitari uelint id, quod magistrum non solum uerbo docuisse meminerint sed etiam opere nouerint perfecisse. ipsi enim scitis quemadmodum oporteat imitari nos. inmanem cumulum reprehensionis exaggerat, cum hoc eos adserit non obseruare, quod et memoriae eorum inhaereat et ad imitandum non solum uerbo instruente didicerint, sed etiam exemplo operum prouocante susceperint. Quia non inquieti fuimus inter uos. cum se uult inquietum inter eos non fuisse per operis exercitium conprobare, eos qui operari nolunt abunde notat otiositatis uitio inquietos semper exsistere. neque gratis panem manducauimus ab aliquo. per singula uerba increpationis auxesin facit doctor 11] 1. c. 16] 1. c. 7. 21] I. c. 24] l. c. 8. 1 loetale L 2 partes sanguine corrupto tabo G \\' aerpentino L rusque de his ... pag. 183, 15 imitandum noa ut si extant in C 4 praecepit. CGL1T: praecipit reU. 5 obprobriis H(v) prouis L1 esse dicit L 6suam om. H 7 eoa om. L utpute H1L1nolunt HL 8 designas C modis. designat A 10 enim nobis uitiis L istis nitiis Av 12 acciperunt H, atem infra quodadmodo .C .-14 contemnant CT: contempnant HL contemnunt AG nellint G1H1 non solum opere nouerint perfecisse sed etiam uerbo meminerint docuisse A cf. pag. 187,14 16 quemammodutn L 17 immanem CA inmane L. 18 eos hoc L 21 VIII om. G quia ... cum cuan. in C 22 impuietum om. C inter eos inquietum A 23 non on uult operari L otiositas L1 24 existere GIRL panem gratis G gratia om. L 25 auxin H gentium, praedicator euangelii dicit se non gratis panem ab aliquo manducasse, qui nouit dominum praecepisse, ut qui euangelium denuntiant de euangelio uiuant, et rursum: dignus est operarius cibo suo. cum utique non gratis, qui euangelium praedicabat, tam sublime ac spiritale opus exercens cibum sibi dominicae iussionis auctoritate praesumeret, quid nos faciemus, quibus non solum nulla praedicatio uerbi commissa est, sed ne ulla quidem nisi animae nostrae solius cura mandatur? qua fiducia otiosis manibus gratis panem comedere audebimus, quem uas electionis, euangelica sollicitudine et praedicatione constrictus, sine opere manuum comedere non praesumit, sed in labore, inquit, et fatigatione nocte et die operantes, ne quem uestrum grauaremus? adhuc additamenta suae castigationis exaggerat, non enim simpliciter dixit \\'non comedimus gratis panem ab aliquo uestrum\\' et huc usque stetit (poterat enim uideri proprio otiosoque sumptu ac recondita pecunia uel aliorum, licet non istorum, conlatione seu muneribus sustentatus fuisse), sed in labore, inquit, et fatigatione nocte et die operantes, id est nostro opere specialiter sustentati, et hoc, inquit, non pro nostra uoluntate perpetrabamus nec pro delectatione, ut requies et exercitium corporis inuitabat, sed ut necessitas et inopia uictus non sine ingenti fatigatione corporis facere conpellebat. non solum namque per totum diei spatium, sed etiam noctis, quod quieti corporis uidetur indultum, hoc opus manuum pro escae sollicitudine indesinenter urguebam. 2]\\tI Cor. 9, 14.\\t4] Matth. 10, 10.\\t12] II Thess. 3, 8.\\t18] 1. c. 2 deum L praecipisse H 3 adnuntiant A et Uulg. uocabulum in C euanuit rursus AL 4 cum utique ... 9 qua fiducia otio iam non legi possunt in C 5 ac] et H exercere G1\\t8 nec Gv 9 fidutia HL 11 opera L 12 inquid CAH et ante die om. C 13 grauemus C 14 aditamenta C addit et augmenta HL 15 gratis om. H et huc usque stetit] ras. circ. 10 litt. in G huc om. 5\\t16 proprio suo L 17 con- solatione L 18 sustentatos L1 inquid AGlH 20 sustentari L inquid CAGXH 21 aut requie* (m eras.) sed L 22 et] sed ut Zr 24 tempore noctis H noctis tempore v 26 uipiebam CL: urgebam G ex ui-gebam urguebat A urgebat H Nec tamen se solum taliter inter eos conuersatum fuisse testatur, ne forte non magna nec generalis uideretur haec forma, si ipsius tantum traderetur exemplo, sed etiam omnes, qui erant secum ad ministerium euangelii deputati, id est Siluanum et Timotheum, qui haec eadem cum eo scribunt, adserit simili opere laborasse. in eo etiam quod dicit ne quem uestrum grauaremus uerecundiam eis incutit magnam. si enim ille, qui euangelium praedicabat signis illud uirtutibusque conmendans, ne grauaret quempiam, gratis panem i manducare non audet, quomodo illi non aestiment se grauare, qui cotidie eum otiosi uacantesque praesumunt? Non quasi non habuerimus potestatem., sed ut nosmet ipsos formam daremus uobis ad imitandum. nos. pandit causam cur tantum sibi laboris indixerit: ut, inquit, formam daremus uobis ad imitandum nos, ut, si forte doctrinam uerborum auribus uestris frequenter ingestam obliuioni traderetis, saltim conuersationis exempla sub oculorum fide nobis tradita memoriter retineretis. haud lenis eorum et in hoc reprehensio, cum dicit se nulla alia quam exempli gratia laborem hunc et fatigationem die noctuque corporis exegisse, et eos nihilominus erudiri nolle, propter quos ipse necessitatem non habens tantum sibi fatigationis indixerit. et quidem, inquit, cum haberemus potestatem et paterent nobis facultates omnium uestrum atque substantiae, et utendi eis domini nostri nossem me habere permissum, non sum tamen usus hac potestate, ne, quod a me bene ac licito fieret, aliis otii noxii praeberet exemplum. et idcirco euangelium praedicans meis manibus atque opere malui sustentari, ut uobis quoque uolentibus iter 7] 1. c. 12] II Thess. 3, 9. 1 VIIII om. G nec ... eos euan. in C 2 magna nec] magne L 8 exemplum H 5 eo conscribant L 6 in eo] ideo G dixit H 8 magnam] hic desinit A 9 conmendans C: commendans reli. 10 grauari G\\'L 11 cottid. G2S praesumant L 12 X om. G non ... potestatem euan. in C 14 sibi tantum HT inquid CHL 17 saltem H2L2 18 fidem L reteneretis H haud] aut HLI leuior H 20 nocteque G* exigisse G1H1L 23 inquid H habuerimus H 24 dei L 25 hac] hoc H1 ac LI 26 fuerit H otiis L1 praeberetur L 2S mallui H uirtutis incedere uiam perfectionis aperirem et conuersationis formam meo labore praeberem. Sed ne forte tacitus operans et erudire eos uolens exemplis minime illos etiam praeceptorum monitis instruxisse uideretur, infert: nam et cum essemus, inquit, apud uos, hoc denuntiabamus uobis, quoniam, si quis non uult operari, nec manducet. adhuc illorum desidiam, qui scientes eum ut magistrum bonum doctrinae gratia et institutionis obtentu suis manibus operatum imitari contemnunt., et diligentiam cautionemque suam exaggerat, dicens non tantum se hoc illis exemplo tradidisse praesentem, sed etiam uerbis iugiter praedicasse, ut, si quis scilicet non uult operari, nec manducet Non iam doctoris uel medici utitur ad eos consilio, sed districtione in eos iudiciariae pronuntiationis inuehitur et apostolica potestate resumpta uelut e tribunali in contemptores sententiam dicit: illa nempe potestate, quam cum interminatione scribens ad Corinthios a domino sibi adseruit datam, cum eos in delicto positos praemoneret., ut ante aduentum suum semet ipsos corrigere festinarent, ita praecipiens: rogo uos ne praesens conpellar audere in quosdam potestate illa quae data est mihi in uobis, et iterum: si enim uoluero aliquid gloriari de potestate, quam dedit mihi dominus in aedificatione et non in destructione uestra, non erubescam. illa, inquam, potestate pronuntiat: si quis non uult operari, nec manducet, non gladio carnali eos addicens, sed auctoritate sancti spiritus huius uitae eis interdicens substantiam, ut, si forte poenam futurae mortis minime 8] II Thess. 3,10. 19] II Cor. 10, 2. 21] L c. 8. 24] II Thess. 3,10 5 iuquid H, om. L 6 denuntiauimus L 8 optentu* L 10 cautelamquo G (uocabulo cautela Cassianus non uiitur) diligentia cautioneque sua H se] sed H 12 ut] et H 14 iudicariae H 15 oJ et LI de H conteptoris LI 16 sententia. L dicitur L\\' nimpe Hl enim per L potestatem L com W 17 corintheos G1H 18 possitos W semet ipsos ... pag. 185, 25 operationis salutari prae extant łn C, sed pleraque cuon20 potestatem illa L 23 aedificntionem L\\'V destnictione G2H2L: diatructione G1H1T deatractionem uestram v (de C non liquet) 24 illam CL potestatem L 25 nec] non H 26 auctoritatem C sancti spiritus GHT: spiritus sancti LC(?)v cf. II, 3, 4 i cogitantes adhuc uelint amore otii exsistere contumaces, saltim necessitate naturali constricti et metu praesentis interitus salutaria praecepta suscipere cogantur, Post tantum itaque rigorem euangelicae districtionis nunc causam exponit, cur haec uniuersa praemiserit: audimus enim inter uos quosdam ambulare inquiete, nihil operantes sed curiose agentes. nusquam eos, qui dediti esse operi nolunt, uno tantum morbo corruptos pronuntiare contentus est. in priore namque epistula inordinatos eos appellat nec secundum traditionem ambulare, quam acceperunt ab eo, inquietos etiam esse definit et gratis panem manducare. rursum hic: audimus, inquit, quosdam inter uos ambulare inquiete. et subiungit statim secundum languorem, qui inquietudinis huius est radix: nihil, inquit, operantes, tertium quoque morbum, qui ei isto uelut quidam ramunculus oritur: sed curiose agentes. Itaque fomiti uitiorum tantorum congruam nunc emendationem conferre festinat, et illa apostolica qua usus fuerat paulo ante deposita potestate iterum ad uiscera pii patris uel clementis reuertitur medici, et uelut filiis susceptisque suis consilio salubri infert remedia sanitatis dicens: his autem qui huiusmodi sunt denuntiamus et obsecramus in domino Iesu, ut cum silentio operantes panem suum manducent causas tantorum ulcerum, quae de radice otiositatis emergunt, uno operationis salutari praecepto curauit ut ^ peritissimus medicorum, ceteras quoque ualitudines malas eodem 5] l c. 11. 9] L c. 6-8. 12] L c, 11. 21] l. c. 12. 1 adhunc Lx uellint G1 uellent Hv existere G1H saltem G1H2 A post... euangeli euam in C 5 cur] com H audiaimuus G2Hc 8 operi eaae Cr 9 priori Hv epistula CG1: epistola G2НL 10 traditionem illam H acciperunt H1 12 his CL audimus CG1: audiuimus GHILc inquid H ambulare inter ups L 13 sabiunxit L saltJm G langorcm CH 14 est] et C inquid H 15 quoque] inquit L ramunculus CG1L1: ramumculus H\\' ramunculis T ramnsculus G2H2L2v 17 numerum om. H itaque ... tantorum euan. in C 18 que Lx 19 disposita H 20 reuerteretur G1 21 salubri] salutaris L inferet LI, om. H 22 huiusmodi CHT: eiusmodi GLv d Uvlg. et obsecramus om. L 24 tanto L1 25 demerguut L1 cespite pullulantes sciens protinus extinguendas origine morbi principalis exempta. Nihilominus tamen ut perspicacissimus ac prouidus medicus non solum infirmantum cupit mederi uulneribus, sed etiam sanis, quibus eorum possit perpetua sospitas custodiri, similiter congruentia praecepta commendat dicens: uos autem nolite deficere bene facientes. qui nos, id est uias nostras sectantes exempla uobis tradita operis imitatione conpletis ac nequaquam eorum desidiam inertiamque sectamini, nolite deficere bene facientes, id est humanitatem uestram erga eos, si forte neglexerint obseruare quae diximus, similiter inpertite. ut castigauit illos qui erant infirmi, ne otio dissoluti inquietudini et curiositati operam darent, ita hos qui sani sunt praemonet, ut humanitatem, quam bonis ac malis inpertire domini praecepto iubemur, si forte quidam praui ad sanam doctrinam conuerti noluerint, non abscidant ab eis, sed bene facere et fouere eos tam consolationis et correptionis sermone quam beneficiis solitis et humanitate non desinant. Rursum tamen, ne forte hac lenitate prouocati quidam praeceptis eius oboedire contemnant, intermiscet apostolicam seueritatem: quodsi quis non oboedit uerbo nostro per epistulam, hunc notate et nolite commisceri cum illo, ut confundatur. monensque eos pro reuerentia sui et utilitate communi quid oporteat obseruari quaque cautione apostolica mandata custodiant, subiungit confestim patris indulgentissimi lenitatem, et ut filios suos, quem erga praedictos pro caritate fraternitatis affectum debeant retinere, similiter docet: et nolite quasi inimicum existimare, sed corripite ut fratrem. 6] 1. c. 18. 14] Matth 5, 43—45. 21] H Thess. 3, 14. 27] 1. c. 15. 1 cespitem LI origine Lx 2 exoepta ex excepti L, om. H 3 XIUI H 6 Bimiliter ergo L commodat L 7 qui uos id est qui uiaa L 8 seotantes om. L ac] at H 11 quae] quod H inpertire Gl 12 desoluti Hl inquietudine Lt 13 hos ... 14 ut om. L 15 quidem H 16 noluerunt H abscidant GT: abscedant HL abscindant v 18 beneficis HI et om. H 19 XV H ac LI 20 intermiscit H interminat apostolica seueritate L 29 epistolam G2HL 23 sua. L 24 commoni H1 obgeruare G2H quacumque H 25 patros L 26 ut et H claritate H 27 fraternitates G1 , retenere H redibere L 28 estimare L seueritati iudiciariae paternam intermiscuit pietatem et sententiam apostolico rigore prolatam clementi mansuetudine temperauit. nam et notari iubet eum, qui oboedire suis praeceptis contempserit, et cum illo non commisceri: et tamen haec fieri non odii uitio praecepit, sed fraternae dilectionis et eorum emendationis intuitu. nolite, inquit, commisceri cum illo, ut confundatur, ut, qui non est meis praeceptis mitibus emendatus, saltim publica omnium uestrum segregatione confusus ad tramitem salutis incipiat aliquando reuocari. In epistula quoque ad Ephesios de hoc ipso opere ita praecepit dicens: qui furabatur, iam non furetur, magis autem laboret operando manibus suis quod bonum est, ut habeat unde tribuat necessitatem patientibus. in actibus etiam apostolorum haec eadem non solum docuisse eam, sed etiam opere perfecisse similiter inuenimus. nam cum uenisset Corinthum, alibi se manere non patitur nisi apud Aquilam et Priscillam, eo quod eiusdem artis essent opifices quam ipse erat solitus exercere. ita enim habes: post haec Paulus egressus ab Athenis uenit Corinthum, et inueniens quendam Iudaeum nomine Aquilam, Ponticum genere, et Priscillam uxorem eius, accessit ad eos, eo quod eiusdem esset artis, et manebat cum eis et operabatur: erat enim scenofactoriae artis. Dein procedens Miletum et exinde mittens Ephesum conuocansque ad se presbyteros Ephesiorum ecclesiae et dans eis praecepta, quemadmodum regere ecclesiam dei se absente deberent, ait: argentum et aurum nullius concupiui: ipsi scitis quoniam ad ea quae mihi opus erant et his 6] 1. c. 14. 11] Eph. 4,28. 18] Aet. 18,1-3. 27] Act. 20,33-35. 1 iudicariae H 3 obedire H 4 contemserit H 5 praecipit Hv cf. ad pag. 157, Ii 6 inquid H1 7 mitis L\\' 8 saltpm H1 10 XVI H, m. G epistola G2H2L efesios ex effessios H ita om. G 11 praecipit v 18 exerceri H habes GT: ab pis L, om. H pnulus post haec H 19 inuenit H 20 iudeum codd. 21 adhcsit H 22 raset L: essent GHTt 23 erant G\\'STr 24 XVII H, om. G dein G: deinde HLΤυ miletum G7: mileto G1H meleto L milito T effesum Gt eflesaum H 25 prae (pre-) sbiteros G1HL effesiorum G\\'R 26 quemammodum L 28 ad om L qui mecum sunt ministrauerunt manus istae. omnia ostendi uobis, quia sic laborantes oportet suscipere infirmos ac meminisse uerbi domini Iesu, quoniam ipse dixit: beatius est magis dare quam accipere. graue nobis suae conuersationis reliquit exemplum, cum se non solum id operatum esse testatur, quod necessitatem sui tantummodo corporis expediret, sed etiam quod usibus eorum qui secum erant posset sufficere, his uidelicet qui cotidie necessariis ministeriis occupati nequaquam sibi parare similiter uictum suis manibus occurrebant. et sicut ad Thessalonicenses operatum se dixit, ut illis formam daret ad imitandum eum, et hic tale aliquid intulit dicens: omnia ostendi nobis, quia sic laborantes oportet suscipere infirmos, scilicet uel mente uel corpore, id est ut nostro potius labore sumptuque operis sudore quaesito et non de abundantiae cumulo seu reposita pecunia, sed ne de aliena quidem largitate ac substantia eos reficere festinemus. Et hoc ipsum domini dicit esse mandatum. quoniam ipse, inquit, dixit, id est dominus Iesus: beatius est magis dare quam accipere. haec est inpertientis beatior largitas quam accipientis penuria, quae non de pecunia per infidelitatem uel diffidentiam reseruata nec de reconditis auaritiae thesauris inpenditur, sed quae de fructu operis proprii et pio sudore profertur. et idcirco beatius est magis dare quam accipere, quia, cum illius qui accipit hic qui tribuit habeat paupertatem, nihilominus labore proprio non solum 10] cf. II Thess. 3. 9. 12] Act. 20, 35. 18] 1. c. 24] L c. 4 est om. H1 dare magis H 5 reliquid G1 6 testetar L neces- I Bitatem HT: necessitate GILI ueceasitati G2L2υ 7 eipederit H eorum qui ... cap. 30 mil. alicuius propensius laborantis extant in C 8 possit L cottidie G 9 patrare H 10 taesalooic. H 11 daret et ad H talem Ls 12 aliquid] quid Gυ poat dicens in codd. et in r cap. 19 incipit (sed numerum om. GH) 14 sumptoque H sumtoque L 15 de om. L secure posita L 16 ne de) nec L 17 festinemus om. L 18 codd. et r note distinguunt esse mandatum dicit H 19 inquid GIH est post beatius om. L 20 haec codd.: hoc v 21 peouria] pecunia H 22 de om. L 23 thensauris C thesaurus L 24 dare magis H suae necessitati sufficientiam, uerum etiam quod tribuat indigenti pia sollicitudine parare festinat, duplici gi\\'atia decoratus, quod et perfectam nuditatem Christi uniuersarum rerum suarum abiectione possideat et munificentiam diuitis labore suo exhibeat et affectu, hic quidem honorans deum de suis iustis laboribus et delibans ei de fructibus iustitiae suae: ille uero otii torpore et inertia resolutus indignum se etiam cibo panis apostoli probat sententia, contra eius scilicet interdictum otiosus eum non sine reatu peccati contumaciaeque praesumens. Nouimus fratrem, cuius etiam nomen, si amplius aliquid ei hoc instructionis accederet, proderemus. qui cum in coenobio moraretur eumque necessitas coartaret, ut statutum operis pensum cotidie oeconomo traderet, ne in maiorem operis modum alicuius propensius laborantis tenderetur uel confunderetur exemplo, cum in coenobio quempiam fratrum uidisset ingressum, qui ardore fidei uellet aliquid amplius operis consignare, si clandestinis eum persuasionibus reuocare ab huiusmodi intentione minime potuisset, consiliis prauis ac susurrationibus ad transmigrandum exinde persuadebat: et quo eum facilius asportaret, se quoque iam olim multis ex causis offensum confingebat uelle discedere, si solacium itineris uel comitis repperisset. cumque eum ad consensum occultis obtrectationibus n*onasterii pellexisset, condicens ei horam qua de monasterio deberet. exire uel locum quo se praeueniens expectaret, ipse uelut ilico subsecuturus ibidem subsistebat, illoque iam pro discessus sui uerecundia non audente ad monasterium de quo aufugerat ulterius adgregari, inlex fugae eius in coenobio residebat. hoc unum exemplum de istiusmodi genere hominum 5J cf. Prou. 3. 9 (LXX). 8] cf. II Thess. 3, 10. ecessitatis Hc sufficientiae munerum etiam L 2 patrare H pliciter G 4 abiectionem C possedeat Hl 5 affectu GT: affeotum CHL 9 contumat. L 10 XVIII H, om. G nouimas ... nomen cuan. - C 11 institutionis H accederit Hl acciderit H2L proderimus L 12 cohartaret C 13 cottidie G- iuaioris L 14 laborantes L 15 quendam fratremL 16 ardorem L1 17 glandistinis W suassionibus L 19 et om. H 20 iam om. H 21 solatium GHL reperisset H 23 L25 subsequnturus ex subsequitur H 27 infetix L coeno- L resedebat H1 28 hominum genere H XVII Cass. 1. 20 pro incipientium cautione posuisse sufficiat, quo pateat euidentius, quanta mala otiositas secundum scripturae sententiam in monachi mente parturiat, uel quemadmodum corrumpant mores bonos conloquia mala. Quod otiositatis uitium etiam sapientissimus Salomon euidentissime notat multis, ita dicens: qui sectatur otium, replebitur paupertate, uel uisibili scilicet uel inuisibili, qua necesse est otiosum quemque et diuersis uitiis inuolutum teneri et alienum semper exsistere a contemplatione dei uel diuitiis spiritalibus, de quibus beatus apostolus: quia in omnibus, inquit, diuites facti estis in illo, in omni uerbo et in omni scientia. de hac autem otiosi paupertate alibi quoque ita describitur: et uestietur conscissa et pannosa omnis somniculosus. sine dubio enim non merebitur illo incorruptionis uestimento ornari, de quo apostolus praecepit: induite uos dominum Iesum Christum, et iterum: induti lurica iustitiae et caritatis, et de quo etiam dominus ad Hierusalem loquitur per prophetam: exsurge exsurge, Hierusalem, induere uestimentis gloriae tuae, quisque somno otii uel acediae superatus non industriae suae labore, sed inertiae pannis operiri maluerit, quos abscidens de perfecta plenitudine et corpore scripturarum non uestimentum gloriae nec decoris, sed ignominiosum excusationis uelamen suae coaptabit ignauiae. solent enim hi, qui sunt hac segnitie dissoluti, 2] cf. Sir. 33, 29. 3] I Cor. 15, 33. 6] Prou. 28,19. 10] I Cor. 1, 5. 13] Prou. 23, 21 (LXX). 16] Rom, 13,14. I Thess. 5, 8. 18] Esai. 52,1. 1 pro incipientium] principium G possuisse H1 posuisset L\\' 2 quantu L mali L1 scribturae G in monacho perficiat uel quf in monachi mente parturiat H 3 quemammodum L 5 XVIIII H salomo G1 salamon H1 7 inplebitur H uisibilis L\\' 8 quia G2 uitis H1 9 existere G3H a om. H dni G 10 diuitis H1 11 inquid H 13 discribitur T scribitur Gv 15 apostolus om. L praecipit H1 v 16 iterum ... 17 et de quo om. L 17 lorica G2v 19 quisque somno ... pag. 193,1 cumque opere totius extant in C sumno H 20 accidiae Hl acidiae L suae] siue H: om. G laborare L\\' 21 malluerit H abscedens H 22 scribturarum CGl uestimento L nec] uel H 23 excussationis H coaptauit HL 24 hii H1 ac H\\'L\\' segnitiae CH2L1 : segnitia G (a ex corr. m. 2) L1 signitiae HIT desolati H1 nolentes opere manuum sustentari, quod apostolus indesinenter exercuit uel nobis exercere praecepit, quibusdam uti testimoniis scripturarum, quibus quoddam inertiae suae uelamen inponant, dicentes scriptum esse: operamini non cibum qui perit. sed qui permanet in uitam aeternam, et: meus cibus est ut faciam uoluntatem patris mei. sed haec testimonia panni quidam sunt de solida euangelicae lectionis plenitudine et ad hoc adsuuntur, ut contegant potius ignominiam otiositatis ac uerecundiae nostrae quam ut calefaciant et exornent nos illa pretiosa ueste perfectaque uirtutum, quam in Prouerbiis mulier illa sapiens, quae fortitudine et decore induta est, uel sibi uel uiro suo fecisse describitur: de qua etiam consequenter infertur: fortitudine et decore induta est, et laetata est in diebus nouissimis. de hoc inertiae morbo rursus idem Salomon ita commemorat: uiae nihil operantium stratae sunt spinis, id est illis ac similibus uitiis, quae apostolus in superioribus de otio pullulare praefatus est, et iterum: in desideriis est omnis otiosus, de quibus apostolus commemorat dicens: et nullius aliquid desideretis, et ad extremum: multa enim mala docuit otiositas. quae euidenter apostolus in his quae supra exposuimus enumerauit dicens: nihil operantes sed curiose agentes, huicque uitio subiunxit aliud: et operam detis ut quieti sitis, et deinde ut uestra negotia agatis, et ut honeste ambuletis ad eos qui foris sunt, et nullius aliquid desideretis. quos etiam inordinatos ac rebelles notat, ab his studiosos quosque segregari praecipiens: ut subtrahatis uos, inquit, ab omni fratre ambulante inordinate et non secundum traditionem quam acceperunt a nobis. 4] loh 6, 27. 5] loh. 4, 34. 13] Prou. 81, 25 (LXX). 15] Prou, 15, 19 (LXX). 18] Prou. 13, 4 (LXX). 19] I Thesa. 4, 11. 20] Sir. 33, 29i 22) H Thess. 3,11. 23] I Thess. 4. 11. 24] 1. c. 27] II Thess. 3, 6 1 operae C manmun suarum Wv substentmi C 2 praecipit H, poai quod uocabulum in H cap. 20 incipit 3 scribtnramm CG1 4 soribtum CG1 G ut] et C 7 qldam (= quiadam) Gl 8 adsumuntur H 14 laeta B hac G 1 15 rnrsum II salamon H 16 uitisq. H 19 commemorauit LS. 23 subiunexit H 26 is H 27 inquid H 29 acciperunt Glll 20* His itaque exemplis per Aegyptum patres eruditi nullo modo otiosos esse monachos ac praecipue iuuenes sinunt, actum cordis et profectum patientiae et humilitatis sedulitate operis metientes, et non solum a nullo quicquam ad usum uictus sui accipere patiuntur, sed etiam de laboribus suis non tantum superuenientes ac peregrinos reficiunt fratres, uerum etiam per loca Libyae, quae sterilitate ac fame laborant, nec non etiam per ciuitates his, qui squalore carcerum contabescunt, inmanem conferentes dirigunt alimoniae uictusque substantiam, de fructu manuum suarum rationabile ac uerum sacrificium domino tali oblatione se offerre credentes. Hinc est quod in his regionibus nulla uidemus monasteria tanta fratrum celebritate fundata, quia nec operum suorum facultatibus fulciuntur, ut possint in eis iugiter perdurare, et si eis subpeditare quoquo modo ualeat sufficientia uictus alterius largitate, uoluptas tamen otii et peruagatio cordis diutius eos in loco perseuerare non patitur. unde haec est apud Aegyptum ab antiquis patribus sancta sententia, operantem monachum daemone uno pulsari, otiosum uero innumeris spiritibus deuastari. Denique abba Paulus, probatissimus patrum, cum in heremo uastiore consistens, quae Porphyrio nuncupatur, palmarum fructibus et horto modico securus haberet sufficientem alimoniae suae uictusque substantiam nec posset aliquid aliud unde sustentaretur operis exercere, eo quod ab oppidis uel habitabili terra septem mansionibus uel eo amplius deserti illius separaretur habitatio, plusque expeteretur pro mercede uecturae quam ualere posset pretium operis desudati, conlectis palmarum foliis cotidianum pensum uelut exinde sustentandus 1 XXI H his ... apgyptom cuam. in C aegiptum L 7 lybiae CG libiae HL qui L7 storelitate H 9 immanem G immaue L uictus quiā L 10 rationabilem L 12 XXII H hinc... nulla cuan in C aidimus H 13 fmtruum H1 15 snppfditare CG-L Rubpeditari H quoque H quedam L 17 in aegiptum L 18 operante L1 19 doemone G1 diuastari G1 20 XXIII 3, om. G denique ... probatissimus euan. in C deinde denique G abba GL : abbas HTv 21 hrwremo C uastiori H porfyrio C porfirio GH porphirio L 22 orto HL sufficientiam H 23 possit CGXH 24 aJiut C oppidua C 26 plusquam L 27 uicturae GSH ueturae Lx possit CHLAT praetium C praemium H conlectis H1 : collectis rell. a semet ipso iugiter exigebat. cumque opere totius anni antrum eius fuisset impletum, id quod sollicita cum laborauerat annis singulis igne subposito concremabat, in tantum probans sine opere manuum nec in loco posse monachum perdurare nec ad perfectionis culmen aliquando conscendere, ut, cum hoc fieri nequaquam necessitas uictus exigeret, pro sola purgatione cordis et cogitationum soliditate ac perseuerantia cellae uel acediae ipsius uictoria et expugnatione perficeret. Cum incipiens in heremo commorari abbati Moysi omnium sanctorum summo dixissem me aegritudine acediae hesterno die grauissime fuisse confectum nec ab ea potuisse alias liberari, nisi ad abbatem Paulum protinus cucurrissem, ille: non te, ait, ab ea liberasti, sed magis ei te dediticium ac subditum praebuisti. grauius enim ut desertorem te ac fugitiuum deinceps aduersarius inpugnabit, quem de conflictu superatum protinus aufugisse conspexit, nisi de cetero commissa congressione non desertione cellae uel somni torpore ingruentes aestus eius ad horam euaporare malueris, sed tolerantia potius et conflictu didiceris triumphare. unde experimento probatum est acediae inpugnationem non declinando fugiendam, sed resistendo superandam. ______ LIBER UNDECIMUS. DE SPIRITU CENODOXIAE. CAPITULA. I. Quod septimum certamen aduersus cenodoxiam sit, et de natura eius. 8 accidiae H acidiae L ipsias] ipsius doemone G uictoriae L et pergatione H, om. L 0 XXLIII H, om. G mosi G* 10 accidiae H acidiae L 11 externo L 13 non to] nacte L1 magis eum didicium H to om. L 15 inpugnauit L1 conspectu G1 16 conspeximus LI 17 congregatione L inoougruentea L 18 tollerantia 01 19 et] sed L unde om. L experiment ū LI 20 accidiae H acidiao unde L fugandam H 21 superandam Eiplicit de spu acediae (acidiu L) liber ■ X - GL lucipit de spu caenodoiiae liber XI. Incipiunt tituli eiusdem libri L: om, G Eiplicit liber de spu aooidiae. Item cap de libro XI Incipit de sp̄u oeaodox (sic!) liber XI H 25 cendoxia L II. Quod cenodoxia non solum in parte carnali, sed etiam in spiritali monachum pulset. III. Quod cenodoxia. multiplex sit ac multiformis. IIII. Quomodo cenodoxia monachum a dextris et a sinistris inpugnet. V. Qua conparatione monstretur natura cenodoxiae. VI. Quod cenodoxia nec beneficio solitudinis extinguatur. VII. Quod cenodoxia, cum deiecta fuerit, acrius resurgat ad luctam. VIII. Quod cenodoxia nec heremo nec aetate deferueat. VIIII. Quod cenodoxia periculosioi sit uirtutibus mixta. X. Exemplum regis Ezechiae, quemadmodum telo cenodoxiae deiectus fuerit. i XI. Exemplum regis Oziae eiusdem morbi labe superati. XII. Diuersa testimonia contra cenodoxiam. XIII. Quibus modis cenodoxia monachum pulset. XIIII. Quemadmodum cenodoxia clericatus gradum suggerat ambiendum. XV. Quomodo cenodoxia mentem inebriet. XVI. De eo, quem senex superueniens repperit in cella cenodoxiae uanitate deludi. XVII. Quod aliter uitia curari non possint, nisi eorum radices et causae fuerint publicatae. XVIII. Quod monachus uitare debeat mulieres et episcopos. XVIIII. Remedia quibus ceuodoxiam superare possimus. 1 cenodoxia L 2 in om. HT 3 cenodoxia L (passim) sit K multis formis H multiformes LI 4 quod H quodmodo T 6 quia H naturae L 7 ciuodoxia H (passim) 10 castitate HT 12 quemamuioduni L ciuodoiia H cenodozia L 15 Oziae diucrsa L 16 cynodoiia H 17 cenodoxia T: cynodozia H, om. Lv 19 cynodosia H 20 cellula sua L 21 deludit L 22 possit L earum L 23 plublicate L 24 uitatare H episcopuh HT 25 cynodoxiam H caenodoxia L superare HT: uiUre Lr Incipit de spiritu conodoiiae liber undecimus G Eipliciunt tituli. Incip taxtus eiusdem libri L nihil inscriptum in H Septimum nobis certamen est contra spiritum ϰενοδοξία, quam nos uanam siue inanem gloriam possumus appellare, multiformem, uarium atque subtilem, ita ut quibuslibet perspicacissimis oculis non dicam caueri sed peruideri deprehendiue deprehendiue possit. Non solum enim ut cetera uitia in parte carnali, sed etiam in spiritali monachum pulsat, subtiliore se nequitia ingerens menti, ita ut, qui non potuerunt carnalibus uitiis decipi, spiritalibus successibus acrius saucientur, tantoque est perniciosior ad conflictum quanto obscurior ad cauendum. omnium namque uitiorum manifestior apertiorque congressus est et in unoquoque eorum contradictione rigida confuta.tus incentor in- ( nalidior factus abscedet uictoremque suum deiectus aduersarius deinceps infirmior adtemptabit. hic uero cum pro elatione carnali pulsauerit mentem et fuerit responsionis scuto repulsus, rursus at quaedam multiformis nequitia priore habitu personaque mutata sub uirtutum specie uictorem confodere et iugulare pertemptat. Etenim cetera uitia seu perturbationes uniformes ac simplices esse noscuntur, haec uero multiplex et multiformis ac uaria, undique bellatori et ex omni parte uictori occurrens. nam et in habitu et in forma, in incessu, in uoce, in opere, in uigiliis, in ieiuniis, in oratione, in remotione, in lectione. in scientia, in taciturnitate, in oboedientia, in humilitate, in longanimitate militem Christi uulnerare conatur, et uelut quidam perniciosissimus scopulus tumentibus undis obtectus inprouisum ac miserabile naufragium secundo nauigantibus uento, dum non cauetur nec praeuidetur, inportat. 1 I om. G KeΝοΔξιaΠ G cenodoxiae HLv cinodoxie T 2 multiforxne Gs 3 subtile G1 ut a quibusdamlibot H 6 aubtiliore GT: sub- I tILiori HL 7 ita om. G uitis Hl 8 pernit. L 9 ad conflictum ... pag. 196, 13 nitidae cenodoxiam non extant tn C quanta. L1 omnia L1 12 abscedit HL\\'T 13 adtemtabit C adtemptauit Lt uero CHLT: Uero morbus Gc pro elatione CGT: conpellatione H proeliatione L 15 priori H 16 speciae C speciem L confundere L pertemtat H 17 etenim ... pertarbatio euan. in C seu pert.] super turbationes L uniformis CL 18 cognoscuntur H et] ac H 19 et om. L omni** L accurrens G 20 et in forma et incessu H et forma incessu L 23 quib; dã L1 24 pernit. L in inprouisum G7H 25 miserabilem L1 secundo 26 non om. L 26 cauet G1 prouidetur H Itaque uia regia uolentem incedere per arma iustitiae quae a dextris sunt et a sinistris oportet apostolica disciplina transire per gloriam et ignobilitatem, per infamiam et bonam famam, et tanta cautione inter tumentes temptationum fluctus gubernante discretione et flante nobis spiritu domini iter dirigere uirtutis, ut dextra laeuaque si paululum deflectamus sciamus nos perniciosis mox cautibus inlidendos. ideoque per sapientissimum Salomonem monemur: ne deuerteris ad dextram neque ad sinistram, id est ne tibi de uirtutibus blandiaris et dextris successibus ac spiritalibus extollaris nec deflectens ad sinistrum tramitem uitiorum secundum apostolum gloriam tibi ex eis in tua confusione conquiras. nam cui sub specie succinctae uestis ac nitidae ϰενοδοξίαν non potuit generare, pro squalida et inculta ac uiliore conatur inserere: quem non potuit per honorem deicere, humilitate subplantat: quem scientiae et elocutionis ornatu nequiuit extollere, grauitate taciturnitatis elidit. si ieiunet palam, gloria uanitatis pulsatur: si illud contemnendae gloriae causa contexerit, eodem uitio elationis obtunditur. ne uanae gloriae contagio maculetur, orationes prolixius sub fratrum uitat celebrare conspectu: et quod eas latenter exerceat nullumque habeat conscium facti, non effugit aculeos uanitatis. Pulchre seniores naturam morbi huius in modum caepae bolborumque describunt, quae uno decoriata tegmine 1] n Cor. 6, 7-8. 9] Prou. 4, 27 (LXX). 12] cf. PhIL 3, 19. 1 itaque ... incedere mean. in C uiolentem G1 2 quae est ad LI ad deitria G1 oporteat G1 ad apostolica discipliuu L 4 cautella G: cf. X, 11 tumentis C 5 et flante] perflante ex flante G flante T 7 perniciosis mox] pernitiosissimos (o alt. in i mut. m. 2) L 8 itaq. H salamoaem G1 9 ne] nec H deuerteris CG1L1 : diuertaris G2υ diuerteris HL\\'T dextram CLr : dexteram GHTc et Uulg. a sinistris Lx 10 de om. H 11 sinistram tramitem H sinistram item L 13 uestes L\\' 14 ϰeΝοΑοξιΑΝ G: RNOAOTIAN H FeΝΟΔΟ3IaN T ceuodoxiam Co cenodorie L potuit (scil spiritus cenodoxiae) codd. potuit diaboJus e 15 deiecere H 17 taciturnitatis GT: ac tacitumitate H et taciturnitate L ieiunat H 20 contagione H contagia LI orationis L1 prolixas υ 21 latententcr L 22 effugiet H 23 seniores HLT: seniores nostri Gv immodum L caepae H: cepae G caepe cx caebe L 24 bolborumque GS pullorumque Lx porrorumque HL3 alliorum G m. 2 super bolborum r alio rursum inueniuntur induta totiensque repperiuntur obtecta, quotiens fuerint spoliata. In solitudine quoque cunctorum mortalium consortia gloriae causa fugientem persequi non desistit, quantoque amplius uniuersum quis uitauerit mundum, tanto eum acrius insectatur. alium quod patientissimus sit operum ac laboris, alium quod ad oboediendum promptissimus, alium quod humilitate ceteros praeponderet, conatur extollere: alius scientiae, alius lectionis, alias uigiliarum prolixitate temptatur. nec alias quemquam hic morbus nisi suis nititur uirtutibus sauciare, in his offendicula tendens interitus, in quibus uitae stipendia conquiruntur. uolentibus quippe iter pietatis ac perfectionis incedere non alibi inimici insidiantes nisi in uia qua ambulant laqueos deceptionis abscondunt, secundum illam beati Dauid sententiam: in uia hac, qua ambulabam, absconderunt laqueum mihi, ut in hac ipsa scilicet uirtutum uia, qua gradimur tendentes ad brabium supernae uocationis, nostris elati successibus corruamus obligatisque pedibus animae nostrae concidamus cenodoxiae laqueis conpediti. et ita fit, ut qui aduersarii conflictu non potuimus superari, nostri triumphi , sublimitate uincamur, seu certe, quod est etiam aliud deceptionis ceptionis genus, ut excedentes continentiae uel nostrae possibilitatis modum perseuerantiam nostri cursus infirmitate corporis intercedente perdamus. Omnia uitia superata marcescunt et deuicta per singulos dies infirmiora redduntur et uel loco uel tempore minuuntur atque deferuent, seu certe a contrariis uirtutibus dissidentia uel cauentur facilius uel uitantur*: hoc uero deiectum acrius resurgit ad luctam et, cum putatur extinctum, sua morte uiuacius 15] Pa. 141,4. 17] Phil. 3, 14. 2 spoliata Gr: spliata H expoliata Lc sopoliata T 4 causam L1 disistit quanto H 7 pnitupt. H aliud (pott prompt.) Lx quo humilitate 61 10 uirtutibus sauciare nititur H 12 uiolentibus G1 13 inaidiantis L4 quam GIH 14 illa Lx 16 sollidtet L 17 brabium G1H : brauiam G2 Lv uocatioaiH dūι H 18 Buccessibus elati H obligatis G 19 coenod. G cinod. H caeaod. L 20 triumpbia LJ 22 excidentes H excidentis L1 24 iatercidente H 27 a om. G: cf. cap. 9 desidentia H 39 resurget H luctamcu H coputatur LI Mtintum H extinguere L conualescit. cetera genera uitiorum eos tantum inpugnare solent. quos in certamine superarint: hoc uero suos uictores acrius insectatur, quantoque fuerit ualidius elisum, tanto uehementius uictoriae ipsius elatione congreditur. et haec est subtilis inimici uersutia, ut militem Christi propriis faciat telis obcumbere, quem hostilibus armis superare non potuit. , Alia interdum uitia, sicut diximus, etiam locorum beneficio conquiescunt et materie peccati uel oportunitate eius et occasione subtracta lentescere solent et minui: hoc uero cum\\\\ fugiente deserta penetrat nec loco nouit excludi nec extrinsecus materie subtracta marcescere. non enim aliunde quam uirtutum eius quem inpet.it successibus animatur. quaedam etiam processu temporis, ut praefati sumus, interdum molliuntur atque uanescunt: huic longaeuitas, nisi fuerit industria sollerti ac prudenti discretione fundata, non solum non officit, uerum etiam maiora nouit fomenta congerere uanitatis. Postremo ceterae perturbationes a contrariis sibi uirtutibus dissidentes et ex aperto tamquam die claro bellantes et superantur facilius et cauentur: haec autem inserta uirtutibus et acie permixta uelut in nocte caeca dimicans atrocius inopinatos decipit et incautos. Ita namque Ezechiam regem Iudae, uirum in omnibus consummatae iustitiae et sanctarum scripturarum testimonio conprobatum, post innumera uirtutum praeconia uno elationis telo legimus fuisse deiectum, et qui internicionem centum 23] cf. IIII Reg. 18, 1 sqq. 1 couualescet L1 tantummodo H 2 superarent Н1L1 superarunt L7 3 fuerint Lt 5 obcumbere L: occumbere G succumbere HT quae LI 8 materiae LI materia HTv 9 lentiscere L\\' cum confugieute H 11 materiae L materia ΗΤυ substrnta L 12 quam Gl suceestiotiibus L 13 adque G1H 14 uauescunt GSHL: euanescuut G1SΤυ solerti GlH 15 prouidenti districtioue L uon post solum om H effugit M efficit L 17 postreme G1 a] e 01 18 desidentes H experto G1 de claro H 20 aciae HL uel Lx caede micansL 23 scribturarum G1 24 post... praeconia om. H numera ... pog. 300, 3 amissum culmeu ascenderet extant i» C 25 internicionein CGl: internecioDem G2 iuternitionetn HLT centum et H octoginta quinque milium de exercitu Assyriorum, angelo sub nocte uastante, una prece ualuit inpetrare, uanitatis gloriatione supera- tur: cuius ut praeteream uirtutum tam prolixum catalogum, quem replicare perlongum est, hoc unum dicam, qui post indictum terminum uitae mortisque diem domini sententia praefinitum quindecim annis uitae metas excedere una oratione promeruit, sole per decem gradus, quos ad occasum tendens iam inlustrauerat, reuertente, qui lineas, quas abscessu eius umbra subsequens occuparat, suo rursum reditu fugans duplicatum diem uniuerso orbi contra fixas naturae leges inaudito miraculo praebuit. post tanta tamque incredibilia signa, post tam inmania documenta. uirtutum qualiter fuerit successibus suis elisus, audi scripturam narrantem: in diebus, inquit, illis aegrotauit Ezechias usque ad mortem, et orauit dominum: et exaudiuit eum, et dedit ei signum, illud scilicet quod legimus de solis datum esse reditu per Esaiam prophetam in quarto Regnorum libro. sed non, inquit, secundum beneficia, quae acceperat, retribuit ei, quia eleuatum e\\'st cor eius: et facta est contra eum ira, et contra Iudam et Hierusalem: humiliatusque est postea eo quod exaltatum esset cor eius, tam ipse, quam habitatores Hierusalem: et idcirco non uenit super eos ira domini in diebus Ezechiae. quam perniciosus, quam grauis elationis est morbus. tantae iustitiae, tantae uirtutes, tanta fides atque deuotio, quae naturam ipsam ac totius mundi leges inmutare meruerunt, una elatione depereunt, ita ut uniuersis uirtutibus suis, ac si nec fuissent, obliuioni traditis iram confestim domini 1] cf. IIII Reg. 19, 15 et 85. 4] cf. IIII Reg. 20,1-5. 7] cf. 1. c. 9-11. 13] II Paral. 32, 24. 17] 1. c. 25-26. 1 ιnilia LI 2 praece CL superatus H 4 replicari prologum H post est spat. duarum litt. in C indictum Gazamu: interdictum codd. v 5 sententiamL1 7 solem CL decim HLI grados Gl occassum H 8 reuertoutem Lx ab excessu L 9 occupauerat Hr 10 natura Gl legis G1 L2 11 iucredebilia H 12 suis om. L 13 scribturam CGlH post narmntem tn G cap. 11 incipit inquid H 14 et om. C 16 et in quarto regum H 17 inquid CGlH 18 acciperat H tribuit C 22 dei GT 23 pernit. L est elationia Ho 24 uirtutis L1 adque CH 25 Lmmutare GL imnotare H 26 uana 8 suscepisset, nisi eam resumpta humilitate placasset, ut, qui ^1 tam excelso meritorum fastigio elatione inpellente deciderat, non nisi per eosdem rursum humilitatis gradus ad amissum culmen ascenderet. uis aliud quoque exemplum similis ruinae percipere? , Ozias, huius quem commemorauimus regis atauus, in omnibus ipse quoque scripturae testimonio conlaudatus, post ingentia uirtutum suarum praeconia, post innumeros triumphos, \\\\ quos deuotionis ac fidei suae merito perpetrauit, disce qualiter \\\\ sit uanae gloriae elatione deiectus: et egressum est, inquit, ^ nomen Oziae, propter quod auxiliaretur ei dominus, et conroborasset illum. et cum conroboratum esset, eleuatum est cor eius in interitum suum, et neglexit dominum deum suum. cernis aliud exemplum ruinae grauissimae et conspicis duos uiros tam iustos tamque perfectos quam perniciosi rerum secundarum soleant esse successus, ita ut, qui non potuerunt aduersis frangi, prosperis, si incauti fuerint, acrius elidantur, et qui in conflictu atque acie mortis euasere discrimina, tropaeis propriis triumphisque subcumbant. Ideo apostolus monet: nolite fieri inanis gloriae cupidi, et dominus Pharisaeos castigans quomodo, inquit, uos potestis credere, qui gloriam ab inuicem accipitis, et gloriam quae a solo est deo non quaeritis? de his et beatus Dauid cum interminatione dicit: quoniam deus dissipauit ossa eorum qui hominibus placent. 9] L c. 26, 15-16. 20] Gal. 5, 26. 21] loh. 5, 44. 24] Ps. 52, 6. 1 suBcipisset H placesset G1 2 decederat H 8 nursum GHLT: runsus C amisum H ammissum L* 4 ascendere G15 XII G non distinguunt HL et auus L attauus G2S 6 scribturae G1 8 suo H 9 inquid GIH 11 cum conroboratum scripai: cum roboratam Gl conroboratu H cum corroboratū L cum roboratus G2 Sv 12 elatum H neglegit H 13 deum om. H post suum inHL cap. 11 incipit 15 adque motoris H 16 perniciosis G1 pernitiosi L 17 aduersus G1 18 eliduntur LI adque H 19 euassereH1discrimine L1 tropneia Gl: tropeis H trophene L tropbeis G28 triumpbis ex triumphos L succumbant GH 20 inanes L1 21 phariseos codd. inquid GSH 22 potestis uos L 23 est deo GHT: deo est Lo 24 deus ont. L 25 dissipauit LT: disnpat G dissipabit H ossa hominum sibi placentium L: cf. cap. 19,1 Solet etiam incipientium mentes et eorum, qui minus adhuc uel uirtute animi uel scientia profecerunt, aut propter sonum uocis extollere, quod scilicet modulatius psallant, aut quod sint uel exesis carnibus uel corpore lautiores, aut quod parentes diuites ac nobiles habeant, uel quod militiam honoresque contempserint.. interdum etiam dignitates et opes, quae forte ne adprehendi quidem aliquando potuissent, persuadet quempiam perfacile fuisse adepturum, si perseuerasset in saeculo, uana spe etiam de incertis inflans eum et de his, quae numquam possedit, uelut qui ea contempserit, gloria uanitatis extollens. Nonnumquam uero clericatus gradum et desiderium presbyterii uel diaconatus inmittit. quem si uel inuitus fuisset indeptus, tanta expleturum sanctitate ac rigore depingit, ut ceteris quoque sacerdotibus praebere potuerit sanetitatis exempla, deinde multos non solum conuersationis forma, uerum etiam doctrina sua. sermoneque Iucraturum. facit etiam in solitudine uel in cella commorantem diuersorum domos ac monasteria mente atque animo circumire et plurimorum conuersiones sub incitamento imaginariae exhortationis adquirere. Agitur itaque infelix anima tali uanitate uelut profundissimo sopore delusa, ut plerumque huiusmodi cogitationum inlecta dulcedine et his oppleta simulacris ne praesentes quidem actus uel fratres ualeat contemplari, dum his, quae cogitationum peruagatione uigilans somniauit, delectatur inhaerere quasi ueris. 1 mentis H 2 scieutiae H proficeruut GlH 3 modolatiue HL 4 oel eressis H uel ei his L quod ante parentes om L 5 ac GL: ut HTv honoris L 7 perauadit H 8 perseuerassent H 9 una L* 11 eicolens L 12 uero om. L gradum clerieatus H 13 presbiterii GIL presbiteri H mittit H uitus fuisset .. , pag. 203, 23 tali remedio po extant in C 14 acriore depinguit H ac rigide pingit L 16 dein c 17 doctrinas suo L 18 cella CT: cellula GLr cellola H cf. pag. 203,17 domus H 19 adque C circuire G2 L conuersiones r: ronuersationis La conuersationes rtll. 21 agitur ... uani euan. in C uelut in Gt profnndissimos opere L 23 dulcidine H aubpleta H pnvesentis L 24 deum ex his L1 25 peruagationn L Memini cuiusdam senis, cum in heremo Sciti commorarer. qui cum ad cellam cuiusdam fratris gratia uisitatio nis adueniens ostio proximasset audissetque eum quiddam obmurmurantem intrinsecus, paululum substitit, cognoscere uolens quidnam de scripturis legeret uel, sicut est moris, operans memoriter recenseret.. cumque piissimus explorator aure diligenter adplicita curiosius auscultaret) ita eum repperit huius spiritus inpugnatione pellectum, ut in ecclesia facere se crederet exhortatorium plebi sermonem. cumque subsistens senex audi sset eum finisse tractatum et mutato rursus officio celebrare uelut diaconum catechumenis missam, tum demum pulsauit ostium. qui egressus occurrensque seni ueneratione solita introducens que eum, quam olim uenerit, cogitationum suarum conscientia remordente perquirit, ne scilicet diutius ad ostium stans iniuriam pertulisset. ioculariter senex grateque respondit: modo, inquiens ueni, quando tu missam catechumenis celebrabas. Haec idcirco inserere huic opusculo necessarium duxi, ut de inpugnationum ui atque ordine uitiorum, quibus miserabilis anima laceratur, non solum ratione, sed etiam exemplis instructi ad deuitandos laqueos et multiplices decipulas inimici cautiores esse possimus. ita namque indifferernter haec ab Aegyptiis patribus proferuntur in medium, ut omnium uitiorum certamina, uel illa quae patiuntur uel quae passuri sunt iuniores, relatione sua, tamquam qui adhuc ea sustineant, apud eos detegant atque denudent, quo exponentibus eis inlusiones omnium passionum, quaecumque incipientium sunt ac feruentium spiritu, conluctationum suarum arcana cognoscant et ea tamquam in 1 memini... cum in he euan. m C aciti H: scitii G1 scithi G* scithii L BciUhii C 4 substitit CGZL: subeistit GlH 5 scribturis Gl 7 auscultaret CHL\\': obscultaret G eicultaret L1 8 perlectum C se facere G 10 offitio Gl 11 caticuminis G catacuminis H cathecuminis L uelut diacouum missain catecuminia celebrare C tunc HTv 18 remordine G1 rcmordetem L1 14 hostium strans Gx 15 seni L inquiea L 16 caticuminis G eatecuminis H cathicuminis L celebrasti L 17 numerus d haec ... opusculo euan. in C 18 inpugnatione L adque CGl ordinem L1 19 anime G1 rationes L 20 euitandos L 21 indeferenter H 22 aegyptis H aegiptiis L medio L 23 uel illa quae passuri Lv 24 aput C 25 adque CU qua G7 26 quecumque S2: quicumque reU. n 27 archana L cognoecat G1 speculo contemplantes et causas uitiorum quibus pulsantur et remedia doceantur, futurorum quoque certaminum congressibus antequam superueniant eruditi, qualiter praecauere et occurrere eis uel confligere debeant, instruantur. ut solent peritissimi medicorum non solum mederi praesentibus morbis, uerum etiam futuris peritia sagaci occurrere eosque praeceptis uel poculis salutaribus praeuenire, ita hi quoque uerissimi animarum medici, emersuras ualitudines cordium spiritali conlatione uelut quodam caelesti antidoto praenecantes, in iuniorum mentibus non patiuntur adulescere, aperientes eis et causas inminentium passionum et remedia sanitatum. Quapropter haec est antiquitus patrum permanens nunc usque sententia, quam proferre sine mea confusione non potero, qui nec germanam uitare nec episcopi euadere manus potui, omnimodis monachum fugere debere mulieres et episcopos. neuter enim sinit eum, quem semel suae familiaritati deuinxerit, uel quieti cellae ulterius operam dare uel diuinae theoriae per sanctarum rerum intuitum purissimis oculis inhaerere. Ideoque athleta Christi, qui uerum ac spiritalem agonem legitime certare desiderat, hanc multiformem uariamque bestiam omnimodis superare festinet. quam nobis ex omni parte uelut multiplicem nequitiam occurrentem tali remedio poterimus euadere, ut cogitantes illud Dauiticum eloquium: dominus dissipauit ossa eorum qui hominibus placent, primitus nihil proposito uanitatis et inanis gloriae capiendae gratia nosmet ipsos facere permittamus: deinde ea, quae bono initio fecerimus, obseruatione simili custodire nitamur, ne omnes 25] PI. 52. 0. 1 caune G2 2 certamiaa Gl 7 hii GlH 8 vel G 9 caelestia L* praedicantes C praenegantes Lx in om. HLT 10 adulescere CL: adolescero GH imminent. GL 12 XYIIII (sic) C quapropter ... patrum euan. in C 14 manus euadcre Hr 15 fugire Gl episcopos uti manus neuter enimis sinit L 17 caellae C callao H cellulae Gv 18 thcodoriae G1 intuitu L purissimum occulis H 20 ideoque ... ac euan. i» C 21 uariamque bestiam] uaria uitia L 23 uelud G1 H 25 dissipabit HL2 26 preposito X1 capessendae v 28 obseruatio uani simili L1 iion omnia H laborum nostrorum fructus post inrepens cenodoxiae morbus euacuet: quidquid etiam in conuersatione fratrum minime communis usus recipit uel exercet, omni studio ut iactantiae deditum declinemus, et ea, quae nos possunt inter ceteros notabiles reddere, ac ueluti solis facientibus laus apud homines sit conquirenda, uitemus. his enim uel maxime indiciis cenodoxiae letale contagium nobis inhaerere monstrabitur. quod facillime poterimus effugere, si consideremus non solum fructus laborum nostrorum nos penitus amissuros, quoscumque cenodoxiae proposito fecerimus, sed etiam reos magni criminis factos aeterna supplicia ueluti sacrilegos soluturos, utpote qui ad iniuriam dei opus, quod eius obtentu nos oportuit agere, hominum gratia maluimus exercere, ab eo, qui occultorum est conscius, homines deo et gloriam mundi gloriae domini praetulisse conuicti. LIBER DUODECIMUS. DE SPIRITU SUPERBIAE. CAPITUTLA. I. Quod octauum certamen aduersus spiritum superbiae sit, et de natura eius. II. Quod superbiae duo sint genera. III. Quod superbia- omnes pariter uirtutes auferat. IIII. Quod ob superbiam Lucifer ille de archangelo diabolus factus sit. V. Quod fomites omnium uitiorum de superbia pullularint 1 coenod. G cinod. H caenod. L 2 quicquid G2L fratrum om. H 3 ut] uitii L debitum H 6 indicis H cinod. H caenod. L 7 loetale L contagione Lx 9 quodcumque L coenod. G cinod. H caenod. L 10 fero I mus G1 11 utpute HL\\' 13 hominis L 14 gloria L\\' conuincti L\\' Explicit de spu cenodoxiae (cinodoxia H caenodoxe L) liber XI (undecimus L) GHL Incipit de spu superbiae liber XII- Item capi de libro X (sic) H Incipiunt tituli de libro duodecimo L: om. G 20 sunt HlT 21 superbiae HT 22 ob om. HT 24 uitiorum omnium ΗΤυ de om. T pulularint H pullularent. L pulularent T pullulent r VI. Quod superbiae uitium, cum sit in ordine conluctationis extremum, tempore tamen et origine) primum sit. VII. Quod tantum sit malum superbiae, ut ipsum deum aduersarium habere mereatur. VIII. Quemadmodum deus superbiam diaboli uirtute humilitatis extinxerit, et diuersa super hoc testimonia. VIIII. Quemadmodum nos quoque superbiam superare possimus. X. Quod nemo possit perfectionem uirtutum uel promissam beatitudinem suis tantum uiribus obtinere. XI. Exemplum latronis siue Dauid uel uocationis nostrae ad dei gratiam demonstrandam. XII. Quod nullus sit labor, qui possit repromissae beatitudini conparari. XIII. Traditio seniorum de consequenda puritate. XIIII. Quod adiutorium dei laborantibus tribuatur. XV. A quibus perfectionis uiam discere debeamus. XVI. Non posse nos sine misericordia et inspiratione dei ad ipsum laborem obtinendae perfectionis accedere. XVII. Testimonia diuersa, quibus euidenter ostenditur nihil posse nos quod ad salutem nostram pertinet sine adiutorio dei perficere. XVIII. Quod non solum in naturali condicione, sed etiam in cotidiana dispensatione dei gratia muniamur. XVIIII. Quod haec fides ah antiquis patribus tradita sit de gratia dei. XX. De eo, qui propter blasphemiam traditus est inmiundissimo spiritui. XXI. Exemplum Ioas regis Iudae, quo ostenditur quid propter superbiam meruerit. XXII. Omnem animam superbam subdi spiritalibus nequitiis inludendam. 1 conluctationis .. 2 origine om. HT 3 quod tantum LT: quantum H superbiae malum HT ut per ipsum deum (diim H) HT 5 diabuli HT 6 exitincxerit H 7 quemammodum L 10 uiribus L: uirtutibus HT obteoere H optinere T 12 monatraudam T 18 beatitudine HT 17 a quibus L: qui II a qui T 19 obtinentiae H 22 conditione LT 24 hoc H 28 quo L: quod HT 30 superbiam HT XVII. Com. 1 11 XXIII. Quod perfectio adtingi nisi humilitatis uirtute non possit. XXIIII. Quos spiritalis superbia pulset quosque carnalis. XXV. Descriptio carnalis superbiae, uel quae mala in monachi mente parturiat. XXVI. Quod male fundatus quis ad deteriorem statum cotidie prolabatur. XXVII. Expositio uitiorum quae per morbum superbiae generantur. XXVIII. De fratris cuiusdam superbia. XXVIIII. Indicia quibus superbia carnalis animae inesse cognoscitur . XXX. Quod tepefactus quis per superbiam allis quoque praeesse desideret. XXXI. Quomodo superbiam uincere uel ad perfectionem peruenire possimus. XXXII. Quomodo depopulatrix omnium uirtutum superbia per ueram humilitatem possit extingui. XXXIII. Remedia aduersus morbum superbiae. Octauum, quod extremum, aduersus spiritum superbi ?? nobis certamen est. qui morbus licet ultimus sit in conflictu uitiorum atque in ordine ponatur extremus, origine tamen et tempore primus est, saeuissima et superioribus cunctis inmanior bestia, perfectos maxime temptans et propemodum iam positos in consummatione uirtutum morsu diriore depascens. Cuius duo sunt genera, unum hoc, quo diximus spiritales summosque pulsari, aliud, quod etiam incipientes carnalesque que conplectitur. et licet utrumque superbiae genus tam in deum 1 perfectione H2 posse L 2 quos T: quod HL spiritales ^ plus et L pulset et H(T) quosque HLIT: quoque L1 canialea HIX LT 3 superbiae uel quae (que H) HT: sup que L monachi mente L: nacho T modu H 5 fondatis L 7 expositi L 9 superbiae H 10 - indioium L 18 superbiae. Incipit de spiritu superbiae liber - XII • G ELExpliciunt capitul. Incip textus eiusde libri L nihil inscriptum in H 19 I om. G quod et v 21 origine ... 22 primus est om. L 22 i: i im. manior GL 24 mursu diriori dipascens H 25 hoc om. L quod GL= ont. H 26 pulsare G1 tes carnalesque ... pag. 209,4 nudabit extant i quam in homines noxia inflet elatio, tamen illud primum specialiter refertur ad deum, secundum ad homines proprie pertinet. cuius originem ac remedia in posterioribus libelli huius donante deo in quantum possumus exsequemur. nunc de illo priore, quo praefati sumus perfectos praecipue temptari, propositum nobis est pauca disserere. Nullum est igitur aliud uitium, quod ita omnes uirtutes exhauriat cunctaque iustitia et sanctitate hominem spoliet ac denudet ut superbiae malum, tamquam generalis quidam ac pestifer morbus non unum membrum partemue eius debilitare contentus, sed solidum corpus licet corrumpit exitio et in uirtutum iam fastigio conlocatos grauissima ruina deicere ac trucidare conatur. omne namque uitium suis est terminis ac fine contentum, et licet contristet alias quoque uirtutes, contra unam tamen principaliter tendit eamque specialiter opprimit et inpugnat. et ut hoc ipsum quod diximus clarius possit intellegi, gastrimargia, id est adpetitus uentris seu concupiscentia gulae temperantiae rigorem corrumpit, castitatem libido contaminat, ira patientiam uastat, ut nonnumquam uni quis deditus uitio aliis uirtutibus non penitus destituatur, sed illa tantum uirtute truncata, quae e diuerso aemulo sibi uitio repugnante subcumbit, reliquas possit uel ex parte retinere. haec uero cum infelicem possederit mentem, ut quidam saeuissimus tyrannus sublimissima capta arce uirtutum uniuersam funditus ciuitatem diruit atque subuertit, excelsa quondam sanctitatis moenia uitiorum solo coaequans atque permiscens nullam deinceps 3] cap. 24 sqq. 1 illut, C 2 fertur H propriac CL1 pertenit H 3 imposterioribus L 4 exscequimur C exequemur G2L2υexequimur L1 T5 priori If praecipune C 6 deserere H 7 nullum ... quod euan in C ita} facta Ly 8 exauriat H iusUtia et sanctitate CRT: iustitiae sanctitate GL eipoliet L 10 debilitate G1 11 laetali CL currumpit H 12 ac trucidare om. L 18 sui Gx 14 quasque H 15 unum G* 1G clarius Om. L 17 gaatriinargiae C castrimargia L concupiscentie G\\' 18 rigore LI 19 uno quis ex iniquis L 2U distituatur H illum L1 21 uirtuti 01 e om. L 22 subcumbit L: soccumbit CGH retenere uirtutes H 23 posaiderit CGX posaederet H 24 capita L arte C 25 adque C subuertit... 26 atque om. L 26 adque CH 21* imaginem libertatis animae sibi subditae superesse concedit, quantoque ceperit ditiorem, tanto grauiori seruitutis iugo subditum uniuersis uirtutum facultatibus crudelissima depraedatione nudabit. Et ut grauissimae tyrannidis eius potentiam cognoscamus, angelum illum, qui pro nimietate splendoris ac decoris sui Lucifer nuncupatus est, nullo alio quam hoc uitio deiectum caelitus inuenimus et ex illa beata sublimique angelorum statione telo superbiae uulneratum ad inferna fuisse conlapsum. si igitur tantam uirtutem, tantae potentiae praerogatiua decoratam una elatio cordis potuit de caelestibus ad terrena deuoluere, qua nos obseruantia carnis fragilitate circumdatos cauere oporteat, ipsius ruinae magnitudo demonstrat. quemadmodum uero huius morbi uirus perniciosissimum deuitemus, instrui poterimus, si ruinae ipsius causas atque originem persequamur. numquam enim curari languores nec remedia poterunt malis ualitudinibus exhiberi, nisi prius inquisitione sagaci origines earum inuestigentur et causae. hic namque indutus diuina claritate et inter ceteras supernas uirtutes conditoris largitate praefulgens splendorem sapientiae et uirtutum pulchritudinem, qua ornabatur gratia creatoris, naturae suae potentia, non munificentiae illius beneficio se credidit, obtinere, et ob hoc elatus, tamquam qui ad perseuerantiam puritatis huius diuino non egeret auxilio, deo se similem iudicauit, utpote qui nullius indigeret quemadmodum deus, liberi scilicet arbitrii facultate confisus, per illam credens afluenter sibimet omnia subpeditari, quae ad consummationem uirtutum uel perennitatem summae beatitudinis pertinerent. haec ei sola cogitatio facta prima ruina est., ob quam desertus a deo, quo 2 coeperit L grauiori r: granior C graniore GL7c graoioris HT grauiora Lx seruitutes H 3 uirtntum facultatibus] uirtutibus L 4 nudanit L 6 pro GIILT: prae p 11 docoratum L1 uana. H: cf. XI, 10, 3 12 obseruantie L1 fragilitatem L 14 quemammodum L perait. L 1U languores HL2: languore LI languor GΤυ 17 potuerunt H 18 inquisitioni G\\' 19 diuinc Lx 21 pulhritudine II 22 potentiam Li obtenere H 24 egeri L1 25 utpute ILL1 quemammodum L 2G arbitri H confixusL\\' afluenter GlH: affluenter G2 L T 28 ei om. L 29 prima Gu cf. mp. 5 et Conl. VIII, 10: om. HLT quo om. L Se credidit non egere, instabilis repente ac nutabundus effectus et infirmitatem propriae naturae persensit et beatitudinem, qua dei munere fruebatur, amisit. et quia dilexit uerba praecipitationis, quibus dixerat: in caelum conscendam, et linguam dolosam, qua uel de se dixit: ero similis altissimo, uel de Adam et Eua: eritis sicut dii, propterea deus destruet illum in finem, euellet eum, et emigrabit de tabernaculo: et radicem eius de terra uiuentium. tunc ruinam eius uidentes iusti timebunt, et super eum ridebunt dicentes (quod etiam ad hos, qui se sine protectione auxilioque dei summum bonum perficere posse confidunt, iustissime dirigetur): ecce homo, qui non posuit deum adiutorem suum: sed sperauit in multitudine diuitiarum suarum: et praeualuit in uanitate sua. Haec est primae ruinae causa et origo principalis morbi, qui rursum per illum, qui fuerat a se deiectus, in protoplastum serpens infirmitates omnium uitiorum et materias germinauit. dum enim gloriam deitatis arbitrii libertate et industria sua. credidit se posse conquirere, etiam illam perdidit, quam adeptus fuerat gratia conditoris. Itaque exemplis ac testimoniis scripturarum manifestissime conprobatur superbiae labem, cum sit posterior in ordine conflictuum, origine tamen anteriorem esse omniumque peccatorum et criminum esse principium, nec sicut cetera uitia solummodo contrariam sibi uirtutem, id est humilitatem tantum extinguere, uerum etiam cunctarum simul interemptricem esse uirtutum, nec mediocres tantum paruosque temptare, sed maxime I 3] Ps. 51, 6. 4] Efwi. 11, 13. 5] Pi. 51, 0. Eaai. 14, 14. 6] Gen. 8, 5. Ps. 51, 7. 9] Ps. 51, 8. 12] 1: c. 9. 1 credit H 3 emisit L\\' 5 quae L 6 et eritis H dei H 7 et euellet L einigrauit H emigrabit eum L H tubernaculo suo Ho 10 ab L se om. H protectionem L\\' 11 se posse L 12 dirigentor L1 13 suum GHT: sibi L 14 suarutn om. H 16 illam L protoplastrum H prutoplausto L 18 libertatem LI 19 credit Gx 20 gratiam G1H 21 scribturarum G] 24 nec GHT: et L 25 nou tautuui L2 26 interemtricem L in fortitudinis culmine consistentes. ita enim de hoc spiritu propheta commemorat: et escae eius electae. ideoque beatos 1 Dauid, licet tanta circumspectione cordis sui custodiret arcana ut ad eum, quem secreta suae conscientiae non latebant, audenter proclamaret: domine non est exaltatum cor meum neque elati sunt oculi mei. neque ambulaui in magnis neque in mirabilibus super me. nisi humiliter sentiebam, et iterum: non habitabit in medio domus meae faciens superbiam, sciens tamen quam sit difficilis etiam perfectis ista custodia, non de sua tantum praesumit industria, sed orans domini inplorat auxilium, ut huius inimici telum possit insauciatus euadere, dicens: non ueniat mihi pes superbiae, pauens ac metuens, ne illud incidat quod dicitur de superbis: deus superbis aduersatur, et iterum: inmundus est apud deum omnis qui exaltat cor suum Quantum est malum superbiae, ut non angelum, non alias uirtutes sibi contrarias, sed ipsum deum aduersarium habere mereatur. notandum siquidem est quod nequaquam dixerit super his qui ceteris sunt uitiis inuoluti, quod habeant sibi dominum resistentem, id est \\'dominus gastrimargis, fornicariis, iracundis seu filargyris aduersatur\\', sed solis superbis. illa namque uitia uel in unumquemque delinquentium tantummodo retorquentur uel in suos participes, id est in alios homines uidentur admitti : haec uero proprie pertingit ad deum et idcirco cum specialiter digna est habere contrarium. Ideoque uniuersitatis creator et medicus deus causam principiumque morborum superbiam esse cognoscens contrariis ?? sanare contraria procurauit, ut ea scilicet, quae per superbiam 2] Hab. 1, 16 (LXX). 5| Ps. 130, 1-2. 81 Ps. 100, 7. 12] Ps — 35, 12. 14| Iac. 4, 6. Pron. 16, 5 (LXX). 0 circuminspectione H archana L 4 secretc H 5 proclamarent G 7 uisij si non H 8 habitat H 9 qui facit H 13 iu illud G2Sv incedat H decidat S 17 habere om. GL 18 mereantur H habeatur L 19 dum GT: deum Hv deum sibi L 20 castrimargis G1 castrimargiis L 21 fylargiriis G1 phylargiris G\\'J filargiriis H phylargiriis L 23 in post est om. G post admitti in H cap. 8 incipit 24 adtingit H 26 non distinguit H .27 principioque Lx conruerant, per humilitatem resurgerent. ille namque dicit: in caelum conscendam, hic dicit: humiliata est in terra anima mea. ille dicit: ero similis altissimo, hic, cum esset in forma dei, exinaniuit semet ipsum formam Serui accipiens, humiliauitque se factus oboediens usque ad mortem. ille dicit: super astra dei exaltabo solium meum, iste dicit: discite a me quia mitis sum et humilis corde. ille dicit: nescio dominum, et Israhel non dimitto, iste dicit: si dixero quia non noui eum, ero similis uobis mendax: sed noui eum et mandata eius seruo. ille dicit: mea sunt flumina et ego feci ea, iste dicit: non possum ego a me ipso facere quicquam, sed pater meus in me manens ipse facit opera. ille dicit: mea sunt omnia regna mundi et gloria eorum, et cui uoluero do ea, iste cum diues esset, pauper effectus est, ut eius inopia nos diuites redderemur. ille dicit: sicut colliguntur oua, quae erecta sunt, sic uniuersam terram ego congregaui: et non fuit qui moueret pennam, et aperiret os, et ganniret, iste dicit: similis factus sum pellicano solitario: uigilaui, et factus sum sicut passer solitarius in tecto. ille dicit: exsiccaui uestigio pedum meorum omnes riuos aggerum, hic dicit: numquid non possum rogare patrem meum, et «xhibebit mihi modo plus quam duodecim milia legiones angelorum? si principalis ruinae causam et salutis nostrae fundamenta perspeximus, a quo et qualiter uel ista 1] Esai. 14, 13. 2] Ps. 43, 25. 3] Esai. 14, 14. Phil. 2, 6-8. 6] Esai. 14, 13. 7] Matth. 11, 29. 8] Ex. 5, 2. 9] Ioh. 8, 55. 11] Ezech. 29, 3 (LXX). 12] Ioh. 5, 30 et 14, 10. 14] Luc. 4, 6. 15] II Cor. 8, 9. 17] Esai. 10, 14. 19] Ps. 101, 7-8. 21] Esai. 37, 25. 23] Matth. 26, 53. 1 resurgent G1H 8 corde et ille G dni H israhel GH lrt L 11 omnia fiumina H 12 ego om. L 14 omnia om. H 15 ea GLT: illa H factus H 17 colleguntur G1 18 mouerit H 19 pinnam HT 20 pellicano... factus sum om. H 22 uestigia Gl peduum H 28 non possum rogare] rogare possum Gx meum om. L 24 milia GTl: eras. in L, punctis delet. in T, otn. Hr 25 principales L1 26 quo uel qualiter ista L iacta sint uel illa emerserit, quemadmodum deuitare tam atrocem mortem superbiae debeamus, uel illius ruina uel huius doceamur exemplo. Itaque hunc nequissimi spiritus laqueum taliter poterimus euadere, si in singulis quibus senserimus nos uirtutibus profecisse illud apostolicum dixerimus: non ego, sed gratia dei mecum, et: gratia dei sum quod sum, et deum esse qui operatur in nobis et uelle et perficere pro bona uoluntate, dicente etiam ipso auctore salutis nostrae: qui manet in me et ego in illo, hic fert fructum multum, quia sine me nihil potestis facere, et: nisi dominus aedificauerit domum, in uanum laborauerunt qui aedificant eam, nisi dominus custodierit ciuitatem, frustra uigilauit qui custodit eam, et: in uanum nobis est ante lucem surgere, quia non est uolentis neque currentis, sed miserentis est dei. Nullius namque quamuis feruentis et cupientis tam idonea potest uoluntas esse uel cursus, ut carne spiritui repugnante circumdatus ualeat tantum perfectionis praemium et palmam integritatis ac puritatis adtingere, nisi fuerit diuina miseratione protectus, ut ad illud, quod magnopere uult et ad quod currit, peruenire mereatur. omne enim datum bonum et omne donum perfectum de sursum est descendens a patre luminum. quid enim habes quod non accepisti? quodsi, accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis? 6] I Cor. 15. 10. 7] 1. c. 8] Phil. 2, 13. 9] Ioh. 15, 5. 11] Ps. 126, 1 (LXX). 14] L c. 2. 15] ltom. 9, 16. 22] lac. 1, 17. 24] 1 Cor. 4, 7.: j t 1 acta H iactata L emerscriat G2Hv deuitaret Lx 5 in om. H inferimus L 6 proficisse L1 7 et gratia] ergo L sum HL: sum id GTv deum] dni H 8 pro] per L propter H bonam uolunUtem HL* 9 autore H 10 adfert H 12 laborabunt L 13 et nisi G\\'S 14 uigilauit (ὴγρύπνσεν) G: uigilabit L uigilat HTv in uanum (ei; μάτην) G1: uanum G2HLTv uobis est (ύμι̃ν ὲστι) G: est uobis HLTv 15 et quia G3 currentes H 16 est om. H v 17 non distinguit G nullus L 19 et G in ras. m, 2 aut H 22 datum] donuia GL 23 disceudena a patrem H Si enim uel illum latronem ob unam confessionem introductum in paradisum recordemur, intellegemus eum non cursus sui merito tantam beatitudinem consecutum, sed dono dei miserentis iudeptum. uel si reminiscamur Dauid regis duo tam grauia tamque inmania crimina uno paenitudinis sermone deleta, nec hic uidebimus ad indulgentiam tanti criminis obtinendam laboris aequiperasse merita, sed dei gratiam superabundasse, qui uerae paenitudinis occasione percepta tantam peccatorum materiem sub unius uerbi plena confessione consumpsit. principium quoque discutientes uocationis ac salutis humanae, qua non ex nobis nec ex operibus nostris secundum apostolum, sed dei sumus dono gratiaque saluati, liquido poterimus aduertere, quemadmodum perfectionis summa non uolentis neque currentis, sed miserentis sit dei, qui nequaquam laborum uel cursus nostri merito conpensante uitiorum nos facit esse uictores nec aequiperante nostrae uoluntatis industria tam arduum integritatis culmen subiugata qua utimur carne conscendere. nulla siquidem corporis huius adflictio nullaque cordis contritio ad capessendam ueram illam interioris hominis castitatem possit esse condigna, ut tantam puritatis uirtutem angelis solis ingenitam caelique uernaculam nudo humano labore, id est sine adiutorio dei ualeat obtinere, quia totius boni effectus ab illius profluit gratia, qui tantam perennitatem beatitudinis et inmensitatem gloriae exiguae uoluntati breuique ac paruo cursui nostro multiplicata largitate donauit. 1] cf. Loc. 23, 40 sqq. 4] cf. n Reg. 12, 13. 11] cf. Eph. 2, 8-0. 19] Rom. 0,16. 1 non distinguit G 2 paradysum G2 paradiso L reoordareniur H intellegemus H: intellegimus GL 3 tautuui H 4 indemptum L1 adeptum Hv 5 tam inmania L penitudinis HL ô dileta H uidemus ex nidemur L 7 equiparasse H 8 qua L1 penitudinis GHL occasaione H 9 materiem LI: materiam GHL\\'Tv consumeret L 13 quomammodum LI summam LI 14 dei sit H 16 equiparantis H uolnntis G1 17 subiugatu Lt 10 capissendam H 20 possit HLT: potest Gv 21 familiarem ingenitam L 22 humanoq. H optinero G obtenere H 23 ab om. L eius H que L 24 beatitudinia et inmensitatem om. L uoluntstis L1 Omnis enim longaeuitas uitae praesentis, cum ad illam futurae gloriae perennitatem respexeris, euanescit, et dolores cuncti contemplatione illius inmensae beatitudinis effugantur atque ut fumus ad nihil extenuati liquescunt et nusquam ut fauilla conparent. Quapropter iam tempus est ut ipsis quibus tradunt uerbis patrum sententiam proferamus, eorum scilicet qui uiam perfectionis et qualitatem eius non uerborum iactantia depinxerunt, sed potius re et opere ac uirtute spiritus possidentes experimentis eam propriis et exemplis certissimis tradiderunt aiunt itaque non posse ad purum quempiam carnalibus uitiis emundari, nisi uniuersum laborem suum atque conatum ad tantum perfectionis finem intellexerit non posse sufficere, nec eam nisi dei miseratione et adiutorio conprehendi non tam tradentis institutione quam affectu atque uirtute et experimentis propriis eruditus agnoscat. ad capessenda namque tam magnifica tamque praecelsa puritatis et integritatis praemia quantuslibet ieiuniorum, uigiliarum, lectionis, solitudinis ac remotionis labor fuerit inpensus, condignus esse non poterit qui haec industriae suae merito uel sudoris obtineat. numquam enim diuinum munus labor proprius humanaue conpensabit industria, nisi desideranti diuina fuerit miseratione concessum. Nec hoc dico ut humanos conatus euacuans ab industria et laboris intentione quemquam reuocare contendam, sed plane constantissime non mea, sed seniorum sententia. definio perfectionem quidem sine his omnino capi non posse, his autem solis sine gratia dei posse eam a nemine consummari. ut enim dicimus conatus humanos adprehendere eam per sa ipsos non posse sine adiutorio dei, ita pronuntiamus laborantibus tantum ac desudantibus misericordiam dei gratiamque 2 gloriae om. L 4 adque H nihil GLT: nihilum Hv 6 ut in ipsis H ut ipsi L 8 iactantie Gl depiucxerunt H 9 re et] recto Gc posse dentes H 12 emendari HSl adque H 13 tantae p 14 et om. Gl non om. H 15 institutionem Lx adque H uirtutem LI et om. H 16 capissenda H capessendam LI namque om. L -18 et solitudinis Gv 20 obtenuat H 21 conpensauit GLI 26 difinio Gl biis bis H 27 a nemine] inanem L 28 humanus LI semet H conferri et, ut uerbis apostoli loquar, uolentibus et currentibus inpertiri secundum illud, quod etiam in psalmo octogensimo octauo ex persona dei cantatur: posui adiutorium super potentem: et exaltaui electum de plebe mea. dicimus enim secundum saluatoris sententiam dari quidem petentibus, aperiri pulsantibus et a quaerentibus inueniri, sed petitionem et inquisitionem et pulsationem nostram non esse condignam, nisi misericordia dei id quod petimus dederit uel aperuerit quod pulsamus uel illud quod quaerimus fecerit inueniri. praesto est namque, occasione sibi tantummodo a nobis bonae uoluntatis oblata, ad haec omnia conferenda. amplius enim ille quam nos perfectionem salutemque nostram desiderat et expectat. et in tautum beatus Dauid prouentum sui operis ac laboris propria tantum industria non posse nouerat obtineri, ut a domino promereri directionem suorum operum iterata prece deposceret dicens: et opera manuum nostrarum I dirige super nos, et opus manuum nostrarum dirige, et rursum: confirma deus hoc, quod operatus es in nobis. Ideoque si ad ueram consummationem uirtutum uolumus effectu et opere peruenire, illis debemus adquiescere magistris ac ducibus, qui hanc non uaniloqua disputatione somniantes, sed re atque experimentis adprehendentes nos quoque docere atque ad eam dirigere similiter possunt et uiam, quemadmodum perueniamus ad eam, certissimo tramite demonstrare, quique ad hanc fide se potius peruenisse quam laborum merito testabantur. quibus etiam hoc praecipuum sui cordis adquisita puritas conferebat, ut magis magisque se deprimi peccatis agnoscerent (tanta namque in eis delictorum conpunctio per 1] of. Bom. 9, 16. S] Ps. 88, 20. 5] cf. Matth. 7, 7. 16] Ps. 89, 17. 18] Ps. 67, 29. 2 octogesimo G2L LXXXVIII HT 3 canitar L super potentem (ε̇πὶ δυνστόν) L: ia potente GlHn et Uulg. in potentem G\\'ST 6 apperiri HS aperire L1 7 inquest.ionem H 8 doi L 10 occasaione H occasionem LI 13 exspectat G1H (non S) 15 obteneri H optineri G3 16 deposcere Gx 18 dits H* hoc deus Sv et Uulg. 20 affectu H et] aut L 22 adque H ad L* 23 similiter om. L et] nt L1 quemammodum LI 25 fidem Lx se fide H 26 sui] si L1 adquestta H\\' 28 ignoscerint H tantam LI dies singulos augebatur, quanta puritas animi profecisset traherentque iugiter intimo corde suspiria, eo quod semet ipsos sentirent nequaquam posse delictorum naeuos ac maculas deuitare, quae eis per multiplices cogitationum minutias inurebantur. et idcirco futurae uitae stipendia non operum sperare ae merito, sed misericordia domini proclamabant, nihil sibi de ??? tanta circumspectione cordis aliorum conparatione donates ?? s quippe qui hanc ipsam non suae industriae, sed diuinae gratiae« adscribebant: nec blandientes sibi de inferiorum ac tepidorum neglegentia, sed contemplatione potius illorum, quos uere pec cato carere atque in regno caelorum aeterna iam beatitudine ?? perfrui nouerant, humilitatem perpetuam conquirebant. atque ita consideratione hac et elationis ruinam pariter declinabant et quo contenderent uel quod dolerent semper inueniebant, in tellegentes semet ipsos ad illam puritatem cordis quam cupiunt obsistente carnis sarcina peruenire non posse.\\' Igitur secundum traditiones et institutiones eorum sic ad eam festinare debemus ieiuniis, uigiliis, orationibus, contritioni cordis et corporis operam dantes, ne haec omnia morbo! hoc inflante uacuemus. non solum namque ipsam perfectionem oportet credere industria nos uel labore nostro possidere non posse, sed ne haec ipsa quidem, quae illius exercemus obtentu, id est labores conatusque nostros ac studia sine diuinae protectionis ) auxilio inspirationisque eius et castigationis atque exhortationis gratia posse perficere, quam scilicet cordibus nostris uel per alium solet uel per semet ipsum, nos uisitans, clementer infundere. Postremo instruat auctor salutis nostrae, quid nos oporteat in singulis quibusque quae gerimus non modo sentire,I 1 agebatur H proficisaet H1L1 2 truherintquo H cordis L 3 neuos GL naeos H macula. LI 4 inuehebantur L 8 quia LI 9 ne L1 inferorum LI 10 neglegeutiam LI putius H 11 regna L 12 huwili. tate perpetua L 13 consideratio L1 hec G1 ac L et om. L 14 cou- tenderent GXL: considerint H tenderent G2Sv 17 traditionis et instructiones G1 et institutiones om. L 18 contritione L\\' 19 nec H 20 inflante uacuemus G1HL2T: inflant euacuemus Lx inflante euacuemus G7Sc 21 possedere Hl 22 nec Hl optentu G2 23 labori Lx 27 instruat G 28 geremus Hl sed etiam confiteri. non possum ego, inquit, a me ipso facere quicquam. pater autem in me manens ipse facit opera. ille ei persona hominis adsumpti dicit nihil a semet ipso posse se facere, et nos cinis ac terra in his, quae ad nostram salutem pertinent, arbitramur nos adiutorio domini non egere? discamus itaque et nos, per singula nostram simul infirmitatem et illius adiutoria sentientes, cotidie proclamare cum sanctis: inpulsus uersatus sum ut caderem: et dominus suscepit me. fortitudo mea, et laudatio mea dominus: et factus est mihi in salutem, et: nisi quia dominus adiuuit me: paulo minus habitauerat in inferno anima mea. si dicebam: motus est pes meus: misericordia tua domine adiuuaba.t me. secundum multitudinem dolorum meorum in corde meo: consolationes tuae laetificauerunt animam meam. uidentes etiam cor nostrum in timore domini et patientia roborari dicamus: et factus est dominus firmamentum meum. et eduxit me in latitudine. scientiam quoque profectu operum intellegentes nobis augeri dicamus: quoniam tu inluminas 1 lucernam meam domine: deus meus inlumina tenebras meas. quoniam in te eripiar a temptatione, et in deo meo transgrediar murum. deinde sentientes nosmet ipsos fortitudinem tolerantiae conquisisse et in semita uirtutum facilicus- Cilius ac sine labore dirigere adiciamus: deus qui praecinxit cilius uirtute: et posuit inmaculatam uiam meam. qui perfecit pedes meos tamquam cerui, et super excelsa Statuit me, qui docet manus meas ad proelium. conaecuti etiam discretionem, qua roborati possimus aduersarios 1] loh. 5, 30. 2] Ioh. 14, 10. 8] PI. 117. 13—14. 10J Ps. 93, 17—19. 17] Ps 17, ;9-20. 19] 1. c. 29-30 24] 1. c. 33-36. 1 inquid G1H 2 fecit H 4 se om. L facere se posse 8 hiis H 4} et nos itaque L 7 adiutoriu L 8 uersatus] euersus H 11 adiuuat H 13 adiuuat Gt 16 domiui om. L discamus H1 21 deum meum G 22 deinde HLT: dein Gv 23 tollerantiae HL1 24 adiciamus G: dicamus HLTv cf. inferam pag. 218, 6 praecinexit H preciuxisti G praeciucxisti T praecingis c 25 uirtute L2T poauisti GTv 26 perficis e meus H1 tamquam] ut H escelsa mea G 27 statuit G7L: statuis G1r statuens Hc statues T docis G1 doces G2Tv plium H nostros elidere, proclamemus ad deum: disciplina tua erexit me in finem: et disciplina tua ipsa me docebit. dilatasti gressus meos subtus me: et non sunt infirmata uestigia mea. et quia taliter sum roboratus scientia tua atque uirtute, inferam confidenter ea quae sequuntur et dicam: persequar il.imicos meos, et conprehendam illos: et non conuertar donec deficiant. conteram illos, nec poterunt stare: cadent sub pedes meos. rursus infirmitatLs nostrae memores nec posse nos tam acerbos uitiorum hostes fragili carne circumdatos sine illius adiutorio superare dicamus: in te inimicos nostros uentilabimus, et in nomine tuo spernemus insurgentes in nos. non enim in arcu meo sperabo: et gladius meus non saluabit me. tu enim saluasti nos de adfligentibus nos: et odientes nos confudisti. sed etiam praecinxisti me uirtute ad bellum: subplantasti omnes insurgentes in me subtus me. et inimicos meos dedisti mihi dorsum, et odientes nos confudisti. sed nec armis nostris posse nos uincere co- gitantes dicamus: adprehende arma et scutum: et ex- surge in adiutorium mihi. effunde frameam, et conclude aduersus eos, qui persequuntur me: dic animae meae: salus tua ego sum. et posuisti arcum aereum brachia mea. et dedisti mihi protectionem salutis meae: quia nec patres nostri in gladio suo possed runt terram, et brachium eorum non saluauit eos: = 1] 1. c. 36-37. 5] 1. o. 38-89. 11] Ps. 43, 6—8. 16] Ps. 17,. 40-41. 19] Ps. 34, 2-3. 22] Ps. 17, 35—36. 24] Ps. 43,4. 1 proclamamus H dñm H eum L erexit (ἀνώρθωσε) GL: cor-. rexit HTv et Uulg. 5 sequantur G1H secuntur LT 7 potuerunt G1 8 sub G L: subtus HTv et Uulg. pedibus meis L rursum HTrr 9 aoeruuos G1H1L1 10 fragilli H 11 uentilauimus L1 12 spernimus G1H1 in nobis HTv et Uuig. arco Hl 13 salusuit Lx me om. L1 tu enim saluasti HLT: saluasti enim Gv et Uuig. 14 de GL: ez HT 16 supplasti HT omnes om. HT 18 nos (priore loco) OL: me HTv 21 persecuntur HLT 22 posuisti G: posuisti ut HLv et Uulg. 24 mess LIT: tuae GHL2v et Uulg. nostros H in om. G posaiderunt G1Т possidebunt H 25 saluabit G1H1 sed dextera tua, et brachium tuum, et inluminatio uultus tui: quoniam conplacuit tibi in eis. postremo uniuersa beneficia eius cum gratiarum actione mente sollicita perlustrantes super his omnibus, quod uel pugnauimus uel inluminationem scientiae uel disciplinam discretionis ah eo consecuti sumus, uel quod suis nos armis instruxit et uirtutis cingulo conmuniuit, uel quod inimicorum nostrorum nobis praebuit dorsum et tribuit uirtutem comminuendi eos ut puluerem ante faciem uenti, intimo cordis affectu clamemus ad eum: diligam te domine uirtus mea: dominus firmamentum meum, et refugium meum, et liberator meus. deus meus adiutor meus, et sperabo in eum. protector meus, et cornu salutis meae, et susceptor meus. laudans inuocabo dominum: et ab inimicis meis saluus ero. Non solum pro his ei gratias referentes, quod uel rationabiles nos condidit uel liberi arbitrii potestate donauit uel baptismi largitus est gratiam uel scientiam legis adiutoriumque concessit, sed etiam pro his, quae erga nos cotidiana eius prouidentia conferuntur, quod scilicet aduersariorum nos insidiis liberat, quod cooperatur in nobis, ut carnis uitia superare possimus, quod a periculis nos etiam ignorantes protegit, quod a lapsu peccati communit, quod adiuuat nos et inluminat, ut ipsum adiutorium nostrum, quod non aliud quidam interpretari uolunt quam legem, intellegere et agnoscere ualeamus, quod pro neglegentiis delictisque nostris eius inspiratione latenter conpungimur, quod dignatione eius uisitati saluberrime castigamur, quod ab eo nonnumquam etiam inuiti trahimur ad salutem, postremo quia ipsum liberum arbitrium nostrum, 8] PI. 17,48. 10] Ps. 17, 2-4. 2 faciei tuae HT conplacuit tibi OT: con(com-)placuisti HLv et Uulg. 6 nos suis H intruxit H 7 communiuit GL 8 et retribuit H 9 clamamus H 10 uirtus L: fortitudo GHT et Uulg. domine L Z1 liberator meos Gl 13 et post meae om. GT laudans ... 14 wuus aro om. H1 15 ei] et L1 refferentes H uel om. L 16 potestatem H H.7 adiutorium L 21 a om. L 22 a om. L1 commonet ex communet H iuuat L 24 legem dei H 25 negligentiia G1 insperatione H 26 conpnggimur H dignationem Lx quod procliuius fertur ad uitia, ad meliorem dirigit frugem et ad uirtutum uiam instigationis suae uisitatione contorquet. Haec est proprie humilitas erga deum, haec est antiquissimorum patrum sincera fides, quae penes successores ipsorum mera nunc usque perdurat. cui fidei uirtutes apostolicae, quae saepenumero per eos manifestatae sunt, non solum apud nos, sed etiam apud infideles et incredulos indubitatum testimonium reddunt. qui simplicem piscatorum fidem corde simplici retinentes non eam syllogismis dialecticis et Tulliana facundia spiritu concepere mundano, sed experimento uitae sinceris actuque purissimo, correctione quoque uitiorum, et ut uerius dixerim in ipsa perfectionis inesse naturam oculatis indiciis deprehenderunt, sine qua nec pietas in deum nec uitiorum purgatio nec emendatio morum nec uirtutum consummatio poterit adprehendi. Noui quendam de fratrum numero (quem utinam minime scissem, siquidem post haec ordinis mei gradu se passus est praegrauari), qui probatissimo cuidam senum uitio carnis semet ipsum grauissimo confessus est inpugnari: nam contra usum naturae desiderio patiendi magis quam inferendi ignominiam intolerabili aestu libidinis urebatur. tum illum ut spiritalem uerumque medicum interiorem causam morbi huius et originem protinus peruidisse: qui grauiter suspirans, nequaquam, ait, tam nequam spiritui tradi te dominus permisisset, nisi aliquid blasphemasses in eum. quo ille conperto confestim procidit ad pedes eius in terram, summaque admiratione perculsus 1 cliuins H dircgit H 3 proprie] prima. H 4 qui L1 5 mera G: merita L\\' merito HL1 intemerata Tr fide uirtutis LI 6 per eos om. G1 mauifeste H 9 syllogismis GL2: sillogismis H syllogissimis Lx ris et tullituja ... cap. 28 do ore suo prorsns emittere extant in C t d tcrtuliana H 10 concipere CH concidere L 11 Rinceris CHL: sincere G (c in rax. m. 2) v correptionp H 12 naturam CG2v: natura rell. indicis H 13 comprachenderunt L 14 emundatio H 16 noni ... numero cuan. in C 17 seirem H 18 probissimo G 19 impngnare L 20 ignominin H 21 ut om. L ille ut spiritidia uernsque medicus... pernidit H 23 preuidisse G\\' ait ncqunquam H 24 aliqait blasphemassis C 25 in om. H procedit GIH 26 ad terram H summa ex summam L admirationẽ Lx J tamquam deo cernens arcana sui pectoris patefacta confessus est in dei se filium cogitatione impia blasphemasse. unde perspicuum est eum, qui superbiae spiritu possidetur uel qui iii deum blasphemus exsistit, tamquam qui inroget illi iniuriam, a quo puritatis speranda sunt dona, perfectionis integritate priuari et sanctificationem castimoniae non mereri. Legimus tale aliquid in Paralipomenon libro. Ioas enim rex Iuda septem annorum ab Ioiade pontifice adscitus in regnum atque in omnibus, quoad uixit memoratus pontifex, testimonio scripturae laudatus est. de quo post obitum Ioiade audi quid scriptura commemoret et quemadmodum elatus superbia ignominiosae fuerit traditus passioni: postquam autem obiit Ioiade, ingressi sunt principes Iuda, et adorauerunt regem, qui delenitus obsequiis eorum adquieuit. et dereliquerunt templum domini dei patrum suorum, seruieruntque lucis et sculptilibus, et facta est ira contra tra Iudam et Hierusalem propter hoc peccatum. et post pauca: cumque euolutus esset annus, ascendit contra eum exercitus Syriae: uenitque in ludam et Hierusalem, et interfecit cunctos principes populi, atque uniuersam praedam miserunt regi Damascum. et certe cum permodicus uenisset numerus Syrorum, tradidit do minus in manus eorum infinitam multitudinem, eo quod od reliquissent dominum deum patrum suorum: in Ioas quoque ignominiosa exercuere iudicia. et 12] n Par. 24, 17—18. 18] 1. c. 23-25. x1 a deo r archana G2L 3 possedet.ur H 4 existit G2H exti- tit L 7 legimus ... paralipomenon euan, in C paralypomenon G\\'L 8 I ex ] ex L ioiadft G1H2: ioiadac CL1 iode H1 ioiada (PL* udscitur C ^ adque C quoad] dum H 10 testimonine C seribturae G1 ioiade G 2 H2: ioiadae CG3L ioade H1 11 scribtura CG1 commemorat G commemoraret H quemammodum L1 13 ioiade G1; joiadae C ioade H ioisila G2L 14 dcknitus CG1 deliuitus G2H2L diliuitus H1T 19 siriae H 20 adque C qui H 21 damasco H 22 permodicus G1 sirorum H assyriorum L 23 mauus C ut uid. et H: manibus GLT1 et I Uulg. eorum eo quod L 24 reliquissent CT: reliquerint. G derelinquissent H dereliquissent Lv et Uulg. 25 exercere C iuditia G1 XVII. Cass 1. 22 abeuntes dimiserunt eum in languoribus magnis. uides quam flagitiosis ac sordidis passionibus tradi mereatur superbia. qui enim elatus adrogantia ut deum se passus est adorari, traditur secundum apostolum in passiones ignominiae et in reprobum sensum, ut patiatur ea quae non conuenit. et quia dicente scriptura inmundus est ante deum omnis qui exaltat cor suum, iste, qui tumida elatione cordis inflatus est, turpissimae confusioni traditur deludendus, ut humiliatus taliter sentiret semet ipsum esse uel inmunditia carnis et conscientia inpurae passionis inmundum, quod animi sui noluerat elatione sentire, et ut carnis ignominiosa contagio patefaceret inmunditiam cordis eius occultam, quam superbiae malo contraxerat, ac manifesta pollutione corporis sui probaretur inpurus, qui per elationem spiritus factum se non sentiebat inmundum. Quibus manifeste probatur omnem animam, quae superbiae fuerit tumore possessa, intellectualibus Syris, id est nequitiis spiritalibus tradi eamque passionibus carnis inuolui, ut saltim uitiis humiliata terrenis inmundam se carnaliter polluta cognoscat, quae tepore mentis erecta inmundam se in conspectu dei per elationem cordis effectam intellegere ante non potuit, quo uel sic humiliatus quis a pristino tepore discedat et ignominia carnalium passionum deiectus atque confusus ad spiritalem feruorem deinceps semet ipsum ardentius conferre festinet. Euidenter itaque demonstratur non posse quemquam perfectionis finem ac. puritatis adtingere nisi per humilitatem ueram, quam primitus fratribus reddens deo quoque in penetralibus cordis exhibeat, credens sine protectione eius atque auxilio per singula sibi momenta delato perfectionem, quam 4] Rom. I, 26 et 28. 6] Prou. 16, 5 (LXX). 1 suis magnis L\\' 3 euet Lx 4 pasmonis GHT1 ignominiã (inis in ras.) G 5 conuenit CG: conueniunt HLTc et Uulg. 6 dioenti H1 scribtura CG* ante CGHT: apud Lv diim GH 7 extat, HI 9 ut] et L1 11 ct om. GT 16 quibus ... omnem euan. in C 18 saltem CH2L2 21 dîii H 23 adque CH* 25 euidcnter ... demonstratur euan. in C 26 attingere CH 27 penetralibuB CS: penetrabilibus CG1HLT 28 adque C cupit et ad quam magnopere currit, se penitus obtinere non posse. Huc usque de spiritali superbia, qua diximus perfectos quosque pulsari, quantum tenuitas ingenii nostri praeualuit, donante deo dixisse sufficiet. quod superbiae genus non multis cognitum nec expertum est, quia nec plures student perfectam cordis adprehendere puritatem, ut ad hos proeliorum gradus ualeant peruenire, nec praecedentium uitiorum, quorum in singulis libellis naturam pariter remediaque praemisimus, procuratur ulla purgatio: sed illos solummodo pulsare solet, qui deuictis superioribus uitiis iam propemodum sunt in uirtutum culmine conloe.ati. quos quia lapsu carnali subtilissimus hostis superare non quiuit, spiritali ruina deicere ac subplantare conatur, per hanc illos uniuersis ueterum stipendiorum meritis multo labore quaesitis spoliare contendens. ceterum nos, qui adhuc terrenis sumus passionibus inuoluti, nequaquam hoc modo temptare dignatur, sed crassiore et ut ita dixerim carnali elatione subplantat. et idcirco de hac quoque, qua maxime nos seu nostrae mensurae homines ac praecipue iuniorum uel incipientium mentes periclitari solent, necessarium reor secundum promissionem nostram pauca depromere. Haec igitur quam diximus carnalis superbia cum tepido ac male adrepto renuntiationis principio in monachi resederit mente, de pristino ac saeculari eum tumore ad ueram Christi humilitatem descendere non permittens primum inoboedientem eum reddit et asperum, deinde mitem atque adfabilem esse non patitur, aequalem quoque fratribus fieri communemque non sinit nec secundum dei ac saluatoris nostri mandatum spoliari terrenis 28] cf. Matth. 19, 21. 1 et ad] ob L paenitus CL optiaere G7 obtenere W 3 huc usque ... qua euan, in C quf L1 4 nostri ingenii H 5 dno H sufficiet CG1L1: surficiat G2HL2Tv 6 cognitum et L 7 praeliorum HL 9 in om. C fort. recte: cf. contra Nest. VI, 3, 1. 23, 1. Praef. ad Conl. part. 1, I. 5 12 collocati CGT labsu C suptilissimus C 13 quieuit Н1L1 delecere H supplantare CGL (non S) 17 crassiori H 18 supplantat, CG2L 20 pereclitari G1H3 22 XXV et haec ... carnalis su eaun. in C 23 arrepto GHL residerit CLI 24 mentem G3L eum om, H 26 eunt om L inmitem L3 adque C adfabilem GIT: affabilem rtll. 22* opibus nudarique concedit, et cum renuntiatio nihil aliud si nisi mortificationis et crucis indicium nec ualeat aliis in choari uel consurgere fundamentis, quam ut se non solum actibus huius mundi spiritaliter nouerit interemptum, etiam corporaliter cotidie credat esse moriturum, e contrario facit eum uitam sperare longaeuam, infirmitates proponit ei ei prolixas et multas, confusionem quoque incutit ac pudorem si nudus effectus alienis et non propriis facultatibus coeper ?? sustentari, persuadet etiam multo esse melius uictum indux mentumque sibi sua potius quam aliena substantia ministrari secundum illud scilicet, quod quemadmodum dictum sit hebitudine ac tepore cordis obtunsi ne intellegere quidem aliquando poterunt: beatius est magis dare quam ac cipere.i Tali igitur diffidentia mentis obsessi et a scintilla fidei, qua nisi fuerant in primordiis suae conuersionis accens? diabolica infidelitate reuocati incipiunt pecunias. quas ante dispergere coeperant, diligentius custodire et eas, uelut qui samet profligatas ulterius reparare non possint, auaritia uehementiore conseruant, seu, quod est deterius, ea quae prius abiecerant resumentes uel certe, quod est tertium ac deterrimum nequitiae genus, quae ne ante quidem possederant congregantes nihil amplius egressi de saeculo quam nomen adquisisse tantummodo ac uocabulum monachi conprobantur. super haec igitur initia male uitioseque fundata necesse est ut uniuersa deinceps uitiosius structura consurgat nec quicquam superponi pessimis ualeat fundamentis, nisi quod miserabilem animam ruina lugubriore prosternat. 13] Act. 20, 35. 1 condit Gl aliut C 2 iuchoari GT: incoari C incogari H coęquari L 5 et e Lx 6 proponet G1 ei proponit L 9 persuadit G1H1L1 11 quod scilicet G1 quemammodum L 12 hebitudine CG*HLT: hebetudine G1 18 poterunt GL: potuerunt HTv 15 non distinguit H tali... obses euan. in C a CG2ST: ab L om. GXH 16 conuersationis HL 19 promulgatas L 20 est om. L\\' abiecerunt L 21 teterrimum L 22 possiderant G1L1 23 de] e v 27 lucubriori H Talibus siquidem mens passionibus obdurata atque a detestabili tepore incipiens necesse est ut in deterius cotidie proficiat et reliquam quoque uitam suam deformiore fine concludat, dumque cupiditatibus pristinis oblectatur ac secundum apostolum sacrilega filargyria uincitur (ita eodem pronuntiante de illa: et filargyria, quae est simulacrorum siue idolorum seruitus, et iterum: radix, inquit, omnium malorum est filargyria), numquam possit in corde suo humilitatem Christi simplicem ueramque suscipere, cum sibi uel de nobilitate natalium gloriatur uel inflatur de saeculi, quam corpore, non mente deseruit, dignitate uel pecuniis, quas ad ruinam suam retentat, extollitur. per quae iam non monasterii iugum sustinere contentus est, non senioris ullius institui disciplina, et non solum nullam subiectionis aut oboedientiae regulam custodire dignatur, uerum ne ipsam quidem auribus suis doctrinam perfectionis admittit. tantumque con- ^ crescit in corde eius spiritalis uerbi fastidium, ut, cum forte . talis fuerit oborta conlatio, uno in loco stare nesciat eius obtutus, sed huc illucque stupidus circumferatur intuitus, aliorsum et in obliquum quam moris est oculi defigantur. pro suspiriis enim salutaribus sputa de sicco gutture contrahuntur, excreationes etiam sine ulla interpellatione flegmatis prouocantur, digiti ludunt et in modum quiddam scribentis uolitant atque depingunt, et ita huc atque illuc uniuersa membra corporis commouentur, ut, dum spiritalis agitatur conlatio, totum se 6] Col. 3, 5. 7] I Tim. 6, 10. 1 talibus ... passiooibus euan. in C obdurata GHL2T : obturata CLI tdqae C 5 filargiria H phjlargiria L (item infra) 6 fylargiria G 1 iaquid CGIH iuquit radix L 8 fjlargyria G 10 de ante nobilitate om. L 12 per] super L 13 ullius om. L 14 disciplinam LI et CHL (om T): quisque (quisquis r) enim superbiae (superbia GI) morbo fueritoccupatus (fuerit occupatus om. G1) GSc ullam L 16 auribus suis post perfectionis habet C 18 in om. L optutus G5 19 huc adque illucque stupedus C aliorum CHT aliorsum et om. L 20 in om. G oblicum GXT detigantur CL2T: defraugautur G defiugantur HLX 21 contrabuntur Gc (cf. Sen. de ira 111, 38, 2 attmcta salina): contraduntur CL couraduntur H ronradiuntur T exsecrationes L1 23 immodum LI scribentes Lx uolitant atque om. L adque C uel scatentibus uermibus uel acutissimis sudibus credat insidere, et quidquid simplex conlatio ad aedificationem protulerit audientium. ob suam suggillationem aestimet esse prolatum. totoque tempore, quo uitae spiritalis examinatio uentilatur, suis suspicionibus occupatus non quid exinde ad profectum suum capere debeat aucupatur, sed causas, cur unumquodque sit dictum, sollicita mente perquirit, uel quid eis possit obicere tacita intra se cordis uolutatione coniectat, ut nihil ei his, quae saluberrime sunt digesta, penitus adprehendere aut in aliquo ualeat emendari. et ita fit ut non solum in nullo ei proficiat conlatio spiritalis, uerum etiam damnosa magis exsistat efficiaturque ei causa maioris peccati. dum enim pro conscientia sua totum contra se suspicatur esse prolatum, uehementiore cordis obstinatione duratur iraeque stimulis acrius instigatur: deinde post haec excelsa uox, sermo rigidus, amara turbulentaque responsio, incessus erectus ac mobilis, lingua facilis, procax loquella nec umquam taciturnitatis amica, nisi cum contra fratrem rancorem quendam in suo corde conceperit: fitque silentium eius non conpunctionis nec humilitatis ullius, sed superbiae et indignationis indicium, ita ut quid in eo detestabilius sit haud facile discernatur, utrum diffusa illa petulansque laetitia an dira haec uirulentaque serietas. in illa namque sermo non oportunus, risus leuis ac fatuus, effrenata atque indisciplinata cordis elatio: in ista uero ira plenum ui ?? lentumque silentium et quod ob hoc tantum concipitur, ut ad uersus fratrem rancor taciturnitate seruatus protelari diut us 1 studiis Lx insedere H1 2 quidquid CGl: quicquid GPHL 3 audi en tum L sugillationem SL suggellationem H* 5 occupatur L nc quid G1L1 7 obiecere Hl 8 eis H ut nihil in aliquo penitns uae emendare aut adprehendere ex his quę salnberrime sunt digesta L 1 om. H 11 existat GHL (non S) 12 ei om. S 13 suspicatns G1 om. L 14 iraeque CHT: irae quoque GLv 15 amara] immatura anatura L 16 turbolentaque (o in ras.) G mollis L 17 loquilla loquela G2L conloquella ex conloquilla H taciturnitas GlHL C- om. Gl 18 cum om. H conciperit H1L1 19 sitque C sicque conpunctiones LI illius G 20 indignationes C ita... 21 detestabi om. L 21 aut CL haut GHl 22 serenitas H 23 risus quoque leui 24 adque C aque Gl possit, non ut ex eo uirtus humilitatis ac patientiae praebeatur. et cum ipse tumore possessus facile cunctis tristitias inferat atque ad satisfactionem laesi fratris semet ipsum submittere dedignetur, etiam ab illo sibimet oblatam respuit atque contemnit et non solum nulla fratris satisfactione conpungitur neque mollitur, uerum etiam cur ab eo sit in humilitate praeuentus grauius indignatur, fitque ei salutaris humilitas ae satisfactio, quae finem diabolicis intentionibus solet inferre, causa uehementioris incendii.- Audiui in hac dumtaxat regione, quod horret pudetque reuoluere, quendam iuniorum, cum a suo increparetur abbate, cur humilitatem, quam renuntians permodico tempore retentarat, coepisset excedere ac diabolica inflari superbia,, summa contumacia respondisse: numquid ob hoc memet ipsum humiliaui pro tempore, ut semper subditus sim? ad quod eius tam effrenatum scelestumque responsum ita est senior obstupefactus omnisque eius interceptus est sermo, uelut qui ab illo ipso antiquo Lucifero uerba haec prolata, non ab homine percepisset, ut nullam uocem aduersus tantam proteruiam de ore suo prorsus emittere nisi gemitus de corde tantummodo ac suspiria potuerit, illud solum tacitus intra semet ipsum uoluens, quod de domino nostro dicitur saluatore: qui cum in forma dei esset, humiliauit se factus oboediens, non ut ille ait diabolico spiritu ac tumore possessus \\'pro tempore\\', sed usque ad mortem. Et ut breuius ea quae dicta sunt de hoc superbiae genere praestringamus, quaedam signa eius in quantum possumus colligentes, ut his, qui de perfectione sitiunt erudiri, quodammodo characteres eius de exterioris hominis motibus 22] Phil. 2, 6 et 8. 2 tristitiam L 3 adque C fratres 01 summittere GL 4 si- Inet C adque C 6 cum 01 in om. C 7 sitque L 10 audiui ... aegi cuan. in C Audiui audiui GH orret C 11 iuniorem L increpatur 01 12 cum humilitate L1 18 retentaret HS excidere H1L2 17 uelut CG: uelud H ueluti Lc qui om. L ab om. LI 19 propterniam H1 proterua L\\' 21 illum G1 uolens G1 24 spiritu om. G ac crus. in G 27 perstringamus HLTv 28 hiis Hl 29 caracteres GL exprimamus, necessarium puto paucis eadem replicari, ut, co ??-\\' pendiosius agnoscamus quibus eam discernere ac deprehende ?? ualeamus indiciis, quo nudatae atque in superficiem product ??. passionis huius radices et oculatim deprehensae atque pernicios ??, uel conuelli facilius ualeant uel uitari. tunc enim poterit pestife morbus ad integrum declinari, cum contra ipsius pernicios ?? aestus et inpetus noxios non sera obseruatio, cum iam domi , adsumitur, sed cum praecedentes eius ut ita dixeri ?? lineas agnoscentes prouida eum sagacique discretione pra currimus. de exterioris namque sicut praediximus hominis motu status interioris agnoscitur. his igitur indiciis carnalis is a quam praefati sumus superbia declaratur. inest primitus » d loquella eius clamor, in taciturnitate amaritudo, excelsus effusus in laetitia risus, inrationabilis in serietate tristitia, responsione rancor, facilitas in sermone, uerba passim sine ulla cordis grauitate erumpentia. expers patientiae est, caritat aliena, audax ad contumelias inrogandas, ad tolerandas pus lanimis, ad oboediendum difficilis, nisi in quo eam desideriu ?? suum uoluntasque praeuenerit, ad recipiendam exhortatione ?? inplacabilis, ad resecandas uoluntates suas infirma, ad su cumbendum alienis durissima, semperque suas definitions statuere contendens, ipsa uero nequaquam cedere alterius a quiescens: et ita fit ut etiam incapax consilii salutaris effec- ta I in omnibus suo potius credat quam seniorum iudicio. Quibus decessuum gradibus is quem semel possidet deuolutus iam ipsam disciplinam coenobii perhorrescit, ac uel qui fratrum consortio de perfectione retrahatur ac de bono patientiae atque humilitatis aliorum uitio et inpedimento I 1 replicare L 3 mdicis Hl quodate (i. e. quoniam date) L ... productae om. S1 L 4 occulatim LI fi pemit. L 7 aestos L\\' petus GL dominatur G2L2 8 nt itu uitia L 11 totus interior H I hiis H1 inditiis Gl indicis H1 12 superbie Gx primum H 10 1 om. G1 13 loquclla G1HT: loquela G2L et om. 61 14 serenitate 16 pntientia HL caritas atalib. aliena L 18 eum L 21 suns om L\\' dinfinictiones HL1 22 ipsam L 23 salutaris G: salubrioribus LI bris HL2Tv 25 decessuum G2; decessum 61 discessuum H decessu discessus T his L possedot Hx 26 coenobii] cognoui L uelut uocetur, habitationem solitariae cellae desiderat, seu certe uelut plures alios lucraturus construere monasterium quos docere atque instruere debeat congregare festinat, ex discipulo nequam detestabilior magister effectus, nam cum huiusmodi elatione cordis in perniciosissimum teporem noxiumque conruerit et nec uerus monachus nec saecularis effectus sit, quod est deterius, etiam perfectionem sibi ex hoc ipso miserabili statu et conuersatione promittit. Quamobrem si aedificii nostri fastigia perfecta uolumus ac placentia deo consurgere, fundamenta eius non secundum nostrae libidinis uoluntatem, sed secundum districtionis euangelicae disciplinam iacere festinemus. quae alia esse-non possunt ^ quam timor dei atque humilitas, quae de mansuetudine et ■ cordis simplicitate descendit. humilitas uero nullatenus poterit absque nuditate conquiri. qua peregrinante nec oboedientiae bonum nec patientiae robur nec mansuetudinis tranquillitas IIPC consummatio caritatis poterit adprehendi, sine quibus cor nostrum habitaculum spiritus sancti penitus esse non poterit, ita pronuntiante domino per prophetam: super quem requiescet spiritus meus nisi super quietum et humi- I em et trementem uerba mea? sine secundum exemplaria quae Hebraicam exprimunt ueritatem: ad quem autem re- S piciam, nisi ad pauperculum, et contritum spiritu, et trementem uerba mea? Quapropter athleta Christi, qui spiritalem agonem legitime certans a domino desiderat coronari, hanc quoque ferocissimam bestiam ut deuoratricem cunctarum uirtutum omnimodis festinet extinguere, certus quod hac in suo pectore * Commorante non solum omnigenis uitiis carere non possit, 19] Esai. 66, 2 (LXX). 3 instituere Lv 4 dationem Lx 5 impernitiosissimum L cor- uerit GL 6 sit] et L qui H1 7 etiam om. L P nedifitii G1 11 distinctionis G1H .12 disciplina G1 13 et cordis aHT: cordisque L 14 discedit H1 uera L 16 robor G1H1 17 poterit adprehendi om. G1 19 requiescit G* 22 ebraicam HL 25 anthleta H athletum L1 27 debiratricem LI 28 certus om. Gl hanc Lx 29 omne genas L uitis Hl uitii L1 uerum etiam, si quid uirtutis habere uideatur, huius ueneno depereat. nullo enim modo poterit in anima nostra uirtutum structura consurgere, nisi prius iacta fuerint uerae humilitatis in nostro corde fundamina, quae firmissime conlocata perfectionis et caritatis culmen ualeant sustinere, ita scilicet, ut quemadmodum diximus primum fratribus nostris humilitatem ueram intimo cordis exhibeamus affectu. in nullo scilicet adquiescentes eos contristare uel laedere. quod nullatenus poterimus implere, nisi abrenuntiatio uera, quae in expoliatione omnium facultatum ac nuditate consistit, in nobis fuerit Christi amore fundata, deinde oboedientiae iugum et subiectio simplici corde ac sine ulla fuerit simulatione suscepta, ita ut praeter abbatis mandatum nulla penitus uoluntas uiuat in nobis. quod non aliter poterit obseruari, nisi quis non solum se mortuum huic mundo, uerum etiam insipientem iudicarit ac stultum, uniuersa, quae sibi fuerint a senioribus imperata, sine ulla discussione perficiens, sacrosancta ea credens ac diuinitus promulgata. In qua consistentibus qualitate procul dubio status ille humilitatis uere tranquillus atque inmobilis subsequetur, ut nosmet ipsos inferiores omnibus iudicantes uniuersa, quae nobis fuerint inrogata, tametsi iniuriosa sint uel tristia uel damnosa, tamquam a superioribus nostris inlata patientissime toleremus. quae quidem a nobis non solum facillime tolerabuntur, uerum etiam parua iudicabuntur ac nulla, si mente iugiter recolamus uel domini nostri uel sanctorum omnium passiones, considerantes tanto leuioribus nos iniuriis adtemptari, quanto longius a meritis eorum et conuersatione distamus, pariter etiam cogitantes in breui nos de hoc saeculo migraturos eorumque nos celeri uitae huius fine mox futuros esse consortes. peremptoria namque est 1 uidetur L 4 fundameuta HTo collocata GHT 5 ualeant sustinere ita om, G1 quemammodum L1 7 intimore LI 11 iustam L 14 mortuum ae L 15 indicaret G1L1T 16 quae iussa fuerint uel a senioribus L ulla GHT: aliqua L 17 perfitiens Gl sacrosancte HL ea] ac Lx 18 statutus G1 19 immobilia GL subsequitur L 20 indicantes L 21 uel tristia uel damnosa om. G1 tristitia HL1 22 nostris GHT: nos L 23 tollerabuntur G1 24 M G1 26 quanta L\\' 27 destamus L1 28 celeris G2 i haec contemplatio non solum superbiae, uerum etiam generaliter omnium uitiorum. deinde post haec hanc eandem humilitatem erga deum firmissime retentemus. quod a nobis ita conplebitur, ut nihil nosmet ipsos absque illius opitulatione uel gratia, quod ad uirtutum consummationem pertinet, posse perficere cognoscamus, sed et hoc ipsum, quod intellegere meruimus, eius esse muneris in ueritate credamus. 2 haec om. L 3 deum] dni H purissime L retinentes H amemus ex amamus L 4 ullins LI 5 ad om. LI pertineat L 6 meruerimos L 7 credamus. Explicit de spu superbiae G a manu 2 Finit do gntias amen (tn. 2 add.: Explicit liti XII de spu supbię) H Explicit de spusuperbiae feliciter L Expli ad castorem liber - XII T"}}},{"rowIdx":275,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"De Incarnatione Domini Contra Nestorum De Incarnatione Domini Contra Nestorum John Cassian. Johannis Cassiani Opera, Pars I (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 17). Petschenig, Michael, editor. Vienna: Gerold, 1888."}}},{"rowIdx":276,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"PRAEFATIO. Absolutis dudum collationum spiritalium libellis sensu magis quam sermone insignibus, quia alto sanctorum uirorum sensui sermo nostrae inperitiae impar fuit, cogitaram et propemodum «onstitueram post illum proditae inscientiae pudorem ita me in portu silentii collocare, ut excusarem, quantum in me esset, per taciturnitatis uerecundiam loquacitatis audaciam. sed uicisti propositum ac sententiam meam laudabili studio et imperiosissimo affectu tuo, mi Leo, ueneranda ac suspicienda caritas mea, Romanae ecclesiae ac diuini ministerii decus, producens me ex illo praemeditati silentii recessu in publicum formidandumque iudicium, et noua subire cogis adhuc de praeteritis erubescentem, cumque etiam minoribus impar fuero, par maioribus a te esse conpellor. ego enim ne in illis quidem opusculis, quibus per ingenioli nostri oblatiunculam deo sacrificauimus, moliri aliquid aut usurpare temptassem nisi episcopali tractus imperio. creuit itaque per te oris nostri ac stili dignitas. nam qui iussi antea de dominicis studiis locuti sumus, nunc id exigis ut de ipsa incarnatione domini ac Incipit praefatio (prefacio p) cassiani prbi (presbiteri p) contra nesto- rium Np: de M cf. Prolegomena 1 iamdudum p 2 insignibus om. M alta pl 8 noster M cogitaoeram p 4 scientiae M inscitiae ab me] ut M 5 silencii me colocarem M excussarem N 6 audatia M uicit p 8 tuo] o M suspicienda av: suscipienda NM suspienda p 9 mea] tua p ac] meae N: om. p diuinique p 12 in minoribus M fuero Npv: fuerim M cf. Paulin. PeU. Eucharist. u. 150, ubi euasero idem ualet quod eoaserim 13 par om. pate esse] prgesse Np nec M 15 militari N militare aut aliquid p 16 tactus imperitiae N 17 loquuti M 18 exigit N exigimur p magestate M maiestate dicamus. ita qui prius in sancta templi uelut per sacerdotalem manum introducti sumus, nunc ductu tuo atque subsidio quasi in sanctorum sancta penetramus. maguus honor, sed periculosa professio, quia obtineri sacrorum penetralium ac diuini praemii palma non potest nisi hoste superato.exigis itaque ac iubes aduersus recentem haeresem ac nonum fidei hostem conserere inbecillas manus et contra pestiferi serpentis graues hiatus aperto ut aiunt ore consistere, scilicet ut insurgentem in ecclesias dei sinuosis tractibus draconem uis prophetica et sermonis euangelici diuina uirtus me quasi incantatore disrumpat. pareo obsecrationi tuae, pareo iussioni. malo enim de me ipso tibi quam mihi credere, maxime quia id tecum amor Iesu Christi domini mei praecipit, qui hoc ipsum etiam in te iubet. superest ut effectum imperati negotii ab ipso postules per quem imperasti. tua enim iam hic magis causa quam mea uertitur, tuum magis iudicium quam meum officium periclitatur. me enim, siue par sim tuo imperio siue non sim, ipsa aliquatenus oboedientiae ratio atque humilitatis excusat, nisi quod plus hoc meriti est in obsequio meo, si minus est in possibilitate. facile enim cuiuslibet iussioni ex abundantia satisfacimus: illius officium grande est et mirabile, qui etiam id in uoto habet quod in uiribus non habet. tua ergo haec res, tuum negotium, tui pudoris opus est. ora et obsecra, ne imperitia mea periclitetur electio tua., et opinioni tantae nobis non respondentibus, etiamsi ego per oboedientiae ueniam bene pareo, tu tamen per inconsiderantiam iudicii male imperasse uidearis. 1 ita qui] interim N: om. p 2 ducatu M 3 set p (saept f; per comp.) 4 progressio Mpv optineri p 6 heresem M: heresim Np 7 imbecillas ex imbecillitas N imbecilles pv 8 grauis M 9 spinosis Npa 10 per me M incantatorem NXM 13 praecepit Mp 14 etiam] et M 17 plectitur M imperio tuo p 19 hoc plus Mv: cf. III, 13, 1. V, 14, 2. VI, 1, 1. 23, 2. VII, 2, 4 est in obsequio non meriti si (om. meo) M 20 est impossibilitate p 21 habundantia Np satisfecimus pl 22 quod ... non habet om. p 24 in impericia M periclitatur pl opinioneM 25 obedientiae ex obedientiam N 26 uidearis. Explicit praefatio NMp Incipit liber primus (primus liber p) de incarnatione xpi m contra nestorium Np Incipit liber de incarnatione dui ñri ihu xpi M LIBER PRIMUS. Tradunt fabulae poetarum desectis quondam hydram capitibus numerosius renascentem per sua. damna creuisse, ita ut nouo inauditoque miraculo multiplicato mortibus suis monstro lucri genus esset amissio, scilicet dum, quidquid ferrum secantis abscideret, totum id fecunditas prodigiosa geminaret, donec laborans atque aestuans coeptae illius desectionis industrius appetitor cassatis totiens inefficaci opere uirtutibus fortitudinem belli armaret arte consilii et admotis, ut aiunt, ignibus multiplicem portentuosi corporis prolem feruenti gladio desecaret, ac sic ambustis intrinsecus medullis, cum rebelles uenas improbae fecunditatis exureret, tandem parturitio monstruosa cessaret. ita ergo etiam haereses in ecclesiis illius quam poearum commenta. finxerunt hydrae similitudinem gerunt. et istae enim aduersum nos linguis feralibus sibilant, et istae uirus letale iaciunt, et istae sectis capitibus renascuntur. sed quia resurgente morbo non debet cessare medicina, et quanto maior fuerit aegritudo, tanto instantior debet esse curatio, potens est dominus deus noster, ut, quod de morte hydrae illius gentilium falsitas finxit, hoc in ecclesiarum bellis ueritas peragat, et ignitus sancti spiritus gladius ita in extinguenda nonella haeresi omnes penitus medullas perniciosae generationis exurat, ut tandem prodigiosa fecunditas emorientibus uenis parere desistat. Non noua enim sunt haec in ecclesiis monstruosi seminis germina. semper has dominici agri seges lappas sentesque tolerauit et assiduum in ea suffocatricis zizaniae germen emersit. hinc enim Hebionitae, hinc Sa.belliani, hinc Arriani, hinc 2 condam M ydram M hydrae Np 3 dampna Mp 5 amiaio N* quicquid Mp 6 generaret M 9 ammotis Nlp 10 porfentosi N (non p) 12 cessaret monstmosa p 13 hereses NMp 14 comenta Nl ft antf istae ter om. M 15 iita enim N 17 et om. M 19 est enim Mv 20 libellis M 22 heresi N Mp poenitus N pernitiosae N geuerationis om. M 25 moustrosi N 26 lapsas M 27 lizanii N 28 hinc denique Eunomiani om. M IVII Cass. 1. 23 denique Eunomiani et Macedoniani, hinc Photiniaci et Apol?? ceterique ecclesiarum uepres et enecantes bonae frugem tribuli pullularunt. quorum primus Hebion, dum incarnationem dominicam nimis asserit, diuinitatis eam coniunctione nudauit. Sabelli autem post hunc ex dissimilitudine haereseos superioris schisma prorumpens dum in patre ac filio et spiritu sancto distantiam nullam esse contendit, sacram et ineffabilem trinitatem, quantum in ipso fuit, blasphema confusione permiscuit. secuta est deinde hunc quem diximus Arrianae peruersitatis impietas, quae, ne uideretur sacras miscere personas, diuersas esse dixit atque dissimiles in trinitate substantias. Eunomius autem post hunc quidem, sed eiusdem admodum prauitatis, licet similem sibi diuinam esse asseruerit trinitatem, diuersam tamen a se contendit, admittens similitudinem, excludens parilitatem. Macedonius quoque inremediabili in spiritum sanctum impietate blasphemans, licet eiusdem substantiae patrem et filium dixerit, sanctum tamen spiritum creaturam uocans reus totius diuinitatis fuit, quia laedi in trinitate aliquid non potest sine totius trinitatis iniuria. Photinus autem quamuis Iesum qui ex uirgine natus est deum dixerit, male tamen cum principio hominis principium dei esse confinxit. Apollinaris uero hominem unitum deo inconsiderate intellegens humanam eum non habuisse animam male credidit, quia non minoris erroris est domino Iesu Christo inpropria addere quam propria derogare. quidquid enim de illo non ita dicitur ut est, etiamsi honor uideatur, iniuria est. ita singuli ex dissimilitudine haereseon haeresin procreantes omnes quidem a se diuersa, sed omnes tamen fidei aduersa senserunt. nuper quoque, id est in diebus nostris, emersisse haeresim uene- 1 machedoniani N Photiniaci scripsi: phitoniaci N fatiniani M photiniani pv 3 pulularunt p 5 sahellii Mp similitudine N 6 here- seos NMp scisma Mp et filio M 8 hlasphemia p 9 est om. p 12 eonomius M 13 ammodum Na sibi trinitatem in diuinitate esse concedat equalem tamen non esse contendit M 14 ammittens Na 15 machedonius N 19 fotinus Mv phatinus pa 23 intelligens Mp credit N 25 quicquid Mp 27 similitudine Nav (non p) hereseon NMp heresin Np heresim M 29 heresim NMp nosam ex maxima Belgarum urbe conspeximus, certi erroris, incerti nominis, quia, cum recenti capite ex antiqua Hebionitarum stirpe surrexerit, dubium admodum est antiqua magis dici an recens debeat. noua enim assertoribus, sed uetusta erroribus fuit. solitarium quippe hominem dominum nostrum Iesum Christum natum esse blasphemans hoc, quod ad dei postea honorem potestatemque peruenerit, humani meriti, non diuinae asseruit fuisse naturae, ac per hoc eum deitatem ipsam non ex proprietate unitae sibi diuinitatis semper habuisse, sed postea pro praemio laboris passionisque meruisse, cum utique dominum saluatoremque nostrum non deum natum, sed a deo blasphemaret adsumptum, confinis scilicet huic haeresi quae nunc extitit et quasi germana et consanguinea, quaeque tam Hebionitis quam his recentibus consentanea tempore quidem fuit inter utrosque media, sed utrisque tamen peruersitate coniuncta. sint quamuis eius nonnulla alia his, quae iam diximus, consimilia: sed longum est uniuersa memorare. neque enim nunc ad dicendum commemorationem praeteritorum, sed confutationem nouorum sumpsimus. Illud sane unum praetereundum non arbitramur, quod peculiare ac proprium supra dictae illius haereseos quae ex Pelagiano errore descenderat fuit, quod dicentes quidam solitarium hominem legum Christum sine ulla peccati contagione uixisse eo progressi sunt, ut adsererent homines, si uelint, sine peccato esse posse (consequens enim existimabant, ut, si homo solitarius Iesus Christus sine peccato fuisset, omnes quoque homines sine dei adiutorio esse possent, quidquid ille homo solitarius sine consortio dei esse potuisset), ac sic nullam 1 e M belgarum p: aelgarum NMa 2 ebionitarum Mv 8 ammodum N 4 asertoribus N1 5 solitariom quippe] addit N1 ita mar- riusrène: INCÂVT EXPRESSISTI HERESES 9 unitate N 10 itaque p 12 heresi NMp 18 ac consangoinea Mv 14 ebionitis Mv 15 utrisque ex utriusque N 16 sunt pt eias om. Npa: de interpunctione cf. IIII, 13, 2 17 commemorare M 19 sumsimus N 20 sane] se N 21 here- NMp 22 pelegiano M quod dicentes] incauT ezpressisti margo N quidam ex quidem N 28 peccati om. p 24 nellent M 26 solatarins M 27 possint r quicquid Mp 28 ao si Np 23* facerent inter omnem hominem ac dominum nostrum Iesum Christum esse distantiam, cam idem utique homo nisu atque industria sua mereri possit, quod Christus studio ac labore meruisset. quo factum est nt in maiorem quoque ac monstruosiorem iusaniam prorumpentes dicerent dominum nostrum Iesum Christum in hunc mundum non ad praestandam humano generi redemptionem, sed ad praebenda bonorum actuum exempla uenisse, uidelicet ut disciplinam eius sequentes homines, dum per eandem uiam uirtutis incederent, ad eadem uirtutum praemia peruenirent: euacuantes, quantum in ipsis fuit, omne sacri aduentus donum, omnem diuinae redemptionis; gratiam, cum idem dicerent homines consequi posse uiuendo, quod praestitisset deus pro humana salute moriendo. addiderunt quoque dominum saluatoremque nostrum post baptisma factum esse Christum, post resurrectionem deum, alterum adsignantes unctionis mysterio, alterum merito passionis. unde aduertit nouus nunc iam non nonae haereseos auctor, qui dominum saluatoremque nostrum solitarium hominem natum esse contendit, idem se omnino dicere quod Pelagianistae ante dixerunt, et consequens errori suo esse, ut, qui utique sine peccato solitarium hominem Iesum Christum uixisse asserit, omnes quoque per se homines sine peccato posse esse blasphemet nec necessariam quoque exemplo illius dicat redemptionem domini fuisse, cum ad caeleste regnum suo tantum homines nisu, ut aiunt, ualeant peruenire. nec dubium id est re ipsa penitus declarante. hinc enim illud est quod intercessionibus suis Pelagianistarum querellas fouet et scriptis suis causas illorum asserit, quod subtiliter his uel ut uerius dixerim subdole patrocinatur et consanguineae sibi improbitati improbo suffragatur affectu, sciens scilicet eiusdem se esse sensus, eiusdem spiritus, et ideo 4 maiore N1 9 eadem uiam M 10 omne ... 11 donum om. M omnet sacri N 11 donum et omnem av 12 pose JV 13 addiderunt] nota quod (quid m. 2) heretici sentiant margo N 14 factum fnisse M 16 misterio p 17 hereaeos NMp 20 ut] et N 23 illius] intellege haereseos dicant Npv fuisset M fuisse domini p 24 homine N nisi N* 25 ualeat N\\' id est] idem M poenitus N reclamaute M i 27 quaereUaa N querelas Mpv28 uelud M1 patrocinator N I .,dolens cognatam sibi haeresim ab ecclesia esse disiunctam, quam scit sibi utique peruersitate coniunctam. Sed tamen quia illi, qui de hac pestilentium spinarum stirpe descenderant, diuina ope iam ac pietate sanati sunt, orandus quoque etiam nunc dominus deus noster est, ut, quia consentaneae sibi in quibusdam sunt pristina illa haeresis et haec noua, similibus malorum initiis similem bonorum exitum largiatur. Leporius enim, tunc monachus, modo presbyter, qui ex Pelagii ut supra diximus institutione uel potius prauitate descendens apud Gallias assertor praedictae haereseos aut inter primos aut inter maximos fuit, a nobis admonitus, a deo emendatus ita male conceptam persuasionem magnifice condemnauit, ut non minus paene admiranda sit correctio illius quam inlaesa multorum fides, quia primum est errorem penitus non incurrere, secundum bene repudiare. is ergo in se reuersus non solum in Africa, ubi tunc erat atque nunc est, tam errorem suum cum dolore quam sine pudore confessus est, sed etiam ad omnes admodum Galliae ciuitates flebiles confessionis ac planctus sui litteras dedit, scilicet ut, ubi deuiatio eius prius cognita erat, illic etiam emendatio nosceretur, et qui testes erroris antea fuerant, idem postea correctionis essent. Ex cuius confessione uel potius deploratione nonnulla inserenda existimauimus duplici ex causa, ut correctio eorum et nobis testimonio et his qui nutant exemplo esset, quorumque errorem sequi non erubuissent, eorum emendationem sequi non erubescerent, ac sicut simili aegritudine infirmarentur, ita simili remedio sanarentur. is ergo agnita opinionis suae peruersitate et inspecta fidei luce scribens ad episcopos Gallicanos ita 1 dolet M heresim NMp 2 quam ... coniunctam om. Npa. del. p 4 diuine M 5 quia] quia nunc M 6 heresia NMp 8 Leporius] de kporio margo N prbi N presbiter p 0 pelagiana M 10 discedens M bereseos NMp 11 ammonitus Np 12 persuassionem N coudompuauit NMp 13 pene NJfp ammiranda. Np 14 poenitus N 15 secundo M bene ow. M 16 affrica Mp 17 quam] * qoā jV 18 ciuitatis N* flebilis M 23 dupplici p ut correctio eorum et Mv: et correctorum et N ut correctio eius et p 24 testimonium M essent M quorum qui N2 exorsus est: quid in me primum, o domini mei aeneraodi et beatissimi sacerdotes, accusem nescio, et quid in me primum excusem non inuenio. sic inperitia et superbia, sic stulta simplicitas cum persuasione noxia, sic feruor cum intemperantia, sic, ut uerius dicam, cum sui deminutione debilis fides, simul in me omnia recepta uiguerunt, ut tot et tantis sim? sit et oboedisse confusio et haec eadem ab animo po tuisse reicere mihi stupenda gratulatio. et post pa subiungit: si ergo minime percipientes hanc potentiam dei, sensu nostro et propria ratione sapientes quasi inferiora se deus agere uideatur, ita hominem cum deo natum esse dicamus, ut seorsum quae sunt soli deo demus, et seorsum quae sunt hominis soli homini deputemus, quartam manifestissime introducimus in trinitate personam et de uno filio dei non unum, sed facere incipimus duos Christos, quod a nobis iam ipse dominus et deus Christus auertat ergo confitemur dominum ac deum nostrum Iesum Christum unicum filium dei, qui sibi ante saecula natus ex patre est, nobis a tempore de spiritu sancto* et Maria semper uirgine factum hominem, deum natum: et confitentes utramque substantiam carnis et.: uerbi unum eundemque deum atque hominem inseparabilem semper pia fidei credulitate suscipimus, et???t ex tempore susceptae carnis sic omnia dicimus quae erant dei transisse in hominem, ut omnia quae eran?t. 1] Gennad. catal. uir. inluBtr. cap. LX: Leporius ... scripsit emenda tionis suae libellum, in quo et satiHfaoit de errore et gratias agit de emen datione: simul et quod male senserat de incarnatione Christi corrigen catholicam sententiam tulit dicens manentibus in Christo duabus naturi unam credi filii dei personam. 1 quid] de epla. leporii margo N 4 persuassione N 5 et j 6 diminutione N2Mpv 8 odisse p 9 recedere M 10 subiuugitur hane] ac M 15 reputemus Mv 17 incipiamus M 19 ergo coafitz mur] nota confessio lepori margo N deum ac dominump 20 sec* Mp 21 ex patre natus M 23 poat. et] ac Mv 25 suscepimus MP\\' hominis in deum uenirent, et hac intellegentia uerbum caro factum sit, non ut conuersione aut mutabilitate aliqua coeperit esse quod non erat, sed ut potentia diuinae dispensationis uerbum patris numquam a patre discedens homo proprie fieri dignaretur, incarnatusque sit unigenitus secreto illo mysterio quo ipse nouit (nostrum namque est credere, illius nosse): ac sic ipse deus uerbum totum suscipiens quod est hominis homo sit, et adsumptus homo totum accipiendo quod dei est aliud quam deus esse non possit, non tamen, quia incarnatus dicitur et inmixtus, diminutio eius sit accipienda substantiae. rnouit deus sine sui corruptione misceri et tamen in ueritate misceri, et ita suscipere, ut nihil ei crescat augmenti, sicut se ipsum totum nouit infundere, ut nihil ei accidat detrimenti. non ergo ad intellegentiam inbecillitatis nostrae secundum experimentorum uisibilia documenta facientes coniecturam de aequalibus se inuicem ingredientibus creaturis putemus deum hominemque commixtum et tali confusione carnis et uerbi quasi aliquod corpus effectum. absit ita credere, ut conflatili quodammodo genere duas naturas in unam redactas arbitremur esse substantiam; huiusmodi enim commixtio partis utriusque corruptio est. deus enim, qui capabilis, non capax est, penetrans, non penetrabilis, implens, non implebilis, qui ubique simul totus est et ubique diffusus est. per infusionem potentiae suae misericorditer naturae est mixtus humanae. et post pauca: nascitur ergo 1 et hac intellegentia] incaux loqueris margo N intelligentia Mp 2 factum sit caro Mpv 4 nunquam M 5 propriae N designaretur pl 6 misterio quod M 10 dei] deus M post deus addit p: qui natus est ei maria 11 mixtus M 12 sit] est Mv 13 nouit enim.v corrumptione p 14 et ita Np: nouit in se ita Mv 16 accedat M intelligentiam p 20 comixtum p 22 conflatilia aliquo modo uel geuere M 25 capabilia non capax ost Nv: capai non capabiiis est Ma capai est non capabilis p 27 difusus N nobis proprie de spiritu sancto et Maria semper uirgine deus homo Iesus Christus filius dei, ac sic in alterutrum unum fit uerbum et caro, ut, manente in stia perfectione naturaliter utraque substantia, sine sui praeiudicio et humanitati diuina communicent et diuinitati humana participent, nec alter deus, alter homo, sed idem ipse deus qui et homo, et uicissim homo qui et deus Iesus Christus unus dei filius nuncupetur et uere sit. et ideo id agendum nobis semper est et credendum, ut dominum nostrum Iesum Christum filium dei deum uerum, quem cum patre semper et aequalem patri ante saecula confitemur, eundem a tempore susceptae carnis factum deum hominem non negemus, nec quasi per gradus et tempora proficientem in deum alterius status ante resurrectionem, alterius post resurrectionem fuisse dicamus, sed eiusdem semper plenitudinis atque uirtutis. et item paulo post: sed quia uerbum dei in hominem dignanter hominem suscipiendo descendit et per susceptionem dei homo ascendit in uerbum, totus deus uerbum factus est totus homo. non enim deus pater homo factus est nec spiritus sanctus, sed unigenitus patris. ideoque una persona accipienda est carnis et uerbi, ut fideliter sine aliqua dubitatione credamus unum eundemque dei filium inseparabilem semper, geminae substantiae, etiam gigantem nominatum, in diebus carnis suae et uere semper omnia gessisse quae sunt hominis et uere semper possedisse quae dei sunt, quoniam etsi crucifixus est ex infirmitate, sed uiuit ex uirtute dei. I 26] Pe. 18, 6. 20] II Cor. 18, 4. 1 propriao N 5 comunicent p 11 deumom. p 12 secula Mp 13 hominem deumhoiuinem M 11 ue M 16 alterius post resurrectionem om. Mp credamus Mv 17 item] idcm M 18 ierhum deus Mc: cf. 1111, 0 homine suscipiendo N 21 totus om. M 25 insepabileiu p 29 etsi] si p Hanc ergo eius confessionem, id est. catholicorum omnium fidem et omnes Africani episcopi, unde scribebat, et omnes Gallicani, ad quos scribebat, conprobauerunt, neque ullus adhuc omnino extitit cui fides haec sine infidelitatis crimine displiceret, quia professae impietatis est probatam negare pietatem. sufficere t\\'rgo solus nunc ad confutandam haeresim deberet consensus omnium, quia indubitatae ueritatis manifestatio est auctoritas uniuersorum et perfecta ratio facta est ubi nemo dissentit, ita ut, si qui contra hoc sentire nitatur, huius a prima. statim fronte non tam sit audienda assertio quam damnanda peruersitas, quia praeiudicium secum damnationis exhibet qui iudicium uniuersitatis impugnat, et audientiae locum non habet qui a cunctis statuta conuellit. confirmata enim semel ab omnibus ueritate, quidquid contra id uenit., hoc ipso statim falsitas esse noscenda. est quod a ueritate dissentit, ac per hoc sufficere ei etiam id solum conuenit ad sententiam damnationis, quod discrepat a iudicio ueritatis. sed tamen quia. rationi non obest sermo rationis et semper ueritas uentilata plus rutilat meliusque est errantes disputationis curatione corrigi quam censurae seueritate damnari, curanda est, quantum in nobis est, per diuinam opem in nouis haereticis uetus haeresis, ut recepta per sacram misericordiam sanitate medella potius eorum det sanctae fidei testimonium quam damnatio iustae seueritatis exemplum. adsit. tantum disputationi ac sermoni de se habito ipsa ueritas, et pietate illa, qua deus ad homines uenire dignata est, humanis erroribus opituletur, quia ad hoc se uel maxime in terris atque in homine nasci uoluit, ut falsitati amplius locus esse non possit. 2 affricani Mp 5 quia... est om. M professio at 6 heresim NMp 8 ratiotio M D dissensit Mc si quis M 10 tam sit] trausit N 11 dampnanda et dampnaationis Mp 14 simul M quicquid Mp 15 noscendum av10 rotilat p errantis p1 20 dampnariMp curandum p1 21 nouis] nobis p hereticis et heresis NMp 22 receptas N per om. N1 medulta N1 medela N2Mpo2 dampnatio NMp 24 assit M 25 que p1 que dei ex homine diguata est M 26 diguatus pav 28 possit. Explicit de incarnationedui libw primus contra nestorumN Explicit liberpriuius Mp Lucpit liber secundus NMp LIBER SECUNDUS. Quoniam libello primo quaedam praemisimus, qui bus nouum haereticum ex antiquae haereseos stirpibus pullulare adprobaremus, sufficere quidem ei ad excipiendam iustae damnationis sententiam debet priorum haereticorum iusta damnatio, quia, cum easdem radices habeat atque isdem scrobibus emergat satis iam in auctoribus suis ipse damnatus est, maxime cu??? id ipsum, quod isti asserunt, etiam hi, qui proxime ante hos male secuti sunt, bene condemnauerint, ut sufficere his abunde . iam in alterutrum suorum exempla debeant, uel horum scilicet qui emendati uel eorum qui condemnati sunt. si enim corrigi queunt, habent in suorum correctionibus medellam, si corrigi nequeunt, habent in suorum damnatione sententiam. tamen ne praeiudicio magis aduersum eos quam iudicio uti \\' uelle existimemur, ipsam eorum in medium pestiferam propositionem uel potius blasphemantem amentiam proferamus, sumentes in omnibus scutum fidei et gladium spiritus, quod est uerbum dei, scilicet ut resurgens uetusti I draconis caput idem diuini sermonis gladius etiam nunc in nonis anguibus secet, qui prius in antiquis serpentibus amputauit. nam cum idem horum error sit qui illorum fuit, pro desectione istorum haberi debet desectio illorum, et quia renascentes colubri pestiferos in ecclesia domini flatus agunt et tabescere quosdam sibilis suis faciunt, iungenda est propter nouas infirmitates antiquis curationibus recens medella, ut etiam si illud, quod prius actum est, non ualet ad languoris curationem, hoc tamen, quod nunc agimus, ualeat ad languentium sanitatem. 17] Eph. 6,16-17. 3 hereticum et hereseos NM (p passim) antiquis o antiqua et stirpe M 1 dampnationis NMp 6 eisdem M iisdem a 8 trii Mp 9 condfemynarint M(v} habunde p 12 medullam N medelam Mpo 13 nou queunt Mv dampnationes Nl 15 extimemur M 19 ca|capud p 20 seccet p desecet Mv: cf. 1, 1, 2 sectis capitibus renascuntur 22 iDltrum pl 25 medulla N medela Mpv 26 ad] a N langoris dampnationem M(v) 27 ualeat ex ueleat N Dicis itaque, quisquis es ille, haeretice, qui deum ex uirgine natum negas, Mariam matrem domini nostri Iesu Christi theotocon, id est matrem dei, appellari non posse, sed Christotocon, hoc est Christi tantum matrem, non dei. nemo enim inquis antiquiorem se parit. ac de hoc quidem tam stulto argumento, quod natiuitatem dei carnali intellegentia aestimandam putas et mysterium maiestatis humanis credis censendum esse rationibus, postea, si deus annuet, disputabimus: nunc interim et Christum deum et Mariam matrem dei diuinis testibus approbemus. audi itaque loquentem ad pastores de dei ortu angelum dei: natus est, inquit, uobis hodie saluator, qui est Christus dominus, in ciuitate Dauid. ne solum utique in Christo hominem intellegeres, et domini tibi et saluatoris nomen adiecit, scilicet ut, quem saluatorem esse cognosceres, deum nequaquam esse dubitares, et cum saluandi uirtus non nisi diuinae conpeteret potestati, diuinae esse eum potentiae non ambigeres, in quo potentiam saluandi esse didicisses. sed hoc incredulitati tuae parum for- esse uideatur, quia. eum angelus dominum potius et saluatorem quam deum aut dei filium nominarit, cum utique impiissime deum neges quem saluatorem esse fatearis. audi quoque archangelum Gabrihelem Mariae uirgini praedicantem: spiritus, inquit, sanctus ueniet in te, et uirtus altissimi obumbrabit tibi: ideo et quod nascetur ei te sanctum uocabitur filius dei. uides quemadmodum natiuitatem dei indicaturus diuinitatis opera praemiserit. spiritus enim sanctus inquit ueniet in te, et uirtus altissimi obumbrabit tibi. pulcherrime loquens angelus diuinitate 11] Luc. 2, 11. 22] Luc. 1, 35. 26] 1. c. 2 natum ex uirgine p 3 apellari M 4 matrem tantum p 6 quod NMp quo av: cf. YII, 18, 1, 22, 4 domiui M 7 estimandum Np existimanda M misterium NMp niugestatis M 8 nnnucrit M disputauimus N n maria N 11 natus est] tes̄t̄ docet. mariam niatre dei margo N 13 intelligeres Mp (p pansim) 15 cognoueris M 18 didicises M 19 potentius N 20 nominauit ao 21 saluatore N 22 gabrielem Mp 24 ideoque et N et Uwlg. I uerborum maiestatem diuini operis explicauit. spiritus enim sanctus uirginis interiora sanctificans et in his potentiam diuinitatis suae spirans humanae se inseruit miscuitque naturae atque i quod alienum a se fuerat, suum fecit, uirtute id sua scilicet ac maiestate praesumens. ac ne ad introitum diuinitatis humana fortasse infirmitas non subsisteret, uenerandam omnibus uirginem uirtus altissimi roborauit, ut corpoream inbecillitatem circumfusa umbrae suae protectione firmaret et ad consummandum conceptus sacri inenarrabile sacramentum humana infirmitas non deficeret, quam diuina obumbratio sustineret. spiritus ergo inquit sanctus ueniet in te, et uirtus altissimi obumbrabit tibi. si nasciturus itaque de sancta uirgine homo tantummodo solitarius erat, quid tanto agebatur sacri aduentus nuntio? quid tanto diuinitatis ipsius apparatu? si utique homo ex homine et caro tantummodo nascebatur ex carne, iussio quippe tantum ad id potuerat aut uoluntas diuina sufficere. si enim ad fabricandos caelos, fundandam terram, creandum mare, sedes denique et thronos et angelos et archangelos et principatus et potestates, si ad creandam postremo omnem caelestem militiam et ad illa innumera diuinorum exercituum milium milia sola sibi tantum uoluntas dei imperiumque suffecit, quia ipse dixit, et facta sunt: ipse mandauit, et creata sunt, cur id ad conceptionem, ut tu ais, unius hominis parum uisum est, quod satis ad procreationem diuinorum omnium fuit, et id potentia ac maiestas dei in ortu unius infantuli parum credidit, quod ad conditionem terrenorum omnium caelestiumque suffecit? sed illud utique est quod illa omnia opera acta fuerant per iussionem dei, natiuitas autem agenda non erat nisi per aduentum, quia et concipi ab homine deus nisi I101 l c. 22] Ps. 32, 9.J 1 magestatem M explicuit Mv 3 id] ita M 5 magestate M 8 circumfusamM consumandum NM 12 do om. M 13 tantumodo M sacro M 14 apparato Nl 15 tantumodo M 16 poterat M ut p 17 crcandumque M 18 et ante principatuR om. M 20 exercitum N 21 sufficit M 25 magestas M 26 condicionem M 27 sufficit M opera acta] peracta M 28 feccrant N ^ se donante et nasci nisi se inlabente non poterat. et ideo archangelus superuenturam uirgini maiestatem sacram indicabat, uidelicet ut, quia agi tanta res per humanum officium non ualebat, ipsius adfuturam diceret maiestatem in conceptu, qui erat futurus in partu: et ideo descendit uerbum filius, adest maiestas spiritus sancti, uirtus obumbrat patris, utique ut in sacramento sacrae conceptionis omnis esset cooperatio trinitatis. ideo, inquit, et quod nascetur ex te sanctum uocabitur filius dei. bene addidit ideo, ut ostenderet scilieet ideo haec secutura, quia fuerant illa. praemissa, et quia deus superuenisset in conceptione, ideo deus futurus esset in partu. rationem ergo tantae rei puellae reddidit nescienti, dicens utique: quia sanctus spiritus superueniet et quia uirtus altissimi obumbrabit, ideo et quod nascetur sanctum uocabitur filius dei. hoc est dicere: ne ignores, inquit, hunc tantae rei apparatum, hoc tanti mysterii sacramentum, ideo in te tota ueniet maiestas dei, quia ex te nascetur filius dei. quid hic ultra adhuc ambigi aut quid amplius dici potest? deum dixit superuenturum, dei filium nasciturum. tu quaere nunc, si placet, quomodo aut dei filius deus non sit, aut quomodo, quae deum edidit, theotocos, id est dei mater esse non possit? sufficere ergo haec tibi sola, immo sufficere haec tibi summa deberent. Sed quia testimonia sacrae natiuitatis abunde suppetunt, utpote quae idcirco omnia scripta sunt ut ipsius testes essent, inspiciamus ex pusilla aliqua portione etiam adnuntiationem de deo ueteris testamenti, ut intellegas futurum ex uirgine dei 8] Lac. 1, 85. 13] 1. c. 1 se antc donaute om. M poterant p1 2 areangelus M in nirginem p magestatem M (paxsim) 3 agitanda Nx 4 affuturamMp ti obumbrabit p1 obuinbrauit av 7 omnis om. M 8 et om. Np iu te M 9 scilicet ostenderet p 10 premis N 12 pnella credidit Np nuntianti p 13 sanctus om. M spiritus sanctus pvct .om. M 14 obumbrauit N obumbrabit tibi pl IG mistorii Mp 17 nascitur M v 21 que ex quem N 23 deberet N 24 diuinitatis M 25 ut puta M sunt scripta p 2G ox] in Mv pauxilla fx 27 intellogamus M ortum non tunc tantum cum actus est nuntiatum, sed etiam ab ipso admodum mundi ortu esse praedictum, re uera ut, quia ineffabile opus agendum erat, tolleret quandoque incredulitatem rerum praesentium praemissa semper annuntiatio futurorum, ait itaque Esaias propheta: ecce uirgo concipiet, et pariet filium, et uocabunt nomen eius Emmanuhel, quod est interpretatum: nobiscum deus. quis est hic, incredule, ambiguitati locus? concepturam propheta uirginem dixit, uirgo concepit: filium nasciturum, filius natus est: uocandum deum, uocatur deus, hoc enim appellatur nomine, quod natura, unde cum uocandum eum dei spiritus deum dixerit, probat se a spiritu dei uacuum, qui se a consortio reddidit diuinae nuncupationis alienum, ecce ergo inquit uirgo concipiet, et pariet filium, et uocabunt nomen eius Emmanuhel, quod est interpretatum: nobiscum deus, sed illud est forsitan quo se infidelis uertat tergiuersatio, ut dicat hoc, quod uocandum eum deum propheta dixerat, non tam ad maiestatem diuinitatis quam ad appellationem nominis pertinere.. sed quid facimus quod appellatus hoc nomine in euangeliis Christus omnino non est, et tamen mentitus esse per prophetam dei spiritus dici non potest? quid ergo illud est? ut intellegas utique prophetiam illam deitatis nomen tunc praedixisse, non carnis, nam cum aliud in euangelio homo unitus deo nomen acceperit, necesse est utique hoc uocabulum hominis fuisse, illud diuinitatis. sed pergamus ulterius et alia ad ueritatem probandam ueritatis testimonia conuocemus. ubi enim de deo agitur, nulla re diuinitas melius quam suis testibus approbatur, ait ergo idem propheta alibi: filius natus 5] Esai. 7,14 et Matth. 1, 23.\\t13] IL cc. 28] Esai. 9, 6. 1 actum M factus v 2 ammodum N praedicatum M 5 ysaias p 6 hemmanuhel M emanuel p 7 nobiscum deus] esaiae prophete margo N qui Np: cf. §. 7 incredulae v 8 prophetam N 10 apel-latur N quo M 11 eum om. p ab spiritu Mv 12 reddidit Np: reddit Mv 14 hemmanuhel M emanuel p 19 euuangeliis p (passim) 22 intelligas p intelligamus Mv prophetam iUum M diuinitatis v 25 f; p (saepe) 26 probanda M 28 alibi] esaias propheta margo N est nobis, paruulus datus est nobis, cuius principatus super umerum eius: et uocabitur nomen eius magni consilii nuntius, deus fortis, pater futuri saeculi, princeps pacis. sicut superius utique uocandum eum Emmanuhel propheta dixerat, ita hic uocandum eum et magni consilii nuntium et deum fortem et patrem futuri saeculi et pacis principem dicit, cum utique nullo loco eum in euangeliis uocatum his nominibus legerimus: ut intellegamus scilicet non carnis esse haec uocabula, sed diuinitatis, atque illud in euangeliis nomen esse suscepti hominis, hoc ingenitae potestatis, et quia nasciturus in homine deus erat, ita nomina ipsa per dispensationem sacram fuisse diuisa, ut et carni hominis nomen inderet et diuinitati dei uocabitur ergo inquit magni consilii nuntius, deus fortis, pater futuri saeculi, princeps pacis. non hic, quisquis es, o haeretiee, non hic propheta p ille diuino spiritu plenus exemplo assertionis tuae illum, qui natus est, conflatili statuae et figmento insensibili conparauit. filius enim inquit natus est nobis, paruulus datus est nobis, cuius principatus super umerum eius: et uocabitur nomen eius magni consilii nuntius, deus fortis. ne hunc, quem deum adnuntiabat, alium quam illum qui in carne natus est intellegeres, nomen natiuitatis adiecit dicens: filius natus est nobis, paruulus datus est nobis. uides quot cognominibus ad demonstrandum corporalis ortus proprietatem propheta usus sit. et natum enim eum et paruulum nominauit, scilicet ut euidentius significationem natae subolis nomen exprimeret paruitatis. praeuidens absque dubio diuinus spiritus hanc blasphemantium haereticorum peruersitatem his 13] l. c. 18] L c. 23] 1. c. 1 principatum N 2 humerom NMp eius ante magni om. N 3 nuntius] uigelus Mv i hemmanuhel M emannel p 6 foti N weuli Mp 10 nom ex non N 12 carnis nomen inderet et diuinitatis deos uocaretur. Ergo M 13 inquit ergo p 19 priocipatum N humerum NMp 21 deum om, Mv incarnatuB eat M 22 intelle- gere N intelligeres Mp 23 filius] paruulos enim Np et Uulg. parnulus] fllius Np d Uulg. 24 quod Np demonstrandam Mr 26 significatione M sobolis NMpfJ 27 exprimeret et M omni mundo deum qui nascebatur rerum ipsarum uocabulis demonstrauit, ut etiam si blasphemare haereticus quaereret, blasphemiae tamen locum penitus inuenire non posset. filius ergo inquit natus est nobis, paruulus; datus est nobis, cuius principatus super umerum eius: et uocabitur nomen eius magni consilii nuntius, deus fortis, pater futuri saeculi, princeps pacis. paruulum hunc, qui natus est, et pacis principem esse docuit et futuri saeculi patrem et deum fortem. quis est tergiuersandi locus? separari paruulus hic, qui natus est, a deo, qui in eo natus est, non potest: hunc enim, quem natum dixit, patrem futuri saeculi nominauit, hunc, quem paruulum nuncupauit, deum fortem esse praedixit. quid est, haeretice, quo te conferas? saepta et conclusa sunt omnia, non est usquam penitus exeundi locus. superest ut errorem, quem uoluntas noluit intellegere, tandem incipiat uel necessitas confiteri. sed non contenti his, quae sufficiunt, quid etiam per alium prophetam spiritus sanctus dixerit inquiramus: si affiget, inquit, homo deum suum, quia uos affigitis me? ut euidentiora utique fierent quae prophetabantur, quod de passione domini nostri propheta cecinit, quasi ipsius, de quo dicebat, ore praedixit: si affiget homo deum suum, quia uos affigitis me? nonne tibi, quaeso, dixisse hoc dominus deus noster quasi ad crucem ductus uidetur: cur, quaeso, redemptorem uestrum me non agnoscitis? cur deum indutum pro nobis carnem nescitis? saluatori uestro necem paratis? auctorem uitae ad mortem ducitis? deus uester sum quem suspenditis, deus uest-er quem crucifigitis. quis, rogo, hic error 3] L o. 18] Malach. 3, 8. 81] L o. 1 omnibus Nl deum v: diim M, om. Npn 3 blasphimiae N 4 pnruulus ... nobis om M 5 bumenim NMp 6 nuntius ex aogelns N m. 1 7 fcli Np seculi M, item infra 12 esse om. Mv 13 heifticae N septa NMp 15 intelligere Mp 17 aliam N 18 affigit M ai amget] heremiae prophete si affiget homo deum suum margo N 20 quasi] quia Na 21 affigit NM 23 uideretur M uidetur] nota deus crucifigitur margo N quur bú M 25 carne v 26 auctorem ... ducitis om. M 27 uester sum quem crucitigitis M: ef. cap. 4, 8 aut, quae insania est? si affiget homo deum suum, quia nos affigitis me? \\' uides quomodo uox haec ipsarum quodammodo quae actae sunt rerum uox sit. numquid expressius quicquam aut manifestius quaeris? uides quomodo testimonia sacra natum in carne dominum Iesum Christum ab ipsis quodammodo incunabulis usque ad crucem quam pertulit prosecuta sint, cum utique illum, quem alibi legis deum in carne nasci, hic deum in cruce uideas affigi. et ideo a. propheta et illic, ubi natus est, deus dicitur, et illic, ubi crucifixus est, deus euidentissime nominatur, ne scilicet in aliquo dignitati diuinitatis praeiudicaret carnis assumptio et honorem maiestatis infringeret uel humilitas corporis uel contumelia passionis, cum utique augere in nobis affectum eius et cultum debeat uel dignatio tam humilis natiuitatis uel pietas tam benigna patientis, quia maximum utique et inmanissimum scelus est, ut ideo apud nos minus honoris habeat, quia plus amoris impendit. Sed his omissis, quae explicari ideo nullo modo possunt, quia, sicut inmensitas beneficiorum illius, ita et relatio modum non habet, tempus est ut fortissimum de eo ac manifestissimum testem eius Paulum apostolum consulamus: fidelissime enim nobis omnia de deo potest dicere, de cuius semper pectore locutus est deus. testatur ergo in hunc modum de gratia atque aduentu domini dei nostri missus ad destruendum gentiliciae superstitionis errorem electus gentium magister: apparuit, inquit, gratia dei saluatoris nostri omnibus hominibus, erudiens nos, ut abnegantes impietatem et saecularia desideria sobrie et pie et iuste uiuamus in hoc saeculo, expectantes beatam spem et aduentum gloriae magni dei et saluatoris nostri Iesu Christi. apparuit, 1] L c. 25] Tit. 2,11—13. 1 affigit N affig M 4 quaeres M 5 dum nTm M 8 et illic ost propheta om. N 9 priusitlic om. a 12 humunitas px 10 amoris]honoris Npa 22 dicere potcst Mv de] he M eυ 2-1 distitnendum M gentilicae N gentiliace p 25 appaniit] apostoli pauli testimonia margo N 26 nostri om M 28 scio Np: mundo Mv 30 aparuit N IXVII. Cass. 1. S4 inquit, gratia dei saluatoris nostri. bene congruo ad ostendendum nouae gratiae et generationis aduentum sermone usus est. dicens enim apparuit ortum nonas gratiae ac natiuitatis expressit, quia exinde apparere donum gratiae no e coepit, ex quo deus in mundo natus apparuit. digna ergc» et congrua hanc nouae gratiae lucem uerbi proprietate quasi digito indicante monstrauit. hoc enim rectissime apparuisse dicitur, quod subita quasi apparitionis luce monstratur, sicut in euangeliis apparuisse stellam magis orientalibus legimus, et in Exodo apparuit, inquit, Moysi angelus in igne flammae rubi. in omnibus enim et his et aliis uisionibus sacris hoc utendum uel maxime uerbo scriptura existimauit, ut apparuisse haec diceret, quae insolita claritate fulgerent. ita ergo \\' et apostolus sciens aduentum caelestis gratiae, quae ortu sacrae natiuitatis apparuit, uerbo eam fulgidae apparitionis expressit, ut apparuisse utique id diceret quod nouae lucis splendore radiaret. apparuit ergo gratia dei saluatoris nostri. numquid causari hic aliquid quasi de ambiguitate nominum potes, ut dicas aliud esse Christum, aliud deum, ut saluatorem a maiestate nominis sui distrahas et dominum a diuinitate secernas? ecce hic uas dei ex deo loquitur et apparuisse ex Maria gratiam dei euidentissima praedicatione testatur. ac ne forte non ex Maria deum apparuisse diceres, nomen statim addidit saluatoris, scilicet ut eum natum ex Maria deum crederes, quem saluatorem natum negare non possis, iuxta illud quia natus est uobis hodie saluator. o admirabilem et= uere a deo datum gentibus magistrum, qui sciens futuram hanc= haereticae prauitatis insaniam, quae in litem uocabula dei uerteret et calumniari deo de suis nominibus non timeret, ne= saluatoris uocabulum haereticus a diuinitate secerneret, nomen 10] Ex. 3, 2. 17] Tit. 2, 11. 26] Luc. 2,11. 1 nn lliu ipi M 4 et inde p nouae om. M 5 dignam d 6 con—— gruam p 9 orientali M 10 mosi N moisi p 11 et cmte his om. 16 id om. M 17 aparuit N 19 potest Mp 21 uas] uir p 22 eae— dentissima N* 23 dicens a 24 eum esse natum Mp 25 posse= ixta p 26 nobis p ainmirabilem N mirabilem M 27 nascituram 29 calumpniari Mp dei ante praemisit, scilicet ut praemissum dei nomen omnia i sibi quae sequerentur nomina uindicaret neque ullus in sequentibus solitarium esse hominem Christum crederet, quem in primo statim uocabulo deum esse didicisset. expectantes, inquit idem apostolus, beatam spem et aduentum gloriae magni dei et saluatoris nostri Iesu Christi. uidit profecto ille diuinae sapientiae doctor ad insidiosas calliditatis diabolicae captiones simplicem tantummodo non sufficere doctri- nam, nisi sanctam fidei praedicationem munimine cautionis armasset. et ideo, cum superius nomen dei saluatorisque posuisset, hic addidit Iesu Christi, scilicet ne ad significandum dominum Iesum Christum sufficere tibi forsan nomen solum non crederes saluatoris et non eundem Iesum Christum deum esse intellegeres, quem saluatorem deum esse cognosses. quid ergo ait? expectantes, inquit, beatam spem et aduentum gloriae magni dei et. saluatoris nostri Iesu Christi. nihil hic de nominibus domini nostri deest: et deum hic et saluatorem m et Iesum et Christum uides. sed omnia haec uidens omnia esse in deo perspicis. audisti enim deum, sed saluatorem: audisti deum, sed Iesum: audisti deum esse, sed Christum. separari hoc appellationis diuersitate non potest quod diuinitas unitate coniunxit. quidquidlibet de his requisieris. idem inuenis. sa. luator dens est, lesus deus est, Christus deus est: omne hoc, quod audis, plurale est nuncupatione, sed unum est potestate, quia, cum et saluator deus sit et Iesus deus et Christus deus, intellegere apertum est, quod omnia haec distinguntur appellatione, sed maiestate iunguntur. et cum euidentissime audias quod unus hi singulis nuncupatur deus, intellegere utique aperte potes quod est in omnibus unus deus. 4] Tit 2, 13 15] 1. c. 2 uendicaret M 7 calliditates et 8 captionis Mv 11 licet Nip sci. lioet... 12 Christum om. M 12 forsitau Mv 13 deum om. M dui p 14 cognoacia M cognouisses pv 18 ot ante Christum om. Np uidens] nides Np 19 in deo esse Mv 21 potnstj ualet Mv diuinitatis p 22 unitatem Ml coniunciit M quidquidlicet N quicquidlibft Mp inuenies Mv 26 iutelligere Mp 27 innguntur maiestate Mv 28 nuincupatur p 29 iutelligerr Mp 24* ac sic non licet tibi iam ex dissimilitudine dominicae nuncupationis quaerere discrepantiam potestatis et pro uarietate appellationis diuersitatem facere personae. nou lieet dieere: Christus ei Maria natus est, et non deus. apostolus enim proclamat: deus. non licet dicere: Iesus ei Maria natus est, \\t et non deus. apostolus enim testatur: deus. non licet dicere: saluator natus est, et non deus. apostolus enim confirmat: deus. nihil est quo te conferas: quidquid de dominicis uocabulis sumpseris, deus est quod nominaris. nihil est quod dicas, nihil quod afferas, nihil quod inproba falsitate contingas. potes habere in incredulitate impia quod non credas, non habes in calumniandi occasione quod deneges. Quamquam de diuina ac salutari domini nostri gratia paulo superius loqui coepimus, uolo ut de eadem re adhuc lectionibus sacris aliqua dicamus. legimus in actibus apo stolorum apostolum Iacobum eos, qui euangelium recipientes= nihilominus tamen iugum uetustae legis portandum esse censebant, ita redarguentem: quid, inquit, temptatis deum, inponere iugum super ceruices discipulorum, quod neque patres nostri neque nos portare potuimus? sed per gratiam domini nostri Iesu Christi credimus saluari quemadmodum et illi. donum certe gratiae huius per Iesum datum apostolus dicit. responde mihi nunc, si placet. gratiam hanc, quae ad salutem omnium data est, ab homine an a deo datam existimes. si ab homine, reclamat tibi uas dei Paulus dicens: apparuit gratia dei saluatoris nostri enim hanc esse gratiam docet muneris, non inbecillitatis 18] Act. 15, 10-11. 26] Tit. 2, 11. 1 ac om. Np dissimilitudine N ti ot] spd Np, om. M 7 est3 om. M 8 quicquid p 9 suraseris M nominaucris Mp 10 nichi est quod afferin Mpv 12 calumpniandi Mp 13 unamquamquia Mtx hac v saluatoris Mr 14 eandem N 10 apostoluin om. M Laco— bum1 immo Petrum, ut uulgo legitur ∗euangelium (c eras.) N accipientes M 18 quid] in actibus apostolonim quid temtatis deum margo V 23 Ieaum Christum v25 datA N eiistimas p ibi M 26 aparuit N 27 esse hanc p esse gratiam hanc Mv gratia N humanae. et sane etiam si sacrum testimonium non suppeteret, ipsa rei ueritas testimonio erat, quia praestare rem perpetui et immortalis boni fragilia et terrena non possunt nec dare quisquam alteri ualet, quo ipse indiget, aut tribuere illius rei copiam, cuius se inopiam sustinere fateatur. a deo ergo necesse est gratiam datam non neges deus ergo est qui dedit, data autem est per dominum Iesum Christum: ergo dominus Iesus Christus * deus. si autem est ille utique, ut est, deus, ergo illa quae deum peperit theotocos, id est genetrix dei est. nisi forte ad tam ridiculam blasphemiae contradictionem uelis tendere, ut illam, ex qua deus natus est, dei matrem neges, cum illum, qui natus est, deum negare non possis. sed uideamus tamen, quid de hac eadem domini nostri gratia etiam euangelium dei senserit. gratia, inquit, et ueritas per Iesum Christum facta est. si solitarius homo Christus, quomodo haec facta per Christum? unde in eo diuina uirtus, si in eo sola, ut ais, humana condicio? unde caelestis largitas, si terrena paupertas? nemo enim potest tribuere quod non habet. dans ergo diuinam gratiam Christus habuit quod dedit. neque enim potest harum diuersissimarum inter se rerum quis differentiam sustinere, ut simul et patiatur indigentiam inopis et habeat munificentiam largientis. et ideo sciens apostolus Paulus omnes diuitiarum eaelestium thesauros in Christo esse recte ad ecclesias scribit: gratia domini nostri Iesu Christi uobiscum. qui sci- licet saepius iam docuerat eundem deum esse quem Christum cunctamque in illo maiestatem deitatis esse et omnem in eo corporaliter plenitudinem diuinitatis habitare, recte utique iam sine adiectione nominis dei solam precatur gratiam Christi, [quia, cum eandem docuerit saepius gratiam dei esse quam 14] Ioh. 1,17. 24] I Cor. 16.23. 1 sane] quidem sane M 2 testimonium M 6 datam] data N 7 dotmimui nostrum a 8 est ante ille om. M 9 genitrii p generatrix M est om. Mo 10 ridiculum Np contradictionem om. Np tendere uelis Mo 16 eo ante diuina] ea p 17 conditio N eat (s. I.) coudicio p 20 diuissimarum N diuisarum p 23 ecclesiam M 25 dũm V 26 cunctaque N 28 adiectione M 29 qui cum M uerba quia cum ... grutiaw Christi uncis inclusi 1 Christi, plenissime nunc solam precatur gratiam Christi,] quia in gratia Christi omnem scit dei gratiam contineri. gratia ergo inquit domini nostri Iesu Christi uobiscum. interrogo te, quisquis es, o haeretice, scribens haec ad ecclesias Paulus quid his precabatur ad quos scribebat? gratia enim inquit domini nostri Iesu Christi uobiscum. si homo solitarius Iesus Christus, ergo et ille, optans dari ecclesiis gratiam Christi, gratiam dari hominis optabat, et dicens gratia Christi uobiscum hoc dicebat: \\'gratia hominis uobiscum, gratia carnis uobiscum, gratia inbecillitatis corporeae, gratia fragilitatis humanae\\'. aut cur omnino nomen gratiae ipsius nominaret, si gratiam hominis optaret, quia optandi ratio non subsistebat, ubi non erat quod optaretur, nec precandum erat ut eius gratia his contingeret, qui substantiam, ut ais, ipsius quae optabatur gratiae non haberet? ergo uides haec stalta esse penitus et ridicula, immo potius non ridicula, sed deflenda. ea enim, quae quibusdam facilioribus sunt ridicula, piis ac fidelibus flenda sunt, quia in stultitia uestrae infidelitatis illi effundunt lacrimas caritatis et in insipientia impietatis alienae illi habent lacrimas pietatis suae. resipiscamus ergo aliquando et respiremus, quia sensus hic non sapientia tantum, sed etiam spiritu caret, cum sit utique et spiritali sapientia uacuus et spiritu salutis alienus. Sed dicis forsitan gratiam hanc domini nostri Iesu Christi, de qua apostolus scribit, non cum ipso natam, sed postea ei inlapsu diuinitatis infusam, quia et homo ipse a te dominus Iesus Christus, quem solitarium dicis, non cum deo natus, sed postea a deo dicatur assumptus, ac per hoc tum homini illi gratiam quando et diuinitatem datam. neque nos aliud dicimus quam quod diuina gratia cum diuinitate descenderit, quia et diuina gratia dei sit et largitio quodammodo ipsius diuinitatis 2 scit] scilioet M 4 hereticae N 5 quid] quia N quid his] qtdbns hec p 8 obtat M 11 quur M gratia N 12 gratia N 14 substaotia N 16 poenitus N inmo N flenda M 22 spuali M 24 dicas Mv 25 ei om. M 26 a te om. Mp dominus noster o 28 tum p: totam Nv tunc M 29 quando] quam deo M 30 cum ... 31 gratia om. M ̅ diuinitatem N 31 sit om. p ac donum munificentiae gratiarum. temporia ergo inter nos forsan putetur magis quam rei esse distantia, quia diuinitatem, quam nos cum domino Iesu natam, tu postea dicas infusam. sed illud est quod natam cum domino diuinitatem negans nec postea fideliter confiteri potes, quia non potest una eademque res in parte esse impia et in parte probari pia, et eadem in portione fidei et in portione esse perfidiae. primum ergo illud a te requiro, dominum Iesum Christum, qui ex Maria uirgine natus est, hominis tantum filium an etiam dei filium dicas? nos enim, id est catholicorum omnium fides, nos, inquam, omnes utrumque hoc et credimus et intellegimus et scimus et confitemur, quod et hominis est filius, quia ei homine natus est, et dei filius, quia ex diuinitate conceptus. tu ergo utrumque hoc, id est dei filium atque hominis, an tantum hominis esse asseris? si tantum hominis, reclamant tibi apostoli, reclamant prophetae, reclamat denique ipse, per quem est facta conceptio, spiritus sanctus. obruitur inpudentissimum os tuum cunctis diuinorum apicum testimoniis, obruitur sacri uoluminis sanctis testibus, obruitur denique ipso dei euangelio quasi diuina manu, et Gabrihel ille magnus, qui in Zaccharia uocem incredulam uirtute uerbi sui cohercuit, multo magis in te blasphemam atque inpiam suo ipso ore damnauit dicens ad Mariam uirginem dei matrem: spiritus, inquit, sanctus superueniet in te, et uirtus altissimi obumbrabit tibi: ideo et quod nascetur ex te sanctum uocabitur filius dei. uides quod, ut secundum carnem hominis filius fieret Iesus Christus, ante est dei filius praedicatus: paritura enim dominum uirgo Maria sancto in se spiritu descendente et uirtute 20] cf. Luc. 1,19-20. 23] Luc. 1, 36. w 1 munificentia v 2 fors amputetur N distantiã Np 3 lesu Christo n 5 poteat] potes N 6 imparte esse N 7 fidei et in portione om M portione esse N 8 dotniutun nostrum 11 9 filiiun dei M 11 utrumque omnes p et post hoc om. a intolligimus Mp 13 qui M 18 sacri uoluminisscripsi: sacris uoluminibus codd. p cf. VII, 14, 4 reserata sacri uoluminis serie et IIII, 1, 1-2 20 gabriel p zacharia Mpv 21 coercnit M blasphcmiam M 22 dampnauit NMp 23 ueniet Mv 27 filius dei Mv altissimi cooperante concepit. ac per lioc intellegis quod domini saluatorisque nostri inde est origo, unde conceptus: et cum descendente uirginem totius diuinitatis plenitudine natus sit, filius hominis esse non potuerat, nisi prius dei filius fuisset, et ideo missus ad adnuntiandam sacri ortus natiuitatem angelus dei, cum sacramentum conceptionis ante dixisset, partui ipsi nomen inposuit dicens: ideo et quod nascetur ei te sanetum uocabitur filius dei. dei ergo filius Iesus Christus, I quia et a diuinitate genitus et a diuinitate conceptus. si autem dei filius, ergo indubitanter deus. si autem deus, ergo gratia dei non carens: neque enim ea re umquam caruit quam ipse fecit gratia enim et ueritas per legum Christum facta est. Omnis ergo in eo gratia, omnis uirtus, omnis potentia., omnis diuinitas, omnis denique diuinitatis ac maiestatis ipsius plenitudo cum eo atque in eo semper fuerunt: sine in caelo, sine in terra, siue in utero, siue in ortu nihil umquam deo de deo defuit. semper enim cum deo deitas, non loco umquam ab eo, non tempore separata. ubique enim deus totus, ubique perfectus, non diuisus, non demutatus, non imminutus est, quia nec addi umquam deo nec detrahi quicquam potest: sic enim imminutionem deitas non habet. sicut nec augmentum. idem ergo in terris fuit qui et in caelis, idem in humilibus qui in excelsis, idem in hominis exiguitate qui in dei maiestate. et ideo bene apostolus Christi gratiam nominans dei gratiam nominabat, quia Christus totum erat quod deus: omnis in ipsa. statim hominis conceptione dei uirtus, omnis diuinitas, omnis diuinitatis uenerat plenitudo. inde enim illi omnis diuinitatis perfectio, unde et origo. neque enim umquam homo ille sine\\' deo fuerat, qui utique hoc ipsum, quod erat, a deo ceperat., 7) Lnc. 1, 35. 12] Ioh. 1, 17. 24] cf. I Cor. 16,23. I 1 intelligis Mp 2 est conceptus p 3 diuinitatis] uirginitatis M 4 sit filius enim Np esae hominii Mv 5 hortus N 6 partu N 8 post filius dci cxhibent Mp ct v uncis adiutis: hoc eat, illius filius nuncupabitur, quo generante et (et om. p) generatur (est generatus e) christus est M 10 filius ego M lti numquam NI 21 enim om. M deitatis Mv 22 et in humilibos p 24 gratia nominns M 29 erat esse a M coepuat Nv acc?perat a hoc itaque primum, uelis nolis, negare non potes, quod dominus Iesus Christus filius dei sit, archangelo utique clamante in euangeliis: quod er te nascetur sanctum uocabitur i filius dei. hoc autem posito scito te, quidquid de Christo legeris, de dei filio legere, quidquid de domino aut Iesu legeris, ad dei filium pertinere. omnia enim haec illius nomina dei filium nominant, omnia haec eius uocabula filium dei clamant. et ideo tu in his omnibus, quaecumque audieris, nomen diuinitatis agnoscens, cum in omnibus uideas te dei filium intellegere debere, argumentare, si placet, quomodo deum ualeas a dei filio separare. LIBER TERTIUS. Scribens Romanis diuinus ille ecclesiarum magister cum argueret, immo defleret Iudaeorum id est fratrum suorum infidelitatem, his uerbis usus est: optabam, inquit, anathema esse ipse ego a Christo pro fratribus meis, qui sunt cognati mei secundum carnem, qui sunt Israhelitae, quorum adoptio est filiorum et gloria et testamenta et legislatio et obsequium et promissa, quorum patres, et ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia deus benedictus in saecula. o affectum et fidelissimi apostoli et piissimi propinqui, qui inaestimabili caritate mori uult et pro cognatis ut proximus et pro discipulis ut magister. et quae tandem causa ei, ut mori uellet? una utique, ut illi uiuerent. uita autem eorum in quo continebatur? in hoc scilicet, ut ipse ait, ut deum Christum secundum carnem natum ex sua carne cognoscerent. et ideo utique apostolus plus dolebat, quia 8] Loc. 1, 35. 15] Rom. 9, 3—5. 4 et 5 quicquid Mp 8 tu ideo p 9 intelligere Mp 10 aug. mentare p1 11 separare. Explicit liber secuudus, Incipit liber tertius NMp 14 id est] idem p1 17 mei om. M israèlitae M 18 testatam Mv 19 promissiones Mu 20 et om. Mv 21 et om. M 22 ineitimabili N M 24 u|elit M 25 iUorum M eum illi ex Israhel natum non intellegerent, qui ex suis editum plus amare deberent. ex quibus Christus, inquit, secundum carnem, qui est super omnia deus benedictus in saecula: eum scilicet ex illis Christum natum ait secundum carnem, qui sit super omnia deus benedictus in saecula. Christum utique secundum carnem natum ex illis non negas: sed idem, qui ex illis natus est, deus est. quid circumis? quid tergiuersaris? Christum ex Israhel natum secundum carnem deum esse apostolus dicit: tu doce quando non fuerit er quibus Christus, inquit, secundum carnem, qui est super omnia deus. uides, quia hoc apostolus unitate coniunxerit, separari a Christo deus omnino non potest. sicut enim ex illis Christum apostolus praedicat, ita deum in Christo esse confirmat. aut utrumque hoc neges necesse est aut utrumque fatearis. natus secundum carnem Christus ex illis dicitur, sed idem in Christo deus ab apostolo praedicatur. unde et alibi: deus enim erat in Christo mundum reconcilians sibi. diuidi hoc ab alterutro nequaquam potest. aut Christum ex illis editum denega aut ex uirgine deum in Christo editum confitere, qui est, inquit, super omnia deus benedictus in saecula. Sufficere quidem fidelibus ad indicandum maiestatem diuinitatis nomen dei abunde potuit: sed addendo super omnia deus benedictus blasphemiam perfidae assertionis exclusit, ne quis scilicet impiorum uocabulum dei interdum etiam hominibus temporarie dono diuinae dispensationis indultum ad iniuriam summae diuinitatis assumeret et contumeliosis deo comparationibus coaptaret, sicut utique illud quod ad Moysen dicit deus: dedi te deum Pharaoni, aut illud: ego dixi: 2] 1. 0. 5. 10] 1. 0. 17] II Cor. 5,19. 20] Rom. 9, 5. 23] L o. 29] Ex. 7,1. PB. 81, 6. 1 ifrf N israel p non om. M intelligerent Mp 2 quibus enim M 5 benedictuB in saecula om. M 7 circuis M 8 isrl Np israeI M 12 omnino deus a christo Mp omnino non potest deus a Christo e 14 confirmat ne utrumque M 19 nega M 22 indicandam Mv 28 patuit N 24 excludit N 26 temporariae N temporali M 28 quod om. M: ubi v mosen N moisen p dii estis, eum utique euidentissimam indulti nominis habeat significationem. nam ubi dicit ego diii, non tam nomen est potestatis quam sermo dicentis. sed et illud ubi dicit dedi te deum Pharaoni, non diuinitatem accipientis, sed potestatem dantis exposuit. nam cum dixerit dedi, in illo utique significata est dei potestas qui dedit, non diuinitatis natura in eo qui accepit. de deo autem ac domino nostro Iesu Christo cum dicitur qui est super omnia deus benedictus in saecula, et res statim probatur in uerbo et uerbi res demonstratur in nomine, quia dei nomen in dei filio non significatio est adoptionis indultae, sed ueritas proprietasque naturae. Itaque, idem inquit apostolus, nos ex hoc neminem nouimus secundum carnem: et si cognouimus secundum carnem Christum, sed nunc iam non nouimus. bene sibi cuncta sacri sermonis scripta conueniunt et in omni penitus sui parte, etiam ubi uerborum specie non consonant, rerum tamen uirtute concordant, sicut in hoc quod ait: et si cognouimus secundum carnem Christum, sed nunc iam non nouimus: testimonium enim dicti praesentis confirmatio superioris est quod dixit: ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia deus benedictus in saecula. illic enim posuit: ex quibus Christus secundum carnem, hic autem: et si cognouimus Christum secundum carnem, illic: qui est super omnia deus, hic autem: Christum secundum carnem nunc iam non nouimus. species uerborum est alia, sed rei uirtus una. eundem- Idem enim, quem illic secundum carnem natum deum super omnia praedicat, eundem hic secundum carnem se iam non nosse confirmat, ideo scilicet, quia eundem, quem natum in carne nouerat, deum in saecula. confitetur, et ideo a se eum ignorari secundum carnem, quia sit super omnia deus 8] Rom. 0, 5. 12] 11 Cor. 5,16. 20] Rom. 9, 5. 1 cum] cum hoc M 2 dicit] dixit M 4 diuinitate N 6 naturamN 1 accipit NMp 12 inquit idem Mv neminem ex hoc Mv 15 sacris N 16 poeuitus N speciae N 18 Christum secundum carnem Mv 20 quo Mv 22 secundum carnem xps p1 25 secundum carnem xp̃m p1 tunc Ml non om. M 30 ignorari eum M benedictus in saecula. ac per hoc et illud ibi: qui est super omnia deus, hoc dicit: non nouimus iam Christum secundum carnem, et hic: non nouimus iam Christum secundum carnem, hoc ait: qui est deus benedictus in saecula. ascendit orgo quodammodo «uasi in altiorem gradum doctrinae apostolicae praedicatio, et licet sensu sibi in utroque conueniat, sacramentum tamen perfectae fidei quasi sententia expressiore confirmat dicens: et si cognouimus secundum carnem Christum, sed nunc iam non nouimus, uidelicet quia prius eum et hominem scimus et deum, nunc tantum deum. cessante enim infirmitate carnis nihil in eo iam nouimus nisi uirtutem diuinitatis, quia totum in eo uirtus est maiestatis diuinae, ubi esse desiit infirmitas imbecillitatis humanae. omne ergo penitus hoc testimonio mysterium et sumptae carnis et perfectae diuinitatis exposuit. dicens eum et si cognouimus Christum secundum carnem sacramentum nati in carne dei locutus est, adiciens autem nunc iam non nouimus uim depositae infirmitatis explicuit. ac per hoc cognitio illa carnis ad significationem pertinet hominis, ignoratio autem ad honorem diuinitatis. hoc est enim dicere: cognouimus Christum secundum carnem, quamdiu quod secundum carnem agnosceretur fuit: nunc iam non nouimus, postquam esse desiuit. natura enim carms in spiritalem est translata substantiam, et illud, quod fuerat quondam hominis, factum est totum dei: et ideo non nouimus Christum secundum carnem, quia absorta per diuinam maiestatem infirmitate corporea nihil sacro resedit corpori, ex quo inbecillitas in eo carnis possit agnosci. ac per hoc, quidquid fuerat prius 2 et hoc a 3 et hic ... 4 hoc ait om. Njmv 4 quia Npav in saecula owt. Np 7 perfectam M19 sed nunc... non nouimus deletn in p m. 1 10 nunc autem tantum M 12 tot,uw] torius M 14 paeuitus N misterium M 17 non om. M 18 cxplicuit] Bcue margo N 19 coguotio N1 ignorautio (sic) N 21 quamdiu quod socunduin carnem| ut (sic!) M Male add. N in margine 22 nunc... desiuit om. M non titu. N 24 translatam M condum M 26 absorta] sic. NMp infirmitate corpoream M 27 residet M ex quo etc.] Male margo N 28 agnoseit pl quicquid Mpj substantiae duplicis, factum est uirtutis unius, cum utique non sit dubium Christum, qui crucifixus est ex infirmitate nostra, totum uiuere et maiestate diuina. Quod scilicet apostolus omni scriptorum suorum corpore praedicans bene etiam ad Galatas scribens ait: Paulus apostolus, non ab hominibus neque per hominem, sed I per Iesum Christum et deum patrem. uides quam bene sibi in prioribus praesentibusque conueniat. illic enim dicit: nunc iam non nouimus Christum secundum carnem, hic ait: non ex hominibus neque per hominem, sed per Iesum Christum. patet quemadmodum etiam hic idem quod in superioribus doceat. dicens enim missum se non per hominem, hoc dicit: non nouimus Christum secundum carnem. et ideo non per hominem missus sum, sed per Christum, quia per Christum missus non per hominem missus sum, sed per deum. nomen enim in eo iam hominis non cadit, in quo totum diuinitas uindicauit. et ideo cum dixisset missum se non ab hominibus neque per hominem, sed per Iesum Christum, bene addidit et deum patrem, hoc est, missum se a deo patre et a deo filio esse designans. in quibus utique licet propter mysterium sacrae et ineffabilis generationis duplex sit persona, generantis et geniti, una tamen est uirtus mittentis dei. et ideo ille missum se a deo patre et deo filio dicens in personis quidem dualem ostendit numerum, sed in missione unam docuit potestatem. Sed per Iesum Christum et deum patrem qui L suscitauit eum a mortuis. praeclarus utique et admirabilis 5] GaL 1, 1. 9] II Cor. 5, 16. 26] Gal. 1,1. 1 dupplicia p 4 Quod] quia M 5 galathas p 9 non om. M 11 patet etc.] Malc margo N 12 doceat iuformet Np (informet glossa uerbidocofit esse uidetvr) 14 missus sum Mp: missum Nv spd per Iesum Mv 15 missus] mipsus sum p* 16 in eo humanitatis iam non est in quo M horainis iam a 17 totum sibi Mc : cf. V, S, 2 uendicauit Mp ct ideo ric,] Male margo N dixLsset et M 21 mistprium Mp 2*2 dnpplrx p 21 doi pl 25 tnissioue p: inssiollc NM 26 MisRum se per christum inquit iesuni et deum patrem M. deo N 27 umnirabilis N magister, sciens dominum Iesum Christum sicut uerum deum, ita et uerum hominem praedicandum, ita semper maiestatem diuinitatis in eo praedicat, ut incarnationis confessionem penitus non relinquat, excludens utique et phantasma Marcionis incarnatione uera et paupertatem Hebionis diuinitate perfecta, ne scilicet per alterutram blasphemiae peruersitatem dominus Iesus Christus aut homo penitus sine deo aut deus sine homine credatur. bene ergo apostolus missum se sicut a deo patre, ita et a deo filio praedicans confessionem statim dominicae incarnationis adiunxit dicens: qui suscitauit eum a mortuis, uerum scilicet incarnati dei corpus suscitatum a mortuis docens iuxta illud: et si cognouimus secundum carnem Christum, bene addens: sed nunc iam non nouimus. hoc enim se in eo nosse dicit secundum carnem, quod sit a mortuis suscitatus, in eo uero se eum iam non nosse secundum carnem, quod cessante carnis fragilitate in sola eum nouerit dei esse uirtute: fidelis scilicet praedicandae dominicae diuinitatis et satis idoneus testis, qui in principio uocationis suae caelitus castigatus maiestatem suscitati a mortuis domini Iesu Christi non fide tantum animi sui crederet, sed etiam oculis corporalibus approbasset. Unde etiam apud Agrippam regem et ceteros mundi iudices disserens ita ait: dum irem Damascum cum potestate et permissu principis sacerdotum, die media in uia uidi, rex, de caelo supra splendorem solis circumfulsisse me lumen et omnes qui simul mecum erant, omnesque nos cum decidissemus in terram, audiui uocem dicentem mihi Hebraica lingua: Saule Saule, quid me persequeris? durum tibi est contra stimulum 12] n Cor. 5.16. 23] Art. 26,12—15. \\' 4 marrhinnis M 5 hebionis p: pbionis NM 7 poenitns N post aut dnis ras. 4—5 litt. in N: uid. fuime aut ds 8 misum N 12 Cbristum secundum carnem Mr 15 in eo uero dc.] Bone margo N 16 uouerit eum M 18 et om. M 19 domini nostri Mv 23 dissererens N dit seerenB (sic) M deserens p 25 cireumfulcisse M 2G mecum simul Mpv (Uulgata) 28 saulae N altero loco 29 est tibi Mv (Uulgata) calcitrare. ego autem dixi: quis es, domine? dominus autem dixit ad me: ego sum Iesus Nazarenus quem B tu persequeris. uides quod eum apostolus, quem in tanto -fulgore maiestatis uiderat, recte iam se secundum carnem non nosse dicebat. cum enim iubar illud diuini luminis, quod sus- A tinere non potuit, in ipsa sui prostratione uidisset, uox haec secuta est: Saule Saule, quid me persequeris? cui quaerenti, quis esset, ita euidenti dominus personae suae significatione respondit: ego sum Iesus Nazarenus quem tu persequeris. te, te, inquam, haeretice, nunc interrogo, te appello: credis de se apostolo aut non credis? aut, si id parum aestimas, credis de se domino aut non credis? si credis, finita quaestio est. hoc enim necesse est quod nos credimus credas. nos enim iuxta apostolum et si cognouimus Christum secundum carnem, sed nunc iam non nouimus: nos Christum contumeliis non afficimus, nos carnem a deo non separamus, et totum, quod Christus est, esse in deo credimus. tu ergo si idem quod nos credimus credis, eadem necesse est fidei sacramenta fatearis. si autem a nobis dissides, si neque ecclesiis neque apostolo neque ipsi denique de se deo credis, ostende nobis, in hoc quod apostolus uidit quid sit caro et t quid sit deus. ego enim hic discernere nihil ualeo. uideo ineffabilem inluminationem, uideo inexplicabilem claritatem, uideo splendorem humanae fragilitati intolerabilem et supra id quod ferre mortales oculi queunt inaestimabili maiestatem dei luce fulgentem. quae hic diuisio, quae discretio est? in uoce Iesum audimus, in maiestate deum cernimus: quid est aliud nisi ut in una eademque substantia deum et Iesum esse credamus? uolo tamen de hoc eodem adhuc aliquid apud te loqui. 14] n Cor. 5,10. 1 calciatrarc N est Mx 4 magestAtis fulgore M(v): cf. §, 5 fin. 6 fin. 5 numinis M 6 prostatione tx protestatione N 10 alterum te om. M hereticae N intarrogo et appello M 12 extimas M 16 affacimus M 18 tu ... credis] si credis M 20 dno M 21 uidit ex audit N 22 discernere hie M 25 inextimabilem M inaestimabilem u 2C luce N 27 audiuimus Np maiestate N 29 aput p dic mihi, quaeso, si tibi nunc persequenti fidem catholicam id appareret quod ignoranti apostolo tunc apparuit. si te inopinantem atque securum fulgor ille circumdaret et perculsum atque perterritum splendor inmensi luminis consternaret iaceresque in tenebris oculorum atque errorum tuorum, quas tibi inmensus et ineffabilis pauor mentis augeret: dic mihi, obsecro, cum te inminentis mortis formido premeret et terror comminantis desuper maiestatis urgueret, audires quoque illud in tanta mentis confusione dignum perfidia tua nomen: Saule Saule, quid me persequeris? et quaerenti tibi, quis esset, responderetur e caelo: ego sum Iesus Nazarenus quem tu persequeris: quid diceres? \\'nescio, non ad plenum adhuc credo: deliberare amplius mecum uolo, quem te esse existimem qui de caelo loquaris, qui me fulgore tuae diuinitatis obruis, cuius uocem audio et maiestatem ferre non possum. tractandum mihi de hoc negotio est, credendum tibi sit an non credendum, Christus sis tu an deus, si deus solus sis an in Christo, si Christus solus sis an in deo. discretionem hanc subtiliter obseruari et diligenter considerari uolo, quid credendus, quid iudicandus sis. nolo enim aliquid de officio meo perdere, ut, cum te ut hominem despiciam, aliquid tibi diuini honoris impendam: i si ergo, ut Paulus tunc apostolus iacuit, prostratus humi iaceres et fulgore diuini luminis obumbratus extremos spiritus ageres, haec forsan diceres, haec otiosae loquacitatis garrulitate gannires. sed quid facimus quod aliud tunc apostolo uisum est, et cum tremens ac semianimus concidisset, dissimulandum ultra non censuit, deliberandum amplius non putauit suffecitque ei quod 9] Act. 26, 14. 11] 1. c. 15. I d 1 persequendi p 3 circundaret M percussum p 5 inmensus scripsi: inmoasas p immensas NMv 6 ineffiibiles Mp angustias pauor Mv 8 urgeret Np 9 perfidie tue M 11 c] a v 14 de] e Mav loqueris αυ (coniunct, per attractionem quandam positus: cf. I, 5, 1. II, 2, 2 (m. 5,2 fin. VI, 16, 2. VII, 1,1 obrueris M 15 audiam et possim M referre N 16 credendura etc.] Incau͠ margo N 18 suptilitcr N obseruAre p 19 consideraro p 20 sit p euim om. M 22 humili N 23 obrutus Mv extremo N 24 hac (post diceres) Mv otiosa υ garulitat« p 26 semianimis Mpυ 27 suffecitque p: sufficitque NM ineffabilibus experimentis, quem ignorans hominem esse credidit, admonitus deum esse cognouit: non dissimulauit, non distulit nec male conceptum errorem infideli amplius deliberatione suspendit, sed audito e caelis Iesu domini sui nomine subdita ut famulus, trepida ut flagellatus, deuota ut conuersus uoce respondit: quid faciam, domino? itaque paratissima ac deuotissima fide id statim meruit, ut, quem fideliter credidit, eo ipso iugiter non careret, et ad quem corde transierat., is in cor eius ipse transiret, dicente ipso de se apostolo: an experimentum quaeritis eius qui in me loquitur Christi? Quo loco nolo, haeretice, ut mihi disseras hunc quem loqui apost-olus intra. se dicit, homo sit an deus. si homo, quomodo in corde eius corpus loqui poterat alterius? si deus, ergo iam non homo christus, sed deus, quia cum locutus in apostolo Christus sit et loqui m eo non potuerit nisi deus, ergo locutus in eo est Christus deus. uides itaque nihil esse hic iam quod dici queat, nec disiunctionem aut diuisionem aliquam inter Christum fieri et deum posse, quia totus in Christo deus et totus in deo Christus. nulla hic recipi disparatio potest, nulla discissio: una tantum est simplex, una tantum pia, una tantum sana. confessio, adorare, amare, colere Christum deum. uis autem adhuc plenius et cumulatius scire nullam inter deum et Christum esse distantiam et eundem penitus deum intellegendum esse quem Christum? audi apostolum ad Corinthios loquentem: omnes enim nos, inquit, manifestari oportet ante tribunal Christi, ut referat unusquisque propria corporis, prout gessit, siue bonum siue malum. alia autem loco ad Romanam ecclesiam scribens omnes, inquit, adstabimus ante tribunal dei. 6] Act. 9, C. 9] II Cor. 13,3. 25] II Cor. 5,10. 29] Rom.14,10-11. t 2 ammonitns Np 5 subita M conseruus Npa 10 eius quaeritis eiias N eius quaeritis p Chriatua M (Uulgata) 11 hereticae N 13 si deus deus M 16 est in eo M 19 disseparatio dispatio M disneparatio fi 20 dinrisio N est simplex una tantum pta una tantum om. M 22 autemj aut, M cumulatus M 23 distantiam ex subatantiain N eundum N 24 intflligeuduin M 25 chorinthios N 28 autem om. M 29 stabimus M dei] Cbristi M et Uulgata ITII CuI. T. 26 i scriptum est enim: uiuo ego, dicit dominus, quia mihi flectet omne genu, et omnis lingua. confitebitur deo. uides ergo unum atque idem tribunal dei futurum esse quod Christi. intellege ergo indubitanter Christum deum, et ubi uides inseparabilem Christi ac dei esse substantiam, inseparabilem quoque agnosce esse personam: nisi forte, quia apostolus in alia nos manifestandos epistula ante tribunal Christi, in alia ante tribunal dei dixit, duo forte tribunalia facias et alios iudicandos a Christo, alios a deo censeas. sed haec friuola et furiosa sunt et insanientibus insaniora. agnosce ergo omnium dominum, agnosce uniuersitatis deum, agnosce in tribunali dei tribunal Christi, agnosce in tribunali Christi tribunal dei, ama uitam, ama salutem tuam, ama a quo creatus es, metue a quo iudicandus. uelis enim nolis, manifestandus ante tribunal Christi es et seposita impietatis blasphemia ac uerborum infidelium cantilena, si aliud putas tribunal dei esse quam Christi, uenies ante tribunal Christi et inuenies utique documento inexplicabili ipsum tribunal dei esse quod Christi totamque in filio dei Christo et filii dei maiestatem et patris dei potentiam. non enim pater iudicat quemquam, sed iudicium omne dedit filio, ut omnes honorificent filium sicut honorificant patrem. qui enim negat patrem, et filium. omnis qui negat filium, nec patrem habet: qui confitetur filium, et patrem habet. disce itaque inseparabilem esse patris ac filii honorem, inseparabilem dignitatem, neque honorari filium sine patre nec patrem posse sine filio. honorare autem deum ac dei filium nisi in Christo unigenito dei filio nullus ualet, quia spiritum ipsum utique 20] Ioh. 5, 22-23. 23] I Ioh. 2, 23. 2 Nectetur Mpv (Uulg.) confltebitur omnis lingua. Mv 4 et sicubi M 5 inseparabilem Np: geminam pgnituB M inseparabilcm penitus v 7 epistola NM epla p 8 tribu∗∗na∗ali N 10 fribola N 12 in tribunal dei N ante agnosce N iterat uerba Agnosce in tribunali dei tribunal christi 14 metuae N es iudicandus p iud. es 0 17 uenios ante tri. bunal Christi om. M 18 documeutum inerplicabile M 20 potestatem Μυ quenquam M 21 omne iudicium Np (Uulg.) 23 et filium negat M 26 honorant N neque patrem M honorandi dei nisi in spiritu Christi habere non potest, dicente apostolo: uos autem in carne non estis sed in spiritu, si tamen spiritus dei habitat in uobis. si quis autem spiritum Christi non habet, hic non est eius, et iterum: quis accusabit aduersus electos dei? deus qui iustificat. quis est qui condemnet? Christus Iesus qui mortuus est, immo qui resurrexit. uides ergo iam, etsi non uis, nullam omnino penitus uel inter spiritum dei et spiritum Christi uel inter iudicium dei et iudicium Christi esse distantiam. tu elige utrum malis: alterum enim fieri necesse est, ut aut Christum deum esse fide intellegas aut in Christo deum damnatione cognoscas. Sed uideamus tamen cetera quae sequuntur. scribens ad Corinthiorum ecclesiam idem de quo superius locuti sumus doctor ecclesiarum omnium Paulus ita locutus est: Iudaei, inquit, signa petunt et Graeci sapientiam quaerunt, nos autem praedicamus Christum crucifixum, Iudaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam, ipsis autem qui salui fiunt Iudaeis atque Graecis, Christum dei uirtutem et dei sapientiam. o fortissimum fidei magistrum, cui docenti ecclesias parum etiam hoc loco uisum est ut christum deum esse diceret, nisi crucifixum addidisset, scilicet ut ad exertissimam et ualidissimam fidei doctrinam eundem, quem crucifixum diceret, dei sapientiam praedicaret. non ergo subtilitate aliqua aut ckcuitione uerbomm usus est nec in praedicando domini euangelio crucis Christi nomen erubuit. et licet hoc scandalum esset Iudaeis et stultitia gentibus, deum audire natum, deum audire corporeum, deum audire I passum, deum audire crucifixum, non tamen ille propter 2] Rom. 8, 9. 5] 1. c. 33-34. 15] I Cor. 1, 22—24 5 eloctos N 6 coudempuet NMp 8 poeuitus N 10 enim e duobus fieri M 11 ut om. Np intelligas Mp 12 dnmpnatione NMp 13 Sed] Si p sequutur N secuutur Mp 15 ccclaesiarum N 18 autem om. N (non p) 19 qui salui fiunt om. Np Graecis] gentibus M 21 docentis AT patrum Nf 23 certissimam p et] nc Mt 24 eUDdemque orucifiium N 2ã suptilitnte N circumitione Mv S5* Iudaici scandali impietatem uirtutem pietatis suae eneruauit aut propter alienae stultitiae infidelitatem fidei suae robur imminuit, sed palam, constanter, fortiter eum, quem mater ediderat, homines occiderant, lancea perforarat, crux distenderat, uirtutem dei et sapientiam praedicabat, Iudaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam. sed tamen hoc, quod erat aliis scandalum ac stultitia, aliis erat uirtus dei et sapientia. pro diuersitate enim personarum erat diuersitas sensuum, et quod expers sani intellectus et incapax ueri boni diffidentia insipiens denegauerat, id intra ipsos animae recessus sacrum esse ac salutiferum fides sapiens sentiebat. Dic mihi ergo, haeretice, hostis quidem omnium, sed, tuus maxime, cui crux domini Iesu Christi et cum Iudaeis scandalum est et stultitia cum gentibus, qui sacramenta uerae salutis et illorum respuis scandalo et istorum non sapis stoliditate: cur Pauli apostoli praedicatio aut paganis stultitia. aut Iudaeis scandalum fuit? numquid potuerat offendere homines, si Christum, ut tu asseris, solitarium esse hominem etiam ipse docuisset? cui enim natiuitas illius, cui passio, cui crux, cui peremptio incredibilis aut grauis esse potuisset? aut quid noui uel inauditi in se Pauli praedicatio habuerat, si id passum hominem Christum esse dixisset, quod passim cotidie in hominibus condicio humana toleraret? sed illud utique erat quod gentilis stultitia non recipiebat, quod Iudaica infidelitas respuebat, quod Christum utique, quem illi, ut tu, solitarium hominem arbitrabantur, apostolus deum esse dicebat. hoc erat utique quod impiorum sensus refutabat, quod perfidorum aures ferre non poterant, in homine Iesu Christo dei praedicari natiuitatem, dei asseri passionem, dei adnuntiari crucem. hoc utique erat graue, hoc incredibile, quia hoc erat incredulum a 5] 1. c. 23. I 1 scandalu pietatem N iuneruauit M 2 robor N 3 mater] caro Mr 8 sensum N 9 aani] animi p 10 degenerauerat « 12 ergo om. Np hereticac N 13 domini uostri r 14 quia M 17 poterat M 19 cura enim N* 21 aut inauditi M fuerat M 22 quos p omnibus N1 23 conditio N tolleraret N humanae audientiae, quod inauditum fuerat diuinae contigisse naturae. Itaque securus es tali affirmatione atque doctrina, quod numquam praedicatio tua aut gentilibus stultitia aut Iudaeis scandalum erit: numquam tu a Iudaeis atque gentilibus aut cum Petro crucifigeris aut cum Iacobo lapidaberis aut cum Paulo capite plecteris, non enim habet praedicatio tua illorum offensionem. solitarium hominem natum, solitarium passum asseris. timere non potes, ne persecutione sua illi te laedant, cum tu eos tua praedicatione confirmes. Sed uideamus tamen adhuc aliquid de hoc ipso. Christus ergo iuxta apostolum uirtus dei et sapientia dei est. quid habes quod respondeas? quid habes quo te conferas ? exire hinc et progredi nusquam potes. Christus dei sapientia est et dei uirtus. ille, inquam, quem Iudaei insectati sunt, quem gentiles riserunt, quem tu cum illis ipse persequeris, ille, inquam, qui et paganis stultitia est et Iudaeis scandalum et tibi utrumque, ille, inquam, est dei uirtus et dei sapientia. quid habes quod agas? claudes forsitan aures, ne audias: hoc et Iudaei apostolo praedicante fecerunt. quodlibet facias, Christus in caelo est et in deo et cum eo atque in eo in superioribus, in quo et in inferioribus fuit. persequi eum iam cum Iudaeis non potes, sed facis tamen unum quod potes, persequeris eum in fide, persequeris in ecclesia, persequeris opinionis impiae telo, persequeris praui dogmatis gladio. plus forte aliquid quam quidam ueterum Iudaeorum facis: Christum tu nunc persequeris, postquam eum etiam illi qui persecuti fuerant crediderunt. sed minoris forsan criminis putas, quod inicere in eant iam manus non potes. non minus, inquam, non minus illi grauis illa est persecutio, in qua eum in suis impii persequuntur. sed offendit te domiuicae crucis nomen: hoc et Iudaeos semper offendit. exhorrescis deum audire -3 gentibus Mv A munquam M a om. Np gentibus Μυ å crucifigvas M lapidariis N (non p) 8 te illi Mps 14 inquam om. Npυ 15 irriserunt p ipse om. M 18 fortasse Mv 19 quidlibet Mv: cf. § 6 et cap. 15, 4 22 unum tamen Mv 23 et iu pccleaia p 25 quam OM. Np quiddum p faciasN (non p) 26 qui om. N (non p) 29 est illa p inquS N 30 persecuntur NMp 31 exorreacis M passum: hoc et gentilis error inrisit. quaero ergo nunc in qua ah illis\\' parte dissideas, cum in hac tibi atque illis peruersitate conueniat. sed ego praedicationem hanc sacrae crucis, praedicationem hanc dominicae passionis non solum non inminuo, sed, quantum in uoto est ac substantia mea, augeo. hunc enim, qui crucifixus est, non solum uirtutem ac sapientiam dei, qua nihil maius est, sed etiam totius diuinitatis ac maiestatis dominum praedicabo, hoc magis, quod in hoc sermo meus doctrina dei est, dicente apostolo: sapientiam loquimur inter perfectos: sapientiam uero non huius saeculi neque principum huius saeculi, qui destruuntur, sed loquimur dei sapientiam in mysterio, quae abscondita est, quam praedestinauit deus ante saecula in gloriam nostram, quam nemo principum saeculi huius agnouit: si enim cognouissent, numquam dominum maiestatis crucifixissent, sed sicut scriptum est: quod oculus non uidit nec auris audiuit nec in cor hominis ascendit, quae praeparauit deus his qui diligunt eum. uides quam breuiter sermo apostolicus quanta dixerit. sapientiam se loqui dicit, sed sapientiam quam perfecti tantummodo sciant, prudentes saeculi nesciant. dei enim hoc ait esse sapientiam, quae sit diuino tecta mysterio et ante omnia saecula in sanctorum gloriam praedestinata, atque ideo eam his tantum qui deum sapiunt esse cognitam, principibus autem saeculi huius penitus ignotam. causam autem subdidit, qua utrumque quod dixerat conprobaret, dicens: si enim 9] I Cor. 2, 6-9. 1 et om. M 2 dissedcas N 3 sacrae crucis praedicationem ha ONI. M 5 quantum in quantum p est ac]*stat N extat p 6 n* solum etc.} hincaur loqueris adiciendo nihil iunxiasti (sic!) margo N 8 hoc Mp: hoc N hic av 10 sed sapientiara Mv 11 foti seculi M sed qui loquimur p 12 mynisterio N ministerio misterio p 18 est] fuit M fcta Np secula M 14 Coli N seculi huius scli p 15 cognouit Μυ (Uulg.) 21 tantumodo sapientes sciant. 22 misterio Mp 23 gloria Mp utque N 24 eam ex etiam esse om. M 26 qua] quia N1p1 cognouissent, numquam dominum maiestatis crucifixissent. sed sicut scriptum est: quod oculus non uidit nec auris audiuit nec in cor hominis ascendit, p quae praeparauit deus his qui diligunt eum. uides ergo quod sapientia dei in mysterio abscondita et ante saecula praedestinata his fuit incognita qui maiestatis dominum crucifixerunt, his autem cognita qui susceperunt. bene autem in mysterio absconditam dicit dei fuisse sapientiam, quia nullius hoc umquam hominis uel oculus uidere uel auris audire uel cor potuit cogitare, quod maiestatis dominus uel nasciturus esset ex uirgine uel uenturus in carne uel omni afficiendus poenae et contumeliae passione. sed haec utique dei dona sicut nemo est qui, cum essent abscondita in mysterio, sapere umquam per B6 potuerit, ita beatus est qui reuelata cognouit unde quicumque eam non agnouerunt, necesse est habeantur inter principes saeculi, qui autem cognouerunt, inter sapientes dei non agnoscit ergo deum in carne natum qui negat.: ergo et uos non agnoscitis qui negatis. sed quodlibet faciatis, quamlibet impie negetis, nos plus apostolo credimus. et quid apostolo dico? plus deo credimus: ipsi enim per apostolum credimus, quem locutum in apostolo certi sumus. dominum maiestatis sermo diuinus crucifixum a principibus huius saeculi dicit, tu negas: et illi negabant se deum crucifigere qui crucifigebant. habent ergo qui confitentur cum confitente apostolo partem: habeas tu necesse est cum persequentibus portionem. quid ergo est hic iam quod dici queat? dominum maiestatis crucifixum apostolus dicit. inmuta hoc, si potes: separa nunc, si uales, Iesum a deo. crucifixum certe a Iudaeis Christum negare non potes, sed dominus maiestatis est qui crucifixus est. 1 nunquam M maiestatis] gloriae Np et Uulgata 4 dñs. M* 5 ministerio M niisterio p 6 incognita per magestatis dui M 7 misterio Np ministerio M 8 nuUus p usquam M 9 audire auris Mυ J1 omnia N paene N 13 misterio Mp super eum quam Nl nosse (sic) p 15 eum non cognouerunt M 16 cognouerint N (non p) 18 quod- Libet NIp: quamlibet N* quidlibet Mc 19 plus om. M ct om. Np: cf. VI, 3, 3 20 plus om. M deum M 22 dixit p 23 deum se Mv 24 hii qui p 26 est ergo p queat dici M 28 iesum deum M negire chriatum M 29 poteflt Nx ergo necesse est aut Christum affixum esse in cruce deneges aut deum affixum esse fatearis. Sed forte offendat te quod tamdiu unius uel maxime Pauli apostoli testimoniis loquor. satis mihi est idoneus quem elegit deus. nec enim erubesco eum fidei meae habere testem, quem uoluit deus mundi totius esse doctorem. sed tamen ut adquiescam in hoc uoluntati tuae, qui habere me forsan alios quorum utar testimoniis non arbitraris, audi perfectum humanae salutis et sempiternae beatitudinis sacramentum Martham in euangelio praedicantem. quid enim ait? utique, domine, ego credidi quia tu es Christus filius dei uiui, qui in hunc mundum uenisti. disce a muliere ueram fidem, disce aeternae spei confessionem. habes tamen grande solacium: non erubescas ab ea sacramentum salutis agnoscere, a qua testimonium deus non refutauit accipere. Quodsi auctoritas tibi forsan personae maioris placet (quamuis nullius displicere uel persona uel sexus debeat cui confessio sacramenti auctoritatem facit, quia, quamlibet condicio cuiusquam aut locus minor sit, uirtus tamen fidei nescit inminui), interrogemus tamen non incipientem aliquem puerulum cuius institutio rudis, aut feminam cuius fides forsan uideatur incipiens, sed summum illum et inter discipulos discipulum et inter magistros magistrum, qui Romanae ecclesiae gubernaculum regens sicut fidei habuit ita et sacerdotii principatum. dic nobis ergo, dic nobis, quaesumus, princeps apostolorum Petre, dic quemadmodum ecclesiae credere deum debeant? aequum est enim ut doceas nos doctus a domino et aperias nobis ianuam cuius clauem accepisti. exclude omnes suffodientes caelestem domum et eos qui per adulterinas cauernas et inlicitos intrare aditus moliuntur auerte, quia certum 10] Ioh. 11, 27. 1 in cruce esse M 3 laudiu M 5 me M 6 deus uoluit MP 7 quia M forsan praettrea tjuiljus usus sum testiuioniii M 9 Martham] iohem p 14 solatium M 19 sit om. Np 21 forsitau Npυ 24 sacerdotis Np 26 credere ecclesiae Mv 28 clauim M 29 fodieutes N (non p) est quod nullus ostium regni intrare poterit, nisi cui clauis a te in ecclesiis collocata reserarit. dio ergo quemadmodum credere legum Christum et confiteri communem dominum debeamus. respondebis utique absque dubio: quid me consulis qualiter dominus confitendus sit, cum habeas qualiter ego sim ipse confessus? lege euangelium et non requires personam meam, cum habeas confessionem meam: immo illic habes ^ personam meam, ubi confessionem meam, quia, cum persona mea auctoritatem sine confessione non habeat, auctoritas est personae meae ipsa confessio. dic ergo, euangelista, dic nobis confessionem: dic fidem summi apostoli, hominemne tantum confessus sit Iesum an deum, carnem in eo tantum esse dixerit an dei filium praedicarit? interroganti ergo domino Iesu Christo, quem eum crederent, quem confiterentur esse discipuli, respondit primus apostolorum Petrus, unus utique pro omnibus, idem enim unius habuit responsio quod habebat omnium fides, sed primum decuit respondere, ut idem esset ordo responsionis qui erat et honoris et ipse antecederet confessione qui antecedebat aetate. quid ergo ait? tu es, inquit, Christus filius dei uiui. simplici et rustica. interrogatione ad confutandum te mihi, haeretice, uti necesse est. dic mihi, quaeso, quis ille fuerit cui Petrus ita respondit negare non potes christum fuisse. interrogo ergo, Christum quem uocas, hominem an deum? hominem utique absque dubio. hinc enim omnis est tua haeresis, quia negas christum filium dei. et ideo etiam Mariam Christotocon esse, non theotocon dicis, quia Christi genetrix sit, non dei. Christum ergo hominem tantum asseris, non deum, et ideo filium esse eum hominis, non dei. -quid ergo ad haec respondit Petrus? tu es, inquit, christus... 19] Matth. 16, 16. 2 collata Np7a 3 dũm credere M dominum] deum M b sit) sia M sim] sum p1sim ego Mυ 7 habos illie p 10 emugliu M 12 sit] est Np esse om. Np 13 tilium dei M H quemcontiterenturom. N (utatlt in p) 16 id M 17 docuit Np 18 et ante honoris om. Mc auteeedtre N1 2U Christus om. N (non p) 21 hereticae N eretico M 22 ista v 25 qua Np 2U ficmm M teotocou M qua N 27 geuitrix p generatrix M tautum om. N 29 iuquid N filius dei uiui. Christum hunc, quem tu tantum hominis filium esse asseris, ille testatur filium dei. cui uis credamus, tibi an Petro? opinor, non es tam inpudens, ut praeponere te audeas primo apostolorum, tametsi quid est quod tu non audeas? aut quemadmodum apostolum non despicias, qui deum negare potuisti? tu es ergo inquit Christus filius dei uiui. numquid hoc ambigui aut obscuri aliquid in se habet? simplex tantum est et aperta confessio, Christum dei filium praedicat, negas fortasse dictum: sed euangelista testatur, an mentiri apostolum dicis? sed detestabilis falsitas, apostolum falsitatis accusans, an de alio Christo aliquo forsan hoc dictum esse contendis? sed hoc nouum prodigiosi commenti genus, quid ergo reliquum est? unum scilicet, ut, cum et quid scriptum sit legatur et uerum sit quod legitur, tandem uel ui uel necessitate constrictus, cum falsitatem astruere non ualeas, ueritatem inpugnare desistas. Sed tamen quia summi apostoli testimonio usus sum, quo dominum Iesum Christum deum coram ipse confessus sit, uideamus quemadmodum confessionem eius is quem confessus est adprobarit, quia plus multo est quam quod apostolus dixit, si dictum illius deus ipse laudauit. dicenti ergo apostolo tu es Christus filius dei uiui quid a domino saluatore responsum est? beatus es, inquit, Simon Bar Iona, quia caro et sanguis non reuelauit tibi, sed spiritus patris mei qui in caelis est. si displicet tibi uti apostoli testimonio, dei utere, laudando enim deus quod dictum est auctoritatem suam apostolico dicto addidit, ita ut, etiamsi dictum illud apostoli ore prodiit, suum esse hoc tamen deus fecerit 23]\\tMatth. 16, 17. 1 hominis tantum Mv 2 cui uis] cuius NlM\\t3 inprudens N\\tprudens p praeponeret te N1\\t4 tamen si Np\\t5 non] ne p\\t6 in- quid N: om. M 9 euangelista testantur M 10 apostolum mentiri M 11 accusat M forsitan M 12 nouum hoc an 13 quod scriptum M 14 tande N1 18 quod M\\tcoram deo Mv\\t19 quemammodum N 21 illius] ipsius M dicente p\\t22 d? filius P\\t23 inquit pm. p\\tsy- mon M 24 tibi om. p 26 laudandus p 28 apostolico M qui probauit. beatus es, inquit, Simon Bar lona, quia caro et sanguis non reuelauit tibi. sed spiritus patris mei qui in caelis est. ergo in apostoli dicto et spiritus sancti et praesentis filii et dei patris testimonium uides. quid ergo amplius aut quid simile requiris? filius laudauit, pater interfuit, sanctus spiritus reuelauit. apostoli ergo dictum totius diuinitatis est testimonium, quia illius necesse est hoc dictum auctoritatem habeat quo auctore processit. beatus ergo inquit es, Simon Bar Iona, quia caro et sanguis non reuelauit tibi, sed spiritus patris mei qui in caelis est. ergo si Petro non caro et sanguis reuelauit ista uel inspirauit, iam intellegis quis inspirauerit tibi. si illum spiritus dei docuit qui Christum deum esse confessus est, uides quod tu spiritu daemonis doctus sis qui negare potuisti. Sed tamen dictum illud domini quo conlaudauit Petrum quae dicta alia consequuntur? et ego, inquit, tibi dico quia tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam. uides quod dictum Petri ecclesiae fides est. ergo extra ecclesiam sit necesse est qui fide ecclesiae non tenetur. et tibi, inquit dominus, dabo claues regni caelorum. fides haec caelum menlit, fides haec claues regni caelestis accepit. intellege quae te maneant. introire clauis huius ianuam non poteris, qui fidem clauis istius denegasti. et portae, inquit, inferi non praeualebunt aduersum te. portae inferi fides est haereticorum, immo perfidia. quantum enim a caelo inferna distant, tantum ab eo qui Christum deum confessus fuerit is qui negat. quae ligaueris, inquit, in terris, ligata erunt in caelis: et quaecumque solueris super terram, erunt soluta et in caelis. perfecta 10] Matth. 16, 18. 20] 1. c. 19. 24] 1. c. 18. 27] L o. 19. 1 symon M 6 sanctus om. M spiritus sanctus pυ 11 rouelaaerunt ista et inspirauerunt Mv 14 doctusia N 15 quod M 16 quia om. M 19 fidem Nur 20 teuet an dominus om, M 22 intellegere M 24 iaferni Me 25 inferi p: inferni N Mυ 26 cnim om M inferni M 27 his M 29 super terram] in terris M et om. M apostoli fides potestatem quodammodo diuinitatis accepit, m quae ligasset uel soluisset in terris, ligata essent in caelestibus uel soluta. tu ergo, qui contra fidem apostoli uenis, cum ligatum te iam in terris uideas, superest ut ligatum te quoque in caelis esse cognoscas. sed longum est ire per singula, quae prolixissimam et copiosissimam dissertionem numero sui faciunt, etiamsi breuiter strictimque memorentur. Sed unum addere tamen adhuc tibi apostoli testimonium uolo, ut intellegas his, quae ante passionem domini acta sunt, etiam quae post passionem sunt secuta congruere. inlapsus in conuentu discipulorum suorum clausis ianuis dominus cum ueritatem corporis sui apostolis declarare uoluisset, palpata Thomas apostolus carne illius, pertractato latere exploratisque uulneribus comperta penitus manifestati corporis ueritate quid proclamauit? dominus, inquit, meus et deus meus. numquid dixit hoc quod tu dicis: homo, et non deus, Christus, et non diuinitas? corpus utique domini sui tetigit et deum esse respondit. numquid discretionem aliquam hominis et dei intulit., aut carnem illam theodochon, ut tu ais, id est susceptricem deitatis imaginem nominauit, uel more impietatis tuae eum quem contigit non propter se, sed propter eum quem in se receperat uenerandum esse memorauit? sed subtilitatem hanc discretionis tuae apostolus dei forte non norat et elegantiam iudicii tui ac differentiam non habebat, homo uidelicet rusticus et imperitus, dialecticae artis nescius, philosophicae disputationis ignarus, cui scilicet institutio domini sui abunde sufficiebat et qui nihil omnino sciebat nisi hoc quod domino docente cognouerat. et ideo sermo suus caelestis doctrina erat, fides sua magisterium diuinum erat: disiungere a corpore suo, ut tu facis, dominum non didicerat et diuellere a se ipso deum 15] Ioh. 20,28. I 2 uel ante ligata. add. Mv 3 qui om. Np I te anle quoque utH. Mpx 7 strictumque N. restrictimque M 10 ea etiam Ms 11 conueutum Mr clanis Nl 1U tractato Mv 14 pwnitus N 10 carue N theotocon Np theotochon M 22 suptilitatemN 23 non norat) igiiorabat M 25 philosopbie M philosophiac pi 29 fide M erat om. M ut tu facis a corpore suo Mv 30 ipsum M penitus nesciebat, sanctus, sincerus, pius, innocentiam peritam, fidem inlaesam, scientiam incorruptam habens, sensum cum astutia simplicem, cum perfecta simplicitate sapientiam totius mali expertem, totius corruptionis ignaram, totius haereticae peruersitatis inmunem, et qui formam diuini magisterii in se exprimens hoc totum quod didicerat et tenebat. itaque ille ut tu forsitan putas rusticus et imperitus breui te nunc responsione concludit, paucis sermonibus suis conterit. quid ergo apostolus Thomas tetigit, cum ad palpandum deum accessisset? Christum utique absque dubio. quid autem exclamauit? dominus, inquit, meus et deus meus. i nunc, si potes, et Christum a deo separa: immuta dictum hoc, si uales: da dialecticam disputationem, da prudentiam mundialem et stultam illam uerbosa calliditate sapientiam: uerte omnes tete in facies et contrahe, quidquid siue animis siue arte uales. quodlibet dicas, quodlibet facias. exire hinc nusquam uales, nisi hoc quod apostolus tetigit deum esse fatearis. et quidem, si quo modo possis, immutare forsan historiae euangelicae praedicationem uelis, ut nec corpus domini Thomas apost.olus contigisse nec Christum dominum deum dixisse legeretur. sed inmutari quod in euangelio dei scriptum est nequaquam potest. caelum enim et terra transibunt, uerba. uero dei non praeteribunt. ecce enim etiam nunc tibi ille qui tunc testatus est Thomas apostolus clamat: deus est Iesus quem tetigi, deus est cuius membra palpaui: non ego incorporalia tenui nec intractabilia temptaui, non spiritum manu contigi, ut de eo tantum credar dixisse: deus est. spiritus enim iuxta domini mei dictum carnem et ossa non habet. ego corpus domini 31] Matth. 24. 35. 27] Luc. 24, 39. 1 paenitus N eincerus M innocentem periciam M inooeentiam, peritiam r 4 iuerpertem M ignanllll N2Mv 5 inmume M1 in munere M1 6 tantum Npv 8 conteret a 9 accesserit M 11 i addidi: cf. VII, 5, 4. 23, 3 12 et muta Mr 14 uerbosam NM caliditate N calliditatem M tete] tege M facie NI 15 quiquid IV quicquid p uaJeas Mv 15 et 16 quidlibpt Mv 16 numquam M 18 mutare p istorie M 19 ne corpus M 20 imutari M 23 nunc testatus Mυ 25 menbra p 26 manum N 28 dictam N mei tetigi, ego carnem et ossa palpaui, ego digitos meos in locum uulnerum misi et de Christo domino meo quem palpaueram proclamaui: dominus meus et deus meus. non enim noui inter Christum et deum facere distantiam, inserere sacrilegas opiniones inter Iesum et deum nolo, diuellere a se ipso deum meum nescio. facesse a me quisquis diuersa sentis, quisquis diuersa loqueris. ego aliud Christum quam deum esse non noui. hoc cum coapostolis meis tenui, hoc ecclesiis tradidi, hoc gentibus praedicaui, hoc etiam tibi clamo: Christus deus est, Christus deus est. aliud mens sana non sentit, aliud fides sana non loquitur, diuelli a se diuinitas non potest. et cum utique quidquid est Christus deus sit, inueniri aliud in deo non potest quam deus. Quid ais tu nunc, haeretice? sufficiuntne haec testimonia fidei etiam summae infidelitati, an adhuc aliquid addendum est? et quid uel post prophetas uel post apostolos addi potest, nisi forte, ut Iudaei quondam expostulabant, signum tibi de caelo etiam tu dari postules? sed petenti hoc tibi illud quod responsum tunc illis est necesse est responderi: generatio praua et adultera signum quaerit, et signum non dabitur ei nisi signum Ionae prophetae. et aere sufficere tibi signum hoc uel cum Iudaeis crucifigentibus poterat, ut dominum deum nostrum etiam hac re sola edoctus crederes, qua etiam illi qui persecuti fuerant crediderunt. sed tamen, quia caelestis signi fecimus mentionem, ostendam tibi de caelo signum equidem tale, cui nec daemones umquam contradixerunt, dum ipsa ueritatis necessitate cogente, licet legum corporeum esse cernerent, deum tamen, quod erat, esse clamabant. quid ergo ait euangelista de domino Iesu Christo? baptizatus, inquit, confestim ascendit de aqua, et ecce 19] Luc. 11,29. 80] Matth. 3, 16-17. I 2 domino om. M conpalpaueram M 6 dominum pv facesoe M 7 alium p 8 cum eo apostolis M 9 ChristuB om. M 12 quioquid p in deo aliud Mv 14 nunc tu p hcreticae N 19 illi M 23 nostrum deum αυ hanc N doctus N2Mpυ 24 quam NlM persecuti sunt M 26 et quidem Mv 27 cogento om. M 30 statim M aperti sunt ei caeli, et uidit spiritum descendentem sicut columbam et uenientem super se. et ecce uox de caelis dicens: hic est filius meus dilectus, in quo mihi conplacui. quid ad haec nunc, haeretice, ais? dictum displicet an persona dicentis? nec interpretatione certe indiget intellegentia allocutionis nec commendatione uerborum dignitas alloquentis: deus pater est qui dixit, euidens est quod dictum est. numquid aut tam inpudentem aut tam sacrilegam uocem proferre poteris, ut dicas de unigenito dei filio nec deo patri esse credendum? hic est ergo inquit filius meus dilectus, in quo mihi conplacui. sed temptabis forsitan dicere, ut est dementia, de uerbo hoc, non de Christo dictum fuisse. dic mihi ergo, quis erat qui baptizabatur? uerbum an Christus? caro an spiritus? negare utique non potes Christum fuisse. homo ergo ille ex homine ac deo natos, spiritu sancto m uirsine descendente et uirtute altissimi obumbrante conceptus, ac sic hominis et dei filius, ille utique, ut negare non potes, baptizatus est. si ergo ille baptizatus est, ille et nominatus, quia ille utique nominatus qui et baptizatus est. hic est, inquit, filius meus dilectus, in quo mihi conplacui. numquid dici significantius aut expressius quicquam potest? Christus baptizatus est, Christus de aqua ascendit, Christo baptizato caeli aperti sunt, propter Christum columba descendit, super Christum in corporali specie spiritus sanctus adstitit, Christum pater appellauit. hoc si de Christo dictum negare ausus es, superest ut nec baptizatum Christum fuisse nec spiritum descendisse nec patrem locutum esse contendas. sed urguet tamen et premit te ipsa ueritas, ut, etiamsi confiteri eam nolis, tamen negare non possis. quid enim ait euangelista? baptizatus autem confestim ascendit de aqua. quis baptizatus est? Christus utique. et ecce, inquit, aperti sunt 2 columba N* et post columbam om. Mp 8 celo pl 4 hereticae N 5 interpretatione M 6 commendatione M 15 ac] a pa uirginem Mv: sed cf. VII, 22, 4 descendisset in terris 17 sit N 19 et om. Npv 20 con(com-)placuit Npa 21 quidquam M 22 conscendit Np 24 astitit Mp 27 urget Np 28 premit te] pmittet M 29 non uis M .80 baptatus p qui N 81 et om. M ei caeli. cui scilicet nisi illi qui baptizatus est? Christo utique. et uidit spiritum dei descendentem sicut columbam et uenientem super se. quis uidit? Christus scilicet. super quem descendit? super Christum utique, et uox facta est de caelo dicens. de quo? de Christo scilicet. quid enim sequitur? hic est filius meus dilectus, in quo mihi conplacui. ut omnia illa propter quem facta essent ostenderentur, uox secuta est dicens: hic est filius meus dilectus. hoc est dicere: hic est propter quem cuncta facta sunt haec: hic est enim filius meus. propter hunc caeli aperti sunt, propter hunc spiritus meus uenit, propter hunc uox mea facta est:\\' hic est enim filius meus. dicens ergo hic est filius meus , quem designabat? illum utique quem columba tangebat. quem ergo columba tetigit? Christum scilicet. ergo Christus filius dei est. impleta est, ut reor, sponsio mea. uides ergo profecto, haeretice, signum tibi de caelo datum, equidem non unum, sed multa et singularia. habes enim unum in apertione caeli. aliud in spiritus descensione, tertium in patris uoce. quae utique euidentissime omnia Christum deum esse declarant, quia eum et reseratio caelorum deum indicat et descensio super eum sancti spiritus deum adprobat et adlocutio patris deum esse confirmat. neque enim uel caelum nisi domini sui honore patuisset uel spiritus specie corporali nisi super dei filium descendisset nec pater filium nisi uere filium declarasset, praesertim cum his diuinae natiuitatis significationibus, quae non solum ueritatem piae fidei confirmarent, sed etiam prauitatem impiae. opinionis excluderent. inefFabili enim diuini dicti magnificentia cum expresse ac significanter dixisset pater hic est filius meus, addidit etiam illud quod consecutum est dilectus scilicet et in quo mihi conplacui. utique sicut 1 ei om. M 3 et owi. M 4 et uox ... 5 dicens om, M 5 de ante Christo om, M 8 coosecuta Mpv 9 hafc faota sunt Mr 10 est orae. M pro hunc sjis M 12 ergo] enim M 15 est post dei om. M uide M ergo profecto haeretice om. M 16 hereticae N et quidem Mv 17 sed] sed et pv 18 in ante spiritus om. N\\' 20 eutn] cum Nl tum N2 21 alloquutio M 24 nisi uere filium om N (tum p) 27 ineffabilis Np ineffabilem M 28 magmficentiam M 29 meua] meus dilectus N (non p) 30 et om. Mv uti MJ per prophetiam deum fortem et deum magnum iam praedicauerat, ita hic dicens filius meus dilectus in quo mihi conplacui super proprii filii sui nomen etiam dilecti et complaciti sibi filii nomen adiecit, ut proprietatem diuinae uidelicet naturae nominum significaret adiectio et id ad honorem filii dei peculiariter pertineret, quod nulli omnino homini contigisset. itaque sicut illa propria ac peculiaria in persona domini nostri Iesu Christi fuerunt, quod caeli aperti sunt, quod eum deus pater cunctis uidentibus per aduentantem atque astantem columbam quasi manu quodammodo sua tetigit et quasi digito indicante monstrauit dicens hic est filius meus, ita illud quoque proprium ei ac singulare, quod peculiariter dilectus et peculiariter patri conplacitus nominatur, ut peculiarem utique naturae significationem peculiaria additamenta monstrarent et proprietatem unigeniti filii etiam cognominum proprietas confirmaret, quam iam honor signorum praecedentium comprobasset. sed iam libelli istius finis sit. neque enim hoc dictum dei patris aut augeri humanis sermonibus aut exaequari potest. nobis de domino nostro Iesu Christo filio suo satis per se ipse deus pater idoneus testis est, dicens: hic est filius meus. tu si contradicendum his dei patris uocibus putas, illi & te necesse est contradici, qui eum euidentissima declaratione filium suum esse ab omni mundo fecit agnosci., 1] cf. Esai. 9, 6. f 1 prophetam Mv: cf. V, 9, 5 dum magnum N 2 mihi om. Np 3 insuper a etiam ... 4 nomen om. Npav 4 scilicet M 5 et adiectio et p 6 pecaliatcr M1 contegisset JVf 7 itaque sicat.,. 8 fuerunt om, M 9 adque M 12 ei est ac p peciiliater Ml 13 dilec. tus et peculiariter om. M 16 quamquam iam M 17 dictum hoc Mv 18 patria dei M exquari M 23 omni(ni add. m. 2) N agnosd. Erplicit de incamatione fpi liber tertius:. Incipit eiusdem liber quartus N Eiplicit liber tercius. Incipit liber quartus Mp XVII. Cass. 1. 26 LIBER QVARTUS. Consummatis libellis tribus quasi fidelissimis atque opulentissimis testibus, utpote quorum ueritas non humanis tantum, sed etiam diuinis testimoniis locupletata est, sufficere quidem nobis ad causae probationem per diuinam auctoritatem abunde poterant, cum ipsa per se utique causae suae auctoritas diuina sufficiat. sed tamen quia plena est his testimoniis sacrorum uoluminum series, ubi tot testes sunt quot sententiae, immo ubi ipsa scriptura sacra quasi unum quodammodo diuini oris est testimonium, accumulanda quaedam adhuc putauimus non pro necessitate approbationis, sed pro facultate rerum et copia, ut, quidquid necessarium non esset defensioni, totum proficeret ornatui. ergo quia superioribus libris dominum Iesum Christum non propheticis tantum atque apostolicis, sed etiam euangelicis atque angelicis testimoniis, cum in carne atque in terra esset, deum probauimus, nunc eum qui in carne natus est etiam ante carnis susceptionem deum semper fuisse monstremus, ut intel- legas consentientibus et quasi conclamantibus sibi diuinorum i uoluminum testimoniis eundem te post natiuitatem corpoream et hominem debere credere et deum, quem ante natiuitatem corpoream tantum deum, et quem post editionem uirginis in corpore deum, eundem ante partum uirginis uerbum deum. disce ergo primum ab apostolo totius mundi magistro eum qui est sine exordio, deum, filium dei, in fine mundi, id est in temporum plenitudine filium hominis factum esse. ait enim . at ubi uenit plenitudo temporum, misit deus filium suum, factum ex muliere, factum sub lege. dic mihi ergo nunc: antequam dominus Iesus Christus ex matre Maria 26] Gal. 4, 4. 2 Consumatis p fidelissima N 6 poterat M utique per se Mv * suae om. Np 7 hic Np is M 8 quod N1 9 ipsa om. N (non p) \\' 12 quicquid p necessarium om. M 13 ornatu M 16 etiam manente carnis suscepcione M 17 monstrabimus M intelligas Mp 18 dillcorum M 19 te om. Np in uatiuitate corporea Mv 21 quem om. M 26 temporis Mv 28 nunc om. M Christus om. M matre otn. N (non p) nasceretur, habuit deus filium aut non habuit? negare non potes quin habuerit. neque enim umquam aut. sine patre filius aut sine filio pater, quia, sicut ex patre filius, ita ex filio pater dicitur. Uides ergo quod dicente apostolo: misit deus filium suum, suum utique, suum, ut ipsius apostoli uerbis utar, suum filium deus misit. neque enim aut alienum aliquem filium misit, quia suum misisse dicitur, aut omnino mittere potuit., si non erat qui mitteretur. misit ergo inquit filium suum factum ex muliere. ergo et quia misit eum, misit qui erat, et quia suum misit, non alienum utique, sed suum misit. ubi ergo illud est nunc tuum calliditatis terrenae argumentum: nemo anteriorem se parit? numquid enim non antiquior Maria dominus? numquid non antiquior filiae hominis dei filius? numquid non antiquior denique homine ipso deus, cum utique nullus hominum non ex deo? uides ergo quod non solum antiquiorem se Maria peperit, non solum, inquam, antiquiorem se, sed auctorem sui, et procreans procreatorem suum facta est parentis parens, quia quam promptum utique fuit deo natiuitatem homini tribuere, tam promptum sibi, quam facile ut hominem nasci faceret, tam facile ut ipse ex homine nasceretur. neque enim circumscripta est in persona sui potestas dei, ut, quod ei in omnibus licet, non liceat in se, et qui utique in natura deitatis ipsius id habet ut omnia possit deus, in sua tantum persona id non habeat ut sit in homine deus. sequestratis ergo ac repudiatis friuolis et caducis terrenarum argumentationum stoliditatibus simplici tantummodo testificationi ac nudae credendum est ueritati et his tantum de deo testibus fides accommodanda, quos deus misit et in quibus ipse de se ut ita dixerim praedicauit. aequum est enim at de agnitione illius ipsi credamus, cuius scilicet totum est quod de eo 1 qui negare M 3 ex filio] hinc autem (t. t. incaute) propter fllium debuisti dicere uon ex filio margo N 6 siu utique M suum ut] filium ut av oerbi N 14 filia∗ (e ut uid. eras.) N filie p filio M filia υ: cf. VII, 6, 6 15 ipse M 19 parientis N1parans bts scriptum m M 22 sua v 23 omnibus Npav: hominibus M 25 habet Np dtus in honuue Mv 26* I2r nouimus, quia agnosci utique deus ab homine non potuit, nisi agnitionem sui ipse tribuisset. et ideo iustum est ut ei totum credamus de eo quod scimus, cuius est omne quod scimus, quia, si ei non credimus a quo scimus, fit ut omnino nihil sciamus, dum ei non credimus per quem scimus. Itaque quia superiore testimonio patuit, quod deus filium suum miserit et is filius hominis factus sit qui semper dei filius fuit, uideamus an idem apostolus alibi simile aliquid testimonio huic dixerit, ut lucens iam per se ueritas duplicata testimoniorum luce plus luceat, ait ergo idem apostolus: misit deus filium suum in similitudine carnis peccati. uides utique apostolum non casu aliquid aut inconsiderata uoce dixisse, ut id quod semel dixerat praeteriret, quia scilicet nec cadere in eum casus aut inconsiderantia poterat, in quo plenitudo diuini consilii et sermonis habitabat, quid ergo ait? misit deus filium suum in similitudine carnis peccati, idem iterat, idem inculcat dicens: misit deus filium suum, eximius utique et admirabilis magister, sciens in hoc totum penitus catholicae sacramentum fidei contineri, ut natus in carne dominus et missus esse in hunc mundum dei filius crederetur, hoc etiam atque etiam clamitat dicens: misit deus filium suum. nec mirum si id ille ad euangelizandum dei aduentum peculiariter missus sic praedicauit, cum id etiam ante legem lator legis ipse clamauerit dicens: obsecro, domine, prouide alium quem mittas, quod in Hebraeorum uoluminibus multo euidentius legitur: obsecro, domine, mitte quem missurus es. pius utique propheta et totius in se generis humani affectum habens eum, qui mittendus a patre ad redemptionem ac salutem omnium erat, ut quam celerrime mitteretur, quasi totius a deo patre humanae carnis uocibus super se M 11 similitudinem Np 13 praeteriraet M qui Nx 15 quid] qui av 16 similitudinem Mp 16 et 17 item M 17 itte-rat N 18 ammirabilis Np totum] tantum p 19 poenitus N 23 sic] sit N ut missus sit p 25 ebreorum M 27 misurus N sciamus, dum ei non credimus per quem scimus. 5 10] Rom. 8, 3.\\t24]\\tEx.\\t4,\\t13\\t(LXX). 4 nihil] non M 7 misit et est Mv his Np 9 huic testimonio p postulabat dicens: obsecro, domine, mitte quem missurus es. misit ergo inquit deus filium suum in similitudine carnis peccati. bene, cum missum eum in carne diceret, peccatum ab eo carnis exclusit. misit enim inquit deus filium suum in similitudine carnis peccati, hoc est, ut in uera carnis susceptione agnosceretur ueritas non fuisse peccati, et quantum ad corpus ueritas intellegeretur, tantum ad peccatum similitudo peccati, quia, cum omnis caro peccatrix sit, ille autem sine peccato carnem habuerit, similitudinem peceatricis carnis in se habuit, dum in carne esset, ueritate autem peccati caruit, quia sine peccato fuit. misit ergo inquit deus filium suum in similitudine carnis peccati. Uis scire quam bene hoc apostolus praedicarit? audi quemadmodum hoc in os apostoli quasi ei ipsius dei ore defluxerit, dicente domino; non enim misit deus filium suum in mundum ut iudicet mundum, sed ut saluetur mundus per ipsum. ecce ipse, ut uides, dominus missum se a deo patre ad salutem humani generis protestatur. quodsi euidentius declarandum putas, quem filium ad saluandos homines deus miserit, quamuis proprius atque unigenitus filius non nisi unus sit et, cum filium suum misisse dicitur, unigenitum utique suum misisse monstretur, audi tamen Dauid prophetam eum, qui ad salutem humanam missus sit, euidentissime designantem. misit, inquit, uerbum suum, et sanauit eos. numquid uertere hoc ad carnem potes, ut dicas ad sanandum humanum genus hominem tantum a deo missum? non potes utique. reclamat enim tibi cum omnibus scripturis sacris 16] lob. 3, 17. 25) Ps. 106,20. P I domine] d- M 2 inquit om. M similitudinẽ Mp 3 bene cum ... 5 carnis peccati om. M 4 diceret ex diierat N 5 similitudine Np 6 ut om. M 7 intaelligitur M 12 deus filium suum om. M similitudiae N Mp 14 hoc om, M hoc spostolus hoc p praedicauerit M 17 in mundo N1 muudum] mundo N1 19 patre deo p 21 unigenitus dei filius Mv 23 mississe N monstratur Mp 28 scripturia sacris omnibus M A Dauid propheta dicens: misit uerbum suum, et sanauit eos. uides ergo ad sanandos homines uerbum missum esse, quia, licet per Christum sanitas data sit, uerbum tamen dei in Christo fuit quod per Christum cuncta sanauit: ac sic unito < per sacramentum incarnationis Christo et uerbo dei factus est Christus et uerbum dei unus ex re utraque filius dei. quod utique apostolus Iohannes declarare aperte uolens misit, inquit deus filium suum saluatorem mundi. intellegis quomodo inseparabili conexione deum hominemque coniunxerit. christus enim, qui ex Maria natus est, saluator absque dubio appellatur secundum illud: quia natus est uobis hodie saluator, qui est Christus dominus. hic autem ipsum quod inissud est uerbum dei saluatorem nominat dicens: misit deus filium suum saluatorem mundi. Patet itaque quod per sacramentum uniti cum homine uerbi dei et uerbum, quod ad saluandum missum est, saluator. dicitur, et saluator in carne natus per uerbi utique consortium dei filius nuncupatur, ac sic indiscreta utriusque nominis maie: state, quia unitus est cum homine deus, quidquid est homo e deus, totum penitus nuncupatur deus. et ideo idem apostolus bene subdidit dicens: quisque crediderit quoniam IesIL. est filius dei, deus in illo manet et caritas dei in e perfecta est. illum uere praedicat credere, illum plenuc diuina asserit caritate, qui Iesum filium dei credit filium autem dei uerbum dei esse testatur, ac per hoc unum atque idem: penitus uult intellegi unigenitum uerbum dei et Iesum christum filium dei. uis autem plenius scire, quamuis Christus secundum carnem uere ex homine homo natus sit, tamen propter ineffe: bilem sacramenti unitatem, qua unitus cum deo homo est: nullam penitus inter Christum et uerbum esse distantiam? 7] I Ioh. 4,14. 11] Luc. 2,11. 21] I lob. 4,15 et 12. r4 ac si M 6 ex utroque M 9 connorione Mp * coniunxit 11 11 quia] quod M 12 qui est om, Np 15 petet N1 18 discт-E3t1 Npa: cf. cup. 8 fin. 19 quicquid p 21 quisquis N2v qui M 25 uerbum dei om. M 26 intelligi Mp aerum M 27 fili* Tn eias dei pl\\' audi dominicum euangelium, immo potius audi ipsum de se dicentem deum. haec est, inquit, uita aeterna, ut cognoscant te solum uerum deum et quem misisti Iesum Christum. superius audisti uerbum dei ad sanandos homines missum esse, hic autem audis eum qui missus sit Iesum Christum esse. separa hoc, si potes, cum uideas tantam unitatem Christi et uerbi esse, ut non solum unitum cum Christo uerbum, sed etiam propter unitatem ipsam Christus iam uerbum esse dicatur. Sed parum hoc elucere forsitan putas, non quia parum luceat, sed quia infidelitas tenebrosa semper ipsa sibi etiam in luce tenebras facit. audi itaque paucis sermonibus omne hoc unitatis dominicae sacramentum apostolum conplectentem. unus, inquit, dominus noster Iesus Christus, per quem omnia. Iesus bone, quanta est auctoritas in uerbis tuis. tua enim sunt quae a tuis per te dicuntur. ecce ut hoc apostoli dictum in paucis quanta conplectitur. unus, inquit, dominus noster Iesus Christus, per quem omnia. numquid ad praedicandum tanti mysterii sacramentum aliqua circuitione uerborum usus est, aut id, quod intellegi a nobis uoluit, longae orationis narratione tractauit? unus, inquit, dominus noster i Iesus Christus, per quem omnia. simplici tantum et breui elocutione arcanum tantae maiestatis edocuit, hac scilicet fiducia, qua sciebat sermonem suum in negotio dei longis argumentationibus non egere et fidem dictis suis diuinitatem dare. sola. enim ad dictorum confirmationem rerum sufficit demonstratio, quando probatio in auctoritate dicentis est. unus ergo inquit dominus Iesus Christus, per quem omnia. considera ubi hoc de uerbo patris legeris quod de Christo legis. I 2] Ioh. 17, 3. 14] I Cor. 8, 6. 1 enuangelicum p 3 uerum om. Np misaisti N 7 ut] ot p1 eum om. M 11 in ipsa sibi luce etiam teiiebras M 12 lucct NI 15 Ihf N lesu Mpo 16 ut om. pv 17 in] quam Mv 18 noster om. Mv 19 miaterii Mp circumitione M 2U iutclligi Mp longa M 23 archanum Np aruhurum M ac NI 24 quia M 26 a addictorum (Rc) N omnia, inquit euangelium, per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil. apostolus dicit per Christum omnia, euangelium dicit per uerbum omnia. numquid repugnant sibi sermones sacri? non utique, sed unum atque eundem intellegi uolunt et apostolus Christum, per quem omnia creata dixit, et euangelista uerbum, per quod omnia facta esse memorauit. audi, inquam, quid ipse de se dei uerbum deus pronuntiauerit. nemo, inquit, ascendit in caelum nisi qui de. caelo descendit, filius hominis qui est in caelo, et iterum: si uideritis, inquit, filium hominis ascendentem ubi erat prius? filium hominis in caelo fuisse dixit, filium hominis e caelo descendisse memorauit quid est? quid mussitas? negato hoc, si uales. sed rationem dicti quaeris? non reddo interim. deus hoc dixit, deus locutus est: mihi uerbum illius summa ratio est. remoueo argumenta, remoueo disputationes: sola mihi ad credulitatem sufficit persona dicentis. non licet mihi de fide dicti ambigere, non licet deliberare. quid mihi quaerere quomodo uerum sit quod deus dixit, cum dubitare non debeam, quin uerum sit quod deus dixerit? nemo, inquit, ascendit in caelum nisi qui de caelo descendit, filius hominis qui est in caelo. uerbum utique patris semper in caelo fuit. et quomodo ille filium hominis semper in caelo fuisse memorauit? intellege ergo quod eum filium 1 hominis esse docuit, qui semper dei filius fuit, cum utique \\\\ eum, qui filius hominis nuper extitit, in caelo semper fuisse confirmet. huc accedit maius aliud, quod eundem filium hominis, id est uerbum dei, quod descendisse de caelo dixit, etiam tunc, cum in terra loquitur, in caelo esse testatur. nemo enim inquit ascendit in caelum nisi qui de caelo descendit, J I 1] Ioh. 1,3. 8] Ioh. 3,13. 10] Ioh. 6,63. \\\\ 3 numquit M 5 intelligi Mp uoluit Mpv 7 memorauit. Oportuenit itaquo quisquie es. 0 audi M et cdd. ante Cuyckium quod ipsum M uerbum dei Mv 8 pronunciarit Mv 10 ihquid N 12 descendisse] fuisse M quid est quod M masitas N manaitas p 13 negatu M 14 hoc locutns av 15 remuuet bis M 17 deliberarei M 19 deus om. p 23 intellige Mp 26 eudem p 27 dixit et dum in terra M-. filius hominis qui est in caelo. quis, quaeso, est qui haec loquitur? Christus utique. ubi autem tunc erat cum loqueretur? in terra scilicet. et quomodo se et de caelo, cum natus est, descendisse, et cum loquitur, in caelo esse testatur, et eundem se filium hominis esse dicit, cum utique et e caelo nisi deus descendere non potuerit, et cum in terra loquitur, in caelo utique nisi per dei infinitatem esse non possit? aduerte ergo tandem et percipe, quod idem est filius hominis qui uerbum dei, quia et filius est hominis, dum ex homine uere nascitur, et uerbum dei, dum idem, qui in terra loquitur, manet semper in caelo. ac sic humanae est natiuitatis, quod filium se hominis uere dicit, diuinae autem infinitatis, quod e caelo penitus non recedit. et ideo bene apostolus instar diuinorum uerborum docens (qui enim, inquit, descendit, ipse est et qui ascendit super omnes caelos, ut impleret omnia) ipsum descendisse dicit quem ascendisse. descendere autem de caelo non potuit nisi uerbum dei, quod utique cum in forma dei esset, exinaniuit semet ipsum formam serui accipiens, in similitudine hominum factus, et habitu inuentus ut homo, humiliauit semet ipsum factus oboediens usque ad mortem, mortem autem crucis. descendit ergo de caelo uerbum dei, ascendit autem filius hominis; ipsum autem ascendisse dicit quem descendisse. ergo uides quod idem est filius hominis qui uerbum dei. Et ideo secundum diuini uerbi magisterium intrepide iam et incunctanter et filius hominis e caelo descendisse et dominus maiestatis crucifixus esse dicendus est, quia secundum suscepti corporis sacramentum et filius dei factus est filius hominis et in filio hominis crucifixus est dominus 14] Eph. 4, 10. 17] Phil. 2, 6-8. 2 hoc Mv 3 de] e Mv 5 ut eundem p* se ow. M 6 poterit M 7 per diuinitatem Np posset M auerte p 9 quia] qui Np hominis est M 11 semper om. M ac si M 12 filium se] filiua M quo de N 15 qui et M 18 senjed M 19 similitudinem Mv et Uulgata 22 de] e Mv 24 est] et Mv 29 filius om. M et in filio hominis om. M maiestatis, et quid plura? longum est de singulis multa dicere, dies enim me deficiet, si omnia, quae ad hanc rem afferri possunt, conquirere aut explicare temptauero. reuoluenda enim hoc uolenti scriptura omnis ac relegenda est. nam quae sunt quae non pertineant ad hoc, cum omnia scripta sint propter hoc? breuiter ergo ac strictim nonnulla dici necesse est, ut dici possint, et enumeranda quaedam magis quam explicanda ac damnis ut ita dicam damna redimenda, cum propter hoc utique conueniat aliqua transcurri, ne necesse sit prope cuncta reticeri, uenit ergo inquit saluator in euangelio filius hominis saluare quod perierat, et apostolus fidelis, inquit, sermo et omni acceptione dignus, quoniam Christus Iesus uenit in hunc mundum peccatores saluos facere, quorum primus ego sum: sed et Iohannes euangelista in propria, inquit, uenit, et sui eum non receperunt. uides ergo quod alibi scriptura filium hominis, alibi Iesum Christum, alibi uerbum dei in mundum uenisse praedicat, intellege itaque dissimilitudinem appellationum esse, non rerum, et in diuersa nominum specie unam esse uirtutem. nam licet uenisse in mundum nunc filius hominis, nunc dei nominetur, id est uerbum, unus tamen in utroque nomine designatur. Nam cum utique secundum euangelistam is in mundum uenerit, per quem ipse factus est mundus, et is filius hominis factus sit, qui est mundi creator deus, non interest quid in singulis nominetur, qui deus in omnibus intellegitur. non praeiudicat enim diuinitati dignatio aut uoluntas sua, cum hoc utique magis diuinitatem ipsam conprobet, quia, quidquid uoluit, hoc fuit, ergo et quia uoluit in mundum uenit, et quia uoluit homo natus est, et quia uoluit filius hominis appellatus est. omnia enim haec sicut uocabula sunt, ita uirtutes dei. non inminuit in illo dissimilitudo nominis uim 10] Matth. 18,11.\\t11] I Tim. 1,15.\\t14]\\tIoh. 1,11. 2 me om. p 3 temtauero M 4 uolentia N uolentibus p 6 ergo astrictim\\tp9 ne p; om. NMv 10 reticeri] reddici euangelio uenit filius\\tM 12 Iesus Christus Mv 19 speciae N 22 euangelista M 23 is om. Mv 24 interest] in? M 25 qui] quia p intelligitur Mp 27 quiequid p potestatis. quidquidlibet dictus fuerit, in cunctis unum est. sit licet in specie uocabulorum aliqua diuersitas, non est in uirtute nominum nisi una maiestas. Uerum quia hactenus euangelicis uel maxime atque apostolicis quasi nouis testibus usi sumus, nunc de prophetis ueteres proferamus, admiscentes interdum antiquis noua, ut intellegant omnes scripturam sacram uenturum in carne dominum toto quodammodo suo corpore quasi uno ore clamasse. ait itaque eximius ille et admirabilis tam munere dei diues quam testimonio, cui uni admodum contigit sanctificari antequam nasci, Hieremias propheta, hic est, inquiens, deus noster, non reputabitur alius praeter eum. qui inuenit omnem uiam disciplinae, et dedit eam Iacob puero suo, et Israhel dilecto suo. post haec in terris uisus est, et cum hominibus conuersatus est hic est ergo inquit deus noster. uides a propheta deum quasi manu indice ostendi et quasi digito significante monstrari: hic est enim inquit deus noster. dic mihi ergo: quem deum his signis propheta tunc atque indiciis demonstrabat? numquidnam patrem? et quid necesse erat ostendi eum, quem se nosse omnes credebant? non enim Iudaei deum tunc ignorabant, qui sub dei lege uiuebant. sed id agebatur utique, ut filium dei deum noscerent. et ideo bene propheta eum, qui omnem disciplinam inuenisset, id est legem dedisset, uidendum in terris, id est uenturum in carne dicebat, ut, quia eum qui legem dedisset deum esse Iudaei non dubitarent, eum qui in carne uenturus esset deum esse cognoscerent, cum eum utique, quem legislatorem deum crederent, uidendum inter 10] cf. Hierem. 1, 5. 11] Baruch 3,36-38. 1 quicquidlibet p 2 speciae N 4 actenus N 5 nobis Np 6 uetera proferamur M ammisceutes Np 8 quali p 9 ammirabilis N 10 ammodum N 11 nassci iheremias M ieremias p 13 et om Np 14 israel Mp 15 inter homines Mv est post couuersMtus om. M 18 enim om. Np 19 nuinquitjnam p 21 omnes nosse Mpv deum om. p 22 quia v 23 dei om. Np deum om. M eum bene propbets M homines per susceptionem humanae carnis audirent, eodem ipso quoque per prophetam aduentum proprium pollicente: quia ego ipse qui loquebar, ecce adsum. non reputabitur ergo inquit scriptura sacra alius praeter eum. pulchre hic propheta praeuidens peruersa dogmata omnem sensum haereticae peruersitatis exclusit dicens: non reputabitur alius praeter eum. hic est enim unus ex deo in deum natus, cuius iussionem uniuersitatis opus secutum est, cuius uoluntas rerum ortus est, cuius imperium mundi fabrica est, qui cuncta dixit, et facta sunt, cuncta. mandauit, et creata sunt. hic ergo unus est ad patriarchas loquens, in prophetis manens, ei spiritu conceptus, natus ex uirgine, in mundo uisus, inter homines conuersatus, affigens ligno crucis chirographum peccatorum, triumphans in semet ipso aduersarias nobis inimicasque uirtutes, mortem occidens, resurgendi fidem omnibus tribuens, gloria sui corporis corruptionem humanae carnis interimens. uni ergo haec domino Iesu Christo peculiaria sunt, et ideo non reputabitur alius ad eum, quia unus in hac gloriae ac beatitudinis singularitate deus ex deo natus est. id ergo per propheticam doctrinam tunc agebatur, ut unigenitus a cunctis dei patris filius disceretur, et cum ad filium non reputari deum alterum audirent, unum utique in patre ac filio deum esse cognoscerent. post haec, inquit, in terris uisus est, J et cum hominibus conuersatus est. uides quod euidenter \\' hic aduentus domini ac natiuitas designatur. numquid enim pater umquam, qui non nisi filio tantum uisibilis esse legitur, aut in terris uisus aut in carne editus aut inter homines conuersatus est? non utique. intellegis ergo quod omnia haec de 3] Esoi. 52, 6. 13] of. Col. 2,14. 2 quoque scriptara sacra per M 4 ergo inquit scriptura aacn om. M pulcre p pulchre hic ... 7 praeter eum om. M 6 excludit p 8 iussiano Mv uolutas p 9 eat post ortus om. M 12 uirgine Haria v 13 cirographum M cyrographum p 14 semed M 15 morte e fide p 16 corrumptionem p 17 peculiari N1 18 hoc Nlp gloria M 19 per om. Mo 20 prophetica doctrina. Mv 21 diceretur Ma 22 utique ex itaque N 24 et cum ... conuersatus est om. M 25 ac diuinitatis M 26 nisi in filio M 27 inter in N Alio dei dicta sunt. nam cum et uidendum in terris deum propheta dixerit et alius praeter filium non sit uisus in terris, CD de alio hoc absque dubio propheta dixit quam de quo dictum postea res probauit. cum enim uidendum utique deum dixerit, non de alio hoc uere dicere potuit quam qui uere I postea uisus fuit. sed de hoc satis hactenus. nunc ad alia transeamus. labor, inquit Esaias propheta, labor Aegypti, et negotiatio Aethiopiae, et Sabaim uiri sublimes ad te transibunt, et tui erunt serui: post te ambulabunt, uincti manicis: et te a.dorabunt, teque deprecabuntur: quoniam in te est deus, et non est praeter te deus. tu es enim deus noster, et nesciebamus, deus Israhel saluator. quam bene sibi diuina semper scripta conueniunt. Superior enim propheta dixit hic est deus noster, iste autem tu es deus noster. in illo utique diuina doctrina, in hoc humana confessio est. alter personam magistri docentis, alter Personam populi confitentis explicuit. pone enim nunc docentem cotidie in ecclesia, sicut facit, Hieremiam prophetam ac dicentem de domino Iesu Christo: hic est deus noster: quid aliud utique responderet cuncta ecclesia, sicut facit, quam id quod alius propheta ad dominum Iesum dixit: tu es deus noster, ita ut bene praesenti confessioni etiam praeterita ignorantia possit adiungi dicente populo: tu es deus noster, et nesciebamus. bene enim hi, qui prius daemonicis superstitionibus occupati ignorabant deum, conuersi ad fidem possunt dicere: tu es deus noster, et nesciebamus. Quodsi ex Iudaeorum magis persona probari tibi id ipsum cupis, considera post infelicem illam ignorantiam et impiam 7] Esai. 45, 14-15 (LXX). 1 cum et addendum N2M2: cum euidendum N1M1 cum uidendum p et cum aidendum v 3 de ante quo] in M 6 fuerit M actenus N 7 ysaias p egipti Mp 8 sabahim M 9 serui om. Mv (Uulg.) 10 manicis pergent et Mav (Uitlg.) 12 iart N israel Mp 14 iste ... 15 noster om. N 16 aliter post eatp1 17 confirmantis a 18 quotidie M ieremiam p iheremia propheta M 19 dicente N 24 demoniscis p(v) auppersticionibus M 25 dicere possunt Mv persecutionem conuertentes se ad fidem et agnoscentes dominum passim populos Iudaeorum, et uide an recte dicere possint: tu es deus noster, et nesciebamus, sed ego addo aliud, ut tibi hoc non ex confitentibus tantummodo Iudaeis, sed etiam negantibus probem, interroga enim eos qui perdurant adhuc in sacrilegio Iudaeos, an sciant uel credant deum: scire utique se et credere confitebuntur, at contra interroga an credant filium dei: negabunt profecto et blasphemabunt. uides ergo quod de eo propheta dixit, quem Iudaei et nescierunt semper et adhuc nesciunt, non de eo, quem utique et credere se putant et confiteri, et ideo bene hi, qui ex Iudaeis ad fidem post ignorantiam ueniunt, dicere possunt: tu es deus noster, et nesciebamus, recte enim hi, qui post ignorantiam credunt, nescisse se dicunt, quem adhuc non credentes se nescire contendunt. palam enim est quod eum nescisse se prius dicunt post ignorantiam confitentes, quem adhuc nesciunt denegantes. Labor, inquit, Aegypti, et negotiatio Aethiopiae, et Sabaim uiri sublimes ad te transibunt, in his diuer-sarum nationum uocabulis aduentum crediturarum gentium significari nemini dubium est. transisse autem ad Christum gentes negare non uales, utpote quae nomine Christianitatis indepto non fide\\ttantum ad dominum Iesum Christum,\\tsed etiam ipso nomine\\ttransierunt,\\tquia, cum idem quod sunt\\tuocentur, factum est, quod erat fidei opus, nominis sacramentum, ad te, inquit, transibunt et tui erunt et post te ambulabunt uincti manicis.. sicut sunt uincula coherctionis, ita sunt uincula caritatis secundum illud quod ait dominus: attraxi eos in uinculis caritatis, uere enim magnae sunt haec uincula et 17]\\tEsai 45,14.\\t24] 1. c. 27] Osee 11, 4. 1 conuertens se M deum Mv 2 populum M ut uideant recte M 3 ut om. M\\t4\\ttantumodo\\tM 5 ex negantibus Mpv probemus M 7 at] ut N\\t9\\teo] hoc M\\teo hoc pv et om. M 11\\thii p, item infra 13 ignorantia N 15 se om. M 16 ignorantia N 17 egipti p aetiopiae N 19 adueutus creditur harum M 21 indepto Mp 23 quia] qu$ M 25 et ante post om. Mv 26 manicis pergent Mv (Uulg.) coherctionis scripsi: cohertionis N cohercionis p coercionis M 27 atraxi p 28 uinculas M magna Mpv effabilis caritatis, quibus qui alligantur, gaudent catenis suis. uis scire hoc uerum esse ? audi apostolum gaudentem et exultantem uinculis suis, cum ait: obsecro ergo uos ego uinctus in domino, et illud: obsecro te, cum sis talis ut Paulus senex, nunc autem et uinctus Christi Iesu. uide quantum gaudebat uinculorum suorum merito, quorum etiam alios prouocabat exemplo. non dubium est autem, in quibus unus est domini amor, unum esse dominicae uinculationis affectum secundum illud: multitudinis autem credentium erat cor et anima una. te, inquit, adorabunt teque deprecabuntur, quoniam in te est deus, et non est praeter te deus. dictum prophetae euidenter apostolus exposuit dicens: quoniam deus erat; in Christo, mundum reconcilians sibi. in te ergo inquit est deus, et non est praeter te deus. bene propheta dicens in te est deus non tantum eum qui praesens esset, sed etiam eum qui esset in praesente monstrauit, habitantem scilicet ab eo in quo habitaret naturarum significatione, non unitatis abnegatione distinguens. Tu es, inquit, deus, et nesciebamus, deus Israhel saluator. quamuis multis iam scriptura et euidentibus signis de quo loqueretur ostenderit, expressit tamen manifestissime in saluatoris nomine Christi nomen, quia idem saluator utique qui Christus, dicente nagelo: quia natus est uobis hodie saluator, qui est Christus dominus. Iesum enim Hebraice saluatorem interpretari nemini dubium est, sicut angelus sanctae Mariae uirgini protestatur dicens: at uocabis ,3] Eph. 4r 1. 4] Philem. 9. 9] Act. 4, 32. JO] Esai. 45,14. 18] II Cor. 5, 19. 14] Esai. 45, 14. 19] 1. c. 15. 23] Luc. 2, 11. 26] Matth. 1, 21. 1 cenis N in catenis M cateniB suis ow. p 2 apostolum Paulum Mpv 3 in uinculis Mp 5 Renes M uides p ef. Itut. VI, 15, 1 amor dei M 10 cor unum px 11 est ante praeter om. N 12 apostolns euidenter Mpav 14 est ante praeter om. N* 16 praesenti pv 17 naturae significationem M 18 non unitatis abnegHtione om. M 19 urt N israel Mp 20 scripturae Np 21 ostenderit M: ostenderet Npr 25 enim om. M obrotce M nomen eius Iesum: ipse enim saluum faciet populum suum a peccatis eorum, ac ne forte eum hoc modo saluatorem diceres praedicatum quo de aliis dictum est: et suscitauit eis dominus saluatorem Othonihel filium Cenez, et iterum: et suscitauit eis saluatorem Aoth, filium Gera, adiecit: ipse enim saluum faciet populum suum a peccatis eorum. non est autem humanae opis redimere populum a captiuitate peccati, quod illi soli utique possibile est de quo dictum est: ecce agnus dei, ecce qui tollit peccatum mundi, ceteri enim non suum populum, sed dei, et non a peccatis, sed ab hostibus saluauerunt. Tu es ergo inquit deus noster, et nesciebamus, deus Israhel saluator. quos magis hoc putas dicere, quibus hoc magis aestimas conuenire, Iudaeis, anne gentilibus? si Iudaeis, Iudaei utique Christum non cognouerunt secundum illud: Israhel autem me non cognouit, et populus! meus me non intellexit, et illud: et mundus per ipsum factus est, et mundus eum non cognouit: in propria uenit, et sui eum non receperunt. si autem gentibus, palam est quod Christum gentilitas idolis occupata nesciuit quamuis illa nec patrem scierit: sed tamen etiamsi nunc nouit, non nisi per Christum tamen nouit. uides ergo quod, siue ei J gentibus sit credens populus siue ei Iudaeis, bene pro se uterque dicit: tu es deus noster, et nesciebamus, deus Israhel saluator, quia et gentes colentes prius idola ignorabant deum, et Iudaei negantes dominum ignorabant filium dei. ac per hoc bene de Christo tam illi quam isti dicunt: 3] Iad. 3, 9. 5] 1. c. 15. 6] Matth. 1, 21. 9] loh. 1, 29. 12] Esai. 45,15. 16] Esai. 1, 3. 17] loh. 1, 10-11. 24] Esai. 45, 15, 2 eom] cum Nl tu N* 4 othomel p 5 eis d? M eis dominus r 7 est om. M opis pv: opus N opes M nature opus N1 8 soli illi p 9 ecce ante qai om. M 10 peccata pv 12 es om. M 13 isrf Np israel M putas hoc Mv 14 magis hoc p eitimas M conuenisse Mv an gentibus Mv: cf. III, 9, 3, 10, 1 16 israel Mp aut.em otn, M 17 me om. pt, 20 gentilitM christum p 21 sciret M nunc cognouit p 22 non nisi ... nouit om. M 25 isri N israel MpJ ydola p J tu es deus noster, et nesciebamus, quia tam illi nesciebant deum qui non credebant, quam illi qui dei filium denegabant. si ergo Christus credendus est, ut uentas loquitur, ut diuinitas protestatur, ut Christus denique ipse praedicat, qui utrumque est, quid interserere te, infelix furor, inter Christum et deum niteris? quid separare corpus suum a filio dei appetis et ipsum a se deum diuidere conaris? unita discindis et coniuncta discernis. uerbo dei de deo crede: nulla enim re melius confiteri diuinitatem dei omnino poteris, quam si ipsa eam, qua ipsa se diuinitas docuit, uoce fatearis. scito etenim iuxta prophetam, quia dominus ipse est deus, qui inuenit omnem uiam disciplinae, qui utique et in terris uisus est et inter homines conuersatus est. ipse lumen fidei mundo intulit, ipse lucem salutis ostendit. deus enim dominus, et inluxit nobis. hunc ergo crede, hunc dilige, hunc confitere, quia, quando ei ut scriptum est omne genu flectet, caelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confitebitur, quia dominus Iesus Christus in gloria est dei patris, uelis nolis, negare non poteris, quia dominus Iesus Christus in gloria est dei patris. haec enim perfectae confessionis perfecta uirtus est, deum ac dominum Iesum Christum semper in dei patris gloria confiteri. LIBER QVINTUS. Diximus libro primo haeresin illam Pelagianae haereseos . discipulam atque imitatricem id omnibus modis temptasse atque . 141 Ps. 117, 27. 16] Phil. 2,10-11. 2 illi dei filium qui M 3 negabant Mav ut] et pi 5 deum et Christum Mo 7 discindis] dissecans M 8 disceruens M credere NiMI 9 quam ut ea ipsa qua se M 10 scitote enim Nv scito eniin p: cf. U, 7, 3 12 et post utique om. Np 13 est om. M in mundum Mv 15 huic ergo Np huic confitere Np hunc confitere huuc dilige M 16 quandoque p genus N flectetur Mpv 17 et terrestrium v 19 nelis nolis ... 20 dei patris om. Np 20 Christus om. M perfecta confessio M 22 confiteri. Explicit liber quartus NMp Incipit de incarnatione xpi liber V. N Incipit liber quintus Mp 24 heresim Mp 25 dispulam p unmitatricem id omnimodis M XVII. Cass. 1. 27 pugnasse, ut dei filius, dominus Iesus Christus, natus ex uirgine, homo tantummodo solitarius crederetur, et arrepta postmodum uirtutis uia id eum pie ac religiose uiuendo obtinuisse, ut dignus per hanc uitae sanctimoniam fieret cui se maiestas diuina sociaret, ac sic exclusa ab eo penitus sacrae originis dignitate sola ei tantummodo meritorum relinqueretur electio, id annitentes utique ac laborantes, ut eo quasi in plebem omnium misso et uelut in turbam humani generis aggregato id per bonorum actuum conuersationem mereri omnes homines posse dicerent, quidquid bene uiuendo ille meruisset: pestifera scilicet ac letalis assertio, quae et deo uera derogans et hominibus falsa promittens in utroque nefandi esset damnabilisque mendacii, dum et sacrilegii iniuria deum afficit et homines in spem falsae praesumptionis inducit, peruersissima scilicet atque impiissima assertione mortalitati donans quod non erat, deo tollens quod erat. huius ergo mortiferae ac perniciosae prauitatis haec quae nunc orta est recens haeresis quasi rediuiuos quodammodo suscitans cineres in ueteribus fauillis nouum mouit incendium: solitarium quippe hominem natum esse asserit dominum Iesum Christum. et ideo quid necesse est ut requiramus, an in consequentibus eius peruersitatis sit quae est in capite ipso sceleris unius? superfluum quippe est expectare in posterioribus qualis sit, quae expectandi omnino causas iam in principio non reliquit. quae enim ratio est explorare, an in similitudinem superioris haereseos eadem promittat homini, quae, quod immanissimum scelus est, eadem tollit deo, ita ut paene impium sit, cum uideamus quid praecesserit, requirere quid sequatur? quasi uero aliqua in consequentibus causa afferri possit, qua se probet non esse impium qui negauerit deum. ait ergo, ut saepe iam diximus, noua. haeresis, dominum Iesum 2 tantumodo M arepta Np 3 pie religioseque Mv optinuisse p 6 tantumodo M 7 eo] et M 8 uelud Np turba M 11 et antc deo om. Np 12 nefandi esset] execrabilis est M dampnabilisque NMp damnabilis av 13 sacrilegi N affecit N hominem Mx in spem p: in ape M, om. N 16 perniciosae ac mortiferae Mv 19 esse om. p 22 exspectare p forl. spectare et 23 spectandi scribendum 25 simili. tudine M homini om. M 27 pene NMp quid] que p 28 aliqua uero p 30 dSm rirfii p Christum hominem tantummodo solitarium ex uirgine natum esse, et ideo Mariam Christotocon, non theotocon esse appel- landam, quia sit Christi mater, non dei. addit praeterea sacrilegae assertioni quam praua argumenta tam friuola, dicens: nemo anteriorem se parit. quasi uero unigeniti dei natiuitas a prophetis praedicta, a saeculis praenuntiata humanis sit tractanda aut aestimanda rationibus, aut uero ipsa, quisquis es, o haeretice, cui de partu suo calumniaris, uirgo Maria propriis hoc quod actum est egerit consummaritque uirtutibus, ut ei in tanta re ac tanto opere imbecillitas obiciatur humana. si quid itaque in hac re per hominis opus actum est, humanas quaere rationes: si autem totum, quod actum est, dei uirtus est, quid inpossibilitatem spectas humanam, ubi efficientiam uides esse diuinam? sed de hoc tamen plenius postea. nunc quod paulo ante ordiri coepimus exequamur, ut omnes sciant te in Pelagianis cineribus ignes quaerere et nouis sacrilegiorum flatibus fauillas ueteres excitare. Dicis ergo Christum hominem tantummodo solitarium natum esse. hoc utique et illa quam in primo libro euidenter ostendimus Pelagianae impietatis haeresis praedicauit, Christum hominem tantummodo solitarium natum esse. addis praeterea dominum ipsum omnium Iesum Christum theodochon ima ginem appellandum, id est non deum, sed susceptorem dei, scilicet ut eum non propter se, quia sit deus, sed quia deum in se suscipiat, honorandum putes. hoc utique etiam illa quam ante dixi haeresis asserebat, Christum non propter se colendum, uidelicet quia deus esset, sed quia bonis ac piis actibus deum in se habere meruisset. ergo uides Pelagianum te uirus uomere, Pelagiano te spiritu sibilare. unde conuenit ut de te non tam 2 maria N christothocon M 3 addidit M 6 a ante prophetis om. N1 praedicata M 7 extimanda M 8 0] v cras. m p hereticao N 9 consumaritque NMp 10 obicietnr Nl obiceretur p 12 querere p 13 quod M expectas M 15 ordire M 16 pelagioia N1 \\'ignis N1 19 euidontcr om. Np 21 hominem uidelicet tantummodo M 22 deum Np theotochon N theotocon Mp imaginemj magis Np 23 sumtorem a 24 preter Nl quia ante eit] quasi Npa 25 auscepiat p\\' putas M(?)v 27* iudicandum quam iudicatum esse uideatur, quia, cum eiusdem erroris sis, necesse est eiusdem quoque etiam damnationis esse credaris: ut non dicam interim illud, quod imperiali statuae deum comparans in tantam sacrilegii impietatem ac blasphemiam prorupisti, ut recte admodum etiam Pelagium ipsum, qui paene omnes impietate uicerit, hac amentia uicisse uidearis. Ais ergo Christum theodochon imaginem appellandum id est non propter se eum, quia sit deus, sed quia deum in se susceperit honorandum. hoc modo ergo nihil inter eum et omnes qui fuerunt sanctos homines esse asseris, quia omnes utique sancti homines deum in se habuerunt, siquidem et in patriarchis deum fuisse et in prophetis deum locutum non ignoramus. omnes denique non dico apostolos, martyres, sed omnes quoque sanctos dei et seruos dei habere in se spiritum dei credimus secundum illud: uos enim estis templum dei uiui, sicut dixit deus: quia inhabitabo in eis, et iterum: nescitis quia templum dei estis et spiritus dei habitat in uobis? et per hoc omnes hi theodochi sunt, ac sic hoc modo cunctos admodum Christo similes et deo pares dicis. sed absit haec abominandi erroris impietas, ut facturae suae factor, ut famulis suis dominus, ut terrenae fragilitati deus terrestrium et caelestium conparetur et haec ei ex beneficiis suis iniuria fiat, ut, quia habitatione sua dignatur hominem, idcirco idem quod homo esse dicatur. Quin immo hoc inter illum interest et sanctos omnes, quod inter habitaculum et habitatorem, quod utique ut habitetur non habitaculi est, sed habitatoris, in cuius scilicet arbitrio est et aedificatio habitaculi et usus, id est, uel ut, cum uelit, 15] n Cor. 6,16. 17] I Cor. 3,16.I 1 esse om. p 2 dampnationis NMp 4 dominum av tantam] tam N 5 ammodum N ipaum Ont. M 6 impiętates M 7 theotochoa N theotocon Mp 13 martires Mp 14 et seruos ... spiritum dei om. M 15 enim om. Mx 16 dixi M deus dixit an quia om. M 17 spiritiu dei] nps ICJf p 18 thodochi Nl theotochi N1 theodoci M 19 ammodum N 20 abhominandi NMp 22 terestrium M celeatium et terrestrium p 23 qui Nx dignatus est p 25 imo p 27 licet M 28 edificium 11 cum om. 11 I habitaculum ipsum facere, uel ut, cum fecerit, dignetur habitare. - an experimentum quaeritis, inquit apostolus, eius qui M in me loquitur Christi? et alibi: nescitis quia Christus Iesus in uobis est, nisi forte reprobi estis? et iterum: in interiorem, inquit, hominem habitare Christum per fidem in cordibus uestris. uides quid intersit inter doctrinam apostolicam et blasphemiam tuam. tu in Christo deum uelut in homine habitare dicis: ille Christum ipsum in hominibus habitare testatur, quod profecto, ut tu ais, caro et sanguis facere non possunt, scilicet ut ex hoc ipso, quo eum deum tu esse denegas, deus probetur. nam cum eum, qui in homine habitet, deum non neges, necesse est ut eum, quem in hominibus habitare cognoscis, euidentissime deum esse credamus. omnes ergo siue patriarchae, siue prophetae, siue apostoli, siue martyres, siue denique sancti omnes habuerunt quidem in se deum et omnes filii dei facti sunt et omnes theodochi fuerunt, sed diuersa utique multo dissimilique ratione. omnes enim credentes deum filii dei sunt per adoptionem, unigenitus autem P tantum filius per naturam. qui non ex materia aliqua est a patre genitus, quia omnis res et omnis rerum materia per unigenitum dei filium est, non ex nihilo, quia ex patre, non quasi partus, quia nihil in deo uacuum atque mutabile: sed ineffabiliter atque inaestimabiliter deus pater in his, quae ingenita in se erant, unigenitum suum genuit, ac sic ab ingenito summo ac sempiterno patre unigenitus summus et sempiternus est I filius, idem habendus in carne qui habetur in spiritu, idem credendus in corpore qui creditur in maiestate, quia nasciturus in carne non diuisionem aliquam aut discissionem sui fecit, ut se ex parte aliqua non nascente pars sui aliqua nasceretur aut aliquid in eo diuinitatis postea superueniret, quod in eo natum 2] n Cor. 13, 3. 3] 1. c. 5. 5] Eph. 3. 16-17. 3 christi p: chriatus NM cf. III, 6 fin., Conl 1,19,2 5 in interiorem om. Np 6 quod M 10 eum] cura N1 13 cognoscimas Mv 15 martires p 16 tbodochi N1 theotoehi N2 theodoci Mp 18 in deum M 19 tantus N1, om. M 22 partis M 23 inertimabiliter M 25 ac] et Mv 27 quia.] qui M 28 dicissionem M sui fecit ex suffecit N 30 aliquit N superuenerit M A omnis enim iuxta apostolum, omnis in Christo plenitudo diuinitatis inhabitat corporaliter, non quia aliquando habitauerit et aliquando non habitauerit, nec quia postea fuerit et ante non fuerit, alioquin ad illam Pelagianae haereseos impietatem deuoluimur, ut dicamus ex certo tempore habitantem in Christo deum tunc in eum super-uenisse, quando ille uita et conuersatione id promeruerit, ut in se uirtus diuinitatis habitaret. hominum ergo, hominum sunt haec, non dei, ut, in quantum humana inbecillitas ualet, deo se humilient, deo se subdant, dei se habitaculum faciant et habore hospitem atque habitatorem deum fide et pietate mereantur, quia, prout quis idoneus muneri dei fuerit, ita eum diuina gratia muneratur, prout quis dignus putatur deo, ita dei fruitur aduentu secundum illam domini promissionem: si quis diligit me, sermonem meum seruabit, et ego et pater meus ueniemus ad eum et mansionem apud eum faciemus. longe autem alia de Christo res atque ratio est, in quo omnis\\tplenitudo diuinitatis\\thabitat\\tcorporaliter et qui ita\\tdiuinitatis plenitudinem\\tin\\tse\\thabet,\\tut cunctis de sua plenitudine largiatur, qui inhabitante in se diuinitatis plenitudine ita ipse in singulis sanctorum habitat, prout eos dignos suo putarit habitaculo, et ita omnibus de plenitudine sua tribuit, ut ipse in plenitudine sua iugiter per-seueret: qui utique, etiam cum in corpore suo in terra esset, animabus tamen sanctorum omnium inerat, caelos, terras, mare, omnem denique uniuersitatem infinitate potentiae suae ac maiestatis implebat et ita totus in se ipso erat, ut eum tamen mundi uniuersa non caperent, quia, quamlibet magna sint et ineffabilia quae facta sunt, nulla tamen tam capacia et inmensa sunt, quae ipsum possint\\tcapere factorem. 1] Coi. 2, 0.\\t14] Ioh. 14, 23.\\t18] Coi. 2, 9. 2 habitat Mv 4 antea M 5 diuoluitur p 6 tum Mv 7 promeruit M 10 se ante subdant om. Nv 11 ut habere M 12 muneri scripsi: munere codd. 0\\t14 domini illam p\\t19 quia ita M 29 ca- patia N 30 possent p1\\tcapare N ex corr. Iste ergo de quo propheta dicit: quoniam in te est deus, et non est praeter te deus. tu es enim deus noster, et nesciebamus, deus Israhel saluator, qui ia terris utique postea uisus est, et cum hominibus conuersatus est de quo etiam dauid propheta ex persona ipsius dicit: de uentre matris meae deus meus es tu, ostendens utique quod numquam homo ille dominicus sine unitate dei fuerit, in quo in ipso statim uirginis utero plenitudo diuinitatis habitant, sicut et alibi idem propheta ueritas, inquit , de terra orta est et iustitia de caelo prospexit, at intellegeremus scilicet prospiciente de caelis filio dei, id est adueniente ac descendente iustitia natam esse de carne uirginis non phantasiam corporis, sed ueritatem. ipse est erum aentas secundum illud ipsius testimonium ueritatis: ego sum ueritas et uita, ergo quia anterioribus libris ueritatem hanc, id est dominum Iesum Christum natum ex uirgine deum probauimus, nunc, at libello abhinc proximo instituimus, eum, qui ei uirgine nasciturus esset, semper deum praenuntiatum esse doceamus. ait itaque Esaias propheta: quiescite ab homine, cuius spiritus in naribus eius: quia in quo reputatus est ipse? uel, at uerius atque euidentius in Hebraeo est, quia excelsus reputatus est ipse. pulchre autem dicens quiescite uerbo uim prohibentis inquietudinem persecutionis expressit. quiescite, inquit, ab homine, cuius spiritus in naribus eius, quia excelsus reputatus est ipse. numquid non una eademque sententia et humani corporis susceptionem et dei locutus est ueritatem? quiescite, inquit, ab ab homine, quia excelsus reputatus est ipse. nonne 1] Esai. 45, 14—15. 3] Baruch 3, 38. 6] Ps. 21, 11. 9] Ps. 84,12 14] lob. 14, 8. 19] Esai. 2, 22. 2 deus praeter te Np 3 isri N israel Mp 4 est om. Np 8 ia ante ipso om. M 9 habitaret Mv 10 intelligeremus Mp 11 dej e Mv 12 iustitiam e de om. M: e p 13 (antaaiam M per fantasiam p Miim est p 17 libellum M et] de M 19 ysMM p 21 ud ut ... j22 est ipsa om M 21 haebraeo N qua p 22 pulcre Mp 23 persooutioaes (sic) N 25 ipse est Mv 28 post homine addunt Mv: cuias spi- Lritiu ia naribus eius (in naribus bis scriptum in M): om. Np recU, ttam hic de Christo dto, infra dc Christo homine disputatur tibi, quaeso, palam alloqui persecutores domini uidetur, dicens: quiescite ab homine quem persequimini, quia hic homo deus est, et licet in humilitate humanae carnis appareat, in celsitudine tamen diuinae magnificentiae perseuerat? bene autem dicens propheta quiescite ab homine, cuius spiritus in naribus eius certissima humani corporis significatione hominem demonstrauit, intrepide utique ac fiducialiter, utpote qui tam constanter ueritatem hominis assereret quam dei, quia haec fides uera est et catholica, credere dominum Iesum ita substantiam ueri corporis sicut ueritatem perfectae diuinitatis habuisse. nisi forte in illo aliquid ambigendum putes, quia excelsum pro deo posuit: cum utique hic mos scripturae sacrae sit excelsum pro deo dicere, sicut illud prophetae: dedit uocem suam excelsus, et mota est terra, et: tu solus excelsus super omnem terram, Esaias quoque: quia haec, inquit, dicit excelsus et sublimis, habitans aeternitatem: in quo manifeste intellegendum est, cum illic excelsum sine ulla adiectione dei posuerit, quod etiam hic deum in excelsi nomine nuncuparit. ergo quia euidenter per prophetam sermo diuinus dominum Iesum Christum et hominem et deum praenuntiauit, uideamus an ueteribus testimoniis etiam nunc conueniant et concordent noua. Quod fuit, inquit, a principio, apostolus Iohannes, quod audiuimus, quod uidimus oculis nostris, quod perspeximus, et manus nostrae palpauerunt de uerbo uitae: et uita manifestata est, et uidimus, et testamur, et annuntiamus uobis uitam aeternam, quae erat, apud patrem, et apparuit nobis. uides quemadmodum uetera recentibus roborentur et antiquam praenuntiationem nouae praedicationis confirmatio consequatur. Esaias dixit: 13] Ps. 45, 7. 14] Ps. 82,19. 15] Esai 57, 15. 23] I Ioh. 1,1-2. 9 Iesum Christum Mpv: cf. VI, 23,1. VII, 8,1 15 Maias p qui Mpv 16 inquit om. Mv 17 manifestum N intelligendum Mp 19 propheta N1 22 concordant Nl 23 inquit apostolus Ioanncs, a prinoipio s: sed cf. quae adnotaui ad ConZ. XXIII!, 19,2 28 quemammodum N 30 ysaias p quiescite ab homine, cuius spiritus in naribus eius, quia excelsus reputatus est ipse, Iohannes autem quod fuit, inquit, a principio, quod audiuimus, quod uidimus oculis nostris, quod perspeximus, et manus nostrae palpauerunt. ille persequendum a Iudaeis hominem esse dixit, hic palpatum hominem humanis manibus praedicauit: ille eundem, quem hominem adnuntiauerat, deum excelsum esse praedixit, hic eum, quem palpatum ab hominibus esse docuit, deum in principio semper fuisse memorauit. ergo euidentissimum est quod ambo dominum Iesum Christum et hominem manifestarunt et deum, quia eundem postea hominem quem semper deum, ac per hoc hominem et deum, quia hominem ipsum deum. quod fuit ergo inquit a principio, quod audiuimus, quod uidimus oculis nostris, quod perspeximus, et manus nostrae palpauerunt de uerbo uitae: et uita manifestata eat, et uidimus, et testamur, et adnuntiamus uobis uitam aeternam, quae erat apud patrem, et apparuit nobis. uides quot indiciis, quot modis, quam uariis, quam multiplicibus dilectissimus ille ac deuinctissimus deo apostolus sacramentum diuinae incarnationis insinuet: iam primum quod eum, qui in principio semper fuerit, uisum in carne esse testatur: deinde ne id, quod auditum ac uisum dixerat, parum incredulis uideretur, palpatum quoque, id est tactum atque tractatum tam suis quam ceterorum manibus confirmauit, bene utique per manifestationem assumptae carnis opinionem Marcionitici ac Manichaei erroris excludens, ne qui phantasiam ab hominibus uisam crederet, cum palpatam corporis ueritatem a se apostolus praedicasset. deinde addidit uerbum uitae et uitam manifestam, hoc se uidisse, hoc adnuntiare, hoc protestari, simul scilicet et exsequens officium fidei et ingerens 1] Esai. 2, 22. 7 annunoiarat Mpv 8 esse ante praedixit om. M 15 persspeximus N 18 rt 19 quod Nlp quot modis quot indiciis M 20 deulctissimus (~ add. m. 2) N deuotissimus a 26 marchiouitici M 27 inanichei NMp qui N1p: quia N2Mv cf. 1, 6,2 fantasiam M 31 exequens Mp terrorem incredulitati, ut, cum ille utique protestaretur se praedicare, sibi imputaret periculum suum qui noluisset audire, annuntiamus, inquit, uobis uitam aeternam, quae erat apud patrem, et apparuit nobis: hoc, quod apud patrem semper fuit, hominibus apparuisse, hoc, quod in principio semper fuit, ab hominibus uisum esse, hoc, quod uerbum uitae sine exordio erat, palpatum humanis manibus esse docuit. uides quot modis, quam uariis, quam multiplicibus, quam indiuiduis, quam apertis ita sacramentum unitae cum deo carnis exposuit, ut nemo alterutrum dicere omnino possit, qui non utrumque memorant, quod ipse quoque apostolus alibi euidentissime: losus enim, inquit, Christus heri et hodie, ipse et in saecula. hoc est illud utique quod superiore testimonio dixit: quod erat a principio, hoc manus nostrae palpauerunt: non quia palpari per se spiritus posset, sed quia uerbum scilicet caro factum in homine quodammodo, cui unitum fuerat, palpabatur, et ideo idem Iesus heri et hodie, id est idem ante exordium mundi qui in carne, idem in praeterito qui in praesenti, idem quoque etiam in saecula, quia idem per omnia, qui ante omnia, et hoc totum dominus Iesus Christus.\\t Et quomodo idem ante mundi ortum, qui nuper ortus? scilicet quia idem in homine nuper ortus, qui ante ortum omnium deus, et ideo Christus totum nominatur quod deus, quia tanta est Christi et dei unitas, ut nemo utique iam omnino possit uel Christum dicens non deum in Christi nomine dicere ts uel deum dicens non Christum in, dei nomine nuncupare, ac sic unito sibi penitus per maiestatem sacrae natiuitatis utrius-que substantiae sacramento, quidquid erat, scilicet homo et deus, factum est totum deus. unde apostolus Paulus uidens 12]\\tHebr. 13, 8. 1 errorem Mp1\\t3 uobis inquit Mv 7 erat] fuit uel erat p docuit esse pv 8 quod N1 9 unitate N1 11 memorarit M: memoraret Npv euidentissime declarauit p 13 quo N1 superiori p 14 a] in M 15 palpari xps per se possit M spiritus per se pv 16 cui] cum p 17 iesus christus p 23 nominatus Np 27 sic] si p 28 quicquid p reuelatis fidei oculis totum in Christo inexplicabilis maiestatis arcanum ita locutus est, inuitans ad referendam deo gratiam agnoscentes beneficia dei populos: gratias, inquit, agentes patri, qui dignos nos fecit in parte sortis sanctorum in lumine, qui eripuit nos de potestate tenebrarum et transtulit in regnum filii dilectionis suae, in quo habemus redemptionem, remissionem peccatorum: qui est imago dei inuisibilis) primogenitus uniuersae creaturae: quia in ipso condita sunt uniuersa in caelis et in terra, uisibilia et inuisibilia, siue throni, siue dominationes, siue potestates: omnia per ipsum et in ipso creata sunt, et ipse est ante omnes, et omnia in ipso constant. et ipse est caput corporis ecclesiae, qui est principium, primogenitus ex mortuis, ut sit in omnibus ipse primatum tenens: quia in ipso conplacuit omnem plenitudinem habitare, et per ipsum reconciliare omnia in ipsum, pacificans per sanguinem crucis eius, siue quae in caelis siue quae in terris sunt. numquid et hoc aliqua interpretationis adiectione indiget, cum tam copiose et euidenter expressum sit, ut in se non solum rerum fidem, sed etiam expositionis habeat claritatem? gratias enim agere nos patri iubet, magna utique causa agendae gratiae adiecta, quia dignos nos fecerit in portione sanctorum et ereptos de potestate tenebrarum transtulerit in regnum filii dilectionis suae, in quo habemus redemptionem, remissionem peccatorum, qui sit imago dei inuisibilis, primogenitus uniuersae creaturae, quia in ipso ac per ipsum creata sint omnia, quorum utique sicut factor ipse, ita etiam gubernator sit. et quid post haec? ipse est, inquit, caput [ 3] CoL 1, 12-20. 1 eiplicabilis p 2 archanum NMp 3 populas Nx 4 patri om. M in parte] portione Mv 7 et remissionem M redemtionem per sanguinem ipsius, remissionem a 12 ipse est ante omnes et omnia om. M 17 reconciliari Np in ipsum] et in ipso M pacificare M 20 tam] ita Mv 23 causae N fecit Np in om. Mv 24 transtulit p 25 habeamus v 26 et remisBionem a 28 sunt M ita om. M 29 capud p corporis ecclesiae, qui est principium, primogenitus ei 3 mortuis. resurrectionem quasi generationem scriptura nominat, J quia, sicut generatio uitam creet, ita resurrectio generet ad M uitam. unde etiam resurrectio ipsa regeneratio nuncnpatur-зų secundum illud domini testimonium: amen dico uobis, quo(quod uos, qui secuti estis me, in regeneratione, cum se—1 derit filius hominis in sede maiestatis suae, sedebitiE3l! et uos super sedes duodecim iudicantes duodeciior I tribus Israhel. ergo primogenitum ex mortuis eum dicit, quem superius inuisibilis dei filium atque imaginem praedicauit. quis autem imago inuisibilis dei nisi unigenitus, uerbum dei? et quomodo is resurrexisse ex mortuis dicitur, qui imago ac uerbum dei inuisibilis nominatur? et quid tamen adhuc additur? I ut sit, inquit, in omnibus ipse primatum tenens, quia ! in ipso conplacuit omnem plenitudinem habitare, et per ipsum reconciliare omnia in ipsum, pacificans \\' per sanguinem crucis eius, siue quae in caelis siue quae in terra sunt. numquid indiget primatu uniuersorum creator omnium, aut primatu eorum quae a se facta sunt ipse I qui fecit? aut numquid dici de uerbo potest, quod in eo, qui sit primogenitus ex mortuis, conplacuerit omnem plenitudinem habitare, qui utique unigenitus filius dei-, uerbum dei ante uniuersarum rerum exordia, patrem inuisibilem in se habens I ita prius omnem plenitudinem in se habuit, ut esset ipse * omnium plenitudo? et quid postremo? omnia, inquit, pacificans per sanguinem crucis eius, siue quae in caelis I sunt siue quae in terris. manifestauit utique apertissime. de quo diceret, quem primogenitum ex mortuis nominasset., numquid enim per uerbi aut spiritus sanguinem reconciliata, ac pacificata sunt omnia? non utique. neque enim in naturam -1 3 uita N] ad uitam M creat pv geoerat pv, 4 generatio M 9 isrf N israel Mp 10 inuisibilis M: inuisibilem Npc 12 et om. M dicetur M ac] aut M 13 addetur M 14 in omnibus om. Mv 16 reconciliari p omnia. et in ipso pacificare M 17 caelis sunt sius M 18 primatu M 19 primatum N1M principatu p 20 quod] ut M 21 ex mortuis ... 22 unigenitus om. p 22 dei et uerbum M 23 nniuersa Mpav 25 omnia|nia N 27 terra Mv cadere inpassibilem res ulla potuit passionis aut fundi sanguis ualuit nisi hominis aut mori alter quam homo: et tamen idem, qui in sequentibus mortuus dicitur, idem superius imago dei inuisibilis praedicatur. quomodo ergo hoc? scilicet quia id omni modo ab apostolis cautum est, ne aliqua uideretur in Christo esse diuisio et unitus in filio hominis filius dei inciperet per erraticas interpretationes duas habere personas, ac per prauas atque impias opiniones, qui esset scilicet in se unus, duplex fieret in nobis. et ideo pulchre ac mirabiliter ab ipso unigenito filio dei usque ad unitum filio dei filium hominis praedicatio apostolica descendit, ut, sicut ipse rerum ordo, ita etiam doctrinae sermo decurreret, ita cuncta inseparabili conexione et quasi quodam ponte continuans, ut sine ulla penitus diuisione et interuallo eum, quem in principio mundi legeres, in fine temporis inuenires, neque ulla omnino distractione impiae discissionis admissa unum in carne atque in spiritu filium dei crederes, cum ita apostolicum magisterium deum pariter atque hominem per sacramentum corporeae natiuitatis unisset, ut eundem tibi reconciliantem in cruce omnia demonstraret, quem ante exordium mundi imaginem dei inuisibilis praedicasset. Quod quidem quamuis apostoli dictum sit, tamen doctrina domini est. idem enim hoc in apostolo ad Christianos, qui consimile illud in euangelio ad Iudaeos per se locutus est dicens: nunc autem quaeritis me interficere hominem, qui ueritatem uobis locutus sum, quam audiui a deo. neque enim ego a me ipso ueni, sed ille me misit, et deum utique se et hominem indicans: hominem in hoc quod hominem esse se praedicat, deum in hoc quod se missum esse 25] loh. 8, 40 et 42. ^ 2 aliter p 3 idem in superioribus M 5 ab om. M 9 pulcre p 10 filium dei filio hominis M 12 connexione M 13 quondam N* poenitus N 15 fini Nl ullo pl 16 discessionis Nv: cf. III, 7,2. V,4,3 ammissa Nl atque alium in Mv 18 natiui|tis p 22 quamuis om. M 24 per se locutus] plocutus M 27 ego om. p ipso om. M uenio M 28 esse indicans Mt, hominem in hoc quod om. M 29 se ante praedicat om. M praedicabat p se post quod om. M missum se v confirmat. apud eum enim necesse est fuerit a quo uenerat et ab eo uenerat a quo se missum esse dicebat. unde etiam illud fuit quod dicentibus ad se Iudaeis: quinquaginta annos nondum habes, et Abraham uidisti? connenientissimas. aeternitatis ac maiestatis suae uoce respondit dicens: amen amen dico uobis, priusquam Abraham fieret, eg??? sum. quaero ergo, cuius dictum hoc uelis esse? Christi utique absque dubio. et quomodo, qui natus recenti tempore fuerat, ante Abraham se esse dicebat? per illud scilicet cui unitus erat penitus uerbum dei, ut intellegerent omnes quanta esset Christi ac dei unitas, cum, quidquid deus in Christo diceret, totum iam uniti diuinitas uindicaret. bene autem conscius aeternitatis suae illa in corpore tunc Iudaeis uoce respondit, qua quondam Moysi locutus fuerat in spiritu. hic enim ait: priusquam Abraham fieret, ego sum, Moysi autem: ego sum qui sum. admirabili utique diuinae naturae aeternitatem sermonis magnificentia praedicauit, quia nihil de deo tam conueniens dici potest quam ut semper esse dicatur, quia esse nec praeteriti initium nec futuri terminum habet. et ideo apertissime hoc de aeterni dei natura dicitur quod aeternitati optime coaptatur. quae quidem ipse dominus Iesus Christus, cum de Abraham diceret, diuersitate sermonis ostendit dicens: I priusquam Abraham fieret, ego sum. de Abraham dixit priusquam fieret, de se autem ego sum, scilicet quia fieri I temporalitatis est, esse aeternitatis. et ideo illud factum humanae tribuit breuitati, illud autem \\'sum\\' naturae suae. et haec omnia Christus utique, qui per sacramentum uniti hon?nis ac dei in illo, qui semper fuerat, iam se fuisse dicebat. 3] i o. 57. 5] 1. c. 58. 15] Ex. 8,14. j 1 est semper fuerit Mp (non a) 2 se om. N1 4 abraam p, item infra passim 5 actnitatis M 6 amen om. M 10 intelligerent Mp 11 quicquid p 12 uniti diainitas scripsi: uuitati unitas Nip uniti unitas N\\'a uendicoret p iam sibi diuiuitatis unitaa uendicaret Mv: cf. JE, 2, 5 13 in uoce p 14 quia p condam M mosi N 15 habrabam N 16 ammirabili N 17 qui M 19 preteritis p 20 hoe apertissime hoc N 25 temporalis N temporalitatis est fieri Mv esse] et esse M factum esse Mv Quod apostolus quoque cum dilucidare ac manifestare omnibus cuperet, ita locutus est: quoniam Iesus populum de terra Aegypti saluans secundo eos, qui non crediderunt, perdidit. sed et alibi neque tempt.emus, inquit, Christum, sicut quidam illorum temptauerunt et a serpentibus perierunt. eximius quoque apostolorum Petrus et nunc quid temptatis, inquit, deum, inponere iugum super ceruices discipulorum, quod neque patres nostri neque nos portare potuimus? sed per gratiam domini nostri Iesu Christi credimus saluari quemadmodum et illi. liberatam ab Aegypto dei populum et per ingentes aquarum uias siccis pedibus abductum ac per uastas heremi solitudines conseruatum non nisi a solo deo sine dubio nouimus secundum illud: dominus solus ducebat eos, et non erat cum eis deus alienus. et quomodo apostolus tot et tam t euidentibus testimoniis et ab Iesu liberatum ex Aegypto populum Iudaeorum et Christum a Iudaeis tunc in deserto temptatum praedicat dicens: neque temptemus Christum, sicut quidam illorum temptauerunt et a serpentibus perierunt? omnes quoque sanctos, qui uixerunt sub lege ueteris testamenti, beatus apostolus Petrus per gratiam domini nostri Iesu Christi praedicat esse saluatos. eii atque effuge hinc, si potes, tu, quisquis ille es, qui rabido ac blasphemo spiritu furens nihil interesse admodum inter Adam et Christum putas, et qui eum etiam post partum uirginis deum denegas, ostende penitus quemadmodum etiam ante ortum corporis deum non fuisse conuincas. ecce enim apostolus clamitat populum de terra Aegypti ab Iesu esse saluatum, in deserto ab infidelibus Christum esse temptatum, patres quoque nostros, id est , 2] Ep. Iudae 5. 4] I Cor. 10, 9. 7] Act. 15. 10-11. 14] Deat. 32,18. 18] I Cor. 10, 9. I 2 homLoibus M 3 Ggipti p 11 iUi] ipsi M egipto p 12 uastam M 13 solitudinem M solo absque dubio deo Mc 14 deducebat M 16 ei] ab Mv egipto p 17 Chriatum a] a decem milibus M tam M tempthtum om. N 28 ac] atque M 24 inter se ammodum N 25 denegasse N 28 egipti p per iesum M deserto et ab p i patriarchas atque prophetas per gratiam domini nostri Iesu Christi I saluatos. negato haec, si potes. nec mirabor si feceris, ut\\\\ neges quae omnes legimus, qui quae omnes credimus denegasti. I intellege ergo tandem quia iam tunc et ei Aegypto populum j in deo Christus eduxit et in deo Christus a populo temptatore I temptatus est et omnes iustos Christus in deo gratiae suae liberalitate saluauit, quia per sacramenti unitatem ita et deus in Christum et Christus in deum transiit, ut et quidquid deus fecit Christus id perfecisse, et quod postea Christus pertulit deus id pertulisse dicatur. et ideo dicens propheta non erit in te deus recens nec adorabis deum alienum hoc sensu et hoc spiritu praedicabat, quo apostolus Christum eductorem ei Aegypto Israheliticae plebis esse dicebat, ut eum utique qui ex uirgine natus est hominem semper per sacramenti unitatem in deo fuisse sentiret. alioquin, nisi ita creditur, aut omnino cum haereticis Christus non deus aut certe contra prophetam recens deus esse creditur. sed absit hoc a catholica dei plebe, ut aut a prophetia dissentire ant cum haereticis sentire uideatur et in maledictum forsitan illud populus benedictionis incurrat, ut spem suam in homine posuisse dicatur. qui enim dominum Iesum Christum solitarium hominem natum asserit, dupliciter maledictioni obnoxius sit necesse est, siue in eum credat siue non credat. si enim credit, maledictus qui spem suam ponit in homine: si autem non credit, maledictus utique nihilominus, quia, licet in hominem non crediderit, deum tamen penitus denegarit. i Hoc enim illud est quod reuelante sibi domino ille carissimus dei Iohannes praeuidens id de eo ipso locutus est qui J 10] Ps. 80, 10. 23] Hierem. 17, 5. 1 2 negato p: nega. tu NMv cf. IIII, 6, 4 adnot. 3 qui quae] quicq; M 4 intellige Mp ot om, p egipto p 5 christos (amt a) M 7 natiuitatem p 8 tranBiuit M quicquid p 11 sensum Nl hoc sensu haec et hoc M 12 quod NM 13 egipto p israeliticae Mp 14 homine N1 16 contra] iuxta M 18 aut a (a add. m. 2) prophetia N et (propbecia) p: aut prophetaci M aut a propheta v 20 homine N 21 dum nrm pv 22 4uppliciter p 23 maledictus eat p qui spem ... 24 maledictus om M 24 credat p\\' 25 nichil minus M homine M 26 denegauit r 27 cJarissimus N 28 de deo pt ipse M... in se loquebatur. omnis, inquit, spiritus qui confitetur Iesum in carne uenisse, ex deo est: et omnis, qui soluit Iesum, ex deo non est: et hoc est antichristi, quod audistis quia uenit, et nunc iam in mundo est. o admirabilem dei singularemque pietatem, qui uelut cautissimus ac prouidentissimus medicus uenturos quandoque in ecclesiam suam morbos ante praedixit, et cum praenuntiaret infirmitatem, dedit ex ipsa. praenuntiatione medicinam, ut omnes scilicet agnoscentes languorem ingruentem procul iam atque longe uit-are inciperent quae imminere didicissent. et ideo sanctus Iohannes omnis, inquit, qui soluit Iesum, ex deo non est: et hoc est antichristi agnoscisne eum, haeretice, agnoscis iam de te palam et signanter ista dixisse? nemo enim ita soluit Iesum quam qui non confitetur deum. cum enim in hoc omnis ecclesiae fides et omnis cultus sit, Iesum deum uerum fateri, quis magis uenerationem eius et cultum soluere potuit quam qui totum in eo quod omnes colimus denegauit? caueas ergo, obsecro, caueas ne quis etiam te antichristum dicere queat. conuiciari me aut maledicere putas? non meum est quod loquor. ecce euangelista dicit: omnis, qui soluit Iesum, ex deo non est: et hoc est antichristi. si non soluis Iesum et deum non negas, antichristum te nullus dicere potest: si autem negas, quid accusas quod antichristum te quisquam esse dicat? tu hoc de te, tu, inquam, dum negas, ipse dixisti. uis scire hoc uerum esse? dic mihi, Iesum cum ex uirgine na.sceretur quid uelis, hominem fuisse an deum? si deum tantum, soluis utique Iesum, qui in eo hominem unitum deo fuisse denegas: si autem hominem, soluis utique | 1] I Ioh. 4, 2-3. 2 et] t M 3 hic est antichristus Mp 4 quod] quem p 5 ammirabilem N 6 ac] aut M prudentissimus v 7 ecclesia. sua M 9 langorem Mp 12 hic PoSt antichristus p hereticae N 13 iam om. N designanter Mv dixisset N1 15 ecclaesiae N 18 anticristura p 19 conuitiari N conuiuciari M 20 locor M 21 hic est antichristus (anticristas p) Mpv non post si sras. in N 22 non om. N 23 anticristum p quisquam te M 24 imquam N 27 soluisti M iti eo] nec N 28 deneges Mc: ef, II, 5, 2 fin. soluisti M XVII. Call. 1. 28 nihilominus, qui solum tantummodo, ut facis, hominem natum esse blasphemes. nisi forte existimas quod non soluas Iesum. n qui fuisse eum deum negas, qui solueres utique etiam si natum cum deo hominem non negares. sed exemplis forsan hoc manifestius uelis fieri. accipe de utroque. Manichaeus extra ecclesiam est, quia Iesum deum tantum fuisse asserit, Hebion, quia hominem. uterque enim legum negauit ac soluit, alter solur dicendo hominem, alter tantummodo solum deum, quia, licet diuersa dixerint, par tamen est ipsius diuersitatis impietas. nisi quod, si ulla inter malorum magnitudinem potest esse discretio, iniuriosior blasphemia tua est quae solum hominem asserit quam illa quae solum deum, quia, licet utrumque malum sit, contumeliosius tamen est diuina domino quam humana rapuisse. fides ergo haec tantum catholica, haec I tantum uera est, dominum Iesum Christum, sicut deum ita et hominem, et sicut hominem ita et deum credere. omnis enim, qui soluit Iesum, ex deo non est. soluere autem hoc est, quod unitum est in Iesu uelle rumpere et quod indiuiduum separare. quid autem in Iesu unitum et indiuiduum ? homo utique et deus. ergo ille Iesum soluit, qui haec separarit atque disruperit. [alioquin si non disrumpit ac separat, ergo nec soluit. si autem separat atque disrumpit, ille utique soluit qui separat atque disrumpit.] Et ideo omni homini in hanc blasphemiam atque insaniam prorumpenti ipse pro se in euangelio dominus Iesus illud quod ad Pharisaeos locutus est clamat ac protestatur: quod deus coniunxit, homo non separet. quod licet illic, 27] Matth. 19\\' 6. , 1 facias Np 2 extimes M 3 fuiase deum in eo denegas M 4 non negares] denepares Mt 5 manicheus Mp ecclesia Nx 6 qui Iesum Mv ebion M 12 utrum M 15 tanta uera p 16 et anle hominem OWl. N 18 iesum NM 19 iesum M 20 haec]hoc ergo N separat atque disrum- pit M 21 dirruperit N disrumperit p .23 qui sepILRt atque diarumpit om. Npv uerba alioquin... diaruuapit uncis inclusi 24 hac blaspbemia atque insania M 25 pro se om. M lesns] dicit p1 26 quod phariseis M 27 illts Np licet hic ubi dicturn est u dno M ubi a deo dictum est, ad causam aliam responsum esse uideatur, tamen profunditas dei, quae non magis de carnalibus quam de spiritalibus loquebatur, cum de illo hoc tum magis de hoc uoluit intellegi, quia credentibus tunc Iudaeis id quod tu dicis, hominem tantummodo Iesum sine deo esse, cam de societate coniugii dominus interrogaretur, non de eo tantum, sed etiam de hoc edocuit et de minoribus consultus etiam de altioribus maioribusque respondit dicens: quod deus coniunxit, homo non separet. hoc est: nolite id separare quod in me deus iunxit: non separet humana impiet-as quod in me uniuit diuina maiestas. uis autem plenius scire hoc ita esse? audi apostolum de his ipsis do quibus tunc saluator docuit disserentem, qui utique, utpote magister a deo missus, ut capere tunc auditorum inbecillitas poterat, ea ipsa quae deus in mysterio praedicarat exposuit. cum enim de carnali coniugio, unde inten\\'ogatus in euangelio saluator fuerat, disputaret, replicauit ea ipsa quibus ille usus tunc fuerat legis ueteris testimonia, scilicet ut intellegeretur, quod eandem rem exponeret qui isdem testimoniis uteretur. adiciens praeterea, ne deesse causae aliquid uideretur, etiam carnale coniugium, mulieris quoque ac uiri nomen, quos ad mutuum cohortabatur affectum, ita posuit: uiri, diligite uxores uestras, sicut et Christus dilexit ecclesiam, et iterum: ita et uiri debent diligere uxores suas ut corpora sua. qui uxorem suam diligit, se ipsum diligit. nemo enim umquam carnem suam odio habuit, sed nutrit et fouet eam, sicut et Christus ecclesiam, quia membra sumus corporis eius. uides quemadmodum Christi atque ecclesiae nomina uiri ac mulieris nominibus adiungens I 21] Eph. 5, 25. 23] L c. 28-30. r3 spualibus M tum] totum M de ante hoc om. M 4 inteiligi Mp quia] qua N 7 ulterioribus (sic!) N ulterioribus p 11 magestas p(M) 14 mimstprio N miaterio Mp 16 saluatorj dñs M 17 iutellig. M intelligetur p 18 etandem (x eras.) N hisdem p 21 mutuum] matu Nl tuum M adhortabatur Mv effectum N1p 23 itaJ ta ita initio uersus M 25 umquam om. Np 26 et amte Christus om. M . 27 tneubra p 28 mulieres N1 l 28* omnes a carnali audientia ad spiritalem intellegentiam traxit, cum enim omnia ista dixisset, subdidit ea quibus in euangelio dominus usus fuerat testimonia, dicens: propter hoc relinquet homo patrem suum et matrem, et adiungetur ad uxorem suam, et erunt duo in carne una. et quid post haec quasi cum magna clamoris protestatione subiecit? sacramentum, inquit, hoc magnum est. remouit utique de hoc omnino et amputauit carnalem intellectum, ubi sacramentum penitus dixit esse diuinum. et quid tamen post ista subdidit? ego autem dico, inquit, in Christo et in ecclesia. cum dixisset sacramentum hoc magnum est, non dixit ‘haec est expositio sacramenti\\', sed quid? ego autem dico, in Christo et in ecclesia, hoc est dicere: illud quidem magnum est sacramentum, sed ego dico in Christo et in ecclesia, hoc est, ut, quia capere illud ad praesens forsitan omnes non queunt, uel hoc capiant, quod tamen ab illo non discrepat nec diuersum est, quia utrumque de Christo est. sed quia profundiora illa non capiunt, haec saltim faciliora cognoscant, ut, cum promptiorem intellectum coeperint capere, ad altiorem ualeant peruenire, et planioris nunc rei adipisceratia sit postea profundioris uia. Quod ergo magnum illud est sacramentum quod sub uiri atque uxoris nomine designatur? apostolum ipsum inter rogemus, qui ad docendam eandem rem alibi uerbis rei ipsius usus est dicens: et manifeste magnum est pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, iustificatum est in spiritu, apparuit angelis, praedicatum est gentibus, creditum est in mundo, adsumptum est in gloria. quod ergo magnum illud est sacramentum quod 3] L c. 31. 7] 1. c. 32. 10] l c. 25] I Tim. 3, 16. dI 1 omne carnalem audientia M spualem M intelligenciam M 2 subdit N 5 ad om. N uior sua N per rasuram quidem N2av 7 inquid M 10 inquid dico M 12 haec est.] hoc M 14 sed et ego M 15 qui M 16 capiunt NI 18 saltem p 19 ut] et N cum] eum M eaeperint N 20 altioram N 21 ad profundioris uiam M 24 docendum M eadem p 29 est om. N eat illud e est ergo magnum illud p: cf. supra n. 22 et infra pag. 322, 1 manifestatum est in carne? deus scilicet natus e carne, deus uisus in corpore, qui utique, sicut palam est manifestatus in carne, ita palam est adsumptus in gloria. hoc ergo magnum est sacramentum de quo ipse ait: propter hoc relinquet homo patrem suum et matrem, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una. qui fuerunt duo in carne una? deus scilicet atque anima. in una enim ea quae unita est deo carne hominis deus est atque anima. secundum illud ipsius domini: nemo potest a me tollere animam meam, sed ego pono eam a me ipso. potestatem habeo ponendi eam, et potestatem habeo iterum sumendi eam. tria ergo nunc in hoc uides, deum, carnem et animam: deus est qui loquitur, caro in qua loquitur, anima de qua loquitur. propterea ergo homo ille de quo propheta dicit: frater non redimit, redimet homo, qui ut dictum est ascendit ubi erat prius et de quo legimus: nemo ascendit in caelum nisi qui de caelo descendit, filius hominis qui est in caelo, propter hoc, inquam, reliquit patrem suum et matrem, id est deum ex quo natus est et Hierusalem illam, quae est mater omnium nostrum, et adhaesit humanae carni quasi uxori suae. et idcirco de patre expresse dixit relinquet homo patrem suum, de matre autem non dixit suam, sed tantummodo matrem posuit, quia non tam ipsius erat mater quam uniuersorum credentium, id est omnium nostrum. et adiunctus est uxori suae, quia, sicut uir et mulier unum corpus sunt, ita maiestas diuinitatis et caro hominis uniuntur, et facti sunt duo, id est deus atque anima, in carne una, quia, sicut caro illa habitatorem habuit in se deum, ita animam quoque 14] Eph. 5, 31. 9] Ioh, 10,18. 15] Ps. 48, 8. 16] loh. 6, 63 et 3,13. I 1 natus est p natus est e M 2 in] e JV1 quia M 4 pro- pterea Mv 6 qai ... carne una om. M fueruut ergo dao c 8 deo test M 0 tollere a me M 11 et] atque p potestAttm habeo om. Np 12 et um. Mo 15 uon redimet M non redemit p 17 desccndit de caelo N 18 relinquet No homo patrem Mx 19 iherusalem M iertm p 20 nostrorum M: om. Np 21 expressit dicens p 24 nostrorum M 27 atque] et p 28 anima M in se cohabitantem deo. hoc ergo magnum illud est sacramentum ad quod inquirendum nos admiratio apostoli uocat et adhortatio diuinitatis inuitat, non alienum utique etiam a Christo et ah ecclesia, ut ipse ait: ego autem dico in Christo et in ecclesia, quia et caro ecclesiae caro Christi est et in carne Christi deus est atque anima, ac sic idem in Christo quod in ecclesia., quia sacramentum quod in carne Christi creditur etiam fide in ecclesia continetur. Hoc ergo sacramentum, quod et manifestatum est in I carne et apparuit in mundo et gentibus praedicatur, multi sanctorum ueterum, sicut praeuidebant in spiritu, ita uidere etiam in carne uoluerunt. amen enim inquit dominus dico uobis, quia multi prophetae et iusti cupierunt uidere quae uos uidetis, et non uiderunt, et audire quae auditis, et non audierunt. et ideo Esaias propheta utinam, inquit, domine, disrumperes caelos et descenderes, sed et Dauid: domine, inclina caelos et descende, Moyses quoque ostende, inquit, mihi te ipsum, ut manifeste uideam te. nemo admodum propius quam Moyses legem capiens ad loquentem de nubibus deum atque ad ipsam admodum praesentiam maiestatis accessit, et quomodo, cum . nemo propiora quam ille de deo cerneret, adhuc manifestiora poscebat dicens; ostende mihi te ipsum, ut manifeste uideam te? scilicet quia hoc ille fieri precabatur quod isdem admodum uerbis apostolus factum esse dicebat, id est ut palam dominus manifestaretur in carne, palam appareret in mundo, palam assumeretur in gloria, at omnia oculis tandem carnalibus sancti cernerent quae spiritalibus pracuidebant. 4] Eph. 5, 32. 12] Matth. 18,17. 15] Esai. 64,1. 17] Pe. 143, S. 18] Ei. 33, 13 (LXX). 1 deuin M est illud Mv 2 ad om. M ammiratio N 5 et ante ecclesine eras. in N ecclesiae caro p 6 si N1 ac sic ... 8 continetur om. M 9 ergo] onim M et om. M 10 multis M 12 dominus om. N 14 audietis p* 15 ysaias p 17 caelos tuos M 18 ost.endit M mihi iuquit p 19 ammodum proprius N 20 aceipions M cupiens p1 de] e Mv aq; M ammodiun N 22 propriora p manifcstaciora M 23 manifeste ut M fort. recle 25 atmnodum N 26 in ante mundo om. Nav 27 gloriam M 28 spualibus M 1 Alioquin si, ut haereticus ait, deus futurus in domino Iesu Christo erat uelut in statua et in organo, id est ut habitaret tantum quasi in homine et loqueretur quasi per hominem, non ut ipse esset qui habitaret atque ex se et suo corpore loqueretur deus, iam utique sic et habitarat in sanctis et locutus fuerat e sanctis, in his quoque ipsis quos supra dixi, qui aduentum ipsius precabantur, sic erat ac loquebatur. et quid necesse erat ut hoc omnes poscerent quod habebant, si hoc petebant quod iam acceperant? aut quid uidere oculis cuperent quod corde retinebant, praesertim cum plus sit eandem rem habere quempiam intra se quam uidere extra se? aut si sic habitaturus erat in Christo deus sicut in sanctis omnibus, cur magis Christum uidere sancti omnes cuperent quam se ipsos? et si eandem rem uisuri in domino Iesu erant quam in se habebant, cur non plus multo arbitrarentur eandem rem in se habere quam in altero uidere ? sed erras, mfelix furor, non intellegens, ut apostolus ait, et quae loquaris et de quibus adfirmes. omnes enim prophetae et sancti portionem quandam diuini spiritus, prout capere poterant, a deo acceperunt, in Christo autem omnis plenitudo diuinitatis habitauit atque habitat corporaliter. et ideo longe de eius plenitudine omnes sunt, ex cuius plenitudine aliquid accipiunt: quorum adimpletio Christi munus est, quia uacui utique omnes erant, nisi ipse esset omnium plenitudo. Hoc ergo sancti omnes optabant, hoc precabantur, hoc sic uidere oculis desiderabant sicut animo ac mente sapiebant. et ideo Esaias propheta utinam, inquit, disrumperes caelos et descenderes. sed et Abbacuch, idem adnuntians quod ille optans, dum adpropiant, inquit, anni, ostenderis, in aduentu temporum demonstraberis. deus de 17] I Tim. 1, 7. 20] Col. 2, 9. 27] Esai. 64, 1. 29] Habac. 3. 2-3 (LXX). 1 sicut M 4 ipsi M et ex euo Mv 6 e om. M ipsius p quos] qao N 10 cum] quod M 15 quur N mluto non plus p 17 intelligens Mp loqueris M 18 et omnes sancti Mv 23 est p: om, N Me 25 obtabant M 26 sio] si M 27 ysaias Mp 28 abacuc Mp 29 optat M inquid N cetenderitis p1 30 aduentũ M theman NM:p thaman M1 man (sine illud: deus ab austro) ueniet. dauid quoque: deus manifeste ueniet, et iterum: qui sedes super Cherubin , appare. alii aduentum eius quem mundo prae- stitit annuntiabant, alii postulabant. nonnulli specie dispari, sed omnes affectu pari, intellegentes utique aliquatenus quantam rem precarentur, ut deus in deo habitans, in forma dei ac sinu permanens, semet ipsum exinaniret formam serui accipiens seque usque ad suscipiendas omnes passionum acerbitates contumeliasque submitteret, subiret poenam pro beneficiis et, quod intolerabilissimum et indignissimum est, ab his ipsis mortem exciperet pro quibus ipse moreretur, intellegentes ergo hoc aliquatenus sancti omnes, aliquatenus, inquam, intelJegent-es,I quia quantum sit nemo intellegit, consona omnes aduentum dei uoce et quasi concentu mutuo postulabant, scientes utique i in hoc spem omnium consistere, in hoc salutem omnium contineri, quia nullus soluere uinctos posset nisi immunis a uinculis, nullus eximere peccatores nisi peccato carens. nemoi enim liberare aliqua re quemquam potest, nisi ea re ipse liber sit qua a se alius liberatur. et ideo cum in omnes mors pertransisset, omnes uita indigebant, ut in Adam scilicet morientes in Christo uiuerent, quia, quamuis multi sancti, multi electi ac J familiares admodum deo fuerint, nulli tamen potuerunt per se I penitus esse salui, nisi fuissent aduentu domini et redemptione saluati. I 2] Ps. 49, 3 ct 79,2. 3 appare] mauifestare M 5 sed omnes affectu pari om, N omnes tm. a 6 in forma ... 7 permanens om. M 7 acciperet et so usque Mv 8 aceruitates Nl 9 summitteret N 10 intoilerab. M dignisaimum N1 est et indignissimum Mv ab is N a uiris M 12 aliquantenus inquam N iutelligcntes Mp 13 intelligit Mp 14 concentum Nl 16 solueret pt possit Mv 18 queuquam M 19 pertransiaet M 20 uita M 21 ac ... 22 fuerint om. M 22 ammodum N fuerunt v 23 aduentũ N ab aduentu M 24 saluati. Explicit de incarnatione xp̄1 contra. nestorium liber quintus N Explicit liber quintus Mp Incipit liber sextus N Mp LIBER SEXTUS. Legimus in euangelio appositis iubente domino quinque panibus innumeram dei plebem esse satiatam, et quomodo id tamen factum sit, nec enarrare sermo nec colligere aestimatio nec concipere sensus potest. tanta et tam inconprehensibilis diuinae uis potestatis est, ut, cum habeamus in nobis facti ipsius conscientiam, inpossibile tamen nobis sit facti scire rationem. iam primum enim quis conprehendere queat quomodo tam exiguus panum numerus non dicam ad esum ac saturitatem, sed etiam ad diuisionem ipsam appositionemque suffecerit, cum plura multo milia hominum fuerint quam panes ipsi, plura paene conuiuia quam de tot panibus fragmenta esse possunt? nata est ergo ex uerbo domini rerum copia, creuit in actu opus, et cum parum esset quod uidebatur, factum est inaestimabile quod dabatur. nullus ergo hic coniecturae, nullus humanae aestimationi est aut rationi locus. solum est quod in tali re fidelium ac sapientium mentibus scire liceat, ut, quamlibet magna. sint quae a deo fiunt atque inaestimabilia, etiamsi ea sensu ipso non capiant, impossibilia tamen deo nulla esse cognoscant. sed de his tamen tam ineffabilibus diuinae uirtutis actibus, quod rectissime ineffabilibus sacri ortus miraculis coaptatur, quia ita res poscit, plenius postea. Interim quia quinque panum fecimus mentionem, non incongrue, ut reor, quinque eos libris quos iam euoluimus conparamus: sicut enim numero pares sunt, sic specie non dissimiles. nam cum illi hordiacii fuerint, et hi, quantum ad ingenium nostrum pertinet, hordiacii dici possunt, quamuis 3 saturataw Mv 4 seiinoue nec ocstimatione colligere M 5 ueo coiicipere om. M 7 iupossibilem Nl nobis om. Np 9 hfsuui NM 11 sufficerit N sufticeret M multum M 12 penae N frarmenta. M 13 possint M 15 inextiraabile M 16 extimationi M cstimntionis pt 17 sapientump 18 inextimabilia M 19 sensum N ipso p: ips» NM 20 set p tam oln. p 24 eos] hos M 25 sicut... aic av: si... »i NJMp sic ... sic N1 speciae N 26 illis N2a ordeacii Mp fuerint... 27 hordiacii om. Npa 27 ordeacii M testimoniis sacris locupletati despicabilibus inuolucris salutiferas opes contegant, etiam in hoc scilicet ab illis non discrepantes, quia, sicut illi, cum essent pauperes specie, facti sunt diuites benedictione, ita hi quoque, cum ingenio nostro uiles sint, sunt tamen sacra admixtione pretiosi, et cum praeferant in se ex sermone nostro hordei uilitatem, habent tamen intrinsecus ex dominicis testimoniis panis uiui saporem. superest ut ad exemplum illorum per diuini muneris gratiam innumeris ei se milibus salutiferos cibos praebeant, et sicut illi corporalem dederunt edentibus fortitudinem, ita hi legentibus spiritalem tribuant salubritatem. potens est autem dominus, cuius etiam hoc donum est sicut illud fuit, ut, qui per cibum illum fecit non deficere in uia saturatos, per hunc quoque faciat non deuiare saturandos. sed tamen quia illic, ubi parno quidem esa, sed magno munere innumera plebs dei pasta est, additi quinque illis panibus duo pisces leguntur, par est ut nos quoque, qui offerri per nos omnibus sequentibus deum populis spiritalis prandii cibos cupimus, quinque illis libris quasi quinque panibus duos adhuc libellos quasi duos pisces adiciamus, te orantes, domine, te obsecrantes, ut uidens nisum officii M uoti nostri des pio conatui opus efficax, et cum nos pro obsequio affectuque nostro numerum illum panum ac piscium libellorum numero exaequare cupiamus, tu uirtutem benedictionis illius in haec transferas, et qui scriptiunculam nostram numero euangelico muneraris, numerum quoque ipsum euangelico fructu expleas tribuasque haec ad sanctum et salubrem cibum cunctis ecclesiae tuae populis, omni aetati et omni sexui. et si qui forte iam letifero illo uirosi anguis spiritu afflati sunt 1 dispitabilibuB M eatiferas M 2 contingant M 3 speeiae N 4 hii p uilescant M 5 ammixtione Np 6 ordei Mp tamen om. M 8 eorum M ex ae miiibus Np: ex similibus M ex seminibus e 10 his N1 hii p spiritalem legentibus Mv spiritalcm tribuant legentibus p 11 tribuant om. M 12 fecerit p 13 saturatos] sauctos M quoque om. M 14 »turandos p: saturatos NMav 16 ut par p 17 spualis M 20 domine] S. M obaecramus N et N 21 uoti] uocati M deaptcio Nx 24 transferãs p 25 euuangelioo (post ipsum) N euangeltc3 M 26 salubre Nl saluberrimum M 28 laetifero N corruptoque animarum ac mentium statu pestiferos uenis languentibus morbos trahunt, des cunctis sani sensus uigorem, des plenam fidei sanitatem, ut tribuens per scripta haec nostri operis tui muneris salutarem omnibus curam ad instar penitus sanctificati in euangelio a te cibi, sicut per esum illum corroborasti esurientes, ita per hunc sanari iubeas tabescentes. Igitur quia neganti deum haeretico abunde iam, ut reor, cunctis superioribus scriptis diuinorum testimoniorum auctoritate respondimus, nunc ad fidem Antiocheni symboli uirtutemque ueniamus, in quo cum ipse baptizatus sit ac renatus, suis eum professionibus argui, suis ut ita dicam armis conteri oportet. I hic enim ordo est, ut superatus iam testimoniis sacris etiam se ipso ut ita dicam teste superetur. neque enim aliis iam rebus contra eum agi necesse erit, cum palam sa et euidenter ipse conuicerit. textus ergo ac fides Antiocheni symboli haec ost: credo in unum et solum uerum deum, patrem omnipotentem, creatorem omnium uisibilium et inuisibilium creaturarum: et in dominum nostrum Iesum Christum, filium eius unigenitum et primogenitum totius creaturae, ex eo natum ante omnia saecula et non factum, deum uerum ex deo uero, homousion patri: per quem et saecula conpaginata sunt et omnia facta, qui propter nos uenit et natus est ex Maria uirgine, et crucifixus sub Pontio Pilato et sepultus: et tertia die resurrexit secundum scripturas, et ascendit in caelos, et iterum ueniet iudicare uiuos et mortuos, et reliqua. in symbolo, qui ecclesiarum omnium fidem loquitur, scire opto quid sequi malis, hominum auctoritatem an dei? quamuis ego tecum non censone aut seuere agam, ut tibi 4 ta p ad om. Jf 5 hesum M 9 fiDem antioceni simboli M 12 hinc N his M enim ... iam om. M 15 uerba textus ... haec est in N in noua Unta litteris uncialibus rubria scripta sunt antioceDi Bimboli M 16 uerum om. M 17 creatorem omnium oui. Np 18 creaturarum creatorem Np 10 eius om. 1f 21 uero om. M omousion p 23 uirgine maria p 24 et ante terti.\\\\ om. Np 25 ucendit in caeloH Np: iil celũ ascendit M m caeloa aacendit c 27 aimbolo Mp 28 quod M 20 censoriae N sedere M eligendae tantum alterius rei copiam tribuam et unum per- ^ mittens alterum negem: utrumque enim do, utrumque concedo. et quid \\'concedo\\' dicam ? ad utrumque te, etiamsi nolis, traho. utrumque enim in symbolo esse si uis, oportet sapias uoluntarius: si non uis, necesse est conpellaris inuitus. symbolus quippe, ut scis, ei collatione nomen accepit. quod enim Graece ϭύμβολος dicitur, Latine collatio nominatur. collatio autem ideo, quia collata in unum ab apostolis domini totius catholicae legis fide, quidquid per uniuersum diuinorum uoluminum corpus inmensa funditur copia, totum in symbolo colligitur breuitate perfecta, secundum illud apostoli: uerbum, inquit, consummans et breuians in aequitate, quia uerbum breuiatum feciet dominus super terram. hoc est ergo breuiatum uerbum quod fecit dominus, fidem scilicet duplicis testamenti sui in pauca colligens et sensum omnium scripturarum in breuia concludens, sua de suis condens et. uim totius legis conpendiosissima breuitate perficiens, consulens scilicet in hoc, ut piissimus pater, uel neglegentiae quorundam filiorum suorum uel imperitiae, ut non laboraret utique quamuis simplex et imperita mens capere, quod possit facile etiam memoria continere. Uides ergo in symbolo auctoritatem dei esse: uerbum enim breuiatum fecit dominus super terram. sed hominum fortasse quaeris. ne id quidem deest: per homines enim id deus fecit. sicut enim inmensam illam scripturarum sacrarum copiam per patriarchas et prophetas maxime suos condidit, ita symbolum per apostolos suos sacerdotesque constituit, et quidquid illic per suos larga ac redundanti copia dilatauit, idem 11] Rom. 9, 28. \\\\ 1 tantam M et] ut ac 2 alterutrum p1 denegem M do utrumque] de utroque M 3 et quid coucedo om. N ducam N* etsi M 4 simbolo p uoluntarias N1 7 sybolus N symbohis Mp ideo Hutem p 8 iu unum collata av 9 quicquid p 11 secudum p cousumans NMp 14 dupplicis p 16 condens] concludens M 17 consolens] eoucludens M 19 laboret M 20 memoriae N memorie p 21 coutiueri Mv 22 simbolo M 23 faciet Mv 24 homineM 25 deus id p deus om. a inmensam] uniuersam a sacram M 27 simbo- lum Mp quicquid pa 28 redundancia M rededundauti p g hic per suos plenissima breuitate conclusit. nihil ergo in symbolo deest, qui ex scriptis dei per apostolos dei conditus totum in se, quantum ad auctoritatem pertinet, habet quidquid uel hominum est uel dei, quamuis etiam quod per homines factum est dei existimandum sit, quia non tam illorum per quos factum est quam illius credendum est esse qui fecit. credo ergo inquit symbolus in unum et solum uerum deum, patrem omnipotentem, creatorem omnium uisibilium et inuisibilium creaturarum: et in dominum nostrum Iesum Christum, filium eius unigenitum et primogenitum totius creaturae, ex eo natum ante omnia saecula et non factum, deum uerum ex deo uero, homousion patri, per quem et saecula conpaginata sunt et omnia facta: qui propter nos uenit et natus est ex Maria uirgine, et crucifixus sub Pontio Pilato et sepultus: et tertia die resurrexit secundum scripturas, et in caelos ascendit, et iterum ueniet iudicare uiuos et mortuos, et reliqua. Si Arrianae aut Sabellianae haereseos assertor esses et non tuo ipso symbolo tecum uterer, conuincerem te tamen testimoniorum sacrorum auctoritate, conuincerem legis ipsius uoce, conuincerem denique probata per uniuersum mundum symboli ueritate: dicerem te, etiamsi expers intellegentiae ac sensus esses, oportere tamen sequi saltim consensum generis humani nec plus facere debere paucorum improborum peruersitatem quam ecclesiarum omnium fidem, quae utique a Christo fundata, ab apostolis tradita non aliud existimanda esset quam uox atque auctoritas dei, quae haberet in se utique et uocem et sensum dei. et quid tandem, si sic apud te agerem, quid diceres? quid responderes? nonne, obsecro, illud: non ita te imbutum, non ita institutum esse: aliud tibi a parentibus, aliud a magistris atque auctoribus tuis traditum: non hoc te 1 simbolo M 2 scripturis M 3 quicquid p 4 propter N 6 est ante esse om. M 7 siinbolus M 12 omousion Np 1C resurrerit & mortuis secundum M 19 sabelliana M* assertos N1 20 simboio p 23 expres N1 intellig. Mp 24 saltem consensus p conBensum saltim M 25 pluris r 29 censum M 31 appareatibus Np 32 auctoribus M in conuenticulo illo paterni dogmatis nec in ecclesia uestrae professionis audisse: aliud postremo textum ipsum atque sermonem traditi tibi atque insinuati symboli continere: in 00 te baptizatum, in eo renatum esse? hoc te tenere quod accepisses et in eo te uiuere diceres, in quo regeneratum esse didicisses?? nonne, quaeso, dicens haec fortissimo te etiam contra aeri-, tatem scuto uti arbitrareris? et uere in negotio quamuis improbo non inportuna defensio et quae non absurde etiam causam erroris diceret, si pertinaciam non sociaret errori. nam cum hoc teneres quod a paruo accepisses, plus haberet in te emendatio quod de praesenti errore corrigeret, quam seueritas quod de praeterito uindicaret. nunc autem cum in catholica urbe natus, catholica fide institutus, catholico baptismate regeneratus sis, numquid agere tecum quasi cum Arriano aut Sabelliano possum? qui utinam fuisses. minus dolerem in malis editum quam de bonis lapsum, minus fidem non habitam quam amissam, minus ueterem haereticum quam nouum apostatam. minus enim intulisses cunctae ecclesiae uel labis uel pestilentiae, minus denique esses uel acerbus ad dolorem uel grauis ad exemplum, si popularis potius temptare quam sacerdos ecclesiam posses. ergo, ut supra dixi, si Sabellianae ant Arrianae aut cuiuslibet haereseos discipulus atque assertor esses, tueri utique te parentum exemplo uelles, magistrorum institutione, plebis societate, symboli fide. non iniquum a te, haeretice, non iniquum aut graue aliquid postul hoc fac in catholica fide editus quod fueras pro peruersitate facturus. tene parentum institutionem, tene ecclesiae fidem, tene symboli ueritatem, tene baptismatis salutem. quod genus in te prodigii, quod genus monstri est? pro te tu non facis quod alii etiam pro errore fecerunt? sed progressi satis in altum sumus et pro cognatae urbis affectu sequentes doloris impetum 4 eo te renatum Mv hoc tcnere Mr 5 dicerp Np renatum M 6 fortissime M 7 scuto uti] scutuatum M 8 etiam om. Mx 9 pertiuacium Np perlinatiam M 11 mendatium M 13 oatholica orbe Datu om. p 15 qui] quod an dolorem N1 18 mutilisses M uel labis] belli uis M uel labes p 19 pestilencias p 21 possia N 23 uelles p: uelis NMr 24 simboli M hereticae N 27 aimboli M 31 effectu N1 r quasi uentum ferentem, dum cupidi cursus sumus, tenorem admodum recti itineris excessimus. Symbolus ergo, haeretice, cuius superius textum diximus, licet omnium ecclesiarum sit, quia una omnium fides, peculiariter tamen Antiochenae urbis atque ecclesiae est, id est illius in qua tu editus, in qua institutus, in qua renatus es. huius te itaque perduxit symboli fides ad uitae fontem, ad salutis regenerationem, ad eucharistiae gratiam, ad domini communionem — et quid plura? o nimium grauis et Iuctuosa conquestio — ad ministerii etiam officium, ad presbyterii culmen, ad sacerdotii dignitatem. facile hoc, infelix furor, aut lene esse arbitraris? non uides quid egeris, in quod te barathrum praecipitaueris ? perdens symboli fidem totum quod fueras perdidisti: sacramenta enim sacerdotii ac salutis tuae symboli ueritate constabant. negare te tantummodo illum putas? te, te, inquam, ipsum negasti. sed negare te forsan non putas. uideamus symboli textum, ut, si ea dicis quae prius, non arguaris: sin autem multo alia et contraria, non expectes iam ut a me confuteris, cum tu te ipse damnaueris. si enim et aliud nunc asseris quam in symbolo est et aliud quam prius ipse dixisti, quid reliquum est nisi ut nulli praeterquam tibi imputes animaduersionem tuam, cum eandem esse uideas sententiam in te omnium quam tuam? credo ergo inquit symbolus in unum deum, patrem omnipotentem, creatorem omnium uisibilium et inuisibilium creaturarum: et in dominum legum Christum, filium eius unigenitum et primogenitum totius creaturae, ei eo natum ante omnia saecula et non factum. iam primum ad haec respondere te conuenit, fatearis hoc de Iesu Christo 1 ferueutem Mv: cf. Uerg, Aen. III, 473. Seneca ad Gallionem 22, 3 cursu M ammodum N 3 symbolum Mpv haereticae N 5 antioceoae M 6 editus] eruditus M 9 o nimium nescio quis: omnium codd. v 10 quaestIo N mynisterii N presbiterii Np 11 sacerdoti N 12 baratrum NM 13 precifaberis N 15 simboli N constabat. IITI 16 te, te] te M forsitan Mt, 17 simboli p 18 si autem male talia. M 19 expetis M te tu Mv tu to|te p dampuaueris NMp 23 ergo om. Mv iuquid M 24 simbolus M symbolum pv 29 ronJiteris M confitearis t\\' de] dñe ex duo M dei filio aut neges? si confiteris, sana sunt omnia: sin minus,. quomodo nunc negas quod ipse ante confessus es ? elige ergo quid malis: alterum enim e duobus fieri necesse est, ut eadem te tua ipsa confessio, si permanet, sola liberet. aut, si negatur, prima condemnet. credo enim diiisti in symbolo in dominum nostrum Iesum Christum filium eius unigenitum et primogenitum totius creaturae. si unigenitus et primogenitus totius creaturae dominus Iesus Christus, ergo tua ipsa confessione indubitanter deus: neque enim alius unigenitus et primogenitus totius creaturae nisi unigenitus dei filius, sicut primogenitus creaturarum, ita et creator omnium deus. et quomodo tu solitarium hominem ex uirgine natum asseris, quem deum ante saecula fuisse confessus es? deinde ex eo, inquit symbolus, id est ex patre natum ante omnia saecula et non factum. hoc symbolus per te locutus est, hoc tu per symbolum, Iesum Christum ante saecula ex deo patre natum et non factum. numquid aliquid de phantasiis I his quibus nunc furis symbolus dicit? numquid etiam tu ipse dixisti? ubi hic statua, ubi organum tuum? tuum, inquam: absit enim ut hoc alterius sit quam tuum. ubi illud quod dominum Iesum Christum statuae instar adfirmans non quia deus, sed quia imago dei sit adorandum putas et ex domino maiestatis organum faciens non propter se eum, sed propter eum qui quasi in eo spiret ac resonet honorandum esse blasphemas? dixisti in symbolo dominum Iesum Christum natum ex deo patre ante omnia saecula et non factum. quod utique non nisi unigenito tantum filio dei conpetit, ut natiuitas illius factura non sit et natus tantummodo, non factus esse dicatur, quia contra rationem rei ipsius atque honorem est, ut factor omnium factura esse credatur et sic ipse auctor coeptorum 1 negas M coufitearis p si minus M 4 negatus N negaueria av 5 condempnet NMp dixit M simbolo M 12 tu om. Npv 18 tela Np secula. M est M deinde inquit symbolua (symbolum par) ex patre Npav 14 simbolus M 15 hoc sjmbolus ... 26 et non factum om. M symbolum et locutum pav 18 symbolum par 19 hec p tuum tuam scripsi: tuum Npav 22 ait om. av 24 speret N1 bluphemins p 25 Rimbolo p omnium coeperit, sicut ab eo cuncta coeperunt. et ideo natus, non factus dicitur, quia singularis ei est natiuitas, non factura communis: et cum sit deus ex deo natus, totum necesse est habeat diuinitas geniti, quidquid magnitudo generantis. Sequitur autem in symbolo: deum uerum ex deo uero, homousion patri, per quem et saecula conpaginata sunt et omnia facta. et cum hoc totum dixeris, memento de domino Iesu Christo te cuncta dixisse. hoc enim in symbolo habes, credere te in dominum Iesum Christum, filium dei unigenitum et primogenitum totius creaturae, et post haec atque alia: deum uerum ex deo uero, homousion patri, per quem et saecula conpaginata sunt. quomodo ergo idem deus et non deus, idem deus et idem statua, idem deus et idem organum? non concordant sibi haec, o haeretice, in aliquo nec conueniunt, ut eundem, cum uolueris, dicas deum, cum uolueris, putes esse figmentum. dixisti in symbolo uerum deum, nunc dicis hominem solitarium. quomodo haec sibi competere et coaptari queunt, ut idem sit summa uirtus, idem sola infirmitas: idem summa maiestas, idem sola mortalitas? non conueniunt haec sibi in uno eodemque domino, ut eundem in cultum et in contumeliam diuidens ex parte qua uis facias honorem, ex parte qua uis facias iniuriam. dixisti in symbolo, cum sacramentum uerae salutis acciperes, dominum Iesum Christum deum uerum ex deo uero, homousion patri, creatorem saeculorum, factorem omnium. ubi eB, o dolor, ubi es ille qui tunc fuisti? ubi es illa fides? ubi illa confessio ? ad quae portenta nunc, ad quae prodigia recidisti? quae te stultitiae, quae amentiae perdiderunt? deum totius potentiae ac maiestatis ad 4 quicquid p 6 omousion Np tela N secula Mp 7 et ante omnia om. p dixeris totum M 8 dixisset Nv 9 simbolo M 12 omousion Np et om. M fcta Np secula M compaginata Np 15 herctioae N 17 in om. p simbolo M 18 competere... 20 haec sibi om. M 19 quaeunt N 21 in post et orA. p 22—23 qua uis... qua uis M: qua nia ... quS mauis N quam uis ... quam uis p: cf. supra 25. 16 et 10, 6 23 facias om. M sacrameiita M 25 uerum deum M omousion Np 27 es om. Mv ad quae portenta] in portenta av 28 ad quf Mp: atque Nav recedisti N recessisti a XVU. CM*. I. 39 inanimam materiam et figmenta insensibilia transtulisti. profecit uidelicet fides tua tempore, profecit aetate, profecit sacerdotio. deterior senex quam quondam paruulus, nunc ueteranus quam tirunculus, deterior episcopus quam incipiens factus es nec discipulus postquam magister esse coepisti. Sed uideamus cetera quae sequuntur. dicens ergo symbolus dominum Iesum Christum deum uerum ex deo uero, homousion patri, per quem saecula compaginata sunt et omnia facta hoc inseparabili statim co-! nexione subiunxit: qui propter nos, inquit, uenit et natus est ei Maria uirgine. ille ergo, qui deus uerus, qui homousios patri, qui creator saeculorum, qui factor omnium, ille, inquam, uenit in mundum et natus est ex Maria uirgine secundum illud scilicet Pauli apostoli: at ubi uenit plenitudo temporum, misit deus filium suum factum ex muliere, factum sub lege. uides quomodo scnptuns sacris symboli sacramenta conueniant: apostolus filium dei missum a patre praedicat, symbolus uenisse confirmat. hoc enim erat consequens, ut, quem missum apostolus edocuerat, fides confiteretur nostra uenisse. deinde apostolus ait ex muliere factum, symbolus autem \\'ex Maria procreatum\\'. aduertis itaque quod ipsa in symbolo scriptura loquitur, a qua symbolus ipse se descendisse testatur. bene autem apostolns factum inquiens ex muliere factum pro nato posuit diuini eloquii consuetudine, quo factus pro nato ponitur secundum illud: pro patribus tuis facti sunt tibi filii, uel illud: priusquam Abraham fieret, ego sum: in quo scilicet euidenter dixisse noscitur \\'priusquam Abraham nasceretur, ego 14] GaL 4,4. 26] Ps. 44,17. 27] loh. 8, 58.| 1 inanem M 3 senes M condam M nunc neteranus Np: nunc paruulua nunc ueteranus M nunc peior neteranus e 4 esses N 5 neo] nunc p 6 secuntur NMp 7 dominum] deum N 8 omouaion Np 8 conneiione Mp 10 subiunczit M 11 qui dens] inquit deus N omousios NMp 13 est om. Mv 15 temporis M 17 simboli M conueniunt Mv 21 adertis M 23 se om. Np autem om. M inquiens apostolus factum M 25 qua v 27 habraham N ahraam p 28 habraham N naaceretur abraam p_ sum, facti nomine rem natiuitatis ostendens, quia efficientiam facti habet, quidquid non indiget iam ut fiat. qui propter nos ergo inquit uenit et natus est ex Maria uirgine. si homo solitarius ex Maria natus est, cur uenisse dicatur?neque enim uenit nisi qui habet id ipsum in essentia ut uenire possit. qui autem nondum id ipsum acceperat ut esset, quomodo id habere poterat ut ueniret? uides ergo quod ipso aduentus nomine fuisse antea designatur adueniens, quia ueniendi facultatem non habuerat, nisi cui ex hoc ipso quod erat suppetere poterat ut ueniret. homo autem ante conceptum omnino non fuit: ergo in se non habuit ut uenire posset. deum ergo uenisse certum est, cui in utroque praepotenti et esse suppetit et uenire, qui utique et quia erat uenit, et quia uenire semper potuit semper fuit. Sed quid de uerbo argumentamur, cum res eluceant, et in symboli textu indicia rerum quaerimus, cum ipse in eo sit sermo rerum? repetamus confessionem symboli et tuam (tua enim quae illius, quia confessionem illius tuam confitendo fecisti), ut intellegas praeuaricatum te non tantum a symbolo, sed et a te. credo ergo inquit symbolus in unum solum Uerum deum, patrem omnipotentem, creatorem omnium uisibilium et inuisibilium creaturarum: et in dominum Iesum Christum, filium eius unigenitum et primogenitum totius creaturae, ex eo natum ante omnia saecula et non factum, deum uerum ex deo uero, homousion patri, per quem et saecula conpaginata sunt et omnia facta, qui propter nos uenit et natus est ex Maria uirgine. propter nos ergo, inquit symbolus, dominus noster Iesus Christus uenit et natus est ex Maria uirgine, et crucifixus est sub Pontio Pilato 2 quiequid p 4 dicitur p 5 in M sentenciam M 7 id om. M tiides ergo... 10 ut ueniret ont. M quod] quomodo av ipso scripsi: ipse Kpav 8 fuisset et designatus p ante av ueniendi om. ac \\'ll.Тtpr< 11 posset N1: ponait NlMpv 12 utroque repotenti N: utroque re ppotenti p utraque re ppotenti Ma 15 argumentorum M 16 symbolo pI textū Np 17 symboli confessionem M 20 et om. N 25 fofa Np secula omnia. M uerum] uero M 26 omousion Np 29* et sepultus est, et resurrexit secundum scripturas confiteri hoc ecclesias non pudet, apostolos praedicare non puduit. tu ipse, tu, inquam, ipse, cuius nunc omnis uox sacrilegium est, qui nihil admodum non negas, haec tamen omnia non negasti, deum utique natum, deum passum. deum resurrexisse. et quid post haec? quo deuolutus es, quid effectus, in quae redactus? quid ais, quid euomis? quod ipse scilicet, ut quidam ait, non sani esse hominis non sanus iuret Orestes. quid enim dicis? quis est igitur qui a Christotoco natus est filius dei? ut puta si dixerimus: credo in deum uerbum filium dei unigenitum, ex patre natum, homo-1 usion patri, qui descendit et sepultus est, non statim auditus ipse accipit plagam? deus mortuus? et iterum fierine, inquis, potest ut, qui ante omnia saecula natus est, secunda uice nascatur, et hoc deus? si fieri omnia haec omnino non potuerunt, quomodo ecclesiarum symbolus facta esse dicit? quomodo etiam tu ipse dixisti? conferamus enim cum his quae ante & te dicta sunt ea quae nunc a te, dicuntur. dixisti prius: credo in deum, patrem omnipotentem, et in Iesum Christum filium eius, deum uerum ex deo uero, homousion patri, qui propter nos uenit et natus est ex Maria uirgine, et crucifixus est sub Pontio Pilato et sepultus est. nunc autem quid ais? si dixerimus: credo in deum uerbum filium dei unigenitum, ex patre natum, homousion patri, qui descendit et sepultus est, non statim auditus ipse accipit plagam? acerbitas quidem atque impietas dicti tui 7] Persius III, 117 sq. j 1 est om. Mv 4 ammodum N 6 qui defectus p 7 deuo-\\' mis M quid ipso M 9 orestes (ea tn ras. 6-8 lilt.) N horestes p 10 quia] quid pl a om. p christoco Np christatocon M 12 uerum M omousion N Mp 14 deum mortuum p 15 ne fieri Mr, fola Np secula M lti si om. M 17 quomodo haec M 20 omni-\\' potentem OM. MV 22 omousiou NMp 23 est poat natus om. Mc 25 ueram NMp 26 ei patre natum om. M omousion NMp 28 disti Nl i cogere nos ad inmoderatum ac feruidum respondendi impetum potest: sed restringenda paululum pii doloris sunt retinacula. Te ergo, inquam, te ipsum consulo. dic mihi, quaeso, si Iudaeorum quispiam aut paganorum catholicae fidei symbolum neget, num audiendum eum esse existimes? non utique. quid, si id ipsum haereticus aut apostata? multo certe minus, quia intolerabilius est ueritatem cognitam derelinquere quam incognitam denegare. duos igitur in te uidemus, catholicum et apostatam, et prius quidem catholicum, nunc apostatam. quem ergo nobis sequendum putes, ipse constitue: alterum enim praeponere in te non potes, nisi alterum in te ipse damnaueris. dicis ergo damnari a te eum qui prius fueris, damnari I a te catholicum symbolum, damnari omnium confessionem, damnari fidem. et quid igitur — o indignum facinus, o intolerabilis dolor — quid facis in ecclesia catholica, catholicorum praeuaricator? cur coetum populi polluis, qui fidem populi denegasti? insuper et consistere in altario et conscendere tribunal et offerre inpudentissimum ac perfidissimum os tuum populo dei ausus es, occupare cathedram, praesumere sacerdotium, profiteri magistrum. ut quid doceas Christianos? christum non credere, eum ipsum in cuius dei templo sint deum negare. et post haec omnia — o insania, o furor — doctorem te et episcopum putas, cum eum ipsum utique — o infelix caecitas - eum ipsum, inquam, deum deneges, cuius te esse asseras sacerdotem. sed efferimur prae dolore. quid i ergo inquit symbolus uel quid tu in symbolo ipse dixisti? l dominum utique Iesum Christum, deum uerum ex deo uero, r homousion patri, per quem et saecula creata sunt et omnia facta, hunc eundem propter nos uenisse et natum esse ex r 3 consolo N* 5 num] non M eum] cum M esse om p 8 ncgare Mv et apostatam ... 9 catholicum om. M 10 constitune N 11 dampnaueria NMp et sic deinceps 13 catholicum a te Mpx sinibolum M confessionum M 14 facimua M 15 catolicorum M1 17 in altario et consi (reliquis recisis) p in marg. m. 2 18 in tribunali p 20 utpote qui p 21 ipsum om. Npa 25 efTerimus Nl 26 ergo inquit om. M tu om. Np simbolo M 27 dominum] deum Np uerum bi* p 28 omousion NMp fcfa Np secula M Maria uirgine. cum ergo deum natum ex Maria diieris, quomodo Mariam dei matrem negas? cum deum uenisse dixeris, quomodo deum nunc negas esse qui uenit? dixisti in symbolo: credo in Iesum Christum filium dei, credo in deum uerum ei deo uero, homousion patri, qui propter nos uenit et natus est ei Maria uirgine, et crucifixus sub Pontio Pilato et sepultus est. nunc autem dicis: si dixerimus: credo in deum uerbum filium dei unigenitum, ei patre natum, homousion patri, qui descendit et sepultus est, non statim auditus ipse accipit plagam? uides ergo destruere te penitus atque eradicare omnem catholici symboli, omnem catholici sacramenti fidem. o scelus, o portentum, ut. ille ait, in ultimas terras asportandum, quia hoc rectius de te dicitur, ut in illas scilicet solitudines transeas, ubi nullum ualeas inuenire quem perdas. fidem ergo salutis nostrae, sacramentum spei ecclesiasticae tu auditus tui atque aurium plagam putas? et quomodo quondam, cum ad baptismum curreres, sanis haec sacramenta auribus audiebas? quomodo, cum te magistri ecclesiarum-, docerent, aures tuae non uulneratae sunt? sine ulla tunc certe plaga duplici oris atque aurium fungebaris officio, cum et audita ab illis diceres et ipse te dicentem dictor audires. ubi erant tunc haec aurium tuarum uulnera, ubi haer auditus tui plaga? cur non contradixisti et reclamasti? sed uidelicet pro arbitrio ac libidine tua, cum uis, discipulus es ecclesiae, cum uis, hostis: cum uis, catholicus, cum uis, apostata. dignus nimirum auctor, qui, in quamlibet partem te contuleris, ecclesias post te trahas, cuius uoluntas lex uitae nostrae sit, qui mutabilitate tua humanum genus mutes, ut, ,13] Cic. in Uerr. act. II, lib. I, 15 (40). 1 uirgine om. Np 2 neges N 5 omousion NMp 6 uirge Nl 7 sepeltils N1 9 omousiou NMp 11 erradicare M 12 catholi sacmmenti N 14 eiportandum Ciceronis codd. 16 ergo om. Np 18 condam M babtismum N 21 dupplici p of|officio N offitio 14 22 alii!! Mv disceres N1 dicente M 23 tunc om. Np 24 auditns Nl auditu! p 25 arbitrio tuoM M 28 postrahas M 29 x quia tu esse nolis quod omnes sint, omnes sint quod tu uelis: !praeclara uidelicet auctoritas, ut, quia tu quod eras non es, esse mundus desinat quod fuit. Sed paruulum te forsitan, cum renascereris, fuisse dicis, et ideo nec sapere tunc nec reclamare ualuisse. uerum est: obstitit tibi infantia ne contradiceres, qui mori uir contradicendo potuisses. quid enim, si in illa fidelissima ac deuotissima Christi ecclesia, cum sacerdos symbolum respondenti et acclamanti populo dei traderet, muttire tu in aliquo aut reclamare temptasses? audiendus fortasse fueras, ac non statim ut nonum prodigii ac monstri genus in pestem aliquam exterminiumque mittendus? non quia piissima illa ac religiosissima plebs dei contaminari uel impiissimi cuiusquam sanguine uelit, sed quia in magnis plerumque urbibus feruens dei amore populus, cum exsurgere contra deum suum quempiam uiderit, calorem fidei retinere non nouit. sed esto: infans, si tamen ita est, contradicere ac reclamare symbolo non potueris: cur adultior iam robustiorque tacuisti? creuisti certe et uir factus es et ministerio ecclesiastico insertus. per tot ergo aetates, per tot officii ac dignitatis gradus numquam intellecta a te fides est, quam tamdiu ante docuisti. diaconum certe eius te et presbyterum fuisse nosti: si displicebat tibi salutis regula, cur suscipiebas eius rei honorem cuius non approbabas fidem? sed prouidus uidelicet uir et simplex religiosus ita temperare te inter utrumque uoluisti, ut teneres et sacrilegi perfidiam et catholici dignitatem. Plaga ergo auditus tui et uulnus aurium tuarum est deus natus et deus passus. et ubi illud est tuum, Paule apostole: nos autem praedicamus Christum crucifixum, Iudaeis quidem scandalum, gentibus autem i 28] I Cor. 1, 23-24. 2 es om. M 3 non desinat p 4 renasceria N1 dices Np: at cf. II, 6, 1. VI, 15, 2. 20, 1 (quamqwam et dices dtftndi potest: cf Conl. XIIII, 17, 3) 7 si in illn] similia p 8 simbolura M 9 traheret p1 mutire pv 15 eiurgere Mp 17 aut M 19 es om. Mv insertus es Mv 20 officii ac] officia Np nunquam M 21 quam) quia N quid p eius te] iuste M presbiterum Mp 22 disciplicebat p 25 sacrilegii Mv catholice M stultitiam, ipsis autem uocatis Iudaeis et Graecis Christum dei uirtutem et dei sapientiam? quid est sapientia et uirtus dei? deus utique. Christum autem, qui crucifixus est, dei uirtutem ac sapientiam praedicat. ergo si absque dubio sapientia dei Christus, ergo absque dubio Christus deus. nos ergo inquit praedicamus Christum crucifixum, Iudaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam. crux itaque domini, quae stultitia gentibus et Iudaeis scandalum fuit, tibi utrumque est. neque enim aut stultitia ulla maior est quam non credere aut maius scandalum quam audire nolle. uulnerabantur ergo illorum aures ad praedicationem ac passionem dei, sicut nunc uulnerantur tuae: plagam esse hoc auditus sui putabant, sicut tu putas: et hinc erat quod ad nomen dei ac domini Iesu Christi praedicante Christum deum Paulo apostolo claudebant illi capitis sui aures, sicut tu claudis animi. par m hac parte utriusque uestrum uideri posset impietas, nisi quod hoc maius est crimen tuum, quod illi eum negabant in quo adhuc passio ostendebat hominem, tu eum denegas quem etiam resurrectio iam probauit deum. ac per hoc illi eum persequebantur in terra, tu persequeris et in caelo. nec solum id, sed hoc utique crudelius et scelestius, quod illi negabant per ignorantiam, tu post fidem, illi nescientes dominum, tu confessus deum, illi sub aemulatione legis, tu sub professione antistitis, illi eum a quo se arbitrabantur alienos, tu eum cuius sacerdos es. facinus indignum et inauditum ! eum ipsum persequeris insectatione, cuius adhuc uteris dignitate. Sed magno uidelicet perfidiae atque impietatis tuae argumento ad negandum ac persequendum dominum deum uteris dicens: homousios parienti debet esse natiuitas. nondum ad plenum dico ac profero in dei natiuitate penitus hoc non esse seruandum, quia non parientis fuit natiuitas ipsa, sed nati, et ipse natus est ut uoluit, cuius fuit hoc ipsum ut nasceretur. interim quia homousion parienti dicis 4] si om. Ma 5 sapientia ... dubio om. Npa nos] noster Np sic a 11 et ad Np 14 dBi nti p 16 animi par] Non impar p possit Mp 22 ignorantia N* 23 confessus es p 24 antistititis M 25 o facinus v 29 omousios Np omousius M patrienti Nl 30 poenitusN 88 omousion Np natiuitatem esse debere, ego dominum Iesum Christum homousion fuisse dico et patri pariter et matri. pro personarum enim diuersitate reddidit parenti unicuique similitudinem suam. secundum diuinitatem enim homousios patri, secundum carnem autem homousios matri fuit: non quod alter qui homousios patri, alter qui homousios matri, sed quia idem dominus Iesus Christus et homo nascens et deus utriusque in se parentis \\'habuit proprietatem, dum et in eo quod homo est humanae matris reddidit similitudinem, et in eo quod deus est dei patris habuit ueritatem. Alioquin si non idem Christus ex Maria est qui ex ^ deo natus, duos absque dubio Christos facis secundum illud scilicet Pelagianae impietatis scelus, quae solitarium hominem ex uirgine natum asserens eruditorem eum dixit humani generis magis quam redemptorem fuisse, quia non redemptionem uitae hominibus, sed uiuendi dederit exemplum, uidelicet ut sequentes eum homines, dum similia agerent, ad consimilia peruenirent. una ergo impietatis uestrae origo, eadem errorum radix est. illi solitarium hominem ex Maria natum asserunt, et tu idem: illi filium hominis a filio dei separant, et tu idem. illi saluatorem aiunt per baptisma Christum esse factum, tu in baptismo templum dei factum; illi eum deum non negant factum post B passionem, tu negas etiam post ascensionem. in uno ergo admodum tantum distat uestra peruersitas, quod illi in terris blasphemare uidentur dominum, tu et in caelo. uicisti, non negamus, quos imitaris, ac supergressus es: illi quasi alia quando desinunt deum negare, tu numquam. quamquam nec ^ illorum sit habenda ad plenum uera confessio, qui saluatori post passionem tantum honorem diuinitatis impertiunt, et cum eum ante deum negent, postea confitentur, quia, ut mihi uidetur, in deo qui partem denegauerit totum negat, et qui non w semper fuisse confessus fuerit semper negat: sicut et tu, etiamsi 1 omousion NMp 2 propter N 3 diuersttatem N2 4 omousios Np et sic passim omonsiua M bis 5 fuit ... 6 matri om. M quod aliter p 7 deus est utriusque Np 9 est om. Mv 15 rederaptione Np 23 ammodum N 25 deum M 27 DOQ negare Nxp nunquam M 28 habenda sit Mv hodie in caelo dominum Iesum Christum, qui ex Maria uirgine natus est, uerum deum diceres, tamen nisi semper deum diceres non uere confitereris. sed uidelicet non uis mutare in aliquo aut uariare sententiam: quem natum hominem solitarium dicis, etiam hodie deum non esse contendis. o noua ac singularis impietas. quem cum haereticis hominem esse asseris, deum nec cum haereticis conSteris.j Sed tamen, ut dicere institueram, duos a te absque dubio Christos fieri, id ipsum dilucidandum est. dic mihi, quaeso, tu qui Christum a filio dei separas, quomodo in symbolo Christum ex deo natum esse fatearis? ais enim; credo in deum patrem et in Iesum Christum filium eius. habes ergo hic Iesum Christum filium dei. dicis autem ex Maria non eundem filium dei natum. ergo alter ex deo Christus, alter ex Maria. duo ergo in sententia tua Christi sunt, qui, cum in symbolo Christum non neges, alterum ex Maria Christum asseris quam eum quem in symbolo confiteris. sed dicis forsan Christum non esse ex deo natum. et quomodo in symbolo ais: credo in Iesum Christum filium dei? aut ! negaturus es ergo symbolum aut confessurus filium dei Christum. si autem confiteris in symbolo Christum filium dei, necesse est ut eundem ex Maria confitearis Christum filium dei: aut si alium ei Maria Christum asseris, duos utique Christos esse blasphemas. Sed tamen etiamsi perfidia ac peruersitas tua hac symboli fide non concludatur, nonne, quaeso, ratione ipsa ac luce I ueritatis obrueris? dic mihi, quaeso, quisquis ille es, haeretice -trinitas certe est quam credimus, quam confitemur, pater i et filius et spiritus sanctus. de maiestate patris ac spiritus nulla quaestio est: filio calumniaris, eo quod non eundem ex Maria dicas editum quem ex deo patre generatum — dic mihi ergo, cum filium dei unigenitum natum ex deo non neges, 2 dicens bis p 3 conSteris N1 5 contendes ex contendas M 1 ac] etp 6 essti om. M 12 eius] dei av 16 simbolo M 17 asseras M I quam] quem p 19 simbolo Mp 20 sirabolum Mp 26 non* M I 27 heroticae N 28 patrem et filium pt Spm scm M l hunc qui ex Maria natus est quem uelis esse? dicis hominem solitarium iuxta illud quod ipse dixit: quod natum est ex carne, caro est. sed appellari homo non potest solitarius qui sola non est humanae creationis lege generatus: quod enim in ea natum est, inquit angelus, de spiritu sancto est. et hoc tamen etiam tu ipse, qui omnia admodum sacramenta salutis neges, negare non audes. cum ergo de spiritu sancto natus sit, et dici homo non queat solitarius qui est deo inspirante conceptus, si ille non est qui iuxta apostolum semet ipsum exinaniuit formam serui accipiens et uerbum caro factum est et humiliauit semet ipsum factus oboediens usque ad mortem et qui propter nos egenus factus est, cum esset diues, dic mihi ergo: quis ille est qui et ex spiritu sancto editus et deo obumbrante conceptus? alterum absque dubio esse dicis. duo ergo sunt, id est et ille qui ex deo patre in caelo genitus, et ille qui ex Maria deo inspirante conceptus. ac per hoc quartus est hic quem introducis, quem in tantum, cum uerbis hominem solitarium dicas, re ipsa solitarium non fuisse confirmas, ut eum, etiamsi non ita ut debes, tamen et honorabilem et uenerandum et adorandum esse fatearis. ergo cum et adorandus sit utique dei filius qui ex patre natus, et adorandus qui per spiritum sanctum ex Maria procreatus, duos ergo et honorabiles tibi et uenerabiles facis, quos in tantum a se diuidis, ut peculiariter suo quemque honore uenereris. ac per hoc intellegis quod negando ac separando a se filium dei totum, quantum in te est, sacramentum diuinitatis euertis. dum enim quartam in trinitate personam conaris inserere, uides te totam trinitatem penitus denegasse. 2] Ioh. 8, 0. 4J Matth. 1, 20. 9] PhIL 2, 7. 10] loh. 1,14. η] Phil. 2, 8. 12] n Cor. 8, 9. 2 diiit v: dixisti NMp 5 natum av: om NMp inquid N 6 ammodum N 7 negas Mt): cf. ad III, 6, 5 de] ei Mx 9 apostolum paulum M 12 qui om. M 14 et ante deo] M p 17 conceptus ac per hoc . , . cop. 23, 2 utiquc n tempore demmt in M: cum librarius uerborum eon- textum non interruperit, archdypi folia compluria, fortasse qualonionem integrum intercidisse paiet 25 intelligia p Quae cum ita sint, negans unum Iesum christum filium dei negasti omnia. nam haec ratio ecclesiastici sacramenti et catholicae fidei eat, ut, qui partem sacramenti denegat, partem non ualeat confiteri. ita enim sibi conexa. et concorporata sunt omnia, ut aliud sine alio stare non possit, et qui unum ex omnibus denegauerit, alia ei omnia credidisse non prosit. itaque si negas deum dominum Iesum Christum, necesse est at filium dei denegans etiam patrem neges, quia iuxta ipsius dei uocem qui non habet filium, nec patrem habet, qui autem habet filium, et patrem habet. negans ergo genitum etiam genitorem negas. negans quoque filium dei in carne natum consequens est ut etiam in spiritu natum neges, quia idem natus in carne qui prius natus in spiritu. non credens ergo in carne editum necesse est etiam passum esse non credas. non credens autem illius passionem quid reliquum est nisi etiam resurrectionem neges, quia fides suscitati ex fide mortui est nec stare potest ratio resurrectionis, nisi fides mortis ante praecesserit. negans ergo passum et mortuum, negans quoque ab inferis resurgentem consequens utique est ut neges etiam ascendentem, quia ascensio sine resurrectione esse non potuit, et qui resurrexisse non creditur, necesse est nec ascendisse credatur, dicente apostolo: qui enim descendit, ipse est et qui ascendit. ergo, quantum in te est, dominus Iesus Christus neque ah inferis resurrexit neque caelum ascendit nec ad dei patris dexteram sedit neque ad illum qui expectatur examinationis ultimae diem ueniet nec uiuos ac mortuos iudicabit. Intellegis itaque, o infelix et furiosa peruersitas, euacuasse te penitus omnem symboli fidem, omnem spei sacramentique uirtutem. et in ecclesia insuper stare ausus es et 91 I Ioh. 2, 28. 22] Eph. 4, 10. 1 negaus ergo v 2 nam et haec v 3 sacramenti deaegat N: s. diwini negat p dinini s. negat e 7 deum om. N 9 iuxta p deij pntria v 19 Degas quoque v 20 ut om. p qui N123 et om v 25 neque ad deitrain dei patria sedet o 27 iudicauit Nl 28 intelligis p 29 poenitas N 30 es] est pI et deletum in p esse te sacerdotem putas, cum illa omnia denegaueris per quae sacerdos esse coepisti ? redi ergo ad uiam rectam, recipe sensum pristinum, resipisce tandem si aliquando sapuisti, regredere ad temet ipsum, si tamen habuisti in te quondam aliquid quo nunc regrediaris, agnosce sacramenta salutis tuae, per quae innouatus, per quae renatus es. non minus tibi nunc opus sunt quam tunc fuerunt, ut te per paenitentiam nunc regenerent quae per fontem ante generarunt. tene plenum symboli ordinem, tene perfectam fidei ueritatem: crede in patrem deum, crede in filium deum, in unum genitorem et unum genitum dominum omnium Iesum Christum, homousion patri, natum in deitate, natum in corpore, duplicis quidem natiuitatis, sed unius maiestatis, qui creator omnium creaturarum idem fuerit natus ex patre qui postea natus ex uirgine. Hoc enim, quod in carne atque ex carne uenit, ortus eius fuit, non inminutio, et natus tantum est, non demutatus, quia, licet in forma dei manens formam serui assumpserit, infirmitas tamen habitus humani non infirmauit naturam dei, sed incolumi utique atque integra diuinitatis uirtute in carne hominis totum quod actum est profectus fuit hominis, non defectio maiestatis. nam cum editus in carne humana deus sit, non ideo est in carne natus, ne deus in se maneret, sed ut deo in se manente homo deus esset. et ideo Martha cum carnalibus oculis hominem cerneret, spiritalibus tamen deum confitebatur dicens: utique, domine, ego credidi quia tu es christus filius dei uiui, qui in hunc mundum uenisti: ideo Petrus reuelante spiritu sancto cum extrinsecus filium hominis aspiceret, dei tamen filium praedicabat dicens: tu es Christus filius dei uiui: ideo Thomas cum carnem tangeret, deum se tetigisse credebat dicens: dominus meus 26] Ioh. 11, 27. 29] Matth. 16, 16. 30] lob. 20, 28. 3 ai om. N 5 nunc big p 6 innouatus per quae om. p1 7 penitentiam Np 9 deum patrem r 10 tilium dei p et in unum gcnitum av 11 post genitum add. v: et eundem tamen unigenitum ot primogenitum: om. Npa cf. cap. XXI adnot. omousion Np 12 dupplicis p 15 ex carne atque in rarne r 19 incotomi N 21 deus est, nondum est v 23 Martha av: maria Np 26 uiui om p hunc om. v et deus meus: unum enim Christum omnes confitebantur, ne duos facerent. hunc ergo crede, et ita crede dominum omnium Iesum Christum, unigenitum et primogenitum, eundem rerum creatorem quem hominum conseruatorem, eundem prius conditorem totius mundi quem postea redemptorem generis humani: qui cum patre atque in patre permanens, homousios patri, et iuxta apostolum formam serui accipiens humiliauit se usque ad mortem, mortem autem crucis, et iuxta symbolum natus est ex Maria uirgine, crucifixus sub Pontio Pilato et sepultus, et tertia die resurrexit secundum scripturas et in caelum ascendit, et iterum ueniet iudicare uiuos ac mortuos. haec est enim fides uera, haec salus uera, deum ac dominum Iesum Christum eundem et ante omnia credere et post omnia, quoniam, ut scriptum est, Iesus Christus heri et hodie, ipse et in saecula. in heri enim omne praeteritum tempus ostendit, in quo ante principium natus a patre est: in hodie autem saeculi istius spatia, in quo rursus ex uirgine natus est, passus est, resurrexit: in eo uero quod ipse in saecula dicitur, omnis futurae aeternitatis inmensitas designatur. Sed dicis forsitan, si eundem in fine temporum natum dicam ex uirgine, qui ante omnia natus fuerit ex deo patre, carneum me etiam ante mundi initia deum dicere, qui ipsum dicam postea hominem quem semper deum, ac per hoc hominem illum qui natus sit postea semper fuisse. nolo te hac ignorantiae caecitate atque hac errorum nocte confundi, ut putes me hominem qui ex Maria natus est ante exordia rerum asserere, et deum etiam ante principia mundi semper corporeum praedicare. non ita, inquam, non ita dico, quod, priusquam nasceretur, homo in deo fuerit, sed quod postea in homine deus natus sit. non enim caro illa quae ex carne uirginis nata est semper fuit, sed deus qui semper fuit ei carne uirginis 7] Phil. 2, 7-8. 15] Hebr. 13, 8.\\' f 1 2 deum N 6 omousios Np 12 ac] et v est om. p fides uestra, haec est salus uestra. v 15 hodie N fcta Np 17 fcti Np huius an 19 Րcla Np 23 ipsam W 28 assere N 31 natus deus v J in carne hominis aduenit. uerbum enim caro factum est: non carnem secum exhibuit, sed carni se hominis dignatione diuinitatis uniuit. dic enim mihi: quando uel ubi uerbum caro factum est, aut ubi exinaniuit semet ipsum formam serui accipiens, aut ubi egenus factus est, cum esset diues, nisi in illo sacro uirginis utero, ubi, dum incarnatur uerbum dei, caro dicitur factum, dum editur, formam serui in ueritate suscipit, dum humana condicione patibulo affigitur, fit egenus et pauper redditur passione carnali, cum esset diues maiestate diuina? alioquin si, ut ipse ais, post haec in eum, ut in unum prophetarum atque sanctorum, diuinitas uenit, ergo et in illis, in quibus habitare dignatus est, uerbum caro factum est, ergo et per unumquemque illorum exinaniuit semet ipsum formam serui accipiens, ac per hoc nihil nouum nec praecipuum in Christo factum est, nihil singulare, nihil mirabile nec conceptio ipsius habuit nec natiuitas nec mors. Et tamen, ut ad superiora redeamus, cum haec ita sint omnia sicut diximus, quomodo Iesus Christus, quem tu hominem tantummodo esse asseris, etiam antequam ei uirgine nasceretur, semper fuisse legitur et a prophetis atque apostolis deus etiam ante saecula praedicatur, dicente Paulo: unus dominus Iesus Christus, per quem omnia, sed et alibi: quoniam in Christo, inquit, creata sunt omnia in caelis et in terra, uisibilia et inuisibilia? symbolus quoque et humana pariter et diuina auctoritate contextus credo, inquit, in deum patrem et in dominum Iesum Christum filium eius, et post alia: deum uerum de deo uero, per quem et saecula conpaginata sunt et omnia facta, et item: 22] I Cor. 8, 6. 24] Col. 1,16. 1 est om. v 2 carnis p 5 aat) ut p 6 incarnatus p 8 ueritatam p suacepit N2pv conditione Np 10 maiestate diuina diues v 13 et om. e 15 principium a 18 ut om. N 22 fota Np deus p 23 Cbristua om. v set N5, om. Nl 25 symbolum r 26 coatextum v 28 post eiuB additum iti P; unigenitum et primogenitum totiua creaturae de] ex v 29 fcia N secula p conpaginata] creata a qui propter nos uenit et natus est ex Maria uirgine, et crucifixus est, et sepultus est. Quomodo ergo, cum ipsa confessione nostra ante uirginis partum atque conceptum dominicus homo omnino non fuerit, Christus tamen, qui a te solitarius homo dicitur, deus scriptis sacris sine exordio praedicatur, et tanta hominis ac dei unitas legitur, ut et homo deo semper antea coaeternus et postea homini deus conpassus esse uideatur, cum utique nec ininitiabilis homo nec passibilis deus esse credendus sit? illud est utique quod iam superioribus scriptis testati sumus, quod unitus homini, id est suo corpori deus nullam fieri patitur inter hominem ac deum humana opinione distantiam nec admitti omnino uoluit, ut alius a quoquam filius hominis, alius dei filius crederetur, sed ita omnibus scriptis sacris dominicum hominem conectit deo atque concorporat, ut nec in tempore admodum hominem quis a deo nec in passione possit deum ab homine discernere. si enim ad tempus respicis, inuenies semper filium hominis cum dei filio, si ad passionem, inuenies semper cum filio hominis dei filium: ita scilicet unitum et indiuiduum sibi Christum filium hominis ac dei filium, ut, quantum ad uocem scripturae pertinet, nec homo separari a deo tempore nec ab homine deus omnino ualeat passione. hine enim illud est: nemo ascendit in caelum nisi qui de caelo descendit, filius hominis qui est in caelo: ubi cum dei filius loqueretur in terris, filium esse hominis testabatur in caelis et eundem filium hominis, quem ascensurum dicebat in caelum, descendisse quoque antea testabatur e caelo. uel illud: si uideritis filium hominis ascendentem ubi erat prius: cum eum qui ex homine natus est nominet, in supernis 23] Ioh. 3, 18. 28] lob. 6, 63. 2 et cracifixus et sepultus (est utroque loco omisso) v 3 sqq.] Dominicus homo maledicitur margo N 5 homo solitarina v 6 in scriptis sanctis v 7 ante v 8 deus om. N 9 credendns sit esse v 11 patiatur v 12 ammitti Nl 13 aliud a p\\' 14 filius dei v 15 aqq.] nestorianus sensus est margo N connectit pv 16 ammodum N 18 filio dei v 21 diuinae scripturae p 24 filius dei v tamen semper fuisse testatur. sed et apostolus, si ad tempus respicitur, per Christum omnia facta praedicat: unus enim inquit dominus Iesus Christus, per quem omnia: si autem ad passionem, maiestatis dominum crucifixum esse designat: si enim, inquit, cognouissent, numquam dominum maiestatis crucifixissent. et ideo etiam symbolus, unigenitam et primogenitum dominum legum Christum, deum uerum ex deo uero, homousion patri et creatorem omnium docens, natum ex Maria uirgine et crucifixum postea et sepultum esse testatur, ita concorporans scilicet dei et hominis filium et uniens hominem ac deum, ut nec in tempore fieri ulla ualeat nec in pas- : sione diuisio, cum idem utique dominus Iesus Christus et per aeternitatem temporis deus et per tolerantiam passionis homo esse doceatur: ac sic, licet nec homo ininitiabilis nec deus passibilis dici debeat, in uno tamen domino Iesu Christo et homo ante perpetuus et deus mortuus praedicatur. uides ergo quod Christus omnia est et nomen illius significatio est utriusque naturae, quia et homo et deus natus ita in se cuncta conplectitur, ut in eius nomine nihil deesse noscatur. non ergo ante partum uirginis eadem in praeterito aeternitas hominis quae dei: sed quia in utero uirginis unitus est deus homini, factum est ut in Christo omnino non possit alterum sine altero nominari. Quidquid ergo de domino Iesu dixeris, totum dicis. et in dei enim filio filium hominis et in hominis filio dei filium nuncupabis, tropo scilicet synecdoches, quo et a parte totum intellegitur et a toto portio nominatur, docentibus id utique etiam scripturis sacris, in quibus dominus saepe hoc tropo utens, dum de aliis sic docet, sic etiam uoluit intellegi de se 2] I Cor. 8, 6. 5] I Cor. 2, 8. 6 cruciflxent N symbolum v 8 omousion Np dicens v 9 Maria om. 11 10 scilicet concorporans a 13 tollerautiam p 14 ac sic licet scripsi: cf. cap. 33, 3 et 5 ac scilicet Np ac licet 11 initiabilis Na: cf. p. 348, 9 17 est ante utriusque om. v 18 natus ita marg. p ita et in se 11 concta Nl 22 ut in marg. p 24 quicquid pv Iesu Christo 11 25 enim om. v 26 nunccupabis N a paite] aperte N 27 intelligitur p 28 scriptis 11 29 intelligi p de se ipso uoluit intelligi v XVII. Cua. 1. 80 ipso. neque enim in diuinis uoluminibus aliter uel dies interdum uel res uel homines uel tempora designantur: sicut illud, quod quadringentis Israhelem seruiturum annis in Aegypto deus praedicit dicens ad Abraham: sciens scito quia peregrinum erit semen tuum in terra non sua, et seruituti eos subicient et affligent eos annis quadringentis, cum, si omne tempus ex quo deus locutus est consideretur, plus sint quam quadringenti, si autem illud tantum quo ser- I uierunt, minus. quod scilicet tempus nisi hoc tropo intellegitur, mentitur forsitan, quod absit a Christianis sensibus, dei sermo: sed dum utique a tempore diuinae uocis et totum uitae tempus annos plus quam quadringentos et seruitus minus multo quadringentos habet, fit ut uel a toto pars uel a parte totum ualeat intellegi. non dissimilis quoque etiam de diebus interdum ac noctibus significatio est, ubi, cum in utroque tempore unus dies intellegatur, in parte unius temporis tempus utrumque monstratur. hoc siquidem modo etiam illud quod de tempore dominicae passionis obscurum uidpt.ur aperitur. cum enim snb exemplo Ionae prophetae futurum filium hominis dominus in corde terrae tribus diebus et tribus noctibus esse praedixerit, et post sextam sabbati qua crucifixus est non nisi una tantum apud inferos die et duabus noctibus fuerit, quomodo diuini sermonis ueritas inuenitur? tropo scilicet synecdochico, id est ut et ad diem qua crucifixus est nox praeterita, et ad noctem qua resurrexit dies futura referatur: ac sic additis et nocte quae praecessit diei suae et die qui subsecutus est nocti suae i nihil deesse integro tempori noscitur, quod a sui parte suppletur. scatent his rationum exemplis scripturae sacrae, sed 4] Gen. 15, 13 (LXX). 19] cf. Matth. 12,40. i 2 uel homines bis p 3 Israelem pv annis seruiturum ApgyptiisI deus praedicat v egipto p 4 abraamp 8 tantum] totu Nl 9 iu-j telligitur p intelligatur v10 mentitus c serino uideatur v 11 diuine uoris] hinc pergit M 12 seniitutis M multo quam quadriugentos Mps 13 et. ita fit M ita fit v 14 intelligi Mp 15 significatio est] significatione p 16 intellig. Mp parte Np 17 de ow. M 23 sine-J doche M sjneedoches v 24 et ante ad diem om. Npv 26 praeoes- J serit M subiectus M 28 ncantent N m longum est uniuersa memorare. sic enim dicente psalmo: quid est homo, quod memor es eius? a parte totum intellegitur, dum uno homine nuncupato plenitudo humani generis demonstratur, sic etiam illud, ubi Achab peccauit, peccasse plebs dicitur, dum uniuersitate appellata a toto portio designatur. Iohannes quoque praecursor domini post me, inquit, uenit uir qui ante me factus est, quia prior me erat, quomodo igitur post se uenturum indicat quem ante se fuisse designat? si enim de homine hoc qui postea natus est intellegitur, quomodo ante ipsum fuit? si de uerbo, quomodo post me uir uenit, nisi quod in uno domino Iesu Christo et posteritas hominis et uerbi antiquitas demonstratur? ac sic fit ut unus idemque dominus et ante illum fuerit et post illum uenerit, quia et secundum carnem est Iohanne posterior et secundum diuinitatem omnibus prior, et ideo ille uirum tantummodo nominans et hominem demonstrauit et uerbum, quia, cum dominus Iesus Christus filius dei et homine consummatus fuerit et uerbo, unum de eo dicens omnia demonstrauit. et quid plura? dies me, ut reor, deficiet, si omnia quae de hoc dici possunt colligere aut enarrare temptauero: et satis haec quae nunc diximus in hac negotii parte dumtaxat et ad symboli sunt expositionem et ad causae officium et ad libri modum. I.\\tQuod euenire his solet qui, cum pelagus iam euaserint, 25 aut praetentas portubus syrtes aut uicina litoribus saxa formi- 2] Ps. 8, 5. G] Ioh. 1, 30. 1 memorari Mp 2 intellig. Mp 3 numcupato p 4 illud om. p Achab] a capacibus M pecasse M 6 quoque om. Np 9 intellig. Mp 10 quomod (sic) M uir post me Mv 13 deus M 15 hominibus M 17 consumatus M 19 me] michi p deficit Np deficiat v 20 collegero aut narrare M 21 hac] ac M et om. M simboli p 22 ad ante causae om. p modum. Explicit liber VI de incarna-tioil xPi N Explicit liber sextus (sextus liber p) Mp Incipit liber septimus (VII Np) NMp 25 sirtes M LIBER SEPTIMUS Quod euenire his solet qui, cum pelagus iam euasertut, 25 aut praetentas portubus syrtes aut uiciua litoribus saxa 2] Pa. 8, 5. 6] loh. 1, 30. 1 memorari Mp 2 intpllig. Mp 3 numoupato p 4 illud om. p Åehab] a capacibus M pecasse M 6 quoque om. Np 9 intel- lig. Mp 10 quomod (sir) M nir poat me Mr 18 deus M 15 hominibus M 17 consumatus M 19 me] miohi p deficit Np defic iat v 20 collpgpro aut narrare M 21 hac] ac M et om. M simboli 10 22 ad ante causae om p modum. Explicit liber VI de incarnatiofi : P1 N Explicit liber sertus (sertus liber p) Mp Incipit liber septim us (VII Np) NMp I 25 irtes M M* formidant, hoc. mihi admodum accidit, ut reseruatis ad ultimum quibusdam haereticorum calumniis, cum iam ad exacti laboris terminum uenerim, eum ipsum finem incipiam metuere ad quem desiderauerim peruenire. sed, ut propheta ait: dominus mihi adiutor est, non timebo quid faciat mihi homo. non timeamus praetentas haereticorum insidiantium foueas et obsaeptas spinis passim h horrentibus uias, quae cum asperent magis itinera quam claudant, de emundatione nobis est potius labor quam de inpossibilitate formido, quia, cum nobis agentibus rectum iter infirmiter se obiciant et horreant ambulantibus magis quam obsint, plus habet officium et opus nostrum in purgatione quod agat quam ex difficultate quod timeat igitur ad monstruosum ijlud letiferi serpentis caput mittentee manum et pertractare omnia admodum colligata ingentibus spiris tortuosi corporis membra cupientes te, quem semper precati sumus, etiam atque etiam, domine Iesu, precamur, ut des nobis uerbum in apertione oris ad destructionem munitionum, cogitationes destruentes et omnem altitudinem extollentem se aduersus scientiam dei, ut captiuemus omnem intellectum in oboedientia tua, quia ille uere liber fit. qui coepent tibi esse captiuus. adostoI ergo tuo officio, tuo operi, tuis pro te supra mensuram uirium contendentibus. da hiantia noui serpentis ora et tumentia le talibus uenenis colla conterere, qui facis supra serpentes et scorpiones inlaesos credentium pedes ingredi ac super aspidem et basiliscum ambulare et conculcare leonem et draconem, tribuisque per intrepidam innocentiae constantis audaciam, ut 4] Ps. 117, 6. 17] Eph. 6, 19. II Cor. 10, 4—5. 24] cf. Luc. 10,19. I 25] cf. Ps. 90, 13. 27] Ewi. 11, 8. , 1 ammodum N ultimum dum M 3 eum] et M cum p metuere om. M 4 desideraueram v 6 praeteritas M romfeas M 7 obseptas NMp 8 itinera] k (id est iter) M emendatione Np mundatione M pocius est M 9 possibilitate v 10 orreant M 11 et] atqae Mv 13 luciferi N capud Mp 14 ammodum N omuia admodum omnia M illigata Mc agentibus M 15 menbra p 18 cogitationis M ft om. M 23 connitentibus Mv nobis M hora N1p 24 contendere p 27 iunocentis constantif M delectur M delectetur infans ab ubere super foramen aspidis, et in cauerna reguli qui ablactatus fuerit manum suam mittat. da rgo et nobis in cauernas huius inmanissimi ac scelestissimi reguli innocuas manus mittere, et si in foraminibus iam quibusdam, id est in sensuum humanorum latebris aut cubile habuit aut oua posuit aut squamosi tractus semitam dereliquit, aufer ah uniuersis perniciosissimi anguis huius sordidum et ferale contagium, extrahe illatas perfidiae inmunditias et obsessas redolenti caeno animas uentilabro sacrae purgationis emunda, ut speluncae latronum domus orationum sint, et in quibus nunc ut scriptum est diuersoriis hericii et onocentauri et pilosi et diuersorum prodigiorum monstra uersantur, in his sancti spiritus tui dona, id est fidei ac religionis decora resplendeant. ac sicut eiectis quondam idolorum cultibus exterminatisque simulacris fecisti ex fanis daemonum templa !uirtutum, inserens in cauernas serpentium et scorpionum fulgentes luminis tui radios, et ex cubilibus errorum ac turpitudinum domos ornamentorum ac pulchritudinum reddidisti, ita in omnibus, quorum oculos caligo haereticae peruersitatis obsedit, lucem misericordiae tuae ac ueritatis infunde, ut incarnationis tuae magnum ac salutiferum sacramentum reserato tandem ac puro lumine contuentes ita te ex sacrosancto illo inmaculatae uirginis utero editum in mundo uerum hominem esse intellegant, ut uerum tamen deum semper fuisse cognoscant. Ac priusquam de his rebus loqui incipio quas necdum libris superioribus praelibaui, aequum arbitror ut ea nitar | 9] cf. Luc, 3, 17. 11] cf. aai. 34.\\' 13 sqq. I foramina M foramine v 2 cauernam Mv 3 mittit M et om. M cauernis p ac] et p 4 sceleratissimi M 5 quibusdam iam Mv latrebris N1 6 aut et squamosi M 7 huius om. M 9 ceuo Mp 10 orationiB M 11 ericii Mv 12 diuersarum M 13 respondeant et ticut M 14 condara M ydolorump 15 fecistis p1 16 serpentum av CuJgentis Mv 17 ouilibus M 18 puleritudimum p 20 lumen p ut] ot. Np 21 reseruato N 22 puro] aperto M 24 intelligant Mp fuisse semper M 26 incipiam Mp 27 ut om. M ea nitar] annitar M enitar at) exoluere an exsoluere quae iam ante promisi, ut expleta. penitus sponsione liberius de intactis dicere ordiar cum de pollicitis satisfecero. ait ergo ad destruendam sacrae natiuitatis fidem sibilans in dei ecclesia nouus coluber: nemo anteriorem se parit. primum ergo te non solum quid dicas, sed etiam unde dicas nescire arbitror. si enim scires aut intellegeres unde diceres, nequaquam unigeniti dei natiuitatem mortalis opiniunculae ratione censeres neque ei qui extra conceptum humanae originis natus est humanis definitiunculis praeiudicare temptares aut terrenas impossibilitates omnipotentiae diuinitatis obiceres, si deo inpossibile nihil esse cognosses. nemo ergo inquis anteriorem se parit. dic mihi, quaeso, de quibus te loqui causis, de quorum animantium aestimas definire naturis? hominibus te an feris, auibus an pecudibus legem putas ponere? ista enim sunt et alia huiuscemodi de quibus haec dici possunt. nemo enim ex his anteriorem se gignere praeualet, quia quae orta iam fuerint redire in id rursum nequeunt ut noua creatione generentur: et ideo nemo anteriorem se parere, quia nec anteriorem gignere potest, quia non uenit causa pariendi nisi ex possibilitate generandi. tu ergo id in na.tiuitate omnipotentis dei quod in ortu terrenorum animalium considerandum putas, et ei naturam humanae condicionis obicis qui est auctor ipse naturae? uides ergo, ut supra dixi, nescire te unde aut de quo dicas, qui facturam factori conparas et ad aestimandam dei omnipotentiam earum rerum exemplo uteris, quae ipsae utique non essent, nisi id ipsum ex deo essent quod sunt. deus ergo ut uoluit, quando uoluit et ex qua uoluit aduenit. nec tempus ei nec persona nec consuetudo hominum nec exempla rerum praeiudicarunt, quia obsistere ei lex non potuit creaturarum 4 Becolesia N 6 intelligeres Mp 9 defitiioiumculis M 10 diuinae omnipotenciae Mv inpossibile] impossibilitate M 11 nichel p cognosoeres M ergo] enim M 13 amanicium extimas M diflnire p te otn, M 14 sute N fort. scrtb. anne: cf. 1111, 13, 1 peccoribus M ponere putas Mv 15 possint M 16 ualet M quia ea quae Mv iam orta p 17 non queunt Mv 18 se anteriorem M parere , .. anteriorcm om. M 22 etj ut p conditiones N1 conditionis MN1 autor N 24 facturas Mx et om, p extimandam M 25 potenciam M 26 sunt om. M 27 et quando Mv et ex qua uoluit om. p j qui est creator ipse cunctorum, et posse ei quod uoluit promptum fuit, quia potestas affuit uoluntati. uis scire aliquatenus quanta sit omnipotentia dei? ego id deum etiam de creaturis suis facere posse credo quod tu eum de se ipso facere potuisse non credis. omnia enim animantia quae posteriora se pariunt, si modo id deus iubeat, anteriora multo parere se facilius possunt. nam et cibi ipsi et pocula, si ea diuinitatis uoluntas sit, in conceptus quosdam et progenies uerti possunt. aquae denique ipsae, quibus ab exordio rerum manantibus aeque admodum omnia animantia utuntur, corporari, si id deus iubeat, in uisceribus et gigni possunt. quis enim sacris operibus modum statuit aut diuinam potentiam circumscripsit, aut quis, ut scriptum est, dicet ei: quid fecisti? si negas omnia deum posse, nega anteriorem nasci ex Maria deo nascente potuisse. si autem impossibile deo nihil est, cur ei impossibilitatem in suo ipso aduentu obicis cui impossibile in omnibus nihil esse cognoscis? Secunda autem peruersitatis tuae uel calumnia blasphematrix uel blasphemia calumniatrix est qua ais: homousios parienti debet esse natiuitas, non dissimilis superiori: uerbis enim magis quam re et genere diuersa est. cum enim de natiuitate agitur dei, idem dicis, potentiorem ex Maria non potuisse nasci, quod superius, anteriorem non potuisse generari. et ideo uel id quod supra dictum est etiam de hoc responsum puta, uel id quod nunc dicendum est etiam de illo responderi existima. ais ergo: homousios parienti 13J Esai. 45, 9. Eom. 9, 20. 1 coniunctorum M prumptum N 2 affluit p uiscire Nl 3 id deum scripsi: in deum N idem M deum p id etiam dominum av 6 se parere Mpx facilius om. Mv 7 et post nam om. Np ea est diuinitatis M (om. sit) uolutas p 8 et in proienies M 9 manentibus N ammodum N 12 statuat M circumscribsit N circumsoribat M 13 scribtuin N dicit Mv posse deum oinuta M 16 cui] cum p 18 secundum NM peruersitate tuaiu M 19 blatiphemiA] calamnia N blasphema av blasphematrix uel blasphemia orn. p qua a: qui N quiu Mp omousion p omousius M 20 parenti p 22 dei agatur (agitur p) Mpx 23 nasci... non potuisse om. M 24 et 25 id] in p 26 omousios Np omousius M debet esse natiuitas. si ad t.errenas creationes respicis, uel maxime ita euenit: sin autem ad ortum dei, quid in natiuitate eius naturae exempla consideras, quia constitutiones constitutori sunt obnoxiae, non constitutionibus constitutor? uis autem plenius scire quam non solum impiae, sed etiam ineptae sint hae calumniae tuae et non uidentis penitus dei omnipotentiam cantilenae? dic mihi, quaeso, tu, qui non nisi ex paribus paria nasci putas, unde inexplicabilis illa quondam in heremo coturnicum innumerositas ad pastum Israheliticae plebis repente nata sit. non enim eas ante in aliquo loco a genetricibus suis editas, sed subito aduentu legimus illatas. cibus denique ipse ille caelestis unde per quadraginta annos in Hebraeorum castra defluxit? numquid mannam manna generauit? sed haec de uetustis rerum miraculis. quid de nouis? paucis panibus ac pisciculis innumeras populorum sequentium turbas dominus Iesus Christus in heremo non semel pauit. satietatis ratio in Cibis non fuit. quae esurientes causa inuisibilis et arcana saturauit, praesertim cum plus multo superfuerit satietati quam appositum fuerat esuritioni? qua ratione hoc totam, qua causa actum est, ut, cum satietatem edentes caperent, etiam aug- mentis ineffabilibus cibus ipse ditesceret? natum in Galilaea uinum de aquis legimus. dic mihi: quomodo disparem a sui qualitate substantiam dispar natura generauit, praesertim cum, id quod dominicae natiuitati maxime conuenit, nobilioris ad- modum rei ortus ei mteriore processerit t dic mihi ergo 8] ef. NUID. 11, 81. 13] cf. Ex. 16, 13. 14] cf. Matth. 14,16 sqq.I et 15, 32 sqq. 21] cf. Ioh. 2, 3 sqq. 2 uenit si M quid] qui M 3 constitutori] constituto M 4 obnixiae N* 5 heͅeͅ M 6 uidentes Np (non a) pocnitus N potenciam M 7 cantilena M 8 condam M 9 israeliticae M 10 sint N a om. M genitricibus Mp 11 llatas M 12 haebreorum N 13 manDA manna Mp 15 piscibus M dominus Iesus Christus om. M 16 Cbristu* om. p 17 inuisibili p archana NMp 18 praesertim om. M multa superfuerit satis etiam fuerat esuricioni M saturitati av 19 quit causa om, Max 20 factum ar, om. M etiam om. M 21 cibis N1. om. M ipsi discerent M Datum om. M 22 unum M 24 id om. p nobiliores N1 ammodum N 25 ergo om. M quomodo ei illa aquae simplicitate egregior uini et admirabilis sapor natus sit? quomodo aliud sit haustum, aliud infusum? numquid cisterna illa uel puteus hanc naturam habuit, ut aquas ei se sumptas in optima uina mutaret? aut numquid uasorum id qualitas aut ministrorum egit industria? nihil utique ipsorum. et quomodo facti ratio cogitatione cordis non conprehenditur, cum facti tamen ueritas conscientiae firmitate seruetur? caeco super oculos in euangelio lutum positum est et oculi abluto eo nati sunt. numquid aut aqua hanc naturam habuit ut oculos pareret, aut lutum ut lucem crearet? nihil utique horum, praesertim cum aqua caeco nihil conferat, lutum autem uidentibus etiam obesse possit. et quomodo res nocendi uim in se habens officium remedii ac salutis exhibuit, et quae obesse sanis solet, quasi ministra tunc sanitatis fuit? dicis itaque dei hoc tribuisse uirtutem, dei praestitisse medicinam, et omnia haec quae diximus omnipotentiam penitus effecisse diuinam, qui potens sit utique et ex insolitis noua condere et ex contrariis salubria constituere et ea, quae in impossibilitatibus atque inefficientiis sita sint, in rerum possibilitates effectusque mutare. Idem ergo de ortu ipsius domini quod de rebus omnibus confitere. crede deum natum ut uoluit, quem non negas potuisse quod uoluit: nisi forte uirtutem, quae ei ad alia omnia affuit, ad se ipsum aestimas defuisse, et ipsi ad natiuitatem suam omnipotentia sua defuit, quae ab eo procedens uniuersa penetrauit. tu mihi in natiuitate domini obicias: nemo anteriorem se parit, et in partu quo omnipotens deus natus est dicas: homousios parienti debet esse natiuitas? quasi uero cum quolibet hominum humanis legibus agas, cui 8] cf. Ioh. 9, 1 sqq.__ 1 et regius M egregius p ammirabiUs N 2 austuin NM 3 uèl] aut M 4 sumtasa 5 uasarum M 6 honim Mv cogitatio N 7 coustituenci? M 9 ab tuto Mv eo om. Mv abluti eo N2 cf. cap. 4, 5 10 ut aute lucem om. Np 12 noscendi N 13 hac N exibuit M 14 tnnc om, M 17 insotutis N utique et solitis M 19 in efficientiia pv sitae NM 23 omnia alia M 24 afflait p extimas M 28 dicit Mv omousioB Np homousius M impossibilitatem suam obicias, quem terrena infirmitate concludas. communem oniuium dicis condicionem esse nascendi, eandem legem esse generandi, non potuisse penitus in uniuersitate generis humani uni tantum homini contingere quod uetuerit deus omnibus prouenire. non intellegis de quo dicas, non uides de quo loquaris: quia auctor utique omnium condicionum cunctarum lex naturarum est, per quem est et quidquid homo potest et quidquid non potest, quia ipse utriusque rei penitus modum statuit, et usque quo accederet facultas et quo ulterius non progrederetur infirmitas. quam lusane ergo tu ei impossibilitatem humanam obicis, cui possibilitas ipsa debetur. si personam domini terrenis infirmitatibus aestimes et omnipotentiam dei humanis rationibus metiaris, nihil utique quod secundum corporeas ipsius passiones deo congruum uideatur inuenies. si enim ueri simile uideri potest ut Maria anteriorem se deum parere non quiuerit, quomodo ueri simile erit quod crucifixus ab hominibus deus fuerit? et tamen idem qui crucifixus est deus ipse praedixit: si affiget homo deum suum, quia uos affigitis mer si ideo uatus ex uirgme dominus non putabitur, quia anterior parienti fuerit qui nascebatur, quomodo deus sanguinem habuisse credatur? et tamen ad presbyteros Ephesiorum dicitur: regite ecclesiam dei, quam adquisiuit sanguine suo. postremo quomodo auctor uitae priuatus ulta existimabitur? et tamen Petrus auctorem, inquit, uitae interfecistis. nemo in terris situs esse in caelo potest. et quomodo dominus ipse dicit: filius hominis qui est in caelo? si denique ideo natum ex uirgine deum non putas, quia homousios parienti debet esse\\' natiuitas, 18] Mal. 3, 8. 22] Aet, 20,28. 24] Act. S, W. 26] loh. 3, 13. 1 quem] quae N1p 2 conditionem p 3 poenitus.N in om. M 5 puetiire M intelligis Mp 6 conditionum p 7 et cunctarum Mo per quem ... 8 non potest on. M 7 ei 8 quicquid pav 8 utrius M 10 quod M progreretur p 12 extimes M 17 quodquod N omnibus NM 18 affigit Np 20 putauitur Nl putatur N2 21 creditur Mt! credetur p 22 presbiteros NMp1 presboteros pl 24 extimabitur M 25 in celis esse Mv 26 et otn. M 27 ideo] in eo Np 28 omousioa Np homousius M quomodo res dissimiles ex dissimilibus crediturus es substitisse naturis? ergo apud te nec coturnices subito uentuB intulit nee manna. decidit nec uinum ex aqua prodiit nec multa hominum milia exiguo cibo pasta sunt nec post lutum caeco lumen apparuit. quodsi haec omnia incredibilia utique et contra rationem uidentur nisi a deo facta credantur, cur in natiuitate eius denegas quod in operibus confiteris? aut numquid praestare ortui suo aduentuique non potuit, quod humanis remediis atque utilitatibus non negauit? Longum est de hac re et prope fabulosum amplius dicere. sed tamen ad confutandam ineptiam atque insaniam tuam, qua ais quod homousios parienti natiuitas esse debet, id est quod dissimilem se quaelibet parere non possit, etiam terrenarum rerum exempla proferam, quo ex dissimilibus nasci multa conuincam: non quod in tali re comparatio ulla aut fieri possit aut esse debeat, sed ut non dubites in sacro ortu existere id potuisse quod etiam in terrenis his et caducis uideas prouenire. apes, sicut minima admodum, ita prudentissima ac [sollertissima animalia, ex diuersissimis edi legimus atque exire naturis. cum enim sint miri ingenii animantia et non solum sensu, sed etiam prudentia abundent, excerptis quibusdam herbarum floribus procreantur. quod maius exemplum adhibendum aut assumendum putas? ex inanimis animalia, ex insensibilibus sensibilia nascuntur. qui opifex illic, qui fabricator est, qui formator corporum, qui inspirator animarum? sonum denique ipsum, quo inter se quasi loquuntur, quis dedit? concmnitatem \\' pedum, ingenium orium elegantiamque pinnarum quis finxit 21] cf. Aristot hist, anim V, 21, p. 553*, 19. S ei I ex p milia hominum Mc 4 aperuit NMp 7 nunqiiid M 12 quod] quomodo Np omonsios Np homousius M debeat Mv: cf. N. 6 13 dissimile M se] sibi res av: om. M fort. a se poxsiut M 14 quod M 17 cadttcis) catholicis M 18 ammodum N 19 solertissima. N edi legimus] esse didicimus M 20 solo p 21 sensum N1 exceptu N ex certis M 28 ex auimls M iusensibili M ex insensibilibus sensibilia om. p 26 quo pe: quod NM locuntur Mp conciimitates N\\'p concinnitates has an 27 ingenium orium scripsi : geniorium NI ingeniorium N1 artem morum M geminorum p ingeniorum a artem oriiun 0: cf. GeU. 1, 9, 2 de oris et uultus ingenio pennarum 2Ppa atque composuit? ingenium, iram, prouisionem, motum, placiditatem, concordiam, dissensionem, bella, pacem, ordinationem, dispositionem, officia, principatus, omnia denique quae sunt illis quasi cum Humano genere communia, cuius doctrina aut cuius munere, quo imbuente atque instituente sumpserunt? numquid hoc a paterno semine indeptae sunt aut in genitali utero atque in materna carne didicerunt? nec uterum utique norunt nec semen sciunt: depasti tantummodo flores in aluearia congeruntur, ex quibus inaestimabili opificio apes exeunt. nihil illic genetricum uiscera prolibus conferunt neque apes ex apibus eduntur: operariae tantum sunt, non procreatrices. ex herbarum flosculis animantia prodeunt: quid simile herbis et animantibus? quis fabricator igitur rerum istarum sit, credo, intellegis. i nunc et ambige, an potuerit natiuitati suae dominus id tribuere quod uides eum etiam facturis minimis praestitisse. superfluum forte sit post haec et alia addi aliquid: sed tamen etiam non necessaria ad exemplum addantur ad cumulum. lucustis repente subtexi aera, impleri terras uidemus. prode earum semina, prode ortus, prode generatrices. inde enim, at uides, exeunt, unde nascuntur. praescribe his rebus omnibus, quod homousios parienti esse natiuitas sua debet, et tam inuenieris in praescriptionibus his ridiculus, quam nunc es in neganda domini natiuitate furiosus. et quid post haec? numquid progredi nos debere ultra uel tu ipse existimas? adhuc addimus tamen aliquid. ex ouis uolucrum, quas in Aegypto hibes uocant, basiliscos serpentes gigni indubitabile est. quid cognatum et consentaneum aui atque serpenti? cur homousios parienti natiuitas sua non est? et tamen haec omnia nec 18] cf. Basil. Hexaëm. P, 2, 15. 1 plucita p 5 sumserunt N nuuquid M 7 carne om. p 9 inextimabili M 10 genitricum M generatricura p 11 tantummodo M 12 producunt M erbis M 14 intelligis p i om. M in hutic p natiuitatis Nlp 15 faturis p 16 haec talia M aliquod Nl 17 non om. M ivdduntur M 18 locustis N2Mpo subtegi M terra M 21 omousios Np debeat MfJ tamen NIMp 22 ridiculis Nip quem Nl qui p 23 nuuquid M 26 hibee NMp: ibea v basilicos p quod M 27 omousios Np , I gignentes agunt nec nascentes sciunt, sed fiunt latentibus causis et inexplicabili quadam atque multiplici gignentis lege naturae. et tu eius natiuitati terrenarum opinionum praescriptiunculas obicias, qui nec earum quidem natiuitatum rationem reddere potes, quae nutu ipsius ac praeceptione nascuntur, cuius arbitrium totum agit, cuius imperium totum efficit, cui nihil contra ire, nihil obsistere potuit et ad totum quod possibilitate agendum erat uelle suffecit. Sed tempus tandem est ut reliquas etiam occultiores et insidiosiores blasphemias tuas, quia, quod maluissemus, iam ignorare non possumus, saltim ne ignorantes capiant detegamus. posuisti in quodam pestifero tractatu tuo dicens: quoniam diuinae naturae imago est homo, hanc autem proiecit diabolus in corruptionem, doluit sic pro imagine sua deus, sicut pro statua sua imperator, et corruptam reparat imaginem: et sine semine formauit de uirgine naturam secundum illum qui sine semine natus est Adam, et per hominem humanam naturam suscitat: quoniam enim per hominem mors, ideo et per hominem resurrectio mortuorum. ueneficorum quorundam, ut aiunt, haec consuetudo est, ut in poculis quae conficiunt uenenis mella permisceant, ut dulcibus nocitura celentur, et dum quis mellis dulcedine capitur ueneni peste perimatur. ita ergo et tu dicens: diuinae naturae imago est homo, hanc autem proiecit diabolus in corruptionem, doluit sic pro imagine sua deus, sicut pro statua sua imperator, oras quodammodo poculi pestilentis dulcedine quadam et quasi melle circumlinis, ut haurientes ingestum poculum homines, dum illecebrosa degustant, perniciosa non sentiant. dei nomen 2 et om. M gignenti M gignentes p 4 obicis Mv ne v 7 nil Np 8 sufficit M 9 occulciores NM 10 et] atque Mx insidiores M 11 saltem Np 14 deablif M lic] meat Npv ymagine p 15 sua post statua om. p 16 reparauit M imagine p formanit... 17 semine om. M 18 nascitur M fort. recU 19 enim v ; om. NMp per unum hominem mors M ideo om. Np 20 quorumdam p 25 dtta M corrumptionem p aic] aicut Npv 26 ympgine p 27 ora v peatilenti dulcedin M quodam N 28 aurientes NM 29 pemitioM Np obicis ut religionis nomine mentiaris, sancta praemittis ut peruersa suadeas et confitendo deum id efficias, ut eum ipsum neges quem confiteris. quis enim non uidet quo eas, quid moliaris? dicis quippe: doluit sic pro imagine sua deus, sicut pro statua sua imperator, et corruptam reparat imaginem: et sine semine formauit de uirgine naturam secundum illum qui sine semine nascitur Adam, et per hominem humanam naturam suscitat: quoniam enim per hominem mors, ideo et per hominem resurrectio mortuorum. hoc ergo tanto studio, hoc tanto actu praelocutionibus blandis fallax insidiator egisti, ut deum in praecedentibus nominans ad hominem in consequentibus peruenires, et eum ipsum solitarii hominis contumelia post afficeres cui subdolae humilitatis officio honorem dei antea detulisti- . dicis ergo quod imaginem dei, quam diabolus proiecerit in corruptionem, pietas diuina repararit: corruptam enim inquis reparat imaginem. iam hoc quam subdole quod ais corruptam reparat imaginem, scilicet ut persuadeas nihil plus fuisse in eo in quo imago reparabatur, quam in ea ipsa imagine fuerit cui reparatio praestabatur. ac per hoc idem tantummodo uis esse dominum quod Adam, nihil plus imaginis reparatorem quam ipsam imaginem corruentem. denique quid agas, quid moliaris, sequentibus probas dicens: sine semine formauit naturam secundum illum qui sine semine nascitur Adam, et per hominem humanam naturam suscitat. simuem ln ommous et parem Adae dominum Iesum fuisse asseris: illum utique sine semine et hunc sine semine, illum hominem solum et hunc hominem solitarium. ac per hoc uides te diligenter cauisse ac prospexisse, ne dominus Iesus Christus aut maior in aliquo Adae aut forte melior putaretur; cum ita eos sibi mensuris paribus 1 praemitis M1 2 persundeas Mv dum M pum] cum M 4 sicut Npx 5 corrumptam p reparat M 8 humanam om, M 10 haetn M 11 exegisti M1 14 subdole NM delulissps Mv 16 corrumptionem p (ita saepe) 18 corruptAin cui reparat M nil M 21 oil M 23 quod moliariB N 24 natura N1 25 humanam om. Np 26 aede N 29 earuisse p 30 ade M Adamo f conparaueris, ut derogaturum te quodammodo Adae aliquid crederes, si ei deum quippiam praetulisses. Quoniam enim inquis per hominem mors, ideo et per hominem resurrectio mortuorum. etiamne apostolico testimonio peruersitatem tuam ac scelus probare niteris et contagione impietatis tuae uas electionis infamas, uidelicet ut, quia. a te auctor salutis tuae non intellegitur, idcirco etiam I apostolus deum negasse uideatur? et tamen, si apostolicie testi- I montis uti placebat, cur uno eius contentus cuncta siluisti et, hoc non subdidisti statim: Paulus apostolus non ab hominibus neque per hominem, sed per Iesum Christum, aut illud: sapientiam loquimur inter perfectos, et post alia: quam nemo, inquit, prin.cipum saeculi huius cognouit. si enim cognouissent, numquam dominum maiestatis crucifixissent, uel illud: quoniam in ipso habitat omnis plenitudo diuinitatis corporaliter, et: UDUS dominus Iesus Christus, per quem omnia? an in ; parte apostolum probans et in parte reprobans in eo tantum recipis in quo pro dispensatione hominem Christum nominat, in eo repudias in quo deum? Paulus enim hominem Iesum non negat, sed deum tamen eundem hominem confitetur et ita humano generi per hominem resurrectionem uenisse praedicat, ut in homine tamen ipso deum resurrexisse confirmet. uide enim, an eum qui resurrexit deum praedicet, qui eum qui crucifixus est deum maiestatis esse testatur. Sed tamen ne dominum Iesum quasi unum de plebe redderes, dedisti ei aliquid dignitatis, tribuens ei honorem ut sancto homini, non diuinitatem ut uero homini ae uero deo. quid enim dicis? formauit deus dominicam I10] Gal. 1, 1. 12] I Cor. 2, 6. 13] L c. 8. 15] Col. 2. 9. I 17] I Cor. 8, 6. * 1 aliquod N 2 eidfim quidpiam av 4 ptiam M 5 probarP N 6 concione M 7 intelligitur Mp etiam pt M 13 inqHid M priuctpium N eius p 14 nunquam M 17 dominus nostcr Np 18 probas N Mp et ow. Mv reprobus Mp tautum] autem M 19 eum recipis Mv 23 nomine M1 contirmnt NI 28 ut utero N1 29 aqq.] luerba nesth: margo N incarnationem: theodochon formam honoremus cum deo sicut unam formam deitatis, sicut diuinae uoluntatis inseparabilem statuam, sicut imaginem latentis dei. superius imaginem dei Adam esse dixisti, hic Christum imaginem dicis: illum statuam et hunc statuam. sed gratiae uidelicet tibi pro honore dei agendae sunt, quod theodochon formam honorandam cum deo esse concedis. in quo non tam honor est quam iniuria: neque enim in hoc ipso tribuis domino Iesu Christo honorem diuinitatis, sed negas. subtili quippe impietatis arte honorandum cum deo dicis, ne deum esse fatearis, et hoc ipso, quo uideris cum fallaciter coniunxisse, disiungis. nam cum utique eum non ut deum colendum, sed quasi cum deo honorandum esse blasphemes, ideo ei tribuis diuinae uicinitatis coniunctionem, ut deitatis auferas ueritatem. impiissime et callidissime hostis dei, peragere uis scelus negantis sub nomine confitentis. honoremus, inquis, sicut diuinae uoluntatis inseparabilem statuam, sicut imaginem latentis dei. profecit uidelicet apud nos per beneficia sua honor creatoris ac redemptoris nostri domini Iesu Christi. si ideo ab eo de aeterno interitu redempti sumus, ut redemptorem nostrum statuam diceremus, digno uidelicet obsequio, digno cultu respondere benignitati ac pietati illius nitimur, si maiestatem, quam ille propter nos humiliare non rennuit, nos etiam auferre conemur. Sed excusas uidelicet illatam domino contumeliam subditi honoris officio, dicens: tamquam imaginem latentis dei. in hoc quod imaginem dicis humanae eum comparas condicioni, in hoc quod latentis dei certissimae derogas dignitati. deus enim inquit Dauid manifeste ueniet, deus noster, et non silebit. et uenit utique et non siluit, qui, 29] Ps. 49, 3.I I theothocon M 6 et tibi Np theothocon M 9 quippe] inquis p, 11 quod M coniungissG N disiungas Mv 13 eis M iiinitatis Mx 15 quasi sub M 18 aput N crenturis N1 creatoris sui M 19 nriĮ dui nri p 23 renuit p 26 jmaginem p 28 conditioni M certis-1 sime NMp 29 ueoiet e deus pj priusquam ipse quippiam post ortum suum diceret, aduentum suum et terrenis pariter et diuinis testibus declarauit, dum stella indicat, dum magi adorant, dum angeli annuntiant. quid quaeris amplius? adhuc uox illius silebat in terris et honor illius iam clamabat in caelo. latuisse ergo in eo ac latere tu deum dicis? at non hoc prophetae, non patriarchae, non denique lex uniuersa praedixit. non dicebant enim latitaturum, qui uenturum omnibus praedicebant, erras, infelix caecitas, causas blasphemandi quaerens et non inueniens. tu eum latuisse etiam post aduentum suum dicis: ego eum nec prius quidem latuisse comprobo quam ueniret. numquid enim patriarcham illum eximium, cui uocabulum uisio dei praesentis imposuit, qui ex subplantatoris nomine in Israhelis nomen ascendit, numquid sacramentum nascituri ex uirgine dei latuit? qui cum mysterium futurae incarnationis ei concertatione luctantis secum hominis agnouisset, uidi, inquit, deum facie ad faciem, et salua facta est anima mea. quid, quaeso, uiderat, ut uidisse se deum crederet? numquid inter fulgura se ei et tonitrua deus protulit aut reserato intrinsecus caelo coruscans se ei facies diuinitatis ostendit? nihil utique eorum, sed e di- uerso magis uidit hominem et agnouit deum. o uere dignus indepto nomine et qui interioribus magis quam exterioribus oculis uocabuli a deo dati meruit dignitatem. luctantem secum humanam speciem uidebat et uidere se deum protestabatur. sciebat utique, quod illa hominis species dei ueritas erat, quia, in qua tunc erat specie deus uisus, in ea erat speciei ipsius postea ueritate uenturus. quamquam quid miremur, si tantus patriarcha indubitanter credidit quod ei ipse per se deus tam 16] Gen. 32, SO. 1 post ortum] pastor tamen (tII) M 2 et ante terrenis om M 4 silebit pl 6 at] an M 7 latitunim M 8 quia M praedicabant M 10 ergo N 11 cum probo p approbo Mv patriarcba N 13 subplaotorie M ufrJlf M isra«lia p 14 nunquid M 15 mistcrium NMp ex] et N 16 dñm M 18 ae ante deum om. M fulgora Nl 19 reseparato N 22 indepto M 23 uocabulu ... datu M dignitaqte M luctante M 26 speciei] specie Mp 27 quod N 28 per se om. p IVII. Can. l. 31 euidenter ostendit, dicente ipso: uidi deum facie ad faciem, ^ et salua facta est anima mea? quid ei tantum deus praesentis diuinitatis ostenderat, ut demonstratam sibi faciem dei diceret? homo enim ei, ut uidebatur, tantummodo apparuerat, quem etiam in concertatione superauerat sed hoc utique per praecurrentia rerum indicia deus agebat, ut nemo esset qui deum natum ex homine non crederet, cum in humana specie deum iam patriarcha ante uidisset. Sed quid ego in uno exemplo tamdiu commoror, quasi multa desint? numquid enim latere homines iam tum poterat in carne uenturus deus, cum de eo quasi ad omne humanum ( genus palam propheta diceret: ecce deus uester, et alibi: , hic est deus noster, et illud: deus fortis, pater futuri I saeculi, princeps pacis: et regni eius non erit finis? \\' sed et cum iam uenisset, numquid latebat eos quod uenerat, qui uenisse eum palam confitebantur? numquid ignorabat dei aduentum Petrus dicens: tu es Christus filius dei niui?j numquid Martha quid loqueretur aut quem crederet nesciebat, utique, inquiens, domine, ego credidi quia tu es Christus filius dei uiui, qui in hunc mundum uiui? omnes denique, qui ab eo uel morborum remedia uel membrorum restitutiones uel mortuorum uitam petebant, ab hominis id infirmitate an a dei omnipotentia postulabant? i Diabolus denique ipse cum eum omni illecebrarum am-\\' bitu, omni nequitiae suae arte temptaret, quid aut nesciens suspicabatur init quid temptans scire cupiebat? aut quid tantopere eum mouerat. quod deum in hominis humilitate quaerebat? numquid documentis prioribus id didicerat aut umquam 12] Esai. 40. 9. 13] Esai. 25,9 et 9. 6—7. 17] Matth. 16,16. 19] loh. 11, 27.j 1 ipso quia uidi M 5 quem] qui M etiam om. M superarat M hoc om. M 9 quit N 10 desinit M 14 seculi Mp 16 quia M 18 num maria Np 21 menbrorum p remedia uel membrorumom. Na 23 omnipotencia M 24 cum eum om. Np ille celebrarum N iUebrxrum p 26 aut tempUns Mv aut quid ... 27 quaerebat ovt M 27 nouerat Np 28 umqmun] qucm Mv uere in humano corpore deum uenisse cognouerat? non utique: sed magnis signorum indiciis, magnis rerum experimentis et ueritatis ipsius uocibus ad suspicionem et inquisitionem rei huius conpellebatur, utpote et qui semel iam ab Iohanne audierat: ecce agnus dei, ecce qui tollit peccatum mundi, et iterum ab eodem: ego a te debeo baptizari, et tu uenis ad me? descendens quoque de caelo et stans supra caput domini columba euidentem se ac manifestam declarati dei indicem dederat. uox quoque eum non per aenigmata nec per figuras a deo missa permouerat dicens: tu es filius meus dilectus: in te conplacui. et ideo, licet hominem extrinsecus in Iesu uideret, filium dei inuestigabat dicens: si filius dei es, dic ut lapides isti panes fiant. numquid diabolo contemplatio hominis suspicionem diuinitatis eripuit, ut per hoc, quod hominem uidebat, crederet deum esse non posse? non utique: sed quid ait? si filius dei es, dic ut lapides isti panes fiant. non ambigebat utique esse posse quod an esset perscrutabatur: de ueritate ei erat sollicitudo, non de impossibilitate securitas. Atqui sciebat utique dominum Iesum Christum ex Maria natum esse, sciebat pannis obuolutum in praesepio positum, pauperem eius inter humana exordia paruitatem fuisse et egenam etiam legitimis incunabulorum ministeriis infantiam: non dubitabat quoque eum ueram carnem habere, uere hominem natum esse. et cur ei hoc ad securitatem parum uisum est? cur eum, quem uere hominem esse nouerat, deum posse esse credebat? disce ergo, infelix furor, disce, insana et crudelis impietas, disce tandem uel a diabolo minoris esse perfidiae.. ille dixit: si filius dei es, tu dicis: filius dei non 88. quod 5] loh. 1, 29. 6] Uatth. 8,14. 10] Lac. 3, 22. 12] Matth. 4, 8. 2 sed magis Np magis bis a 3 inquiaioionem N 4 utpote om. M\\' a Mv 5 peccata Mp 6 iterum] item M 7 super M 8 capud M columbam N1 coluba M euidenter M declaritati M 12 ifim p 16 qui ait Nl 20 ut qui Np atquin M 21 inuolutum M 23 egenum Np legitimis] legixnua N1 24 dubitAt M 28 diabulo N1 29 non est M 31* ille interrogauit, tu negas. nemo adhuc inuentus est praeter te qui diabolicam impietatem fuerit supergressus. quod ille in domino confessus est esse posse, tu non credis esse potuisse. Sed cessauit postea forsitan et conquieuit cassatisque temptationibus suis deposuit suspicionem, quia non inueniebat effectum? mansit quin immo in eo semper et usque ad ipsam domini crucem suspicio in eo per formidines proprias cumulata peruenit. quid plura? ne tunc quidem opinari de eo filium dei desiit, postquam tantum in eum persecutoribus suis licere cognouit. sed callidus utique hostis inter ipsas quoque corporeas passiones signa diuinitatis aspiciens, etiamsi esse eum malebat hominem, suspicari tamen conpellebatur deum, quia, licet hoc mallet credere quod uolebat, cogebatur tamen ad id certis rerum indiciis quod timebat. nec mirum. quamuis enim eum et consputatum et flagellatum et contumeliis affectum et in crucem actum uideret, cernebat tamen inter ipsas iniuriarum indignitates diuinas exabundare uirtutes, dum uelum templi scinditur, dum sol refugit, dum dies obscuratur, dum passionis uirtutem omnia sentiunt et cuncta etiam quae deum nesciunt opus diuinitatis agnoscunt. et ideo hoc uidens diabolus ac tremens omni modo peruenire ad dei agnitionem etiam in ipsa hominis consummatione temptauit., dicens per eos qui crucifixerant: si filius dei est, descendat nunc de cruce, et credimus ei. sensit utique dominum deum nostrum passione corporis redemptionem humanae salutis operari, simulque per eam et se destrui ac subiugari et nos redimi atque saluari, et ideo hostis generis humani omni modo et omni dolo cassari ea uoluit quae agi pro omnium redemptione cognouit. si filius 23] Matth. 27, 42. j 4 et] ac Mx coequeoit p et cassatis (quass. M) Mv 5 temtationibus N 6 et om. Np 7 supplicio p iu eum v cum multa p 8 quidam M fllio M 11 suspiciens M eum om. M 13 cogitabatur N1 15 eum et] eum M consputum Mv 16 crnce mactatum M 17 eihabundare p 19 deum] domini p 20 uidens hoc Mpr 22 cousummatione M consumatione p qui eum cruciferant M 24 sentit p nostrum om. Np 25 redemptione NM per eant] ea r, om M 27 cassare M J dei, inquit, est, descendat nunc de cruce, et credimus ei, scilicet ut motus uerborum contumelia dominus desereret sacramentum, dum ulcisceretur iniuriam. uides ergo dominum etiam in cruce positum filium dei appellari, uides eos hoc quod nominant suspicari. disce itaque, ut superius dixi, uel a persecutoribus ipsis uel a diabolo filium dei credere. quis umquam aequauit daemoniacam infidelitatem? quis supergressus est? ille eum filium dei esse suspicatus est etiam cum mortem pertulit, tu negas etiam cum resurrexit: ille eum deum suspicatus est cui se occuluit, tu negas cui probauit. Uteris ergo aduersus deum scripturis sacris et suos I ipsos in ipsum testes agere conaris. sed quomodo? uere, ut non solum dei, sed etiam testimoniorum ipsorum praeuaricator sis. nec mirum utique si, quia id quod uis non potes, id facis solum quod potes: quia uertere in deum testimonia sacra non uales, quod uales, ipsa peruertis. dicis enim: ergo et Paulus mentitur de Christo dicens: sine matre, sine genealogia. interrogo te de quo hoc uelis dixisse Paulum? de filio et uerbo dei an de Christo, quem tu a filio dei separas et hominem tantum esse blasphemas? si de Christo, utique quem hominem solitarium dicis, quomodo nasci homo sine matre, sine genealogia maternae originis potuit? sin autem de dei uerbo ac dei filio, quid facimus quod idem apostolus, ut tu, sacrilege, aestimas, testis tuus, eodem loco atque eodem testimonio eum, quem tu sine matre asseris, etiam sine patre esse testatur dicens: sine patre, sine matre, sine genealogia? ergo superest ut apostoli testimonio utens, quia filium dei sine matre asseris, etiam sine patre esse blasphemes. uides ergo peruersitatis ac nequitiae tuae studio in quod te impietatis 17] Hebr. 7, 8. 1 ioquit om. M 2 dissereret M 3 imsccretur in iniuria M 4 hoe scripsi : hic Np id Mv 5 nomiuat M 7 daemoniticam N: scrib. fon. daemonicam, cum forma daemoniacus nusquam nisi hoc loco occurrat 8 morte M 10 occultanit M 12 ipsos om. Mv 14 si] sed M. facius M 16 peruertes N1 17 mentitu* N 21 matre et aiDe Mv 22 ai autem M 24 extimas M 26 sine patre om. p sine matre om. M 27 ut om. M 28 blaphemas M praeruptum ieceris, ut, quod nemo adhuc a saeculis nisi in- sanus fortasse dixit, dum filium dei matrem non habuisse dicis, etiam patrem ipsius denegares. et hoc tamen nescio impietate maiore an ineptia, quia quid stultius, quid ineptius quam filii nomen ponere et patris nomen uelle reticere? sed dicis: non reticeo nec nego. et quis ergo te furor conpulit testimonium illud ponere, ubi, dum matrem eum non habuisse dicis, etiam patrem eius negasse uidearis? nam cum in eodem testimonio sicut sine matre, ita etiam sine patre esse dicatur, necesse est ut, si sine matre ibi intellegi potest, eodem modo, quo sine matre esse ibi intellegitur, etiam sine patre esse credatur. sed hoc praerupta illa ad negandum deum insania non intellexit, quae, cum id truncum poneret quod integrum scriptum esset, non uidit reserata sacri uoluminis serie redargui impudens atque apertum posse mendacium. o stulta blasphemiae amentia, quae, dum ipsa non uidet quid sequi debeat, etiam illud non sapuit quid legi possit: quasi uero, quia auferebat sibi intellegentiam, auferre posset omnibus lectionem, aut ideo perdituri omnes ad legendum oculos capitis sui essent, quia ipse iam mentis oculos perdidisset. audi ergo, haeretice, quod furatus es: audi plena et integra, quae debilia ac truncata posuisti. apostolus duplicem dei natiuitatem insinuare omnibus cupiens, ut et in deitate natum dominum et in carne monstraret, ait: sine patre, sine matre. alterum enim proprium est diuinitatis natiuitati, alterum carnis, et sicut in deitate est sine matre, ita in corpore est sine patre generatus. ac sic, cum nec sine patre nec sine matre sit, et! sine patre tamen et sine matre credendus est, quia, si dum ex patre nascitur respicis, sine matre est, si dum ei matre, sine patre. ac sic in singulis natiuitatibus alterum habens 1 iaceris M seculis M sctis p 2 forte M 5 nomen post patris om. M reticeri M 7 ponere illud p eum] illum M 8 in om. M I 10 si om. p intelligi Mp 11 intelligitur Mp 13 truncum] erunt. cum N 14 Bcribtum N esse M 16 blasphemia M montia N męntio p amenciaq; M blasphemia et ameutia v quae om. M 17 quod I legi N1 18 intelligenciam M poasit M 21 hereticae N 22 truo- j cata N] et trunca M dupplicem p 28 deum M 25 et] quia Mv 27 generatua om. M i alterum in utraque non habuit, quia nec diuinitatis natiuitas matre eguit et ad natiuitatem corporis sibi ipse suffecit. sine patre ergo inquit apostolus, sine matre, sine genealogia. Quomodo sine genealogia dominum fuisse dicit, cum euangelium Matthaei a genealogia coeperit saluatoris dicens: liber generationis Iesu Christi, filii Dauid, filii Abraham? ergo et iuxta euangelistam habet genealogiam et iuxta apostolum non habet, quia iuxta euangelium ex matre habet, iuxta apostolum ex patre non habet. et ideo bene apostolus dicens sine patre, sine matre, sine genealogia ubi eum sine matre genitum esse posuit, ibi etiam sine genealogia esse memorauit. ac per hoc in utraque domini natiuitate et euangelica sibi et apostolica simul scripta conueniunt, quia et iuxta euangelistam habet genealogiam sine patre incarnatus, et iuxta apostolum non habet sine matre dominus in deitate generatus, Esaia dicente: generationem autem eius quis enarrabit? Cur ergo, haeretice, non hoc modo quae legeras integra et incorrupta posuisti? uides itaque apostolum hac ratione, qua natum dominum sine patre posuit, hac etiam sine matre posuisse, ut et qua ratione intellegeretur esse sine patre, hac nosceretur esse sine matre, et sicut non posset utique sine patre credi, ita sine matre quoque non posset intellegi. cur ergo, haeretice, non hoc modo quae in apostolo legeras incolumia et inuiolata posuisti, sed partem ingeris, partem subtrahis, et ut astruere falsitatem per scelus possis, ueritatis uerba furais? uideo a quo ductus. illius enim habere — 6] Matth. 1,1. 16] Esai. 53, 8. ..1 utraque Np: utroque Mv 3 sino alogia M 5 euuangelium Np mathei Np mattbei euangelistae M(v) 6 habraam N abraam p 7 euunageliaUm Np euaugt M 8 euaugł M euuangelium p 10 dicit p patre] matre p eum] enim p 11 ubi M 12 euuangelica Np 13 scribta N 14 euuangelistam Np euatigt M gfnealogin Nt in carne natus v 16 ysaia p autem om Mp 17 ennarrabit M 18 herutioae N 21 et om. Np intellegetur Nl hac noscereturJ agnosooretur M 22 posset scripsi : posdit NMpo 23 possit Mv intelligi Mp 24 hereticae N incolomia M 27 ductus ea M credendus es institutionem cuius sequeris exemplum. sic enim diabolus in euangelio temptans dominum si filius, inquit, dei es, mitte te deorsum. scriptum est enim: quia angelis suis mandabit de te, ut custodiant te in omnibus uiis tuis. et cum hoc dixisset, cohaerentia et subiecta subtraxit, id est: super aspidem et basiliscum ambo. labis et c-onculcabis leonem et draconem. callide utique superiora posuit, inferiora subtraxit: illud enim posuit at circumscriberet, hoc reticuit ne se ipse damnaret. sciebat enim se aspidem et basiliscum, se leonem et draconem prophetica uoce signari. ita ergo et tu partem obiciens, partem subtrahens illud scilicet ponis ut circumuenias, hoc subtrahis, ne, si totum utique posueris, circumscriptionem tuam ipse condemnes. sed tempus tandem est ad ulteriora transire. nimis enim diu in singulis commorantes, dum affectu copiosae responsionis ducimur, modum libri etiam longioris excedimus. Ais ergo in alia disputatione, immo in alia blasphemia tua: et spiritum de diuina natura separauit, qui humanitatem eius creauit. ait enim quia, quod ex Maria natum est, de spiritu sancto est. qui et iustitia repleuit quod creatum est. ait enim: apparuit in carne, iustificatus est in spiritu. item qui eum fecit et daemoniis metuendum. ego enim, ait, in spiritu dei eicio daemones. qui et carnem eius fecit templum: uidi enim spiritum descendentem quasi columbam et manentem super eum. item qui ei donauit eleuationem in caelum. ait enim: dans mandatum apostolis, quos elegit, per spiritum sanctum eleuatus est. hunc denique qui tantam gloriam Christo 2] Luc. 4, 9-10. 8] Ps. 90,11. 6] Ps. 90,13. 19] Matth. 1, 20. 21] I Tim. 3,16. 23] Matth. 12, 28. 25] Ioh. 1, 32. 27] Act. 1, 2. 1 es] est N exempla M 2 euuangelio Np deum Mv 4 mandabit scripsi: mandauit NMpv cf. Conl. 1, 20, 4 9 dampnaret NMp 11 et] ut px 18 si om. M 14 condempnes NMp 18 separauit (scil. scriptura) p: separant N separas M separans t? 19 qui] quia M ei p 24 ecio p 26 et om. N donauit ...... omnis ergo in his blasphemia tua haec est, ut nihil Christus per se habuerit, sed nec ipse, ut tu ais, solitarius homo aliquid a uerbo, id est a filio dei ceperit, sed totum in eo donum spiritus fuerit. si ergo omne id, quod tu ad spiritum refers, esse ipsius demonstrabimus, quid reliquum est nisi ut, quem tu ideo hominem uis intellegi, quia ut ais totum habuerit alienum, nos ideo probemus deum, quia habuerit totum suum? et quidem hoc non disputationibus tantum aut argumentis, sed uoce ipsius diuinitatis probabimus, quia nulla de deo rectius quam diuina testantur: et quia nulla se melius quam ipsa maiestas dei nouit, nullis de deo dignius creditur quam his, in quibus deus ipse est testis suus. primum ergo quod ais quia humanitatem eius spiritus sanctus crearit, possemus id nos simpliciter intellegere, si agnosceremus te id non infideliter protulisse. neque enim nos conceptam ex spiritu sancto domini carnem negamus, sed ita tamen conceptum corpus cooperante spiritu dicimus, ut creatum tamen sibi a filio dei hominem suum esse dicamus, dicente ipso in scriptis sacris spiritu sancto atque testante: sapientia aedificauit sibi domum. uides ergo quod ld, quod conceptum est a spiritu sancto, aedificatum a filio dei atque perfectum est: non quia aliud opus filii dei, aliud spiritus sancti sit, sed quia per unitatem diuinitatis ac maiestatis et operatio spiritus aedificatio filii dei sit et aedificatio filii dei cooperatio spiritus sancti. et ideo non solum spiritus sanctus in uirginem superuenisse, sed etiam uirtus altissimi obumbrasse uirginem legitur, ut, quia sapientia ipsa plenitudo diuinitatis est, sapientia sibi domum aedificante omnem diuinitatis plenitudinem nemo 19] Prou. 9, 1. 1 complura intercidisse patet : cf. cap. 23,1 2 tua ais M 3 aliquod Nl coeperit N 5 demonstrauimus Nip 6 intelligi Mp ait Ml 7 qui p 8 aut] ut M 9 id ipsius M probauimus Nlp 11 nullus Nip nulli M dignis M 12 hii p deus om. M suis N1 13 sanctus om. M possimus nos id M 14 intelligere Mp 16 dominicam M temen N1 18 scripturis Mp 20 ergo id quod conceptum est de spiritu M ambigat affuisse. sed infelii blasphemandi amentia dum separare Christum a filio dei nititur, non uidet se ipsam a se diuinitatis penitus separare naturam: nisi forte credit quod ideo aedificata ei a sancto spiritu domus sit, quia idoneus ac potens ad aedificatum sibi domum ipse non fuerit. sed hoc quam insanum est tam ridiculum, ut, qui nutu suo omnem caelestium ac terrestrium uniuersitatem creasse creditur, aedificare sibi corpus non potuisse credatur, praesertim cum uirtus sancti spiritus uirtus eius sit et ita unita sibi atque inseparabilis diuinitas sit trinitatis atque maiestas, ut nihil omnino in una deitatis persona possit intellegi quod a plenitudine diuinitatis ualeat separari. ergo hoc posito et intellecto, quod iuxta fidem scripturae sacrae spiritu sancto superueniente et uirtute altissimi obumbrante sapientia sibi domum aedificauerit, reliquae calumniarum blasphemiae nihil sunt. neque enim dubium est quod ipse per se atque in se uniuersa fecerit, in cuius nomine ac fide etiam credentium fides nulla non potuit: neque enim ille auxilio alterius eguit, cum ne illi quidem eguerint, qui in uirtute ipsius crediderunt. atque ideo et illud, quod ais quia spiritu iustificatus sit, et quod metuendum eum daemonibus spiritus sanctus fecerit, et quod caro eius a spiritu facta sit templum, et quod a spiritu sit eleuatus in caelum, sacrilega et furiosa sunt omnia: non quia in his omnibus quae ipse fecit unitas et cooperatio spiritus defuisse credenda sit, utpote cum numquam deitas a se desit et in operibus saluatoris semper uirtus fuerit trinitatis, sed quia tu domino Iesu Christo quasi inopi et inbecillo opitulatum uis spiritum sanctum, qui ea utique illi tribuerit quae praestare sibi ipse non quiuerit. disce itaque ex sacris testimoniis deum credere et falsitatem 1 ambigeret Mv blasphemantis N1 4 apu sancto p ydoneus p aedificandam M: cf. II, 3, 6. III, 2, 1 5 quam] tam M 6 tam]j iam N1 quam Mp suo om. Mv 8 spiritus sancti p 9 diuinitatis ait trimtatisque magestas M 11 intelligi Mp 12 hoc] alhoc M, sed si dcletum intellectu M 14 ediflcauitp 15 est om. M 18 auxiliū M eguit] eguisse credendus eat M ille p 19 ait p 20 a spiritu v 21 Banctua om. Mv 22 eleuatus sit Mv 25 nunquain M 28 illi utique Mpv nequiuerit M 29 deum] dm̄ p,j ueritati non admiscere, quia res non recipit et ratio perhorrescit, ut diuinis testimoniis daemonici spiritus intellegentia misceatur. Iam primum enim hoc, quod ais quia iustitia repleuerit quod creatum est, et hoc apostolico uis testimonio conprobare quo dicit: apparuit in carne, iustificatus est in spiritu, utrumque insano sensu et furioso spiritu loqueris, quia et hoc, quod a spiritu uis eum repletum esse iustitia, ideo ponis, ut ostendas eius uacuitatem cui praestitam esse asseras iustitiae adimpletionem, et hoc, quod super hac re apostolico testimonio uteris, diuini testimonii ordinem rationemque furaris. non enim ita ab apostolo positum est ut tu id truncum uitiatumque posuisti. quid enim apostolus ait? et manifeste magnum est pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, iustificatum est in spiritu. uides ergo quod mysterium pietatis uel sacramentum iustificatum apostolus praedicauit. non enim tam inmemor ipse dictorum suorum ac doctrinae erat, ut eum iustitia eguisse diceret quem ipse semper iustitiam praedicarat dicens: qui factus est nobis iustitia et sanctificatio et redemptio. alibi quoque sed abluti, inquit, estis, sed iustificati estis, sed sanctificati estis in nomine domini nostri Iesu Christi. quam longe ergo ab eo est ut adimpletione iustitiae indiguerit qui iustitia uniuersa conpleuit, et ut maiestas eius usam non habuerit cuius etiam nomen cuncta iustificet. uides ergo uel quam inepta blasphemia tua uel quam insana sit, quia id auferre domino deo nostro niteris, quod ita ab eo in omnes credentes large semper effunditur, ut numquam in ipso tamen iugi largitate minuatur. 6] I Tim. 3,16. 13] 1. c. 19] I Cor. 1, 30. 81] I Cor. 6,11. 1 ammiscere N perorrescit M 2 demoniaci p(v) intelligencia M 5 hoc om. M 6 quod dicat Mv 8 ab. spu M 14 est pietati» est p1 16 mistflrium NMp est pietatis p 18 doctrinae suae Mv 20 ac redempcio M alii N 21 inquid M sed iustifieati estis om. M 22 nostri om. M 23 abimpletiooe N 24 et om. M 25 iustificat v 26 quia id] quod M 27 deo om. Mav 28 nunquam M Dicis quoque quod spiritus eum fecerit daemonibus metuendum. ad quod quidem respuendum ac refutandum etiamsi ipsa dicti execrabilitas satis sufficit, tamen adhibemus exempla. dic mihi, quaeso, tu, qui hoc quod eum daemones metuerint non suum dicis, sed alienum, nec potestatis hoc uis fuisse, sed muneris, quomodo etiam nomen eius potestatem habuit qua ipse, ut tu ais, indigens fuit? quomodo in nomine eius daemones eiecti, debiles curati, mortui suscitati sunt? Petrus enim apostolus claudo illi, qui sedebat ad speciosam portam templi, in nomine, inquit, Iesu Christi surge et ambula. et iterum in cinitate Ioppe ad eum, qui ab annis octo paralyticus iacebat in lectulo, Aeneas, sanat te, inquit, Iesus Christus: surge et sterne tibi. Paulus quoque praecipio, inquit, tibi, ad spiritum Pythonis, in nomine Iesu Christi exi ab ea: et exiit ab ea daemonium. sed quam longe haec inbecillitas a domino nostro fuerit, hinc intellege, quod ego ne illos quidem imbecillos fuisse dico quos ille per nomen suum potentes fecerit, siquidem nulli umquam apostolorum post domini resurrectionem uel daemonem uel ullam infirmitatem obstitisse cognouimus. quomodo ergo metuendum eum spiritus reddidit qui alios fecit esse metuendos, aut in se ipso infirmus fuit cuius fides etiam per alios super uniuersa regnauit? postremo hi qui potestatem a deo acceperunt numquam potestate ipsa ut sua usi sunt, sed potestatem ipsam ad eum a quo acceperant retulerunt, quia nec potestas ipsa uim ullam umquam habere potuit nisi per nomen ipsius qui dedit. ideoque et apostoli et omnes ministri dei nihil in suo umquam, sed in Christi nomine atque inuocatione fecerunt, 10] Act. 3, 6. 12] Act. 9, 34. 14] Act. 16,18. 1 quoque ergo quod M 3 exsecrabilitas M 5 Umuerint M nec] ñ p potestates M hoc uis ... 6 potestatem om. M 7 qua] quia M tu om. M 9 enim] inquit M 12 paraliticus Mp lecto Mv aenea N\\'M: cf. Satanas Conl. XXII, 10, 2 sanet N2pv 14 tibi inquit M phithonis N phitonis p fitonis M pythonem av 15 exire Mv d Uulg. 17 intellige Mp ne in illis quidem imbecillis M quo M 24 nunquam M 25 ad eum] a deo N ad deum p acceperunt M 26 umquam om. p 27 ministeri N quia potestas ipsa inde accipiebat uirtutem unde habebat exordium, et dari per ministros nequaquam poterat nisi ab auctore uenisset. tu ergo, qui idem uis dominum fuisse quod unum ex seruis suis (quia, sicut apostoli nihil utique habuerant nisi a domino suo accepissent, ita tu nihil uis dominum ipsum habuisse nisi quod a spiritu acceperit, ac per hoc et ipsum quod habuit non ut dominum uis habuisse sed ut seruum accepisse.), dic mihi ergo quomodo ille potestate ipsa ut sua, non ut accepta utebatur? quid enim de eo legimus? surge, inquit paralytico, tolle grabatum tuum et uade in domum tuam. et iterum supplicanti pro filio patri uade, inquit, filius tuus uiuit. et illud ubi unicus matris ad sepulchrum deferebatur, adulescens, inquit, tibi dico, surge. numquid ergo, ut mos eorum erat qui potestatem a deo accipiebant, potestatem quoque ille dari sibi ad efficiendum inuocatione diuini nominis postulabat? cur non, sicut apostoli in nomine ipsius, ita quoque ipse in nomine spiritus operabatur? denique quid de ipso euangelium protestatur? erat, inquit, docens eos sicut potestatem habens, non sicut scribae eorum et Pharisaei. aut superbum et arrogantem forsitan uis fuisse, qui potestatem, quam a deo ut ais accepisset, suae potentiae deputaret? sed quid facimus quod potestas numquam est obsecuta famulis nisi per nomen auctoris nec habere efficientiam potuit, si aliquid sibi ex ea faciens deputauit. Sed quid tamdiu euidentibus quidem, sed tamen minoribus argumentis contra furentem blasphemiam agimus? audiamus ipsum ad discipulos loquentem deum: infirmos curate, mortuos suscitate, leprosos mundate, 9] Matth. 9, 6. 11] loh. 4, 50. 13] Lao. 7, 14. 18] MattL 7, 29. 27] Matth. 10, 8. 2 actore M 3 uis om. Npa dominum fubse dicis ab 6 ab 11 et OM. p 7 quod et Np deum M 9 legitimus N 10 paralitico NMp tolle inquit M tuum et ambula et p 12 sepalcram p 18 adolescens Mp 17 illius M ipse quoque Mv 18 euuant gelio N euuan.gelium p inquid N 20 aut N f2 nuaquam M 24 aliquit M 25 qui tandiu M si tamen pt daemones eicite. et iterum in nomine, inquit, meo daemonia--, monia eicietis. numquid ad potestatem exercendam alterius nomine eguit qui ipsum nomen suum potestatem esse fecit? sed quid adhuc additur? ecce, inquit, dedi uobis potestatem calcandi super serpentes et scorpiones et super omnem uirtutem inimici. ipse certe mitem, ut uere erat, et humilem corde se esse dicit. et quomodo pro summa utique potestate in nomine suo operari alios praecepit, si ipse in nomine operabatur alieno, aut aliis dabat quasi suum, quod ipse, ut tu uis, non habuerat, nisi accepisset alienum? dic mihi autem: qui sanctorum potestatem a deo accipientes sic operati sunt? aut numquid non insanus Petrus creditus fuerat aut furiosus Iohannes aut amens Paulus, si quibuscumque aut aegris dixissent \\'in nomine nostro surgite\\' aut claudis \\'in nomine nostro ambulate\\' aut mortuis \\'in nomine nostro uiuite\\' aut illud ad aliquos \\'damus uobis potestatem calcandi super serpentes et scorpiones et super omnem potestatem inimici?\\' intellege ergo ex hoc ipso insaniam tuam, quia, sicut haec uerba insana sunt si sint humanae praesumptionis, ita tu insanissimus qui diuinae haec non intellegis potestatis. ex duobus enim alterum confitearis necesse est, aut posse hominem diuinam potestatem et habere et dare, aut certe, si nullus omnino hominum id potest, deum fuisse qui potuit. nemo enim diuinam uirtutem potest tribuere in munificentia, nisi qui habuerit in natura. Sequitur autem in blasphemia tua quod caro eius templum a spiritu facta sit, ideo quia Iohannes dixerit: uidi enim spiritum descendentem de caelo et manentem super eum. quia furiosam assertionem tuam etiam diuinis testimoniis confirmare conaris, uideamus quam ob causam hoc quod tu ais testimonium sacrum dixerit uidi enim inquit 1] Marc. 16,17. 4] Luc. 10,19. 6] cf. Matth. 11, 29. 27] Iob. 1, 32. 6 item Np 8 post alios p repetii in suo nomine 10 ais Mc 13 quibuscuaque M 17 intellige Mp 20 intelligis Mp 24 masificenciS M 27 sit] est Np 28 manente N 29 etiam om. Np 30 qausam N 31 inquid M spiritum descendentem sicut columbam et manentem super eum. discerne hic, si potes, quis maior sit, quis honoratiorP is qui descendebat an is ad quem descendebatur ? is qui deferebat honorem an is cui honor deferebatur? ubi hic in testimonio sonat quod carnem eius templum spiritus fecerit, aut in quo honorem dei minuit, si ad demonstrandum humano generi deum deus ipse descendit, cum utique non minor intellegi debeat is cuius indicata sit dignitas, quam is qui index fuerit dignitatis? sed absit ullam credere aut fieri m diumitate distantiam, quia eadem una deitas et aequalis potestas opinionem penitus impiae inaequalitatis excludit. et ideo in hoc negotio, cum et patris persona et filii et spiritus sancti sit, et cum filius dei sit ad quem descenditur, spiritus qui descendit, pater qui testimonium dicit, nullus plus habuit honoris, nullus quicquam accepit iniuriae, sed aequaliter ad plenitudinem deitatis totum redundat, quia quaeuis in trinitate persona honorem in se totius continet trinitatis. et ideo dici hinc amplius non necesse est nisi ad manifestandam tantum impietatis tuae causam atque originem, quia spinae utique ac tribuli ei radicibus emergentes qualitate sui stirpem suam produnt et ex eo ipso quod sunt indicant unde nascantur. ita ergo et tu, Pelagianae haereseos spinosa suboles, idem ostendis in germine quod pater tuus habuisse traditur in radice. ille enim, ut Leporius discipulus suus dixit, dominum nostrum asserebat Christum factum esse per baptismum, tu in baptismo templum dei dicis factum esse per spiritum. non quidem ad plenum eadem uerba sunt, sed ad plenum una peruersitas. Addis autem etiam hoc praedictis impietatibus tuis quod eleuationem domino in caelum spiritus condonarit, ostendens scilicet sacrilego sensu tuo, quod tam inbecillum ac tam 2 onoratior N 3 is qui... dMcendebatur om. M descedebat N his qui deferebat M 7 intelligi Mp 8 quam his M 9 ci I credere p 10 eadem om. Np 11 poenitos N 12 scs N 13 cum om. M 19 triboli Nl 20 qualitatis aua M producunt Np 22 hereos p subules M soboles N\\'pa 23 radice. Lcporius ille Mv 24 nostrum] non M 26 dei om. M spiritum] xpra Np 27 eandem p1 28 autem om. Np suis N egenum dominum legum Christum fuisse credis, quod, nisi eum spiritus eleuasset in caelum, adhuc hodie forsitan futurum aestimares in terra. ad probationem autem dicti etiam testimonium sacrum adhibens ait, inquis, enim: dans mandata apostolis, quos elegit, per spiritum sanctum eleuatus est. quid te appellem, quid te aestimem, qui corrumpendo diuinas litteras id agis, ne testimonia sacra habeant uim testimoniorum? nonum audaciae genus, quae id efficere argumentis nequitiae suae nititur, ut falsitatem ueritas confirmare uideatur. non enim ita in apostolicis actibus dictum est, ut tu ais. quid. enim scriptura dicit? quae coepit Iesus facere et docere usque in diem qua praecipiens apostolis, per spiritum sanctum quos elegit, assumptus est. quOd. utique hyperbaton est et ita intellegendum: quae coepit Iesus facere et docere usque in diem qua assumptus est, praecipiens apostolis, quos elegit per spiritum sanctum, ut responderi tibi forsitan amplius quam testimonio ipso in hac parte non habeat, quia sufficere utique ad plenum ueritati debet integritas testimonii, si falsitati poterat satis esse corruptio. sed tamen tu, qui putas dominum Iesum Christum non potuisse caelum ascendere nisi eleuatus esset a spiritu, dic mihi quomodo ipse ait: nemo ascendit in caelum nisi qui de caelo descendit, filius hominis qui est in caelo? agnosce ergo quam ridicule et stulte putes non potnisse eum caelum ascendere, qui, cum descendisset in terris, numquam afuisse dicatur e caelo, et an possibile ei fuerit linquenti inferos caelum ascendere, cui promptum fuerit etiam in terris 4] Act. 1, 2. 11] Act. 1, 1-2. 22] Ioh. 3,13. 3 extimares M 4 ais M enim om. Np 6 te ante estimem om. p extimem N existimem Mv 7 literas M ais M 8 quę M: que p qãe (I. e. quidem) Nl quod Nfv fort. quae quidem 10 actis M 11 dicis M1 13 hiperbaton p 15 et docere om. M assumtus N 17 re- sponderT N1 respondere M 18 habeat Np: cf. Rdnsch, It. v. Uwlg. p. 449 adnot. 13 debeat Mv 19 debeat Mv correpcio Mv corrumptio p ut solet 24 ridicula et stulta M 25 cum] de celo M descendiset M terras p nunquam M 26 affuisse p dicatur om. M e] ae N 27 scandere Mp proptum N fuerat M sito semper in caelestibus permanere. quid autem illud quod ipse ait: ascendo ad patrem meum? numquid in ascensione hac intercessuram opem indicauit alterius, qui in hoc ipso quod ascensurum se esse dixit uirtutem propriae potestatis ostendit? Dauid quoque de ipsa domini ascensione ascendit, inquit, deus in iubilatione, dominus in uoce tubae: euidenter maiestatem ascendentis per potestatem ascensionis explicuit. Sed uideamus tamen qua tandem praecedentes blasphemias tuas adiectione concludas: qui tantam, inquis, gloriam Christo donauit. gloriam nominas ut contumeliam facias. nam in eo quod donatum dominum gloria asseris, dum accepisse dicis, indiguisse blasphemas. hoc enim agit impius sensus tuus, ut largitas munerantis indigentiam accipientis ostendat. et — o infelicem impietatem tuam — et ubi illud est quod de ascendente in caelum domino Iesu Christo ipsa olim diuinitas praenuntiauit, tollite, inquiens, portas, principes, uestras, et introibit rei gloriae? cumque ipse sibi, ut solet sermo diuinus, quasi sub inquirentis nomine respondisset: quis est iste rex gloriae? statim subdidit: dominus fortis et potens, dominus potens in proelio, sub proelii utique gesti nomine uictoriam domini triumphantis ostendens. deinde cum ad conplendam rei expositionem textum supra dicti sermonis iterasset, hac maiestatem domini caelum introeuntis conclusione monstrauit dicens: dominus uirtutum, ipse est rei gloriae. scilicet ne susceptio corporis honorem summae inminueret diuinitatis, eundem hic dominum uirtutum et regem caelestis gloriae esse docuit, quem superius uictorem inferni proelii indicauit. i nunc et donatam domino gloriam 2] Ioh. 20, 17. 5] Pa. 46, 6. 17] Ps. 28, 7. 20] 1. o. 8. 21] 1. c. 25] L c. 10. 1 posito M 3 indicat M quin in p 4 quo a 6 iubilo et M et Uulg. 7 euidentem Np 8 eipleuit M 19 quis N tantum Nl 12 gloriam N glorif M 14 numerantis N1 15 o om. M 17 atollite M(v) 18 introiuit N1 20 subdit p 24 hanc p 27 minueret p 29 praedicauit Mp i uuuc scripsi: In hunc Np iam nunc M nunc t\\' et om. M: cf, III, 15, 4. YII. 5, 4 IVII. Cass, i. 52 esse dicito, cum et propheta eum regem gloriae esse dixerit I et ipse de se ita testificatus sit: cum uenerit filius hominis in gloria sua. repugna, si potes, et contradicito, ut, 1 cum ille se habere testetur gloriam suam, tu accepisse eum dicas alienam: quamuis nos ita dicamus eum gloriam habere propriam, ut non negemus tamen hanc ipsam gloriae proprie-. tatem ei cum spiritu ac patre esse communem, quia, quid- i quid deus possidet, deitatis est, et regnum gloriae ita est filio i dei proprium, quod non est tamen a totius deitatis proprietate diuisum. Sed tempus tandem est finem libro, immo uniuerso° operi inponere, si pauca tamen sanctorum uirorum atque inlustrium sacerdotum dicta subdidero, ut id, quod auctoritate testimoniorum sacrorum ia.m approbauimus, etiam fide praesentis temporis roboremus. Hilarius, uir uirtutum omnium atque ornamentorum et sicut uita, ita etiam eloquentia insignis, qui et magister ecclesiarum et sacerdos non per sua tantum merita, sed etiam per profectus creuit aliorum et inter procellas persecutionum ita immobilis perstitit, ut per inuictae fidei fortitudinem etiam confessoris ceperit dignitatem, in libro fidei primo deum uerum ex deo uero dominum Iesum Christum et ante saecula natum et postea hominem genitum esse testatur. item in secundo libro: unus unigenitus deus in corpusculi humani formam sanctae uirginis utero insertus accrescit. qui omnia continet et intra quem cuncta sunt, humani partus lege profertur. item in eodem libro: angelus testis est, deus nobiscum est, ille qui nascitur. item in libro decimo: nati quoque in hominem ex partu uirginis dei sacramentum docuimus. item in eodem: namque cum in homine deus natus sit, non 2] Matth. 25, 31. 23] Dt 25. 27] II, 27 28] X. 7. 30] 1 c. 3 gloriam sua M 4 se ille M 5 non ita dicamus itas M 7 quic. quid p 9 proprietate M 12 paucorum Mv 14 iam om. M fide] exemplis M 15 hjlarius p uir om. M 17 per om. N 20 coeperit N 23 in post deus] ipse p 24 forma M 25 accepit p intra quem] intra quem et per quem Hilar. 28 nati ... 29 item om M 30 in om. Np in homine] in hominem (uat. hctio in homine) Hilar. J, idcirco natus est, ne deus non maneret. item eiusdem in prooemio expositionis euangelii secundum Matthaeum: erat namque primum necessarium nobis, ut unigenitus deus nostri causa homo natus cognosceretur. item in consequentibus : ad id quod deus erat-, homo, id quod tum non erat, gigneretur. item in eodem: tertium deinceps illud congruum fuit, ut, quia deus homo genitus in mundo, et cetera. haec quidem pauca sunt de satis multis, sed tamen uides etiam ex his quae diximus, quod palam et euidenter natum ex Maria deum praedicat. et ubi illud tuum: non potuit creatura parere creatorem, et: quod natum est ex carne, caro est? longum est de singulis personis conuenientia dicere: enumeratio magis quam exsecutio dictorum agenda est, quia sibi ad exsecutionem sui ipsa sufficiunt. Ambrosius, eximius dei sacerdos, qui a manu domini non recedens in dei semper digito quasi gemma rutilauit, in libro qui est ad uirgines ita memorat: fraternus meus candidus et rubeus, candidus quia patris splendor est, rubens quia partus est uirginis. memento tamen in eo antiquiora diuinitatis insignia quam corporis sacramenta. non enim coepit ex uirgine, sed qui erat, uenit in uirginem. item ipsius in natale domini: uidete miraculum matris dominicae: uirgo concepit, uirgo peperit, uirgo cum parturiit, uirgo grauida, uirgo post partum, sicut in Ezechiele dicitur: et porta erat 2] hoc prooemium bodio non extat : of. Migne, Patrol. Lat. VUII, p. 912. 18] I. 46. Cant. 5, 10 (LXX). 23] ? ? 26] Ewch. 44, 2. 1 ne noti deus Hilar. in eiasdem in M 2 pono M proemio p puuangolii p matheum N mattlm p 6 tercio M 7 congru I gruump 8 hapc quidem] equidem M 11 et om. M 12 est ante ei om. Np 13 conuenieuoia M 14 execucio p exsecusationem J( exeeutionem p 16 dei om. M domiui] dei M 18 fratruelis N1 frater Mv 19 et 20 robeus NI 19 est om. Ambros. 20 antiquiora in eo Mv 22 quia non coepit a Ambros. cępit NM cepit p 23 natele N natali a 25 cum N: om. M dum p parturit Mpv 26 hieteehiele N ielecbielc p et om. p 32* clausa et non est aperta, quia dominus transiuit per eam. gloriosa uirginitas et praeclara fecunditas. dominus mundi nascitur, et nullus est gemitus parientis: uacuatur uterus, infans excipitur, nec tamen uirginitas uiolatur. fas erat ut deo nascente meritum cresceret castitatis, nec per eius egressum uiolarentur integra, qui uenerat sanare corrupta. item in expositione euangelii secundum Lucam: quod ea potissimum lecta est ut deum pareret, quae erat desponsata uiro. natum certe ex uirgine deum praedicat, matrem Mariam dei nominat. et ubi illa est prodigiosa atque execrabilis uox tua qua ais: quomodo mater potest esse alieni a natura sua? si autem mater ab ipsis uocatur, humanitas est quod natum est, non deus. ecce eximius fidei magister et hominem dicit eam esse quae genuit et deum docet esse qui natus est, et tamen hoc non infidelitatis causam, sed fidei esse miraculum. Hieronymus, catholicorum magister, cuius scripta per uniuersum mundum quasi diuinae lampades rutilant, in libro ad Eustochium dei, inquit, filius pro nostra salute. hominis factus est filius. decem mensibus in utero ut nascatur expectat, et ille, cuius pugillo mundus includitur, praesepis continetur angustiis. item ipsius in commento Esaiae: dominus enim uirtutum, qui est rex gloriae, ipse descendit in uterum uirginalem et ingressus est et egressus orientalem portam, quae semper clausa est, de qua Gabrihel dicit ad uirginem: spiritus sanctus superueniet in te et uirtus altissimi 8] II, 1. 20] epist. 22, 39. 24] lib. III, cap. 7, u. 14 (haud paucis mutatis). 26] cf. Ezech. 44,1. 28] Lnc. 1, 35. 2 uirginitas] diuinitas N 3 parturientis M 4 euacuatur p 8 euuangelii p 9 electa p et Ambros. dominum Ambros. uirgo N 10 dei mariam p 12 aliena Mp 13 ipsa M 14 magister fidei Mv et om. M 15 eum esse quem Np 16 et om. M causa M 18 hieronimus N iheronimus M ieronimus p scribta N 20 eustochiam N 23 praesepii Mv 24 commeutario Mv ysaie p 25 utero N 27 quo Mv gabriel p obumbrabit tibi. propterea, quod nascetur ex te sanctum, uocabitur filius dei, et in Prouerbiis: sapientia aedificauit sibi domum. compara noc, si placet, aoctnnae tuae, immo blasphemiae qua ais: deus enim mensum creator est et non mensum p-artus. ecce enim Hieronymus, uir sicut maximae scientiae, ita probatissimae purissimaeque doctrinae, isdem prope uerbis, quibus tu dei filium mensum partum negas, ille partum mensum esse testatur. decem enim inquit mensibus in utero ut nascatur expectat. sed parua tibi forsitan uiri huius uideatur auctoritas: idem omnes atque isdem uerbis putato dicere, quia, quicumque dei filium partum esse uirginis non negat, partum esse mensum confitetur. Rufinus quoque, Christianae philosophiae uir, haud contemnenda ecclesiasticorum doctorum portio, ita in expositione symboli de domini natiuitate testatur: filius enim, inquit, dei nascitur ex uirgine, non principaliter soli carni sociatus, sed anima inter carnem deumque mediante generatus. numquid obscure deum ex homine natum testificatus est? Augustinus Hipponae Regiensis oppidi sacerdos ut autem homines, inquit, nascerentur ex deo, primum ex ipsis natus est deus: Christus enim deus. et Christus natus ex hominibus non quaesiuit nisi matrem in terra, quia iam patrem habebat in caelo, natus ex deo per quem efficimur, et natus ex femina per quem reficeremur. item illic: et uerbum caro factum est et habitauit in nobis. quid ergo miraris, quia homines ex deo nascuntur? attende ipsum deum natum ex 2| Prou. 9, 1. 15] cap. 13. 20] iu euaug. loh. tractat. U, 15. 25] 1. c. Ioh. 1, 14. 1 obumbrauit N nascitur in te M 4 blasphcmiae qua ... cap. 31, 1 etsi nunc praesentia non desunt in M 5 est om. p mensium p1 i hieronimus N ieronimus p 6 puraeque o 7 hisdem Np 8 esse om. p 10 uidetur v 11 hisdem Np 13 ruffinus p haut 15 ergo Jtufin. inquid N 17 media Rufin. 19 hippone Np magnus sacerdos v 20 primo Aug. 21 ipsius pl et om. p 22 quacsiuit quidem nisi Aug. 24 efficeremur Aug. 25 reficeremus Nl hominibus. item eiusdem in epistula ad Uolusianum: sed! et ipse Moyses et ceteri prophetae ueracissime dominum Iesum prophetauerunt et ei gloriam magnam, dederunt. hunc non tamquam parem sibi nec in eadem miraculorum potentia superiorem, sed plene, dominum deum omnium et hominem propter homines factum uenturum pronuntiauerunt. qui propterea et ipse talia facere uoluit, ne esset absurdum, quae per illos fecerat, si ipse non faceret. sed tamen et aliquid proprium facere debuit, nasci de uirgine, a mortuis resurgere, in caelum ascendere. hoc deo qui parum putat, quid plus expectet ignoro. Sed forte, quia hi quos enumerauimus uiri in di-JI uersis mundi partibus fuerunt, minus probabiles tibi auctoritate uideantur: ridiculum id quidem, quia loco fides non imminuitur, et quid sit quis, non ubi sit, considerandum, praesertim cum religio omnes uniat et hi qui in fide una sunt in corpore\\' quoque uno esse noscantur. sed tamen aliquos tibi, quos non despicias, etiam de orientalibus proferemus. Gregorius, splendidissimum scientiae ac doctrinae iubar, qui, cum olim iam uita functus sit, etiam nunc tamen auctoritate ac fide uiuit, et cum olim iam corpore absit ab ecclesiis, uoce tamen ac magisterio° non recedit, cum ergo, inquit, processisset ex uirgine deus in ea quam adsumpserat humana natura, unum I e duobus sibi inuicem contrariis existens, carne ac spiritu, aliud in deum adsumitur, aliud in deitatis I 1] Epist. CXXXVII, cap. 4 (13). 23] Gregor. Naziauz opera ed. Iac. Billios (Parisiis 1630), tom. I, p. 620 (oratio XXXVIII): προελθδιν δς θιὸς μιτὰ τη̃ς προσλἡψεως W ix δύο τϖν ἐναντίων, σαρϰὸς ut ϰνεὐματος ὠν τὸ μὶν ς̀θεωσς, τὸ oi ἐθιώθη. M τη̄ς ϰαινη̄ς μίξεως, w τη̄ς παραδόξου ϰράοεως! o ϖν γίνεται xai 0 ᾱϰτιστος ϰτζζεται xal 0 ἀχώρητος χωρεῑται ota μέσης ψυχη̄ς, νοιρᾱς μεσιτευούσης θεότητι ϰαὶ σαρϰὸς ϰαχότητι, ϰαὶ 0 πλουτζων ϰτωχεώει. I 1 epistola N epł p 2 mosca N1 ueracissimi ÂNg. 3 ium p Christam Aug. magnam] meani N gloriam magnam ei Aug. 4 tan- quam p 5 plene Npa: plane v Aug. 8 quae] qui Np 9 si] sibi N\\'p si aibi N* 13 hii p diuerai p 22 tamen] tacm N 25 inuioe NJ carnem Nip 26 spiritum p in anic deiUtis om. vJ gratiam praestat. o noua et inaudita permixtio, o mira et inexquisita conpago. qui erat, fit, et creator creatur, et qui inmensus est, capitur, mediante anima deo et carni, et ille qui omnes diuites facit pauper efficitur. item rursus de epiphania: sed quid fit? quid de uobis agitur uel pro nobis? noua quaedam et inaudita efficitur permutatio naturarum, et deus homo fit. item illio: et dei filius coepit esse etiam hominis filius, non conuersus ex eo quod erat, inconuertibilis namque est, sed adsumens quod non erat, misericors enim est, ut capi posset qui capi non poterat. uides quam praeclare atque magnifice ita maiestatem deitatis praedicat, ut dignationem incarnationis insinuet, sciens utique admirabilis fidei doctor, ei his omnibus, quae nobis in mundum ueniens deus tribuit , beneficiorum esse cumulum, non honoris inminutonem, quia, quidquid homini deus praestitit, augere eius in nobis debet affectum, non inminuere dignitatem. Athanasius, Alexandrinae urbis sacerdos, eximium constantiae ac uirtutis exemplum, quem haereticae persecutionis procella non conterruit sed probauit quique similem semper splendenti speculo uitam habens prius paene indeptus est martyrii meritum quam confessoris caperet dignitatem, uideamus quid de domino Iesu Christo uel de domini matre senserit. haec ergo, inquit, intentio est et character sanctae 5] ibid. p. 631 (umfiu XXXVIUI): τέyivετατ xαὶ Tl to μέγαxερι ήμᾱς μuστἠριοv; xἁ.vοτμοũvται ϕúσεις; xcii θεός ἄvθρωπο; yfvrrat ..... xαι̇ o utorroū9taūὸέχεταιxaėui:.;\\'γεvέσθατtexaix7ηθη̌vαι,oūfοη̌vμεu ιός τοũ θεοũ όέχετεται xαι uιός ἁvθωτου γεvέσθτ oùχ ο̏ η̏v με- ταβαλώv, α̃τρεποv ycip, ὰλλ́ δ oùx av προυλαβώvριλάvβρωπο; yap, ϊvαχωρηθη̄ o ἀχώρητος. 24] Athanas. cuntra Arianos or. IIII (Unl. I, pag. 273 ed. Commeliu. x. 1600): σxοπόζ; τοίvuv oúτος xαὶ χαραxτὴρ τη̄ςγραϕη̄ς, ώς xολ- λάxις εῑxομεv, ὸιπλη̄v ει̇vαι τὴv περὶ tou σωτη̄ρη̄ρος α̍παγγελlαvὲv αùτη̄, ο̎τι ti ὰ̀ει θεὸς η̌vxαὶ ε̐ατιvo uὶóς, λóγος ω̄v Ut ὰπαúγασμα xat σοϕια to5 raTpo;, xal ο̃τι uaTtpov Bt1 ἠμᾱς σάρxα λαβώv ix παρθέvou τη̄ς θτοτóxou Μαρίας α̃vθρωπος; yέγοωv. t gratia p 2 crentas N 4 carne p 5 quod de Npa 10assummens p 11 possit 0 12 maiestate N 13 indignationem pι ammirabilia Np 16 quiuquid p 10 persecutionis om. p 20 conteruit N coutriuit o semper spl.J persplendenti p 21 indemptus p martirii p martyris 0 cf. 30, 1 23 quod N\\'p 24 caracter Np scripturae, quod saepe diximus, duplicem esse in eadem saluatoris significationem, quod et semper deus fuit et. est filius, uerbum et lumen et sapientia patris, et quod postea propter nos carnem sumpsit ei Maria uirgine theotoco et homo factus est. item post alia: multi ergo sancti fuerunt et mundi a peccato: Hieremias uero ab utero sanctificatus est et Iohannes, cum esset in utero, exultauit in gaudio uoce Mariae theotoci. deum ntique, dei filium, qui, ut uerbis ipsius fidem \\' uniuersorum loquar, uerbum est et lumen et sapientia patris, propter nos carnem sumpsisse dicit, et ideo theotocon uirginem Mariam, quia sit dei mater, appellat. Iohannes, Constantinopolitanorum antistitum decus, cuius sanctitas absque ulla gentiliciae persecutionis procella ad martyrii merita peruenit, quid de filii dei incarnatione senserit ac praedicarit ausculta. et illum, inquit, quem, si nuda deitate uenisset, non caelum, non terra, non maria, non ulla creatura sustinere potuisset, inlaesa uirginis uiscera portauerunt. huius ergo fidem atque doctrinam, si L aliorum ignorabas, sequi ac tenere debueras, cuius utique amore ac desiderio te antistitem sibi plebs religiosa delegit, quia, cum de Antiochena ecclesia te sibi sumeret sacerdotem, ex qua illum ante praelegerat, recepturam se in te credidit, quidquid in illo habere desisset. nonne, quaeso, hi omnes quasi prophetico olim spiritu ad confutandas blasphemias tuas cuncta dixerunt? tu enim dominum saluatoremque nostrum Christum esse clamitas non deum, illi autem Christum dominum uerum deum: tu Mariam Christotocon, non theotocon esse blasphemas, illi 6J 1. O. p. 275: πολλοὶ ϒοūv ᾱϒιοι ϒεϒόvαστxa: xaOapol πάσηςάμαρτίας \\'Ιερεμίας δὲ xαὶ 2x xοιλίας ήϒάσθη xσὶ Μωά́vvηςε̄τι xuοροροúμεvo; ὲσxίρτηστv ὲv ὰϒαλλιάσει ὲπὶ τη̄ ρωvης Μαρίας.16] ? ? 1 dupplicem p 2 eadem N: eodem pv saluatoris scripsi: saluatore Npv 4 eumsit N 6 ieremias p 9 theotocae (-e) Np uerbia] uerbuin N 11 sumsisse N 13 antisticum N 15 martirii Np 16 asculta p 19 etiatnsi v21 reliosa Nl 22 se tibi Np 23 quicquid p 24 desistet N dixisset p desiisset 11 25 coufutandas a; confuteodas N confundendas pv 28 maria Nl illi ita] illud a p confund,ndaspI12smariaN\\'IIIiita]IIIndaPi ita Christotocon non negant. ut theotocon esse cognoscant, non res tantum blasphemiis tuis sunt oppositae, sed et uerba rerum, ut aperte intellegamus olim aduersus blasphemias tuas munimen a deo inexpugnabile praeparatum, quod uenturam quandoque uim haereticae impugnationis parato iam muro frangeret ueritatis., et tu, o impiissime atque inpudentissime praeclarae urbis contaminator et catholicae ac sanctae plebis grauis et exitiosa contagio, stare in ecclesia. dei ac loqui audes, et blasphemiis ac furiosis uocibus tuis sacerdotes semper inlaesae fidei et catholicae confessionis infamas, dicens magistrorum priorum uitio plebem Constantinopolitanae urbis errare? tu ergo emendator priorum antistitum, condemnator ueterum sacerdotum, tu Gregorio excellentior, tu Nectario probatior, tu Iohanne praestantior omnibusque aliis orientalium urbium sacerdotibus, qui, etsi non eiusdem nominis cuius hi quos nominaui, eiusdem tamen fidei fuerunt? quod quidem, quantum ad hanc causam pertinet, sufficit, quia, cum de fide agitur, omnes in eo idem sunt quod optimi, in quo consortes sunt optimorum. Unde ego quoque ipse, humilis atque obscurus nomine sicut merito, licet mihi inter eximios Constantinopolitanae urbis antistites locum magistri usurpare non possim, studium tamen discipuli affectumque praesumo. adoptatus enim a beatissimae memoriae Iohanne episcopo in ministerium sacrum atque oblatus deo, etsi corpore absum, affectu illic sum, et illi dilectissimo mihi ac uenerandissimo dei populo, etsi nunc praesentia non admisceor, tamen mente coniungor. ct hinc est quod con- condolens ei atque conpatiens in uocem nunc quasi communis tristitiae ac doloris erupi, et, quod unum potui, per opusculorum nostrorum flebilem querimoniam quasi pro membrorum atque artuum meorum infirmitate clamaui. etenim si iuxta apostolum dolente quidem minore corporis parte condolet maior atque conpatitur, quanto magis dolente maiore minorem conpati I 301 of. I Cor. 12, 26. 2 et om. p 8 blaaphemis 0 12 tu condemnator 11 15 hii p 16 quodj quomodo p 19 ergo N1 20 mibi sicut inter Np 24 iffectum N* 27 uoce N 29 per M meubrorum p 31 quidem] quod N1 quid p fori. recte oportet. inhumanissimum quippe est ut in uno atque eodem cor-1 pore maiorum infirmitatem minora non sentiant, cum minorum maiora patiantur. unde obsecro ac deprecor omnes uos, qui intra Constantinopolitanae urbis ambitum siti et per affectum patriae ciues mei et per unitatem fidei fratres estis, ut separetis uos ab illo, ut scriptum est, lupo rapaci, qui deuorat dei populum sicut cibum pa.nis. ne tetigeritis neque gustaueritis quicquam illius, quia sunt omnia in interitum. exite de medio eius ac separamini, et inmundum ne tetigeritis. mementote magistrorum ueterum sacerdotumque uestrorum, Gregorii per orbem nobilis, Nectarii sanctimonia insignis, Iohannis fide ac puritate mirabilis, Iohannis, inquam, Iohannis illius, qui uere ad similitudinem Iohannis euangelistae et discipulus Iesu et apostolus quasi super pectus domini semper affectumque discubuit. illius, inquam, mementote, illum sequimini, illius puritatem, illius fidem, illius doctrinam ac sancti-II moniam cogitate. illius mementote semper doctoris uestri ac nutritoris, in cuius quasi gremio quodammodo amplexuque creuistis, qui communis mihi ac uobis magister fuit, cuius discipuli atque institutio sumus. illius scripta legite, illius informationem tenete, illius fidem ac meritum amplexamini. quod etsi adsequi grande est ac difficile, sequi tamen pulchrum atque sublime, quoniam summarum rerum non adeptio tantum, sed etiam imitatio ipsa laudanda est, quia numquam fere aliquis eius rei portione ad plenum caret, ad quam scandere ac peruenire contendit. ille ergo nobis in sensu semper et quasi in conspectu sit, ille in animo atque in cogitatione uersetur, ille denique ipse uobis etiam haec quae a me sunt scripta commendet, quia haec quae ego scripsi ille me docuit. ac per hoc 6] Ps. 52, 5. 7] Col, 2, 21-22. 0] II Cur. ti, 17. I 1 in om. M 3 atqua M et p 4 effectum N 5 huuitatem M1 6 scribtum N deuoret p 8 quidquam M 9 existe pl eius ow M separemini M 10 ueterurn] uestrorum M 13 euuangelistae p 14 di- I acipuli M semper domini M 19 cummuuis N 20 acribta legimus N1 informationc N 21 illius fidem om. M merita M 22 pulcruui p 24 nunquam M 25 eiusdem p 26 contenderit Mv 28 scribta et 29 scribsi N i non tam mea haec quam illius esse credite, quia riuus ex fonte constat, et quidquid putatur esse discipuli, totum ad honorem referri conuenit magistri. te autem praeter omnia ac super omnia, deus pater domini nostri Iesu Christi, aeque uoce ac mente supplici obsecro, ut haec, quae ex largitate tui muneris scripsimus, tu dono tui amoris insinues. et quia, ut ipse nos dominus deus noster unigenitus tuus docuit, ita dilexisti hunc mundum, ut pro salute mundi unigenitum tuum mitteres, dones hoc plebi tuae quam redemisti, ut de incarnatione unigeniti filii tui et tuum donum et affectum illius sapiat, et hoc, quod pro nobis unigenitus tuus dominus deus noster et natus et passus est et resurrexit, ita omnes et intellegant et ament, ut dignatio sacrae maiestatis profectus sit nostri amoris, nec in animis uniuersorum humilitas illius imminutionem habeat honoris, sed augmentum semper pariat caritatis, ac beneficia sacrae misericordiae ita omnes pie ac sapienter intellegamus, ut tanto plus debere nouerimus nos deo nostro, quanto humilior propter nos factus est a se deus. 7] cf. Ioh. 8,16. 2 quicquid p putatos N potatus M S referre M 6 scribsimus N tuo dono M 9 ut incaraationem M 10 tuo dono M 12 intelligant Mp 18 sacrae] suae Mv 16 intelligamus Mp 17 nostro deo M 18 deus. Explicit liber - VII. cassiani de inoarnatione dfii (dñi om. p) contra nestorium Np Amen M"}}},{"rowIdx":277,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"Claudianus Mamertus"}}},{"rowIdx":278,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"De Statu Animae De Statu Animae Claudianus Mamertus. Claudiani Mamerti opera (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum, Volume 11). Engelbrecht, August, editor. Vienna: Gerold, 1885."}}},{"rowIdx":279,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"EPISTVLA FAVSTI. Quaeris a me, reuerendissime sacerdotum, quo modo Arianis respondendum sit, qui blasphemo ore conantur adserere: non potest, inquiunt, fieri, nisi ut iunior sit genitus ab singenito. iuxta quae totum silentium quasi iussus absoluere non tam pro rei instructione quam pro fidei confessione praesumam id primitus obseruans, ne res per se obscuras studio conpositi sermonis inuoluam, sed quaedam pauperis sensus indicia, quae non tam ornatui quam intellectui uideantur seruire, depromam. respondeo ergo sicut respondere discipuli magistris interrogantibus solent. itaque ad praeceptum beatitudinis uestrae loquor, ut discutias inperitiam, contestor ut doceas. nam apud eruditissimum si reticeam, uix possum scire quid nesciam. De ingenito locuturi scire debemus aliud esse rerum substantias, aliud rerum nomina, sicut uerbi gratia cum aurum Integra haec epistula in uno codice Sangallensi (Z) n. 190 tnembr. 8° taec. VIIII (pag. 92-110), qui continet inter alia collectionem epi- stulorum a Fausto Reiensi scriptarum, seruata est. codices Claudiani. Mamerti posteriorem tantum epistuiae partem inde a uerbis pag. 8 lin. 15: praecipia at respondeam (sic!) continent. ex codice Bangal- lensi epistulam primus edidit Henricus Canisius, Antiquae lectionis toll. V 444 sqq., ut ipse testatur (ib. p. 425). ex Canisio autem ceteri editores, ueiut in bibiiotheca patrum maxima Lugdunrnsi tom. VIII 548 sqq., eam desumpserunt; lectiones iUorum uariantes compendio I comprehendi 1 IHCIPIT EPIBTOLA SANCTI FAVSTI Z Cantsius 2 qaeris Z reuerentissime Z Canisius 3 arrianis Z Cani- sius 4 inquid Z 6 praeaommam Z 8 sermones Z sen Z 9 inditia Z 11 preceptum Z 13 reticiam Z 15 loquutnri Z Canisim 1* atque argentum dixeris, non statim metallum ipsum, sed metalli uocabula protulisti. etenim aurum aliud est in proprietate generis, aliud in adpellatione sermonis, aliud est cum illud nominamus, aliud cum tenemus. Genitus et ingenitus significatio est deitatis, non ipsa deitas, naturae est adpellatio, non natura. ingeniti et geniti nuncupatio ad hoc ualet, ut quis ex quo subsistat intellegas et non patrem ex filio, sed filium ex patre esse cognoscas. principium ex principio et unum est et initio caret, quo modo si dicas: deus ex deo, non tamen duo dii, sed unus dicitur. genitus ergo, ingenitus et ex utroque procedens personas indigitat, non naturas. maiestas enim, -quae patri est indiscreta cum filio et spiritu sancto, distingui nominibus potest, ordinari gradibus non potest. Hoc loco praescius oportet intentionem mentis admoueas. dicis forsitan: quia ex illo est, posterior illo est. age ad haec intellectum nostrum aliquibus conparationibus nutriamus. uideamus si aliqua res ex alia exsistat, quae tamen illa ex qua exsistit non sit aetate posterior. uerbi gratia hoc ipsum filii nomen ex patris deriuari nomine creditur, nec tamen posterius inuenitur, quia nisi iste nasceretur, pater ille non diceretur. ecce nomen, quod absolute coaeuum illi est a quo est, et cum filius ex patre sit, patri nomen filius facit: adquirit genitori uocabulum pietatis persona nascentis. cum hoc ex illo sit, nec hoc posterius nec aliud probatur antiquius, et cum brachii nomine filius ex operum uirtutibus nuncupetur, ecce brachium procedit ex corpore, et tamen brachii aetas corporis non praecedit. uerbum ex uoce profertur, et tamen cum ex 2 etenim Canisius, enim Z 8 apellatione Z 6 naturae scripsi, natura Z Canisius; correxit intcrpunctionem in editionibus pessime perturbatam Hartelius 8 patrem Z 11 ingenitus et ex utroque scripsi, et ingenitns et ex utroque Canisius, et mgenitus ex utraque Z, ingenitus, ex utroque mauult Hartelius 15 oportit Z 16 aege Z 18 ex alia] exilia Z que Z illi Z 20 filill Z diriuari Z 24 personae l 27 corpus Canisius 28 precedit Z ore nascatur, uoce esse posterius non probatur. ignis et caloris indiuisa societas: sed cum calor indubitanter ex igne esse intellegatur, tamen ignis nequaquam calore suo prior esse dinoscitur. ecce rem, quae exsistere uidetur ex illa, et tamen ei, de qua exsistit, sine ulla temporis intercessione coniuncta est. Cum autem ad deum uenimus, hoc est genitus, quod iustus et iustitia, sapiens et sapientia, misericors et misericordia. absolute ex deo iusto atque sapiente secundum apostolum oriri intellegimus iustitiam atque sapientiam, et sicut numquam iustus sine iustitia, numquam sapiens sine sapientia fuit, ita filius ex patre, sed numquam (pater) potuit esse sine filio. Absque dubio Ariani saluatorem nostrum negare non audent, sed dum minorem dicunt, deum adserere non possunt. deus enim naturaliter plenitudinis dignitate subsistit, et eorum inpietas unum se deum colere prima confessione testatur. sed quia iuniorem, per eum, qui putatur senior, duos facit et soliditatem unitatis intersecat. nam ipsum nomen minoris alterum, qui illo sit maior, ostendit. quis illo antiquior, qui de se ipse pronuntiat: ego sum A et Ω, primus et nouissimus, qui a Iudaeis quis esset interrogatus ita respondit: principium quod et loquor uobis, qui ueridica per prophetam uoce confirmat: ante me non fuit deus et post me non erit? si pater hoc dicit, inferiorem post se non coepisse confirmat, si filius, ante se penitus non fuisse pronuntiat. de hoc propheticus sermo euidenter insinuat: hic est 19 Esai. 44, 6; Apec. 1, 8 21 Ioann. 8, 25 22 Esai. 43, 10 25 Bar. 3, 36 1 nascatur scripsi, nascitur Z caloris scripti, calor Z 4 ex illa] exilia Z 11 pater addidi, om. Z 12 arriani Z 16 quia Hartelius, qui Z post iuniorem uox adserit uel simile quid excidisse uidetur, nisi forte ex awtecedentibus dicit uel testatnr repetere probabUius est 19 se ex esse Z ipso Canisius alfa et o Z, alpha et omega Canisius 20 a scripsi, cum Z Canisius iudeis Z quia scripsi, qui Z Canisius esse Z (uidetur librarius coniuncta uoce antecedente quiesse inteUexisse) 21 uiridica Z 24 penitus Z fuisset Canisius deus noster, et non reputabitur alius ad eum, et post haec: inter homines uisus est et cum hominibus conuersatus est. secundum haec ergo inter genitum et ingenitum nec ordo est, quia unus est, nec tempus interest, quia primus est, nec postponendus est, quia solus est, nec minor dicendus est, quia plenus est. ergo dicitur perfectus simplicisque naturae, inaestimabilis et inpassibilis, etsi eum secundum carnem passum esse pro nobis ueraciter et salubriter confitemur. Post haec sequenti loco quaeris a me, quo modo iuxta substantiam dei in epistula quadam scriptum sit: nihil sensit patientis sensu, sed sensit conpatientis adfectu. Primo hoc, quod nec philosophos latuit, scire promptissimum, quia in homine diuersae adfectiones, id est, iustitia, misericordia, sanctitas, beneuolentia, pietas res accedentes sunt et ideo adfectus uocantur. deus uero his non passibiliter adficitur, quia ei inesse iugiter et naturaliter dinoscuntur. ergo quod in homine adfectus et gratia, in deo uirtus est et natura. nam quod dictum est: nihil sensit patientis sensu, sed sensit conpatientis adfectu, cur quisquam illo sensu dicere non praesumat, quod etiam propheticum commemorat: domine, ne in ira tua arguas me neque in furore tuo corripias me, et: iurauit dominus, nec paenitebit eum, et iterum: iratus est dominus populo. suo et abominatus est hereditatem suam, et item 2 Bar. 3, 38 11 uide Faasti epistulam ad GratulD apud Migne LVin 854 C 23 Psalm. 6, 2; 87, 2 24 Psalm. 109, 4 25 Pealm. 105, 40. 10 queris Z 12 patientis scripsi, cf. infra lin. 20, pacientea (8 in ras.) Z, patiente Canisius conpatientis scripsi, compacientes Z, compatiente Canisius 14 prnmptissinram Z 15 quia in- serui ex Claud. Mam. libr. I cap. III, om. Z Canisius affectionis Z 16 accedentes] cf. indicem a. u. 17 possibiliter Canisius 19 et] ex Canisius utroque loco, sed cf. Claud. Mam. I. c. 20 pacientia Z 21 conpacientis Z 25 penitebit Z diuerso adfectn Iacob dilexisse et Esau odio habuisse describitur. contristari in peccatis nostris et laetari dicitur in operibus suis et adfectibus subiacens de se ipse dicit: paenitet me fecisse hominem, et de summa caeli sede pronuntiat: Saule, Saule, quid me persequeris? iam et conpatientis ostendere adfectum uidetur, cum dicit: esuriui et dedistis mihi manducare, sitiui et dedistis mihi bibere, et reliqua huius modi, quae memoriae abundanter occurrunt. Quo modo ergo, si quisquam sacerdos multiplici linguarum scientia praeditus et in medio diuersarum gentium constitutus Hebraeum Hebraeo, Graecum Graeco, Romanum Romano instructurus adloquio secundum singulorum intellectum uerba conformet et iuxta unius cuiusque sensum oris sui coaptet adloquium et dissonas unius cordis et [peccatoris] pectoris uoees in uarios dispenset auditus, ita et deus cum homine locuturus adsumere dignatur hominis linguam, formam etiam suscepturus humanam per intellectuum nostrorum sonos ordinationum nostrarum contestatur adfectus. nam dum quinque humanorum sensuum officia describens ita dicit: oculi domini super iustos et aures eius ad preces eorum, et iterum: os domini locutum est, item: et odoratus est odorem suauitatis, et: manus mea fecit haec omnia. caelum mihi thronus est, terra autem 1 Malach. 1, 2sq.; Rom. 9, 13 4 Gen. 6, 7 5 Act. 9, 4 6 Matth. 25, 35 20 Psalm. 33, 16 22 Esai. 1, 20; Gen. 8, 21 23 Esai. 66, 1 1 diuereu Z lIodio (= hodio) Z //abuisse Z 4 penitet. Z 5 iam scripsi, nam Z Canisius 6 compacientis Z 11 preditas Z 12 hebreum Z hebreo Z graegum Z graego Z 14 conformet Hartelius, confirmet ZCanisius 15 dissonas HarteZius, dissonis Z Canirius et peccatoris] exspectatras Canisius, uocem peccatoris delet utpote per dittograjjhiam ortam Hartelius 17 loquuturus Z homines Z ante formam fortasse et inserendum est 18 intellectum nostrum I sonus Z 19 testatur Canisius 20 offitia Z describens Canisius, discribes Z, an discribens scribendum ? 24 scabillum Z scabellum pedum meorum, cordibus nostris efficientias insinuat rerum sub significatione membrorum, unde pro ineffabili eius circa humanum genus dignatione, quae seruos amicos ac filios nominare et conpellare non despicit, ut homo cum eodem uicissim humano ore et more conloquitur. Ceterum dei ira iustitia est, dei furor seueritatis uigor est, dei iurasse definisse est, dei paenituisse sententia tamen saepe mutata, et cum se persequente aliquo laedi dicit, crimen laedentis ostendit. intercluditur nobis omnimodis orationis ministerium omnisque ratio, qua deus uel intellegitur uel praedicatur, si haec humani sermonis commercia subtrahuntur. cur ergo dici inter ista non possit: sed sensit conpatientis adfectu? Si ergo discutienti magistro simplex et aperta responsio satisfecit, transeamus ad tertiam quaestionem, qua ut respondeam praecipis, quae in rebus humanis corporea, quaeue incorporea sentienda sint. ad haec aliqua non pro sensus mei praesumptione depromam, sed pro sanctorum opinione seniorum, praesertim cum haec animum laedere non possint et ad fidem nutrire possint et usque ad id, quo patri filius 2 pro] p Z efficia.bili l 3 quae] que Z, om. Canisim 4 et om. Z, add. Caniwtu conpellere Z dispicit Z ut Canisius, et Z 5 conloquutus Canistus 7 penitoisse Z uox tamen Hartdio suspecta uidetur, fortasse tantum scribendum est 8 mutata corr. Canisku, muta Z ledi Z 9 ledentia Z 10 ds Z, dicitur Canisius 11 predicatur Z sermones Z 15 questionem Z a uerbis ut reepondeam praecipis, quae tamen i. uerso ordine in iis exstant: praecipis ut respondeam, incipiunt codices Mamerti his VIIi praescriptionibus; HVIVS OPEKIS AYCTOR IGNORATVR OVIA. TACITO NOMINE ISTA C0NSCRIPSIT OOWTSA QVAR CLAVDIANTS TRES H08 UBR08 DISSHRYIT AJBC (huius auctor est FaustuB Rhegiensis add. C\\') EFHM (edidit pro disseruit) RS, IGKOTI HBRETICI TRACTATVS INCIPIT CONTRA QVEM DISPVTAT CLAVDIANVS MAMERTVS D codicis D collatio huius episttdae mihi praesto non est, in codicibus G L epistula omnino non exstat; consensum codicum Claudiani Mamerti omnium compendio (Ma) significaui 17 ad haec-pro] nec hic aliqua pro Schottus non om. libri praeter MZ sensos Z 18 promam Z Canisius oppinione Z 19 animam Ma 20 nutrire ad fidem Ma possent Z quod MB b aequalis adpareat, contra Arianas armare atque regere ualeant prauitates. ergo quando de tractatu altiori conlatio est, ad subtiliorem intellectum sensus. et animus praeparandus est. nonnulli eruditissimi patrum alia adserunt esse inuisibilia, alia uero incorporea. quidquid creatum est, materiam uideri et factori suo conprehensibile et corporeum esse definiunt. nam et animarum et angelorum naturam adserunt esse corpoream pro eo, quod initio circumscribantur et spatio. nam sicut in quodam S. Hieronymi tractatu legimus: globos, inquit, siderum corporatos esse spiritus arbitrantur, et item: si angeli, inquit, caelestia etiam corpora ad conparationem dei inmunda esse dicuntur, quid putas homo aestimandus est? sed inter haec ideo tu animam negas esse corpoream, quia iuxta aliquorum opinionem nec localis sit, nec qualitate aut quantitate subsistat, quod de sola dei maiestate credi debere manifestum est. legimus enim in quodam. receptissimo patrum tractatu: ingredi, inquit, et inplere omnia soli est possibile trinitati, quae sic uniuersae intellectualis naturae efficitur penetratrix, ut non solum circumplecti eam atque ambire, sed etiam inlabi ei et uelut incorporea corpori possit infundi. licet enim pronuntiemus \\\\ 9 Hieron. comment. in libr. Iob 25 17 Cassian. collat. VII 13 1 appereat Z arrianas CMS, arrianos b, arrian\\' B armari Mb Schottus regere Z, erigi Mb Schottus, erigere reU. codices, erigere exigi p* 2 quando] qdi E altiore libri praeter MZ 4 nonnolli] non aliqui nulli Mb 5 materia Z Canisius 6 comprehensibilem Canisius, inconprehensibile p1 incorporeum p* 8 quod] et add. libri praeter CMZ circumscribatur libri praeter BFZ 9 globos Z 10 corpoTatns B arbitratur BEF 11 etiam om. Z Canisius corporea B 13 extimandns M, existimandaa C, dicendas ABEFHBS est om. Z Canisius interim EF, inter HS haec om. libri praeter CMZb 14 aliorum HS 15 qaalitati ABEF aut — maiestate om. Z Canisius be quantitati AJBEF subsistit R 16 cedi E credidere H 17 enimom. Ma 19 sicut Z Canisius 20 ea AB CElFHlB 22 licet] hic llll (erat et m ras.) M nonnullas spirituales esse naturas, ut sunt angeli, archangeli ceteraeque uirtutes, ipsa quoque anima nostra uel certe aer iste subtilis, tamen incorporeae nullatenus aestimandae sunt. habent enim secundum se corpus, quo subsistunt, licet multo et inconparabiliter tenuius, quam nostra sunt corpora secundum apostoli sententiam dicentis: et corpora caelestia et corpora terrestria. quibus pro manifesto conligitur nihil esse incorporeum, nisi solum deum, et idcirco ipsi tantummodo posse penetrabiles omnes spirituales atque intellectuales esse substantias. quae cum ita sint, obicis mihi ideo animam non esse corpoream, quia, ut dictum est, nec localis sit nec qualitate ant quantitate subsistat. quod cuius periculi sit ita credere in subsequentibus demonstrabitur: nunc uero in hoc tractatus nostri statu habita discussione pendebit, ut si nec localis sit nec quantitati subiaceat, esse eam haud dubie incorpoream concedamus, si uero eam demonstrauerimus 8 I Corinth. 15, 40- 1 esse spirit. Ma 2 ceterique R 3 incorporea EF 4 aestimandae 1IZ, existimanda EF, existimandae rell. 5 secnndum-corpora om. M1 corpora M\\'b quod B, quibuB M2b subsistant ABCHM3RSb 6 tenuis R, tenuiis S, tenuia b 7 dicentes Z 9 II manifesto Z, p9nifesto M, profecto manifesto p* 10 solum deum Ma posse] per se Canisius et Schottus additis uncis 11 spirituales addidi ex Cassiano, om. libri atque Z Canisius, om. Ma 12 opponis obicis ABEFHRS, opponis et obicis Schottus, obicis M (opponis glossa est man. recent.), obicit Canisius 13 incorpoream Canisius 14 qualitati BEF aut] nec R quantitati BEF subsistatur BF1 B cui // (i. e. cnius ex cum) M, cuius modi b pericnlQ Mb 15 ita om. Mb credere - uero om. Z Canisius credere] dicere b demonstratur ABXR 16 hac Canisius, huius Mb tractatu Mb, status Z Canisius nostri om. Mb statn ABF, om. MZb, status CEHRS Sch. discursione Mb 17 quantitate HRSZ, qualitati Canisius lubiaceat] anima add. Mb 18 concedamus] credas Schottus demonstrare eam Z, demonstraro eam Canisivs quantitate determinari locoue concludi, consequenter eam etiam corpore contineri nec ipse iam dubites. quo modo non localis est, quae inserta membris et inligata uisceribus solis motibus uaga condicione substantiae tenetur inclusa? quod si localem non esse animam ideo adserendum putes, quod per diuersa sensibus euagetur et cogitationibus differatur, primum intellegendum est, quod aliud sit animae status, aliud is qui de anima nascitur cogitationis adfectus. quam ob rem aut hoc potius aestimandum est, quod si quando sibi aliquid imaginatur, magis cum suis intra semet ipsam motibus occupetur, et si quid aliud est, quod adspicere uidetur, magis ei in recordationis speculo describatur. nam quando absentem carum suum cogitat, numquid iam uelut ipso conspecto desiderio satisfecit? aut cum uerbi gratia Petri aut Pauli speciem intra mentis arcana depingit, numquid statim intimas paradisi sedes, ubi eos esse nouimus, penetrauit P aut cum sibi in corde diuitis illius flammas ex lectione proposuit, numquid iam ad tormentorum eius loca ac uiuis inaccessibilia inferi profunda descendit? haec omnia procul dubio aut secum intra pectoris arcana per uarias similitudines fingit aut certe si extra animae sedem instabilis cogitatio lubrico motu agitata discurrit, 1 loco uel A etiam] et ABEFHRS etiam] credi debemtis add, Mb 2 dabitis Z, dabitas Mb non om. Mb 4 uacans Mb 5 adsrnnendum Canisius pntaa Mb 6 deferatnr MZ7b Canmtu 7 his AH (tn ras.) Z, hic Canisius 8 effectng p* aut Z, ut Canisius, om. Ma, sed cf. Claud. Mam. libr. I cap.XXIIII 9 extimandum M, existimandum AB CEFHSb Seh. aliquod M b intra] in add. p* 10 occupetur Z, occupatur Canisius et Ma 11 illud Z Canisius ei om. Ma 12 cordationis Z Canisius discribatur Z, disscribatur R 18 cogitauit Mb iam om. Ma conspectu M1Z Canisius desiderii Z desiderio] suo add. Mb 15 archana ABHRS 16 noninnu ex nouiBaimoa Z 17 ad om. Mb 18 ac uinia] uiuis b, cnios Z, cuiuia B1 Canisius, Schottus, ui (locaui) M, ac uiuiis S inferri Z, inferni Canisius discendit RZ 19 inter Z 20 arehana ABHRS fingitnr R 21 instabili Z motu ABXZ . hoc ipsud localiter agit, et siue urbem. siue quamcumque regionem cogitet, ibi tantum sensu commorante defigitur, quo animi intentione raptatur. imaginari sibi aliqua potest, conplecti omnia simul non potest. cum ergo anima Alexandriam uel Hierosolymam cogitanit, si uere illic tota sui praesentia, ut arbitraris, interfuit, referat nobis situs loeoram, uultus hominum, motus actusque populorum. sed hoc ipsud quod nunc inter nos commercia sermonum mutua spiritus actione miscemus, loqui me uobiscum, sed apud conscientiam meam, sentio, ad uos uero me accessisse non sentio. nam si uere anima cum suis ferri sensibus creditur, et his quorum reminiscitur ipsa per se suis cogitationibus praesentatur. ecce per haec praesentis temporis momenta uos cogito et animo reminiscente uos uideo, sed omnimodis quid geratis et utrum quieti an lectioni uel orationi uacetis ignoro. sed hoc ideo euenit, quia ad uos cordis adfectu, non ipsa substantiae meae ueritate peruenio. neque enim in suis motibus quos nunc optimos, nunc pessimos esse sentimus, animae nostrae natura consistit. nam si per cogitationes suas constare credenda est, cur eis interdum euanescentibus atque pereuntibus ipsa in sui uigore. atque alacritate perdurat? quantae ergo in nobis frequentissimae cogitationes et curae etiam salubriter moriuntur et uitae 1 ipeot CHB, ipsum EFMS Sch. agit et] agitet Z et si urbem 8 2 commemorante Ma et Schottus 3 intentione] simul add. p\\' rapiatur ABHlSl 4 omnia simol] sibi omnia Mb, simnl omnia B ergo] uero Ma et Schottus 5 si aere] sine Z Canisius, si nero S 7 motu] ritas Ma et Schottus aetiaqae A iprat CHB, ipsam BEFMSZ Sch. 8 eommereto Ma actionS Z 9 miacimns C1H1R, scimus Z Canissius, miseemar b coascientia C meam om. Ma et Schottus 10 nero om. Z Caniaius 11 ferre ABCHlB, se ferre Schottus reminiscimur Ma, et Schottus 13 temporib. B raniniscentes Z 14 sed scripsi. et libri, quorum add. Z Canisius, quod, si Hartelium secutue addideris memini, commode retinere poteris om- I nis modis M, omnibus modis b quieti an] q etiS M 15 oratione R 18 consistit] consentit Mb 21 ergo om. Ma 22 cogitationis Z uitam ABEFHBS Sch. magis libertati interioris operantur! si ipsis anima constaret, \\' absque dubio ipsis pereuntibus superesse non posset. unde hoc magis ipsa conscientiis nostris ratio loquitur, quod unaquaeque anima aut multiplicia cogitata rerum causis intra se concepta parturiat aut sensus suos uelut quaedam officia aut ministeria diuersis necessitatibus occupanda dispergat, ipsa uero in conclaui corporis sui semel de eo exitura requiescat. quam ob rem localem esse ipsam, ut denuo sufficiens proferamus exemplum: nonne anima Lazari manente uita intra corpus fuit, recedente autem uita de habitaculo corporis exulauit et rursum intra exanimum refusa corpus illo unde absentauerat euocata remeauit? tunc eam tamquam et hospitii habitatione depulsam et rursum intra hospitium, unde absentauerat, restitutam uides et localem non esse contendis? sed quid ego haec de corruptibili homine loquar, cum ille cuius caro non uidit corruptionem inmaculatam quidem animam possederit, sed localem, quam utique intra se habuit, quando adfixus est in patibulo, extra se procul dubio emisit, quando 15 Act 2, 31 1 libertati Oanisius, liberati Z, libertatis JBCEFHBS Sch libertatem Mb interioris om. M b, nitrioris BCHRS, nntrioris A 2 pereuntibus ipsis et add. per enum M possit Z unde] ut de M b 8 nos Z 5 conceptis Mb sensus suos nelut om. Ma et Schottus quadam Z aut] ac Ma et Schot- tus 6 occupata Mb 7 claui Z sni om. Ma et Schottus de eo] deo Mb 8 esse] constat add. S illam Ma et Schottus nt om. HMSb de uno ABCEFMb Schottus, unde uno HS 9 manente] morante Z (an man. sec.) 10 secedente Canisius exiliuit B 11 rursum] iterum Ma intra om. Z, in Canisius exanimum] extra animam Z, exanime b illuc Ma et Schottus se post unde add. libri praeter Z et Schottus 12 fortasse reuocata uel uocata scribendum tamquam] quam Z et] ex Mb Canisius 13 depulsaml depositam Mb Schottus, deposita ABCEFHRS inter Canisius unde] se add. libri praeter MZ et Schottus 14 restitutum ABIHIB uidis Z et om. Z non om. R contendisse Z ergo RZ ego haec} haec ego et S, ego et Mb 16 quidest A 18 erat Mrb, om. S in om. ABEF intra Z iacuit in sepulcro: quo modo non est localis, quam caro continet, uita coniungit, mors separat? quod si, ut dicis, localem necessitatem animarum natura non recipit, non desunt ergo et de regione paradisi illae, quae carcere clauduntur inferni? dic, quaeso, si locales non sunt, quo modo peccatores a coetibus consortiisque iustorum uastum illud chaos tristi interiectione discriminat, ut neque hinc illo possint accedere neque inde huc transmeare? iam illud manifestissimum est, ut quantitate circumscribantur, quae spatiis continentur. si agnouisti animam localem, concede corpopream. dic mihi anne ipsa gloriosi anima redemptoris nostri reliquit mundum, quando consurrexit ad caelum? Ego autem ne angelos quidem locales esse dubitauerim, quos certum est nunc in caelestibus contineri, nunc per aeris uacua ferri, nunc ad terrena dimitti, quos sermo diuinus ascendentes et descendentes in patriarchae uisione describit, qui utique si locales non essent et ubique essent, adesse atque discedere ascensu descensuque non possent. ipse beatissimus Gabriel, qui se ante deum adstare testatur, cum caelorum dominum Mariae infundendum uisceribus nuntiaret cumque sub dominicae [praeceptione ordinationis] oculis genitricis adsisteret, sine dubio caelo deerat, maria non 7 Lnc. 16, 26 16 Gen. 28, 12 19 Luc. 1, 19 1, localis non eet A 2 coniungit uita Z Canisius separatur B si ut] sicut MlZ b recepit Z1 Canmus, respicit Mb 4 illa ABCEFHSS 6 uastum] iustum Canisius fuit ante illud insertt H cahos MRb 7 illud Z possit Z 9 nt] quod Mb Canisius 11 anima gloriosi Ma 12 consurgit S, surrexit Mb, eonscendit Z Canisiw 13 nec Mb 14 est om. Z Canisius nunc in] nec in b 15 uacuum Z Canisitts 17 descripsit Mb, discribit B qui om. Z Canisius 18 discendere Z discensoque Z possint MBSZ ipseque ABEF HR Sch. 19 gabrihel ABHSZ dominum Z Canisius stare Ma et Schottus 21 praeceptione ordinationis] om. Z Canisius, precepcionis ordinacione M, deest apud Claud. Mamert. libr. III cap. VI 22 adsistia M, assistat b deerat] erat Z Canisius , mane C occupabat, uacua atque diffusa uasti aeris non inplebat, sed illum tantum modo locum in quo erat occupabat. quae cum ita sint, quidquid locum occupat, corpus est, et nescio quo modo locali lege non teneatur, qui de loco ad locum mittitur, et uelut corpus motu accessuque transfertur, mole descendit, mobilitate discurrit, uadit, redit, absentat, ascendit. uel ille, credo, localis est, qui ex eo in caelo non est, ex quo est eiectus e caelo, nec se solum localem esse prodidit, qui secum tertiam partem stellarum ex alto proturbatus abstraxit. dic mihi si corpus non habet, in illa deiectione quid decidit? quid illi negas corporalem naturam, cuius negare non audes ruinam? et si, ut dicis, corpus non habet, non ardebit: ubi autem, nisi in corpore, sentiet ignem illum, qui paratus est diabolo et angelis eius? iam illud dici superfluum puto illum de aeris istius conuersatione quandam crassitudinem de elementorum concretione traxisse. dic mihi, si corpus non habuit, ubinam in aere concretio, ubi sese haec ipsa nescio quae colligere potuit crassitudo, si secum aliquid corporale de illa caelesti arce non detulit? alienum, ut uideo, corpus ad tormenta portabit. corpus itaque esse etiam ex tua adsertione recognosce. corpus est quod inficitur, quod maculatur, quod 13 Matth. 25, 41 1 uasti] ueuti Z placebat Z, implebit B 2 modo om. Z Canissius ista Z 3 et om. Z Canisius 6 absentatur Ma et Schottus descendit Z Canisius, ascendet R illo Z 7 qui — eiectus e caelo om. Z Canisius 9 proturbatam Ma 10 non habet om. H, inserit post deiectione S quid decidit Schot- tus, qui decidit ZCanisius, quid cecidit Ma 11 audis RZ 12 si ut] sicut Z corpus] ipse Mb non habet om. Ma et Schottus 13 qui paratul-illum om. Z\\' 15 de] in Canisius quendam Z 16 concretione] non creatione R habet ABEF Schottus, Canisius 17 ubi Canisius in aere] inhaerere ZCa- nisius concretione Mb se Z qua ABCEFR Sch.7 qui HMSb 19 archg BZ, arel/e CH, archa ABEF ut] et Z tormentum Canisius 20 portauit Mb Schottus, portabis Ca- nisius aut Canisius 21 cognoscere M, cognosce reU. libri Mamerti et Schottus infinitur Z quaeumque ex accedenti adiectione uertitur. hic ergo dudum primogenitus angelorum, nunc princeps factus est tenebrarum et quasi corporeus pulcher ante, nunc degener, dudum caelesti splendore conspicuus, nunc taetro infernalis peccati horrore foedatus. corpus, inquam, est quod (locum) habet, actione depellitur, quantitate circumscribitur, qualitate mutatur, dolore conficitur. quae cum ita sese habeant, qui incorporeum dicunt animum, uide in quam profundum se crimen inmergant. iam primum cum auctor uniuersitatis deus omnia in numero et pondere fecisse referatur, ergo anima a materia uniuersae creaturae excepta esse creditur, quae non est corporea nec localis est, si loco non continetur, ergo ubique diffunditur, omnia intrare, inplere et ubique praesens esse dicitur, ac si creatori suo creatura sociaretur et fragilitas auctori suo, non iam res dei, sed pars dei aestimanda iungitur. uide quo adsertores suos ducat alti prolapsus erroris. equidem nobis ea quae supra nos sunt, inuisibilia sunt: sed omnia illi sicut conprehensibilia, ita et corporea sunt, qui ex nihilo fecit omnia, quae sicut opere instituit, ita et materia incorporauit, et rebus omnibus, inter quas et anima censetur, sicut distribuit pondus, numerum <atque mensuram), ita et posuit quantitatem. inter haec si forte, ut dictum est, adserendum aliquis putet, quod illa angelicae subtilitate naturae quaedam contagio 9 Sap. 11, 21 1 quecaque Z, quaq; M b accidenti ABEFHP2S2 uitiatur Ma et Sch. 2 princeps] primus Z tenebrorum Z 3 et quasi-pag. 17, 13 habere naturam om. Ma 5 locum add. Hartelius, om. Z; ceterum addita uoce locum opus non esse, si traditam uoculam est deleas, monet idem Hartelius 7 sese scripsi, esse Z. om. Canisius habeat Z quin corporeum Z\\' Canisius, qui in corporeum Z2 post animum interrogationis signum a Canisio ad- iectum sustuli 8 inquam Z 12 ego Z 13 si Schottus, sic Z 16 prolapsus scripsi, pro lapsos Z, per lapsos Canisius, per lapsus I errores Z Canisius equidem Canisius, s; quidem Z 17 illa Canisius 19 incorporauit scripsi coll. Mam. libr. II cap. 111, corporanit Z 21 atque mensuram addidi ex Mam. I. c., om. Z quantitatem scripsi coll. Mam. l. c., qualitates Z 22 hae Z 28 subtilitas l quedam Z, quadam l Hartelius contagione l Hartelius aeris huius admixtione collecta flammis inueniatur obnoxia, ergo in aere solo (prout ait, si aereum est, quod ardebit), non in illo, sed extra illum poena desaeuiet. sed absque dubio non aliud est, quam substantia corporis, ubi dominari poterit uis doloris. uide quo tendat inprudens et inperita persuasio, qui incorporeum cum loquitur, etiam inconprehensibilem confitetur, ac sic condito adscribit operi, quod soli conpetit conditori, ac rebus creatis communicat priuilegia maiestatis et indebitam facturae potentiam usque ad factoris extendit iniuriam. si bene requiramus ad quos rerum exitus animum referas, haec uel maxime diabolum credulitas ex illa beatae sedis statione deuoluit, et propter hoc angeli perdidit dignitatem, dum se dei praesumit habere naturam. Vnus ergo deus incorporeus, quia et inconprehensibilis et ubique diffusus: ex nullius enim facturae corporeae materia <materia)le sumpsit exordium, et ideo coaeternus filius patri, quia ex nullo opere conditus nullisque initiis circumscriptus super omnia, quae figulo suo conprehoneibilia atque corporea intra mundi corpus operatus est, incorporea maiestate diffunditur, ex ingenito genitus id est ex patre, sed semper cum patre his quae excitauit ex nihilo indiscreta sancti spiritus societate dominatur. 1 inueniatur Canisius, inuenietur Z 2 pro aere uidetur deo exstare in Z 3 ex Z desaeuiet Hartelius, desaeuiret Canigius, desatni et Z 6 incorporeum cum scripsi, incorporecum Z, incorporeum Canistus et iam Canisius 8 communicant Z. 9 facturae acripsi, foturae Z, creaturae Canisius, an fetorae acri- bendum ? 11 crudelitae Canisius 14 et post quia om. Ma et Schottus 15 nulla enim factura Mb corporea Mb Sch., corpore Canisius eorporeae] subsistentia add. S materia materiale HartelitUJ, materia ille ipse olim conieceram, materiale libri praeter E, qui materia habet 16 quoaeternus CZ, q aeternus R, quia aeternuB ABEFH, quia coaeternus 8 patri filius ABEFHRS 17 circumscribtua Z, circumscribitur Canisius factori Ma et Sch. 19 mundum Z Canisius operatur b est om. Mb 20 a patre C \\'21 qui Z nihilo] et add. Z 22 dominatur] amen add. Z Canisius- XI. 2 CLAVDIANI MAMERTI DE STATV ANIMAE LIBRI TRES. PRAEFATIO. PRAEFECTO EIO PATRICIO DOCTISSIMO ET OPTIMO VIRO SOLLIO SIDONIO CLAVDIANVS. Editionem libellorum mihi quos de animae statu condidi reticendi cautus et loquendi pensus arbiter imperasti. fas fuit memet doctissimi atque amantissimi uel peritiae cedere uel credere amicitiae. sed ut tute egregie conpertum tenes, multi hoc idem mihi et idem ipsi tecum magni admodum uiri negotium dedere, quod egomet haud temere suscepissem, nisi id spernere periculosius quam agere laboriosius iudicassem, quamquam pro uirili parte meum quoque fuerit uel non admonitum, prout posse subest, adserere ueritatem. scripsi igitur pauca haec ueluti quaedam rationum semina, quae studiosus quisque si non otiose capessat, ut ego arbitror, .1 IKCIPIT PRAJSFATIO LIBEORVM CLAVDIANI ABCDEFHMRS 2 et obtimo super-ser. M* soli M 3 claudianus] salutem add. Schottus 4 mihi om. p, inserit autem post arbiter 7 tute) te B, ta add. in marg. B1, tu tae H aegrii/e H, aegre S 8 idem] idest A 9 aut HBS haud temere soscepissem] adgressoB cepissem M1, unde aegre suscepissem conicias 10 spernerem ABCR, H m ras. spernere id DEF 11 fuit G uel] sed BlDEF admonitum p Sch., ammonit\\' M, admonitus b, admonito rell. multa exinde deriuare poterit, quae etsi angustis emanantia uenulis in magnos tamen amnes longiore procursu exuberabunt. ego uero et fraudatus temporis et occupatus animi satis habui, quantum ad negotii praeeminentiam spectat, quam succinctim atque uti digito uel denotare uitanda uel ostendere sequenda. sane opusculum illud sine auctore proditum et usquequaque proquiritatum, toto agmine sui in acie eductum et conserta nobis manu congressum uiceritne cesseritne, tu, potissime disertorum, ferto sententiam. Sed ut quisque lecturus e praefato percipiat stili nostri seriem: primus liber in sui primordio breuiter adstruit inpassibilem diuinitatem nulli prorsus adfectui subiacere. post de animae statu uarium cum aduersario luctamen alternat. abhinc itidem ad erudiendum in ea quae sunt obscuriora lectorem quippiam ex geometricis et arithmeticis atque etiam ex dialecticis et nonnullis, prout interfuit usui, philosophomenon regulis modeste ac moderate et quam potuit parciter praelibauit habita identidem cum aduersa parte congressione, sicque adiectis nostris aliquot sine alienorum interpolamento finem liber accepit. 1 exinde DM, eihinc rell. 2 amnee] om. bfI, oms G, omnes M longiorem B, largiore p2 3 tempore Mb animo Mb non ante satis addit b 4 preminentiam BHBS spectat G, eepectat M, I/spectat B, expectat rell. cusa PT quam] cum All. JSFHBS, tum D, uocem del. B* 5 nti] nelnti mauult Hartelius 7 perquiritatum p tota B sui post acie collocant HS atig R, aeiem Galland. aeductam BS 8 nobiscam editores manu] magnum M uiceritII C cesseritne Sch. an ante cesseritne add. G tu] tuam B 9 et diasertorum B, dissertorum BS nerto BlB, ezpecto B* in marg., nerte HS 10 e praefato HM\\', e prinato MI, praefato ABCBS, praefatu G, praefationem DEFP Sch., e praefatione b, praefati Hartelius (iungit cum stili = operis, rlm cf. pag. 36,10) precipiat BCB, A* in marg. stilo B sententiam S 11 suo G inpossibilem B 18 abhinc] ad hanc libri praeter CGM* 14 obscuriosa B 16 pro nonnullis-usni Bartkius coniecit : nonnihil—musicae filosofe me n5 M, philosophiae nec non b 18 adnersa M, diuersa rdl. 18 congressio codices umnes 19 aliquod AllCGB, aliquo 8, aliquoll H 2* secundus post principium de mensura, numero et pondere non otiose et, uti autumo non infructuose dissertat, ubi si cognitor adsit intentus, sub adminiculo pietatis per differentium creaturarum gradus ad usque nonnullam creatricis omnium trinitatis si non iam felicitatem contemplandae, certe robustius credendae perueniet firmitatem. posthinc totus usque ad metam sui liber testibus utitur. Tertius aliquantulum in sui primordio argumentatur, post saucios ex aduersa acie palantes insequitur, demum uero nec aspernatur pacem, nec conflictum metuit aduersantis ignoti. En legisti, eruditissime uirorum, quod lectitabis: tu modo faxis uti memineris non absque cura tui prodi oportere, quod publicari iubes. neque ego de negotii pondere, sed de actionis leuitate dubitauerim. proinde consilium tuum adserito et defensitato: quoniam, si in his secus aliquid, ego conscriptionis periclitabor, sed tu editionis. uale et uige bonis uiribus, ueteris reparator eloquentiae. 2 ut CM disceptat p2 abi] nti Schottus siII S 3 differentiam b 6 felicitate CMb, felicitatis B contemplandi Mb robustus B 6 credendi GMb post hanc HS 8 primordia AB1HRS Sch., primordiis G 9 sautios BS palentea iZ 10 adueraantis otn. G 11 lectitabus B, ldctui dabis coni. Barthius 12 fasia B fazis uti] fac rienti Mb prodire p 18 publicare ABCPDMF 15 conscriptioneeditione b 16 periclitabero М, periclitauero b sed libri, om. editores tuae ditionis R uiribui GM, uiria reXL cum PT et Sch. 17 eloquentiae] EXPLICIТ PROLOBVS add. CJSBS CLAVDIANI MAMERTI DE STATV ANIMAE LIBER PRIMVS. I. DE OPINIONIBVS INPERITORVM ET PERVICACIIS IN DEFENDENDA SVPERBIA. Magnum in genere humano, Solli Sidoni, frater amantissime, multorum uitium est adrogans inperitia et peruicax in denfen-\\' dendis perperam praesumptis opinionibus pertinacia. nam plerique mortalium aut per sensus corporis corporearum rerum haustis imaginibus ueluti quibusdam rerum umbris obtutu mentis inluduntur, aut tenellis adhuc infantiae quondam suae persuasionibus in senectute puerascunt. si qua illis dicendi copia est, neglectis rerum causis rationis animam spernunt et uerborum corpora diligunt, cumque duplici ad ueritatem ueniatur uia, ut aut praeiudicatae auctoritati creduli-. tate subdamur aut ad scientiam ratiocinatione tendamus, 1 INCIPIT LIBER nx STATV ANIMAE PRIMVS ABCDEFHMRS 5 soli MR solli aidoni] aollidiui A 7 perpere Mb opinio monibus R 9 austls R rerum] uerarum coni. Barthius 10 obtatom DEFP sch. meatis om. Schottus mcmbranas se- cutus, mente. eoni. Barthius inMvnt DEG tenendis com. Barthius condam B 11 paereicuBt ABDFHMRS qui ecilicet ante si qua, addit G 14 aatHll 8 preiudicata B2DEG HM auctoritate ABF, auctoritatll B credulitati ET, credulitatem Mb 15 subdamus Mb, aubdantur R nihil quod uel auctoritas iubeat uel ratio suadeat potissimum dicentes, spreta paucitate doctorum inludunt inperitos, quae . maxima turba est. sed et ipsi ab eisdem quos fallunt, reciproca inlusione falluntur. laudantur namque falsoque laudantur et credunt, quo mentis sanitas maxime periclitatur. accedit ad hoc etiam acescentis semper liuoris intentio, inuidentis animi crimen et poena. nam si quid ab his, quos iniquo lacessunt odio, ad utilitatem publicam ueri prodatur, diuersum protinus adstruunt, etsi idem sentiant, ac sic inexhausto firmatoque odio cum his, quos sibi odisse institutum est, nequaquam metuunt ueritatis fecisse iacturam. oderunt igitur proximum, oderunt et deum. atque in his duobus praeceptorum omnium totiusque legis spreta plenitudine non mirandum est, si uel de deo uel de homine probe non sentiant, qui utrumque a se odio mediante longinquant. sed istoc eorundem quamquam plectibili uitio moueor exilius, quia etsi maliuolentiae in alios tela moliuntur, ipsi magis propriis transfixi ictibus uulnera quae inferre conantur excipiunt: namque odiorum stimulis eorundem prius puniuntur auctores. illud 2 ?? 1 vel quod ABDF ratione G 2 dncentes DEFG Sdu inperitis G uerba quae maxima turba eat hexametri clausula esse uidentur 4 recipoclJa R, recepta b, sdL quod in M superscripta est glossa: reddito mendacio laudaotnr et] laudaatibus Schottue 6 accidit M adhuc ABHRS aciscentis ABCRS1, aceasentia G, adcrescentia M, lacessentia M* in marg., ubi lacessentis semper intentio omissa uoce liuoris ezstat, macescentis coni. Schottus in notis liuoris] libroa M, laboris R 7 animi] et add. R 8 iniquoa AB1C1R1 9 sentiant Mb, sentiunt rell. et Sch. inezhanstro A 10 offlrmatoque coni. Barthius 12 et ante deum om. libri praeter M et Schottus 13 speta S, summa b 15 istoc DEFH2S (cfindicem), istuc CMR Sch., ista AB, istinc G 16 qaamquam] tam G ezillins ABCGlH RS, ex illis Mb exilius] tamen add. DEF maliuoleptiae om. G 17 alio tela b, alios Btela M 18 hictibus R namqae] nam nequam T, nam neq. R 19 carundem AВ1H1RS1 prius om. S multo maximum longeque periculosius crimen est, quod catholicae sanitati opiniones inimicas stulte concipiunt, uane proferunt, superbe adstruunt, cum temeritate. scribunt, cum intentione defendunt, et quoniam humanitus per inprudentiam lapsi sunt, eligunt audaciae culpam suae peruicaci obstinatione defendere, ne uideantur potuisse peccare. ita enim palam sententias suas adstruunt, ut clam nihilo minus mussitantes blandimentis lenocinantibus ignaros rerum sedulo precentur, ut suae potissimum sententiae adquiescant, sibimet adsentiantur: illud ueri plenum, illud esse salutiferum, quod ipsi doceant, etiam deierando confirmant. si auctoritatom quaeras, subiciunt istius modi causarum secreta adiri nequaquam posse, nisi subtilissima rerum indagatrice ratione. si eandem in articulo reposcas, adiciunt auctoritati potius oportere concedi, neque ului praefatus sum propter argumentorum latentes quosdam scopulos pelagus disputationis intrare. ita auctoritate rationem, ut auctoritatem obiectu rationis eludunt et utroque horum ad id utuntur, ut neutro utantur. at si eosdem paulo strictius artum disputationis includat, aiunt quosdam esse sanctorum, quibus huiusce modi sit facillimum soluere quaestiones, se ab aliena magis auctoritate pendere, illud se maxime, quod alius sanxerit, esse secuturos. haec quis ferat ulloque ferri pacto posse iudicet, hominum quempiam et infitiari scientiam et uindicare doctrinam, cogitata sua, si discussor absit, adstruere, 1 maximum] et add. b longe M pericliosias G 4 prana ante intentione inserit p 5 audaciam DEFP, audaciSe B culpae BDEFP saae peruicaci] superaioaoi Mb 7 nihil hominus B musitantes ABGHMB, musitates S 11 deierando Barthius, delerando ABCH1MR, delirando DEFGH2S Sch. 15 nau- fragosum p\\', naufragiosum S propter] inter DEFP, om. B latantes B 16 intrari G auctoritatell C 17 obiectam C, abieeta B 18 ad B paulus B, om. HS 19 artos disputacionee includant Mb, corr. M2 in marg. 22 esse om. b. consecntaroB b qai sperat ABB illoque libri praeter G et b Sch., ulloue Hartelius 28 iudicet] uidelicet G1 inflciare M 24 uendicare S discursor B adatruere] et add. G si adsit, operire? at, inquis, quorsum sermo progreditur? ego uero longiuscule. quam uolui praefatus sum, dum praesentium piget taedetque, nuper etenim offendi in quosdam, qui chartulam quandam oppido studiose lectitabant, et quia mortalium generi mos est, noui operis agnitione pellecti ad id percipiendum sedulo animo intenderant: hoc idem mihi acsi cognitu necessarium ultro ingerentibus inspicere plane non abnui. II. VBI LIBRVM SINE AVCTORE INCVRRISSE SE MEMINIT. Prima opusculi facies de genito ingenitoque deo sublimissimae quaestionis uix foribus oberrans non perincatholicam praeferebat etsi longe inpari disputatione sententiam: ita penes me ratiocinandi lenitatem grauis causa pensauit. ubi legendi progressu reliquum lectionis acoessi, animaduerti quibusdam circumlocutionibus id inpensius molientem opelli ipsius auctorem, ut diuinitas passibilis crederetur. percontor de nomine: nec responso nec scripto proditur. coepi, fateor. talis equidem paginae stilum oppido ferre suspectum, et qu 1 ad AВHB iniquis ABC1DFH1S, iniquas M corsuum M, quorum ELBS, quonam T 2 praesamentium DEFP 3 defendi Gl in om. T Sch. quosdam om. R in qaosdam offendi S cartolam R 4 stodioae S quia) qui Hartelius 5 pellecti codices cum PT, pellici editores 6 animum DEFP Sch., animos Barthius cognitam kbri 7 a uerbis lcere plane non abnai codex L incipit auspicere Mb 10 d« ingento geuitoque Jf, unde de ingenito genitoque editores 11 forie, p* abwrans ABD1EFHLRS perincattholicam scripsi, om. 0, pare. catholicam M, per incatholicam rell. cum PT. parum cathiolicam editores 12 prae se ferebat editores 14 progressnpi S o.. animaduerti Mb, animaduertendo G, animadoerto rell. et Sch. 15 circamloqaitionibus R inpensius Mb, iapondio rell. et Sch. molientem] adserere add, p2 opelli HLBS Sch., oppelli AB (opusculi in marg.) DEFM, opelle CG 16 credatur ABDEF Sch. percunctor ABR Sch, 18 et om. Schottus in eis solemus locis, quae uel humoris adsidui subterluuione cedentia uel leui prono lubrica uel cauo pendula uel sudibus aspera sunt, suspenso uestigio iter incognitum potius tentare quam currere, donec tertiae, ut illic est, partem quaestionis, ingredior. hinc iam non exploranda, sed explodenda sententia nequaquam pensi sermonis adparuit satis sedulo efficere cupiens, si quo pacto queat, ut anima corpus esse uideatur. nulla igitur argumentandi uirtute, nulla iubente lege, nulla persuadente ratione in hoc nequiquam uidelicet negotio tertius sermo finitur. Ac mihi primum quaerere cordi est, quidnam rationis exstiterit, ut tantas initurus causas deque tam sublimibus locuturus sciri uitauerit. si bene conscius disputas, cur nomen occultas? si agnosci metuis, cur opus prodis, ne dicam, cur ista conscribis? an maiorum super hoc forsitan exempla sectaris? sed uideo prophetas, euangelistas, apostolos, post etiam authenticorum plurimos tractatores sua propriis uoluminibus nomina praenotasse, alios etiam operum suorum propriis uocabulis inchoasse principia, ut est illud: Petrus apostolus Christi, et Paulus, nec non alii atque alii fundatores ecclesiae atque eruditores: uidelicet praecauenda fore nouerant apocryphorum uana uel noxia. sed ne sic quidem fallacium temerariorum uitari figmenta potuerunt. hinc est quod pleraque Pauli multorumque sanctorum uocabulis praenotata sanitas catholicae nostrae non recipit, quia non lenocinio nominis operis meritum pensat, sed auctorem sibi stili ueritate 1 qua AB\\'DFHLRS 3 asperata G inter GB temptare BLBS 5 hinc Mb, hic ren. et Sch. 6 sedule L 8 innante Mb 9 nequiquam AB1CE1GL, nec quiqaam S, nequicqwun DE2FG2H (c in ras.) B, nequam B\\'Mb tertius Harteliue, tritus libri et editores 12 deqae] de qua B 13 disputatas 8 14 neo Mb 15 ita Mb . scribis Mb fonsitan B 16 ennangelistas 8 17 plorimoB GMb, plurimorum. reU. et Sch. 18 in ante propriis add. Mb 21 eruditores] exclodentes add. G noner ABL, nonerunt DEFHBS 22 nee HLMb fallatia G 23 temerarium C uitare H1 25 catholieae] ecclesiae uel fidei add. editores 26 istili B occultatur. enimuero illud, quod ista pagina propalatur eiusdemque auctor occultatur, euidens facit indicium eandem scilicet, a quo sit conposita, fuisse damnatam. nemo enim studet occultari, nisi qui formidat agnosci. ego tamen satis mirari nequeo, cur in eodem uitandae noxae non fuerit studium, in quo subprimendi nominis potuit esse indicium. III. QVOD DIVINITAS INPASSIBILIS NVLLI PRORSVS ADPECTVI SVBIACEAT. Sed ad propositum reuertentes ipsa praefati operis uerba uideamus: ad illum uidelicet cui talia destinat, quem perinde atque se celatum studuit, sicait: quaeris a me quo modo iuxta substantiam dei in epistula quadam dictum sit, et hic, nec quae, nec cuius, nec ad quem, nec de quo epistula foret indicatum uoluit. continuatque de deo: nil sensit patientis sensu, sed sensit conpatientis adfectu. subiungit istud nec philosophos ignorasse: quia, inquit, in homine diuersae adfectiones, id est, iustitia, misericordia, sanctitas res accidentes sunt et ideo adfectus uocantur. deus uero his non passibiliter adficitur.s o non passibiliter!s o adficitur! quo 12 of. pag. 6, 10 15 cf. pag. 6, 11 17 cf. pag. 6, 15 .1 istic CGMEb 2 occnlitur CGMb eundem BsH*LMSb 3 damnatum B*H*LMRSb occuli CGMb \\' 4 formidet G mirari nequeo] miror Mb 5 in] me R 6 inditium S 11 uideamus] om. ABDFHLJRS, ponamus Schottus quem perinde atque e se] quemq secum Mb 12 scel//atum S celatum] libri cum PT, esse add. Schottus 13 dictum] scriptum est apud Faustum 14 sit om. libripraeter EGM. necqnp nec ABCDlEGM, neque nec FHRS, L m ras., nec omisso nec quae Schottus quo] qua A 15 in ante epistula add. R indicare Mb 16 patienti M sensit om. b, sicut Schottus 17 subiunxit Mb 18 actiones Galland . 19 sanetitasl beneuolentia, pietas add. Faustus accedentes Faustus 21 quod M, quid b adficitur, si non patitur? cur tam celer est memoria tua ad obliuionem eorum etiam ipse quae protuleris P iustitiam et misericordiam, quia in homine accidentiae sint, adfectus esse dixisti. igitur si in homine, quia accidentiae sunt, adfectus sunt, in deo quia accidentiae non sunt, adfectus non -sunt. non ergo sensit conpatientis adfectu, in quo quia accidentia non fuit, adfectus esse non potuit. sedadicis: ergo quod in homine adfectus et gratia, in deo uirtus est et natura. at quae in deo uirtus est, cum data fuerit homini, non est uirtus? deus enim procul dubio uirtus est, qui si inmutabilis est, etiam cum se homini dederit, uirtus in homine est. ergo quod in deo uirtus est, et in homine uirtus est hoc tantum differens, quod illic substantialiter, hic accessibiliter. unde dominus ad apostolos: sedete, inquit, in ciuitate, quoad usque induamini uirtute ex alto, et propheta: diligam te, domine, uirtus mea. tu uero deum in se uirtutem esse et in homine dicis non esse. sed talis sententiae causa luce liquidior est: sequitur scilicet, ut quem dicis adfici, adstruas commutari. Ac mihi primum proprietas huius nominis maxime discutienda est. adfectus nempe ab eo dicitur quod aliquid adficiat, quidquid autem adficitur, patitur. pati uero non est nisi passibilis creataeque substantiae, quae quoniam a summa. essentia, quae deus est, ut exsisteret, uocata de nihilo est inter illud, de quo facta, et illud, a quo facta est, media: ita 7 cf. pag. 6, 18 14 Luc. 24, 49 16 Psalm. 17, 2 1 tamen ABCH1R 2 quae ipee CGMb Sch. iustiam, 8 3 nomine G1 accidentiae-in deo quia om. M1, accidentiae om. b sunt b 4 igitur] ergo Mb, fortasse ergo igitur scribendum, cf. lib. H cap. IIII quia — in deo om. A 5 quia] oui b 6 accidentiae B 7 fuit] sunt b possunt b 9 at scripsi, et libri 10 post uirtuB interrogationis signum posui 11 incommutabilis L 12 quid R 15 uirtutem GHRS1 17 se] uirtntem add. M, om. rellimerunt autem post non esse 18 causam B 20 mihi om. p 23 creaturaeque S quoniam] quem ad modum Schottus 24 inter illud-media) inter hoc et illud de quo facta est media G 25 ad quod px a quo] facta om. b substantiam adfici potest at proficiat, sicut inferioribus ut deficiat. de anima quippe loquor humana. igitur nec nihilum adfici aliquo pacto potest, quia substantiam non habet, nec deus, quia detrimenta non sentit augmentaue non recipit. adficiuntur autem media, sicut supra dictum est, uel profectu uel defectu. enim uero quidquid adficitur patitur, et quidquid patitur non esse deum nemo sanorum infitias ierit, quia utrumque mutuo reciprocat, ut nec mutabile nisi passibile, nec passibile possit esse nisi mutabile. quod autem philosophorum testimonio misericordiam atque iustitiam et istius modi bona adfectiones passibilis dicit esse creaturae easdemque in deo essentialiter, non accessibiliter, haud intendit animo sibi semet aduersa proferre, quia adfectio accessio est non autem aliquid deo accidit: igitur adfectioni non subiacet. nam quidquid adficitur, contrariis congruentibusque pariter obnoxium ambifariae subditur passioni. quocirca si summa diuinitas sensit conpatientis adfectu, etiam malae passionis subiacet stimulo. sensit dicis: utique sentire accidens eius est, qui ante non sensit. aeternitati autem, quia passionem Christi sempiterne sciuit, ut pote quam ipsa disposuit, passionis tempore noui nihil, quod nosset, ne dicam quod sentiret, accessit. 1 sicut] sic A, item b ut om. M1 3 sabstantia B 4 aogmentanane B recepit ABHIB 5 profectu] pro affecta \\' Schottus 6 uerum ante enim uero add. G 7 aaniorum S inficiaa ierit A*G, inficiasserit AIBDBF, inficiauerit HL, infitiauerit S, inficias inerit PT Sch., inficians erit C, insiti adBerit R, dubitarit inficiens est M, wnde dubitarit insafficiena est b quia}- cui n Mb 8 motuo S reciprocatur Mb 11 bonas G man. rec. affectionis EF passibiles G easdemque Mb, eademque rell. et Sch. 12 aut ABH\\'B, baut LS 13 sibi semet] sibimet HLS aduerso b quia] enim add. Schottus affecio R 14 accedit libri praeter CGM ideo C 16 ambifarie DEFMR editores, ambifariS G 17 sentit B* affectum I AB 18 stimulo] cumulo M (eorr. in marg.) b, stimulos G dicit JR accedens ABHBS 19 quia] quae M (corr. in marg.) b 20 ut pate R ipse R passionem G Sed quid nunc ego de adfectu disseram eundemque inpassibilem fore disputando conuincam, cum is ipse cui entradieimus, haud dubie fassus sit crucifixo homini deum fuisse conpassum ? quidnam, quaeso, istud est: non sensit patientis sensu, sed sensit conpatientis adfectu ? quid est sensit, quidue non sensit? aut quo modo passus est, si non sensit? numquid si quispiam dicat: ambulat ille, et ille coambulat, aut: loquitur ille, et ille conloquitur, nonne et conloquentem loqui et coambulantem ambulare significat? aut si quis aiat: mortuus ille est, et ille commortuus, nonne utrumque mortuum fuisse confirmat? nam qui commoritur, utique moritur. ergo et qui conpatitur, utique patitur. passa est igitur, si conpassa diuinitas, ergo fortassis et mortua, aut si istud etiam cogitatu nefas est: non ergo passus est deus, igitur nec adfectus. ubi est nunc conpatientis adfectus? Post subicit, quid prophetico spiritu ueterum quique sanctorum proterrendis coercendisque carnaliter humanitusque sapientibus tropice prophetauerint, inquiens scriptum: domine, ne in ira tua arguas me, et: iurauit dominus, nec eum paenitebit. abhinc superius etiam per philosophos accidentias deo non obicit et hic per prophetas etiam uitiorum necessitates inponit, quia res, quae figuraliter accipiendae sunt, nisi sollerter intro inspiciantur, non ad uiuificantem spiritum peruenitur, sed in occidente littera remanetur. 19 Pealm. 6, 2; 37, 2 20 Psalm. 109, 4 2 i his B quem G 3 ant B, baut S 4 conpassum// B . 5 conpatientis-sensit OWl. Mb 6 quiae C compassus. G 8 ambalat S 10 aiat S, agat M, ait LRb, dicat G 11 confirmat] conprobatup ABDEFP 13 patimur M 14 et fortasais editores at pro aut Schottus 18 proterendis M (eorr. m marg.) Sch. cohercendisqae LS 19 prophetaaerant Bchothu 20 nec eum] et eum noti G 21 ad hinc B perj tm. AMB, pro BH, pro C philosophus A 22 accedentias. H 23 quia] per L \\' 24 sollicite Ubri praeter GM et Sch. inspiciuntar G inspiciantur] his add. S* 25 manebitur G secilicet scilicet, ut incontaminabilem praecelsae diuinitatis essentiam passibilem fore credamus, si uaticinia prophetarum allegoricis animata secretis in litterae tantum corpore cogitemus. quia cum propheticis oraculis uel irasci uel paenitere memoratur, effectus harum uidelicet passionum considerandi sunt, non adfectus. porro qui neotericus scriptor iuxta propheticae locutionis exemplum meditatiunculas suas autumat debere pensari, non tractatorem profitetur se iste, sed uatem, cum uirginis partus ora uatum obserauerit, ut uaticinia reseraret. secus igitur est ac ratio postulat, mystico prophetarum stilo texere periodos oratorias, quo fit ut ille qui aliena expositurum se spondet, non possit exponi. igitur aut uatum uerbis non utere aut uaticinare. nequaquam profecto conducit uel praesenti uaticinium tempori uel prophetica locutio tractatori. quocirca quidquid in defensionem tui ex prophetico sermone mutuatus es, aduersatur tibi potius quam opitulatur, quia uel quaesita defensio fatetur inbecillitatem uel incongruens patrocinium non purgat errorem. Intemerabilis ergo diuinitas haudquaquam recte adfici dicitur, quia effectus est ab opifice, adfectus in opere. quando enim deus quempiam temporaliter punit, aeterno consilio ille utique patitur qui punitur. pateretur aliquid et deus, si uel temporaliter cuiuspiam peccata cognosceret uel eundem ad exercendam iustitiam iracundia commoueret. omne etenim temporaneum mobile atque mutabile inmutabilis et stans sempiternitas 1 incontal/minabilem R procelse R 4 irasci] deus add. G 6 quia H2LMb, om. S nentericns ABCDEFHS 8 profitemur B se om. libri praeter Mb et Sch. 9 ore p* obserauerit ABHLPBST, obseraait G, obseruanerit CDEFM edt. tores . reserarit Ubri praeter CGM et Sch. 11 periodas LSl oratorios M 12 apondit MRS\\', spopondit ps 13 uaticinabere G condecet MPb 14 praesente ABl uel—tractatori om. * Q C lucutio RS1 15 sermonem R 16 mntatus S 19 aut nequaquam B 20 in] ab ABDEF Sch. 22 pateretur] autem add. G et] om. ABDEF, det G • 24 enim Schottus temperamentum p 25 eempiterna trinitas G includit adficiens salubriter aliqua, iudicialiter aliqua adfici sinens, ipsa ab omni adfectu uel motu temporis et loci satis aliena, praedita illo tantum motu qui stabilis dicitur, ex qua et per quam et in qua est omne quod solo tempore et ab ipsa tantum mouetur, et omne quod et per tempus et locum ab illa mouetur neque solo tantum tempore. sed istinc alias. nunc autem missa facientes, quae talia profecto sunt merito uel uiribus, ut eadem inprobari sit iustum, inpugnari non necessarium, ad testimonia illa ueniamus, quae ex apostolo in patrocinium sui mutuatus est. ait enim, cur dici non possit: sensit conpatientis adfectu, quando apostolus dicendum putauit: numquam dominum gloriae crucifixissent, cum, sicut lux nullam sentire possit plagam uulneris, ita et auctor lucis nullam poenam senserit passionis. potest ergo dici: sed sensit conpatientis adfectu. potest quidem, quia omnia licent, sed non debet, quia non omnia aedificant. Risum tamen in isto conparationum ac prolocutionum tuarum genere tenere uix possum. paulo prius adstruxeras deum desinere esse uirtutem idcircoque mutari, nunc itidem sententia flaccente declamas quod sicut lux nullam sentire possit plagam uulneris, ita et auctor lucis nullam poenam senserit passionis. ergo plagam lux sola sentit. numquidnam 10 eius modi nihil in Fausti epistula hodie legitur 12 I Cor. 2, 8 16 I Cor. 6, 12; 10, 23 1 adficiens] aliqua add. M editorea iudicaliter S, iudicabitur JB 2 omini M 3 praeditam AlB, predicta M 4 solum A 6 illo GMb illa] tantum add. px neque Hartehus, non coni. Schottus, quod Mb, \\'quae rell. sola LS tempore] monetur add. E, non monetur add. S istud B tnan. rec., istec E, istaec editores 8 eandem ABCHRS inpugnari] inprobari B 11 sentit G 12 nequaquam G 15 sed om. p 16 debent libri praeter B\\'Mb et Sch. omnia non B 18 insto B corporationum ABDlFl 19 astrueras B1, astruebus B man. x rec., astrueras G 20 idcirco quem ABCHlMBb, idcirco quia coni. Barihim idoircoque] ttlc add. Mb itidem] id est B 21 nullam—lucis om. Ml terra ant aqua aut aer cuiuspiam uulneris plagam sentit, aut lux fortassis animata sit, ant quodlibet corpus inanimum sentire potest, aut corpus est ullum, quod etsi uulnus non sentit, uulnerari non possit? uulnerari igitur lux potest, etsi sentire non potest, quia sicut nox inmissu luminis rumpitur, ita lux tenebris uulneratur. unde iucundissimis Asclepiadeis lusit poeta notissimus dicens: absentemque diem lux agit aemula, quam nox cum lacero uicta fugit peplo. quid dicis, ut lux plagam non sentit, ita diuinitas uulnus in passione non sensit? si ita est, uulnerari ergo potuit, etsi sentire non potuit, unumque fuit insensibilitatis, aliud corruptibilitatis. non enim pro incorruptibilitate non doluit, si uulnerari potuit, quia lux et insensibilis est pariter et uulnerabilis. uide ne forsitan iste sit quem nobis adprobandum rere alti prolapsus erroris. tu dicis lucem corpoream homini communem simul et pecori eatenus, ut deum non sentire uulnus inflictum et quamlibet pulchrum corpus, corpus tamen summo incorporeo non adsimilas, sed exaequas, et in tam plectibili sententia non innocentiae tantum priuilegium tibi, sed laudis adrogas et nos, quia similitudinem dei, ut eius 8 Prudent. Cathem. V 27 sq. 16 ef. pag. 16, 16 2 ad lux B est G inanimatam 8 4 xialnerare utroque loco HR etsi] et Mb 6 iocundissimis CG\\'H, ioeandissimus ABDEFG*, incundissimus LRS, iucundissime M editores Asclepiadeis scripsi, asclepiades (asclipiades) libri, aeclipiadiu L, asclipiadia R, asclepiadeo Schottus 8 lux restitui ex Prudentii libris, nox codices Mamerti 9 nox] lux coni. Schottus, mox tentabat amicus Schotti fuit BDF, flnit ex fuit E pleplo G 11 paseionem R sentit L si ita - non potuit om. M\\' 13 incurruptibilitate R uulnerari] non add. Mb, uncis inclusit Schottus 15 unde AlBDEF adprobandum G, opprobl/andum L*, obprobandum rell., opprobrandum editores, quos si sequi uis, certe sis pro sit scribendum est reere A1BH1MR, rellre S alto pr. errore M, altiore pr. errore b 17 commune R 18 quolibet b, quomodo libet p 19 adsimulaB G in amplectibili S 21 laudes A arrogans Mb ut] et CG sicuti est similitudo sit, incorpoream dicamus, extra fidem. fore pronuntias. sed hinc postmodum, de adfectu interim disseramus. ergone si sic crucifixus est Christus, ut summae diuinitatis uniuerso mundo intemerabilis incorruptibilitas crucifixa credatur, dicas uelim, nisi iniuriosum est, quem post humilitatem mortis a summo deo, id est ipsa trinitate exaltatum esse credi sit licitum, cui nomen, quod supra omne sit nomen, fuisse conlatum? illi nempe arbitror, qui oboediens factus usque ad mortem propter ineffabilis humilitatis oboedientiam ineffabiliter sublimatus in gloriam est dei patris. aude sis non fateri eundem gloriae dominum quem fateris hominis filium. uerum tu illo, quo dictum est: numquam dominum gloriae crucifixissent, in id uti uoles, ut haud dubie credatur, quod ipsa diuinitas queat adfici, \\' si potuit crucifigi. igitur aperto proloquio manifestasti sententiam tuam. nam cum idcirco adfici deum inreprehensibiliter te dixisse arbitreris, quoniam gloriae dominum crucifixum apostolus dicit, et crucifixum gloriae dominum sic accipi ueritas suadeat, ne diuinitas crucifixa credatur, tu uero adfici diuinitatem obnixius argumentere, defensitandi erroris studio haud animaduertis poenale illud, quod in homine Christo persequentium scelus exercuit, ipsi inuiolabili diuinitati inflictum fuisse te dicere. quod si 7 Philipp. 2, 9 9 Philipp. 2, 8 13 I Cor. 2, 8 - 1 secuti JBJR, sicnta C sitj sic p 2 hinc libri, haec editores 3 ergo nec B si om. libri praeter M b et Sch. summa dioinitaa b 4 mundo MR b Sch., modo rell. incorrnptibilitatis M, incorrnptibilis b 5 nelum BR 6 mortas S 8 nomen sit Sch. ille CS, illum G 11 gloria ABDEFGH2LSb aude sis scripsi sublato interrogationis post filium signo, audes is M, andes hic A\\', om. G, audes hie rell., audes igitnr b, audebis Sch. 13 quod CR, q G 15 queat] que M 18 quem ad modam Sch. dominum gloriae ABDEF 20 tute G obnoxins ACDE1HLMRSb, obnixns G argnmentere scripsi dddo post studio puncto, argumentaris Mb Hartelius enuntiatum tu-argumentaris per parenthesin dictum esse statuens, argumentare reU. ef Sch. 21 ant ABClDEFHLRS anim/I aduertis S XI. 3 ita est, pati pro hominibus deus et non adsumpto potuit homine, quia si in homine passibilis, et extra hominem potuit esse passibilis. sed eundem forte contendas substantiae humanae contagione mutatum. idcircoque post adsumptum hominem factum fuisse passibilem. non igitur incorruptibilis deus, quia quidquid deteriorari potest et corrumpi profecto potest sed corrumpi diuinitas non potest nec commutari, igitur nec pati potest. Nunc porro superest, ut quoniam Christus homo uerus deus uerus ex duplici substantia una persona et deus homo et homo deus est, idem gloriae dominus et non sit crucifixus pro inuiolabili diuinitate et crucifixus sit in homine pro unitate personae. itaque miro atque incogitabili modo passus est [homo] deus, et non est passa diuinitas. cerne nunc igitur in id tantum temet apostoli testimonium uindicasse, non ut ex eodem robur sententia tua capesseret, sed ut scaeuae sententiae prauitas non lateret. tu scilicet uelut stipulante tibi per apostolum ueritate adfici diuinitatem dicis, sed apostolus crucifixum gloriae dominum in ea sui parte cogit intellegi, qua potuit crucifigi. tibi igitur, tibi admodum soli haec relicta sententia est, ut intemerabilis atque inaestimata diuinitas flagris caesa, clauis transfixa, lancea transfossa, doloribus adfecta, morte consumpta sit, quia in uno eodemque Christo credi renuis aliud subditum morti, aliud passioni. sed premente ueritate uerba commutas inquiens, quod quibus 1 patri B deum p 2 quasi 8 4 cogitatione AIBDEF HLPS, cognatione A7 5 corruptibilis LS1 incorrnptibilis] est add.Sdi.6dateriorare$,deinterioriG?e■IB 9 nec ABEFH1R, n G ut om. ABDEFLRS Sch. quem ad modum Sch. 12 niolabili M 14 homo om. libri praeter M 15 uendicasse S 16 robor B scenę LMRS, saeaae rell. et b 17 stimnlante C 20 quia BlCl 21 relicta est sententia S sencia M inestimata St inezistimata C, instimata FB 22 fiagris GM, flagellis rell. d Sch. 23 eodem libri praeter GM et SeA. 24 credi rennii M, credi rennnit ABCGHLB, credi renuit DEFS Seh., credi remur PT, quod falso Schottus pro credi rennis uidetur legisse, crederemus b adficitur creata substantia substantialiter in deo sint, non accessibiliter. perge sic dicere, non interspergat sinceritati ueritatis ignorantia praesumptiosa mendacium. humanum est nempe delinquere: humanum est pro delicto paenitere. nemo periculosius peccauerit, quam qui peccata defendit. namque inpassibilem nullique adfectui subiacentem summae diuinitatis essentiam, ut tute pronuntias, cum philosophis non recusas. proinde intestinum bellum pelle animo. certum tibi sit ueritatem falso, sicut essentiam nihilo, haudquaquam posse misceri. tu autem dicis adfici, quem negas pati. si enim adfectu non caret, inpassibilitatis de eodem fallax professio est alterum alteri inmodice repugnat : qui ait, sensit conpatientis adfectu, non ait, quod in passione nihil senserit. porro tu dicis, quod deus non adficitur passibiliter, ergo adficitur non passibiliter. quod ita est ac si quispiam dicat: stat iste currens, dormit ille uigilans, quod utique non sinit contrariorum discrepantia. quo igitur proficit quod adicis passibiliter, cum dici uerissime plenissimeque possit non adficitur deus? non caret naeuo suspicionis biceps ista prolocutio. deum non dicis pati, quem dicis adfici. adfectio et passio unum idemque significat: aut utrumque sustuleris aut in alterutro utrumque seruaueris. non igitur 1 creatura S 2 interspergat G, inter adspergat M, in te respergat relL et M in marg. sinceritate H2LS, sinceritatem Mb 3 prae-, sumptiosā G1, praesnmptiosa G*, psumptuo S, praesiunptio et b praesumptiosa mendacium om. Cl, add. C2 in marg. 4 humanumdelinquere om. M*b derelinquere H 5 peccauerit B 6 affectu Hl summae] sub me B 7 tote B1H1R 8 pelle] ab add. Mb 9 autquaquam R 11 affectn B inpassibilitatis A20Mb, passibilitatis rell. et Sch. 12 immodice repugnat EFJO, immodico impngnat Mb, immo dicere inpngnat ABCFlHLBS, immodice impugnat D Sch., alterum altero immodice impugnat, qui ait coni. Barthius 13 nil libri praeter CM 15 dicam A Ifstat (= istat) B 16 iste] ille BDEF, ate C 17 quo] quid Mb 20 ista] ta A1B1, tua B2, sta B prolncutio B prolocutio] si add. G quo CНL2S Sch., quod AB2F1L1R 21 significant G 22 in om. D alterutro utrumque G, altero utrumque M in marg. b Sch., alterutrumque rell. seruabis Ml 3* dicendum est: non adficitur passibiliter deus, sed: non adficitur deus. si non adficitur, non sensit conpatientis adfectu. si sensit conpatientis adfectu, consequenter adficitur.. Aio ego: nullis adficitur diuina substantia, inquis tu: deus non adficitur. redeamus in gratiam. pessumdetur e medio, qui te fortassis ignarum, quod certe patet, incautum respergit infamia. sed superadicis et apostolum dixisse pronuntias de Christo iam in caelis posito: habemus talem pontificem, qui possit conpati infirmitatibus nostris, et tamquam nihil hic sit pertractandum discutiendumque, satisfecisse te proposito gloriaris transiturus ad tertiam quaestionem. igitur ut quam breuissime responsum referam, pontifex ille, credo, est qui principaliter apud diuinitatem summae trinitatis humani generis oblata sacrificat, peccata expiat, uota commendate ipse ergo uerus sacerdos est, quia si filius dei secundum id quod aequalis est patri, non tam preces fundit, quam precantes exaudit, homo potius hic intellegendus est, quem pontificem apostolus dicens nostrisque infirmitatibus conpati pronuntians de ipso itidem dicit: Christus Iesus, qui mortuus est, immo etiam qui et resurrexit, qui est in dextera dei, qui etiam interpellat pronobis. ille ergo pontifex conpatitur nobis, qui et interpellat pro nobis. ille uero . qui interpellanti adnuit, ipsa trinitas non haberet utique quem sibi interpellare necessarium foret, si pati, aut adfici ullatenus posset. iamne intellegis aduersum 9 Hebr. 4, 15 20 Rom. 8, 34 2 si-adfectu om. BC 5 aio] at ABDEFP efgo RT Sch, diuina-adficitur om. M1 7 qui] quae coni. Barthius iDgratum coni. Barthius patet] aut add. Schottus incautum) in quantum M (corr. in marg.), incantum B, incautis b, incautus p 8 supra dicis G 11 praetractandum mauult Barthius 14 est credo S 15 scificat M, sanctificat b 16 quasi C, qui 22, si om. MBb 18 qui B 22 in ad dexteram C, in dexteram R deitra L 24 cui coni. Barthius non om. 0 25 habere CH1RS1 se ibi com. BartMus 26 posset GSS, possit rett. et editores potius ueritatis testimonium in patrocinium falsitatis adsumi ? quoniam si quid huius modi, sicut supra diximus, in diuinis uoluminibus inuenitur, ad unitatem personae referendum est, quia sicut anima et corpus ex diuersa substantia unus est homo, ita deus et homo ex diuersa substantia unus est Christus. ac per hoc cum sit unus ex diuersa substantia, ipse se quodam modo petit, ipse se quodam modo pro nobis exaudit. innumera sunt quae super hoc dici promptissimum sit, sed quoniam non inpendio emolienda sunt, quae per se labascunt; in praesentiarum de his ista sufficiant. IIII. ABHINC DE STATV ANIMAE DISPVTAT. Status nunc animae humanae, hoc est imaginis diuinae uocatur in dubium. haec nempe est tertia illa quaestio, qua iste necessarius meus discernendarum naturarum causas ingressus spiritum uitae corpus esse pronuntiat adstruens se super hoc praeiudicatae auctoritatis patrum scita proferre, quos quidem non tam aliquid sibi perceptu mentis cognitum definisse, quam quaedam opinatos fuisse commemorat. et quia ipse, quantum loquitur, non tam probatae rationi aut intemerandae auctoritati, sed humanae magis opinioni concessit, id inpenso opere nititur, ut spreta auctoritate diuina, omissa quoque ratione perspicua, clausis ut aiunt oculis sibimet adsentiamur. Quicumque de deo ueraciter ac pie sentiunt, nihil ab eo 1 potius falso suspectum Barthio patronicium C 3 innenietur Mb perferendum ABlF, proferendum DP 4 unius B 7 se] 5 M, unde est qui b quod admodo B utroque loco 9 demolienda coni. Schottus 10 his ont. Mb sufficient libri praeter B2E2M, sul/ficient B 14 quae Bl, quam B\\', que EF, quia CMBb, quod D 18 quidam p* preceptn CMX intemeratae b 21 in ante id add. G 23 pspicua HL 24 ad-. sentiantur Ob, adsensiamnr S 25 at ante quicumque add. b senciunt M, sensciunt F, sensi sunt BCHLS, sensi //unt 22, senserunt A. Sch. non creatum, quod creari oportuerit, consequenter intellegunt. causa enim creandarum rerum bonitas creatoris est, qui creare potens uniuersa quae uelit ut nihil bonitatis exercuisset, si nihil creasset, ita semiplena benignitate usus esset, si semiplenum aliquid condidisset. mirum autem uidetur subplemento rerum defore aliquid, si rosae flosculus non exsisteret, et non defore si incorporea substantia non esset creata. ne ergo non minimum aliquid, sed uel potissimum deforet creaturae plenitudini, debuit incorporea quoque substantia creari sed ad creatoris forte referatur iniuriam, si incorporeum aliquid ac sibi simile condidisse dicatur, quia simile deo nihil inuenitur in corpore. sed ab ipso deo similitudo dei anima dicitur humana, in corpore autem nulla esse potest similitudo diuina: incorporeum ergo erit, quod deo sit simile, humanus uero animus ad similitudinem dei factus est, incorporeus igitur est animus humanus. V. QVOD INCORPOREVM CORPOREO ET INLOCALE LOCALI DIGNITATE PRAEPONITVR. Omne autem incorporeum corporeo et inlocale locali et insecabile secabili et uiuens non uiuenti in naturae dignitate praeponitur. enimuero creator omnipotentissimus idemque 1 creatori 8 2 quae B 3 potest CMb uellit BH, nellet LS ut om. Sch. bonitas BC si nihil creasset om. Ml 4 semiplena - Ii om. G est BDEFHLS Sch. 6 rerum] esse add. Mb, quod transponi iubet post uidetur Barthius defuturum seruato esse p ros eflosculus M, ros et flosculus b, rosa et flosculua Barlhiwi, fore fl. AВ1, forte fl. B man. ree., flore fl. DEFP, rore fl. R existaret HB, ezisterent Barthius 7 defuturum p in corpore C, corporea p 8 sed] ne add. O potissimum] non add. MPb 9 oreari] creatori BB 12 ad R 18 incorporeum - inlocale scripsi, incorporene - inlocalis libri cum M in capitulorum iftdice, qui hoc loco incorporeus—illocale illocali praebd 20 inlocalem B 21 in] secabile-naturae om. M1 non om. A in om. G b dignitati B benignissimus substantiam omni corpore potiorem sibique similem si non creauit, quam I creari debuisse iam constitit, aut noluit aut certe non potuit. si noluit et non potuit, omnipotentia caruit. si potuit et noluit, quod etiam cogitatu est nefas, inuidit. non autem potest uel omnipotentia non posse uel bonitas inuidere. creare ergo incorporeum et potuit et uoluit, igitur et creauit. nisi forte dicas fieri non debuisse,, quod ille potuit uelle, qui non potuit uelle, nisi quod debuit facere. quid mihi nunc creatum non esse contendas, quod creari debuisse non dubitas? creari certe debuisse, quia cum creator incorporeus maximum bonum sit, et creatum incorporeum magnum bonum sit, et creatum corpus, quod nisi creatum non est, aliquod bonum sit, a summo deo qui est maximum bonum, sicut creatum est corpus aliquod bonum, ita creari debuit incorporeum magnum bonum, quia non conueniret omnipotenti bono, qui fecit omnia bona ualde, perfectionem plenitudinis rerum uel in minimis truncam facere, non dicam potissima non creare. sed fortassis adstruetur aut incorpoream creaturam bonum non esse aut bonum creari non oportuisse aut quod Oportuerit fieri nequiuisse. sed summum bonum incorporeus creator, magnum bonum incorporea 16 Gen. 1, 31 t i 1 benignissimus] si add. libripraeter Mb porionem A, portionem B, portiorem G, potionem B 2 si om. Itbri praeter Mb creauit] creatum G constat M\\' in marg. b 3 aut corr. in et H 4 omnipotentiam RI cogitatum Mb 5 autem] ads AlB, adeo E, adest F, aest R 9 esse] fuisse G 10 creare ABCDEFH1 BS1 creare ABDEF certe] constat add. Sch. 11 et creatum-sit om. ABDF 12 maximum H1 quod-non est om. M1b 13 55 B aliquid S 14 si B aliquid S, aliquid Seh. 15 incorporeum] aliquod add. Sch. 16 quod mauult Barthius, sed cf. pag. 40, 2 perfectione B 17 in Mb, om. rell. minimil] rerum add. S 18 potissimam HBS Sch., potissimum Mb asstruitur G, adstruetur M, adstruatur b 19 bonam b Barthius 20 potuisse HMSb oportuit B 21 creator] ert add. editores creatura: oportuit igitur a summo bono fieri magnum bonum, et potuit omnipotens facere, quod debuit bonus uelle. creauit ergo incorpoream substantiam, qui non facere non potuit quod fieri debuit, nisi forte dicatur aliquid debuisse fieri, quod ille non fecerit: consequens ergo erit aliquid illum fecisse, quod non debuerit. Sed dices mihi: si aliquod incorporeum creatum est, aequiperat ergo creatorem. de uero homine, hoc est de hominis anima quaerimus. non est haec aequalis deo, sed similis: similis utique quantum incorporea incorporeo, inferior quantum creata creatori, similis quantum intellectualis lux luci intellegibili: quantum mutabilis creatura inmutabili creatori dissimilis. aliud namque est ueritas, aliud imago ueritatis. sed sicut rei corporeae nulla imago esse potest nisi corpus, ita nequaquam imago incorporei inuenitur in corpore. nam illic ubi de creatione hominis Moyses loquitur, sic ait: et dixit deus: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. et fecit hominem ad imaginem et similitudinem suam. ad imaginem dei creauit eum, masculum et feminam. diuinae istud. auctoritatis oraculum nec eloquio eludi potest nec argumento falli nec uirtute uinci nec arte uitiari. si imago dei est humana anima, incorporei uidelicet imago est, si incorporei imago est, incorporea utique ipsa est. at si incorporea non 16 Gen. 1, 26 et 27 3 ergo] igitur L 4 ne si G aliquod AB1CE1FR decnisse p 5 cumsequens HR, csequens S ergo Mb, om. rell. et Sch. 7 dicis libri praeter Mb et Seh. aliquid AJBD* EFG Sch. 8 equiperat (aequiperat) libri, aequiparat editores 10 itaque D utique similis Mb, itaque similis Seh. similis utique-lin. 13 dissimilis add. L in marg. incorporeo dd. B man. rec. 11 creata] creatura C man. rec. 12 intellegibili] dissimilis add. Galland. 14 corporis G 15 imago] nisi add. G incorporea G 16 moysi ABlC\\'EFHLMBS Sch. 18 suam S et fecit—suam om. S 20 diuinae istud auctoritatis] diuinitatis G 21 auctoris B\\' 22 uitari p et Barthius, qui maie uitiari scribi dicit 24 aut p* est, incorporei prorsus imago non est. sed incorporei imago est, incorporea igitur est: nam quia creata est, non est deus, quia imago dei est, non est corpus. VI. QVOD CVM OMNE INCORPOREVM INVISIBILE SIT, NON AVTEM OMNE CORPOREVM VISIBILE EST. Sed subicis a nescio quibus, quorum tamen nominum nobis notitiam subripis, sic doceri, ut alia dicant esse incorporea, alia inuisibilia. tremendae scilicet peritiae tractatores, qui usque ad hoc penetrauere secretum: si alia incorporea sunt, alia inuisibilia, ergo incorporea non sunt inuisibilia. postponendum est igitur incorporeum omni corporeo, quia dicit per apostolum ueritas: quae uidentur, temporalia sunt, quae autem non uidentur, aeterna sunt. uerum tu creatricem creatamque substantiam ita discernis, ut alia sint incorporea, alia inuisibilia. inuisibile igitur omne corporeum, et incorporeum omne uisibile. istic egomet audeo sciscitari, inuisibilisne sit deus anne uisibilis? si corporeum negas, uisibilem non recusas. si inuisibilem dicis, corporeum confiteris. secundum hanc ergo sententiam, quae tibi nobisque sit procul, aeternus inuisibilis incorporeus deus aut 13 II Cor. 4, 18 1 in corpore G sed] si G, sed si ABDEF 2 in corpore G igitur] non add. R hanc periodum sic scribendam censet Barthius: si imago dei est humana anima, incorporei est uidelicet imago. si incorporei est imago, incorporea utique et ipsa est 7 an BC in ras., a M nominum uncis incausit Schottus nominum tamen S 8 subrepis ABCMBb, surripis S 9 coactores LiS 10 usque ad om. G penetrabere B 12 corpore AB, corpori DEFP 13 uidetur B 15 creatumque B 17 inuisibile p la ista ABDFP ergomet B aoscitari b 18 an p corporeum B 19 uisibilem G incorporeum G 20 sententiam] tuam add. Schottus incorporeus non erit, aut uisibilis erit et aeternus non erit. quiddam tamen cogitare uoluit, sed eloqui non ualuit patentium nempe causarum doctor ignarus, quem dicere uisum reor esse quaedam corporea quae uideri nequeant, cum sit uniuerso incorporeo proprium non uideri, ac per hoc corporea quaepiam inuisibilia esse posse, porro incorporea nisi inuisibilia esse non posse. nam cum omne incorporeum inuisibile sit, non omne inuisibile incorporeum est. uox enim non uidetur et corpus est quamquam propter eminentiam uisus etiam quae ad reliquos pertinent sensus uideri dicamus, sicut saepe dicimus: uide quid sonat, cum sonus ad auditum pertineat, non ad uisum, nec tamen ita dicimus: audi quid lucet, quia praeeminentior ceteris sensibus uisus quae inferiorum sunt abusiue sibi uindicat, cum potestatibus eorum potentiam suam non misceat. quocirca et uisibilia sunt omnia quae sentiri quocumque sensu corporis possunt, si ad uisum cuncta referamus, et non omnia uisibilia sunt, si unicuique sensui quod sibi est speciale reddamus. hinc omnia scilicet principalia corpora quae dicuntur elementa procul dubio uisibilia sunt, sentiri experimur. ex quorum metrico pro portione conuentu, conpactis rate dimensionibus, uegetante anima uiuens corpus 1 noa om. DEFP Sch. aut] et DEFP Sch. ////uisibilis B et] M, cf. pag. 41, 14, itaque falso ant ABCGHLRS, aut corporeus erit et DEF Sch. quiddam CEGH}S Sch., quadam L, quidam rell. 2 ualuit Sch. eloqui scripsi praeetmte Schotto, coU. lilw. I cap. XXV, loqui libri ualuit GMb Sch., eualuit rell. nempe] quippe p\\' 4 corporea quaedam S qua B nequeunt b 6 non om. Bl 10 uidere Schottus 11 pertineat ad auditum S 12 praeminentior BBS 13 sensibus om. SP 14 uendicat JPLb sunt ex sicut B 17 ante et grauem interpunctionem sustuli, quare Barthii coniectura at non opus est 18 hinc om. libri praeter M et Schotttm 19 quae om. B dicat M\\' 20 metrica DEFH2 LPS2T Sch. in notis, metricae coni. Sch. in textu pro portione scripsi, proportionis G Sch., proportione rell. et editores pro portione] et add. p conuentu om. Galland. conpactie D\\'EF2GMb, conpectis CH1R, conspectos ABD1F1H2LS, confectis Sch. 21 rite editores, arte coni. Hartelius uegitante B efficitur, quamquam multa sint, quae animata non sunt et uiuere negari non possunt. sed de eis loquimur, quae non solum uiuunt, sed etiam sentiunt, sicut sunt animata rationis expertia. de quibus paululum disputatione dilata de nobis loquimur. Igitur cum ex anima simus et corpore atque, ut corpus animus esse non potest, sic animus corpus esse non possit, animus qui sentit in corpore, etsi per uisibile sentit, inuisibiliter sentit. aliud enim est uisus, aliud oculus, aliud aures, aliud auditus, et nares aliud, aliud odoratus, et os aliud, aliud gustus. nec hoc idem manus et tactus. igitur tactu calentia frigentiaque discernimus, ipsum uero sensum tangendi non tangimus. nec frigus illic namque nec calor est. et gustatu dulcia atque amara sentimus, sed gustatum gustare non possumus. nihil enim uel amarum in illo uel dulce est. naribus odores accipimus, olfactum tamen olfactu non capimus, quia nihil olet olfactus, et auribus uoces haurimus, sed cum nihil sonet auditus, ipsum non audimus auditum. coloratas oculis formas adspicimus et oculis quia coloratae formataeque sunt, cernimus, sed uisum, quia nec coloratus nec formatus est, non uidemus: iuge namque uideremus, si luceret uisus, et audiremus semper, si sonaret auditus, et perpetuo odoraremur, si fraglaret olfactus, et indefessim gustaremus, si saperet gustatus, aeternumque tangeremus, si se ipsum tangeret tactus. 2 negare BR his AMb quaeue A 3 ratione Meditores 4 experta ABMb paulum CHLHS 5 loquamur B man ree. EGHLSb, loquemur Scb. 7 sic-possit om. p, quibus sttppletis Barthii commentis non opus est potest Mb 9 aures] nares AXBHLB, auris G 10 et ante nares om. editores 13 namque illic Schottus gustatu B, guetu Mb 14 amara] est add. R gustatum B, gustum Mb 16 olfactu b, olfatum HMR olfactu om. b, olfatu HMR 17 aurimus S, audimus LB 19 oculos quia colorati formatique sunt G quia] quf B\\' 21 iuge namque Schottus, iugi* namqae S, iugiter namque Н\\'L, iuginamque rell. 22 odoremur R 23 fraglaret T 1 EFSPLM, flagraret S, flagraret rell. 24 gustatus B, gustus M passim .. atque ut de ceteris taceam, si gustari posset gustatus, nemo posset esse ieiunus, nec extrinsecus adhibenda forent in quae semet sensus exsereret, si se ipse sentiret. aliud est ergo membrum per quod sentimus, et sensus aliud quo sentimus, quia inter inuisibile incorporeum et corpus uisibile est illud inuisibile corporeum, quod in nobis uisus, auditus, odoratus, gustus et tactus est: quae quoniam non nisi in animato sunt corpore, ex utriusque diuersi commercio eadem et corporea sunt et inuisibilia trahentia de corpore uisibili ut corporea sint, de incorporeo animo ut sint inuisibilia. non igitur iurta sententiam tuam illud erit inuisibile, quod incorporeum non erit, tamquam incorporeo uisibile et corporeo inuisibile esse sit proprium, quando quidem nihil inuisibile corporis foret, nisi inuisibile illud incorporei inuisibilitas faceret, quia in eodem, sicut supra diximus, homine et incorporeum inuisibile est anima et inuisibile corporeum, quod de corpore uisibili inuisibiliter agit anima. VII. QVOD EX QVATVOR ELEMENTIS CONSTENT QVINQVEPERTITI SENSVS CORPORIS. Iam uero quaecumque corporis sensibus tangimus, ita ad quosque eorum quaeque ex illis speciatim pertinent, ut in 1 gustare p possit ACHLMMS 2 possit ACHLBS 3 exsereret BCFB, exereret rell., exerceret b si se ipse] seseque ipse Sch. 4 per om. A quo ex quod A* quod G 5 uisibile ACDFH1PBS1T Sch., uisibilem B inaiaibile] et add. G corporeum BDFP incorporeum] est add.ACDEFH1M. Bb Seh., est B et om. G est om. ACDFGMBb, supencr. BH illud est E illud] aliud B 6 uisibile RS Mt Sch. nisibile illud S nisus om. G auditus om. MI, add. Jf, om. editores, iiuerunt autem post gustus 7 animsto] anima tota Mb 8 et corporea-iuxta om. M\\', et corporea annt et inuisibilia: non igitur iazta add. M* in marg. 9 trahenUa — inuisibilia om. Mb 11 tnam om. BDEF incorporeum C 12 esw\\' om. G 13 feret erit S 14 nisi nisibile Sch. 15 hominem B 19 elementa quatuor quinque sensibus committit ABBS communionem propriorum alios non admittant. est ergo inter uniuersa corporea solis lux sine dubitatione praestantior. haec ad illud supremum in uniuerso corporeo pertinet elementum, quod ignis dicitur. hinc est quod etiam in corpore humano principalem prae omnibus sensibus locum uisus accepit. ab interno scilicet calore cordis ac iecoris igniculi quidam indefessim scintillantes in cameram capitis quasi in caelum nostri corporis subuolant. ex quibus radii per oculorum media profusi ac lumini extero commixti corporum quae inciderint. repercussu retrouersim cedentes eorundem colores ac formas hauriunt. animaduertis igitur summum in elementis ignem, pulcherrimam in coloribus lucem, praecipuum in sensibus uisum. : hunc merito atque potentia auditus insequitur illi elemento compos, quod Graeci uocant aethera: qui licet aeris sit natura,, tamen quia quasdam quasi faeculentias e supremis suis deor-\\' sum uersus uelut in fundum digerit, purior atque subtilior hunc procellosum aerem et naturaliter nubigenum et loco et dignitate supereminet. hinc est quod purissimus aer faciliorem. et longius potentem facit auditum. nam sicut oculi sine formis corporum atque extrario lumine contemplari nequeunt, sic aures nisi aere aut percusso aut flato non sentiunt. ita et narium sensus, nam sicut aer sonis inficitur, ut in auribus operetur auditum, sic itidem hic ipse inficitur odoribus, ut in 1 proprium A 2 corpora G 5 uisus] unus C 9 corporum} in add. p corporamq̃ /l S 10 repercusso ABJDFL, repercusaim Mb 11 auriunt R animaduerte G 12 corporibus G in ante sensibus om. C 13 potentiam BlB illf S1 14 compoB libri cum PT, quod non mutandum, sed singulari significatione dictum esse censeo cum Barthio (cfindicem), compar p licet] ez add. Sch. 15 feculentia se B e om. S 16 prior Mb 17 nubigoaum Mb, unde conicias exstitisse olim nubilosum con. Apul. met. 11, 7 18 supereminet om. ABDF 19 patentem Sch. 20 corporum formis S 21 flato G, flatu LS, flatu reU. et b, flante SeA., inflato Barthius, fortasse aeris aut percussu aut flatu scribendum est 23 scididem B ididem AFPT, ididem B hic om. M et editores, quamuis uoculam etiam in PT exstare Schottus testetur naribus faciat odoratum, quibus inesse naturaliter nisi adtracto aere non sentitur. gustandi uero sensus absque humoris adminiculo nequaquam agere se posse hinc euidens facit indicium, quod nihil sapidum, si accipitur lingua arente, sentitur. de tactu uero dubitari non aestimo <imo> elementorum, hoc est terrae esse simillimum. Age nunc ut ad illud, propter quod ista tractauimus, reuertamur: en uisus et lucem et alia per eandem corpora contemplatur ac sentit. num quidnam sibi aliquid hinc usurpat auditus? rursum meatus aurium sonos et formatas accipiunt uoces. numquid hinc aliquid sibi uindicat uisus ? per antra narium generis innumeri capimus odores, nihil certe de his sentire ualet auditus. forte in saporum exploratione odoratui communicat gustus, aut ad sentienda aspera uel lenia gustus permittit aliquid tactus? ecce uox uisu sensu eminentiore non cernitur, lux perinde non auditur, uox naribus certe non capitur, gustu fraglantia non accipitur, sapor tantum in ore sentitur. 1 quibus-sentitur om. BDF, in E haec uerba add. man. a/nt. ita marg. adnotans: \"aliua codex\" nataraliter] constat add. M man. rec. in rnarg. et b adtractato M, attrectato M in marg. et b 2 sentire M, sentiri b 8 agfl/l 8, nigere G 4 iudicium DlMb sic B 5 ezistimo p imo scripst eoQ. libr. II cap. IIII, infimo uel faeci b, Ifimo uel faci M superscr. man. rec., infimo faeci p*, om. rell. et Sch., nisi quod infimo superscriptum exstat in S elemento E Sch. 6 hoc est om. SeA. 7 ut om. Scih. 8 en] in B eadem S, eadem p* 9 contemplatiaa A1BH1LR, contemplatiua S, contemplata uidet Sch. numquid H hunc C 10 sonos BFaB, sonas A1 11 uendicat H\\'Ltsb 18 ualeat L fortis F saporeum F, saporem B\\'CH\\'L\\'81, saporis B2H2L2S2,, saporemuB B 14 ad om. ABCF1GHLMRSb assentienda O, sentianda Hl, sentiendo B man. rec. leuia 0 falso, cf. libr. I cap. XVIII enuntiatum sic adornari: aut sentiendo aspera uel lenia gustus permittit aliquid tactui iubet Barthius uisu] hoc S add. 0 15 uisus Mb 17 gustus Mb, gustat\\' S fraglantia DEFHlMS, flagrantia rell. accipiuntur B* VIII. QVOD OMNIS ANIMA EX NVLLO PRORSVS ELEMENTO AVT QVOLIBET CORPORE SIT FACTA. Ecce habes omnigenum corpus ex omnibus elementis in fabricam corporis humani aeternae illius musicae uix cogitabilibus modis atque harmoniae ratione permixtum. elige nunc ex quo corporum genere anima sit, si corpus est anima. quia si non aut ex uno horum aut ex aliquibus aut ex omnibus corporibus est anima, non est corpus. sed quid nunc faciam? quo me uertam acutissimi et doctissimi disputatoris ingenio et arte praeuentus? qui scilicet intellegens nullum corpus esse posse, nisi aut principaliter ex nihilo creatum, sicut elementa sunt corporum, aut ex his analogica ratione formatum, animam corpus esse decernens maluit eandem ex uno principalium corporum fictam quam ex omnibus fuisse conpositam. callido uidelicet cautus ingenio noluit animae substantiam multorum corporum congregare mixtura, ne ex hisdem contracta principiis quibus corpus extrarium, si perinde diceretur potuisse formari, eatenus uideretur posse dissolui. quapropter aerem delegit, ex quo aut cui animam similem fore decernat adiciens testimonium sui nescio cuius auctoris, cuius haec uerba sunt: nonnullae sunt, inquit, spiritales naturae, ut angeli, 22 cf. pag. 10, 1 4 inter hoc et superius caput quaedam excidisse arbitratur Bar- thius 5 humanae Mb, humanam coniecit uel potius omittendam esse uocem ut glossema censet Barthius 7 sit anima ABDEF 8 non] est b Sch. 9 anima] aut add. b Sch. faciamus B Sch. 10 qao me] quoue Sch. uertamus Sch., uertamur B 11 praeuenti Sch. 18 corporum sunt elementa Sch., corpora sunt elementorum Mb anima in B 14 corporum] aestimare add. Sch. e codice T 15 factam b 16 noluit] in add. G 17 mixturam A1B1DEFGH1R isdem BEFHB, eisdem DLS, iisdem Sch. (ef indicem) 18 quibus] unius C perinde GM, proinde reI. 19 formari om. HS itatenns coni. Barthius 20 elegit G et b ex glossa superscripta in M, diligit B decernit G 22 spiritales] aplendentis C archangeli ceteraeque uirtutes: ipsa quoque anima nostra uel certe aer iste subtilis, tamen incorporeae nullatenus aestimandae. haeccine mandantur uerba membranis? eo istud agitur negotium, quod agimus? omissis omnibus hac tantum lance pendebit, ut si animam aut ex aere factam aut aeri similem ratio discussa patefecerit, nunc in aduersarii, tunc in magistri sententiam pedibus ut aiunt transeam ueniam deprecaturus erroris mei. sin, ut est et egomet pro ratae ueritatis iure mihi uindico, non humana tantum, sed omnis omnino anima non solum non ex aere, sed ex nullo prorsus (constare) corpore ratiocinando probabitur, fas erit ut nobis aut consentias aut ignoscas. VIIII. ARQVMENTVM QVOD ANIMA EX NVLLO PRORSVS CORPORE SIT CREATA. Iam superius patuit ignis elementum elemento aeris sicut loco, ita etiam potentia praeeminere. quod euidenter ostendit ignis iste terrenus, qui mobilitate uix conprehensibili uelut in regionem suam sursum uersus naturali pondere rapitur. 2 incorporea DF 3 existimandae ABCEHLS, ezistimanda DF, extimand9 B heccine EG, haecine ABC, hecine HLS haec in emandantur R 4 eo] et BDEFP Sch. eo irtud om. G igitur Gp* egimas G omissis Gb, ommisaia M, missis reD. et Sch. 5 etsi B aut om. ABDEF 6 aeris AGB 7 sentiS S 8 ueniam deprecaturua erroris 3f, nec deprecatus errorem reU. cum PT mei] M, om. rell. cum P, postponam T sin nt est et scripsi cum A2, sint nt G, me nntes M, si nutee rell. 9 pro ratae scripsi, proparte G, properatae reU., probatae Bartelius, pro speratae Barthius uerba sic constituunt: ueniam deprecatnrns erroris mei egomet nuntius. sed si properatae ueritatis b, nec deprecatos errorem postponam. sin aotem propalatae neritatis Sch. nendico Н2S2, uindicaro Sch. nindico] quod add. editores tantum-omnino om. M1 11 constare addidi, om. libri, consistat add. Sch. corpore] orta add. Ba/rthim rationando R, ratiotinanda 8 17 loco] lato R preminere BRS quid Bx 19 rorsus Mb naturali] natura sine coni. Barthius quod si etiam ex hoc non daretur agnosci, uel hinc manifesto posset intellegi, quod omnis aer solis praesentia clarescit et tenebrescit absentia. sed et . illud maximae rationis est, quod aer ignem patitur ut caleat, nec tamen ab aere aliquid patitur ignis ut frigeat. aer quibuslibet uasculis includi et contineri potest, cum hoc prorsus igni non accidat. est ergo ignis aere perspicua ratione praestantior, uisus uero nobis ex igne, qui utique sensus homini belluaeque communis est, sic tamen ut nonnullae inrationales animantes prae hominibus uigeant acumine uidendi. si ergo negari nequit uisus ex igne esse et secundum tuam rationem anima ex aere, eminentior ergo est dignitate substantiae oculus pecudis, quam anima hominis, quia ille ex igne et haec ex aere. Non inmerito animam localem putat et claustro corporis confirmat includi qui eandem aeriam iudicat. alterutrum nunc igitur eligas oportet: aut deteriorem uisu pecudis animam, si aeriam, aut non aeriam, si praestantiorem. cernis quam facile indoctae figmentum praesumptionis euanuit, praeterquam innumera super hoc argumentari promptissimum est. nempe si aeria est, ergo tenebrae illius corporei huius solis abscessus et lux eius huius ipsius itidem solis aduentus est. falsumque erit illud, quod euangelista pronuntiat dicens : eratluxuera, quae inluminat omnem hominemuenientem inhunc mundum, et illud quod propheta sub peccatorum persona 22 Ioann. 1, 9 1 etiamsi G 2 posset GS, possit rell. 8 maxime HR 4 ab aere] habere A 6 porsus S accidat FGI, accedat reU. cum PT 7 praespicna (prespicua) AB1CF1H1R igni G igne] eat add. Seh. 9 ut Mb, quod reU. et Sch. nullv R uigeant Mb Sch., uigent rell. 10 ergo] ut add. G negare A BF1 nequit] nequid B, quod add. p* Sch. igni GHlMR 55 HMS, est reU. et Sch. 12 oculis C 14 non] ergo add. b 15 quia b aerem B Sch. 16 igitur om. ABDEF 17 post cemiB interpungunt ABCDEFGH facili G 18 praeterea quam coni. Barthius, praeter hoc quod p\\' 19 augmentari B 20 aerea ABF passim 21 ididem B 22 euuangelista S XL 4 loquitur: lumen ergo iustitiae non luxit nobis, et sol non est ortus nobis. numquid isti hunc corporeum solem uiuentes in hoc mundo non uiderant, sed incerporales oculi solem incorporeum requirebant P ualde autem mirum uidetur, si lux ista habeat oculos quos inluminet, illa autem uera non habeat: aut si habet. sicuti uere habet unde uideri incorporeum potest, non solum non aerium, sed arbitror non esse corpoream. X. QVOD IAM FORMATA SVBSTANTIA NON POTEST DICI MATERIA. Illud iam quale est, quod in ipso disputationis tuae principio admonendum credidisti esse lectorem, ut ad subtiliora illa cogitanda animum praeparet? a summis ad ima, ab incorporeis ad corporea rationalem nostrum conaris abducere et quasi docens nos ad subtilia mentis oculum praeparare paulo post adicis et dicis: quidquid creatum est, materiam uideri, quam corpoream esse decernis. si adhuc creatura materia est, nondum ergo homo formatus est, quia dicitur deo: qui creasti hominem ex materia informi. formarum autem siue minus siue amplius pro qualitate uel genere speciosarum plenus est mundus, materia uero informis est mundusque formatus, non est ergo creatura materia. 1 Sap. 6, 6 16 cf. pag. 9, 5 19 Sap. 11, 18 1 loquitur] dicens add. p* 2 ortus est 8 istic b, isti et - Barthius hune] et add. Barthius corpore cum B 3 niderunt Ubri praeter GQ et editores 6 aut si habeat Mb uera LS 7 aeriimi] animum add. Barthius 12 IIleetorem B 13 illa om. libri praeter M et Sch. praepararet G Seh. prseparetj et nunc add. Sch. 14 adducere AD 15 ad om. AB DEFR 16 et] ac HLBS 17 qua A2BDEF Sch., qui Al corporaom ABDEFR 18 ergo om. 8 homo Mb, om. rell. et Sch. est Mb, es rell. et Seh 21 mundua qui b Barthius 22 formandus coni. Barthitu creatura] formata p* XI. QVOD OMNE INCORPOREVM SIVE CORPOREVM QVIDQVID EST CREATVM EST. Post haec argumentaris ac dicis, idcirco incorporeum creatum nil esse, quia quidquid factori s.uo conprehensibile sit incorporeum esse non. possitsub hac ergo ratione ipse sibi deus ignotus es.t: qui si idcirco incorporeum nihil creauit, ne aliquid creatum notitiam creatoris excederet, cum uel corporeum uel incorporeum nihil nisi praecedente scientia creantis exstiterit, uidelicet quia nihil nesciens fecit, se ipsum ergo prae omnibus nescit, qui incorporaliter antecellit omnem substantiam quam creauit, ac per hoc maior se ipso est, qui sui capax non est. quod quia dici ratione non sinitur, consequens est, ut ideo incorporeum quippiam non creauerit, ne sibi creatum aliquid inconprehensibile esse possit, cum ipse summus incorporeus sibi ignotus esse non possit. uide quam paruo negotio ueritatis calor frigentium uerborum pruinas liquefaciat. et cum discernere nequeas a creato materiam, ab informi formatum, ab aere spiritum, sic imaginem dei pronuntias tamquam potissimorum scitus, qui minimorum probaris ignarus. iam nunc testimoniorum uel maxime penuria coactus de quodam opere sancti Hieronymi capitulum quoddam, quod quidem te constat non intellexisse, subiungis, quo ait: globos siderum corporatos esse spiritus arbitrantur. omnem qui arbitratur dubitare non dubium est. beatum uero Hieronymum de spiritibus corporatis 4 cf. pag. 9, 6 4 ac] et ABDEF 5 nil Mh Sch., nihil rell. 8 nec p* I 11 sed Mb qua M, quia b incorporabiliter BE*FGPT Sch., incomparabiliter » 15 non om. Mb 16 esse] non add, C 19 ric Mb, in rell. et Sch. 20 iscitas BFB, inscitus 12, inscitK E, acitor Mb 21 minorum B Seh, probaberis AGlLM SJb, probaueris BCF1G2H1RS1 ignarus om. D 24 qat B, qui DEFB Sch. agit F globus R 25 omne quod Mb dubitare] multare AB, nutare DEFP 26 spiritaUbuB LS 4* quorundam referre dicis arbitrium: qui si arbitrantium, hoc est dubitantium sequitur forte sententiam, cum eiusdem <quo>que tu sequare, cumque non nisi ab ignorantia proficiscatur dubiets arbitrantis, agnosce te nobis quaerentibus ueritatem 1 pro una quam polliceris scientia multorum nescientias adtulisse. nam cum quasi probatissimo testimonio eius utaris, qui de eis dubitans, quorum testimoniis utitur, eos dubitantes adfert, quos testes adhibet, quid te posse pronuntiare censendum est, qui ab auctoris tui dubitantis auctore dubio tertius ipse iam dubitas? XII. QVOD PHILOSOPHOS NON INTELLEGENS GLOBOS SIDERVM CORPORATOS SPIRITVS ARBITRATVS SIT ET ANGELOS CORPORA ESSE DECERNAT. Istud ego tamen philosophos reperio dicere, qui nonnullis disputationibus adstruunt et ipsos lunae uel solis globos incorporeis uidelicet spiritibus sub diuina quadam mente uegetari. sed oportet agnoscas hoc idem testimonium non solum pro sententia tua contra nos nihil, sed aduersus eandem pro nobis ualere plurimum. quod eo tibi accidit, quia philosophicam non intellegendo sententiam illud pro tua uidelicet parte posuisti, quod probe intellectum non nisi nostris tantum possit partibus suffragari. si enim corporeos spiritus esse dixissent, 1 quasi CG 2 cum om. A eiusdem quoque scripsi, eiusdem qu5 LS, eodemque 1Jl, eodem quoque b, eisdem quoque D, eiusdemque rell., eidem quoque Sch., eodem ne quoque uel eodem neque mauult Hartelius 3 sequare E\\'G, sequere rell. et editores 4 agnoscente B, agnoscente H, agnoscis te Sch., agnoscite BS1 5 qua BCD BS 6 utare G 7 dubitat G utitur] et add. libri praeter Mb et Sch., ut add. B 8 pronuntiari S 9 quia Mb 15 stud B philosophus CG1 repperio BS 16 globus R rt in corporeis b 17 uaigari B 18 oportet] ut add. b, oportet M pro sententia] psentia B 19 sed] etiam add. p* aduersum HLBS 20 accedit ABDEFPB 23 partibus] par R esse] philosophi add. b, uncis ind. Schottus V in eorundem non definientium, sed arbitrantium potius auctoritate totus nihilominus argumentationis tuae cardo titubaret. cum uero illi non dubitanter, sed scienter, non corporeos, sed corporatos spiritus dixerint, nonne dinoscitur quodcumque est corporatum non esse corporeum? alioquin corporeos, non corporatos spiritus esse dixissent, quia illud est corporeum, quod incorporeus spiritus animat, illud autem incorporeum, quo corpus animatur. quapropter cum dilucide uiuificatum corpus ab, incorporeo uiuificante discreuerint, uidetur mihi quod iste corporis aduocatus aut philosophicam de substantia incorporali sententiam non intellexerit aut nequaquam pro se obiectare debuerit sub ipso sancti Hieronymi nomine. Sequitur, et adiungit: si angeli, inquit, caelestia etiam corpora ad conparationem dei inmunda esse dicuntur, quid putas homo aestimandus est? quantum uideo, uiolentissimus disputator nec istud intellegit. angelos enim unius credit esse substantiae, ut melius de sideribus sentiat, quae corporatos spiritus iudicat. nam quid hic aliud uir doctus Hieronymus dixisse censebitur, nisi angelorum corpora habilitate sui atque potentia humanis longe praestare corporibus? pariter cum dixit: si angeli, etadiecit: caelestia etiam corpora, duo quaedam intellegi uoluit, angelos et caelestia corpora, quia cum angeli spiritus corporati sint, 13 cf. pag. 9, 11 1 auctoritatem Mb 2 totius p* 8 corporeus B 4 spiritns] esse add. S2p2 5 corporeos] concorporeos ABF1GHLPS, concorporeus B, incorporeos D non corporatos, sed corporeos E1 6 quo C .7 qui A 9 uiuiflcato B quodsi B 10 philosophica me BF, philosophicam e AJDE 11 sententia AB FIBS 13 num persequitnr scribendum ? 15 aestimandns scripsi collato Fausti loco, existimandns codices 16 angelns B 17 credidit p de om. ABDEFH1S1 de sideribuB om. B siderins A1 18 indicat ABF Sch. numquid M editores, nam omisso quid p\\' 20 habilitate sui GMTb, hnmilitate sui C, habitate sni HLBS, habitante sni AB, habitante ni DEFP, ab insita ui coni. Sch. ad C 22 nolnit u; nolnnt S angelos B 23 angelici editores sunt in caelo quaedam quae sola sunt corpora. igitur euidenter ostendit nullum corpus quamlibet supremum loco, quamlibet potens motu incorporeis posse praeponi. rursum in conparatione gradum faciens dicit: adeo diuinis hominem conparari non posse, ut nec angelus possit. discernit praeterea corpus et carnem, quia cum omnis caro etiam corpus sit, non omne corpus est caro. unde apostolus: alia caro uolucrum, alia caro piscium, alia autem hominum. et corpora caelestia et corpora terrestria, euidenter ostendens terrenum corpus etiam carnem fore, caeleste uero non etiam carnem. ne forte hic aptari conueniat illud quod eundem Hieronymum dicere meminit: globos siderum corporatos esse spiritus arbitrantur, ut ipsa sidera siue angelorum corpora corpora utique caelestia sint, cum illi spiritus qui istis corporati sunt corporei non sint, sicut et deum dicimus incarnatum, et sicut ipsa anima humana incarnatur utique, cum administrandam suscipit carnem. cui quamlibet illud accidat, quod scriptura testatur dicens: corpus quod corrumpitur, adgrauat animam, non tamen eandem in corpus conuerti credendum est, quamlibet pondere carnis oneretur, quia nec corpus unquam in animae naturam commutabitur, quamlibet eadem uegetante moueatur, alioquin non erit corpus. unde 7 I Cor. 15, 39 sq. 18 Sap. 9, 15 1 sola] damla B uerba quae sola snnt corpora Barthio stupecta et \\'transpositiuncula\\' tananda uidentur 2 nalli JIb, nallibi coni.. Barthius 8 nuta Mb praeponi Mb Sch., conponi rill. in Mb, M reU. ei Seh. 4 diiit BDEF 5 angelos ABRLE 8, aglB DE, angelis M editores discerni ABDEF, quod cum enuntiato praecedente coniungunt praeterea] hẹc add. HLS B 9 ostendes S 10 caelestem CMk etiam] QBse b 11 illnd hic a. c. q. S 13 arbitratur Mb \\' si angelorum b, si enangeliorum M 15 sint CMb sunt B dum A incarnata B* 1? suscepit ABDEFHLRS1 accedat Zibri praeter CQM et Sch, 19 eandem om. Sch. 20 honeretnr ABC1 D1FL1 21 corpus om. p1 in om. A natura AtC 22 eandem R uegetate J3, uegitate B, uegetata AВE1F, uegetatum E* illud quod apostolus dixit: et corpora caelestia et corpora terrestria, utrumnam de angelis an de sideribus an <de> terrenis quibusque corporibus, de quibus non est quaestio, intellegi uoluerit, ex consequentibus adparebit. indisimctim namque mox adicit ac dicit: alia caelestium gloria, alia autem terrestrium. et quae ista caelestia essent corpora, ut euidenter ostenderet: alia, inquit, claritas solis et alia claritas lunae et alia claritas stellarum. stella enim ab stella differt in gloria. ita et resurrectio mortuorum, eandem scilicet docens, quae est in siderum qualitate discrepantia, resuscitatorum corporum fore pro meritorum diuersitate distantiam. hic utique absque ambiguo doctor gentium de sola resurrectione humanorum corporum disputans huius modi conparationibus usus est. nam sic causam loci huius ingreditur: dicit aliquis, quo modo resurgent mortui? quali autem corpore uenient? w et ab hoc loco usque ad istam de sideribus conparationem id ipsum sine alterius cuiusquam causae interiectione persequitur nullam faciens de anima mentionem, ne scilicet illud, quod de selis lunaeue stellarumque, corporum profecto caelestium, differentiis disseruit, scaeuo forte iudicio de animabus dictum quisque sentiret. 1 I Cor. 15, 40 5 ibidem 7 I Cor. 16, 41 sq. 16 I Cor. l6, 35 2 de ante aideribus om. S 3 de ante terrenis add. Hartelim, om. libri corporis B 4 ex] et B indisianctum G 6 illa Sch. 7 alia—etellarum om. B 9 a G gloriam Sch., gloriaIJ B 11 discrepantiam Mb resuscitantorum M, resnflcitandoram b 12 utrique ABHL, utrimque DEFP 15 dicet D1 16 qualill B 17 loco] ideo add. G 20 lunae vel FMR1b, lunae omisso ue Galland. stellarum quae b de cmte corporum add. ps corporum om. B profecto] scilicet Sch. 21 differentis B sceno GHLMRS, saeno rell., laeno coni. BartMus 22 quisquam coni. Bartkius, cf. Jin. 3 sentiret] putet p7 XIII. DE RESVRRECTIONE. Nunc ergo si humanum corpus, terrenum scilicet atque moribundum, in id gloriae transformabitur, ut fiat de carnali spiritale secundum apostolum, qui ait: seminatur corpus animale, resurget corpus spiritale, et anima humana sic nunc spiritalis est, ut tamen corpus sit, ergo humana caro transferetur in animae dignitatem, cum facta fuerit corpus spiritale, et anima quae corpori iuste dominata, quae domino pie iusteque famulata est, quae deum fideliter credidit aut fortassis et sciuit, exaequata sibi carne sua ipsa quoque nihil pro substantiae qualitate promouebitur. et ubi est illud, non qui oculum carnis, sed qui oculum cordis mundauerit, deum uidebit? nam beati Mundo corde, quon- \\' iam ipsi deum uidebunt. ergo forsan beatificabitur corpus pro modo suo et anima itidem pro modo suo. illud inmutabitur, ut spiritui per omnia ad nutum seruiat, cui contumax saepe restitit, et haec inmutabitur, ut deum uideat, quem flagrantia castae caritatis inhiauit. et quoniam apostolus spiritum, animam corpusque discreuit inquiens: ut integer spiritus uester et anima et corpus, quia post resurrectionem non animaliter uiuendum est, scilicet ubi non edendum uel bibendum, ubi non dormiendum neque coeundum est, transibit totum animale corpus in spiritale corpus, quia et anima tota transibit in spiritum, et erit totum spiritale corpus propter 5 I Cor. 15, 44 14 Mstth. 5, 8 20 I Thess. 5, 23 3 nunc-corpus om. p* 4 id gloriae] gloriam Mb carnale MBb 6 reaurgit CH1MS1 8 transferetur Mb, transfertur reU. et Sch. facta G 10 insteque Mb, om. rell. et Sch. 11 et] se add. Barthim coaeqaata b ex glossa in M superteripta 15 forsitan libri practcr CM 16 modulo priore loco Mb, fortatse recte, cf. libr. H cap. IIII 17 resistit ABCGHL BS 19 animam om. A 21 et ante anima om. Mb 22 vel bibendum om. B 23 neque] uel Barthim tansibit B 24 et om. C 25 inhabitationem spiritus B inhabitantem spiritum. qui utique spiritus si in hac uita concupiuit aduersus carnem et concupiscenti aduersum se carni non cessit, iure in aeternum nihil illo difficultatis sentiet, cuius difficultates caelestis auxilii uirtute superauit, nec par erit ut exaequetur domino, qui eidem cessit inuitus, et in serui statu remaneat, qui uicit uoluntarius. quocirca datur intellegi, quod sicut in hac uita animae humanae substantia incorporaliter dignitate sui anteit corpus animale, ita post resurrectionem remunerationemque anteibit corpus spiritale. omne autem quod spiritali corpore potius est, corpus ut arbitror non est: ergo iuxta huius necessarii mei tractatum, qui angelos sola esse tantum corpora decernit, humanae substantiae angelica natura erit inferior. certum namque diuina auctoritate retinemus sanctorum corpora, quae inmutari merebuntur in gloriam, angelicis exaequanda corporibus dicente domino: et erunt sicut angeli in caelo. si igitur angeli spiritalia tantum corpora sunt uniusque substantiae et prouehetur corpus humanum ad angelici corporis dignitatem, homo angelo qualitate corporis exaequabitur, dignitate spiritus praeeminebit. quod si, ut est utique, uidetur absurdum, duplex ergo est angelica sicuti est humana substantia: habens corpus totius facilitatis maximaeque pulchritudinis, quod hominibus cum iubetur adpareat, habens incorporeum, quo deum semper uideat iuxta illud euangelicum quo dictum est: quia angeli eorum semper uident faciem patris mei. 15 Matth. 22, 30 24 Matth. 18, 10 8 illo Mb, in illo 0, illud reU. et Sell., ex illo Barthius, illic p sentiat HLS 4 caelestes M 7 hnmona ABF1HLRS incorporabiliter ABEFGHR, inconparabiliter CLS 9 remuneratione que (quae b) Mb, remuneratione quoque Barthius 10 corporeum p* 11 tantum om. p* 12 discernit S humana substantia p humanae substantia angelica naturae Mb 15 exsequenda G, coaequanda b ex glossa in M superscripta 16 tamen Seh. 18 et ante homo add. p 19 coaequabitnr Mb, exequabaf S si ut] sicut LS, si ita A 20 est post ergo M, om. rell. 22 uideatur apparens M (corr. in marg.) 23 quod p\\' 24 euuangelia 8 quod Mb 25 uideant AG XIIII. NVLLATENVS SPIRITVALIA CORPOREIS OCVLIS VIDERI POSSE. Valde autem stupeo quo modo quispiam christianus doctoris praesertim loco definiat cuilibet pulchro, cuilibet sublimi corpori, corpori tamen contemplabilem deum fore et uniuersalem uideri localiter posse, cum deum uidere hoc sit intellegere. intellectum uero localem non esse uel intellegendo cognoscimus, quia si intellectus localis est, locale erit et quod intellegitur. nihil enim locale est, quod non et ipsum locus est. at si intellectus localis et in hoc deus, quia hoc intellegitur deus, ergo localis est deus. quod quia repugnat, intellegere nos oportet, constare hominem ex corporeo et incorporeo, utroque in melius reformando, constare angelum et corpore et spiritu praecipua inter creaturas dignitate formato. spiritus illi namque est omni spiritu creato potentior, corpus illi de potissimo omnium elemento sublimius secundum illud propheticum, ubi angelica substantia duplex sine dubitatione perhibetur, quo dictum est: qui facit angelos suos spiritus et ministros suos ignem urentem. ignem uero non esse spiritum et spiritum perinde ignem non esse manifestum est, quia non istic allegorice aliquid accipiendum est, sicut illud ubi ait dominus: ignem ueni mittere in terram, cum de sancto spiritu diceret. non enim credi fas est animas humanas ad amorem diuinum participatione angelici spiritus inflammari, quia eodem dono bonus est homo, quo bonus est 18 pBalm. 103, 4 22 Luc. 12, 49 5 uniaersaliter AB 8 quod si b, quasi BGl 9 quod nonest om. C 10 hoc] idS p hoc G 13 camstare R et corpore] ex corpore D* Sch. 15 ille ABDEF Sch. spiritui AB*CHLS ille AB, illud DEF Sch. de om. Galland. 16 omnium om. S elementorum Mb sublime ex sublimis R 17 phibetnr C 18 quod CBMR 21 ista S, ista ABDGaHL, ista F alligorice R aliquid om. BDFp* 23 fas est credi 8 24 partitipatione S 25 dono] bono E quia A angelus, et eadem dono uterque beatus est. ambo id ipsum eadem uoluntate, eodem scilicet spiritu cupiunt, ambo hoc idem incorporea capacitate percipiunt, et fit homo, angelus et deus unus spiritus iuxta apostolum dicentem: qui adhaeret domino, unus spiritus est. non autem uideo quo pacto corpus incorporeo contemperari queat, ut unus spiritus iure dicatur. si enim corpus est anima, inmutabitur ergo corporeum, ut esse cum incorporeo unum possit, atque ita ad illam rationem necessario reditur, qua. incorporeum aliquid creari potuisse dicitur. nam si potest aliquid ex corporeo incorporeum fieri, potuit et ex nihilo creari, nisi forte dicitur incommutabilis deus ueluti corporascere, ut unum possit esse cum corpore. sed hoc perditorum quorumpiam fides habeat, quia si ut angelo uel homini adhaerere deo bonum est, non ad creaturam deteriorabitur creator incommutabilis, sed ad creatorem mutabilis creatura proficiet, unde in euangelio dominus dicit: pater, sint isti in nobis unum, sicut et nos sumus unum. XV. QVOD CORPOREA OMNIA ADIVNCTIONE SVI MAIORA FIANT ET MVLTA QVAM PAVCA, INCORPOREA VERO OMNIA NEC AVGEANTVR IN MVLTIS, NEC MINVANTVR IN SINGVLIS. Nec uero credi licet quorumque coniunctionem corporum unitatem trinitatis imitari aut eidem inconfusibiliter posse misceri. patet enim liquido quodlibet unum corpus paris corporis 4 I Cor. 6, 17 17 IolUlD. 17, 22 1 dono Mb, bono rell. 2 eandem ARl capiunt p\\'ł 5 deo editores 7 si enim] sin p* corporeum] in incorporeum G 9 quia CGMB, quod b aliquid Mb, om. rell. et Sch. 11 inoorporeo B1H1 at om. Mb 12 incommntabilis PT Sch. uelnti] ! add. G, nolnit A 13 quasi B 14 donum coni. Barthius 15 inmntabilis Mb 16 proficiat H ItS1 ennangTo S 28 credo Â, om. HLS coninnccione My coninnetione b Barthius 24 initiari coni. Bartkius idem p1 25 pari G adiunctione duplicari, esse illic sursum deorsum, dextrum sinistrum, anterius atque posterius, esse illic pro modo magnitudinis longitudinem, latitudinem, altitudinem. in dei uero ipsa trinitate huius secabilitatis et localitatis partes et spatia esse non dicimus, ad cuius similitudinem unum nos esse secumque uniri nos posse dicit ipse qui fecit, sicut in apostolicis actis legimus, quod unus credentium unusque uolentium erat animus et cor unum. non tamen reor multas animas ita sibi fuisse coniunctas, ut maior quaedam ex multis animabus anima fieret, quia trinitas, per quam et cum qua omnes bonae animae fiunt unum, nec in ulla ex eadem trinitate persona minor est quam in tribus, nec in tribus maior est quam in singulis. sic et animae humanae substantia ad eius imitationem, cuius imago est, nec in multis secundum aliquam molem maior est nec in singulis secundum aliquam molem minor, quia uidelicet potentiae sunt illae, non corpora. creatas autem potentias creatrix utique potentia iure supereminet eo ipso uel maxime quo creauit. nam et animam anima praestantiorem saepe et experimur et didicimus, nec tamen eandem, quam secundum potentiam praestantiorem didicimus, secundum molem, quae nulla illi est, credimus esse maiorem. illud etiam nec te arbitror diffiteri quamlibet. multas animas perfecte sapientes non plus sapere idem una anima 7 Act 4, 32 1 adianctione BWR1, adiantione S 3 dei scripsi, deo Itbri uero] et add. Barthius in deo uero (-i-) ( id est) ipea trinitito coni. Hartelius 5 esse noe S 6 noa posse] non posse Al 7 actibufl D\\'M editores nnna Mb, unum rdl. nnnsque Mb, unumque rell. 8 animus Mb, anima rdl. 10 anima om. S 11 bene B in nlla] nulla b, in illa BDE1F Sch., enim ulla Bar- thius 15 maior-molem om. ABClDEF 16 corpora G 18 qao om. C1 19 animae AB1 CD1 GHLRS didicimos JIb, dicimus rdl. et ah. 20 didicimas Mb, dicimas rill. et Sch. 21 illic G 23 Don-aapieBte om. CF1 idem nna scripei, una itidem FO, idem omisso nna reU. et editores (eidem ex ididem B) perfecte sapiente, nec quod una omnimodis uolet anima, multas id omnimodis nolendo plus uelle, nec quod quaecumque optime meminerit, multas melius memoriae tenacitate meminisse. corpus uero et plus habet ponderis magnum quam paruum, et ualidior corporum multitudo quam paucitas, et fortius quippiam manus multae, quam singulae uel retinent uel sustinent uel propellunt. nunc consequentia disquiramus. XVI. QVOD ANIMAE INCORPOREAE SINT. Habent, inquis, animae secundum se corpus quo subsistunt, licet multum et inconparabiliter tenuius quam nostra sunt corpora. accipiatur ita, si ita est. illud respondeas uelim, quia est iste qui dicit: habet anima corpus inconparabiliter tenuius, quam nostra sunt corpora? si animae uerba ista sunt, quod corpus esse suum dicit, quod ipsa est, aut istud quod sentificat uegetatque carnale ? ipsa enim dicit anima: tenuius est corpus animae, quam corpus meum. quod est corpus quod suum dicat anima, nisi illud quod ipsa est, si corpus est anima? aut igitur anima corpus est nec recte corpus istud carneum suum dicit, quia potius illud est suum quod ipsa est, aut si istud corpus 10 cf. pag. 10, 4 sapientiae ABD F2 PT, perfecte (E\\') sapientiae E sapiente// B ne B omnismodis M, omnibus modis b utroque loco 2 uellell B ne BHL, neG 8 quod quaecumque] quodque cumque R, quodcumque Mb 6 vel ante retinent om. B I DEF 7 nunc Mb, sed rell. disqueramus S 10 quod AВ1 R1 11 multo G tenuia BH1, tenue ex tenuis B 12 sint ABCDEFB 14 incõllporabiliter B tenuis B, tenuus H, tenue ex temnis (sic!) B sint ABCDEFH1R 15 esse om. Mb 16 dicat (dicit S1) suam S aut] si add. Mb, se add. Barthtus istud om. B scificat B uegeatque S 17 tenuis BB, tenuus H 18 quid S est om. B 19 si E2G Mb Sch., om. ren. animae corpus est, ipsa, at datur intellegi, non est corpus. post hinc itidem consultori suo sic loquitur : obicis mihi ideo animam non esse corpoream, quia nec localis sit nec qualitate aut quantitate subsistat : quantitatti periculi sit ita credere, in consequentibus demonstrabimus. nunc uero in hoc tractatus nostri statu habita discussione pendebit, ut si nec localis sit nec quantitati subiaceat, esse eam indubie incorpoream credas. si uero eam demonstrauerimus quantitate determinari locoue concludi, consequenter eam etiam corpore contineri nec ipse iam dubites. statum nempe tractatus tui in articuli istius condicione posuisti, ut si localis et quantitati subiacens anima probari possit, consequenter etiam corporea crederetur, quam tamen paulo post intra pectoris officinam uarietates cogitationum suarum fingere et motus agitare pronuntias. XVII. DE VITA QVOD ANIMA INLOCALITER VIVIFICET CORPVS. Ac primum quaeso respondeas, ipsa anima quo in loco sit corporis: in toto est an in parte ? si in parte est, quem ad modum uniuersum ubique corpus mouet atque sentificat? si in toto est, quo modo intra solius pectoris officinam cogitationes suas fingit et motus exercet? an forsitan non solum in pectore est, sed etiam in capite, nec in capite tantum, sed in planta 2 cf. pag. 10, 12 1 post hunc JB, post omisso hinc Mb 2 consultorio BDEF, consultatori G 4 cuius modi b 5 ita om. Galland. subsequentibus legitur apud Faustum demonstrabitur Faustus 6 hac S status BS Sch. 8 quantitate JS* hsud dubie Faustus 9 eam] iam G 11 ipsi A 12 istius] tui LS2 B 13 sabiaoes B 14 num posset scirbendum ? 15 officium ĮJD\\' JSFP 16 fringare G 19 hac HB in quo Mb 21 mo- ueat p sanctificat B 23 corpore B atque in ossibus? et ubicumque animam localiter esse credis, illic etiam localiter sapere et localiter cogitare fateberis, et quoniam, si corporea est, eatenus inest corpori, ut, sieut aqua utrem, minore sui parte minores partes eius inpleat et maiore maiores, necessario sequitur, ut maior illi cogitatio in pectore sit et minor in digito. atque ita quotam partem quisque corporis uiuentis absciderit, totam quoque partem animae uege* tantis abscidit, ae per hoc non tanta erit in anima utique debili uel cogitandi uis uel potentia reminiscendi. aerem namque, ex quo ant cui similem animam esse pronuntias, diuiduum secabilemque nemo dubitat nam et cum flamus et renamus, particulas eius haurimus et reddimus, quas in pastum totius corporis uenae illae capiunt, quas άρτηιας Graeci uocant, per quas idem aer in temperamentum trium elementorum pulmonum quoque indefessa agitatione dispergitur. sed si haustus aer iuxta sententiam tuam ad animae pertinet pastum, quia scilicet res aeria conuenienter alitur aere, ergo sicut supra dictum est cum corpore quod uegetat recipit sectionem. uis certe memoriae ad totam sine quaestione pertinet animam. omne porro corpus quamlibet magnum, quamlibet paruum secari profecto potest, quod idcirco illi accidit, quia partibus constat. nam quidquid partem habet, potest utique diuidi, quia pars potest a parte diuelli. quapropter si corpus est 2 illa A, illam BDEFP fateaeris B1 3 quoniam si] quem ad modam Mb ineet] ide ABHid est C, iden B, ids 8 inest corpori] in corpore diffanditar Mb 4 minori ABHLS, minoris B 5 ut] et ABDEFHLB, et S, ut et Sch. 7 uegitantis B 8 abseidiat Â, abseidat G tantanta 8 10 cuius ABQHLBXT 11 dubitet Hl et ante cum om. ABDMFS1 et reflamas Mb Sch., aerem flamus et G, ac reflamus rell. 13 arterias ELM, artyrias ABCD*HBS, artirias FG 17 aerea B Hgli (erat ego) B 19 totum B quaevtionem gвla animam (animum B) pertinet libri praeter Mb 21 acoedit ABCH 23 a parte om. L diuelli] diuidere illi AB , diuidi DEFLPB (qui post hanc uocem phirium Uterarum rasuram habet) diuidere a parte illi H, diuidere a parte illi S qu//a//propter B anima, recipit utique sectionem: si recipit sectionem, recipit inminutionem: si inminutionem recipit, perdita quisque uiui corporis parte animae quoque perdit partem. cum parte uero animae perit pars memoriae, anima ergo, cuius inminuta substantia est, minus debet utique meminisse. ac per hoc si localis est anima, multimoda. potest sectione comminui et frequentia comminutionis aboleri. sed quia istud mens sana, ne dicam docta, non recipit, ut inlocalitas animae, quantum per nos sub ope diuina proferri potuerit, magis adpareat, de motibus disseramus, quia dubium non erit, sicut corpus est quod mouetur localiter ita non esse corpus quod localiter. non mouetur. XVIII. TRES ESSE MOTVS. Tres ergo esse motus, stabilem, inlocalem localemque iam notum est. stabilis motus dei est, inlocalis animae, localis corporis. stabilis motus est quod deus creaturam non semper fecit, sed tamen eandem non noua uoluntate tunc creare uoluit cum creauit, quia semper tunc uoluit creare cum fecit. tunc temporis significatio est, semper non ad tempus pertinet. tunc ergo istud ad principium temporis pertinet, non ad tempus, quia temporaneum motum stabilitas sempiternae uoluntatis includit, ac per hoc semper tunc uelle stabilis motus est. hic oportet accipias nihil moueri posse nisi ab inmoto, atque ut id doceamus exemplo, digitum certe nisi stante manu 1 inmutationem ABD2EF utroque, B priore loco 3 perdit Mb, perdidit rell. d Sch. 6 mnltimodo 8, mnltimodo C sectione// B comminui] dioidi ABDEFPp* 10 qd mouetur localiter 8 14 motos esse editores inloeabilem 8 que iam - est om. G 16 quo p 17 sed Mb, et reH. et Sch. tum Mb 18 tunc semper B tum p1 creare uolnit ABD EFp1 19 significatio est temporis 8 non om. B 21 temporaneorum motus G 22 semper om. p 23 inmota B 24 id om. ABDEF Sch. istante H1, instante CLBS mouere non possumus, . motus autem brachii ab humeri stabilitate est. et ut non diutius inmoremur, in gradiendo utique pes unus figendus est, ut alter promoueri queat. tene istud cum paulisper animi motum a corporis motu discernimus. nam sicut, ut supra dictum est, deus stabiliter mouetur, sic anima temporaliter. temporale est autem, quod paulo ante superba, nunc humilis, prius laeta, nunc tristis, dilexit ante, nunc odit, prius aliquid oblita, nunc meminit. huius modi autem motibus animae non communicat corpus, quibus inmoto nihilominus corpore mouetur, unde datur intellegi animam per tempus inlocaliter moueri atque ab eadem corpus et temporaliter et localiter moueri, eandem uero a corpore localiter non moueri. Atque ut hoc ipsum, si quo modo queam, uerbis planum faciam, adtentiorem mihi lectorem opus est. ecce ad aliquid scribendum uel fabrefaciendum ut manus moueatur animae nutus intenditur. anima conspicatur incorporeas inlocaliter formas, quibus indissociabiliter iuncta siue superiecta subie* ctis sine subiecta superiectis et membrum tota monet et formarum ueritatem tota conspicit et totum praeter hoc corpus ubique tota sentificat. cum ergo, ut dictum est, aeternis illis hisdemque semper formis intenta ad exempla earundem formarum tetragonum siue hexagonum uel rotundum corporeum 1 possumus] manum n stante bracchio non mouemus add. G humeri// B 3 illud B 4 cum » in marg. GHMRS, om. rell. et Sch. totum B 5 ut om. Schottus, inscrit autem post est 9 animae Mb, anima reU. et Sch. corpus Mb, corpori rei. et Sch. 14 quaeam AB 16 adtentiorem-lectorem AlB C1H1R1M (qui sic Plautus literis rubris exaratum habet in marg.), adtentiore-lectore reU. et editores 17 nntn Mb conspiciatur BClp* 18 subiectis] superiectie b 19 aubiectis superiecta AB CFHLBS, snperiectis Aubiecta DE 20 narietatem PT Sch., sed cf. pag. 66, 7 21 Banctificat p aetemis] et teruifl p* 22 hisdemque Mb (cr. itadicem), isdemque ABCGHLRS, eisdemque DEF Sch., iiadem p 23 bexagonum b, exagonum DEFGM, sexagonum rell. XI. 5 per corpus efficere molitur, certe si aliorsum mentem oculum scilicet suum uerterit, ut puta uolens quadrum facere rotundum cogitet aut uolens scribere Pauli nomen cogitet nomen Simonis: nonne protinus ad id exprimendum siue figurandum agitur motus membri, ad quod cogitandum transiit nutus animi? stabit ergo anima in contemplatione formarum ut moueat corpus in figuratione formabilium, quae formarum ueritas nisi rationali conspicabilis non est. stat enim omnis anima in adpetitu rationalis et in consilio. non autem credibile est quod, cum nutu animae scriptoris manus ad scribendum mouetur, anima quoque manus agitatione moueatur, quae nisi literarum formas inmobiliter atque inlocaliter adspiceret, easdem motu digitorum localiter formare non posset. Sed forsitan diois: illa pars animae, quae in scribentis digitis est mouetur, et reliqua non mouetur. hoc illi porro contendunt qui animam partilem putant, quamquam indissociabili consequentia, si corporea foret, partilis foret, quia et partile quod corporeum et corporeum omne quod partile. inquiramus igitur disicine in partes animus queat, ut moueri parte sui pro corporis parte possit necne 1 moliuntur ABCHS, moliuntur B . alionum mentem] aliorum sumentem B, alio rursum mentem DElFP, aliudl rursum cogitans mente alio Mb, quod si tenere uis, scribendum erit: aliud rureum cogitans alio mentem mentG S 2 pute G 3 cogitat AB FlHLRS nomen pauli 8 4 sjmeonis S 6 anima] humana add. G mouat BC1 R1 7 figurationS G 8 rationali E Schottus \\'e uetere scriptura\\' 10 nutus M\\'b, natua M1 11 mouet Mb, moueatur p\\' animam Mb manuum p moueat Mb 13 possit AВCG1H1R 14 sed] si add. LS 15 reriqua S monentur p* 16 partibilem ABDEFMPb 17 partibilis ABDEFP 18 partibile DEFP 19 partibile DEFP an ante inquiramua add. G igitur] ai add. Mb disi cine A, discsicine M, discindi b, dissici an secari ne G, dissicine rell. et Sch. (diBsico i. q. seco ac diuido, cf. indicem) 20 ut om. GM1, et aut uel et an Schottus in notis, et idem in textu emouere G, monere Mb, amoueri Sch. pro om. Mb, per G partem GHMBxb nec ABDFP uideamus. ac primum illud excutiendae quaestionis huius potissimumque sit nobis, ut, si habet partes animus, secari possit in partes. aduertamus ergo animo, quod nullum corpus aut tangi simul totum aut simul tangere totum potest, et anima in suis quibusque motibus uel actibus tota simul est. nam, ut supra disputauimus, omne corpus quamlibet maximum quamlibet minimum habet longitudinem latitudinem et altitudinem. subiacet autem pro numero partium sex utique motibus. mouetur autem omne corpus sursum deorsum, in dextrum ac sinistrum, priorsus et retrorsus. mouetur autem etiam motu septimo, sicut est rotae et sphaeroidis, qui perfectus motus ad aeternitatis indicium a se et per se et in se peragitur. omne igitur corpus, ut diximus, sex partes habens, sex motibus subiacens habet utique pro crassitudine sui aliquid etiam medium. exteriora namque in corporibus omnino nulla essent, si interna quoque non essent. quodlibet ergo corpus etiamsi clausum manu in exterioribus suis per totum tangatur, in interioribus certe non tangitur. hinc patet omne corpus totum simul tangi non posse, nec uno in loco esse quamlibet minimum totum posse, ut puta granum papaueris aut quotalibet pars grani ipsius quod illic non habet inferiora sua ubi superiora, nec illic dextra ubi sinistra, nec anteriora illic ubi posteriora certum est. anima uero et tota per cor 1 mdebimns ABDF uideamus //// primum R excutiendam R 2 potissimumque sit) potissimum quaesitu coni Barthius 3 posset C animo MR2Tb Sch., animum reU. 6 maximum Mb, magnum rett. et Sch. 7 et om. libri praeter GM 10 ac om. ABDF, a C retrorsus G2Mb, retrocesaus reU. cum PT et Sch. 11 est] et p spberoidis G, spheroides AHLBS, Bperoides BDEF, sphaereidea Sch., sfere id 5 M, sphaerae id est b profecto p1 12 modus S 13 sez partes habens om. AlBB o 14 subiacet R* grassitudine M, grossitudine b 17 clauium C, plausu b manu om. Ma, manuum b 18 tangitur C verbis patet omne jinitur pag. 40 codicis L, sequens folium deest 19 posBet 81 uno om. ABDEFPp* loco] eodem add. DPp* 21 quod] non G illa A habet] in add. R 22. superiora] sua add. Mb illa A dextera BDFL 23 certum est Mb, om. reU. cum PT et Sch. 5* pus uidet et tota uisorum recolit et tota audit et tota sonorum reminiscitur et tota odoratur et tota odorum meminit et tota per linguam atque, ut uolunt alii, per palatum sapores sentit eosdemque discernit et tota tangit lenia quaeque et aspera, tota probat atque inprobat. mirum autem uidetur iuxta necessitatem localitatis temporum, sicut supra disserui, quod anima totum corpus tota uegetat et toto nihilominus uiuente corpore totoque sentiente per minimam partem corporis, quod est uisus, tota simul accipit formas et per eiusdem corporis partem, quod est auditus, tota simul accipit uoces et per exiguum narium membrum sentit tota fraglantias et per gustandi sensum tota diiudicat saporum differentias et calida uel frigida summo tantum digiti tota discernit. si ergo localiter tota adest oculo ut uideat, quo modo omnibus simul sensibus tota non deest, ut ubique tota sentiat et singulas corporis partes non partibus suis, sed tota se uegetet et per diuersum simul tota sentificet? cum ergo haec animam localiter actitare persuaseris, tunc localem mihi eandem uel partilem persuadebis. et tamen haec adhuc omnia homini belluaeque communia sunt. XVIIII. DE ANIMA QVIA QVANTITATI NON SVBIACET. Igitur si inlocalitas animae uel aliquatenus adparuit, cum nondum de principali, hoc est de rationali nostro disputauerim, inin quoquo utiqueutique incorporalitasincorporalitas atqueatque inlocalitasinlocalitas clariusclarius |adparuit : 1 recolet BCHB1 2 adoratur C 3 saporis B\\' 4 lenia quaeque Mb, leoaqae HS, leniaque reU. et Sch., lenia quaeque p\\' 7 toto] tota CDJEF 9 accepit B corporis] formae add. B 10 totum ABCHB 11 fraglantias DEF\\'M&. flagrantias rell., fragrantias editores 13 digiti Mb, cf. pag. 73, 6, digito rell. 16 se om. Sch. 17 sentificat BDF ergo om. S accitare B 18 III/suadebis (erat uel in rasura) B 19 hominibus CG 28 aliquatinuS S 24 de ante principali om. Mb quatenus anima nec quantitati subiacet disseramus, quamlibet, ubi localitas non est, quantitas esse non possit, quia sibi ita mutuo haec eadem nexa sunt, ut aut utrumque in aliquo esse possit aut neutrum. ex illis Aristotelicis categoriis nulli prorsus subiacet essentia diuina, rursus anima humana non omnibus subiacet, porro corpus quodlibet subiacet omnibus. nam de deo non dicimus qualis est, quia non potest conparari quasi ad aliud, ut dicatur: talis est. nec dicimus quantus est, quia non mole magnus est, nec quid habet, quia nihil non habet, nec quo modo est, quia ipse modus est, nec habitum eius inquirimus, quia continet omnia, nec locum, quia non nisi corpus in loco est, nec tempus, quia sempiternitas est, nec actum, quoniam quietus agit, nec passionem, quia non patitur. iam decima, immo prima est ipsa substantia, de qua haec praedicamenta texuntur. XX. QVOD ANIMA QVALITATEM RECIPIAT. Humana uero anima sicut quantitatem non recipit, ita subiacet qualitati. nam si de quopiam quale sit corpus eius inquirimus, sic uidelicet qualitas corporis indicatur: flauus est ille, coloratus est, pallet ille uel niger est. sin uero de anima consulamus, ita nobis qualitas eius ostenditur: superba est, humilis est, iracunda, tranquilla est, ualde meminit aut celeriter obliuiscitur. quantitas itidem corporis si quaeratur, iure i 1 ne Mb quantitatis B, quantitate 8 quamlibet] licet et p\\', licet PT Sck. in notis 3 adnexa JBarthhu esse] non add. A 4 catagoriis B 6 quodlibet corpus 8 8 nec] non ABDEF 11 quia continet omnia om. B 14 decimam R1 . 17 recipiat] quantitatem non cutn ABB add. 14, qui praeterea adicit claudiani capituli initium a uoee demutn lin. 23 quantitas sumit M 18 ista M 19 si Mb, om. G, sicut rell. 21 coloratns scripsi, ocolatns libri et Sch., aquilas Barthius pallidus II 28 est post u tranquilla om. b 24 quantas S quantitatisit idem B itidem] siquidem Mb corpns B* nobis dicitur: illius in pedes quinque protenditur longitudo, latus est duobus itidem pedibus, habet in crasso tantundem. num quantitas animae istis signatur indieiis, aut in illa longum uel latum uel spissum aliquid inuenitur? quod si ita est, tanto quisque maioris erit animae, quanto corporis corporis, nec umquam perexigui corporis hominem magnanimem uere diceremus, cum ingentis corpulentiae pusillanimes plerumque dicamus. sicut dicimus magnanimus Moyses\\', cum rubri maris uias intrepidus ductor intrauit, et populi animi populus), qui hoc ipsum facillimum factum fore deo promittente non credidit. ecce populi totius animo unius hominis animum sine ambiguitate maiorem uidelicet uirtute, non mole, quoniam si mole, maior moles esset uel duarum animarum quam unius, non dico multarum. est ergo in anima qualitas, sed quantitas non est, quoniam quod adfectuum mutabilitati subiacet qualitatem recipit, quod uero non habet molem, non habet quantitatem. hinc est quod emoriens omne corpus animatum non amittit animam, sed dimittit, quia non egreditur quod non includitur, nec amittitur quod non tenetur. si enim tenetur, non amittitur, et si non amitteretur, non moreretur, unde non poetice, sed philosophice Papinius ait:s 2 in crasso] ingressu R 3 nam Mb, iam Barthius animae) DOtI add. Mb 4 nisi Barthius 5 erit; eet HS capacior erit Mb 6 perexigaa AB magnanimom Gp 7 corpulentae B, copnlentiae S pnsillanmos libri practer Mbet Schottum 8 magnanimuB b, magnianimus M, magnas animus reU. cum PT moyses Mb Sch., moysei CHRS, moysi rell. cum PT 9 populos ABCBMl 10 factam FIGBMBSb, quod defendit diam Schot- tw in notis, factu reU. factum] esse add. ABDEFHBS II fore om. DEF 10 pmittente Mb 11 tocius GM animo 8 animo S 12 maiorem] dicimus add. Sch. 13 molis ABCG1H1MRb esset om. libri praeter Mb et Sch. 15 quodj si BDEF mntabilitate AB 17 demoriens (ri in rasura) B 19 teneretnr G 20 dimittitnr-dimitteretnr p* non amittitnramitteretur om. G uerba et si non-moreretur ut spuria exturbanda olim censuit Barthius, postea et si amitteretnr. moreretur scribi iussit: utrumgue falsissime non Mb, nemo rell. et Sch. ...odi artus fragilemque hunc corporis usum. desertorem animi. quod ut magis pateat, hoc ipsum diligentius uentilemus atque ab extremo uiuentium genere ad rationalem quoque uitam ordinatim gradatimque ueniamus, ut tria illa, memoriam consilium uoluntatem, quibus humanae animae confit unitas, uidere possimus, quamlibet rationali atque inrationali meminisse commune sit. XXI. QVOD MEMORIA RATIONALI ET INRATIONALI ANIMAE COMMVNIS SIT ET OMNIS CREATVRA SIT HOMO. Vnde non absque uero dicitur in memoria esse hominis pecudisque confinium. nam et nidos ciconiae atque hirundines post annum reuisunt, et equi stabula repetunt, et canes domi- \\' nos recognoscunt. sed quoniam animae belluarum etsi imagines locorum naturaliter retinent, ipsius tamen substantiae suae scientiam non habent, in recordatione corporalium rerum, quas per corporis sensus hauserunt, necessario remanent et ratiocinandi non habentes oculum, non dicam supra se aliquid, sed se ipsas uidere non possunt. gratias ergo, si non quantas debet, at quantas potest, creatori suo totus homo referat, qui illi ineffabilis benignitatis largitate essentiam cum lapidibus, uitam seminalem cum herbis et arboribus, uitam sensualem 1 Stat. Theb. 8, 738 1 usus B 3 mage G 5 gradiatimqae E 6 cmnfit DB, conficitur Mb, constat p\\' 7 uerba inde a quamlibet cum sequenti capite coniuncta leguntur in Mb 12 initio Jwius capitis quaedam verba excidisse opinatur Barthius non] nunc HS, fiunq B 13 et] ad ADEFP, et ad Sch., om. 8 irnndinis B, irondines 8 14 reuersi eunt ABHPBS, reuerse sunt DEF, reuersae sunt SeA. 17 recordationS Mb 20 . ipsa C, ipsu ex ipsas B si] etsi b, et ante Bi add. M man. rec., aut pl 21 aut BD1EF2, uel Mb 22 benignitatea Mt, om. B . largitate add. M1 in marg. eandemque animalem cum pecudibus, uitam rationalem cum angelis dedit. igitur ut herbarum quoque et fruticum uitam incorpoream esse pateat eandemque non amitti a corpore, sed dimitti, quaero a te herbas et arbusta utrumne neges uiuere, an forsan dicas his ipsis uiuentibus aliquibus ut uiuant animas inesse. sed animata si essent, motu proprio non carerent, quia sunt quae mouentur motu non proprio. sentirent etiam uulnus inflictum. sed haec talibus non inesse uel de ossuum sectione et capillorum atque unguium praecisione cognoscimus, quae sine ullo sensu doloris abscidimus. est ergo etiam ibi uita, ubi non est anima. Adspice nunc ad conficiendam hanc ipsam arboris uitam omnium elementorum particulatim semina conuenisse. est illi uidelicet terra in crassitudine, aqua in humore, aer in progressione, ignis in germine. si autem de aere est anima aut aeri similis, ut tu pronuntias, ergo arborem non negabis animatam, quia perspicuum est aeri similem illi inesse naturam. inferiora nempe rato rerum ordine a superioribus adficiuntur: transacto scilicet frigore brumali per conuersionem caeli recursu siderum calor superne ueniens aerem sibi et loco et natura proximum prius adficit. qui quoniam tanto gradu igni cedit, quanto ipse aquis eminet, per radices arborum uel quorumpiam germinum de terrae intimis aquas adtrahit eo quod ignis elementum omnia naturaliter rapiens tepefactum aerem ad se cogit, perque arboris medullam sicut ipse haurit 2 ad hertarum E in marg.: alins codex *beluaram quoque et adnotat 3 corpoream GR 4 utnunnam G 5 foraitan Jibri praeter CGM et Sch. aliquibos om. Mbt aliquas G 7 sentiret S 9 ossnum HB, ossum Mb, ossù S, ossium rett. et editores 10 agnoacimnt HS abscindimnB M editores 11 a uerbis ibi nita ineipit pag. 41 codieia L animata HLS 15 antem D, ant BCEFHLMBb 16 arborem] aerem R 17 animatum R aeris Q similem illi scripsi, aimili ABCH1MSb, similem DFH2LR Sch., illi G, illi similem E, simili similem mauult Hartelius 18 nempe rato] temperato DF Sch. ratJlo S a om. Ubri praeter Mb et SeA. efflciuntur C 20 snperueniens editores praeter p* 21 loca B 23 adtrait B 25 sicat] sic Sch. i l aerem, sic aer aquam, sic aqua terram. unde est quod etiam nos per fistulam uel cuiusce modi tibiam adtracto aere aquas indifficulter haurimus, et e puteorum profundis artificiose conpacto machinamento quodam sursum uersus unda. grauior ob naturam cogitur et aeris adminiculo in angustos tubulorum meatus ui conpulsa labrum tenus supra summum putei expressa prolabitur. haec ergo dissonantia contrariorum sibi corporum, ut quodlibet uiuens corpus exsistat, in quandam concinentiam cogitur nutu creatoris. ex his autem elementis quattuor, quae moderate musiceque in arboris uita sibi concinunt, si quid contra mensuram uel superfuit forte uel defuit, aegrescit arbor ipsa primum, dehinc emoritur ueluti uicta languore. cernis istic dissonantibus ab unitatis concinentia corporis partibus uitam potius a corpore deseri, quam corpus a uita dimitti. constat igitur omnem uitam nec localiter abscedere a corpore nec in corpore uelut in loco esse nec localiter corpori accedere. Hic si causalium rationum secreta rimare, animaduertas licet 2 fistulam GM, fistucam BOHIR, festucam rell. hninsce modi Gp 4 snrsns nerao ABDE (in marg.: aliae codex sursum uersus\\') FP 6 angnstiiB G tubulorum E in marg. alius codex adm deng, tabnlorum G, tu/lbarum D, tubarum E in contextu, tuborura rell. et Sch., tumorum Barthius 6 metos D ui] aut p labrorum C, labro DEFP Seh. putem Mb 7 probabitur R 8 ezistit A continentiam ACR1p 9 nuto S qui ABCF1 GHLSS1 19 moderat\\' M1, corr. M* in marg., moderantur b Bar- ihius musice quae MBb, mnsice quibuB uel mnsicae qua coni. Barthim uita MRb, nitam rell. et Sch. ibi ABHLS, mihi R 11 supfuit B arescit b, quod suprascr. man. rec. in M 12 et moritnr G nita p9 langore ACM 18 istis Mb Sch. tn textu, ista ABE1FP Sch. in notis continentia A totum enuntiatum sie exaratum est in M, ut literis rubris unicuique voei superscriptis hanc uerborum collocationem esae librarius uoluerit: amnprqsocfdebgiklh 16 esse nec] esse non C corpori Mb. cmp\\' B, ad corpus Gp2, corpus rell. 18 hoc M se b cansalibus p rimere G, rimares B animadnertis M Bliquet suadet Barthius defore fixis uiuentibus animam, sed non defore incorpoream uitam. atque ut unum aliquod ex omni seminum genere deligamus, granum certe tritici quantae sit magnitudinis scimus eiusdemque capacitate si admodum molem metimur. cuius si quid internum corporeum uidere uelimus, scisso eodem nihil . nisi tantum candentis farris adspicimus, quantum breuis capacitas tenuissimae cutis includit. ecce tibi in spatio corporali summam grani triticei. da tu nunc in hoc eodem granulo corporaliter mihi tumores germinum, herbarum uirentia, calamos stipularum, spicarum hispida, lenia palearum, pinguia frugum atque ex his indefessim multiplicandorum semina seminum, quae omnia in illo sunt granulo causalibus reposita secretis. nunc igitur aut cuncta quae de seminibus prodeunt intra eadem semina corporaliter ostende aut herbarum quoque uitam incorpoream confitere et pronuntia, si placet, corpoream hominis animam et corpoream fruticis uitam. quod quia nemo hominum incolumi potest ferre iudicio, transeamus ad animata uiuentia, quae non solum uiuunt, sed etiam sentiunt. Est ergo in pecude corruptibile corpus et mortalis anima, quae uitam corporis nec anticipat nec posticipat. uides ergo. uitae seminali, quam in herbis arbustisque repperimus, in corpore pecudis per adpetitus animae sensum motumque tribui, 1 fixis] uix hia Mb, mox his Barthwe, terrae fixis G 2 aliquid B diligamus ABH1R2, delegamua LR2S, eligamas G 4 eiasdemqae EG, eiusdem rill. et Sch., et eiusdem b oapaciiatis G, capacitatem HLRS ammodom ABCFWMR, modum G Sch., modi b molem Mb, mole rdl. et SeA. mettimar LB\\', metitar D, mittimur BCH1R1, mittimus M 5 aolamas Mb isoiso B 8 granam tritici M, grani tritici b 9 calamOltipularam B 10 stimalaram C hispida] spida OMB, spicola b U indefessim Barthius coll. pag. 46, 7, indefessis libri et editores 12 cauaahb; M, caasalibet b, causaliter Barthius posita secretim com. Barthius 14 ostendere BCHlR 15 incorpoream H* Sp* 17 inoolomi RS 20 postificat R ergo] quod add. I reperimas Sch. 21 reperimas EM editores, inaenimas D 82 anima Sch. totumque C tribuit BH1 MR, tribuat Sck. sic tamen, si ipsum corpus conuenienter elementis analogice concinentibus probe ualeat, ut nutibus animae consentaneo motionis concordet obsequio. quo modo autem fit ut anima eodem nutu sanum infirmumque membrum dispariliter moueat? ecce ille laeuae manus uigore ualet, usum dexterae ictu ut adsolet humoris amisit: manus reliquo adhaerens corpori, etsi non in eodem uigore, in eadem permanet specie, nec tamen seruit nutibus animae. quid dicemus, pulsa exinde localiter cessit anima? et quo abiit, quo inde discessit? sed forte ad reliquam partem sui se contulit: sed iam totum corpus inplebat anima, et potest adici pleno quippiam quin superfluat ? ergo fortassis exhalandum est aliquid animae uel eructuandum aut quoquo modo digerendum eo quod non inte- \\' grum corpus non integram capiat animam. haec certe absque. ambiguo consequi necesse est, si corpus est anima. quod quoniam fieri nequaquam potest, illud potius intuere quod non anima imperandi uim perdidit, sed uires seruiendi manus amisit. illo enim ut puta sanguinis inpetu coniuentium elementorum harmonia turbata corpori adimitur seruiendi possibilitas, et animo dominandi accidit difficultas et incipit esse oneri quod erat usui. non tamen anima mouendi uim perdidit, sed membrum conuenienter se necessariae motioni non praebuit, et in quolibet oculis capto, quantum ad animam spectat, remanet uis uidendi corporalia per corpus, sed organi membra 2 continentibus A nt] et R Sch. motibus B 8 quo modo] qui G sit ut R, aicnt p 6 dextrae ediiores hictu CHR, iactu A 6 humeris R aliquo G aderens B 7 non in om. p 8 dicimus G 9 quod inde Mb 11 et CM, nec reJl. et b Sch., non p* qui in R 12 supereffluat p* 13 eructandum A editores quo modo BCDIPFR dirigendum GM 17 prodidit BCHLRS 18 coniuentium MR, conniuentium Sch., l conuenientium conuenientium E, conuentium CG, conuiuentium HLS, conuenientium ABDFb 19 adimittitur R, admittitur jp1 d 20 accidit GM, accipit C, accedit rell. et Sch. 21 eed Mb, ai reD. et Sch. 28 expeetat B 24 uiaendi A organa AD EFP Sch., organis G membra Mb, membrorum rell. et Sch. deficitur 0) defitiunt S deficiunt, quibus potentias suas exserat ad sentienda corporea. sicut ergo ratione perspicua claret liquido non animam membro debili localiter pulsam, sed ab animae intentione uiuaci membrum languore torpens uelut quadam mortis uicinia dissidere: ita cum animalis cuiuspiam corpus dissonantia sui dissederit, recurrentibus ad regiones suas elementorum particulis anima non habens quo intentiones suas explicet pecudis deperit, humana requiescit ab his tamen tantum motibus, quibus corpus mouebat per loca ipsa per tempus inlocaliter mota. Non se nunc aliqua ueluti corpuscula oculis mentis obiectent, ut animas positis corporibus quaedam loca aeris aut cuiuslibet elementi occupare credamus. intellectum tuum, si potes, intellege, cui soli cum angelo haec uidere concessum est. num quippiam in intellectu tuo longum, latum aut altum uides? num splendor ullius corporeae lucis ibi rutilat P num aliquis cantilenae modificatus et per tempus fluens canor illic insonat aut euanescentis fraglantiae suauitas halat aut aliquid istic corpulentum sapit aut aliquid molle uel durum localiter tangit? uisus illius clarescit prudentia, tenebrescit insipientia. auditus illius fallacia offenditur, ueritate mulcetur. inlocaliter illi fraglat aequitas, foetet iniquitas, uanitate tabescit, uirtute pinguescit. miser est contubernio stultitiae, 2 prespicua C anima B 3 uicaei C . 4 dissidere BarthUu, dissidens M superscr. maft. rec. et b, dissidentem libri et Sch. 6 diasederit scripsi, desiderit Mb, discinerit rell. et Sch., desierit p 6 recorrentibne B 8 tamen om. 81 9 monetur Mb 10 mentes AВF1H1B 11 animus B corporibus politis B 13 potest CS\\' solo HS ncessum A 14 in om. S 15 illias p 16 aliqui CHLBS, aliquid Mb fruena Mb candor L 17 fraglantiae DEFMS*, flagrantiae rtlL, fragrantiae editores alat MBb, halatur AВDE1FGP 18 ista ABDE1F Sch. in notis, stio M corpulentia BDEF Sch. in notis, corpulentium Ã, corpolentum B mole B 19 tangit Mb, tangitur reU. et Sch. prudentia] sapientia Cp* 20 offunditur LS unitatem B mulcitnr CHLBS 21 illic M editoret fraglat DEFM, flagrat rell. beatus conplexu sapientiae. totus igitur oculus est, quia totus uidet et totum quod inspicit uidet, quodlibet autem corpus nec totum uidetur nec totum uidet. totus auditus est, quia totum quod audit totus audit, corpus autem nihil totum audit. et totus odoratur, gustat ac tangit, cum huius modi unitas et potentia in corpore esse non possit. hoc autem idcirco illi suapte natura est, quia ibi hoc est uidere quod audire, hoc audire quod olfacere, hoc olfacere quod gustare, hoc gustare quod tangere. sed occurrunt animae phantasiae corporum, quibus per sensus corporis adfecta non locis, sed fallaciis circumscribitur, et quia illorum tantum meminit, quorum species per corpus accepit, nihil esse credit quidquid tale non fuerit, nec suspirare potest illi patriae, de qua in hanc peregrinationem merito praecipitata est, cum peregrinari se nesciat. peregrinam se uero in corpore scire non poterit, si corpus esse se credit, unde uir ille, quem sui iam substantia non latebat, sicait: cum sumus in corpore, peregrinamur a domino. audemus autem et bonam uoluntatem habemus magis peregrinari a corpore et praesentes esse ad dominum. quid, quaeso, dici clarius potest?, omnia corpora siue crassa uel grauia, ut est aqua uel terra, siue tenuia et lenia, ut est ignis et aer, siue illa quae ex his confiunt seminaliter coeuntibus corporis nomine includi non ambigitur. quidquid autem qualelibet corpus est, dici potest leuius corpus, tenuius corpus, habilius corpus, sublimius corpus, clarius corpus, non tamen potest dici nisi corpus. apostolus 17 II Cor. 5, 6 et 8 1 conplexus AB 3 nec totum nidet add. Ax in marg. 5 cum 0 hiuus modi] cnins m G 6 nanitas BH1 7 suaapte BGHLM RS1 natur? G 8 olofacere ABCHR, olefacere EF hoc olfacere quod gustare om. libri, add. M* 12 quidquid] quod R 13 saspirari A, suspicare BCH1L1R, suspicari M1 14 nescit Mb d. o » 15 peregrinari Sch. 21 ual] et b & est aqua ut (ex ul) II Ol terra M 23 confinunt F, confiunt B, conficiunt C, conficiuntur Ia h D7p* 24 quaelibet S 25 abilius ex aliilius R autem qui dicit: cum sumus in corpore, peregrinamur a domino, uidetur mihi quod nequaquam peregrinari in corpore animam diceret, ei eandem corpus esse censeret, quia si anima corpus est et peregrinatur in corpore, in sua ergo substantia peregrinatur, nec umquam poterit non peregrinari quae sine se esse non poterit. nulla autem res ipsam se ullatenus amittit, quia non potest quidquam esse post se. facilius enim est aliquid prorsus aboleri ne quidquam sit, quam se et amittere et sibi superesse. ant igitur anima corpus est et fefellit apostolus, aut si peregrinatur in corpore, anima non est corpus. XXII. INTERROGATIO ADHIBITA QVALITER ANIMA PEREGRINETVR IN CORPORE. Subicias his fortassis ac dicas: quo modo hic tan tum peregrinari dicitur anima eo quod sit in corpore? si resurrectionem probe credimus, in illa quoque aeterna patria non sine corporibus futuri simus. hic respondeas uelim, utrumnam idcirco nunc anima peregrina dicatur, quia in corpore, an quia in tali sit corpore? istud nempe corpus, ut supra memoraui, adgrauat animam non illo utique pondere quod pendi potest, quia si illo, eo quisque uiribus plus ualebit, quo magis corpus inedia uel aegritudo 21 Sap. 9, 15 1 quid M editores peregrinemur A 3 animum p undem p esse corpus B 6 sine inse S se ipsam Sch. 8 nec R 10 anima] est add. Barthius anime B 13 peregrinetur acripsi, peregrinatur M cum ABBS 15 his om. ABD EF, hic G tantum om. R 17 credimus] an quia in tali ait corpore add. LBS 18 sumus DEFM editores 20 dieitur AE, dr BF corpore] moratur add. T Sch. an - corpore om. libri praeter COM, uncis inclwit Sch. 22 l utique quoque S eo om. JBLS, quo BCFBp* eollllqaisque E quisque] corpori add. JB 23 quo] eo p* mage G tenuauerit unde hoc quoque multum nostris adstipulatur rationibus, quod liquido claret secundum illam uitam, quae nobis cum pecudibus est, hominis animam exeso atque arido quam pasto ac succulento corpore magis onerari. quod eo fit, quia fessum corpus non ita ualet animi nutibus facili motu seruire et onerosa illi est non ponderis grauitas, sed agendi difficultas. ac perinde si belluinam uitam, quam nobis istic inesse manifestum est, cogitamus, corpus istud non adgrauat animam: si uero illam quae cum angelis erit adspicimus, adgrauat animam occupando eam atque inliciendo uel necessariis uel uoluptuosis defigendo eandem in pulchra corpora et a contemplatione summae pulchritudins abducendo. istud ergo quod uel esui aut potui necessario in salutem corporis opus <est, si plus quam opus) inpenditur, uel superflue uoluptatum nugis animus occupatur uel plagis ac doloribus per corpus adfligitur, adgrauari eandem et pro multitudine ac difficultate actionis onerari perspicuum est. et haec est illa peregrinatio, de qua dicit apostolus: cum sumus in corpore, peregrinamur a domino. cum uero ad illam corporis permutationem peruenerit qui meruerit, de qua idem dicit: omnes resurgemus, sed non omnes inmutabimur, non obuiabit tunc nutibus animae corpus animale quod non erit, sed per omnia seruiet spiritale corpus quod erit. sed nec illud quippiam concupiscet indignum, nec haec aliquid imperabit 20 I Cor. 15, 51 1 tenuaaerat BF1, tenuerat Sch., tentaaerit p* astimalatar C, asstipulatur B 4 eaoalento DFS*, saecalendo ABGHL, sucu- lendo BS1 7 ista ABEF, ista ita D 9 animam-adgranat om. Ml uero om. libri praeter SP 10 illicendo S innecessariis Barthius 11 corporea libri praeter GMb et Schottum 12 stad HLR, isto editores 13 opas] plus Barthius, ai opulentias et necessarium coni. Hartelius, sed magis speciosa altera Hartelii coniectwa: opus (est, si plas quam opus) scribentis; verba est—opus a libris absunt 16 aggrauare Sch. eandem Mb Sch., eundem rell. 17 honerari D, onerare Sch. 21 resurgimas B obuiaait GH1 24 concapiscit BCEFGHLBS imperaait BC EFGHIB iniustum, et quoniam sancta anima adfectu casto in deum rapitur, animaduerte nec peregrinationem illi localem esse nec patriam. numquid in hac uita deus cum anima non est, etiam si ipsa cum deo non sit ? aliud enim est esse cum deo, aliud non esse sine deo, quia non localiter ad illum uenitur \\'.nec localiter ab illo disceditur. proinde anima illa cum deo est, quae uidet, hoc est intellegit deum, et illa cum deo non est, quae utique non intellegit deum. deus autem et intellegenti et non intellegenti adest inlocaliter. sed in tantum istic peregrinatur, in quantum per uoluptatem ac dolores corporis per loca uel tempora, per phantasias et phantasmata a summi boni contemplatione reuocatur, quod tunc ad plene non erit, cum corruptibile hoc induerit inmortalitatem et mortale hoc induerit inmortalitatem. Quae cum ita sint, peregrinatur anima in corpore, cuius corruptione, debilitate atque indigentia a patria, hoc est a deo separatur. puto autem substantiam, cuius peregrinatio locale est atque corporeum et cuius patria incorporeum et inlocale, non ueraciter dici uel corpoream uel localem. in illo autem peregrinatio non erit, cuius nullo adpetitu prolicietur, nullo renisu occupabitur, nullo pondere praepedietur. patet, ut arbitror, animam non in omni corpore, sed in carnali tantum corpore peregrinari, quia carnale corpus obuiat et spiritale proximat incorporeis. ergo, ut aliquando de nostra tantum, sicut praelocuti sumus, substantia disseramus, quis potest memoriae solius abyssos intueri et antra penetrare ? in 18 ICor. 15, 53 sq. 1 effectu BDEFR 2 locabilem libri praeter GMb et Schot- tum 4 si om. ABH est enim S 5 non ante esse om. G laoaliter R 9 ista ABDEFp* 10 aolontatem HLBS, uoluntates G hac B doloris ABH1R 12 plenum p* 18 incorruptionem G 14 hoc Mb, om. rell. et SeA. 15 quaecumque ita sit RT Bit H1 M R Tb 19 inlocale] est add. М\\'b 20 illo] loco G 23 carnaii R 24 in corporeis b 25 prolocuti D, prolocuti R editores fuimus G 26 abyasos memoriae Boliua b Sch. ista mihi est quidquid usquam colorum formarumque uidi, in hac quidquid uerborum uel sonorum per aures accepi, in hac quidquid odorum per nares adtraxi, in hac quidquid saporum diuersitate cognoui, in hac quidquid tactu nuntiante discreui, in hac mihi reposita quodam modo sunt et grammatica, cum de dialecticis dissero, et rhetorica, cum de geometricis, et astrologica, cum de musicis, et hae simul omnes, cum de arithmeticis: iuxta formas partium mundi, quas uideo, de his quas non uideo adminiculante ratione cognoscens incorporea mundum capacitate conplector. XXIII. QVOD ANIMA INCORPOREA INCORPORALITER VIDEAT PER SE, CORPOREA VERO PER CORPVS. Sed dicis mihi: non mundum memoria conplecteris, sed figuram mundi. uel ex hoc intellege animam non esse corpoream, quia uides eandem nec corporalia corporaliter posse conspicere. huic ergo superpositus est non loco, sed ui ac potentia oculus quidam, qui siue spiritus siue mens siue intellectus unum atque idem est, etsi diuerso nomine dicitur. ergo quod est lapis ad inanimum uiuens, hoc inanimum uiuens ad animatum uiuens, et quod est inanimum uiuens ad 1 lInquam Barthius calorum R 4 nuntiate R 6 rethorica BS 7 astrologia ABDEF, astrologicam R bae DG, he F, haec rell. et edttores, quae nomine plur. femin. forma nescio an retinenda sit omnes (ac. ars grammatica, rhetorica, astrologica, cf. pag. 87, 11) ABCDFGMRS, os EHL, omnia editores 8 patram M 9 complector mundum capacitate incorporea M* literis O wperscriptis et b 10 conpector H 16 qua ABCR, q M, quo 6, quod p nec corporalia] incorporea G corporalia] nec add. % p 18 quidem S 19 unus Barthius uerso Mb 20 ad animum ABC1F1HLR1S, ad inanimatum DR* hoc] est add. B Galland. 21 est om. libri praeter CGM et Sch. inanimum] inanimatum DR1, animum B XI. 6 animatum uiuens, hoc est animatum uiuens ad uiuentem et intellegentem. administrat inrationalis anima corpus animale in salutem scilicet eius, et administrat. animam rationalem intellectus rationis capax in salutem uidelicet animae rationalis operante atque administrante deo principali potestate et stabili motione atque ininitiato substantiarum cardine primum ut sint, deinceps ut pro modo uel merito taliter sint qualiter esse debere ille constituit, qui non nisi iuste uniuersa disponit. nam sicut de corporibus ibi uel ibi esse propter localitatis necessitatem congrue dicitur, ita de animabus propter inlocalitatem uel qualitatem taliter esse uel taliter iure pronuntiatur, quia sicut uiuenti corpori iucundum est luculentus locus uel temperatus aer, ita uiuificanti animo tranquillitas in cogitatione et securitas a timore. itidem, sicut poenalia sunt corpori tenebrosus locus et asper adtactus, sic animo cogitandi instabilitas et angustiae formidandi. agitur ergo anima non per loca, sed pro adfectuum diuersitate et delecta-. biliter et poenaliter. illud tamen liquet animam sine corpore incorporaliter per adfectus p(ropr)ie uel mulceri uel adfligi posse, corpus sine anima uel suauia uel poenalia sentire non posse. animae igitur corporatae est per corpus sentire corporea eidemque sine corpore uidere incorporea. ergo ut corpus inanimum nihil sentit, ita animus sine corpore corporea uniuersa non sentit. hinc est quod etiam dum corpus administrat atque sentificat, si quando in summa eademque semper 6 ininitiato Barthius, in initiato GEOHLMSb, initiato rell. et Sch. 7 primus B sl/int 8 11 nelut qualitatem Barthius talis esse ABDF Sch., tales esse p* esse om. b tiiliter esse uel om. p 12 incondus p 13 ninificandi p e anima p\\' 14 id idem B 15 attattns S animo// B 16 cogitanti M editores (cogitandi Sch. in notis) angustia p* l ormidanti Barthius, formidandae Galland. agit p 17 pro ilLSp2 loca CMb, loco BHXB, locos G, locum ADEF Sch., locorum HLSp* pro] ipso ABt ipsa DEF 18 poenaliter] agit add. p licet C 19 incorporabiliter AB Sch. proprie scripri, pie E, om. G et Barthius, pie rell. et editorea 20 animae BH, animam d 22 eiusdemque p, eiusdem p* adtollitur, ita quodam modo corporeos deserit sensus ab hisdemque inlocaliter abscedit, ut coram posita non uideat, ut iuxta sonantia non audiat, ut percursam legendo paginam non intellegat. adest anima ut per oculum literarum signa colligat eademque in syllabas sociata coniungat ac per uerba distinguat, et non adest ut quid per haec fecerit sciat. lego clare aliquid, pronuntiantem me alter intellegit, qui in id mentis oculum figit, ego uero ipse quid legerim nescio, quia in aliud anima inlocaliter intenta discessit. denique cum ad memet ipsum uel admonitus redeo, ego ipse sum, qui utique redeo, et ego ipse sum, ad quem redeo, et mecum non fui, quia ad me per interuallum non loci, sed temporis redii, et extra me non fui, quia sine me esse non potui. ipsa istic est anima, ut per oculum quae leguntur uideat, et ipsa istic non est, ut quae leguntur intellegat. aut non saepe usu euenit, ut sine cuiusce modi lectionibus adcommodantes uisum sine relationi cuiuspiam adhibentes auditum, cum haec eadem non minus intellegi quam uideri atque audiri facillimum sit, utroque tamen sensu sonos ac signa capiamus, cum quid haec eadem significent non intellegamus? et tamen rursum in id quod intellectum non erat animi referentes obtutum absque ulla hoc idem difficultate conprehendimus. 1 hisdemque A CGHMES (cfindicem), isdemque BL, eisdemqpe DEF, iisdemque editores 2 abscidit BHLBS ut] et p* 4 ut] et p\\' collegat R 6 defecerit p 7 pronuntiante p In intelleget S quid S, in om. HL 8 legerem A 13 ista AВDFp\\' 14 ista ABDFp* 15 non ante intellegat inserunt codices praeter OS et editores, non E aut] ad GHB, at 8, o fortasse an scribendum saepius Sch. uso CHLB, usu S, hoc Sch. uenit p 16 sibe CHR huiusce modi Dp t cui\\' i dilectionibufl B 17 cuiuspiam Mb, cuipiam D, cupiam F, cuipkm rell. et Sch. auditum om. Mb non minus] comminus M in marg., cominus tam b 19 sonus RS , 6* XXIIII. QVIA NON EST ALIVD ANIMA ALIVD MEMORIA COGITATIO VEL VOLVNTAS, CVM HAEC EADEM VNA SIT ANIMA. Sed subiungis ac dicis: aliud est animae status, aliud is qui de anima nascitur cogitationis adfectus. quam ob rem aut hoc potius aestimandum est, quod si quando sibi aliquid imaginatur, magiscum suis intra semet ipsam motibus occupetur, et si quid aliud est, quod adspicere uidetur, magis ei in recordationis speculo describatur. istud naturam tu putas eius esse, non poenam, idcircoque anima tua in recognitione sui fallitur, quia sibi aduersantia pro se amplectitur et per sensus corporis fallaciarum adfecta. ludibriis eotenus inplicatur errore, ut tamquam absens sibi se quaerat, cum ipsa sit quaerens se. non enim illud est anima quod q guaeritur, sed quo quaeritur: quidquid enim quaerit, extra se est, nec quaerere illi opus est, nisi quod secum non est. ipsa autem secum est, quia sine se nihil est, quaerere se ergo non debuit, quae sine se esse non potuit. quapropter cum se non sine se quaerit, necessario in aliud incurrit, quia non potest se inuenire sine se. haec est illa inlusio, quam qui intellegit dolet ac dolens gemit et cum propheta plangit ac dicit: tota die contristatus ingredior, quoniam anima mea conpleta est inlusionibus. sed istius modi 4 cf. pag. 11, 7 23 Psalm. 37, 7 sq. 2 memoria om. M in capitvlorum indice cum ABBS 3 cum — anima] sed utrumque uita est et anima M in capit. indice, sed utrumque una est anima ABJRS 5 his CHlB 6 haud Mb 8 ipsum ABDFGHB Sch. 9 magis uidetur G 10 ei] et G discribatur HlB 11 idcirco quae R, idcirco quia S, idcirco p I 12 recognatione S,\\' recordatione G 14 eatenus DEF*p 16 quo quaeritur] quod quaerit PT Sch. quic quaerit A, quid quaerit B, quod quaerit DEF 17 nec] non p1 19 quae] quia Sch. sc om. A 20 incurrat HLBS Sch. 21 se innenire] in se uenire Mb 23 ingrediebar Sch inlusiones in memoria patitur anima, ex qua nihil phantasiarum reuentilare ac proferre posset, nisi easdem a formis corporum per corporeos sensus hausisset, siue enim eadem quae per corpus adtraxit sibimet imaginatur siue ex his quae.uidit illa quae non uidit coniectat atque confingit, certum tamen est imaginari illam intra quendam uentrem memoriae nequaquam posse nisi ea, quae per corpus accepit. et haec illi non naturalia, sed poenalia sunt, ut, quoniam a summo bono quod ei deus est inlecebris pellecta corporeis defluxit in corpus,\\\\, persuasa patiatur illud intra semet ipsam iuste, quod extra se dilexit iniuste. non ergo mihi tu illud esse animam persuadere uelis, quo perturbari potius eandem uides. illa namque si in status pristini sublimitate mansisset, a quo sponte dilapsa est, numquam contra spiritum caro, nec contra carnem spirtusconcupisset, et si homo uerus, hoc est anima rationalis honorem suum, imaginem scilicet dei intellexisset, numquam insipientibus fuisset conparata iumentis, uidelicet ut animaliter uiueret. hinc est ille prae oculis eius imaginum corporearum tumultus se semper obiectans, ut si quando uel ad se uel ad deum suum ratiocinando nititur, semper ad corporea phantasiis corporis auocetur. Tu enim cum dicis aliud esse animam, aliud animae cogitationem, melius fortasse dixisses illa, de quibus cogitat, cum de se non cogitat, non esse animam, ipsam uero cogitationem non esse nisi animam, quia illud, quod subiciendum esse dixisti, eatenus animam solere requiescere, ut prorsus cogitet 17 Pealm. 48, 13 et 21 2 posset IPLS, possit rell. et editores 3 aasisset B, habuisset G 4 per om. A 10 petBnasa Mb, om, rell. et Sch. ipsum A1BF1H1B Sch. quod-iniuste om. BPb 12 quod ABDE1F eadem Mb illam R 15 concupiacet Gb, concupisceret jp, concupiscere p* 16 suumllll B dei om. G 17 fecisset p, 18 imaginem BFP 19 se om. G 20 nutritur R 21 corporeis libri praeter CE2GM et Sch. euocetur Mb, seuocetnr Barthius 23 anima ante cum inserit Sch. 25 quia illud M quod B duxisti ACHLB 26 adsolere G quiescere G cogitat ABL1RS1 nihil, caret uero. anima nempe uariare cogitata potest, non cogitare non potest. quid autem illud est quod somniare dicimus, nisi quod ne defesso quidem corpore in somnosque resoluto animae uis a cogitationibus uacat? tota uero ibi est ubi cogitat, quia tota cogitat. uerum tu idcirco uel maxime de animae statu falleris, quia aliud animam, aliud esse animae potentias credis. quod enim cogitat accidens eius est, substantia uero qua cogitat. hoc equidem de uolentate oportet agnoscas. nam sicut tota anima cogitatio est, ita anima tota uoluntas est et quae perfecte uult tota uult, et ut supra dictum est, quaecumque illi uelle accidentia est, ipsum uero uelle substantia est. hinc etiam in sacris literis uoluntatis perfectae definitio, prout illud est, quod ita uel ita uoluit, damnabilis laudabilisue censetur. sic in euangelio dominus: qui uiderit, inquit, mulierem ad concupiscendum eam, iam moechatus est eam in corde suo. et in bonam partem loco alio angelorum uocibus dicitur: gloria in excelsis deo et in terra pax hominibus bonae uoluntatis. ecce dilectio, ut tu arbitraris, animi quaedam portio est, ut ratio docet, animus totus est. si quid ergo toto amore amo, non id ipsum toto animo diligo? et ubi uacat illud quod dicitur: diliges dominum deum tuum ex toto corde tuo et ex tota anima tua, si animae pars putatur esse dilectio? si enim parte sui diligit anima, non utique tota diligit. sin uero tota diligit, tota absque 15 Matth. 5, 28 18 Luc. 2, 14 22 Matth. 22, 37 1 anime B non om. Mb 2 gitare A 8 dieimar CBS editores nec. Mb fesso libri praeter CGM et Sch. sonosque p* 6 anime de B animam) et add. B eese om. Mb 8 substantiae AB quae BDFSch., quo E ; «t put illud - 12 aere S est CM, om. reD. et Sch. 13 pro ut illud est quod ita nelit noluit S uel ita CGMb Sch., nelit ABLBS, uellit; H, nelit uel DE1Fp2, uelit vel ita E*, uelit aut P 14 laudabilisne scripsi, laudabilisque libri Bie M, sicut b 19 arbitrare G 22 diligis OHIMR 24 diliga S 25 si M b ambiguitate dilectio est. dicitur enim uereque dicitur, quon- \\' iam deus dilectio est sed dilectio illa talis est, ut nec ipsa diligere nisi bonum nec per eam diligi possit nisi bene. haec autem dilectio, quod est anima humana, propter adfectuum mutabilitatem potest et in superiora, quod ei solus deus est, caelesti cartate flagrare et in inferiora damnabili amore diffluere. quodlibet tamen diligat, si toto amore diligit, tota diligit et, cum tota diligit, tota dilectio est, quae unitas in corpore scilicet non est. XXV. EXEMPLVM DE GEOMETRICA ARITHMETICA ATQVE DIALECTICA AD ERVDIENDVM LECTOREM IN EA QVAE OBSCVRA SVNT, QVID VIDEAT ANIMA PER SE, QVID PER CORPVS. Sed dicis: quando absentem carum suum cogitat, numquid uelut ipso conspecto desideriis satisfecit? ista, ut ego conicio atque ut plane probo, potissima admodum causa est, quae temet ignarum perpulit animam referre corpoream. a sensibus quaeso corporis paulisper adtollere ac si uales perspice, quae uel quanta uis uidendi sit animo, et si quid potes animi uisum corporisque discerne. corpus certe 2 I Ioann. 4, 8 14 cf. pag. 11, 12 8 ipse p* posBet ACHlR, posle Mb 4 ppt H, pro LS affectum BM 5 mutabilitate BCHLES 6 claritate B lf in om. B damnabilia Galland. defloere S, defluere p 8 tota diligit om. p 11 hic diligenter uisionem animi lector adtende M pro titulo et hic et ita capitul. indice habet, ea quae exarauimus M praebet in marg., exemplum de geometrica quo facilius lector intellegat, quid uideat anima pro se, quid pro corpus ABR 15 numquid] iam add. Faustus desiderio Faustus 16 coniceo HLMR autque B 17 timet BН\\'B, te tuimet DEF Sch. pepulit D EF perpulit] ut add. DEFG referre Mb, reari Ls, reare reU., reri eese Sch. localem uel ante corpoream add. p* 18 corporeis b 19 ualis HI, uelis R perapioere BF1, percipe D 20 potest ACMb, potis ea G discernere C nihil uidet, quia nihil utique sentit absque anima, ac per hoc animus corporea per corpus uidet, incorporea per se. haec ipsa nunc, quantum in praesentiarum res postulat, sequestremus, ut quae sint animi uisa per corpus, quae sine corpore euidenter adpareat. nam qui uel aliquid eruditus est, credo nouerit in geometrica disciplina quid sit punctum quidue linea, sed quia inter eos, qui ista dignabuntur legere, potest esse qui nesciat, de hoc ipso paululum dissertando quaeramus. linea est, ut doctissimi atque excellentes uiri non dixere solum, sed ratiocinando probauere, longitudo simplex, quae in corpore prorsus nequeat inueniri eo quod omne corpus longitudine longum sit, non tamen ipsa sit longitudo neque possit sic esse longum, ut non latum simul altumque sit. quocirca sicut aiunt etiam si araneae filum cogitaueris, quia utique corpus est, non solum longitudinem cogitasti, habet enim pro modo suo indissociabilem longitudinis suae latitudinem atque altitudinem. igitur si, ut fateri ueritas cogit, aliud est longitudo quam latitudo, seposita latitudine solam longitudinem cogitemus. scio autem hanc eandem liquido conspici non esse multorum, quam cum Marcius quoque philosophus negaret mathematico Adrasto se uidere, cum lineas fabrorum nimie uideret: utique non mirum est, inquit Adrastus, quod habes 3 soqttestramus ABDE\\'FIPR 4 sunt 8 5 adpareant libri praeter EM et p* Sch. qui uel GLS\"T, qui uelut ABCDFMS jB51, qui aelllll EH, uelut qui p Sch., uelut qui uel p* aliqui b, alioqui p 6 geometria Sch. quid uel S 7 quia om. lilri praeter DEG et Sch. isti A 8 esse om. M, esae poteat editores quia ABCH1МR1S1 nec sciat B hoc ipsa Mb, corr. M* ita marg., hac ipsa re p disserando BHLS1, dissereodo ADEFBS* Sch. 9 excellectes B 10 rationando B, a rationando S 11 corpore] sola add. b 15 solam DEF Sch. 16 modo suae longitudinis indissociabilem latitudinem Barthius indissonabilem M corr. ita marg. 18 altitudo M editores praeter I p\\' 20 marcus S, nomen genuinum esse negat Barthius 21 ae] posse M man. rec. svperscr. et b nimie (= optime) Harieliw, minime Mb, om. rål. et Sch., maxime Barthius, ipse olim minimas conieceram oculos similes fabrorum, ingenium dissimile, Pythagorae. sed non idcirco tardioribus desperandum est, modo ut auctoritati cedamus qui rationem forte non capimus. Haec ergo de qua loqui institueram longitudo cum fuerit puncto inchoata punctoque finita, a Graecis γραμμή, a nostris linea dicitur. iam nunc si quid sit longitudo sine latitudine congnoscere ualuisti et lineam longitudine finita formasti, duas aequales lineas sibimet άντιστάας e regione constitue, quod cum feceris, intellege te figuram duabus lineis paribus non fecisse. figura enim dicitur, cum paribus inparibusue lineis capitibus sese contingentibus locus ambitur. duabus ergo paribus lineis sine auersim positis sine capite contingentibus figura non clauditur, tribus uero aequalibus lineis figura fit trigona, et hoc aeterna atque indemutabilis ratio est omni humanae menti uel non admonitae clarens liquido. numquid ergo tribus lineis paribus quae semet mutuo capitibus tangunt fieri umquam nisi trigona poterit? aut istud magis nunc uerum est, quam fuit, aut esse hoc uerum aliquando coepit aut aliquando desinet, aut non est facilius corporeum interire mundum, cuius utique tumidae localesque formae istarum inlocalium incorporaliumque sunt imago formarum, quam ut aliquid ex his uel uariari specie uel transmoueri loco uel senio ueterescere uel quoquo pacto mutari queat? ne ergo per omnes te 1 diMimile] simile ABElFP, non simile D 2 disperandum B 3 nt acripsi, vel libri et editores auotoritate ABHLRS1 5 grama M, gramma rell. 6 lineis A latitndine] longitudine Qailand. 7 noluisti R finitam Mb Schottua in textu, finita idem in notis 8 antistatas libri e om. p* 9 intellegite B partibus ABB1 11 sese] esse BCl2, 6 se G ambitus B 12 auersim Mb, aduersim rell. et Sch. sine] se add. G a ante capite add. libri praeter Mb et Sch. 14 haec p indemutalibis Sl, immntabilis Mb 15 ammonite E, admonito C 16 tangant DGHLBS 17 umquam] figura add. Sch. stud B mage G 19 desinet DEFGP, desiit Mb Sch., desinit rell. 20 starum Hx incorporaliumq//// S 21 sunt] et add. M editores, nt add. Barthius aliquid GMb Sch., aliqui ABCHLRS, aliqua DEF 22 neterascere DEF Sch. 23 non Mb i disciplinae istius minutias traham neue intentionem tuam in adspectandis planarum figurarum uel cuborum uel pyramidarum rationibus teneam, propter circuli perfectionem de una tantum figura, ut adhuc fecimus, breuiter conloquamur. Circulus fit ex una linea. sed iure nunc illud admoneberis, quod linea sine latitudine atque altitudine perfectior est, quae tamen habet aliquid se ipsa perfectius. punctum nempe principaliter est origo lineae, ab ipso incipitur ipsoque finitur, cum punctum nec oriri a quoquam pateat nec finiri. hoc namque continet in figuris punctum, quod unus in numeris. ista ergo linea, quae transuersim secari potest, scindi per longum. non potest, quia utique si scinditur, habet latitudinem, cum secanda est, puncto caeditur, cum punctum scilicet non caedatur. perfectior ergo longitudo latitudine, quia latitudo et transuersim et directim recipit sectionem. perfectior latitudo altitudine, quia altitudo non solum findi ac secari, uerum et a latere caedi potest. ergo altitudo sine latitudine et longitudine esse non potest, et ubi haec tria sunt, haud dubie corpus est. latitudo sine longitudine esse non potest, longitudo sine his omnibus esse potest, sed sine puncto esse non. potest. sine his uero punctum semper est nec cuiuspiam ut sit indiget, quia unius nullum potest esse principium. circulus igitur una eademque circumflexa fit linea, sed sicut in 2 ciborum GLS1, cimborum M, cymborum BC, cy//borum AHB, cyborum S* pedamidarum M, pamidaram B 3 teneamas 8 perfectionem] et add. B 4 figurarum G collocamur M a 6 ex om. p 6 qao R sine] sic G altitudine atque latitadine editores, altitudine atque altitadine M quae Mb Sch., quod (quot A) reli. 7 tamen] non A ipsa// B 8 ipsoque Mb, ipso rell. et Sch. , 10 continent B, obtinet G 11 iscindi CHl 12 acinditarllll 8 13 ceditur et cedatur libri omnes, b et Sch., secatur utroque loco p1 15 direlictim A recepit AJSL BS1 perfectio B 16 altitudini BCHLBS altitudo] latitado ABDHLBS, //Ititudo C scindi ABDElF, scyndi B uerum] scindi etiam add. p* 17 cedi libri et b 18 and ABC Hl, aut B, haut 8 19 longitudone l sine latitudo 8 23 linea/I B trigonis et tetragonis per angulos puncta sunt, quibus figurarum ratio consistit, sic in circulo eius medium puncto possidebitur, ut circulus rata dimensione formetur. nam cum unum circini radium fixeris atque alium a centro extrinsecus circumflexa, adtende quantum potes centri potentiam ab stabili radio illum qui circumagitur radium regere et illic, ubi localiter non est, potentialiter circulum figurare. Hic si purgata mentis intendas acie, subrutilare tibi iam debet quid sit anima. illud etiam quale est quod, si sensum corporis consulamus, per medium circulum duae pares lineae iuxtim duci posse credantur, cum ratio manifesta conuincat nequaquam per eundem medium duci duas posse nisi una sit breuior? uidetur mihi, sicut superius de trigona patuit, istic quoque circuli ratio insolubilibus atque aeternis manere legibus stabilis. tu mihi nunc dicas uelim, si ista localiter conspicit anima, quid causae est, ut mihi aliquid rotundum, trigonum uel tetragonum in occidente de corporibus formare molienti eadem sine tumore uel motu ratio rotundi uel quadri non desit, cum eodem temporis puncto secundum eandem rotundi et quadrati legem in oriente alius paria de corporibus ualeat fabricare? uidesne uel de his, quae conspicatur anima, quid sit uisus animi? intellegisne intellegibile et intellegens nequaquam posse seiungi? animaduertisne etiam quid intersit inter illas formas, quas corpore cernimus, et istas, quas mente conspicimus? istas esse sempiternum mundum, cuius hic mundus imago sit, unde diuinitus dictum est: 2 constitit Mb 5 potis es G ad A, ab rtll., a p 6 radio] radia M ullum R 8 aciue S 9 si otn. 3 10 consolaoms BCHlR 11 non ante iuitim inserit Mb iunctim Q D2E Sch., iuxtim F creduntur G 12 enndem] futidum coni. Barthius 13 trigono p 14 isti AB 15 illocaliter Mb 16 aliquod editores 18 eodem 81 rotnndi] uel trigoni add. G 19 dedit B, dederit DEF pnnctu ACBI, punctum R 20 paries G 21 naleat] nolnerit male suadet Barthius iis b 22 nis\"* C, nis A intellegesne ABF\\'H\\'B 23 iungi G, se subiungi R animadnirtisne S 24 illa R praeterit enim figura huius mundi. uides etiam quod cum longitudines, latitudines et altitudines corporum scire nullius propemodum sit momenti, satis esse aliud, unde dicit apostolus oportere nos nosse quid sit latitudo et longitudo, sublimitas et profundum? quid enim mihi proderit uspiam altitudinem corporei caeli quaerere, planorum siderum diastemata uel circulorum uias uel singulorum interualla rimari, quid spatia terrae cognoscere uel abyssi profunda penetrare? non de his me, ut reor, apostolus commonitum uoluit, quae non solum laboriosa sunt, sed etiam noxia si, cum per haec ad aeterna semperque manentia transeundum sit, in his haereatur atque remaneatur. Reuertere nunc atque intuere omne longum longitudine longum fieri, ipsam uero longitudinem longam dici non posse, ut omne castum castitate castum fieri, ipsam uero castam non dici ullatenus castitatem. cum ergo meram longitudinem contemplari cupis aut cum in trigonum uel hexagonum mentis oculum figis, proice quantum uales ac refuge non solum omne corporeum, sed quidquid simile potest esse corporeo, et cum trigonam uel tribus punctis ac tribus lineis uel rotundam puncto uel linea conformari incorporaliter atque inlocaliter uideris, uim quoque ac supereminentiam conspice numerorum et intellege uniuersum corporeum numerabile per numeros fieri, ipsos uero numeros non posse numerari. nam quis non dicam eloqui, sed cogitare digne ualeat, quod numerus, cum ex uno et per unum et in uno sit, principium 1 I Cor. 7, 31 4 Ephes. 3, 18 1 enim om. libri praeter M et Sch. 2 et om. R 3 satius coni. Barthius aliud unde DEFMb Seh., aliunde rell. 4 oporwt p et om. B 5 sublimitas om. B 6 planetarurn (uel planorum) et siderum Barthius διαστήματος b 7 interulllli a ri mari 8 9 commoratum B 11 pro C 12 inbereatur HLS atque M editores, ac ràl. 15 omnem S ipsum AH2LS castum AIPLS 17 exagonum EG, srzagonum ABCHLMRS Sch. 18 refugere M 19 esse potest editores 21 eonformare p, confortare p\\' 26 in unum ABDE1FH1R 4 tamen ac finis illius non sit? si enim dixerimus unum numeri esse principium, ipsius unius quod dicemus esse principium P ecce habes principium numeri in principio, ut ex ipsa sit numerus. iam uero si numerare uelimus, adicimus unum uni ut fiant, duo, et unum duobus ut fiant tria, et unum tribus ut fiant quattuor, et deinceps quotiens unum multiplicauerimus, totiens quasi multi singuli in summa ducuntur, ut decies ducti decem et uicies uiginti et centies centum et millies mille nominentur, ut agnoscas omnem numerum ita per unum esse, sicut ex uno procedere. illud uero patet ad finem numeri, qui nullus est prorsus, ueniri non posse, quia trans omnem numerum, qui ex uno et per unum et in uno est, semper est unus. tria tamen ista sunt, cum dicimus ex uno et per unum et in uno, pariter aeterna, perinde inlocalia ubique tota, eidem infinito semper aequalia, quia nullum uere unum maius unumue minus est. haec sunt numerorum inchoantia ducentia perficientia: ipsa nec inchoata nec numerata nec finita, credo, quia sapientiae dei non est numerus. nam cum ex uno et per unum et in uno sit numerus, nec numerari nisi trifariam possit, ut per eundem numerum ordiamur numeremus finiamus, ipse est ternarius totus, per quem omnis est numerus. ecce quod habitat in 18 Psalm. 146, 5 2 dicimus libri praeter OE\\'GMb et Sch. 3 numeri in GL\\'Μό Sch., numeri eine DEFp* Barthius, numeris ee in R, numeris in ti rell. 4 numeros S neros innumerare B adicimns b, ac, dicimus M, adicis reU. et Sch. 6 fiant ante quattuor om. libri praeter M quotiens om. ABDF 7 quasi] quia si F, quia \\' vel sic D multi scripsi cum EL, qui multi// habent, multis rell. et editores ainguli// F, singulis Mb dicuntur B 8 uicea M, utties B nigintim M 10 producere p* 11 inneniri b, inde ueniri Barthius 13 est semper - et in uno om. B 14 proinde p2 Sch. 15 eidem p, eodem libri et b, eadem Hartelius 16 unumue] uno 1 G 17 perficientia b, pfigentii M, pfigentia rell. et Sch. 18 sapientia Mb 21 ordinamus CLIMb, ordinem G nnmeremus GMb, numeremus et 0, numeros AS, numerus HLB, numeros. numeros BDEF, numeros et PT Sch. i 22 quid CM editores, qdS G anima humana: ecce quod oculo cordis uidere concessum est. quo diffugimus, quo distrahimur, cur in nobismet ipsis extra nos sumus? cur patriam nostram localiter quaerimus, de qua utique non ambulando, sed peccando discessimus? cur tenebras splendere credimus, quas uidere ipsum est utique non uidere? ueritatem certe quaerimus: non illam per spatia locorum oportere quaeri, non per corporeum aliquid aestimes inueniri..satis ei corpore non solum tangendo, sed etiam cogitando se separabit qui huic adhaerebit. inlocale certe quaerimus, non illud quaeso per locale quaeramus. fecit sibi ipsa ueritas sui compotem similitudinem. hoc in nobis adferamus illi quod fecit, non conuiciemur deum nostrum dicentes illi: non potuisti facere aliquid simile tui, quia, si corpus sum, similis tui non sum, quia de nobismet ipsis nos ille conuincet. XXVI. SECRETA DEI LOCVTIO AD ANIMAM, QVALITER SE DEBEAT SCISCITARI. Loquitur enim silentio mihi ueritas et dicit mihi: tu certe qui corpus esse te credis, unde incorporeo uerbo uteris? aliud credo est uerbum tuum, id est consilium tuum, aliud uox uerbi, aliud quod sonat, aliud quod intellegitur. nam sicut uox potest esse sine uerbo, ita est uerbum sine uoce. utitur tamen quodam indumento uocis uerbum tuum, ut insonet auribus, sicut ego indumento carnis, ut uiderer hominibus, et 1 quo] quod C 2 diffigimus B quod B quar H saepius nobismet R ó uideri b ipsnd B 6 quaerimus) credimas BDEPFP Sch., quaeramus b 7 oportet Mb ezeatimea C, estimemus E 8 ex] se a G 9 se om. G 11 in ante similitudinem add. p* offeramus Sch. 12 conuincemur * d . M, coDuiDcemus 6, conueniemur A, conuiemur B, conuiemur B dam B 14 conaincit EBS1 19 enim] in add. libri praeter Mb mihi] ipsa p* 24 insonat BIPB 25 ego om. pi, ergo p uidear b cum loqueris, obsequium uocis aurem tenus meat, uerbum uero inlocaliter ad animam permeat, quia, sicut ad illum cui loqueris accedit, ita a te utique non recedit, et si loquentem te unus audierit, totum uerbum tuum penes te est, totum penes illum, et si duo audierint, totum audiunt, et si multi, totum, et omnibus totum et singulis totum et tibi totum est noli in te perdere tam magnum munus meum, similitudinem meam, quam tibi benignissime tribui, ut qualiter ad me tenderes, non extra te quaereres. nemo uenit adpatrem, nisi per me, et nemo ad me, nisi quem pater meus adtraxerit, et nemo ad me uel ad patrem uenit, nisi caritas diffundatur in corde eius per spiritum sanctum, qui non nisi bene credenti, bene speranti et bene quaerenti dabitur. ad istam, quod unus deus sumus, tu homo factus es trinitatem, cum dictum est: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. introinspice te de te ipsa, o humana anima, et te memineris. uide mentem tuam, uide uerbum tuum, uide uoluntatem tuam. nam totum est in mente quod cogitas, et quod totum simul meministi, totum simul cogitas et uis cogitare atque meminisse, hoc est, amas habere mentem et cogitationem. cogitationem ergo tuam cum mente conplecteris, hoc est, cum cogitare te memineris, totam certe 9 Io. 14, 6 10 Io. 6, 44 15 Gen. 1, 26 1 aure AWEFMb 2 permeatur AB, promeat D2HRS, permereat F sicut Mb, sic reU. et Sch. cui] qui p* 3 ita Mb, quod rell. et Sch. ita—recedit bis exstat in M 4 adierit B 5 duo si S 6 singuli\\' B 7 est om. B 9 tenderis BHB quereris B 12 cor p 13 niti om. B 14 qua p* deus] eet add. DEFp, post sumus add. G Bummus libri praeter GMb et Schottwm, cf. pag. 96, 20 es] ad add. p* 16 introspice E*0 Sch., introspicite B te de delet Barthius 17 anima humana S te Mb et lJch. ita textu, de te Barthiwl, tni p, om. reU. memineris p, meminere Mb, quae imperatiui for. ma nescio an a seriptore ipso profecta sit et a uerbo * meminor deriuanda, ad me nitere rell. et Sch. 19 mente] me HL 20 amas om. B, post memini.se transponendum censet Barthius 22 memineris DEF* Sch., cf. lin. 17, meminia ABCF1HLMPRST b Sch. in notis, meministi Op cogitationem tuam tota mente conprehendis et totum amorem tuum uel mentem tuam tota cogitatione tua cogitas, cum amare uel meminisse te cogitas, et toto amore tuo eandem totam mentem atque eandem totam cogitationem tuam diligis, cum meminisse et cogitare te diligis. nullus est tamen, qui meminisse et cogitare et hoc ipsum amare non diligat: cum autem tibi in mente est cogitationis et amoris tui, si tanta illa meministi quanta sunt, tanta est mens tua quanta sunt illa, et cum dilectionem uel mentem tuam cogitas, si tanta ea quanta sunt cogitas, tanta est cogitatio tua quanta illa sunt, et si mentem uel cogitationem tuam pro sui modo diligis, haec et amor tuus aequalia certe sunt, et si se singula tota simul uel ament uel cogitent uel meminerint, non maiora erant tota simul tria, quam uel mens tota pariter recolens uel cogitatio tota cognoscens uel amor tota diligens. haec et in te esse ac potius ista te esse me tibi radiante cognosces, si illos mihi oculos quibus me uideri dignor adtuleris. nequaquam me uel incorporeus nisi purgatus uidet, quo minus uideri me a te putes posse, si corpus es? ego et pater et caritas nostra unus deus sumus: tu, mens rationalis et uerbum uel dilectio tua unus es homo ad similitudinem auctoris tui factus, non ad aequalitatem, creatus nempe, non genitus, formatus es ipse, non formator. recede ab his quae infra te sunt minus utique formata, hoc est minus formosa quam tu es, accede formatrici formae, quo possis esse 1 tuam M b, om. redi. et Seh. 2 uel] et R 3 amare] te add. RS Sch. tegitas B 4 totam ante mentem om. Mb 7 es G est] memoria add. DEFp* Sch. 10 quanta] quae tanta B 12 amorl}ll S certe om. Mb 13 uel post simul om. Mb non om. R 15 et cogitatio Mb agnoscens LS totus post amor G2p2 16 et om. libri praeter M ita Mb radiente BF\\'R, irradiante coni. Barthius 17 cognosces (?, cognoscis rell. et editores dignos B 19 a te om. Mb posse delet Barthius es om. Mb, sis Barthius 20 rationabilis ABHLBS 21 uel) et coni. Barthius (also, potius et post tu inserendum erat delectatio B est ABDFHLBSp*, 8 es E 23 formator] formatur Ay forma G 24 intra M b formosam B formosior, eidemque semper adiungere, quia. tanto ab illa speciei amplius capies, quanto te illi caritatis pondere magis inpresseris: ab illa scilicet obtinebis imaginis huius indemutabilem statum, a qua sumpsisti principium. haec et talia loquitur ueritas ad aurem cordis intrinsecus admonens nos, ut quoniam ad similitudinem incorporei dei, non ad similitudinem corporei mundi facti sumus, incorporeos nos esse noscamus non solum quia deo incorporeo similes sumus, sed etiam quia corporeo mundo dissimiles. \\' XXVII. QVOD ANIMA CARO SVO ABSENTE ETIAM CORPORE SPIRITV PRAESENS POTERIT ESSE. Ecce de statu uel uisione rationalis animae infinitarum pro quaestionis magnitudine rationum tactis breuiter potius causis quam satis usque discussis arbitror me de inlocalitate atque incorporalitate animae sufficiens dedisse responsum. tu nunc ita longe disparilem infraque positam euidenter intellegens corpoream uisionem non ulterius isto iacteris incerto, ut si carum tuum, sicut ipse dicis, absentem cogitas, idcirco eundem quia tibi corporaliter non adparet credas absentem, quia si tibi in illa sui parte carus est, qua uterque homines estis et qua uosmet uicario amore diligitis, ita tibi ille praesens est, ut tu ipse tibi. quidquid enim tu es substantialiter, hoc 1 specie Bp 2 capias ABDElFHlB illa B 4 a om. HLS quia H talia M editores, alia rell. 5 arem B quod BDEF SeA. 7 cognoscamus Bch. 8 incorporeos B 11 caro suo scripsi, caram suum libri 18 uel] et Barthius 14 quaestiones BHlB magnitudine] magnitudinis add. F\\' ScK, magnitudine magnitudine// E, magnitudines add. reU. ptaeter OM potius] pro tuis B 16 res possum B 17 positum ABH1R 18 alterius p\\' iacterius BBIB 19 suum B 20 adpareret ABDEXF 21 si tibi] sibi CH, tibi omisso si LS quia ante uterque COMb 22 quia Bb 23 tuII ipse S hoc] et add. 0 XI. 7 ille est. uisio uero intellectus est animae: si te uides, illum uides qui nihil est aliud quam tu, qui si corporaliter adsisteret, per signa certe corporis agnitionem sui tibi faceret. per quae si illud forte cepisses indicium, quo eundem tibi inimicum potius esse cognosceres, reuerberata utique adfectuum disparilitate anima tua ab eius anima quodam modo resiliret, et in uno corporaliter loco atque in eodem, si potest dici, uestigio satis scilicet essetis uoluntatum diuersitate seiuncti. quod cum ita sit, non arbitror animos sequestratione disici, quos uidemus iunctis corporibus posse separari. ac perinde parum est, quod officiunt corpora mutuis animorum repraesentationibus, si non aut per eadem in se imago dei quaeratur aut ipsa quaerantur. miserum namque est multumque uero contrarium, ut imago dei, id est uerus homo per corpus potius quam per se quaeratur. per se autem quaeritur atque agnoscitur, si per imaginem dei quaeritur, imago autem dei omnis anima rationalis est, proinde qui in se imaginem dei quaerit, tam se quam proximum quaerit, et qui illam in se quaerendo cognouerit, in omni eandem homine recognoscit. tu autem non inmerito carum tuum absentem te habere causaris, in quo corpus diligis, nec aliud quam corpus diligere in illo potes, quem non credis esse nisi corpus. dilige deum tuum, dilige in deo tuo carum tuum, imaginem dei tui. ille te perinde diligendo deum in deo diligat. si uterque unum\\' quaeritis, ad unum tenditis, semper apud inuicem eritis, quia in uno consistitis. non autem uideo quod fieri queat, ut 2 quia Mb Ó cognosceris AВH1RS1 6 disparilitatem AB H1 8 aolnmptatum M, uoluptatum b seiungi AB, seiunti B 9 disici AG*, dissici reU. cum pT et Sch., cf. pag. 66, 19 10 proinde Barthius 11 efficiunt B Sch. mortuis S 12 easdem G in se—quaeratur om. libri praeter M, quaeratur scripsi, quaeritur M 14 ut] aut R dei om. M b 15 quam pro se B atque aut HLS 16 cognoscitur G Sch., ignoscitur HLS1 imago-quaerit om. R, uncis inclusit Sch. 17 in om. GMb Sch. 19 hominem Mb 25 apud] ad S 26 qui G, qui id Barthius- corpora in unum posita praesentia sibi esse possint et animi in uno praesentes sibi esse non possint. sed quoniam liber iste finem flagitat eo quod aliquibus superficie tenus adtactis, quamlibet multa breuitatis studio omissa fecerim, non tamen omnibus pro causae excellentia supersedi, quae post hinc disputanda sunt, principio secundi uoluminis ordiamur. 1 sibi - praesentes add. C* in marg. et animi—possint om. M1 2 praesentis BHlR 3 sub efficie M 4 ommissa B, missa Sch. 5 haec p* 6 principia 82 T CLAVDIANI MAMERTI DE STATV ANIMAE: LIBER SECVNDVS. I. QVIA OMNIA CONTRARIORVM CONPARATIONE FACILIVS DINOSCVNTVR. Saepenumero mecum reputanti mihi, quonam pacto excellentissima ueritas tantum inimicorum semet habere siuerit, post multum de hac eadem quaestione tractatum non inprobabilis ratio, sicuti reor, adparuit: omnia scilicet dinoscuntur melius contrariorum conparatione. sic equidem lumen tenebris, sic uita morti, sic ueritas falsitati conposita plus delectat oportuit igitur hasce distantias pro suis qualitatibus sibi compotes sortiri patronos, ut nec falsi lateret defensor nec ueri uacaret adsertor itaque fieret, ut nec ille magis noceret occultus, nec otiosus iste torperet. 1 INCIPIT LIBER SECVNDVSOVIVB STPBA ABM, FINIT LIВER PRIKVB nrCIFIT LIBBB BBCYKDVS CYTYS SYPRA C, CYI SYPBA FINIT LTBBK PIU- MYS INCIPIT SECVND R, EXPLICIT LIBBB PRIHYS IKCIPIT LLBEB SECVN- DYS FHL, INCIPIT LIBER SECVNDVS DE 3 omnia addidi coll. Ii. 8, om, Itbri 5 saepe numerum B 6 tatum S sciuerit Gal- 11 land. 7 inprobabia S 8 aicat B dignoscuntur SeIa. 11 asce H 12 nec] si add. A 14 otiis u; otins L, ocius S torquoret p* II. QVO MODO PHILOSOPHI MVNDI INDAGAVERINT VERITATEM GRADATIMQVE AD DEVM VSQVE PERVENERINT. Et quoniam mortalium generi natura datum est ut abstrusa fortius quaerat, ut negata magis ambiat, ut tardius adepta plus diligat, eo flagrantius ametur ueritas quo uel diutius desideratur uel laboriosius quaeritur uel tardius inuenitur, hinc factum est ut philosophi quoque excellentibus ingeniis, multimodis doctrinis, pugnantibus sententiis, longis saeculis de eadem ueritate quaerentes ab usque Pythagora Italico uel Ionico Thalete semper exstiterint, qui dissidentibus aliis uel in parte operis aliquid dignum tanta indage sentirent. unde etiam doctor gentium non tam ignaros ueri philosophos iudicat, quam cogniti contemptores accusat inquiens: inuisibilia dei a creatura mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque uirtus eius et diuinitas, ut sint inexcusabiles, quoniam cum cognouissent deum, non sicut deum magnificauerunt. ergo cognouerunt, et ingressa est diuinitatis abditae mens humana secretum transcensisque corporeis omnibus emirata illum uidelicet uniuersitatis uidit esse creatorem, qui non solum corporea uniuersa praeiret sicut inrationalis anima, neque hanc etiam sicut rationalis antecelleret, sed qui his 14 Bom. 1, 20 sq. 5 ambigat 0 6 diligat] et add. p Sch. ametur E, amaretar DF, amaretnr rell. et b quod Mb 7 laboriosas 8 9 sententii*] doctrinis S 11 innico R ezstiterit B 12 indagine p* 13 ductor G 15 creatore ABCE1FH1P 1 17 quod BDF Sch., q » 18 cum om. R deum post sicut om. B glorificauerunt p\\' 19 ergo] cum add. B 20 transcensaisque B omnibus corporeis libri praeter CG M 21 emirata scripsi, se mirata E1, se miriata 0, semerita S, semerita rdL, aemet et ita b, et seimet et ita Barthius, se metita Sch., emetita ita Gallaftd. 23 nec que S simul omnibus longe inconparabili potentia praestaret. uidebat enim moueri corpus per loca et tempora, cum uel loco in locum cederet uel aetatem temporis transcursione mutaret. apud se itaque paululum constitit potentiamque sui non sine horrore suspiciens quaerendumne supra se aliquid, an in se esset consistendum sibi dubitauit. sed dubitantem se non esse deum dubitare non potuit, quia causa dubietatis ignoratio esset, non autem nisi ignarus ambigeret, deus uero nihil ignoraret ac per hoc dubitare non posset. Porro autem se animaduertebat et ignorare necessario et consequenter ambigere adiecto eo quod, etsi non subderetur motioni per locum, moueretur tempore per adfectum, nec principale rerum stabilimentum foret, quod uel loco uel tempore moueri posset, quia nisi per aliud moueri nihil posset, in quo autem uniuersum staret, id in se ipso consisteret. sic in auctore suo altius ratiocinata cognouit illud, quod in superiore libro memoraui, uiditque nisi ab inmoto moueri nihil posse, itaque necessario stare animam ut corpus moueat per tempus et locum, stare uero in se ipso deum, qui mourat animam per tempus, corpus uero per locum pariter et per tempus. et quoniam principio nullum potest esse principium, quod iuxta de inmensitate ac sempiternitate cogitandum est, quia sicut a nullo coepit, ita in nullo consistit, non sine quodam medio ab imis, quod omne corpus est, ad summa, quod deus est, 1 inoorporali MRb Sch. 2 loca CGMb, locus B, locos reB. et BdI. de ante loco irucrit Sch., e add. p 3 cederit BH\\' R transcussione ABCElFGL 5 suscipiens ABCHLMSb 6 esse om. p 7 quia HlMSb, qua L, qui ABCGH1B, cui DEF Sch. non ante causa imcrit G ignorantia B 8 est Mb aOm si M, autem si b 9 hac B poarit ABCHxMBb 10 se] si G anim se aduertebat B 11 si in marg. adcI. S* snperetur p 12 motione p* 14 moneri om. GaUand. poasit ABCHMBb nisi et nihil inuicem transponit B posait libri praeter D\\'E*H*LS 15 qua ABCHLBS, quod p id om. Mb 16 sna p alterins p libro raperiore ABCDGHLRS 19 et] ad Mb, fortasae ac scribendum istare B deam in se ipeo S 21 quod BDEFPp* prmcipio] principii G p 24 omne] sine B eundum rata se scilicet inter extrema mediam repperit eo quod nec cuiquam corporum similis exsisteret, quia similitudo dei esset, nec eidem aequari deo posset, quia etsi ab illo coepisset, de illo non esset.\\' Animaduertit etiam in rerum plenitudine aliud esse secundum ueritatem quod iudicaret nec iudicaretur, aliud quod iudicaret et iudicaretur, aliud quod iudicaretur nec iudicaret: secundum ueritatem deum iudicare de quo non iudicaretur, animam iudicare et iudicari, corpora iudicari nec iudicare. tunc autem minime falli iudicantem, cum adhaeret illi secundum quod iudicat, tunc maxime cum conlabitur ad illud de quo iudicat. intellexit quoque propter inmutabilem uim contrariorum sicut tenebras luci, sicut essentiae nihilum, ita incorporeo corpus esse contrarium et uidit similitudinem cuiusque rei in contrario esse non posse, quia uidelicet inmota rerum ratio non sinit, ut aliquid uiuat mortuum, uideat caecum, substantia sit simul et nihilum. hic igitur intellegens nonnihil in anima humana esse deo simile, quia sit ille lumen inluminans et haec lumen inluminabile, incorpoream non dubia decreuit illud adiciens, quod si anima corpus esset et haec eadem similitudo dei esset, corporeus ergo deus esset, 1 ratam Mb sed BJR extrema.) et suprema add. JS* repperiit M, reperiit b, reperit CHLS 2 ne HLS1 cuiquam] nec add. B corporis jB qua LS, qu§ M, qui ABCDFR1 B 3 eidem Mb, itidem rell. et Sch. posset S, . possit rcU. et editores 4 tamen ante non inserit G 5 plenitudinem Mb 6 ueritatem Mb, om. rell. cum PT et Sch. quod] iudicaretur et add. omnes praeter M libri ctm PT et Sch. 8 ueritate B1 deum Mb , iudicantem rell. cum PT et Sch. iudicare EM, iudicari rell. et Sch., uideri Sx quo Mb Sch., qua rell. 9 nec] et non ABDEF Sch. 10 fallit Mb 11 quod Mb, quam rell. et Sch. collabitur Mb, labitur rell. et Sch. 13 eesenciS et G , nihilum] ministrum p 14 contraria Sch. 16 sinit Mb, sinat reU. et Sch. 17 simul] sicut C hoc C 18 in om. p 19 incorporea libri praeter FPGM incorpoream] se add. G Sch. 20 dubie M b, dubio E7 credit ex decreuit M, credit b est Mb 21 ergo om. ABDF iusteque maluit propter similitudinem creatoris sublimare creaturam, quam propter eandem similitudinem humiliare creatorem certo cognoscens indissolubiliter nexum, ut duo similia aut utraque incorporea sint aut utraque corporea. esse quoque in rebus substantiuis quaedam non solum specie dissimilia, sed etiam naturali uigore contraria, ut aqua uel flamma est, et haec tamen esse corporea atque hinc mirum fore, si duo dissimilia eademque contraria, ut est aqua uel flamma, corporea simul esse possint et duo similia eademque conuenientia, quod est deus et anima, incorporea simul esse non possint. III. PHILOSOPHIS GRAECIS VTITVR TESTIBVS DE CORPOREIS VEL INCORPOREIS EXEMPLVM CAMELI ET FORMICAE PROPONENS. Huius modi igitur rationibus utentium philosophorum quoad potui uoluminibus perdagatis ignobilium plebe reiecta potiores quosque delegi, qui ueritati in praesentiarum testificarentur, quorum quidem ex abundanti est proferre sententias, non quo propriis deficiamur, sed quo magis mirum sit aduersum nos dimicare nostros et extraneos pugnare pro nobis. neque mihi profecto cordi foret mutuum ex his carpere quippiam, nisi iste corporis amicus sola philosophici nominis mentione terriculamenta quaedam nobis scientiae profundioris ostentauisset. ex 1 ieteque b aliud M in textu, maluit M\\' in marg., utramque uocem exarauit b 5 rerum G substantiis G, sabstancialibus M corr. in marg., b speciem ABH1, om. B 6 ut-contraria om. Gut] aut R flamma] flninina R 7 tamen] fi A 8 flamma] flnmina JB 9 simnl om. Ubri praeter G M et SeA. esse] non add. A possit R, possent ABDEF Sch. 12 corporea—incorporea libri 14 quad M, quo ut b, quod pl, prout Barthius 15 peragratis p\\' nobilium p* reiecta] te iacta B 16 delege R 17 habnndantia M, abundantia Rb quod Mb 18 deflciamns D\\'ElG*Mb Sch. quod M editores praeter s p\\' 20 carpere Mb, capere rdl. et Sch. 21 terricnlameta S 22 profundiores BHlR his igitur, quos contra ueritatem uocat, uocem ueritatis accipiat et geminae primum Graeciae classicum multisona pythagoreorum orum tuba et lituum Platonis exaudiat nec tumescat sola uanitate nominum, sed pinguescat multimoda ueritate rationum. pythagoreorum igitur, quia nihil ipse scriptitauerit, a posteris quaerenda sententia est. in quibus uel potissimum floruisse Philolaum reperio Tarentinum, qui multis uoluminibus de intellegendis rebus et quid quaeque significent oppido obscure dissertans, priusquam de animae substantia decernat, de mensuris ponderibus et numeris iuxta geometricam musicam atque arithmeticam mirifice disputat per haec omne uniuersum exstitisse confirmans, illi uidelicet scripturae consentiens, qua deo dicitur: mensura pondere et numero omnia disposuisti, quam quidem ex diuina lectione sententiam nobis ab aduersario miror obiectam. dicit enim uerbis his: deus, qui ex nihilo fecit omnia, quae sicut opere instituit, ita materia incorporauit, rebus omnibus, inter quas et anima censetur, sicut distribuit pondus numerum atque mensuram, ita <et) posuit quantitatem. animaduerte, nostri bone cognitor, praesentis saeculi peritum \\' facundumque doctorem: nihil incorporeum uult creatum et incorporatum dicit omne corporeum. cui incorporatur, quaeso, quod corpus est? si in pro non forte posuisti, ut incorporatum 13 Sap. 11, 21 16 cf. pag. 16, 18\\' 1 quod p* 2 multisonam p Sch. 8 tubam M editores limo G, lituus F exaudiatur ÃВ\\'DEF 4 unitate L m 1 pinguescit S 5 scriptitauerat ABEF Sch. in notis, scriptitaueret H, Bcriptitauerft Bt scriptauerit Sch. in textu 7 repperio BS 9 disBerans LS\\', disserens S* 10 geometrica B muaicen ACGHLBS 11 omnia Mb 18 quo S, quam BIPB 14 dinine B 16 qui] quidem Sch. quae libri cum PT, qui editorea 17 materiam Mb et post incorporauit additur illo Fausti loco 19 et addidi ex Fausto, om. libri 21 bene G 22 nil B 23 dicit—inoorporatum om. ABDF 24 nonj , aduerbio add. Mb; haud scio an aduerbio tenendum sit coli. pag. 106, 6 et non delendutn ut om. p\\' pro non corporatum uelis intellegi, plus nobis quam uolumus sponte largiris, quia si auctor rerum quae fecit omnia non corporauit, sine corpore sunt ergo quaecumque sunt. enim uero quod est et absque corpore est incorporeum esse necesse est, quod Graeci elegantius άσώματον uocant. sin autem istius modi praepositione simpliciter usus es, incurristi nescius ueritatem, per eandem tamen ignorantiam uno tantum lapsus articulo, quod omnia incorporata dixisti, cum satis constet duplicis creaturae substantiam sic ordinatissima lege conpositam, ut omne creatum incorporeum et incorporatum sit, non autem omne corporeum sit et animatum. ac per hoc incorporatum corpus dici non potuit uelut in corpus missum, quia incorporatio ad illam pertinet absque ambiguitate naturam, quae et, prius quam incorporata est, non fuit corpus et, postquam incorporata est, non est corpus. si uero incorporata omnia eo forsitan sensu dixisti, quo dici plane potuit, etsi non debuit, omnia facta esse corporea, excidisti pariter et a proprietate uerbi et a ratione ueri, quia si omnis creatura corporea est, nihil incorporatum est: si autem incorporeum quid creatum est, non est omnis creatura corporea. Sed una haec eademque causa est, quae te multiplici inuoluit errore: magna uidelicet rerum ignoratio et scientiae mira praesumptio. hinc quippe fit ut uel spiritus corporatos corpus esse credas uel item corpora incorporata definias. in istis tam dialecticis conclusionibus tuis semper tibi ueniat in mentem illius quam inurendam ducis aliis alti erroris infamiam. 1 pro M et editores, om. relZ. eorpbrato editores intellegi . nolens F, uolens intellegi p* 2 quae] qui b 4 necessariom B 5 eligantiua BS asomaton libri ei Galland., sint A 6 praepositione D2\\'E2FL2MS, praepositionem ABCD1E1 GHL1R, propositione editores . 8 satis] istis G 9 composita b 12 vel p* 14 incorpora 22 et] sed Mb 15 si M editores, sin relL 16 dixisti sensa S quod Barihim 17 ad B 1 18 a ratione] oratione B 21 haec om. S 24 definas B ista p tamen p1, iam G 26 aliis om. b infamia IPLS, . infamiae Barthius uerba illius—infamiam ric collocari: b e g f c d a iubet S*\\' diuinua quoque temet sermo commoueat: oportere prius deponi trabem propriam, ut possit alienam quis auferre festucam. proinde quia non lacessis quasi dubios praelii, sed percellis quietos mucrone conuicii et cunctis creaturae partibus mensuram pondus et numerum indita esse dixisti, quoniam haec simul omnibus constat inesse corporibus et animam corpus esse decernis, quae huius mensura sit, qui numerus, quod pondus inquiro. si modum uegetanti animae uiuentis corporis modus facit, quia corpus extrarium quasi uas aliquod animam ueluti minus quoddam corpus includit, ergo animae, ut tu ais, quantitas pro corporis quantitate censenda est. 0 si mihi de his loqui tecum comminus palamque proueniret, liberaliter uidelicet agerem, nonnulla tibi de meo iure concederem neque protinus de homine quaererem, sed prius precario poscerem, ut rerum callens euidenti faterere responso, formicae et cameli animas utrumnam prouidentia an mole censeres? si prouidentia, luce liquidius esset animae cameli sic animam praestare formicae, ut camelus tanto paene minor formicae sit animo, quanto maior est corpore. si moles tibi in istius modi conparatione placuisset, eadem nempe replicarem et nihilo setius quaererem, si modus animae corporis modus est, cur infra corporis modum camelus brutescat et supra corporis modum formica uigeat ? sisterent uerba fortassis, quae tuto tibi magna uolant. ista haec ipsa duplici sorte proponerem, utrius malles tibi copiam facerem. si 1 cf. Matth. 7, 3 sqq. ; Luc. 6, 4 sq. 25 Verge Aen. XI 381 1 commoneat EP HLBSb 8 uegitanti B 11 tute G tn ais] tua his B ahis BH1 14 agere ABDF nulla p 15 prius om. 8 16 fatere BBS, fatere rem M, faterem rem b, faterer rem p responsio B 18 si] sed G 19 ut-formicae om. 01 20 molis ABCG1H1MR 21 comparationem HB eandem ABDE*FM, edem S replioare ABtB 22 Bitius HB, sicius M, serius E, ocius B quaerere AB 23 cuur L saepius camelus-modum om. C 24 uigeatur B si starent LPS, sic starent coni. Sch. 25 duplicia p* 26 sorto A, forte p* facere B molem corporis elegisses, perexiguum formicae corpus obponerem, sin animi uigorem, hunc eundem nullum secundum molem fore conuincerem, cuius esse nihil in illa corporea cameli magnitudine conprobarem. hinc etiam tibi Maronianum illud obicerem, quod uerissime de apiculis dictum est: ingentes animos angusto in pectore uersant. Iam cum super statu hominis dissertare coepissem, a te scilicet nouo geometra, ut ingenia quorumcumque dinoscerem, decempedam, non iudicium fiagitarem. ubi si illo forsitan uoluisses uti perfugio, ut diceres inuisibilia uisibilibus non posse metiri, e uestigio responderem ex magnitudine corporis quod animum includeret posse metiri animum qui corpus inpleret. si non posse dixisses, instantissime quaererem, cur fieri de corporis genere uno non posset, quod de omnibus posset? si adnuisses posse, dicerem tibi sermone prophetico: uade ad formicam, o piger, et aemulare uidendo uias eius, idest prouidentias eius, nisi forte credendum est ob id nos oraculo caelesti commonitos, ut gradiendi scientiam a formica quaereremus. non te in hac prolocutione sollicitet ambulandi cura, sed agendi sollertia, ut 6 Verg. Georg. IV 83 16 Prou. 6, 6 2 si libri praeter M 4 hic libri praeter Mb et Sch. illudj ob hoc add. libri praeter DEFOPT et Schoitum 5 quo S uei-sUsime HISXL 6 uereantur B 7 disserta (diserta b) recepiseem Mb 8 geometro S, geometrica B cognoscerem Mb 9 decempedam non] decempedanum p* Schottus e codice T in notis, scd haec lectio errori typographi tribuenda uidetur pro decempedam in, quod Sch. habet in textu non iudicium codices quos uidimus omnes, in iudicium Sch., non indicum camelum b 10 pfugio Rp* 11 meteri CHLS e uestigio - metiri om. GI magnitudinem B 12 animam B 13 implere Mb 14 cl/ur (enå cuur) L, cum B 15 posset 68, possit rell. et editores tibi dicerem editores sermonem propheticum Mb, sermonem prophetico B 19 ad formicam ABDF, aI/formicll E, a formicam ffR 20 curl B Bollertiam J2 ut quod omnes libri praebent in ac immutauit et in prioris uersus initio cdUocauit Sch. . ueluti ingentem formicae farris aceruum conpopulant hiemis memores tutoque reponunt, sic, homo hominis in conparationem inrationalium protoplasti lapse peccato, ne hieme fuga tua fiat, fidei calore et operis deuotione procures ac pariter intellegas formiculae et apiculae ingentes animos paruo corpore non includi. nihil enim magnum [locale] capitur exigua re locali, et paruum corpus atque ingens animus apiculae: non ergo capitur corpore, extra se igitur est. sed extra se nihil esse potest, est ergo totus in corpore, sed magnum corporeum corporeo paruo non capitur, quia tam magnum replet locum, quam magnum quidque locale est. aut igitur anima inlocalis et per hoc incorporea erit, aut secum tota non erit. sed nihil esse nisi secum potest, inlocaliter ergo in re parua res magna est. non igitur localis est animus et nihil inlocale corporeum: corporeus igitur non est. quidquid autem corporeum non est, non mole censendum est, non ergo ex magnitudine corporis animi magnitudo. Quopiam nunc uideamus euadas: apicula tibi corporis, camelus animi magnitudinem negat. uideris ne istius modi rationibus sententia tibi placita labascat nec secundum 1 Verge Aen. IV 402 sq. 4 Matth. 24, 20 1 uelut Kbri praeter M 2 compopulant DEFMb, conpopulant S, cum populant BO Sch. et VergUi codices totoque B, tectoque O Sch. et Verg. codices, utoque B 3 hominis Mb, omnis rell. et Sch. comparatione LS, corporationem E in marg. protoplauati B 4 lapsus Mb 5 deditione p fomiculae S 6 non om. ABDEF Sch. 7 locale uncis inclusi, om. Mxb, illocale suparscr. M2 et] at Barthius 8 animus] est add. Sch. coama post corpore exaraui, ante igitur interpungunt editores 12 in- Jocalil] est add. ABDEFp* Sch. et om. AB hoc Mb, haec reJL et Sch. 14 parua ex praua B 19 copiam B, qdpiam JI, quorsum autem b, quonam coni. Sch. in notis, euadas nunc uideamus b 20 uides ut G 21 sentontia - labascat] sententiam tibi placitam euanescere Mb placida ABCOH1L1R nec DM editorts, qui ante hanc uoculam interrogationis signum ponunt corporeas quantitates numeris ponderibus et mensuris animi magnitudo subiaceat, qui et paruus in magno totum tenet et magnus in paruo non effluit. sed forte corporaliter metiri animus non potest et pendi potest. is dicere audeat scire se posse, quot animus secundum pondus possit esse librarum, qui conprehensum tenet tenet, quot sit secundum longitudinem pedum. uestigia uero numerorum in corporibus trifariam dinoscuntur. loco etenim primo, ut sit corpus maximum uel minimum, unum id esse necesse est, quod scilicet a numero illi est. secundo, quod partibus constat, quae profecto partes, ut iam diximus, dextra et laeua, sursum ac deorsum, ultro et citro sunt. tertio, quod iuxta praefatam diuersitatem partium secari omne corpus in partes potest, quarum item pars qualibet partium corporis propter uim primigeniam numeri et unum corpus erit et totidem partibus constabit et perinde in partes secari poterit, modo tu uideris utrumnam, cum cuiuslibet animantis una sit anima, diuidi haec eadem possit, ut iterum quotalibet pars animae anima sit, sicut quotalibet pars corporis corpus est. quod quia sanorum neminem reor posse dicere, terendum tempus non est in harum discussione causarum, quae suapte natura tam clarae sunt, ut obscurari potius disputatione uideantur. 1 qualitates b 3 effluitar AВ2R animus metiri CR 4 pendi potestor AB his BCH1 R, est qui G quod ABCD GIPMBb 5 posset ABDE\\'FHB esse posset ABD&F 6 quod ÃВCH1MRb magnitudinem A 7 uero] ergo 8 trifariam EG b, trifaria reR. et Sch. looa ALBCH2L1R 9 neceesum p ille p 10 quot Sp\\' partibus B 11 dextera Mb et] ac B ultra MS\\'b citra S2 b 12 quot p\\' 13 iter C quelibet ex qualibet EB, quaelibet p* qualibet] a add. Mb 14 primigenllam S 16 cum om. A 17 quodalibet B 19 quod quia] quodq. BDFB, quodq JII, quodqae A tenendum M 20 harum Mb, earum reC. et SeA. cansorumq. B sua apte ABCDHIMB 21 disputatione] minime add. M, minuta add. b Seh., fortasse nimia scribendum, mihimet coni. Harteliw IIII. DE MENSVRA NVMERO ET PONDERE CORPORIS. In illud nunc magis nisi contemnis aduertas animum, ut tibi, in quantum se uideri dignabitur, mensurae ponderis et numeri uis diuina pandatur. dici nempe deo legimus: mensura numero et pondere omnia disposuisti, quo potissimum testimonio in id scilicet usus es, ut exinde probatum uelis animabus quoque nostris corporeas quasdam inditas quantitates. uideamus ergo igitur mensura haec, pondus hoc, numerus hic ubinam loci fuerint quandoue esse coeperint, ut ad istorum quasi exemplar deus uniuersa formaret. si nihil increatum nisi creator est, haec ergo creata sunt. si creata sunt, non igitur omnia deus mensuris numeris ponderibusque disposuit, quando quidem haec ipsa non secundum ista formauit, sed auctoritati diuinae obuiare nefas est, numeris ergo ponderibus et mensuris uniuersa creata sunt. mensura ergo pondus et numerus creata non sunt: non enim secundum eadem creata sunt omnia, si et ipsa creata sunt. hic omnibus. cogitandi uiribus enitendum est, ut quoquo modo possit agnosci non hoc esse pondus principale quod penditur, sed quo penditur, nec eundem esse numerum qui numeratur, sed quo numeratur, nec mensuram quae metitur, sed qua metitur, sicut item non hoc est magnitudo quod magnum, nec hoc aequale quod aequalitas, nec hoc pulchritudo quod pulchrum. 5 Sap. 11, 21 3 nisi contemnis] si contemnis JJl, si contendis b aduertas Mb, aduerte G, adaertes reU. et Sch. 4 si 0 ó numeris B pendatur p* nempe] de add. pi, cf. pag.105, 13 7 exinde Mb, ex C, eziii reU. et Sch. probare Mb 8 uellis BCH, uelles DEF Sch, 9 ergo om. libri praeter M et editores 10 ceperint BCELJMB 13 ponderibus Rp* 15 auctoritate CHR obuiari b 17 non ante sunt DEG Sch., om. reU. et b non creata Sch non enim Mb Sch., quia non reU. et p* non enim - sunt om. C 18 eandem ABG1HR omnia creata sont S si om. p 19 cogitandum b quo ABDFH1 R Sch. 20 hoc om. CG 23 non] in R haec b nihil enim creatum per se magnum est, sed ex minoris conparatione magnum aliquid dicitur. hinc est quod montem paruum dicimus et grande milium, grandem quoque muscam et bouem paruum. cum uero ad ipsam creatricem uenitur magnitudinem, quia conparari non potest, nec maior nec minor est. sic et in his principalibus formis ratio par est, quas Plato ideas nominat. nam secundum eandem quadrandi legem fabricamus et quadratam tabulam et forum quadratum, et cum forum maius quadratum sit, non tamen magis quadratum est. hinc capias oportet indicium illius non pensi ponderis et inmensurabilis mensurae et innumerabilis numeri, quae tria simul aequiterna semper indiuidua ubique et ubicumque tota unus deus sunt. Omnia etenim corpora, quibus quidque uel numeramus uel pendimus uel metimur, et numerabilia sunt et ponderabilia et mensurabilia. nam et numeris in corporibus certus est modus et pondiculi trutinae certum est pondus et decempedae certa mensura est, a cuius magnitudine et citra recurri licet usque ad uncias et semuncias et usque ad minimum, citra quod nihil est, et ultra item progredi usque ad maxima et ipsius quoque mundi inaccessa nunc sensibus spatia. habet enim certum magnitudinis modum quidquid finale est. proinde mundi moles uniuersa, quoniam ex finitis est conpacta corporibus, quippe cum alterum corpus alteri finem faciat, procul 1 sop se L 6 ifl om. B pais AB1GGR 7 quadrandi Mb, quadrati reU, et Sch. 9 forum] quadratum et cum forum add. C quadratum maius ABDElF, qaadratum maius quadrum B quadrum HLS quadrum Sch. 14 quidquam G2 Sch., quanquam b, quicquid p, quioque ez quioquam D numeras B 15 et ante numerabilia om. Galland. numera (omisso bilia sunt) A 16 numen. M, numerus b, numeri rell. et Sch. 17 pendiculi LSb, pondinseoli A traeinae A, trotinae CН2 B pondus est ABDEF r » decempede 8 18 certo S citro HLMBSb 19 semioncias M editores, semiuntias DB 20 citro Mb 21 BMdi 8 oensibus p* 22 modum] pondum B 23 molis ABCHMB b comparata C dubio ipsa finalis est propterque et mensurabilis. trans quam si quid spatiorum humana mens cogitat, in ea certe ratione mensurae per corporales formas mitti posse non dubitat, quod quidem ita posse fieri in ueritate claret, si ullus extra mundum locus est. sed quoniam extra omnem locum locus esse non potest, localis mensura ubi locus nullus est non accedit, et cum desit quod metiri possit, quo possit metiri superest, quia finito mensurabili inmensurabilis mensura non deficit. eatenus equidem ratio ponderis eo quod pendi potest cessante non interit et numerus finito numerabili non finitur. igitur si inmensae lucis splendor aliquo nobis fulgore subrutilat, necessario scilicet istic admonebere, ut paululum seposita carnalium fallacia uisiouum dicas nobis decempedae forma corporeae cui nostro uisibilis sit? sed quia hanc, nisi nimium fortasse suscenses, corpori contemplabilem non negabis, consequenter quaero illam inmensurabilem de qua supra sumus locuti mensuram animone an corpori dicas esse conspicuam P sed non ita quempiam ueritas deserat, ut diuina corpori uisibilia fore contendat; cum nec corpora uideri ab hoc nisi animato cognoscat aut, ut dicam uerius, animam potius per corpus quam quidquam per se sentire corpus intellegat. duplex ergo est uidendi uis: anima uidet mensuram pondus et 1 propter quae Bb, proptereaque Sch,, fortasse eapropterque seribendum et om. libri praeter M et Sch. 3 mensurie M, mensura b 4 in om. libri praeter M et Sch. ullius R 5 modum Mb 6 nullus om. Galland. 7 occidit p* 8 superius eat M, superius dictum est b quoniam p* mensurabilia B 9 eo quod] equod B 10 interit OMb Sch., ////terit A, terit BC HIR, deerit IPLST, perit DEFP 11 aliquod B fulgore om. ABDF 12 isti A, istinc DEFpx ammoneberis M 13 sepossita B 14 formam LS nostro om. H, in se LS, non Sch., nostrum b 15 suscesses MR, successes A, succenses rett., succenseas b corporis B1C1 post corpori interpungendwn esse censet Barthius -16 mensurabilem B sumus om. B 17 animene C, animone S 19 forte libri praeter E* F2lGM nec GMb Sch., ne reH. hoc] ho mine B 21 se sentire] tale p* 22 eat ergo editores animae (cum enuntiato antecedente coniunctum) Schottus XL 8 numerum per se, uidet mensurabilia numerabilia ėt ponderabilia per corpus. ergo per corpus uidet quae sunt similia corpori, id est corporea, incorporea uero per se, quibus est ipsa similis. Nunc si placet, quoniam mensuris ponderibus et numeris omnia disposita sunt, eorundem in creaturis signa quaeramus. imum certe elementorum omnium terra est. in rotundo scilicet illud imum constat esse, quod medium est, quia in rotundi extimis imum non est. quaelibet ergo terrae pars magna uel minima aut lapillus exiguus uel minutissimus puluisculus, qui puncto uisibili contingi nequeant, habent et mensuram pro modulo sui et numerum pro ratione partium, quibus distant superiora ab inferioribus, dextra a sinistris, a posterioribus priora, unde etiam quamlibet minimum diuidi in duo potest, quia corpus est. pondus uero illius hinc animaduertitur, quod hoc ipsum minimum ab origine sua sublatum et in aqua, superiore uidelicet elemento dimissum motu infatigabili non quiescit, donec naturali pondere ad solum terrae perueherit. hunc ad modum rationis tramitem in reliquis tene corporibus, quia et aquae guttula, quam digito tincto sustuleris, habet scilicet pro magnitudinis modo mensuram, pro partium distantia numerum: lege ponderis si dimittas eam in aere, non residet nisi ad sua peruenerit. aeris quoque ratio par est, cuius 1 et om. A 2 per post ergo om. Mb uidit B 3 corporea Mb, corpora rdl. et Sch. 5 ponderibus om. C 6 eorundem E* Sch., earundem rell. et b 10 nimia H1R aut] uel D, ut editores praeter p1 11 nisibilia ABF1H1R contingi supra rasuram scripsit D\\'2, contigi M nequeãt M, nequeunt b, non qaeat reTL et Sch. habet libri praeter M et Sch. 13 sinixtris M 16 hoc om. ABDEFR Sch. origene S sui Rp* 17 uelicet A 18 solium ABCHIB, solidum DEFGP 19 hinc C, hanc HLRS reliquis] oportet add. Sch., liquet add. Barthius tenere BCH1MR Sch. et Barthim, teneri b 20 quo G aqua BHtB guttulam libri praeter M et Sch. quanquam p habentem libri praeter M et Sch. 22 eam om. libri praeter M. et SeA. aerem DEFG Sch., cf. Ziti. 16 resistit G 23 a B Buperuenerit R pars Bl G par eet] parem B cui BDF nihil uel sub aqua contineri uel supra ignem ferri potest, quod, si quo pacto fiat, necessitate ponderis uel hinc naturaliter erumpat uel inde sponte desidat. mensurabilem uero aerem et pro numero partium numerosum uel hinc, ut arbitror, liquet, quia corporeum metiri posse mundum, cuius aer tertia pars est, iam constitit. sic etiam ignis elementum et pro partibus suis, quia locale est, recipit numeros et pro spatio, quia finale, mensuris subditur. pondus autem ignis iste terrenus quasi quoddam semen ignium supremorum sursum uersus habet, qui quanto maiore fomento pastus maiorum fuerit uirium, uelut in patriam tendens subtilis natura magnas partes stipati aeris inrumpit et, nisi eundem elementi alterius profundum uinceret, quo per naturam rapitur perueniret. V. DE MENSVRA NVMERO ET PONDERE ANIMAE. Ecce patuit nihil esse corporeum, cui non sit mensura pondus et numerus. nunc quoniam eorundem est et partilis unitas et locale pondus et magnitudo mensurabilis, utrum tria haec eatenus in anima, ut in corpore sint, quaeramus. magnum. 1 : sap LS 2 quo om. C 3 decidat G, discedat Mb 5 licet C quid S, quod Sch., quae B, q HLR mundus AB, mundiSs F, mund B mundum] sciant add. Sch., qui totum hunc locum potissimum e codice T suffragante et codice P se constituisse affirmat, qua de re equidem ualde dubito 6 tertia M editores, om. rell. est] quarta add. DEFG, quarto add. rell., uocem clelevi, sic etiam ignis elementum quarto hic et loco quod post constitit inserit Sch., quarta tenendum et post constitit inserendum censet Hartelius: qaarta (scil. pars) sic etiam ignis elementum praeeunte Barthio, qui tamen quarto scribit 7 quia locale est om. Sch. loca e B 8 finale] est add. Gp1 et Sch. finiale L saepius mensura p 9 snpernorum coni. Barthius 10 tanto p* eo ante maiorum inserit p maiorem BHlB 11 subtilior E, subtili Sch. magna partes M, magnam partem b 12 idem p elementum Mb 17 quoniam] et add. libri praeter GMb et Schottum 18 et locale] edocale B 19 haec] et add. BDEF Sch. aut A BCH Sch. sint S 8* certe corpus longitudine et latitudine et altitudine dicimus, cuius utique spatium grande uel paruum pro sui capacitate censemus. ergo tantum quidque corporis quodcumque corpus recipit, quantum pro amplitudine capax est. sic equidem transcenso inferioris creaturae gradu sublimiorem cerne creaturam et animi magnitudinem sui capacitate metire. ecce capax est anima humana sapientiae, capax namque est eius, quae intellegens eius est. ergo ut ante indeptam sapientiam sapientiae capax dici non potest, sic antequam particeps eius fiat, sapiens dici non potest. istic ego percontatum uenio, spatiumne loci fore iudices an inlocale aliquid, quo capitur sapientia? ego sic <censeo, quod si secundum spatium sapientiae capax est sapientis anima, ergo secundum molem magna est sapientia. quod quia non sinit dici ueritas, inlocale est quod capit, ut inlocale possit esse quod capitur. en tibi humani animi sine mole magnitudinem, numeri nunc intuere rationem. Animaduertisti, ut arbitror, haec esse in corporibus signa numerorum, quod scilicet numerosa sint corpora, quae sibi secundum praestantissimam numeri aequalitatem partium parilitate respondeant, ut quoniam unius ad unum et duorum ad duo et ad tria trium summa aequalitas est, sic itidem illud numerosum corpus esse dicamus, quod rata dimensione 1 altitudine et latitudine R 3 qu//dq- D, quiq L, quioquid G1 editores, quicq, 8 4 transcensio S 5 creaturam cerne M editores 6 magnitudine ABR 7 hnmang B capax] et pai Mb est om. p* eius] animae b, animae eius p quae] que uia D»FP, unda (quia?) T, qui et (qui supra rasuram) L, quae et S, qua Sch., qui R, quia p* 8 eius om. p et Sch. est om. A 9 non inclusit Barthius . 10 isti A ergo BD EFMS editores perconatum C, percunctatum ABDEF 11 sapicntiam R sic censeo] succenseo R 12 sapientis (sapienti b) anima sapientiae capai est editores sapientis — molem add. M* in marg. 14 non om. Sch. sinet libri praeter AGM in loca est R 15 quo Mb humana BB 18 quae] corpora denuo add. ABD EF 20 adno R 21 est] sit Barthius, qui lin. 20 post unum mente eat supplendum censet sic] sed p idem Mb 22 numerorum ABC dimessione A formatum, ut uerbo tenus humanum quae sunt bina sic habeat ex aduerso posita, ut sibi nec magnitudine nec specie nec loco dissentiant, ut sunt aures et oculi, quae item singula, ut nasus et os, medium locum teneant atque, ut esse pulchra possint, concinentiam summae aequalitatis imitentur. quatenus igitur numeri ueritatem in anima reperiamus humana, primum debet ipsa sibimet actitandi rationem pro uirtutum parilitate concinere, ut sapientiae iustitia, temperantiae fortitudo respondeat, quae parilitas utique numerosa est, quia tanto est numeris uicinius, quanto est quidque concinentius. sed illud in anima numerosum potius arbitror, quo eadem scientialiter compos\\' est numeri, ut non partibus sicuti corpus numerosa sit, sed ipsum dinoscat et secundum eundem iudicet numerum. nam tria et quattuor septem fore et haec et tria decem, nulla praeter humanam animam uel potest scire uel poterit. sicut igitur de mensura claruit, ita et de numeris satis adparet esse hos in corpore uisibiliter, in anima intellectualiter. % Restat nunc ut de pondere disputemus. corporum pondus illud esse patuit, quo eadem in regiones suas, unde primordialiter exsistunt, naturaliter feruntur nec quiescunt, quoad usque transmisso elementi alterius spatio in sua perueniant. animae uero pondus uoluntas est eius, quae proprie magis amor dicitur, quo scilicet uel se ipsam uel alia quaelibet 1 humanum] exemplum add. A 2 spetie D, spatio editores 3 ut] et R 5 continentiam ABE1 6 repperiamus DFS, reperiemus BCMb, reperiemur AIP, repperiemur R, reperimus Sch. (an uoluit repperimus?) 7 sibimet] simet C, et add. b concinere ex continere E 8 temperantia R 10 quicque ex quicquam D, quicquid p, quicquam Sch. 11 quod G 13 dignoscat BDE FGH 14 et haec tria et decem AB, et haec tria et septem decem DF Sch., et hec tria et septem decem E trea HS saepius 15 humana anima HL ..... 16 adpareat ABDElFp7 17 intellectuabiliter ABDFHLRS Sch. 18 restant R ut] et R 6 disputamus S corpore ABHR, corpori LST 19 potuit C 20 fef AB 22 eius est S 23 alia E\\'T Sch., aliam rell. et b alia quaelibet] aliquamlibet S quaelibet H, quamlibet D FGLP, quemlibet b amat anima. siue enim sibi incorporea diligat, ut est uera sapientia, sine corpori corporea concupiscat, ut pulchra sunt corpora, inlocali amoris pondere rapitur, donec amatorum adeptione potiatur. igitur pondus corporis, quocumque corpus tulerit, mensuras eius et numeros indissociabiliter secum trahit. item pondus, hoc est amor animae in id quod diligit et memoriam et consilium secum cogit, quia nihil aliud uel meminisse uel cogitare ualet, nisi illud, cuius amore feruescit. unde diuinitus homini dicitur: diliges dominum deum tuum ex toto corde tuo et ex tota anima tua, uidelicet ut, sicut corpus pondere cogitur in propria, sic anima pondere referatur in patriam. hoc pondere suo tamen anima non solum aliis iungitur, sed ipsa quoque solidatur, quia consilii ac mentis amore medio et mens consilio et consilium mente diligitur. VI. DE MENSVRA NVMERO ET PONDERE DIVINAE TRINITATIS QVO MODO HAEC TRIA IPSA TRINITAS SIT. sic et incorporaliter cuncta supereminens unitas praecelsissimae trinitatis mensura est, ut aiunt, sine mensura et pondus sine pondere et numerus sine numero. pondus ergo, quo haec eadem secum ineffabiliter unum sunt, caritas est patris et filii, quoniam spiritum sanctum apostolus proprie insinuans: 9 Matth. 22, 37 1 amat anima K1, amat animam G, amat MT Sch., anima S1, aniinam reU. (S* praeterea diligit add. in fIIarg.) sibij siue A 2 Ccorporea 82 4 quodcumque p* 5 numerus BHlR 7 scdm B cogit secum D uel ante meminisse om. M editores 8 ualeat R feruescit] se suescit R 9 diligis CHR deum om. B 10 ut] et R 11 feratur LPps 12 patrium AН1, propria. BF 14 consilium] consilio ABHIR 18 sic et SeA., sicut libri et b incorporaliter MR editores, incorporabiliter C, ftU incopaliter F, inconparabiliter rell. pcellissim§ S, praeoollentiasimae b 20 ergo] uero mauult Hartdius 22 quoniam b, n qum ill, quem reU. et Sch. insinuas R caritas, inquit, dei diffusa est in cordibus nostris per spiritum sanctum, qui datus est nobis, euidenter ostendens isto pondere, diuina scilicet caritate, illum ineffabilem numerum illamque mensuram illo stabiliter ferri, quo tale pondus accesserit. igitur tria haec inseparabilia sunt in corpore, sed multo magis in anima et indiuidua sunt in anima, sed multo magis in se, et sicut nihil sine uno creatore, hoc est ipsa trinitate exstitit, ita nihil omnino esse potest, quod\\' non et trifarium subsistat et unum sit. omne scilicet corpus et unum erit et mensurabile erit et numerabile et ponderabile et omnis anima rationalis tribus indiuiduis, memoria consilio uoluntate subsistit, quibus capax est mensurae ponderis et numeri, secundum haec de mensurabilibus ponderabilibus et numerabilibus, hoc est de corporibus iudicans. quae si corpus esset, incorporea certe non caperet, sicut corpus etiam iudicari posset et de corporibus iudicare non posset. permanat ergo a summo, quod deus est, per medium, quod anima, ad imum, quod corpora, unitae specimen trinitatis corporibus signa sui inprimens, animabus etiam notitiam tribuens illa formans uisibiliter, has intellegibiliter. cum ergo nihil substantiam nisi essentia capiat et nihil nisi tribus, sicut supra disseruimus, unum fiat, quando tanta est unitas in corpore, hoc est in uestigio trinitatis, quanta est in anima, hoc est in imagine trinitatis, et item cum tanta sit in imagine, quanta est in ipsa trinitate? 1 Rom. 5, 5 1 caritas/// B 7 sine om. 81 creaturae A 8 ipsa om. AE omni 12 9 trifariam E1 p2 Sch. 11 memoriam B 13 haec] est B mensnrabilibus] quibus add. 12, quibusque add. Sch. 14 indicans 12 15 non om. D careret BDEF, llllret A indicari B 16 possit utroque loco ABCDEaFH1 6 Mltb permanat B, permanet p 18 quod] est add. Dpa corporea ABEB Sch., corporea H, corpus LSp\\'l, corpori p unite b, initae AВF1HLS, in te 12, unita p 19 notitiae ABCDFH1 BT Sch., notitiam sui E1 20 subetantiam GMb, substantia rell. et Sch., substantiae suspicatur Galland. 21 essentia Mb, absentia rell. et Sch. dizerimus C 22 quando] liquido cani. Barthius 23 quanta-trinitatis add. C in marg. VII. PAGANIS VTITVR TESTIBVS NVLLAS IN ANIMA CORPOREAS ESSE MENSESSE VEL LOCALIA PONDERA. Sed quoniam nunc tempus aliud est, quam ut de quaestionis huius praeeminentia copiosius disputemus, tantum scilicet in his moratus sum, quantum prudentibus satis arbitror, quo adplene cognoscant nullas in anima corporeas esse mensuras uel localia pondera uel partium spatia, sed illud ab ea percipi, quod nec locus capit nec pondus mouet nec diuisio minuit, modo tu, arbiter docte, probaueris iustam gnarus ferre sententiam, anne sit locus quod inlocale recipit, an partile quod secari nequit, an mensurabile quod infinitum capit. nunc ad Philolaum redeo, a quo dudum magno interuallo digressus sum, qui in tertio uoluminum, quae πεϱὶ ῤυϑμών xαὶ μέτϱων praenotat, de anima humana sic loquitur: anima inditur corpori per numerum et inmortalem eandemque incorporalem conuenientiam. item post alia: diligitur corpus ab anima, quia sine eo non potest utisensibus. a quo postquam morte deducta est, agit in mundo incorporalem uitam. non ego nunc rationum tramitem et nexuosissimas quaestionum minutias reuoluo, quibus haec probabilia quo uoles aduersante Philolaus efficit. in quae si quis uel curiositate uel studio forte flagrauerit, de 5 preminentia BS, pminentii R 6 quoad plene plerique editores, quo plene p, quod ad plene BD 10 probaberis AMb iusta M Sch. in textu, iustam idem in notis ignarus libri praeter E2GM et Sch. 11 an nescit A 14 quae om. BDFHLMS, quod A REPI PTTMON ABCDEFHLRS, REPI APIGMON G, epithmon M, ϱνϑμών (omisso πεϱί) b KAH MHTPON ABDEF, lCAE METPON CHLRS, KAI METPOT G, cametpon M 15 inditur C, indigitur R, indutur G, induitur p* 16 inmortale ABDFR, immortalitatem E\\' 17 p aliam B 18 ea B\\', eo ex eb S 20 uitam incorporalem libri praeter M 21 et] per Galland. 22 qui A, quod Mb, quoad Barthius uolet Barthius ad- . uersanti p Barthius efficit CGMR, effecit rell. et Sch. 23 flagauerit B ipso scilicet fonte hauriet. enimuero memet causa auctoritatis in eundem tanti testimonium philosophi iecisse sufficiet, sicuti ceterorum post hinc strictim proferre conueniet. iniuria nempe a quoquam poscitur et argumentum pariter et testimonium. Archytas perinde Tarentinus idemque Pythagoricus in eo opere, quod magnificum de rerum natura prodidit, post multam de numeris subtilissimamque disputationem: anima, inquit, ad exemplum unius conposita est, quae sic inlocaliter dominatur in corpore, sicut unus in numeris. quid, quaeso, praecelsius potest dici, quid uerius? ad unius uidelicet exemplum conposita, quia ad unius imaginem facta est. et idcirco unus est exemplum principale formarum, quoniam formabilia ab illo formas capiunt, qui non coepit., Hippon Metapontinus ex eadem schola Pythagorae praemissis pro statu sententiae suae insolubilibus argumentis de anima sic pronuntiat: longe aliud anima, aliud corpus est, quae corpore et torpente uiget et caeco uidet et mortuo uiuit, unde autem, [si] hoc est, quo principio nescire se dicit. sed non ita nunc omnium philosophorum Pythagoricae familiae sententias persequor, ut easdem copiosius aggerando de alienis admodum uoluminibus meum faciam satis \\' arbitrans memet principium Pythagorici gymnasii de praesenti quaestione scita euidentia protulisse, certus scilicet \\ eminem 1 auriet CMB, auriat B, hauriat DEFp1 Sch. auctoritates BRlB 2 eundem] mediurq, coni. Barthius 4 quo C pa- Bcitur CGR 5 arcitas AHCFHLMBS, architas E . itidemque coni. Barthius phytagoricua S, phitagoricus R 7 utilissi- 1 mamque Mb 9 unius BHtRSt 10 pcellius 8 dici potest G editores ad] aut A 12 formatum Sp* 13 coepit BHSp, cępit FL, cepit rell. et editores 14 hippon metapontinus scripoi, hyppon mettapontinns O, ypomme (yponme HLBS, ipomme M, ypomne C, yponne D, hypomne PT) tarentinus rell., hippomenes tarentinus Sch., eromenes tarentinus b promissis R 15 scientiae S insulubilibud S 18 si uncis inclusi et post dicit interrogationis signum, quod praebent editores, sustuli 19 dicitur ABD HLBSp* non om. S 22 pythagoricae ABHLBS1 23 scilicet] qui in hoc add. Mb refutare doctorum, quin hoc idem senserint scriptoque prodiderint Archippus, Epaminondas, Aristeus, Gorgiades, Diodorus et omnes Pythagorae posteri, quorum uidelicet nominum, ne dicam sententiarum multitudine, si eadem prodita uelim, uo- Iumen efficerem. Igitur Platon procedat in medium, a quo uere claret quam magnum in semet bonum genus humanum neglegat nostro praesertim saeculo, quo dictis factisque caelitus editis eotenus religio conclamata est, ut paene iam credendi labore submoto tepore fidei scientiae fructum capessat laborisque mercedem opere non patrato percipiat. quo fit ut mirari admodum digne nequeam huius Platonis animum, qui tantis equidem saeculis ante puerperium uirginis, ante incarnationem dei, ante hominis resurrectionem, ante praedicatam summae trinitatis in - gentibus unitatem ineffabilem una tres in diuinitate personas laudabili ausu, mirabili ingenio, inimitabili eloquio quaesiuit inuenit prodidit, patrem deum paternamque mentem, artem siue consilium et utriusque horum amorem mutuum unam summam aequiternam indiuisam diuinitatem non solum ita credi oportere docuit, sed ita esse conuicit. persuadere mihi non possum, quod philosophi huius anima corporea fuerit, ac ei forsan praecipiti lapsu stultitiae ulla anima corpus esse iudicanda est, illas equidem corporeas iudicauerim, quae 1 doctorum refutare S refhtarim b quin] qui in BCGH LRS, qatl Mb 2 gorgiadis libri praeter G didiodoras B, uiodores R 3 posteris BlPB, posteres IPLS 4 multitudinem JDEFM editores uelin B, uel in HB, neli in 8 8 quod B eatenus editores praeter b 9 credendi OeiGMb, credentibus rell. et Sch. 10 tepore Barthius, tempore libri et editcwes capeecat ABF 12 buius - saeculis om. Mb animam Sch. quantis BO 13 puerperum BC dfii B 15 una Mb, unum reU. et seh.. ineffabilem unitatem, ineffabile unum suadet Sch. 16 laudabilia usu M, laudabili usu b ingenio] studio D* imitabili MR b eloquio] ingenio B 17 arte siue consilio Mb 19 diuinitatem) aeternitatem Mb ita non solum S 20 sed] et add. Barthius conciuit ABHRS, coneciuit L, concinit Sch. corpus esse se credunt, non per hoc animarum generi derogans, sed quosdam sententiae suae inprobitate, non mea sponte denotans. et quid hominibus fiat, quos cum eo usque inscitia teneat, ut indoctos se esse nesciant, scientiae nihilo minus priuilegium sibi uindicant, dumque in inperitas aures uerborum puerilium spumas exspuunt, uno eodemque mendacio semet scientiae fallunt, alios docendo decipiunt Lysiae similes, quem Platon idem cassa rerum uerba fundentem in Phaedro eatenus increpat, ut esse deterius adstruat gnarum uerborum, ignarum esse causarum, quam nescientem rerum uerba nescire, potius arbitrans inperitum silentium loquaci inperitia. unde etiam Tullius libro de oratore primo: eloquentia est, inquit, scientia conprehendendarum rerum plurimarum, sine qua uerborum uolubilitas inanis atque inridenda est, et paulo post: etenim ex rerum cognitione efflorescat et redundet oportet oratio, cui nisi subest res ab oratore percepta et cognita, inanem quandam habet locutionem et paene puerilem. sed hinc . alias. In Phaedro autem Platon de anima sic pronuntiat: anima, inquit, inmortalis est, quae semper a se ipsa mouetur et aliis causa motus est, corpus autem per se non mouetur. non ait tantum: mouet alia, sed: aliis causa 12 Cic. de orat. I 5,17 15 Cic. de orat. I 6, 20 20 Plat. Phaedr. pag. 245 e 1 se om. BEFHLBSlb se corpus esse Sch. se esse A 2 scientiae S 3 de ante hominibus add. Sch. quos] cur AB HLRS1, ut DEF quos cum conuiceris amentia ea teneat coni. Barthius inscientia BDGMb, insitia B 4 nihil hominibus B 5 uindicent Bartkius in om. Mb 6 spuAa spuunt M, % spuma. conspuunt b 7 alios S decipiunt] alios add. libri, del. S* Sch., illius pro alios scribi iubet Barthius 8 plato DEF HL crassa p phedrone D 9 gnarum] ignarum AXBCDX F1 H1R1 uerborum ignarum om. 01 12 aratore G de oratore libro primo B scientia om. Mb 13 conprehendarum CF GHLBS, conprehensarum A 15 et florescat B 16 subest res] sub efores B 17 aratore G 18 haec b 20 phaedrone DF plato DEFB nunciat Mb 21 ipsa om. ABDEF motus est, animaduertens equidem uir excellentis ingenii fore nonnulla quibus sit moueri proprium causa motus alieni quidquid enim uoluntarie mouetur, ipsum fere sibi causa motus est, quod autem mouetur uel nesciens uel inuitum penes scientem uel cogentem causas motus habet. nec repugnat anterioribus nostris disputationibus, quod istic a se moueri animam dicimus, cum principalem motionum cardinem in deo esse dicamus, quoniam id ipsum fere a deo illi est, ut sponte moueatur, uidelicet ut, sicut causa motus animi uoluntas est eius, sic substantiae, quae utitur uoluntate, causa sit deus, quia, etsi posse uelle nobis ex deo est, non omnis uoluntatis nostrae motus erit ex deo. uel tunc reor, cum uoluntate peccamus, nostri causa motus ex nobis est, ne peccatorum deum faciamus auctorem. quocirca si corpus a se non mouetur et corpus non est quod sibi causa motus est, quia in se motus sui causas habet, anima non est corpus. Idem Platon in libro, quem negl ϕυσιxής scripsit: anima, inquit, animantium omnium corporalis nonestipsaque se mouet aliorum quoque agitatrix, quae naturaliter mota sunt. in Phaedone autem sic apud eundem Platonem cum Simmia et Cebete aliisque philosophis Socrates loquitur, ut cum uideamus illic ualde consentanea nostrisque oppido coniuentia pronuntiari, quae non solum 17 cf. Apul. de dogm. Plat. I 9 2 proprium] ut siAt lapides et ligna ceteraque insensibilia. add. b ex glossa in M superscripta 8 uoluntaria A 4 pene M b 9 motus causa libri praeter CE2GM est om. libri praeter Eta et b Sch. 11 posse] pse B, posse et D&FGp1, iusta coni. Barthius omnes uoluntates R 13 nec AelMR 14 faciemus A 16 habeat libri praeter CGM 17 idem CM editores, item rell. plato DEFLM πεϱὶ (pvaixijs scripsi, perifisicis (p ifiaicis) BCDEGHLMS (in marg. man. rec. πεϱὶ ϕυσιών), pery fisicis A, peri fysicis F, pi sysicis B, πεϱὶ ϕύσεως editores 18 amantium ABHlB 20 immota G pbedrone libri praeter L 21 siminia R, symmia S cibete ABCM, cybete rell. 22 socratis ABClPMRb 23 conuiuentia AC, conuentia B, conuentia F, conuenientia DEp, quod Schottus (mallet, fauerent modo libri\\' praeiudicio auctoritatis utuntur, sed uirtute rationis adminiculantur, animaduertamus praeter natiuum humanae mentis uigorem hasce uidelicet animas, quae tam remota persecutae sunt, tam . clausa adierunt, tam operta uiderunt, idcirco scilicet lumine ueritatis adflatas, ut in salutem generis humani toto quandoque mundo diuinitus editum dogma apud rudes ueri gentium mentes gentilium testimoniis uteretur, quo magis ignorantiae nubilo caecata et infidelitatis frigore in quandam glaciem durata gentilitas euangelicae ueritatis calori cederet, si eadem ueritas aduersantium quoque sibimet ore sonuisset. aut cur non haec eadem per philosophos nobis in usum ueri caelitus procurata credamus, quae ad redarguendam nostrorum quoque inperitiam utilia fore cognoscimus ? persuadens igitur in Phaedone Socrati sic ait uera ratio: donec corpus habeamus permixtusque sit tali malo noster animus, numquam nos id quod iam olim concupiscimus satis plene consecuturos. concupiscimus autem ueri scientiam. corpus enim nobis primum innumerabiles et infinitas occupationes infert, quibus conterimur ob necessarium uictum et alimenta cotidiana. deinde si qui morbi ingruerunt, inpedimento sunt, quominus inquirere et inuenire ueritatem 14 Plat. Phaed. pag. 66b - 67a 2 propter A 4 adiecerunt R Sch. operta Barthius, perita libri et editores uidelicet b 5 adflatus BHlB toto libri ewn PT, toti b 6 diuinitatis edituri (scil. philosophi) coni. Barthim editum] ederetur p, editum esset Sch. uer// E, uere M, uero b gentilium Sch. 7 uterentur M editores 8 nnbilo] morbo b 9 calore R sic BHXB 10 sonuissent BHl R 11 per om. b 13 persuadet - socrates. ait uera ratio G pbedrone libri et b 14 socrates sic ait. uera ratio est donec p 15 permiztftque S 16 satis om. F 17 plene om. BDF, plane EL, pleno b 18 nobis om. BDEF innumerales p 19 inferunt B 20 connictum p alimentum quotidianum libri praeter CGM et Sch. 21 deinceps Mb ingrnerint BEtO, ingrner M, ingmere b 22 cominns Mb inquiramus et sic uer. inu. non possumus p ueritatem] non add. b possimus. nam cupiditatibus et cupidinibus et timoribus innumerabilibus, uariarum rerum adpetitionumque uisionibus et infinita quadam dementia corpus oneratur, ut prae illo ne sapere quidem ulla in re possimus. et si quando tempus aliquod ad philosophandum uacuum uel habuerimus uel fecerimus, tunc quoque in ipsis cogitationibus nostris corpus intercurrit turbam errorum inferens menti, ut obcaecante illo ueritatem peruidere non possimus. itaque unum hoc in omni quaestione nobis et id quidem euidentissime probatur, si quid umquam bona fide scire uolumus, recedendum esse a corpore et in ipso animo res considerandas. tunc enim uidemur consecuturi quod concupiscimus et cuius rei amatores nos profitemur, cum defuncti erimus, nam dum uiuimus, desperandum est. etenim si constat nihil sinceri mixtum corpori animum peruidere posse, sequitur alterutrum, aut nullo tempore nec usquam contingere homini ueram scientiam posse aut tunc demum, cum excesserimus e uita. defunctorum enim animus liber est et solutus a corpore. eo autem tempore quo uiuimus ita demum adpropinquabimus adplicabimurque scientiae, si nihilaut quam minimum corpore utamur neque in societate eius, nisi quatenus necesse est, animum dimittamus. ita enim minime replebimur uitiosa turbulentaque natura corporis, sed puri a contagione eius, in quantum facere possumus, erimus et, si ita fecerimus, incorrupti 1 poasumus M iam HLMBSp* et cnpidinibus om. Gal- D land. cupidinimus S 4 oneretur C, honoratur B 5 illa AOl 6 a BB 10 possimus Mb, possit reU. et Sch. 12 bona om. G 17 si om. Mb siceri B commixtum D 19 usq. A 21 e] & B enim om. B 22 solus p 23 ait ppinquabimus S 24 nihil aut om. B ant] aliud M 25 societate Mb, societatem rell. et Sch., cf. pag. 114,16 et 22 29 pussllmus B sincerique digredientes ad omnia incorrupta sinceraque ueniemus. Haec ad uerbum ex dialogo philosophi admodum principis excerpenda atque huic nostro inserenda uolumini ratus sum non arbitrans fore quempiam inlectamentis fallaciarum corpo. ralibus obsistere solitum, qui hasce repugnantias in semet ipso sentiens disparium naturarum corporis atque animi teste se in hoc ipsum sibi non indiscussis equidem longe maximi inter philosophos uiri disputationibus adsentiatur interque animum corpusque suum praeside ratione disceptet, quidnam sit illud quod, ut aiunt, corporeus animus ab omni inuentione occursante sibi semper extrarii corporis praepediatur obstaculo aut cur extrarium corpus in reatum uocet, quod semet a contemplatione ueri deuocet, cum sibi ipse sit inpedimento, si corpus est. sed super his non argumentabor. ipsa per se nimirum ueritas claret nec ornamento aut adiumento extrinsecus indiget, quae et pulchrior et fortior nuda est. Hinc egomet testium meorum indefensis hactenus mihi testimoniis utendum ratus sum, quia penes illos tantum, qui toto sui admodum corpus sunt, de hisce ueritatis uadibus dubitabimus. uerum quid hic idem Platon in Hipparcho, quid in Lachete, in Protagora, in Symposio, in Alcibiade, in Gorgia, in Critone, 3 philosophorum — principum p* 4 excerpendam B, exerenda G 5 illecta mente Mb corporibus libri praeter DEF et b, corporis sui Barthius 7 testem pl Barthius 8 non om. Gal- . land. indiscursis S, indicet discussisque Barthius, discussit px I 9 assentantur 8 10 prae consideratione px suum//// ratione (praeside add. man. sec. in marg.) S 11 inuentione] ueri add. G o 12 accnrsante p 13 extraneum B inreatum S, increatum p* quod-deuocet om. ABDEF 14 reuocet GaXland. 15 super bis B non om. Mb de argumentabor M, deargumentabor b 16 ornamenta BD1H1R 18 eorum Mb indefessis AJ?lMb, indefensus Barthius J9 utendis Mb 20 uatibus Mb dubitamus Mb 21 uerum] nunc add. G hic om. S idem) id est B ypparcho RS, ipparco M lacita ABCMB, lacyta rell. 22 simpotio DEFR, simpocio M, sympotio reU. 4 quid in Timaeo etiam arce quadam et quodam philosophiae uertice de anima pronuntiauerit, placitae breuitatis gratia missum facio. neque enim refert ad agnitionem ueri quid de eodem saepius quisque dixerit, quam quid senserit quaerere, quia in saepe dictis nec uberior est cognitio rerum, cum sit prolixitas onerosa uerborum. quapropter in adstructionem ueri magis considerandum est quid unum multi senserint, quam quid unus saepe dixerit. ego tamen Platonem, prout mea opinio est, philosophorum omnium merito principem in negotium praesens admiratione sui pellectus testem saepe uocitaui, quamlibet quae plura istic eiusdem legas innumeris conparata, quae super anima dissertauit, pauca admodum nec. suae. sed nec Porphyrius Platonicus multis post Platonem saeculis a magistro uspiam in hac eadem causa dissensit. inlustri quippe uoce genus humanum suae dignitatis admonuit: si beati, inquit, esse uolumus, corpus est omne fugiendum. est ergo incorporeum quiddam in nobis, cui aduersa corporis uniuersi contagio est, et quid istud erit, nisi imago dei, et quid imago dei, nisi humanus animus? qui si in corpore beatus esse non potest et incorporeus non est, numquam beatus erit, qui sine se non erit. 1 artae G et quodam om. Ml 2 bruitatis S 3 refert om. ABDBF uerij tam add. Barthius 4 deodem S quam t in quantum qui ABHLR, quam qui S 5 cum] quam M editores praeter Barthium 6 quipropter A ad instructionem B 7 quod A n senserit S 8 ergo p* 9 oppinio/lll phylosofortl 8 10 admirationi sui ABHLBSl, admirationis ui DEF deceptus M, captus b 11 isti A leges b in numeris Sch 12 Buper d. de b, super M (de man. sec.), de et sequens anima glossema esse censet Sch. 13 porfiricus ABCBL (c in ras.), porfirius EFHM. por- phyrius S 14 sclis M, secandis b 16 uolumus esse B est om. AВDE1F 17 corporeum A\\'BCH1R quidam B 18 cogitacio N, cogitatio b illud pl 19 in om. b 20 et incorporeus non est om, BDEF VIII. ROMANIS PAGANIS PHILOSOPHIS VTITVR TESTIBVS DE ANIMAE INCORPORALITATE. Plurimorum in negotium praesens philosophorum plurimis testimoniis usi sumus multosque ex eadem Graecia, si uel causa posceret uel ratio sineret, proferre possemus. sed ne localiter ueritatem quaesisse uideamur, ut haec eadem ab una tantum uideri gente quiuerit et aliis ignorata sit, cum ueri compos humana substantia non sit regione, sed genere, Romanos etiam eosdemque philosophos testes citemus, apud quos Sextius pater Sextiusque filius propenso in exercitium sapientiae studio adprime philosophati sunt atque hanc super omni anima tulere sententiam: incorporalis, inquiunt, omnis est anima et inlocalis atque indeprehensa uis quaedam, quae sine spatio capax corpus haurit et continet acrius isti, ni fallor, abstrusas rerum rationes ingressi sunt, quam nonnulli nostrates, qui cubiculariis disputationibus de sublimium indage causarum aliquid soporiferum in lectulis oscitantes perpellente copia tepentium naeniarum stolido laudatore ueternosas anilium opinionum suspiciones edormiunt innexamque uisceribus animam corporis claustris includi et contineri decernunt. sed istuc inperitiae ueri uacuae figmentum, . prout locorum ratio poposcit, et superiore libro discussimus et prolatis nunc summorum magnis auctorum testimoniis 4 negotium Mb Sch., negotio rell. praesenti 08* 5 siue I B 6 poasimua A nec B 8 alias S cum—substantia] quia uera indagacio humane Bubstanti, M\\'b, corr. M1 in marge 9 insit Barthius 11 sextus Mb, ezias B sexiasq- B, sextus I omisso qae Mb Sch. exercita p, exercitio Barthitts 12 adpm, 8 has p* omni anima] omnia G 13 atulere AF, attulere DFB Sch., atre B sententias ABHBp* inquit A 14 indepreensa B 16 abstrasa AВF1, abtrasas B ratione A, nationes M 18 sopori serum B 19 oscitantes editores, Buscid tantes libri cum PT copiam BS uenarum D stolio B 20 opiniorum B XI. 9 in rem sui nobis opitulante ueritate rationis quoque uiribus refellimus. Marcus varro, sui saeculi peritissimus et teste Tullio omnium sine dubitatione doctissimus, quid in musicis, quid <in arithmeticis), quid in geometricis, quid in philosophomenon libris diuina quadam disputatione contendit, nisi ut a uisibilibus ad inuisibilia, a localibus ad inlocalia, a corporeis ad incorporea miris aeternae artis modis abstrahat animum et in corpora, hoc est in aduersa sibi dilapsum sui compotem faciat? cui si corpus esset, corpus aduersum esse non posset. quid ego nunc Zoroastri, quid Brachmanum ex India, quid Anacharsidis e scythia, quid uero Catonum, quid M. Ciceronis, quid Crispi, qui ab ipso paene principio sui operis animo dominandi ius tribuit, corpori legem seruitutis inponit, in defensionem ueri sententias adferam, quid orbis uniuersi de animae statu nobis concrepare iudicium in his dumtaxat qui merito enituere conuincam P 3 cf. August. de ciu. dei VI 2 12 cf. Sallast. Catil. 1, 2 1 re B ueribus coni. Sch. 2 marcis AН1 R saeculi sui B 3 qui in musicis 22 4 quid in arithmeticis b, quid M, om. rell., uncis inclusit Sch. in ante geometricis et ante philosophomenon om. b Sch. ϕιλοσομένων(ϕιλοσοϕουνμέων GaUanii.) edi- l tores, cf. pag. 19, 16 5 contendunt B 7 aeternae E2GS2 Sch. in notis, aeternis reEl. et b, et arcanis Barthius aeternae artis] aeternitatis coni. Sch. abstrahebat AВI, abstrabat HL 8 incorporea p1 delapsum HLBSp1 9 qui S 10 zoroadhis G, zoroadhi rtU. bragmaram A, bragmanum rell. et b 11 anacharsidis e scripsi, anatarsi de G, anachani ex B, anacharsi de reU., anacharses e b, anacharsis e Sch. sitia B catone salusti A 12 crispi GS*, chrys////i A, chrysippi (crisippi) reEl. et editores 13 minandi B inponitnr B 15 in] ni DEF his om. BDEF VIIII. ABHINC ECCLESIASTICIS DOCTORIBVS VTITVR TESTIBVS DE ANIMAE incorporalitate. Facile profecto hoc idem factu mihi esset, nisi adici quempiam coacta testium turba non sineret et diuina iam nunc oracula pandere uel tempus foret uel ratio commoneret. atque ut ad ipsos caelestium uoluminum fontes illis fere ducibus, qui ex eisdem largius hausere, ueniamus, Gregorius Nazianzenus in apologetico magnum uidelicet inter animam et corpus clamat esse discrimen atque ut corpus corporalibus pasci, sic animam incorporeis saginari. beatus Ambrosius ad Mediolanensem in ecclesia populum uerbo doctissimo atque eruditissimo: sequestremus nos, inquit, a corpore, contra quod nobis, si salui esse uolumus, iuge certamen est. una praecellentium eademque sententia non nisi eodem intellectu animaduertenda est eodemque tractanda sermone. dicam nunc igitur quod saepe me, cum ad id locorum uentum est, dicere memini. sequestrari nos a cor.pore Ambrosius oportere persuadet. quis ergo iste sit, cui a corpore sequestrari conueniat quaero. ex anima enim sumus et corpore, ac per hoc cum sequestrari a semet ipso nequeat animus, nihil in nobis est, quod sequestrari possit a corpore, si corpus est animus. cur, sancte Ambrosi, cur taliter doces, cur sponsam Christi caeno falsitatis oblinis, cur eandem a 13 Ambrosius in sermone ut uidetur deperdito 4 factu lPLSb, factum reSL cum PT et Sch., fortasse recte, cf. pag. 70,10 quaepiam. b, quippiam Sch. in notis 5 turba] uerba 8 6 commoueret C, commemorat ÂIBEFP 8 longius B 9 anazanzenus M, nazazenus S, nazanzenus reU. apologenito B, apolloge//tico S 11 incorporeis saginari] spiritalibus uegetari p*. 12 popnlum] plurimum b 17 cum om. AlBCMf cum cum antecedente me coniungit et si quando add. G, dum Sch. locarum B 18 esset editores 19 persuadit BCHLBS1 20 sequestrare Gal- land. 24 eam de ex eamdem A, eadem p* a om ABDEF H1R 9* uia ueritatis scaeuae praedicationis inpulsu in deuia abrupta - propellis, cur sequestrari oportere a corpore corpus perhibes? quidnam istud, quaeso, proderit homini? num quia hominis interioris est natura subtilior, quae tamen non est nisi corpus, idcirco eandem disici conuenit atque separari? numquid quoniam in hac structura mundanae molis quaedam subtiliora et leuiora, quaedam crassiora atque grauiora sunt, idcirco tenuioribus uniuersam solidi huius conuenit rupisse conpagem, aut beatior aer erit, si cum aqua ac terra non fuerit? hisce falsiloquiis circumgarrientibus istius modi fert ille responsum quaenam nobis oboritur uerborum nuda, uirtutis cassa, rationis aliena, ueritatis uacua, uanitatis caua, superbiae tumida nouelli huius schismatis sine auctore doctrina, elata supercilio, abiecta mendacio, referta conuicio, creatori potestatem subripiens, imagini dignitatem, quam miro stultitiae genere conparationibus substantiae corporalis infamat adserens scilicet tam nihil animo profore quoad ualeat corpore secerni, quam non sit aeri conducibile crassioribus mundanae molis corporibus separari. porro si qui estis uspiam gentium, quorum ingeniis cesserint arcana causarum, adeste praepetes, uosmet ignorantiae plectite, nouum dogma miramini: animae dignitatem capessit in solido mundi portio corporis quarta mundani 1 scaeue ABCB, sceae DEF, acene GLMBb, saeaae p inde aia b 4 quae tamen] quit A tam S 5 eadem Mb disici A, dissici rell. cum PT et Sch., disiici b conueniet hic et infra p 7 grauiora atque crassiora R 8 soli C 9 fuit p 10 fer B 11 qugnam 1\\' qugdam utrumque in contextu F, quonam p, quaedam SeA. uobis S aboritur AE 12 causa C uacua uanitatis om. Mb 14 si C 16 imagni C 17 comparationd CMb, fortasse conparatione scribendum corporali R 19 quod ad B, quod Mb corporis BC, corpori AGMRb secerni] aeterni BC, fecerim R 22 quorum G b, quarum rell. et Sch. 24 capescit BM, capeacit A, capescit capeacite F 25 in uerbis portio - mundani mendum inesse affirmat Barthius haec ergo nimirum animarum omnium maior est anima proque sui mole magis sapiens. itaque nunc tanto potius quispiam prudentiae copiosus erit, quanto aeris huius pro sui capacitate plus hauserit, nec iniuria genus humanum naturae incusauit iniuriam, quae tanto maiores hominibus lucas boues edidit, eo uidelicet beatiores, quo capaciores. sed hactenus satis Ambrosius, qui uel solus profecto sit satis, faxim tamen et aliis testificandi locum., Aurelius Augustinus et acumine ingenii et rerum multitudine et operis mole ueluti quidam Chrysippus argumentandi uirtute aut Zenon sensuum subtilitate aut varro noster uoluminum magnitudine et qui profecto talis natura adtentione disciplinis exstiterit, ut non inmerito ab istis corporalibus nostri saeculi Epicureis aut Cynicis spiritalis sophista dissenserit, libro ad Hieronymum de origine animae sic pronuntiat: incorpoream esse animam etsi difficile tardioribus persuaderi potest, mihi tamen fateor esse persuasum, cumque id ita fore rationibus magnis atque insolubili argumentatione conuincat ac super hoc Hieronymi sententiam poscat, laudis suae tantum a Hieronymo scripta recuperat, quin 16 August. de orig. anim. 1 mirum LS 2 p qng M, pro quae b mole sui S 3 copiosius GR, compos Sch. 4 aaaerit ACHlMR 5 naturam. editores praeter pi iccuaabit Mp, incusabat b 6 iniuriam ACDEFQ, iniuria BHLRSp*, om. M editores quanto DEF Seh. 7 Incus A beloas et boues lucae Mb boues lacas Sch. beatior B 8 actenus BCGHLBS 9 testificandum libri praeter QM 10 agustinus AH1S 11 crisippus GLM, crissippus B, craaeippus ABHB 12 zeno DF Sch., canon M noster] nr tot n B, nt A nolmninem B 13 profecto - disciplinis om. M1 naturae М2S2b 14 nostris b 15 saeculi om. Mb spalis M, specialiter b disserit C 16 librum R incorpoream] omnem add. b omisso esse 17 esse—fateor om. G et omisso si libri praeter DEFGP 18 mihi] autem add. B . 19 id om. Mb id ta B 20 ac] hac CM sententia BHXB haud dubie Hieronymus nihil de anima sentire dicit uerius, nihil disputare posse perfectius. en tibi duos praeclarissimos uirtutum doctrinarumque praeeminentia longe porro praeditos super statu animae sentire nobiscum inermemque te auctoritatis pondere et rationis uiribus prosternidare disparatosque I corporibus unitate sapientiae duas animas unam facere. unde multum miror Hieronymum tibi testem citatum, cum potissimus tractatorum minime potuerit et pro anima et in animam disputare, quamquam quae ex eodem aduersum nos haud intellecta posuisti nobis eo usque conducant, uti quam callide non aduersarius, uerum praeuaricator subordinatus esse uidearis, qui uelut adsentante conludio feceris nos tuis admodum testibus uincere. quippe gloriosum uictoriae genus est ab eo cum quo decertes arma capere quaesitumque aduersario testem illinc stare et istinc dicere. Ne quid tamen segnem me redhibendae uicissitudinis arbitreris, prout locus est moneo consentaneum magis tibi super sententia tua Pictauum Hilarium esse potuisse, qui scilicet inter conplura praecelsarum disputationum suarum quiddam 1 aut BCHlB sentiri DEFН\\'L editores dicat Sch. 2 disputari LS editores 3 praeminentia BRS longo B praeditus A1BH1R, praedictos b 4 statum ABDEFB inermnmque libri praeter GM 5 prosternidare disparatosque scripsi, prosternidaretis paratosque (partosque M, paratisque ABFHLRS1) A BCFGHLMRS1, prosterni claret separatisque DE, prosterni claret paratisque F in marg., prosterni claret disparatisque S1, prosterni instar Daretis partitasque (partitosque b) bp, prosternere qui disparatis Schottus e codice T 6 u//nitate L, uanitate Sch. animas] uis add. Sch. 7 iheronymum M, ieronimum S tibi om. Rp* 8 tractorum CiPJR 9 aut CGHXR 10 nos GaUand. 11 subordinatus] in marg. I subornatus add. D, subornatus coni. Sch. 12 adsectante B, ablentante G 14 quicum G decertas Rp* aduersarium libri praeter CGM 15 stinc BH, stine LS deicere Sch. 16 tamen segnem A Sch., tamen insigne 0, taifi insignS HLS, tam insigne reD. et b, tamen fingere Barthius a me D redibendg M, redibendo b 17 moneat A 18 tua om. BDEF pictauium E, pictauium ABCDFLS Sch., pectauium HR 19 inter] in R sequius sentiens duo haec ueris aduersa disseruit: unum, quo nihil incorporeum creatum dixit, aliud, quo nihil doloris Christum in passione- sensisse, cuius si uera passio non fuit, redemptio quoque nostra uera esse non potuit. sed quoniam beatus Hilarius opinionis huiusce uitium uirtute confessionis aboleuit, sic sustinet reprehensionis stilum, quod non patitur detrimenta meritorum. quapropter eatenus diuinarum tracta-, toribus scripturarum fidem adhiberi par est, quoad usque eidem tenore ueritatis adstipulautur. sed quamquam nonnullis dissertatoribus proferendis necessario supersederim, dum ad oracula diuina, ex quis eorundem pendet auctoritas, iure festino, haudquaquam tamen Eucherium praeterierim mihimet uiuente. doctrina et praesentaneis coram disputationibus cognitum, non porro nuntiis aut lectione conpertum, qui scilicet uiridis aeui, maturus animi, terrae dispuens, caeli adpetens, humilis spiritu, arduus merito ac perinde ingenii subtilissimus, scientiae plenus, eloquii profluus, magnorum saeculi sui pontificum longe maximus editis in rem fidei multiiugis uariorum operum uoluminibus ad populum quoque his super statu animae contionatus est: quaerere, inquit, quidam solent, quo modo in Christo misceri potuerit homo et deus. quaerunt rationem huius mysterii, quod semel factum est, cum ipsi reddere rationem nequaquam possint 20 Eucher. in homilia deperdita, cf. Migne patroL lat. L 866 em 1 saeuias A, secns DEF Sch., secias S* in marg. et b quod 08 vtroque loco Mb, priore loco Sch. 4 quando pi 5 huiusse A, huiusse B huius se uitium H&S1, huius seuitiam S* opionis («c!) se uitifL hoius uirtute B 8 par est] parem BDIEFI 9 tenores G, tenori Barthius et Sch. quoniam Barthius 11 ex quis om. BDEF quibus p pendit BCDEFGlHlMB 12 aut quamquam BGGHJR heucerium BCGHLS, eucerium B praeterierem BН1 R uiuentem M et editores praeter Barthium 0 o 14 lectionem AJBXB 15 animi B 16 ingenii B ,17 eloquii B 19 hoc p1 21 quer M, quaere b, quare p quaerunt] et add. E\\' Galland. 22 est] quaerunt add. p 23 cum] quae eum p* ipse B rationem] cum add. p*, eius rei, quae fit semper, quo modo societur anima corpori, ut fiat homo. ergo quo modo corporea res incorporeaque coniungitur et corpori anima miscetur ut homo efficiatur, ita homo coniunctus est deo et factus est Christus: et tamen ut fieret Christus, duo illa incorporea, id est anima et deus facilius coniungi permiscerique potuerint, quam miscetur una incorporea aliaque corporea, id est anima et corpus, ut persona hominis exsistat. cedo mihi nunc illos, qui aeque talibus instituti ab hisce doctrinis degenerauerunt pessum facientes salubria sua et alienis semet noxiis obnoxiantes iniusto amantium sui odio eo usque prolapsi, ut extraneos mallent cum falsitate praeeligere et Eucherium cum ueritate damnare. Videas hic alios quiddam socordi trutinare iudicio, alios id ipsum aut nescios stulto laudare praeconio aut sciolos subdolo ridere consensu hos inter placere sibi illum, quem nemo nisi aut ignarus laudauit aut callidus. hic iam feruntur de singulis non pro meritorum, sed pro uotorum qualitate sententiae, ob laudem praesentum quorumpiam rabularum longe maximi damnantur auctores. istic ille laudatus ne infra laudantum uideatur stare iudicium, panniculos quosdam ex diuersorum uaria lectione concerpit eosdemque uilibus suis ueluti quibusdam stuppeis adsuit laceroque uestitu turpior nudis absque furaci meditatione mutus eloquentiae palliatus incedit. cernas 3 et ex ut M, at b 7 potuerint B, potuert ELS, potuerunt S* Sch. 8 miscitur B 10 credo Galland. 11 degenerauerant p* 12 noxiis HMb, noxia rell. et Sch. animantium C 13 praeeligere scripsi, praeligere HLMRSb Sch., plegere ABDEF, praelegere CG 15 hinc Mb 17 rideri R, laudare G 18 uidetur laudabit scribendum 20 praesentium AEGLS Sch. quarumpiam p\\' Sch. rabularum CG, fabularum rell. et editores u 21 laudatis S laudantium GL*BS Sch., laudatum p 24 stupeia R, etruppis coni. Barthius adsint Mb uesti A absque metu faracis mendicatione eloqaentiae coni. Barthius . 25 metus Mb . eloquentia p\\' palleatus ACGHMBb, pilleatus LS cernis E hic alium situ fetidinarum turpium ex olenticetis suis ac tenebris cloacam uentris et oris inhalare sentinam interque ructandum quasdam suggillatiunculas fringultientem ab alio, qui stipem suam uariis conlurcinationibus dilapidauit, parasitico more laudari. inter has huiusdemque modi quisquilias aliquid tu sobrium tuto dixerisne? porro magnum aliquod e socordi turba periculum periclitabere: quidum? inperito quippe nihil quidquam iniustius. hos ac tales tamen egomet non pauesco ac, si qui nunc monendi locus est, moneo praeque denuntio: quique isti quique sunt alii, qui uel in magnos uiros obloquia uel de rebus summis deliramenta quaedam cum conpotatoribus mussitant, aut palam loquantur aut taceant. enimuero eruentur mihi atque extrahentur etiam nuncupatim ex abditis tenebellarum qui hactenus delituere. praenosci uero licet, tacere ne habeam facta quorum nomina non tacebo. faxint tamen isti quod foret libitum salubresque 7 Ter. Adelpb. u. 98 1 hinc ABBEFM editores alios Mb si tu T, sicut p fetidiuinarum Ji, faetim diuitiarum T, foetidarum p Sch. in textu ex olenti cetis ABCGHLMBS, ex olenti cenis (cellnis E) DEF, exolentem cetis T, exolentem coecis Sch. in textu, corr. in notis, exolenti caecis b suis om. ABBEF 2 cloaca DEF Sch., cloaca in p 8 sugillatiunculas M, sugillatim unculas b aingultientem G aliquo B 4 conlurcationibus uel potius conlurcinationibus coni. Schottus in notis, conlucernationibus libri et editores delapidauit Mb parastico M, parasito b, parasitco S 6 mole C eiusdemque p* 6 toto B aliquid B aliquo de A cordi B, corde DEF, excordi coni. Sch. 7 periclitauere Mb Barthius quidum interrogationis signo addito Hartelius, qui dum libri et edir tores, aliquid hoc loco excidisse censet Galland., quidam Barthius imperio Gp uippe BC 8 quippiam Barthius iniustitius JR ac om. p 9 quis AG p preque ADEFHMR, pque BLS, atque p, peraeque atque Hartelius, sed cf. Sid. Apoll. epist. I 9, 23 t 11 obliquia B deleramenta B, dileramenta S 12 conpotatoribus Barthius et Sch., computatoribus MTb, computoribus ren. 13 mihi om. BDEF 14 tene belarum S, tenebrarum p* 15 abeam CH LBS, abea BP, ab eorum A tacita ne abeant coni. Sch. factis A 16 tamen isti om. M1 b, add. M man. rec. libllitum S monitus spernant, haud inpune scilicet, ego uero praeelegerim ab istis cum Eucherio reici, quam cum istis a ueritate damnari.. sed istic nunc locus et tempus est, ut sicut a philosophis ad tractatores, sic a tractatoribus ad authenticos gradum consequa ratione faciamus suadente modo scilicet plerisque testium tacitis. X. TESTE VTITVR IPSA DIVINA SAPIENTIA TESTIMONIA PENES SCRIPTVRARVM. Audiamus igitur quid imaginis suae pronuntiet inimicis diuina sapientia: dixerunt, inquit, inpii cogitantes non recte: exiguum et cum taedio est tempus uitae nostrae et exstinctum cinis erit corpus nostrum et spiritus diffundetur tamquam mollis aer. inpii haec ergo dixerunt, super quis paulo post eadem scriptura sic loquitur: excaecauit enim illos malitia eorum, quoniam deus creauit hominem inexterminabilem et ad imaginem suae similitudinis fecit illum. istic ego temet in defensionem tui acrius permouendum credo proque causae merito in me etiam istius modi ferme uerba facturum: quid tu undeunde contractis testificationibus uteris haudquaquam tamen ueritate pulsantibus conscientiae nostrae 11 Sap. 2, 1 et 3 16 Sap. 2, 21 et 23 1 monitis R, moniti p* spernat B aut B praeelegerim scripsi, praelegerem CG, praeeligerem Sch., preligerem M, pligerem S*, perlegerem rell. 2 cum om. B fueritatS B 3 a om. ABWB 4 a] ad R ad] aut ABIPR a philosophis et tractatoribus ad authenticos p 5 consequar Mb faciam ABDEFP, om. Mb modum b plerisque »0, plurimisque B, plurisque rell. 11 inpii inquit libri praeter CE\\'GM cogitante B 13 exstinctna G Sch. 14 Epiritus om. ABFlRLBS diffnnditnr ABF1HLRS 15 ergo haec D ergo om. Sch., er HL, erunt B quos p 16 illorum ABCEFGB 19 ergo editores 21 alterum unde om, ABDEM de ante contractis inserit JiPb 22 tamen] et non A ueritatem Mb \\\\ sincerum? quid autem mea refert, quid porro adtinet inpios ob detractam diuinae imagini dignitatem diuinitus plecti, cum memet inpietatis huiusce laqueis nouerim non teneri ? proinde moneo facessas nec sententiae talis infamiam mihi mendaciter inuras. nunc ego nisi renuis in tua tecum redeo, ex quis arbitrabere, utrumnam istud in inpios prophetici sermonis oraculum an in te sit porrectum, te scilicet, te magis perstringat, qui praetento scientiae priuilegio contra famam deditus sententiae et contra sententiam sollicitus famae eadem, quae istic uelut aliena renuis, illic itidem ueluti propria defendis. Ne quis sit tamen uel mihi secus interpretandi uel tibi forsan infitiandi locus, in praesentiarum super quibus agimus utraque uideamus. propheta nempe dicit inpios dicere: exstinctum cinis erit corpus nostrum et spiritus diffundetur tamquam mollis aer. enimuero tute quid dicis? nonnullae sunt, inquis, spiritales naturae, ut angeli, archangeli ceteraeque uirtutes, ipsa quoque anima nostra uel certe aer iste subtilis, tamen incorporeae nullatenus aestimandae. intende, quaeso, animum, pro quisque nostri arbiter, ferque iudicium, sitne aliquod prolocutionum harumce discrimen: inpii de humano spiritu, de anima uidelicet humana dixerunt, quod diffundatur 16 cf. pag. 10, 1 1 sinceram Mb qui B ad me Mb impio sub BHIB, O impios sub A, impios ub LS, impio ob Mb 2 imagine BH1RS1, imaginis AG1 diuinitas BWRsa 4 moneo] non add. AJBD EF talis G 5 ego om. Mb rennnis ACGH1L arbitrauere CGHLBS 6 istuc BS prophetice ABGHLBS, prophicae C 7 an—porrectum om. libri praeter M omnes (csa PT) et Sch. praestringat ACEFGB Sch., perstringit p, prestringit Mb 8 priuilegifl A 9 sententiae] scientiae MR b eadexnq- ABCGHLMBSb, eademque D 10 rennuis AGH*LB, respuis p* et post illic inserit Mb 11 quid AВCD1EFH LBS1 12 inficiendi BH1 13 ezstinctas G Soh. 19 exhistimandae M, existimandae b 20 pro] te add. b arbitrer B fertque G aliquid AD 21 prolocutionem B harQsce M, harum b 22 humana uidelicet anima M ediiores diffunditur Mb spiritus tamquam mollis aer. necessarius hic noster adiungit, quod anima humana et aer iste subtilis aeque spiritalia sint, sed perinde incorporea non sint. uerba nunc eadem et sensus expende, nam quod illic spiritus dicitur humanus, hic anima, ita profecto concordat, atque si uterque animam aut spiritum uterque dixisset, qui scilicet ita illic in mollem fundi aerem dicitur, sicut itidem subtili istic aeri conparatur. quod ergo diffundi spiritus dicitur tamquam mollis aer, tale est ac si diceretur: spiritus hoc est quod mollis aer. itemque spiritalis est anima nostra et aer iste subtilis ita est ac si diceretur: anima nostra hoc est quod aer iste subtilis, cumque ex his duobus quod ante dictum est inpiorum blasphemia sit, quod postpositum tua sententia, duoque ista itatenus uniantur, uti sint et negotio et sensu et uerbo indiscriminabilia, quid potissimum consequitur, nisi ut aut pro similitudine sententiae tuae, si eandem defensitandam credis, inpiorum quoque sententia laudabilis sit aut, quia plectibilis illa>est, tua quoque sit pro eius parilitate damnabilis? Sed quo diutius uel argumentantes halucinamur, cum super hoc propheta censuerit: dixerunt, inquit, inpii apud se cogitantes non recte: exiguum est tempus uitae nostrae et exstinctum cinis erit corpus nostrum et spiritus diffundetur tamquam mollis aer, postque paululum sententiam quoque intersita disputatione subiungit: 3 sunt DM edUores sensum editores 4 dicitur spiritus S 5 profectu BHlR atque] absque R animam] humanam S 6 utraque S ita om. p* Sch. 7 isti Sch. 8 tale—aer om. A 10 ita est om. A ita est - subtilis om. R 11 quod] est add. AJSEFHLS Sch. cum DEH1 12 ex his duobus quod om. ABFH1R, ex his duobus om. DEWLS (quod add. S1) Sch. 18 duoqllll iste S iste BHLB, istę C eatenus pl UnÎuntur Mb 14 ut GM indiscriminalia Mb 16 conse- quatur D ut om. ABDEFS 16 diffensitandam S 19 quid M editores hic lucinamur ABDEF, allucinamur G Sch., hailucinamur T, a luce aligenamus M, a luce alienamus b 22 exstinctns G GaUand. 23 posque R 24 sententia B disputatione] narratione p* haec, inquit, cogitauerunt et errauerunt, excaecauit enim illos malitia eorum. et tamquam diceres: quid in his culpae uertitur, quid erroris, ille respondet: hominem animam corpoream cogitauerunt et errauerunt, ac uelut rogaret geminanti [et] quid in hoc ueritas claudat, ut animam corpus esse quis sentiat, iterat propheta responsum: errauerunt, uidelicet errauerunt, quia deus creauit hominem inexterminabilem et ad imaginem suae similitudinis fecit illum, id est dicere: adeo tenus non est corpus anima, ut sit imago diuina. estne aliquid, quo abhinc locorum uspiam progrediaris tuomet indicio proditus, ueritatis uiribus captus, prophetae testificatione conuictus? sed uiderit quisque quid sentiat: prout mea tamen opinio fert, hoc saltim probum quod eatenus dissertauimus aduersum corporales pro spiritalibus sat foret, ni par esse ducerem apostolica quoque aut etiam euangelica in rem controuersiae praesentis adhiberi. ,1 Sap. 2, 21 1 errauerunt] et add. B excitauit B 2 eorum] erum B 3 is 22, eis M editores respondet scripsi, respondit libri homine C, hominis G, omnem Mb hominem] et add. BD 4 rogares ex rogaret E, rogarit Barthius 5 geminatim D, geminantem p1, geminando ex geminato S et uncis inclusi claudit coni. Sch., claudicat S* 9 id est] idem ABBS1 10 aliquis Mb quod BF1 11 uspia B iudicio ABDEFb 12 tificatione B uiderit DE, uiderr G, uiderim CGMPT Sch, uiderem reU., uiderint b 13 si ante quisque add. Mb quid om. EFMb, quod B Sch., ut D dissentiat Mb refert Mb hic LMb saltem BDEFН\"LM editores 14 probauerim b, priuoni G et actenus M, hactenus b desertauimus BHLBS, \"discretauimUB M (corr. in marg.), disceptauimus b, discertauimus Sch. corporalis AH1RS1 15 ni par] impar E dicerem R 16 aut] ad ABCHBS, at M, ac Gb etiam ad L 17 adhibere libri praeter CGM et Sch. XI. PAVLO APOSTOLO TESTE PRO INLOCALITATE ANIMAE vtetvr. Igitur quamquam nonnullis locorum sicubi conduxit harumpiam scripturarum testimoniis usus sim, fas tamen est multimodo ueritatis gladio falsiloqui ceruiculam salubri concisione concipilari. Paulus doctor gentium, uas electum: omne peccatum, inquit, extra corpus est, qui autem fornicatur in corpus suum peccat. si excepto crimine fornicationis extra corpus est omne peccatum, in anima ergo est. porro si in anima est et corpus est anima, non ergo extra corpus est omne peccatum. sed apostolus dicit praeter fornicationem extra corpus esse omne peccatum. incorporea ergo est anima, ut sit aliquid in quo extra. corpus possit esse peccatum. itemque ad Corinthios in eum, qui scelere pollutus incesti nouercalem torum pene matris stuprator inluserat, sententiam premulgaturus sic ait: etsi absens corpore, praesens autem spiritu eum qui hoc opus fecit iam iudicaui. quid istud, apostole Paule, quid istud est? quo modo absens corpore es, ubi spiritus praesens? si corpus est spiritus, cur non potius ex duobus conpacte corporibus uno absentem alio praesentem te esse dicis, aut si unum corpus es totus, cur non parte corporis abesse te et parte corporis adesse te profers? ut enim 6 I Cor. 6, 18 16 I Cor. 5, 3 2 utitur] et qualitcr in tertium caelum esse (raptus add. ES) credatur add. M et reU. 3 nonnullus Mb sit ubi Mb conduxit om. Mb quarumpiam p2 4 stas B 5 glodio B falsiloquii Barthius condicione G 6 compilare T, concipilare GP Sch., contruncari b electionis Barthius 7 qui - corpus r. est om. ABDE1F 9 er//go B 12 est ergo ABDEF 14 scere . r S 15 stupeator 8 inluierat B 19 spiritus M editores, spiritu rell. praesens] es add. libri praeter F1M 20 inpacte B, compactus p absente G praesente G 21 te om. libri praeter GMS* esse te G at ACEFGHLBS Sch. 22 te ante profers om. libri praeter M et Sch. proferes A1B1CHLRS1, profaris G enim) ergo B corpore Corinthiis te dicas absentem, eo uidelicet ferri potes, quia totus in uniuerso tuo corporeus es, uerum quod corporeus totus et-per hoc quia absens corpore absens totus, nescio quo tui, quo non es, adesse te dicis: aut mendacii te arguis aut corporales istos de animae incorporalitate conuincis. estne aliquid istic creperum aut fortassis obscurum, qui in quantum corporeus est absens Corinthiis est aut nullo sui aut per incorporeum praesens est? incorporeus ergo est spiritus humanus, per quem Paulus apostolus absens toto corporeo sui Corinthiis potuit praesentari. haec et talia ex omni ferme authenticorum uoluminum corpore innumera proferre possemus. XII. DE EO QVOD APOSTOLVS RAPTVM SE VSQVE AD TERTIVM DICIT CAELVM. Sana quippe catholicae fidei doctrina ita tenus intersito gradu ab imis ad media, a mediis ad summa conscendit, ut rato iudicio corpoream creaturam incorporali creaturae subdens et summo incorporeo creatori hanc eandem cum sui inferiore subiciens in tertium caelum Pauli pedissequos rapiat, qui solidum sensibilis mundi penetrabili mente transmiserint intentamque aciem ex imo caeli tergo sistentes redintegratis uiribus 2 in om. 81 tuo om. M1b, add. M2 3 qud tui S1 4 mendacii te] mendaciter 14 (corr. in marg.) te om. HLS arri gois M\\'b Sch., arguas B, argnes S, argues rell. 5 conuinci Sch. 6 corporeum ABDHPFP, repertum p* quin Sch., quia in p 7 ergo ante nullo add. S* 10 talia Mb Sch., alia rell. 11 poisen mus JE* Sch., poBsimne S, possimns rell. 15 doctrinam B eatenns p2 16 a media B a om. AB conscenditnr ABDE*F Sch, 17 rapto ABHLBS, ratio Sch. 18 summe libri praeter M suo p1 inferiore Mb, inferiori rell. et Sch. 19 pedisequos B rapiat] faciat conscendere p\\' 20 sensibus D in textu, I senaibilig in marg. mundum BDE1FH1PT Sch. transmiserit Mb intentaque acie Mb 21 imo] nno b sistens Mb redentegratis B omne incorporeum creatum potiore nisu pro substantiae excellentioris dignitate tranauerint atque hic redactis paululum respiraculo pausae uiribus in suprema incorporei creatoris agnitione constiterint. quocirca nunc locorum percontari sedulo corporales istos uelim, quae fere illis super hac apostolica sententia sit. nam cam se dicat apostolus raptum esse usque ad tertium caelum, primum quaero localiter inlocaliterne sit raptus, et qui tres isti caeli sint, anne plures horum, anmones corporei, anne incorporei quipiam, ut quoniam nos ad id usque loci disputationis ordo deuexit, quid istinc sequendum sit nobis consulta ueritate uideamus. Ac primum non usque facilem de caelorum numero quaestionem paulo scrupulosius uentilemus. nempe legimus: laudate dominum, caeli caelorum, sed istuc et de multis et de binis licet intellegi, ut et plures caeli plurium caelorum et duo caeli duorum caelorum tacito numeri articulo accipi posse uideantur. ecce a terrae contiguis aere tenus aquarum elementum est, exin profundum aeris usque ad lunaris sideris citimum lumen, abhinc ignium aetheriorum spatia usque in extima transmundana, qua sphaeroidis globo mundus includitur. 18 PB&Im. 148, 4 1 pociori Mb 2 tranauerit Mb, tractauerit S hinc D, inc 9 M, in b reductis Barthius 3 pausent p* eprema B incorporea AJBD&FSch., incorei B 4 constiterit Mb percunctaii DEFG 5 uelimus B fere libri cum PT omnes, ueni editores illic p 6 se om. libri praeter M et Seh. dicit D H, dič LS eese Mb, se D, sese rell. et SeA. 7 an inlocaliter Mb, fortaise an inlocaliterne scribendum est sit] erit M 8 an Mb 9 quipiam Barthius, quippiam libri et editores quod B F, quos D 10 usque om. S 12 facile Galland., faciam M (corr. in marg.) quaestionum B 13 uentilem AВDE1F 14 caeli om. Mb istic C 15 plurimum BMS1, plurimorum p 16 caelorum] loco add. Barthius 17 terra contiguo Mb aer eatenus A, aerStenus G 18 eat om. S exim B lnnarem v Mb, lunatis F sideris citimum DEF1 Sch,, sideriscit imum S, siderescit imum rell. et b 20 apheroidis G, sphoydis M, sferoidis BC, speroidis reU., σϕαιϱοειδής editores, cf. pag. 67, 11 ubinam nunc exacta uniuersitate corporum quaeremus caelum trans omne mundanum? sed in hoc opaco rerum caligantium nubilo ex adytis supercaelestium doctrinarum consulta repetamus. in principio, inquit principium geneseos, creauit deus cum I u met terram. si opinionibus missis ueri fidem quaerimus, ecce tibi creaturarum testem ipsum creationis auctorem, qui cum ante omne tempus creauerit caelum et terram postque die uno fecerit lucem et firmamentum secundo itidem die condiderit idque caelum abusiuo nomine uocitauerit, cui ratis interuallorum limitibus loco uel modo uariantium porro siderum ornamenta subtexuit, animaduerti promptum est hoc uisibile firmamentum tanto interuallo substantiae caelo inuisibili cedere, quanto itidem terrae imis locorum intercapedine praeeminere. quocirca alieno ac translaticio nomine firmamentum istud caelum dici potest, cum uere esse caelum illi creato ante tempora caelo sit proprium. enimuero istud stelligerum quod caelum dicimus in scriptura geneseos caeli dicitur firmamentum, quippe ubi luminarium creationem retexit: fecit, inquit, deus duo luminaria magna et posuit ea in firmamento caeli. qua uidelicet auctoritate uerum illud unum ante temporaneum caelum credere sinimur, quamquam istud quo de agimus firmamentum caelum dicere non inhibeamur eo uidelicet, quia deus firmamentum uocauerit caelum. Sed mouet iterum, quod caeli in authenticis uoluminibus non duali tantum, sed plurali numero saepe uocitantur. uero 4 Gen. 1, 1 18 Gen. 1, 16 sq. 1 quaeramns Galland. 4 principio ex principium B 6 qaaeramns Sch., queremns B testis M ipse HLMS1 7 auctor M creanit AHLSp* 8 de nno G lnfli 8 9 idem Mb usiuo B 10 liminibus R 11 snbtexinit M 13 id idem b, idem Sch. intercapidine RS preminere BRS, praeeminet p2 15 illic BDElFHLRS creata libri praeter CE2G M 18 creationum 8 19 magna luminaria libri praeter M 20 quia Mb 21 sinitur Mb, sininl A 22 quo de CG, quod Mb, de quo reU. et Sch. post dicere denuo repetuntwr uerba sinimur-dicere in A 23 uocauit p1 25 uero autem] ueram 6 XI. 10 autem subicitur, quod terrae corpus unum in scripturis dicitur. orbis esse terrarum. ita igitur forsan dicantur caeli multi, cum duo sint, sicut terrae dicuntur esse, cum una sit. ad quod ergo tertium caelum raptus est Paulus? eia nunc sodes egredere et elementorum molibus excussis trutinaeque iudicii corporum ponderibus inpositis adpende mundum: quipiam fortasse caeli nobis undeunde prosilient. aut si unus mundus plures porro non habet caelos, aliquos tibi cum Epicuro mundos atomorum minuta parturiant, ut tertium caelum Paulus inueniat. sed quid ad beatitudinem spectat, ut de uno corporeo ad aliud aut ab hoc ad tertium aeque corporeum quisquis ascendat, cum non id sit merito beatius, quod loco sublimius? alioquin cedent auiculis homines, atque ad aeternitatem non profectibus ibit quisque, sed passibus. Quapropter cum nec praeeminentia localis beatum faciat, nec tres identidem caelos anima corporalis inueniat, ut tandem defecta corporibus incorporeis cedat, iuxta praelibatam tacita discussione rationem ternarium caelorum numerum differentiamque uideamus, quia cum differentia dignitatum sit distantia locorum, si distant magis quam differant inter primum secundumque caelum, quaero quid rei sit? aut substantia uidelicet 1 subdicitur M, animaduertitur b 3 esse cum] ex his duobus quod add. libri praeter CElGM et mirum in modum Udem libri, qui hoc loco quattuor ista uerba falso addunt, eadem ipsa uerba faiso omdttunt pag. 140, 42, ezistat haud dubium quod T Sch. 4 sit BartMus eia] iam ex nam add. Mb sodos L, si audes Mb, sedes Galland . 5 mollibus S trotin§que HB, tronique M (corr. in Marg.), trutinaque Sch. 6 quipiam Barthius, quippiam libri et editores 7 undeunde] unde BGMR, inde DE1 F prosilient S, prosiliet b 8 plures—mundos om. S1 epicnrio Mb mundus LS 10 si Mb quid EF2Mb Sch., quJ/II D, qui quasi S, quod reU. spectat editores, expetat HLS, expectat rell. ut de] unde B 11 quisque editores 13 a uinculis ABCFaL1 14 quiaquis M 16 corporales DE\\'F\\'M editores praeter jp* 17 tacite disscussionis M 19 uideam AB distantiae libri praeter GM et Sch. 20 differ M, differunt b illic aut nihil est: si nihil, nulla creati caeli causis suberit, cum nec in infimis terrae quippiam nisi praecedentibus porro apud aeuum causis exstiterit. sin autem est illic quaedam terrenis potior uiuentium multitudo, substantia ergo supercaelestis ista sub caelo est hauriens uidelicet a superno sui uibrantiorum siderum flammas et liquidiores auras aeris, cuius elementum replet intercaelestis uacui concauum, quod scilicet a caelo tertio alii uiuentium populi atque alia intersiti aeris profunda discriminant. Nunc igitur si per haec raptatus apostolus usque in tertium caelum uenit, quid istic potissimum repperit, quod si localiter quaerendum fuit et in primo caelo inueniri non potuit? sed ipse dicit raptum sese usque in tertium caelum nescio quid audisse diuinum, quod homini loqui non liceat. itane tandem, apostole, per loca deus quaeritur aut non nisi in loco ueritas inuenitur? si istuc ita est, et deus igitur localis erit et tu deum, quem localiter inuenis, localiter amittis, qui si non nisi in tertio caelo est, ibi ergo tibi relictus, ubi repertus est. at cum non de caelo corporeo, sed de caeli domino sis beatus et totus ubique sit dominus caeli, qui nec localiter quaeritur nec localiter inuenitur, haec uera profecto ascensionis tuae causa dabitur, si ab inferioris substantiae caelo ad caelum substantiae potioris ascendis. quia quaerentibus deum a 14 II Cor. 12, 4 1 crati causa. caeli B subierit B Gl 2 nec] haec Galland. in om. Mb 3 causis om. S si M, si b 4 ergo CQM, erunt ABD2EFS Sch., er HLB 5 supremo jp* suo ABDEFP 6 uibrantium DEFG Sch. 7 elimentum RR 10 si per] su, HLS raptus b, raptat S 11 istic E\\'Gp, stinc BI, istinc reU. et editores repperiit Mb, repetiit p* 12 fnet S inuenire libri praeter GM et Sch. post potuit interrogationis signum adieci, quod post repperit editores exarauerant sed-Iin. 18 repeptus est om. A 14 liceat] ait add. p ita nec L 15 non om. BDEF\\' in om. Mb 18 relictus] est add. BDEF 19 nondum pt caelo B 22 caelo-substantiae om. A 23 ascenderis Barthiua, fortasse ascendes scribendum 10* corporeis ad corporea nullus ascensus est, qua uersum nunc corporalitas inclusa diffugiet? ecce et raptum fuisse Paulum usque in tertium caelum uerum est et rursum tres esse caelos corporeos uerum non est. igitur aut incorporeum quid creatum confitebere aut tres caelos infitiabere. sed quoniam et tres esse caelos et non omnes corporeos uel indiscussibilis auctoritas docet uel ratio manifesta conuincit, sub unius ope ueritatis sicut fallentia discussimus, sic uera quaeramus. Legimus in propheta: qui fecit caelum et terram. caelum caeli domino, terram autem dedit filiis hominum. istic animaduertendum est aliud esse caelum et aliud caelum caeli, quippe cum caelum caeli dicitur, tale est ac si caelum ac terra dicatur. imum nempe siderei caeli haec terra est, sed cum ante omne temporaneum creauerit deus caelum et terram secundoque die hoc uisibile caelum fecerit, est ergo caelum aeuo terrae posterius, cum tanto sit qualitate praestantius. sed quoniam uices et spatia temporum et moras dierum momentaria mundi creatio non admittit, quia de sex dierum numero magis quam spatio nullum disserendi nunc tempus est, illud intellege, quod propheta inter caelum et caelum caeli tantam differentiam fecit, quanta ferme est inter hoc caelum et terram, ut sicut terra huius scilicet caeli haec terra est, ita hoc caelum illius caeli porro sit terra. unde coniciendum est mundi corpus uniuersum diuinitus terram dici et illud, quod domino datum est, proprio nomine caelum uocari. 9 Psalm. 113, 15 sq. 0 1 quia CIPR 4 g ante igitur add. G 5 inficiabem b, insitiabere R quod BDEF et om. Mb 6 indiscassibiles libri praeUr DEF, diBCussibilis b 11 et om. ABDEF 12 caeli caelam 8 13 sidere A, sideri H, sideri BRS 14 ctl cum AB, alterwn cum eras. C creauit A 16 tanta Mb qualitate] uoluntate Jt 17 quod BDEF 18 momenta ita Sch. admittat A, amittit Mb; hoc loco quaedam exeidisse opmatwr Barthius de sei A Sch , de\\' /sex E, adg ex G, dies ex reD. et b 20 intelligere debemus Sch., intellegere B 22 nt] et JtCb haec om. libri praeter M et Sch. 25 dictum AB1H1LS scriptura namque sic loquitur: caelum caeli domino, ter-. cum autem dedit filiis hominum. Quid ergo dicemus? numquid hoc caelum uisibile non hominibus datum est aut solaris fulgor et calor uel lunaris globi per incrementa ac detrimenta uariatio uel astrorum uagus ratusque circuitus uel per magnos orbes congressus siderum et statuta progressio, siue cum dierum noctiumque uices uariant, siue quia caloris ac frigoris alterno fotu mundum temperant, seu quod dimensis limitibus articulos temporum signant eodemque intermino linearum tramite in id ipsum sine fine redeuntia per easdem circulorum uias reuehunt, uel quod distinctis numerose choris et musicis interuallis aetherem pingunt? suntne haec omnia genti mortalium uel coniuentia usui uel iucunda spectamini? ac per hoc ita tenus corporeum caelum, quia uidelicet hominibus datum est, terra dicitur, sicut aquarum et aeris corpora non utique eiusdem corpulentiae, cuius est terra, tamen quia filiis hominum data sunt, terra dicuntur adiecto eo, quod omnium sensualiter uiuentium principaliter tactus ex terra est. porro autem sicut sine igni uideri nihil, sic tangi absque terra nihil potest: quia et ignis tactui subiacet et aether ignis est, non abhorret aliquid illic esse terrenum. quapropter quoniam omne corporeum terrae nomen includit ratoque iudicio in corporeis conpositum, terra dicitur omne corporeum, quia hic sensibilis mundus cum uisibili caelo terra est, quae filiis hominum data est. 3 dicemus scripsi, dicimus libri, cf. pag. 150, 1 4 aut] an 1 p* 5 uariato S 6 ingressus Mb 10 in termino b, termino p tramitem Mb 11 vel] et p1 12 numerose choris E1 in tt marg., numero choris G, numeris et horis reU. et editores 13 sentne B conuientia FS1, conuencia G1, conuenientia DES* Sch. usui om. Mb 14 spectamini G, l/IIspectamini E, aspectui Mb, expecta-mini rell. cum PT et Sch., speculamini uel aspectamini coni. Bar- lei nl thius 15 datur H 16 corporea S corporentiae S 17 est om. B quia M editores, quoniam rell. 19 igne C Sch. nihil uideri S 20 nihilII B 21 est om. p 22 quoniam] quod BDF, om. p 23 composituII A 24 hinc B Quid de illo caelo dicemus, quod domino datum est, non filiis hominum? ergo identidem ad eloquia diuina recurramus. idem nempe psalmographus dicit: confitemini domino, qui fecit caelos in intellectu. quocirca si in intellectu sunt caeli, quos habitat deus, nec nisi incorporeum caelum est, quod domino datum est, uidelicet cui terra est omne corporeum liquido claret omne quod intellegit non esse corporeum. porro substantialiter humanus animus intellegit, incorporeus igitur est animus humanus. en tibi terram omnem corpoream creaturam, en tibi caelum incorpoream intellectualemque substantiam. nunc igitur ut possis per duos caelos usque in tertium caelum paulo praeeunte raptari, incorporeo tui uniuersum transmitte corporeum postque etiam incorporeum creatum idemque mutabile acriore admodum nisu et uolatu perniciore transcende atque abhinc in tertium caelum, in ipsius inmutabilis incorporei beatissima contemplatione requiesce teque, humana anima, incorpoream nosce, cui pro naturae excellentia promptum est simul et congruum inter ima uel summa tui tamquam mediante substantia uel infra despicere corpus imum uel supra conspicere deum summum. Nunc egomet sciscitor adferasne nobis aliam de ternario caelorum numero ac diuersitate rationem, quam quidem cupio, sed liquet haudquaquam dari a quoquam posse, nisi inter corpus et deum natura se substantiae incorporalis interserat, quia si nihil absque deo nisi corpus est, non tres ergo caeli, sed duo sunt, ut unum ferme caelum sit omne corpus et creator corporis aliud. uerum quoniam non trans tertium, sed 3 Psalm. 135, 3 et 5 1 dicimus libri praeter CEGtM et Sch. 2 redeamus G 3 ide// A 4 in post si om. ABlG 9 est igitur R terra Mb 10 substantiam] creaturam pt 12 peunte CR 15 perciniore V C 16 ipsis S 17 humanam animam R nosse B natura B 18 imat C imS uel summS Mb 19 despice A, dispicere R 22 numero caelorum M editores cupio sed] copiose G 23 licet C, libet R 24 substante R corporalis R Sch. 27 quod BBElF in tertium caelum raptus est Paulus, transeundae sunt uelut duo caeli omnis corporea atque incorporea creatura, ad creatorem uero quasi in tertium caelum non transeundi, quod non potest, neque redeundi, quod non debet, sed standi et manendi causa ueniendum est. hic autem cursus atque status profectus est atque perfectio, quae scilicet uirtutum est; non locorum, quoniam qui proficit currit et qui perficit peruenit. Nunc autem quoniam amplissimos campos latissimae quaestionis breui admodum calle transmisimus datis aliquot, ut reor, indiciis, quae scilicet a recto ueritatis tramite errorum deuia secernunt, quid sibi uelit illud, quod apostolus siue in corpore siue extra corpus raptum se esse dicit, inquiro. quippe sic ait: scio hominem raptum, siue in corpore siue extra corpus nescio et reliqua, de quibus quod adtinuit diximus. ac primum adhibita discussione uideamus quid certum istic sibi beatus apostolus quidue fateatur incertum. raptum esse hominem scit, in corpore an extra corpus nescit. animaduerte iam aliud hic dici hominem, aliud corpus. ecce tamen - discretum est, quid nescire apostolus, quid scire se dicat. excutiamus igitur utrum ex incorporeo corporeoue an ex utroque sit ita tenus nesciat, sicuti cum corpore an sine corpore sit raptus ignorat. scio, inquit, hominem raptum, sed sine in corpore sine extra corpus nescio. istic nunc animaduerti licet, quod is qui raptus est et raptum esse 13 n Cor. 12, 2 1 transeundi Sch. 2 omnea ABD, ominis M corporeae A incorporeae A creaturae ADF 8 quod non—redeundi om. R 4 distandi p2 5 hinc Galland. 6 profectus R, p////fectua S 7 quod BDJPF perficit Mb, jerficit A, perficitur reU. et Sch. 8 autem Mb, om. reU. et Sch. quod BDElF questiones R, questiollnes S 9 transmissimuB R aliquod BCQ lu HLBS1, aliquibus Mb 10 iudiciis ABDF 13 se S 17 corpus] corpore CGHL (corr. man. rec.) BSl 18 uerba animaduerlecorpus tituli (cap. XIII) loco exarata habent Mb, nisi quod M capituli numerum non addit his A1BF, om. JR, est G 19 tamen om. pi 23 istinc R 24 his R, iis p* raptus C ease вese esse uncis inclusit Sch. se nouit, sentiens tamen non ipsum se esse corpus suum et sic cum eodemne an sine eodem raptus sit haesitat, se ipsum tamen raptum esse non dubitat. et cum istoc omne patescit obscurum, nempe is, qui seu cum corpore seu sine corpore sit raptus incertus est, incorporeum tamen esse et corpus habere se certus est, quia si non sine corpore raptus est, et corpus cum illo raptum est, et non tamen hoc est ipse quod corpus, cum quo raptus est. si sine corpore, multo potius intellegitur non esse corpus, quod potest esse sine corpore. scio, inquit, hominem raptum, sed siue in corpore siue extra corpus nescio, quod tale est ac si diceret: raptum me scio, sed cum corpore an sine corpore nescio. ergo etsi cum corpore raptus es, rapi tamen sine corpore potuisti. incorporeus igitur es etiam in corpore, si potuisti rapi sine corpore, quippe incorporeum corpori salua sui substantia uiuificandi eiusdem causa miscetur, ut autem corpus sine corpore sit, statuta rerum lege non sinitur. XIII. EX EVANGELIO DEO PRO INCORPORALITATE ANIMAE TESTE VTTTVR. Sed iam nunc testibus meis, praeconibus scilicet ueritatis, ad indubitatam fidem ueritas ipsa testificabitur. dicit in 1 se nouit - ipsum se om. R 2 sic M editores, si rell. 3 raptum om. libri praeter M et Sch. istoc Barthius, istnc Ubri et editores 4 his BCB, est G seu ante sine om. C seu sine corpore om, hoc loca et inserit an sine corpore post raptus Galland. 5 sit B incorpoream — certus est om. HLS tunc A se habere Sch. 6 qui ABDJEF Sch., lĮuae B si non om. C1, sine G et Mb, om. rell. et Sch. 7 raptus A et Mb, om. rdl. et Sch. 8 raptus BMb, raptum reU. et Sch. est] corpus add. libri praeter M et Sch. si om. Mb 12 cum] siue in Mb an—corpore] siue extra corpus Mb 13 est p* potuit p* 16 causam CHLlSl miscitur BCG1HLS1 17 sinatur AB 21 ueritati ABHLB 22 ad om. p\\' euuangelio S euangelio dominus: nolite timere eos, qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere. cur, quaeso te, animam occidere non potest qui occidere corpus potest, nisi quia forte anima non est corpus? tu uero dicis: corpus est quidem, sed tenuius, corpus est quidem, sed leuius. at egomet responsum refero: tenuius sit licet et leuius, sed tamen, si; corpus est, occidi potest ab eo, a quo corpus occidi potest. de his nempe duobus agimus, anima uidelicet et corpore, quibus confit homo uisibilis. qui enim dixit: nolite timere eos, non dixit, qui occidunt. spissius corpus, grauius corpus, sed qui occidunt corpus. et item non dixit, tenuius et leuius corpus, sed animam non possunt occidere. hoc nempe corporis nomine uiuens profecto corpus inclusit, quia nec occidi quid nisi uiuum potest, ac per hoc si anima corpus est uiuum, occidi ab illo potest, a quo potest corpus occidi. ueritas dicit: qui occidunt corpus, animam non possunt occidere. non est igitur corpus anima, quae occidi non potest a quibus corpus occidi potest. uerum quoniam leuanda est perpetuae lectionis onere legentis intentio, huiusce iam uoluminis iste sit finis. 1 Matth. 10, 28 1 timore B 2 te om. Al 6 leuius] sit add. B sed] si C 1 corpog B 9 conficit B, conflcitnr DEFP, cum sit Bb 10 dicit S spisaius corpua] ipsius corporis G 11 et item} etenim S 12 corpus om. Mb 13 includit C 14 pro B, p S 16 sed ante ueritas add. G dicitur BS1 animam] autem add. B 17 animam 81 18 poteat] si quod est add. Barthius quod BJE1 19 eleuanda Mb, alleuanda Bartkius CLAVDIANI MAMERTI DE STATV ANIMAE: LIBER TERTIVS. I. DE LAZARI CORPORE QVALITER EXANIMATVM IACVERIT LOCALITER, CVM ANIMA INLOCALITER DISCESSERIT A CORPORE. Editis in adstructionem ueri et merito pariter et numero satis ut arbitror idoneis uadibus restat nunc ut quae ex opusculo huius patroni corporis supersunt indiscussa uideamus, qui cum temeraria persuasione decernat animam corpore contineri, adsumpto in hoc idem euangelicae auctoritatis exemplo tamquam peremptorie argumentatur dicens corpus Lazari cum fuit mortuum fuisse sine uita idemque rediuiuum fuisse cum uita, ut per hoc anima localis esse credatur, quae recesserit corpore rursusque ad corpus accesserit. 1 rjrCIPIT LDlD TERTIYS CVTYS STPBA ABFM, FINIT LIBER SE- CVNDVSIKCrPIT LIBER TEETTVS HL, EXPLICIT LIBER n (om. C) INCIPIT LIBEB TKRTIVB CG 6 natibus Mb 8 supersuasione M, psuaseione B deornat coni. Barthius corpore contineri EtG, localem Sch., om. rell. et b, quos si sequi. uis, fortasse decerpat pro decernat scribendum 9 et sumpto R in om. ABDF itemque B 11 uitam B 12 recessit HLS, decesserit G 13 a ante corpore add. DS* Sch. (om. PT) corpori libri praeter DEFGS1 rursusque Sch., rurs\\' usque Mb, rursumque reU. II. DE ANIMA IN QVO SIMILITVDINEM DEI GERAT. Atque ut uniuerso animarum generi in commune praescribat, ipsam nostri redemptoris animam localem esse pronuntiat formidabili scilicet atque ut autumat insolubili syllogismo: ut anima, ubi est, sit et non sit, ubi non est, tamquam nos eandem aut ubique aut nusquam esse dicamus, cum si ubique esset, deus esset, si nusquam esset, nihil esset. illa quidem non in toto mundo est tota, sed sicut deus ubique totus in uniuersitate, ita haec ubique tota inuenitur in corpore. et sicut deus nequaquam minore sui parte minorem mundi partem replet, maiore maiorem, sed totus in parte, totus in toto est, ita et haec non pro parte sui est in parte corporis. nec alia pars animae sentificat oculum et alia uiuificat digitum, sed sicut in oculo tota uiuit et per oculum tota uidet, ita et in digito tota uiuit et per digitum tota sentit. aut si fortassis sic tota in digito sentit, ut tota non sit in digito, sentit ergo tota, ubi tota non est, et est, ubi non est. aut igitur tota erit anima in corporis parte minima, cum nihilominus in toto sit tota, aut cum tota sentiat, ubi tota non est, est ergo tota, ubi non est tota. sed de hoc et in primo libro quam plura disserui et in secundi principio non pauca praemisi, in quae si quispiam sollerter intenderit, ad hunc uidelicet locum non rudis accedet. 2 in medio demum enuntiato inde a uoee formidabili libri noui capituli initium ducunt 3 ut om. ABlMb 4 ipsam] quoque add. 8 pronuntiatur BlB 5 indissolubili p* 6 et non — est] et nisi ubi est, non Bit p* 7 numquam R si////ubique (erat sibi) B 8 esset post nusquam om. B Sch. 9 ubique] eat add. B 10 uniuersitatem B uniuersitate] est add. A1B1C1 Sch. ita tn ras. A haec-deus om. A 11 partem B 12 replet] et add. p* 14 sanctiflcat R 16 per digitum] in digito p 21 qua plura Mb, complura G, quam pulchra B, quam plurima S, quam plurima Barthius 23 solerter editores ad - accedit om. A accedet p1, accedat G, accedit rell. difficillimum namque est incorporea contemplari, quia fallax uisus corporalium sensuum ita peccato oculum inbecillae mentis obnubit, ut, cum se uel deum contemplari uult, imaginum corporearum uelamen quod sibi praetexitur solum uideat, cum trans illud uidere non possit. quisquis ergo difficultate nisi.. onis huius offenditur, studium atque opus insumat, non ut me calumniatum eat, sed ut purgari ualeat. Nec tamen egomet ita sum oblitus mei, ut non languoris quam sanitatis amplius inesse mihi sentiam. uerum tamen hanc me opinionem qua corpus creditur anima cum puerilibus annis euasisse delectat, quia tunc, cum opinabar, utique nesciebam. opinari autem ignorantis est, ignorantia uero contraria scientiae: nescit ergo quisquis opinatur. hinc equidem factum est, ut scientiam prae opinione concupiscerem sciens nescire me, quoad usque opinabar. tu autem dicis, cum de animae substantia quaeramus, quod supra nos est nobis uideri non posse, cum supra nos ipsos ipsi non simus, et item quod agnosci posse negas quasi cognitum iudicas animamque corporis corpus esse confirmas. quod si sciens dicis, quia falsa sciri nequeunt, uerum dicis et, si hoc uerum dicis, animae substantiam nosci non posse mentiris. aut igitur falsum est animam corpus esse aut falsum est animae substantiam cognosci non posse. uides quo perducat opinio sequaces sui ? nam quoniam 1 difficillimumque Mb, difficillimum quoque Barthius, nempe difficillimum p1 2 usus G ita] a add. b imbecillem p* 8 obnubilat M* in marg. et b uult M editores, uolet rell., unde conicias olim hic uolt scriptum fuisse 4 uelaman 8 quo Mb 6 istudium HL, instudium S non ut me] nt me M (non superscr. tnan. rec.), ut ne b me om. ABDEFp2 Sch. 7 calumpnia tumeat DEFMb 8 non B 9 sententiam B 10 creditur corpus S 11 quia tunc opinabar quod (quod om. Barthius) utique nesciebam (nec sciebam Barthius) p Barthius 12 ignorantia] nescientis Mb, ignorantial//I S contraria] est add. Sch. 13 hic 8 14 scientiae Mb 16 quaeraemus B, quaerimus Sch. 17 idg L 18 qufci AB, quamsi H, qdsi BF, quasic S cognitam A 19 scire A 22 agnosci LS 23 quoniam] quod BDEF nemo nisi ignarus opinatur et ignorantia est aduersa scientiae, tu, qui ex opinionis incerto uis certam ferre sententiam et de his uelut sciens pronuntiare quae nescis, conuinceris docere quod nescis. nescire igitur doces cumque nesciri posse dicis, docere praesumis. da nobis, quaesumus, ueniam nolentibus discere nescientiam. III. QVIA NON LOCALITER CORPVS CONTINET ANIMAM, SED ANIMA CONTINET CORPVS INLOCALITER ET OMNE QVOD EST, AVT IN SE EST AVT SVBIECTVM AVT IN SVBIECTO EST. Dicis ergo animam corpore contineri. numquidnam uel apostolicum illud tibi in mentem uenire non debuit, quod dictum est: et si exterior homo noster corrumpitur, sed interior renouatur? omne quod est, ut breuiter dicamus, aut in se aut subiectum aut in subiecto est. in se est deus, in rebus corporalibus subiectum est corpus et color corporis in subiecto, in incorporeis animus et disciplina, quae ita sibi nexa sunt, ut nec sine colore corpus nec sine disciplina sit rationalis animus, modo tu uideris, qui animam corpus esse et eandem superiectam in subiecto corpore contineri credis, utrumnam probare ualeamus manere quod in subiecto est ipso intereunte subiecto, quia si corpore continetur, ipsa in suo superiecta subiecto est, nec manere poterit quae continetur illo pereunte qui continet. sed dicit apostolus 13 II Cor. 4, 16 2 tu qui Mb, tuque rell. ferre] facere S 3 cum uinceris R 4 cum quod Sch. nescire libri praeter CGM 5 dicere p 6 nescientia ABHLBS 12 mente B 13 corripitur H . corrumpitur noster S 14 inlll/terior B dicam libri praeter M et Sch. 15 se] est add. p4 16 corporalibus DEFS, corporeis Gb, corporibus rell. 17 incorporeis] corporeis p 18 nexa] nota p1 nt-corpus om. M\\' 19 rationalis MBb, rationabilis reU. et Sch. quia libri praeter M 21 prouare Ht, puocare C 22 interuente B 23 subiecto subiecta A potuit B 24 praeeunte b qui] quod G, quae B ueterascente corpore renouari animam corruptoque solidari, uon ergo corpore continetur. Vereor ne et istic opinatus uidearis nouus academicus, qui et cum academicis nihil scias et de his quae nescis sine cunctatione definias. uide ne non corpus contineat animam, sed contineatur ab anima. hoc nempe corrupto illa solidatur, sicut illud itidem huius amissione dissoluitur. illa sine hoc uiuit melius, hoc sine illa nec peius. atque ut ex his duobus, quibus confit humana substantia, quid in quo sit non argumento solum uigeat, sed etiam auctoritate clarescat, propheticum quoque testimonium proferamus. ait namque: corpus quod corrumpitur adgrauat animam. ac nobis primum uidendum est, utrumnam illud adgrauet, quod in quoquam, an illud, in quo quidque est. si illud, in quo aliquid est, leuatur ergo pondere quidque oneratur. sin uero illud adgrauat, quod in aliquo, non illud, in quo aliquid est, magis in anima est corpus, quod adgrauat animam, quam in corpore anima, quae grauatur a corpOre: onus uidelicet in portitore, non portitor in onere. quae cum ita sint, magnam animae auctoris sui inesse similitudinem maximo illud indicio est, quod pro similitudine sicut inlocaliter mundus in deo est, sic inlocaliter corpus in anima. Nunc sciscitanti mihi peto respondeas: si localiter intra corpus est anima, quo modo continet corpus? notum nempe 11 Sap. 9, 15 1 ueterescente CGHLRS corrupto aeque Mb 3 opinatis A tiideare G 4 et ante cum om. p* cum B 5 nidej unde B 7 dissoluatur A 9 confit] cum sit B 10 solo M fditores praeter p* 12 nobis primum uidendum M editores, primum uldendum nobis CG, primum nobis nidendum reU. 13 granet Mb 15 Qnicque E Sch., quisque CHLMb, nnnsquisque S, quisquis GR, quique A, quinque B, quicque non DF, quicquam non pl aliud ABCH1RS1 16 in quod ABCH1 RS1 17 grauat A 18 animā. Rl potitore Ã, portatore b 20 auctori B maxime S in ante illud add. Sl 21 quo B similitudinem B 24 animam li nempe] quippe p* est corpore contineri nihil posse corporeum, nisi quod continet exterius sit et quod continetur interius. anima uero, ut adfirmas ipse, corporea quo modo intra corpus est ad id uiuificandum et extra corpus ad continendum ? an forsitan sic eiterrius continet, ut exterius non sit? rursus igitur in illam redigimur diffcultatem, ut anima aut sit inlocaliter extra corpus, ut contineat corpus, aut, si continet ubi non est, sit ubi non est. sed ratio haec te forsitan sui nouitate sollicitat. euigila paulisper ac, si potes, intuere: si non potes, admirare incorporei potentiam, ut corpus moueat stantem et non per loca loca quaelibet adeuntem in hisdemque locis inlocaliter agentem. istud si cernere quineria, non nobis animam Lazari pro quadam abscedendi redeundique localitate ueluti quoddam corpus obpones, sed eandem corpus eius incorporeo unegetasse motu et inlocaliter excessisse rursumque ad illud inlocaliter redisse cognosces. Iam si tibi uisionis huiusce sincerum ueritate claruerit, nulla quaestionis difficultate iactabere, quatenus anima corpore posito inlocaliter esse possit in mundo, quia sic erit inlocaliter in qualibet mundi parte, sicut inlocaliter fuit in corpore. tu uero in praeiudicium generis animarum omnium Christi quoque animam localem corporeamque pronuntias et corpus dicis esse animam redemptoris, cum non sit anima pecudis. 1 nil ABDEFGB nil ante nisi add. L 2 animã—corporeã Mb nt] quam p* adinfirmas Rl 3 ipsa B\\'DS id om. 8 4 et om. Mb si CL1 interins continetur G 6 redio muB E ut anima G, u anima E, ut Sch., om. rell. et b 8 foraitam R sollicitet B Sch. 9 si potis es G amirare B 10 per CGMb, om. reU. et Sch. 11 loca Mb, locos CG, locus ABHLRS, locis DEFP Sch. quilibet B adenndem AB iisdemque p\\' Sch., his denique B 14 opponis S si ABDEF ei ABH1, et H\\'LS, 8\\' B 15 uegitasse RS* localiter ABH LIBS 16 rediisse editores cognoscis ABCDHLRS 17 huius//// iU B 18 iactanere BCH1R, iactatnr? G 19 posito B 20 partem B sieut] his B localiter G IIII. QVIA SICVT CORPVS CVM LOCALE SIT INLOCALITER EST IN ANIMA, SIC MVNDVS CVM LOCALIS SIT INLOCALITER IN DEO EST. Sed forte contendas, quo modo anima et in loco est et localis non est? et ego te mutua consultatione percontor, quo modo corporeus mundus et localis est et in loco non est ? quod si mundum in loco esse responderis, nihilo segnius quaero, locus, in quo est mundus, extra mundum anne de mundo sit. si de mundo, non in illo mundus, sed in alio ipse cum mundo est, si extra mundum, rursus quaero, utrum locus, in quo est mundus, in loco sit. aut igitur loca, hoc est corpora infinita fateberis itaque deo, qui solus infinitus est, corpus aequabis aut mundum non in loco esse concedes. istam nunc ergo rationem mente pertracta et sicut tantum locorum tantumque spatiorum esse perspicis non in loco, ita illud, quod nullius est molis, nullius est spatii, intellege in loco esse posse sine loco, quia si illud, quod locale est, in loco non est, multo minus in loco est, quod locale non est. 2 notti capituii initium non exarat Sch. 5 sed] si add. pl in loco] inlocale A 6 muta B consolatione Mb percunctor ABDEFR d mundus est libri praeter M est om. D 10 in ante illo om. A 13 fateueris ORIB 14 aequabis scripsi, equaberis LMb, aequaueris rell. et Sch. aut] in add. A concedes GHLMS, concedi. B, concedas reM. et Sch. 15 rationem ergo ABD EF ergo om. G 16 tantumque] tantum B prospids B 17 nullus BHlB nullus A spatii est S in] illo add. p 19 non om. Sch. loco] non add. M editores V. QVIA SICVT ANIMA INLOCALITER DISCEDIT A CORPORE VT MORIATVR CORPVS, SIC DIVINITAS CHRISTI INLOCALITER DISCESSIT VT MORERETVR FILIVS DEI CHRISTVS IN CRVCE. Sed istud quamlibet clareat intellegas necne, dubitauerim: illud quod eo usque est simplicis consequentiae, ut agnitio eius non dicam in promptu sit, sed ne uitari quidem facile ualeat, sic elapsum tibi satis mirari nequeo. dicis corpus Christi cum patibulo sublatum est animatum fuisse, exanimum uero cum sepulcro mandatum, propterque hoc quod negandum non est acuminis argumento tui localis erit animus, quia uiuificare Christi corpus alternauerit. sub huius ergo necessitate sententiae deum quoque profano ausu localem credemus, qui et in Christo, cum crucifixus est, fuit et eundem in passione dereliquit. ipse quoque dominus de cruce clamauit: deus meus, quare me dereliquisti? si enim non discessit, non dereliquit, si dereliquit, utique discessit. obice nunc igitur localitatem deo. contiguus uidelicet gradus est, ut ab iniuria similitudinis dei feraris in deum et qui infamas imaginem lacessias auctorem. sicut ergo inlocalitas deo non adimitur, quod hominem Christum discedendo deseruit, sic anima inlocalitatis priuilegium non amittit, cum corpore moriente discedit. 8 cf. pag. 13, 16 16 Matth. 27, 46; Mare. 15, 34. 5 quamlibet om. A clareat quamlibet R nec dednbitanerim M, nec dnbitauerim RS1b 6 illud] uero add. GaUand. consequentiae] intellegentiae p* agnito S 7 prompto A, proto B, protu B, protu H, propatulo b ex glossa in M superscripta quidest A 8 dicisque Mb, dicis itaque Galland. 10 mundatum B 14 credimus libri praeter CGM et Sch. 16 deus meus bis S 18 localitem AG continuus G, contiuguns M 20 lacessas H2M2 editores, lacessasas 8 21 admittitur ABDEF 22 diesernit A\\' XI. 11 VI. QVIA NON IURA GABRIELEM ANGELVM IN EA SVBSTANTIA QVA SPIRITVS EST VIDIT, SED EX EO QVOD DE AERE CORPVS VISIBILE TEMPORALITER SVMPSIT. Hic iam nunc in angelorum statum superbus orator inueheris et gabrielem tibi quasi quoddam linguae proludium deligis sic declamans: ipse beatissimus Gabriel, qui se ante deum adstare testatur, cum caelorum dominum Mariae infundendum uisceribus nuntiaret cumque sub dominicae oculis genitricis adstaret sine dubio caelo deerat, maria non superuolabat, uacua atque diffusa uasti aeris non inplebat, sed ipsum tantum locum, in quo aderat, occupabat. dilata huius paululum discussione sententiae tantam aduersantium repugnantiam prolocutionum stupere me fateor. nunc aerem subtilem, nunc eundem uastum dicis, nunc magnum mundi locum,. quem pro portione aeris elementum replet, poetica quadam licentia uacuum perhibes nec intellegis uacuum prorsus esse non posse, quia ubi est aliquid nonnihil est. aer uero nihil non est, igitur ubi aer est uacuum non est. sed nec illud uacuum recte potest dici, quod nihil est, quia quod nihil est recipere aliquid non potest. proinde uacuum non 7 eL pag. 14, 18 5 in E\\'G, om. reD. et b, ad Sch. stata Mb 6 gabrielum ABCGHMS praeludium editores 7 diligia ABFHLBS sic »G, et Sch., om. rell. et b declamans GLRS, deckmae H, declamas rei. et editores (sic clamaB E\\', deolamas JP) 8 astare D EFGHLS 10 sibi 8 dominicae] praeceptione ordinationia add. codices Claudiani Mam. in epistula Fausti oculi C adsisteret legitw in epistula Fausti 13 illum et tantummodo et erat legitur apud Faustum 14 discnorionS A sententiae discossione B 15 proloquitionem B 16 bastum SCHB 17 pro portione Bar- thius, proportione Kbri 18 peribea BCFM, fhibena B in- I telleges S 21 posae M editores est quod nullius capax est. illud uero quo spectat, quod matrem domini adpellare mauis poetarum more genitricem et absque uersibus poetice oratoriam texis? ego tamen non qualiter, sed quid loquaris inquiro atque ut respondeas quaeso. cum beatissimus Gabriel ante oculos dominicae matris adsisteret, illudne in Gabriele Maria uidit, quo Gabriel deum uidet? quia si Mariae illud uisibile fuit, est ergo inlocale locali contemplabile. quod si est, inlocale non est: quia si quisque localis est, localiter uidet et adspiciens respicere non potest nisi partem. uidet igitur locum qui localiter uidet, quia pars locus est et locus locorum utique pars est et loca corpora sunt. et qui partem uidet parte sui uidet, nec uideri parte nisi pars potest, pars uero dei nulla est, quia inpartilis non habet partem. aut igitur Gabriel deum non uidet aut solidum uidet, nec integrum nisi de integro uideri potest. corpus uero nec integrum uideri nec uidere integrum potest, non igitur corpus est, unde Gabriel deum uidet, quia quo localiter Mariam Gabriel uidit et eum Maria localiter uidit, uidere inlocaliter nequit. sed ut tecum uerbo congrediar, si totus Gabriel non nisi corpus est pro distantia partium, nec totus est pes, nec totus est os, nec totus est. oculus. quocirca quando Mariae uisus est, nec pede locutus nec ore uidit nec oculo stetit, sed pars unaquaeque membrorum qualitati 1 nullus M, ullius Barthius quod FMRb Sch. expectat ABCHLMBSb Sch. 2 audes ante mauis add. b ex glossa marginali codicis M manis] maius p* poetico p* ore Mb genetrice B 3 poetae A 4 ut om. G 5 dominae B, domini DE 6 gabrielo (gabrihelo) libri praeter DE dominum editores 7 uidit ABHLBS1 inlocalem B 8 contemplabilem B locale G 9 quis, qui Barthius uidit A1BHLRS1 10 poteat] totum add. G nisi Mb, om. reU. et Sch. partem igitur uidet locorum G et E in ma/rg. addens \\'al. cod: quia Sch. uidit B 11 utrique B Sch. 12 partes (aui) M1 (ift marg.) b Sch., partem p* uidit S I 13 impartibile b 16 uideri R 17 dfim AG quod G R 18 uidet ABHLBS ( priore loco) 21 est ante oculus om. ABCFGHLS 22 locutus] est add. p* 23 parsonaquaeque B unaquaque FG qualitatia ABF, qualitate B 11* suae conueniens gessit officium. ergo sicut localiter stetit et localiter sonuit, ita et localiter uidit. Hic nunc pro fine quaestionis inquiro, utrumnam Gabriel angelus, ut tu autumas, solum corpus in contemplatione Mariae corporaliter occupatus uno eodemque uisu, uno atque eodem tempore inlocalem deum inlocaliter uiderit, quo localem Mariam localiter uidit. quod quia fieri pro corporei atque incorporei diuersitate non sinitur, restat ut aut Mariam Gabriel numquam uiderit aut deum uidere cessauerit. sed huic falso sententia ueritatis obsistit, qua dictum est: quia angeli eorum semper uident faciem patris mei si semper uident, numquam non uident. sin autem quando Gabriel Mariam uidit deum uidere destitit, non ergo semper angeli deum uident. igitur aut quando Gabriel Mariam uidit deum uidere destitit, aut uerum non erit quod ueritas dixit. quapropter indissolubili, ut patet, ratione concluditur, quod quia locali uisu eodemque in Mariae contemplatione defixo angelus deum uidere non potuit et tamen tunc quoque Gabrieli deum uisum negare non licet, ne iuxta. diaboli casum in miseria scilicet umquam non uidendi deum inmutabilis iam beatitudinis angeli natura deciderit, sit in eo corporea incorporeaque substantia: una qua uel uideatur corpori uel corporaliter uideat, altera qua incorporaliter incorporeum sine fine conspiciat. 10 Matth. 18, 10 aute 4 tu om. ABDEF, tute G ut tumas S 6 quod AR 8 aut om. Sch. maria R 9 deum om. p uideri C 10 quia ACHlS 11 mei] qui in caelis est add. Sch. 12 sint Ar si Mb 13 desistit BDF, non destitit p* angeli] gabrihel B uidit B 14 uidere] non add. G desistit B 17 contemplationem Mb 18 tunc om. p gabrielo ABCGHLM BSb negari Mb 19 nec Mb cauHam B Sch. misterias. licet A, miserias licet BHLRS, miserift scilicet DEF 20 non d om. Mb 21 ceciderit S 22 qua vel uideatur] quia uideat B uideatur p* 23 quae libri praeter DJSFM VII. QVANTVM DISTET MATERIA INPORMIS A NIHILO VEL IAM FORMATA QVANTVM DISTET AB INFORMI. Age nunc pro acumine excellentis ingenii proque causarum rerumque notitia indaga distingue pronuntia, quo differat materia informis a nihilo, quid sit inanimum idemque formatum, quid et formatum pariter et animatum, quid sit locus et tempus, qualiter localis motus subdatur etiam temporali, cum temporalis tantum non subiaceat etiam locali, quid sit stabilis motus quidue sit aeternitas, quid sit nusquam esse et nusquam non esse, quid numquam esse et numquam non esse: et de omnibus his rationis abditum quaerito quibusque subo stantia omnis includitur aliquid delige quod angelos esse decernas. nihilum certe non sunt, quia non nihil est quidquid est aliquid. informis materia non sunt, quia inter aliquid et nihil est informis materia. ecce a nihilo uix discessimus. Iamque de inanimo formato unde tibi angelos placet esse tractemus. animaduerte nunc quod sicut informis materia, quae formabilis est, praestat nihilo, ita quod iam formatum est melius illo est, quod etsi formari potest, formatum non est. itemque sicuti id quod formatum est anteit illud quod formatum non est, ita inanimum quodcumque formatum cedit illi quod et formatum est pariter et animatum, quia sicuti 8 informi] de materia informi et nichil claudiani add. M 4 acumen BCHIB, accum; S Bcellentis BCHB causaliam coni. Barthius 5 rerum Bartkius differat GaUand., differt libri et b Sch. 6 qui BHlB inanimatum b, in animi M idestque A 8 subdat R 9 tamen p* 11 sit ante numquam add. librt praeter Mb et Sch. quid sit nnmquam-non esse om. B 12 his] pg add. G his om. B abditum M in textu, aditum M in marg. et b 13 delege RSl quid editores 16 materiae S* non sunt — materia om. B 16 materia informis B 17 angelus ABCD&FBb 18 sicut] si B 19 qua BC HLBB, quia ADEG qui iam C 21 itemque-formatum non est om. C ante id ABHLB 28 quid B formatum proximat formae, sic animatum proximat uitae. ae sicut tria sunt, informis materia formatum exanime rerum forma, sic itidem tria sunt, uiuificatum uiuificans uita. aliud est uita corporum, aliud uita uitarum. corpus est uiuens, anima uiua, deus est uita, ita scilicet ut anima quae in se uiua est corpori uita sit, ut sic corpus sine ipsa non uiuat, sicuti ipsa sine deo. intellege nunc angelis sanctis corpora tribuere <esse} uitam negare. ac per hoc cum quodlibet animatum duplicis constet esse substantiae et solum esse corpus angelos sentias, melior ergo uermiculus angelo, quia etsi habet angelus corporis formam, non habet uel sicut uermiculus uitam. nullum porro corpus ipsum sibi uita est, aliud namque est corpus, aliud uita corporis. ant igitur in angelo est uiuificans spiritus, aut angelus omni est uiuente deterior, aut cum omni creato uiuente sit potior, non quaecumque uita, sed beatissima illi uita est. VIII. QVOD ANGELI BONI SIVE MALI SPIRITVS SVNT NON CORPORA NEC ANGELVS VIDET DEVM PER CORPVS NEC HOMO CORPOREVS VIDET ANGELVM NISI ANGELVS ADSVMPSERIT VISIBILE CORPVS. Est igitur in Gabriele et incorporeum quo incommutabiliter deum uideat et corpus quod uel Maria uiderit uel per quod Maria uideretur quodque subditum spiritui localiter gereret, quod gerendum in ipsa ueritate inlocaliter spiritus cognouisset. 2 materiae B 2 exanimae ABGHL, exanimQ MSl 3 forma om. B idem ABH1R, item LS 6 uiua] uita JJBDEFP eet] et add. Mb 6 uita] unita p ipse A, anima p* 7 intellege] te add. p* nane om. B 8 te ante tribuere inscrit Barthius esse addidi, om. libri cum om. B 9 constat ABDE1F 10 angelos] angelis editores praeter pi 11 uel om. S, tamen b sicut ABDEF 13 angelos B CDEtFHLR 14 ninenti libri praeter G et b ant] at BS 16 illa Mb, ilia 8 21 gabrielo ABCGHLMBS 22 quo A vel om. S per om. Mb 28 a maria b satis, ut arbitror, patet beatos angelos utriusque substantiae. et incorporeos esse in ea sui parte, qua ipsis uisibilis deus est, et in ea itidem parte corporeos, qua hominibus sunt ipsi uisibiles, quoniam nec deus ab angelo per corpus nec angelus ab homine sine corpore uideri potest. quae cum ita sint,. negari nequit diabolum quoque ex incorporeo corporeoque fa-. ctum, utpote sanctis angelis concreatum, duplicis esse substantiae. qui postquam hydrope superbiae tumuit et inuidiae febre tabuit, sponte inlocaliter sanctitate prolapsus eaque localiter caelo non sponte deiectus, cum non angelus, sed bonus esse cessauerit, innocentiam perdidit, non naturam.. proinde sicut angelorum multitudo quae perstitit in utroque sui beatificatur, ita quae destitit in sui utroque punietur. igitur haudquaquam recte duas in diabolo substantias infitiabere, quia etiam memet spreto necessarium profecto erit, ut tute cedas tibi et partem prosecutionum tuarum parte subplodas falsumque uero diruas. habet ergo diabolus, ipse tamen incorporeus, corpus suum, quia et sentire sine corpore corporea tormenta non poterit. et item qui sentit aliud est et per quod sentitur est aliud. quippe si animaduertis, tuomet ueri.. tatem proloquio docebere. nempe dixisti: si ex hoc concreto aere diabolus corpus traxit, ergo alienum corpus I 21 of. pag. 15, 19 2 incorporeus BB sui om. libri praeter M et Sch. parte] in add. C, snb add. rell. praeter GM et Sch. ipsi p* 8 corporene BHIlB, corporeaa 8 quia AJPR ipri om. libri praeter M et Sch. 4 inuiaibilee B quod BDIPF 6 negare AВH1B 7 ut pnte LR duplices B 8 id prope M, improbe b superbia b timuit A 9 eoque Barthius illocaliter p* 10 e ante caelo add. Mb, de add. Gallattd. non om. B 12 persistit M b Sch.. beatificabitur editores 13 itaque OM e Rb abetitit 0 punitnr M 14 haudquaquam »0, hautquam DIPLMS, antquam reR. in om. 8 inficihabere A, inficianere CHlR 15 quia etiam] et quia iam Mb pfecto B 16 partem om. ABDF persecutionum libri praeter CGM partem b 18 a ante corporea add. A 19 poterat Mb iterum Mb per om. G 20 tnotemet B 21 diiistis B ad tormenta. portabit, tamquam egomet istud umquam uspiamue dixerim. sed non infitias eo debitum, quod hoc argumento uictoriam nobis non sponte tribuisti. nempe cum dicis, quod diabolus non alienum corpus ad tormenta portabit, fateris scilicet, quod portabit suum. mea uero non refert, suumne alienumne corpus habeat, sed habeatne corpus, id refert mea. tu uero diabolum non tantum habere corpus, sed proprium habere nec fateris solum, sed etiam argumentaris. haec quippe sententia tua est: si ex hoc concreto aere diabolus corpus traxit, ergo alienum corpus ad tormenta portabit. certe qui portat est aliquid et quod portatur est aliquid. et cum dicitur, portat suum, aliud qui portat et aliud significatur esse quod portat. ex duplici igitur diabolus ac diuersa substantia est, quia cum corpus suum portat, non est ipse quod portat. aliud quippe est onus et portitor aliud. quocirca non ultra obluctabere nobis, si credas tibi, quoniam corpus et qui habet corpus substantialiter duo sunt et haec duo diuersa sunt, atque ut diuersa sint, unum erit incorporeum aliudque corporeum. igitur diabolus ex duplici diuersaque substantia et corporeus est et incorporeus. VIIII. QVOD SPIRITALITER NON CORPORALITER INTELLEGENDVM SIT, CVM LAZARVS IN SINV ABRAHAE ET DIVES IN INFERNO CHAOS INTERPOSITO INVICEM LOQVERENTVR. Sed si super his redhibuimus uel aliqua ex parte rationem, illud chaos, quod inter sontes innoxiasque animas, sicut 1 portauit M editores praeter p\\' stuc H 2 uspiamqae p* debito Mb, debni conu Barthius, te inuito HarteUus quo Mb, itaque Barthius 3 argumentam A 4 portauit utrogue loco M et editores praeter p* 6 suum nec ABCH1MRb alienum Mb, alienumue Sch. habeatnec Mb 8 ne AB 9 taa om. p 10 trahit S portanit M editores praeter p1 11 et quodaliquid om. B 13 portat\\' M, portatur HSb 14 qui BDF 16 obluctauere CW B, oblactare G quod BD» F 25 si om. Mb rethicuimus R, reddibuim\\' S 26 cahos M ut noziasque B argumentaris, intersitum locis merita secernit, sub ipsius capituli; tui discussione uideamus. sic namque dissertas: si locales non sunt animae, quo modo peccatores a coetibus consortiisque iustorum uacuum illud chaos tristi interiectione discriminat, ut neque hinc illo possint accedere neque inde huc transmeare? istud euangelicae lectionis exemplum adempta dominici simplicitate sermonis pro adstruenda uidelicet animarum localitate posuisti. sed oraculi diuini sincerum in sui ueritate prolatum oppido patefaciet, quid istic sermo tuus uariauerit uitiauerit texerit. dicit in euangelio dominus: mortuus est pauper et sublatus est ab angelis in sinum Abrahae, mortuus est et diues et sepultus est in infernum. cumque esset in tormentis, uidit Abraham a longe et Lazarum in sinu eius et dicit: pater Abraham, mitte Lazarum ut intinguat minimum digiti sui in aquam et refrigeret linguam meam, quia crucior in hac flamma. et respondit Abraham: memento, fili, quia recepisti bona in uita tua, similiter et Lazarus mala, et ideo nunc hic consolatur, tu uero cruciaris. etinhis omnibus inter nos et uos chaos magnum firmatum est, ut neque hinc ad uos quisquam possit ire neque inde huc transmeare. istud nunc mihi secundum loca et tempora uel corpora dissere, istic sine alternamento reciproci aeris et organo pectoris et 2 cf. pag. 14, 5 11 Lnc.16, 22 - 26 4 uastum est in eptstula Fausti 7 ademptam ABlCHB, adepti 8, adepta b, adeMptum T Sch. 10 patefaciat S, patefaciat pi stic HSl uitiauerit om. C 12 sinu ABCDEFHIB 13 inferno GH2LS 14 uidetur scribmdum esse uidet propter sequene dicit (cf. etiam textum Graecum) eleazarum M ubique 15 abraham] miserere mei et add. p\\' 16 intingat editores minimuml extremum Sp\\' aqua ABDEF 17 ut R lingua mea AB cruoier A hac] ac B 20 hic nunc Itbri praeter CGM 21 uos et nos BEF 22 nos Cb Sch. 23 hu//c R stud H 24 tempora uel om. Hbri praeter Mb et Sch. corporea Sp* 25 stic BBLI reciprocaris b tibia gutturis et oris cauo et linguae plectro per quamlibet corporalem, ut autumas, animam uerba uocibus effice, hic animae manum, cuius digiti minimum ambusti diuitis linguam refrigeraturus Lazarus aquae inmergat, ostende, hic de illo memet quasi corporeo Abrahae gremio corporale aliquid doce, ut et pro modo humani corporis sit angustum et capax possit esse multorum, et chaos illud uel tam exiguum, ut mutua quos dirimit uerba miscere queant, uel tam inmensum, at transmeari nequeat. illud autem uel maximum quaero, diues ille, qui penes inferos gehennae incendiis aestuat, qui congredi Abraham sermone quiuerit, si loca beatitudinis non accessit? qui porro Abraham cum diuite sermocinatur, si inferna non adiit? animas nempe sanctorum in intimis paradisi sedibus non usque inprobabili sententia dicis habitare. proinde cam Abraham in paradiso et dines in inferno sic inmenso quodam intransmeabili ab inuicem disparati sint, ut itidem mutuo, tamquam nihil intersit, non contemplentur solum, sed etiam conloquantur, si haec localiter aestimanda sunt, alterutrum fateri cogeris aut Abraham et diuitem nec sermocinatos inuicem nec ab inuicem uisos, ant uel infernum in paradiso uel in inferno esse paradisum. X. QVO MODO SPIRITALITER ACCIPI ISTA QVAESTIO POSSIT. Sed quoniam nec auctoritati diuinae peruicaciter obsisti potest nec miseris beatitudo misceri, proloquii huiusce perplexum 2 nods L 4 refrigenttus BDF 5 aliquod JB docet AB HLBS, docere D 8 quo BDEF misceri M 9 transmeare M (corr. iw marg.) b nequeant BOM (corr. in marg.) b 10 Qstnabat G 11 locale R Seh. 12 quid M edtiores praeter p ; cum BDF si—adiit om. ABDE1F 14 usquequaque editores inprobabilis BHlB 18 colloquentur B 19 laoeri HLl, facere ABDFlL*PB 20 niuos C paradiram BHRS uel- paradisum om. HLS 21 paradiso B 24 quod BDJSF 25 miseriis G et Barthius proloqui A proloquiiqae B Sch. peiflezum G quia cum lippo imaginationum corporalium intro inspicere nequimus, semotis paululum locis corporibusque uideamus et, ubi itatenus inter quospiam iudicio discretos inmensum dicitur spatium, ut etiam sermonis possit esse commercium, animaduertamus non locorum distantiam, sed differentiam meritorum. cam iusto namque, quantum ad corpus spectat, localiter esse iniustus potest, iniustus uero esse in innocentia iusti, quoad usque iniustus est, non potest. unde quia post mortem nec paenitere cuiquam nec peccare possibile est, inter saluatos et perditos intransmeabile dicitur chaos indemutabilis status. tua igitur aduersus te fertur oratio, nempe testimonium, quod a nobis disparascere arbitrabaris, animaduertis nobiscum profectu disputationis unescere tibique tenuissimos sui tramites ad infinita inlocalium regionum spatia ducentes obuerso poste claudere, quia corporeae amplitudinis angustum incorporalium subtilitatum inmensa non capiens nec distantiam sine loco nec uerbum sine strepitu nec gremium sine spatio conplecti potest. porro autem corporea non sunt quaecumque ita sunt. animae uero Abrahae, Lazari et diuitis ita sunt, corporeae igitur non sunt. sed quae posthinc hisce similia secuntur minus profecto in confutationem sui penes consilii uigidos habere laboris debent. cordax quippe iudex rite uictum censet qui pro sui inbecillitate par uictis est. unde non sine pudore stupeo, quod pro conprobanda animae corporalitate 1 introspicere p\\' 2 nequiuimus i2 Sch. 3 eatenns p* 5 locarum B 6 spectat E2G, espectat M, expectat reU. 7 non ante potest add. S iniuatos H, iniusto B 8 ease b 9 peniteri 8 11 te igitur aduersus tua G aduersum Mb refertur p \\' quodaII B 12 dispar asserere Mb arbitraberis M1 b, arbitrabere G nobiscum] cum add. B profecttl AB, profecto M 13 unascere A, bene scire M (corr. M1 tn marg.), unestere R, unescere St bene stare b tenuissimus B 14 post te B 18 corpora ADEFy corp\\' B . 19 lazaro B ista A 20 sequuntur E Sch. 21 uigilos b, uigilet p 22 labores AQ cordatus b uinctum ABHXB cessit B 23 qui Mb, quod reU. et Sch. par uictus b uictisset B subiuugis: ecce anima si Alexandriam uel Hierosolymam cogitat et si per cogitationem tota sui praesentia illic interfuit, referat nobis situs locorum, uultus hominum, motus actusque populorum. non dispudet auctor huius sententiae exemptae animae corporalitatis capessere indicium, unde incorporalitatis uideri debuit argumentum? XI. QVOD ANIMAE VISIO SIT INTELLECTVS ET SICVT PER CORPVS VIDET CORPORALIA SIC PER SE VIDET spiritalla, QVOD SI PER SE VIDISSET CORPORA FACILIVS SVA VISCERA VIDISSET. Hactenus quidem de animi incorporea atque inlocali uisione disserui, ac liquido patuit eundem nulla mediante substantia aeterna semper atque inmutabilia contueri. igitur cam rationalis anima per se incorporeum atque inlocali conspiciat et ueritatem, quae deus est, a falsitate longe incorporea uisione discernat et nisi per corpus localia corporeaque non uideat, quaenam ratio est illis eandem credi similem, ad quae conspicienda interprete corpore utitur, et illis, quae per se contemplatur, iudicari dissimilem ? animae uisio, ut saepe dictum est nec iterare piget, intellectus est. enimuero corporea intellegi nequeunt, sentiri ab anima per corpus queunt. anima uero sicut per corpus sentit ita per se intellegit, eorum quae sentiuntur atque intelleguntur substantia longe diuersa est. 1 cf. pag. 12, 4 4 motne om. ABDEF 5 non] nunc Sch. dispatet DFL auctorem b 7 argumentis libri praeter CE2GM et SeA. 12 a uerbis lin. 14 igitur cam noui detnvm capituU initium sumit M eqaidem G quidem de] qaide inde B diaisione B 13 eandem Mb 14 semper] simul Sch. 16 conspieit Sch. 16 longo A 17 per] par p* 18 quaenam Mb, quaemalum G, quae horum rdl. et Sch. illi Be AB simile It atque ABCG\\'H\\'S 20 indicari libri praeter G 21 corpora Mb 22 sentire ABHlB pro B 23 eornmq; M, eorumque ne b, eorumque quae p 24 sentiunt p* et quae p*. quo fit ut anima, quia non est corpus, quaeque corporea nisi per corpus sentire non possit, uidere autem per se quae intelle- \\' genda sunt possit. tu uero nimis repugnante sententia corporea uoles intellegi et incorporea uideri ? sed ne tibi animus humanus, quem corporeum credis, aut nihil aut non nisi corporea aut incorporea forte sola per sese, sicut naturae eius est proprium, uidere posse uideatur, trigeminum quaestionis huius, quoad strictim possimus, uentilemus obscurum. ergo igitur uideatne per sese humanus animus necne, uideamus. sed quoniam paene summum istiusce negotii istoc in loco uertitur, uigilacem uigilantemque simul quaero lectorem. uisus animi per corpus, qui homini belluaeque communis est; intendit sese atque exserit per ista haec puncta pupillarum uaporato cerebri anteriore uentriculo inuisibilibus uiscerum flammis inque radios porro usque promanans, si quid coloris aut formae obuium ceperit, concipit et uti cursu ita etiam recursu rapidis line- aram meatibus recipit, itaque hoc illud est, quod uocatur uisus, sicut in primo libro disseruimus. per hunc ergo cum bellua humanus quoque animus nota ab ignotis, alba ab atris corio secernit. huccine tenus est humani uisus animi? quo igitur iusta. ab iniustis, a falsis uera diiudicat? an forsan uecordes oculati corporaliter iudicio credentur caecos anteire sapientes? sed uel Appium de Romano senatu uel hermophii 1 sit B quaeqaae b, que neque G 2 posset S 4 uoles] uides 8 humanus animus libri praeter M 5 queris Mb tria corporea] III add. BHLBS, III add. A 8 a quo asstrictim L, II quo aastrictim S tritim B possumus libri praeter G M et Sch. igitur om. p, uncia inclus. Sch. 9 nec B oecne uideamus om. A * 10 summa Borthius huiusce p* istoc (?, istuc rell. et editores inuestit\\' B 11 uigilaeem] prudentem b uigilantetoquia BHLBS 13 exerit CEGLBSb, erit DF Sch. in notis, erexit AB pupillorS B uaparato AB 15 porro usque] porosque Sch. 16 concepit ABRIBSI 17 recepit ABHBS1 (L deest) \\' 20 hoccine DB, hocine ABCHS (L deest), hoc in eo Mb huccine tenua est] hoc internus est p* quod Sch., quid B 21 dilucidat Mb uecordis ABHBS1 22 caeco b ceco sancte ire M, caeco stante ire L lum de Graeco gymnasio uel Tobiam de prophetarum numero super ambiguo praesenti testes habeamus, quorum uel Appius eis, qui exterius clarerent oculis et interius caecuttirent, consilii lumen praebuit, uel Hermophilus theopompum geometricam sine radio docuit, uel Tobias filio, dum caeli iter praeuius pandit, angelum comitem dedit. uidet igitur animus absque corpore nec corpulentum aliquid ant coloratum aut per loca distentum, sed ipsam ueritatem, quae summe incorporea deus est, incorporeo contemplatur obtutu. patet, at arbitror, animum et per ae incorporea et per corpus uidere corporea. Sed illud adhuc propter tepidi iecoris homunculos discuti superest, utrumnam corporea per se possit humanus animus uidere sine corpore. nunc igitur adesto totus et quam potis es praesens fito. nempe, ut adstruis, humanus animus et ipse corporeus et saepto corporis exterioris inclusus si quid per se uidere corporeum potest, nihil illi scilicet uidere promptius est, quam corporis interna, quis clauditur. age, quaeso, intende in uiscera tua et in omnes admodum corporum partes istum quem dictitas animi corporalem uisum et de temet ipso renuntiato tibi nobisque dicito, quibus modis quoue situ triformitas cerebri coeat, iecoris massa iaceat, regula lienis haereat, stomachi libra pendeat, cordis plectrum feriat, qui uenarum tramites quaeue textura, quae neruorum origines quaeue conpages, quae ossuum coitio quaeue conpactio, quae pulmonum 3 extrinsecus Mb clarent BG eecutirent D\\'E, cicatircnt ABS, cicnttirent CFELMB, cęci ntentar G 4 tbeopopil BS 6 ducait B coelo b 6 uidet\\' A 7 ne Mb, om. B 11 gecoris M 13 ades Mb potes M (superscr. M* potis ee) b, potis ê/l 8 14 finito M, fato b, gito p* nempe] nunque p* 18 in emte uiscera OA libri praeter E2G et b 19 de om. ABDE F et demetipso G temetipsum DEFВ1 renantiato S 20 mihi p* sitra A tiformitas A, informitas E 21 caelebri ABl, celebri HBS1 (L deest) geooru M mussa M superscripta glossa: aequitas, norma, regula, unde amassis b lineis A, alienus B 24 ossuum B, oss3 M, ossuS S, ossium rdl. et editores conpactio DEFlb, cpinctio S, conpictio reU. cum PT et Sch. cana, quae tortuosae botulorum enodibusque ligaturis explicitae inflexiones ac reflexiones. ecce quid negas arbitro super his responsa redhibere? cur igitur negas? quia uidelicet animus per sese corporea nequaquam uidet. sed cur uidere corporea nequaquam possit, quem non sine uisu esse iam constitit? nemo quidquam corporeum uidet, qui corporalem uisum non habet. animus autem, qui habet uisum et corporale nihil uidet, incorporaliter uidet, et incorporaliter uidere posse incorporalis est uisus, et incorporeum uisum nisi incorporeus non habet, et incorporaliter humanus animus uidet: incorporeus igitur est humanus animus. non ergo hisce friuolis solliciteris amplius, ut reare animum non esse illic ubi cogitat, quia contemplari per naturam nequit situs locorum, uultus hominum, motus actusque populorum, haec namque corporea sunt. porro autem animus incorporeus quod contra naturam sui est uidere non potest, eatenus tamen adest ubi cogitat, ut loca quae cogitat corporali uisione non cernat, sicut adest ubi uiuificat, ut ipsa quae uiuificat sui corporis interna non uideat. ac si usquequaque patet animum et corporea non posse uidere sine corpore et incorporea cum corpore uidere non posse, non diutius Alexandriae ppregrinemur, sed ab Aegypto redeuntes transmisso errorum mari et emensa ignorantiae eremo ueritatis patriam atque uti terram repromissionis intremus non otiosi neque inertes, neque uero trepidantes, ut si quid falsiloqui uanitatis 1 tortuosa ABCHMSb, tortuoso L, tortnloBa B botulorum G Barthius, cf. Hauptius in Hermae uol. IHI 36, batulorum rell. et editores enodib;q; eligaturie M enodibusque b, enodibus quae reU. et Sch. 2 refleotionis JB arbitro scripsi, arbitror Ubri et editores, arbitrio Barthius 3 redibere libri praeter AG 4 nequain CM* 7 corporare B uidit B 11 fribolia M, fribulis ABC HIB, friuulis LB. solliciterhis A, sollicitere G 14 corporalia ABDEF, corpora R 16 ut] uel A 18 sic b 19 petet A posaeJ p se Mb uidere non posse cum corpore S 21 ad alexandriae B, ad alexandriam DEF Sch. peregrinemus HLBS 22 effiso M, emenso b 23 atque uti] tutique coni. Barthius 24 falsiloquii ACDEFGHL, falsiloq S, falsiloquae Sch, uitio progenitum aut latere tenus adstrepuerit aut obuium sese dederit, Iesu praeuio et adiutore feriatur. XII. CONTRA EOS QVI DICVNT: ANIMA SIBI INCORPOREA EST, DEO CORPOREA. Sed en aliquorumpiam qui interimunt animas garrientibus nugis etsi non sistimur ab itinere, lentamur tamen. sed insumere pauxillum temporis intertrimenti nihil est, quin porro iuuat, modo quid obuersum uero quidue diuersum eadem ueritas aut depellat aut proterat. et cum audio dicere quospiam qui et corporeas esse uolunt animas et easdem incorporeas negare non possunt, aliud ipsas animas sibi, aliud esse creatori: deo, inquiunt, animae corporeae sunt, uerum sibimet incorporeae, quod ita est ac si dicant animas et corporeas esse et incorporeas, aeternitatem porro testor, quod eo mihimet hisce inanibus respondere admodum labori est, quia nihil istic quicum congrediar, nihil quod medullitus eruam, nihil quicum certauisse exercitio, nihil profecto est quod uicisse uictoriae sit. ergo si anima corporea creatori et incorporea sibi est, 1 lateren\\' S aditrepaerit E\\' b, astrepnerit GLT, adstripaerit M, astripuerit CS, ariripueris A, aetripueris BIPR, obstrepuerit DP sch., ostrepaerit F olluium.4, obuiam G 2 hieea JSS 4 ad hoc capitulwn in M denuo numerus XI per errorem exaratus est, qui error etiam per sequentium capitulorum numeros manat 6 en] in coni. Hartelius aliorampiam Barthius interemptum G gerentibus R 8 pauiillum Mb, paxillom E, paaaillam reU., pusillam Sch. intertrementi ACHLMRSb qui in BH1R 9 qui BL 10 cum] iam Barthius interpunctionem periodi ab et cam audio incipientis M libris et editionibus pessime turbatam ita correxi, ut uerbis demum lin. 18 uictoriae sit periodum finiri statuerem 13 drh R 14 quo B et] esse D esse om. AB DF 16 laboris Mb istic] eat add. Mb 17 cum quo Mb nihil] est add. Mb quocum Mb, quicumque B 18 exertitio ABL, exerticio F, exercicio G, exercitacio Mb, exercitis \\'scriptura uetutf Sch. 19 ai om. libri praeter M et Sch. creatoris RS est om. ABJDFS Sch. duo haec quam sollerter discuti ratio indagandae ueritatis exposcit: aut uerum reuera est, quod incorporea sit anima, si hoc ipsum de se ipsa ueraciter nouit, aut item uerum est,, quod corporea sit anima, si id penes animae constat auctorem. siti uerum dicunt et uerum est, quod anima incorporea sit, quia et istud in ueritate cognoscit, et item uerum est, quod anima corporea sit, quoniam animae creator id nouit, duoque et contraria usquequaque sibi et utraque uera esse contendunt, cum uerum nisi falso contrarium non sit. inlustris admodum ac praeclara disputatio, quae dum unam solamque. ueritatem spernit duas sibi ueritates inuenit. ut tamen istos professionis suae nexibus teneam, penes hominem ipsis etiam . fatentibus incorporeus est humanus animus. Quoniam igitur super hac nobis quaestionis parte conuenit, restat ut doceant quatenus incorporalis substantia illi corporea sit, qui eandem incorpoream creauit. nec primum dico ita sit necne, sed in praesentiarum ita esse concedo, unde tamen ita esse nouerint quaero. si id diuinorum uoluminum literae continent legant, si quaepiam ratiocinatio suadet doceant, si dialecticen iuuat exercere conuincant. si horum nihil est, saltim sententiae concedant suae, ut qui in se incorporei sunt non extra se corporeos se esse credant, quia aliud extra se esse non potest qui extra se nihil esse potest. proinde animus, qui in se ipso incorporeus est, nequaquam potest extra se esse corporeus, quia nec auctor eius aliud illum nouit esse 1 sed ante duo inserunt AJBDEFB Sch. indagante C 3 ipse ABH1R, om. DEF ueraciter de se ipsa S 5 istQ A 6 istud Mb, ipsum rell. et Sch. cognouit L, ea agnoscit Barthius 7 duo quidem Sch., duo quem B 8 et] hgc G sibi Bsquequaque S et] hec B 11 istuc ADF, istius ITUM, istic ex istunc B 12 pedes D2E1F1 Sch. hominum libri praeter CE\\'GM et Sch. etiam om. B Sch. 15 incorporea BCB 17 impraesentiharum C concede B 18 nouerit ABCHLBS 19 quSpiam S rationatio AG 20 iubat CGlH\\'B, iubeat ABD EXF 21 saltem EFMb Sch. corporei p 22 incorporeos p* esse se libri praeter GM credant — qui extra se om. R 25 qui B XI. 12 quam fecit, nec ille aliud se potest nosse quam factus est. ac per hoc si uerum nouit, cum se incorporeum nouit, ergo fallitur deus, si animum qui uere incorporeus est corporeum nouit: $ed falli deus non potest, incorporeum igitur esse nouit animum, ne falsum sit uerum, quo se animus ueraciter incorporeum nouit. incorporeus ergo animus idcirco sibi est, quia et creatori. sicut enim terra idcirco homini terra, quia et deo terra est, et sicut aqua aer et ignis idcirco hoc ipsum homini sunt, quia et ipsum deo sunt, et sicuti omnia quae ueraciter innotuere homini hoc sunt in hominis notitia, quod sunt, ita scilicet humanus animus nequaquam potest et aliter esse et aliter deo notus esse. non enim ex rerum notitia est creatoris scientia, sed existentia rerum ex notitia creatoris. quocirca humanus animus nisi deo incorporeus esset, incorporeus esse non posset. quidquid enim quoquo modo incorporeum est, nullo modo potest esse corporeum. sed ne istic supra iusto diutius inmoremur, cedo etiam de illo quaeramus, quod nulla ex parte discussimus. XIII. QVOD EX DVABVS SVBSTANTIIS CONSTAT HOMO INMORTALI ET INLOCALI ANIMA ET MORTALI ET LOCALI CORPORE, ET SICVTI INMORTALITER ANIMA PATITVB, SIC INMORTALITER ET INLOCALITER GLORIATVR. Dicis etenim: cum uerbi gratia Petri uel Pauli sibi speciem animus intra mentis arcana depingit, numquid statim intimas paradisi sedes ubi eos esse 24 cf. pag. 11, 14 1 ille] ipse G 2 si] se p 6 qui B 7 terra] est add. p* 8 ipso C 9 ipsi A sicut B ueracitur R 10 intuere C homines B quot B 11 humanus] hominis px 12 natus AB creatori B 14 humanis A 15 possit CMb quo B 16 nec ABDF, in p* ista Mb, istis p Seh. supra Barthio suspectum iusta p* 17 cedo Barikio suspectum et iam DM editores etiam] et add. B 24 enim CO 25 archana ABS 26 esse om. S nouit penetrauit ? aut cum sibi in corde diuitis illius flammas ex lectione proposuit, numquid iam ad tormentorum eius loca ac uiuis inaccessibilia inferi profunda descendit? iam scilicet tibi, prout par fieri fuit, de incorporalibus animarum locis et de inferno atque paradiso et de animae sine corpore incorporali contuitu, cum de diuite illo et paupere uerba fecimus uel cum de animae duplici uisione tractauimus, responsa redhibui. quia uero nunc illud, quod inferna uiuis inaccessibilia esse dixisti, indiscussum restat, quatenus dixeris quaero, scilicet ex anima constamus et corpore. ac licet ambigat nemo quid inmortale in nobis quidue mortale sit, ego tamen tecum sic agam, ut de utra mauis respondeam. si ex neutra nostri substantia morimur, nihil nostrum ad inferna descendit, quia inferos uiuis inaccessos esse dixisti. si utraque morimur, ergo et corpus ad inferna descendit, nec longe nobis corporea haec inferna quaerenda sunt, quando quidem ipsum sepulcrum domini est locusinferni. sed hanc utramque absurditatem sententia sana respuit, ergo nec in utraque substantia morimur nec in utraque non morimur, uiuitque anima etiam posito corpore, quamlibet si per peccata deo suo priuetur mortua iure dicatur. credibile tamen prorsus non erit, quod peccatrix anima id ipsum ut anima sit amittat, cum etiam corpori mortuo corpus esse non pereat. ut enim moriatur corpus, cum uita omni 1 nouimus GS et Faustus 2 flammis B pposuit Mb 3 acui nls S accessibilia AB, inaccessabilia B 4 inferni p discedit R 6 contoita C, intuita Mb, contuitum B 7 facimus BL 8 responsu ADEF responde red/lilbui B 10 scilicet] an add. p* 11 ac licet] adia B 12 de utra] nentra M 13 utro A, utrft BHBS1 mauis] gratiS add. B neutro AS1, neutram B nostri CQM, nostrae ABR, nostra rell. et Sch. substantiae A morimus B 14 infer//a A quia inferos deacendit om. S . 15 dixi Galland. utroque A 19 ne Mb in om. F subatantia-utraque om. BDF 20 non om. A, nunc G 21 peccatum Mb 23 amittatnr B corpore p* 24 omnia DF 12* amittit animam, anima uero animam non amittit. quocirca anima inmortalis est, corpus uero mortale. quodsi corpus inferna non ingreditur utpote sepulcro mandatum atque in diuersas mundi partes pro elementorum quae sibi in illud concinuerant diuersitate discerptum et animus non accedit inferna, quia sententia tua inferos uiuentibus claudit: aut nulli ergo sunt inferi aut ad eos hominum nemo descendit atque ita fidei nostrae ratio periclitabitur, si nec redemptoris anima inferos adeundo redeundoque reserauit. satis est dici potuisse quaecumque illa inferna sunt uiuentibus inaccessa fore, cum constet eadem nisi uiuentibus adiri non posse. Reminiscere nunc in id te statum tui posuisse tractatus, ut si quantitati uel localitati subiacere animam probare potuisses, de corporalitate eius tecum pars etiam diuersa sentiret. uerum si bene scriptorum tuorum recolis, animaduertere simul potes proposuisse te potius de quibus disputandum foret, quam de propositis disputasse nec te academicorum seniorum more nescientiam tuam scisse, sed iuxta sectae ipsius iuniores utrum scires aliquid ignorasse. quis autem positis temere duobus, in quibus necessario operis uniuersi corpus omne consistat, non utrumque primum, si queat, alterutrumque scilicet, si utrumque nequeat, enisu cuipiam si non probabile, certe 1 amittat BGS\\' anima BDFHI anima] corpus Mb animam uero anima D 3 ut potest A, ut pate B 4 partes] uel add. B 5 concinuerant aeripsi coll. pag. 73, 10, ceterum hanc seriptam lectionem esse dicit Schottm in notis, conciuerant CM, continuerant b, concitauerant EG, concitauerant reU. et Sch. tn textu, putabam oiim coiuerant scribendum esse discreptum AB, discretum DEF Sch. aooedit] ad add. E et p\\' 6 uerba quia-claudit uncis indusit Sch. 10 refore A 11 eonstat b nisi uiuentibus adire S 12 potuisse ABC1 13 localitate ABWB 14 di- uereentiret B 15 potest BIPB 17 praepositis Ab, ppositis BMR hacademicorum C, achademicorum S 18 iuxte A 19 quid A atf positis M, antepositis b 20 consistit BC\\'D S1 21 alterutrum libri praeter M et Sch. 22 enisu] quia enim b cupiam CB, quippiam Mb, quopiam GT Sch. credibile faciat? duo haec in uictoriam nempe conueniunt, ut auctori probo causae probitas compos sit. horum minus uno uirtus actionis infringitur, si desit utrumque, cassatur. sic nunc equidem obliuiosum te pariter et ignarum defensorem nancta fallacia penes intellectu uigidos non solum illud negotii facessiuit, ut tibi super his credi non oportere pateat, sed ut ueritas, cui credendum semper est, clarior inlustriorque sub necessitate conflictus et conparatione falsitatis appareat. XIIII. QVIA ANIMA IN CORPORE NON TENETVR INCLVSA NEC MO- VETVB DE LOCO AD LOCVM, CVM MOVEATVE TEMPORALITER PER ADFECTVM. Igitur qualitatem quantitatem et localitatem animae daturum te sponte professus es moxque subiungis: quo modo non localis sit, quae inserta membris et inligata uisceribus solis motibus uaga condicione substantiae tenetur inclusa? uix sane ut aliquid perperam forte sentires atque id ipsum ueri simile uideri contenderes, error unum ueniabile facere potest, aliud ignoratio erroris. uerum nunc miris modis stupeo te tam dissidentia tamque diuersa uno propemodum momento atque eodem paene uerbo dixisse: ergo inligata membris uaga est motibus, et item: motibus uaga condicione substantiae 14 cf. pag. 11, 2 1 uictoria Mb auctori M in textu, uel uictori M in marg. el b 2 fit B minus horum si desit, uno nirtus actionis infringitur, M utrumque cassatur Barthius 3 instringitur B oassatur OLS, cansatur reU. et editores, cessatar p* si ABCJSLBS 4 obliuio sumpte B, oblini//sũte S ignorum B 5 nacta DEFL editores, nal/cta BHMS intellectus Sch. rigidos p negotium Sch. 6 semper b 15 locali B est legitur apud Faustum 17 niz DElFP Sch., nis Mb, nir rell. cum T perferam Mb 18 nirisimile R 19 uenerabile M (corr. in marg.) 20 mirimodis Scb. ■ tamquam dissidentia B tamquam dinersa B 23 et om. ABDEF condicionis ABH1RS, condicioni L tenetur inclusa. si intra saeptum corporis, ut tu ais, anima mouetur, uidelicet stans mouetur, quod dici ratione non sinitur. sin uero extra corpus motibus differtur, inclusa igitur condicione substantiae non tenetur. quia autem dicit solis motibus uaga? quasi quidquam uagari possit inmotum aut non sit facilius moueri et non uagari, quod facit animus per adfectum, quia subiacet utique motui non secundum locum, quam uagari quippiam nec moueri, quod est utique proprium corporis, quia subiacet et motioni per locum. tu uero illam et stare uagam et uagari dicis inclusam, cum, sicut supra iam constitit, et moto corpore consistere et moueri possit inmoto. En quatenus de localitate animae disputauisti, in hoc tamen temet ignauiae non arcesso. illud equidem nequiuisti, scilicet quod in hoc praesertim loco ne potissimus orator quisque potuisst, quantalibet enim dicendi copia praeditus adsertor falsi contra perspicuam ueritatem mentiri potest, fallere non potest. de quantitate autem cur te disputaturum spoponderis nihilque de eadem disserueris, non possum obliuionis fuisse dicere, cum satis constet ne nomen eius nisi ex memoria potuisse proferri. illud ergo magis credendum est te non noluisse aut oblitum fuisse dicere, sed nihil quod diceres inuenisse. quid itidem congruit uel in disputationem uocare reticenda uel reticere proposita? iam de qualitate controuersia non erit, cui animam subiacere non renui, quae scilicet si, ut quantitatis, ita etiam 1 tute G ais (g in ras.) B, agis B 2 stans] flens G dl « ratio A 3 si Mb defertur E\\'S Sch., differtar L inclasa 8 7 quia] qui p eabiaceat Bl 9 subiaceat Bl et post Btibiacet om. libri praeter M et Sch. 10 uagare R 11 moto] nemo ABDF immota p* 12 lacalitate JR atamen A 14 praeseram B, praesenti M (corr. in marg.) editores, erat praesens D, praesens erat EF nec Mb 15 adserto B 16 pspicaam M, spicoam B mentire B 17 qaantite A 19 satis constet] stet B ne nmn M, neminem b proferre B 20 ergo magis] enim mage G o noluiae ex aolaisse M, noluisse b ablita S 21 quid] cur p* ididem AH1M, id itidem p* 22 redicenda BDFFH\\'B, dicenda Sch. 23 animam ABDFPF 24 renai FPGM, rennait CB, rennit reU. et Sch. qaae] si add. libri praeter AM et Sch. sicuti libri praeter M, sicat SeA. qualitatis expers esset, profecto enim deus esset, identidemque si, ut qualitati, ita etiam quantitati cederet, corpus esset. nunc uero medioximum quiddam naturae incorporeae, sed creatae sortita nec deus est, quoniam qualitatem habet, nec corpus, quia non habet quantitatem. . Et quoniam uti agitatis retro disputationibus edocuimus nimis late patet in huiusce <modi) quaestionibus inmensum, principalium origines conplexa causarum inspici porro intus usque nequaquam potest, nisi duplicis creaturam substantiae, quoad homini posse fas siuit, adhibito iudicii libramine secernas, aut usquequaque cessandum est aut istis illuc lineis adeundum, ut primum ab incorporeo corpus dirimas, dehinc sicut in ipso omnimodo corporum genere atris splendentia, sublimia depressis, pretiosa uilibus anteponis, ita etiam in incorporeis quae creata sunt humanas belluinis, in ipsis itidem quae humanae sunt prudentes stolidis, in his porro itidem quae natura uigent doctas indoctis animas anteuertas. l enim om. Sch., etiam p\\' 2 si ut] sic G, sicut LS, si aut B qualitatS A 5 quoniam BS quantitem A 6 a uerbis et quoniam noui capituli initium facit Sch. 7 in om. libri praeter M et Sch. modi addidi, om. libri quaestionis DEFGS*p* Sch. 9 inmensum] qup add. G 8 origenis S complexae Barthius, complexas Sch. in notis post causanun grauioris interpunctionis signum, quod retinent editores, sustuli 9 creaturam substantiae Mb, creaturae substantiam reU. et Sch. quod BDEF, quę M b 10 hominS B fas siuit] asBuit b, fas fuit coni. Sch., faa sinit p\\' secernas CG Mb Sch,, secernet A, secernit S, secernat rell. secemas] ea add. .. libri praeter CGM et Sch. 11 aut] eant S, ut BHLB aut \\' usque] cautusque G istius M 12 deinde L in ipso om. B 13 spendentia B 15 ididem B 16 itidem om. S 17 doctos S indoctas B anteponas p* XV. QVIA SOL ET LVNA VEL SIDERA CORPORA TANTVM SVNT, NON HABENT SPIRITVS, ET SICVT CORPVS MELIVS INFERIORI CORPORI PRAEPONITVR, ITA SPIRITVS MEMOR INFERIORI SPIRITVI PRAEPONITVR. Sicuti enim sol corpus est et saxum quodlibet longe disparile huic perinde tamen corpus est, sic equidem omnigenum natura uitarum incorporea scilicet omnis est. sed sicut corpus corpore praecellitur, cum tamen utrumque sit corpus, sic animus animo antefertur, cum tamen utrumque sit animus. et iterum opulens negotium et dites causae ad dicendum proliciunt et paene blanditer obuiae suapte specie describi sese quaesunt atque etiam cogunt. sed hasce excellentias et praeeminentias ac supremitates illi potissimum illi adeant, si qui illi sunt quos ardens euexit in aethera uirtus. uerum enimuero mihi in praesentiarum huic de statu animae quaestioni, prout ille proposuit, quocum congressi sumus, et aliquanto forsan plusculum respondere mihi prouincia fuit: quod rectene an secus fecerim, aequus et doctus arbiter iudicabit. 15 Verg. Aen. VI 130 3 melius inferiori scripsi, meliori Mb 6 sextim S 8 scilicet incorporea S corpori ABCHMBSb (L deest) 9 praecellit M corpus - sit add. C* eic] sit B 10 animo om. Galland . 11 discendam p* praeliciunt b, prosiliunt p* 12 pone G . blandiuntur p* obuia G suapte G, subapta Mb, subapte rtU. cum PT suapte] ob add. ABCHLBS specU! 8* discribisse se R 13 atque om. B praeminentias ABS 14 alterum illi om. b, superscr. in L 17 pro omisso ut AB quicum G 18 plusculum DEFG, fosculum reU. et b, plosculum mupicatur SeA. recte C 19 et doctus] edoctus B XVI. SVPERORVM IN BREVI RECAPITVLATIO LIBRORVM. Verum quoniam multa, quae sub huiusce discussione quaestionis ubiubi disputauimus, non usque faciliter memoria conplecti cognitor potest, quae sparsim edissertata quaeque, uti arbitror, euicta sunt collectim strictimque et ueluti punctatim sub mentis oculum redegi et reuisenda simul renoscendaque congessi. 1. De incorporeo. Deus incorporeus est, imago autem dei humanus animus, quoniam ad similitudinem et imaginem dei factus est homo. enimuero imago incorporei corpus esse non potest, igitur quia imago dei est humanus animus, incorporeus est animus humanus. 2. De uita. Omne inlocale incorporeum quoque est, porro uita corporis anima est et in corpore uiuente tam uiuit pars minima corporis, quam totum corpus. tantum ergo uitae in parte corporis est, quantum in toto corpore, et uita haec anima est, nec locale est quod tam magnum est in toto quam in aliquo et tam magnum in paruo quam in magno. non igitur localis est animus, et quidquid inlocale est corporeum non est: igitur anima corpus non est. 3 discuBsione om. M1 (superscr. man. rec.) b 4 ubiubi B, abi CG B feliciter LS 5 disparsim ABEF, dispersim D et dissertata M editores, edisserta A, dissertata J2 6 structimque 8, districtimque p* 7 oculo M b redigi BDEFHLRS1 recognoBcendaque G Sch. 8 congressi L 17 uiuat p* a minima pars S 20 ne B in ante toto om. C 21 paro S 22 animus om. BDEF locale C 3. De ratione. Item ratiocinatur anima rationalis et substantialiter inest animae ratiocinari et ratio incorporalis atque inlocalis est: igitur incorporalis est anima. 4. De uoluntate. Item uoluntas animae substantia eius est et, si tota uult anima, tota uoluntas est et uoluntas corpus non est: igitur anima non est corpus. 5. De memoria. Item memoria inlocalis quaedam capacitas est, quae nec multitudine recordabilium distenditur nec paucitate tenuatur et incorporaliter etiam corporalium reminiscitur. et cum meminit animus, totus meminit et totus memoria est qui meminit totus et memoria corpus non est: non igitur corpus est animus. 6. De tactu. Item corpus in parte sui tactum ibi sentit, ubi tangitur, animus autem per non totum corpus, hoc est per partem corporis totus sentit, huius modi uero sensus inlocalis est et omne inlocale incorporeum est: incorporea ergo est omnis anima. 7. De accessu ac recessu. Item corpus nec adpropinquat deo nec recedit a deo, animus autem et proximat et longinquat inlocaliter: igitur animus corpus non est. 8. De motu. Item corpus mouetur per locum, animus autem per eundem non mouetur: animus igitur non est corpus. 2 rationatur RS rationabilis B 8 rationari AS1 12 incorporabiliter A, corporaliter G incorporalium B 13 quia 8 17 partes AB\\'DEFH1 ibi om. S 18 autem om. AB DEFB Sch. non per D 22 accessu] cesra ABCH\\'R 9. De mensura. Item longitudo latitudo et altitudo in corpore sunt et quidquid hisce caret corpus non est, hisce autem caret animus: corpus igitur non est. 10. De dextro et sinistro. Dextrum sinistrum, sursum deorsum, anterius et posterius in omni sunt corpore, in nulla autem sunt anima: incorporea igitur omnis est anima. En quousque ex omni scilicet disputationum nostrarum parte contraximus quidquid toto opere moliti sumus, quoniam quod istic quam breuissime recapitulauimus nisi praemissis disputationibus fieri probabile non quiuit, quamquam si negotium tantum adsertor idoneus nanctus esset, non sicuti egomet dignitatem causae admodum inpari oratione dehonorauisset. neque uero ipse aliquanto latius prolixiusque hanc eandem quaestionem agitare non potui. uerum scilicet par fuit quoad aduersarius reniti ualuit eo usque proeliari aut quoad in fugam cessit tergum praebere et manu captum plumbeis pugionibus exarmare. ulterius porro progredi et in auras tela iacere et sine hoste pugnare cassa contentio est et uirium frustratio, quod ita erit ingloriosum, ut inlaboriosum. 2 et om. ABDEF 5 sinixtro M 6 siniztrum M 9 en] et BDEF 10 conteximus C quid C quod Sch., quae libri et b 11 qaam] cum B, om. DEF disputauerimus p* 13 tantum om. ABDEF na//ctas H, nactus DEFLS o editores 14 bonerauisset S 16 quo AGS, quod ad Mb 17 aduersarios ABCGHMRb quo G Sch., om. B in om. U CG 19 aura L auraste Sf auia stella B 20 conitio G 21 ingfosum Mb, inglorium rell. et Sch. ut inlaboriosum O, et inlaboriosum C, ut laboriosum reU. et Seh. XVII. CONTRA FASTEDIOSVM ET CALVMNIATOREM HORVM LIBRORVM QVALITER DEVINCATVR DE MVNDO PROPOSVIT CONPARATIONEM. Quid tu igitur, ait aliquis, per haec tria uolumina aduersum breuem paginam spatiatus es, si uerbum uerbo satis? sed non id negotii est fallaciam struere, quod destruere. neget quispiam sphaeram esse mundum: uno quidem hoc ille uerbo negauerit, sed non id uno item uerbo uel timaeus adstruxerit. proinde quidquid illud ampliuscule sermocinati sumus, non modo sola falsi confutatio, sed ueri etiam coegit adstructio. quippe diuersum est dedocere noxia et utilia docere, nec hoc idem est sentem solo uellere, quod frugem iacere, non ergo id ipsum est eruere uitium, quod serere uirtutem. multo igitur amplius operae insumendum est in utroque horum, quam in alterutrum. porro autem cum utraque agitare mihi prouincia fuerit, in tam praepedito negotio praesertim magis mira est parcitas quam prolixitas. nam cum sese undeunde clarescentes atque ostentantes proderent aliasque multipliciter progignerent, latius dicendae causae praescripsi numerum, modum statui, limitem fixi, ne uel in aciem plures necessario proferrem uel diutius rato certarem uel longius iusto procederem. 4 ait] aut BHIB, ut A adnersus libri praeter CGM et Seh. 6 negotium B dextraere At, destrae B 7 spaerun AC, speram GHLBS 8 negaaerat B 9 uerbis sermocinati samns desimil codtx B 15 alterutro p\\', fortasse atrmnque in lin. ante- cedente scribendum in ante utraque add. Mb 16 praepedito b, predito M, praediti G, praedici C, praedicti ABHS (L deest), praedicto DEF, praedicti laboris Sch. e cod. T 17 nnde CFG, andecande p* 18 proderint ABCDHprodiderint Mb aliasque ABHLS, alioeque DEll, aliaque G maltiplicer B, multiplices DEF aliasqae maltipliciter pgignerint om. M1, add. M* in % marg. 19 progenuerint b discendae Mb 21 certiorS S, certiorem L procederemus L XVIII. IN FINE HVIVS LIBRI VENIAM A SVO PETIT CONFLICTORE ET INTER VTRVMQVE CERTAMEN IPSVM DELIGIT IVDICEM. Te nunc, quisque ille es aduersus cuius scripta nosmet iniuria scriptorum tuorum dicere conpulit, oro quaesoque non obirascaris mihi, neque enim conuicium rettuli neque rependi maledictum. solam tibi pro falsitate ueritatem haud pari uicissitudine reponderaui, illis ego quae, quo magis tua, tibi magis noxia sunt aduersarius sum eroque atque uti eisdem ipse quoque aduersere causa tui suadeo. pauca haec et exilia, prout arctum temporis siuit, responsa redhibui, tu tecum utrumque pensato et inter me teque personam iudicis sumito adhibetoque iustitiae libram. si lanx nostra pronior et uero grauior, non pigeat neque pudeat a transfugio refugium facere et a falsitate sub ueritate cedere. sin, quod ego nolim nec faxis persuasu istuc, uti(que) obstinatio est, edito pro sententia tua aliquid publicitus lectitandum neque nomen occulito: 2 a suo—conflictore] suo-conftictori M 4 quisquis p scripta om. L 5 iniuria LS, iniuriA Mb compluit B, comlit Å 6 redtuli BH, rectuli A, retuli rell. et editores 7 aut , ABCGH, haut S par p 8 ego quae] ergo quae B, egoque. b quae om. Sch. quo om. p\\' tua tibi in ras. B 9 alterum magis om. G et p eiusdem BC 10 aduersare A Mb causis tuie Mb 11 sinit Galland. 12 summito M, submitto b * 13 adhibitoque libri et editores, corr. Barthius iustitiae] si add. A lanx E\\', lancz C, lanze G, lance reU. nre G 14 repugium ABCHL, repudium Sch. 15 sin DEF, sint reZl. quo ABCGH*M nullim A ne faiis G, ne factis M, nefastis b 16 per suasu istuc HLS, istuc persuasu Seh. e eodice T, pro suasu istuc ABC, persuasum istuc DEF, p sua suasti boc G, p suasQ istud M, istis persuasum est b utique scripsi, uti libri et editores edito] et ita M, cόrr. M\\'in marg. pro sententia tua aliquid scripsi, pro sententia tuau-DGM, pro (pre F) sententia liquid (aliquid E) CEFHLS, psentia liquid Å, psentift liquid B, pro me sententiam liquido Sch. 17 publistitus S lectitandam Sch. occulito GMb Sch., occuli ABH (L deest), oculi S, ocule DF, occule E, oculo C occulito] respondebimus add. b, quo add. ABHLS, cum add. DEF, quoniam quo add. Sch. modo compos nostri deus et uita sit, quioniam altrinsecus continuati uiarum periculum fecimus, experiere scilicet, ueritatis uis quanta sit in excidio falsitatis. 1 modo om. C captis G quoniam om. Sch. 2 continuati oiarum Mb, contena tibiarum ABCHL, concenta tibiarum S* contionaci uriom G, contemptionem tibi harum D, contentionum tibi harum EFp, centenarum Sch. faciemua Sch. experire DMb 8 excidium G EXPLICIT G, Exracrr LIBER S, sznjorr LEBER TERTIVS ABFH, EXPLICIT LER GLAVDIANI IIIVS M, EXPLICIT MAMERTI CLAYSIANI DX STATV ANIMAE LIBER TERTIVS E EPILOGVS. Si non haec quae ad te scribo, uenerande uir, discutienda et emendanda transmitterem, rite potuit uideri superfluum et elatum docere uelle, quem sciam nosse, et ex paupertatis inopia dare dragmam ei, qui multa scientiarum abundat talenta. hinc accidit quod libellorum a me transmissorum editio, quos philosophicae artis subtilissima disputatione disposui, me fecit cautum atque sollicitum, ut eorundem intellegentiam iudicio non committerem meo, sed ad potioris peritiam destinarem, et non tantum ea, quae nunc ex eorum lectione percepi, uerum etiam quae <unde)unde iam pridem memoriae reseruanda mandaui iudicio tuo probanda transmisi. bene etenim scit dignatio tua minime nos habere quorum conlatione de eis, quae ambigimus, firmi stabilesque reddamur. omnis natura quae ad deum peruenit notitia proprio nomine conpellatur et ideo nomen naturae unius cuiusque rei ostenditur. Nomen ergo dixere priores, quod rem notam faciat, quod 2 haec epistula, quae epilogi uice ftmgiftw, solo codice M seruata est rine ulla praescriptione (Claudianus C. Sollio Sidonio Apollinari S. inacripgit p) neque in Schotti codicibus epistula exstabat, qua re cotnmotus ale eam a Mamerto abiudicabat 3 transmitterS M, transmitto b 4 uellS M, uellem b, corr. p* sciam scripsi, sęciam M, sentiam b 5 mnlto-talento p hatmndat M 7 suptiliesima M 9 meo scripsi, m5 M, modo editores 11 nndennde scripsi, nude M, inde b, unde pro undeunde dictum esse censet Schenkelius pridem] p add. Mb, del. p, sed rectius fortasse ser- Matis literarum uestigiis p(dagata) addideris call. pag. 104, 15 memorie M 12 transmissi M 13 minime nos b, minimos M 17 pores M ipsius rei imagines (tam)quam per sensus corporis, quod dirigit memoria, in auribus intromittit, ac sicut loquentibus nobis intellegimus, et absentias rerum et imagines memoriae retentas, cum uoluntas fuerit, cogitamus. sed duplex rerum natura: et corporalis igitur et spiritualis. omnis quippe creatura aut spiritus aut corpus est. corporalia scilicet per corpus sentimus, intellectualia intellectu percipimus. ergo duobus modis quantum in hac uita datur omnis rei habetur notitia. quid sit ergo, quod dicitur tria esse genera quaestionum, an sit, quid sit, quale sit? cur quaeso dicitur, an sit, cumomnis notitia rem ostendens ambiguitatem tollat et dubitare non sinat? sed ego puto ita positum esse hoc ambiguum, quia non omnia substantiarum sunt, sed reperiuntur aliqua, quae probationes earum ostendunt. uerbi causa si requiratur, utrum bonum substantia est an non, respondemus non esse substantiam, sed priuationem mali. recte enim quaeritur in quaestione prima, utrum corpus sit an spiritus, et in subsequente requiritur, quale sit, utrum corpus animale sit an apirituale, spiritus rationalis an inrationalis. recte igitur definita sunt tria esse genera quaestionum, de quibus iam satis breuiter, ut arbitror, diximus. nunc etiam uideamus quot genera sunt corporum. Quamuis innumerabiles species sub se habeat, tria tamen 1 tamquam acripsi, qui M, quas editorcs corporis qd M, corporisque p 2 memorię M, corr. b sct M, sic editores totum enuntiatum sic constituendum censet Car. Schenkelius: nomen ergo dixere priores, quod rem notam faciat. quod ipsius rei imagines, quas per sensus corporis [quod] dirigit, memoria in auribus intromittit i uc sicut loquentibus nobis intellegimus. et... cogitamue 5 igitur] g M, om. editores spualis M qp M 6 ut M (priore loco) 9 quid «crtpsi, quod M editores sit M, est Schenkelius, an qui fit 0 o 0 scribendum ? 12 h M 13 pbacionis M 16 priuationem b, priuacio M 17 questio S M 23 sententiam a quamuis in- cipientem cum sequenti enuntiato tria tamen coniunxi, cum antecedentibus iungunt editores, quos si sequi uis, necessaria certe est Schen- Jcelii emendatio habeant scribentis sunt genera, hoc est corpus quod uiuit et sentit, corpus quod \\' uiuit et non sentit, corpus quod nec uiuit nec sentit. sed hoc genus corporis, quod nec uiuit nec sentit, quattuor elementa esse puto, terram aquam aerem et ignem, quae principalia sunt et simplicia, ex quibus omnia [quae] conpacta sunt corpora, id est animalium uiuentia et sentientia, arborum fruticum et herbarum uiuentia, sed non sentientia. Quam ob rem quid differant inter se euidentissime liquet, quae sint eorum communia, deo iuuante intentius inquiramus. sic enim uolumus inspirante domino et auxiliante, ut non tantum creaturam ipsius scrutemur, uerum etiam ascendentes ad creatricem substantiam per ea, quae facta sunt, intellectu conspiciamus et, quamuis non perueniamus ad id, ut eius substantiam intellegere ualeamus et quid sit sciamus, saltem id, quod non sit, euidentissime teneamus. Igitur omne corpus quantitati et qualitati subiectum est, in subiecto autem corpore corpus non est. corpus enim subiectum est, non in subiecto, quia corpus substantia est, non accidens. accidentia autem in substantia sunt, non substantiae. accidit ergo corpori quantitas et qualitas, quantitas enim in mensuris est, qualitas in coloribus. non hoc esse ipsum corpus quod quantum esse nec hoc esse ipsum quod quale esse, quia et colore mutato corpus manet et in diminuto corpore quantitas quae prima fuerat non est ac per hoc non esse magnum quod magnitudo, nec longum quod longitudo, nec hoc latum quod latitudo, nec coloratum quod color ipse. est etiam corpori mensura numerus et pondus, unde etiam sancta scriptura ait deum omnia in mensura et numero et 28 Sap. 11, 21 1 ante uiuit est rasura duarum literarum in M, in qua & fuisse uidetur 5 omnia quae M editores, quae aut delendum est, quare uncis inclusi, aut quae sunt uel tale quid scribendum 7 erbarum M 12 areatricem M, corr. b 13 quanois M 18 subiecto b, subiectfi M 24 prima M, priuB editores fuerit M man. prim. ac] aut p 26 ipse ad uocem color rettuli, cum sequente ewuntiato coniungunt M et editores: tum certe ipsi scribendum. erat XI. 13 pondere disposuisse, sed hoc alio modo ad spirtum rationalem referri, quod in consequentibus dicendum, uideo. nunc uero de corpore quae coepimus explicemus. sicut enim diximus non hoc esse magnum quod magnitudo, sic nec mensura quod mensurabile, nec numerus quod numerabile, nec pondus quod ponderabile. minu<itur) igitur, quoniam in tota parte habet sursum et deorsum, habet dexteram et sinistram, habet ante et retro. mouetur per tempus et locum nec iudicat et iudicatur, partibus secatur infinite. Age nunc uideamus quid sit quod corpus uiuificatum et non sentificat. melius enim coaequatum est uitae id, quod accipit et quod dat uita enim, quae non est minor in parte quam in toto et non parti minori minor est nec partem praebet maiori maiorem et minori minorem, non est corpus, sed spiritus. spiritus pecoris, qui non subsistit post corpus, praetermittendus ibi est, ut ad rationalem spiritum ueniamus. igitur spiritus quantitatem non habet, si uero longus esset aut latus, quantus rite utique diceretur. prudenter enim secernitur et segregatur a corpore, quia quantitati non subiacet, quamuis subiaceat qualitati. accidunt animo disciplinae, M accidit iustitia et iniustitia, castitas et libido. quattuor enim sunt uirtutes principales, id est prudentia et temperantia, fortitudo et iustitia. non enim hoc est animus (prudens) quod prudentia, nec iustus quod iustitia, nec temperatus quod temperantia, nec forti quod fortitudo. aliud est esse animum, aliud iustum animum. cum enim dico iustum animum, duo 1 hoc] hx M, hic editores 2 referri b, referre M erntn- tiati interpunctionem correxit Schenkelius 3 cepimus M b 6 minuitur igitur b, minor <5 igitur M, rectins fortasse e codicis M lectione minu[ig]itur restitueris uerborum transpositione usus minuitur igitur in tota parte quoniam habet suadet Schenkelius quoniam b, equQ M 7 dextram b 11 uitae scripsi, uita Mb id M, et editores accipit b, accidit M 16 ibi scripsi, tibi mauult Schenkelius, tib; M, om. editores ad superscr. Ml 22 et om. editores 28 animus scripsi, animu M, anima b, animi px prudens add. Schenkelius, om. M 25 M add. 3P quaedam intellego: hoc enim de prudentia et temperantia et fortitudine dixerim, quia potest esse animus, ut nullatenus sit uirtutibus praeditus, sed si eas non habuerit, consequens est, ut uitium habeat. conligitur enim subiectum semper esse animum aut uitiis aut uirtutibus, subiectum eum esse sicut diximus disciplinis, quae sine eo esse non possunt. uerum enim ratio numeri disciplina est. numquam enim. erit ut quattuor et duo septem faciant aut septem et tres undecim. similiter et figura circuli non recipit contrarietatem. numquam erit ut figura circuli ex duabus aut tribus lineis fiat aut quadrigona ex tribus ant trigona ex quattuor. si enim addideris uel minueris aliquid, iam nec trigona nec quadrigona erit, manet enim aeterna et incommutabilis. harum rationes disciplinarum et in subiecto sunt animo et sine eo esse non possunt. conligitur aeternum esse illud in quo est, sicut illud quod in eo est. ergo inmortalis est anima et id quod uiuit scit semper et cernit. sed non semper hoc cogitat, quia cum scit secura de se, quod amittat se in multis cogitationibus, distendit se ac si per tempus, non per locum mota mouet tamen et corpus per tempus et locum, scilicet iudicat et iudicatur. Vide ergo anima humana quam magnum bonum sis, dam de corporibus iudicas, dum et rationi coniungeris, dum aeternae ueritatis fis particeps. non enim a te diligenda sunt quae infra te sunt, et quamuis mensura insit, tu tamen mensura non es. cogitationi tuae numerus uoluptatique tuae pondus tu scilicet nec numerus nec pondus es. refer uoluntatem tui amoris ad illum numerum sine numero, de quo psalmista dicit: et sapientiae eius non est numerus, ad illam mensuram sine mensura, ad illud pondus sine pondere, a quo omnia ponderantur et mensurantur. ipsum est 29 Fsalm. 146, & 3 in ante xrirtntibus add. M 6 possint p7 18 scit] sit p7 22 sit p* 24 ueritatis p1, ueritati Mb fis] sis p 27 refert uolumptati timoris M (corr. M1 in marg.) 13* summum bonum, a quo facta sunt omnia corporum genera bona, ipsum <a quo) rationalium magna bona: relinque bona et magna bona et summum bonum ama simplexque bonum., id est pater et filius et spiritus sanctus, trinitas haec unus deus. et tamen sic diligendum est corpus aut spiritus, secundum quod diligenda sunt, sicut quidam nobilissimus tractator sanctarum scripturarum dixit: quattuor pones dilectionis regulas, quod supra nos, quod iuxta nos, quod nos, quod infra nos. diligamus ergo illud summum bonum, quod supra nos est non loco ordinis, sed naturae, quia non potest coaequari creatura creatori. solus enim filius coaequatur patri, similiter et spiritus sanctus, quia non sunt creatura, sed inter eos una natura. Haec, quae breui sermone digessimus, subposita pictura demonstrat: 10 2 a quo addidi, om. M relinque] re utique editores 3 et ante summum om. Galland. 5 aut] et editores 9 ergo] nos add. M 14 figura editores 15 demonstrat] guae sequuntur hoc modo in M tradita sunt:"}}},{"rowIdx":280,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"Epistolae Epistolae Claudianus Mamertus. Claudiani Mamerti opera (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum, Volume 11). Engelbrecht, August, editor. Vienna: Gerold, 1885."}}},{"rowIdx":281,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"CLAVDIANI MAMERTI EPISTVLAE DVAE. EPISTVLA PRIOR. CLAVDIANVS SIDONIO PAPAE SALVTEM. Si possibile factu esset, ut te dominum meum uel aliquotiens aliquantulum conuenirem, non undeunde quarumpiam personarum aut uoluntates aut necessitates inquirerem, sed quae in rem debiti mei usui mihi esse possent. quippe reuisionis potestas multis modis ac miseris perinde causis intercluditur. enimuero scribendi facultas aut raro idonea subpetit aut nec subpetit. ista haec eadem remissibilia sint necne, tute iudicaris. porro autem uero quod saepenumero scriptis uestris alii inpertiuntur, qui id ipsum nec ambiunt quam egomet, forsan nec merentur amplius, non arbitror amicitiae legibus inpune 1 Haec epistuia legitur inter epistuku Sidonii Apollinaris libr. IIII ep. IL adhibui ad textum constituendum libros manuscriptos Sidonii hos: cod. Paris. 18584 saec. X (A), cod. Paris. 12781 saec. XI (B), cod. Paris. 2168 saec. XI-XII (C), cod. Paris. 278% saec. XII (E). accedit praeterea codex Claudiani Mamerti MontepessuL H 145 saec. XII, quem supra litera D signifieauimus. contulimus etiam editionem Sidonii ab Eugevio Bareto curatam (Paris. 1879), cuius lectiones uariantes compendio (jb) designamus 2 suo A 3 facto AD esset factu B aliquotiee BCE, om. b 4 unde II unde C, unde Ebbad7maltimudioB,mnltimoaisbet E 5 anquirerem A 7 multimodia B, mnltimodu b et b 9 indicaris A, iadicaneria D 11 impartiuntur b committi. illud etiamnum dolenter faxo tacitum, quod libellos illos, quos tuo nomine nobilitari non abnuis, nullo umquam inpertiuisti rescripto? sed uacuum forte non subpetit, quod tute modicum magnae admodum inpendas amicitiae. ecquo tam ex occupatu umquam uspiamue inplicabere, quin illud in aliorum commoda reuergat? cum precatu deum placas, eundem non modo amicis, sed ignotis quoque concilias. cum scripturarum caelestium mysteria rimaris, quo te studiosius imbuis, eo doctrinam ceteris copiosius infundis. cum tuas opes in usus inopum prodigis, tibi quidem maxime, sed aliis quoque consultum facis. proinde nihil uidelicet, profecto nihil est tam infecundum actionum tuarum omnium, quod tibi uni soli tantum et non aliis quoque multis tecum uberiorem fructum ferat. \\' nulla ergo cuiusquam praepedimenti occasio praetendi uel falso potest, cur egomet specialis atque intimus nihil a speciali meo fructi feram, a quo ignoti quoque multum capiant plurimi. sed, uti ego autumo, iuxta formam euangelici largitoris, quod non das amico esurienti, dabis inprobo pulsatori. porro si etiamnum solito obdurueris, faxim egomet quod tete paenitebit: quoniam si peccabis ultra reticendo, ego protinus ulciscar . scribendo. porro enim ambiguo caret tam te puniendum scripto meo, quam punior egomet silentio tuo. uale. B 1 etiam non D 2 abnais A, annuis rell. 3 impartioisti b 4 hec quo BDE, haecquo A 10 inopidQ A mazome B 13 uberem ASDE 16 tuus post intimus add. uett. editt. 19 etiam ntl A, et iamnum E, etiam nc C, etiam non BD, etiam nunc b poeniteat uett. editt. 20 peccabis AD, peccatis rell., peccaris b SIDONIVS CLAVDIANO SVO SALVTEM. Committi, domine maior, in necessitudinis iura pronuntias, cur, quod ad salue tibi debitum spectat, a stilo et pugillaribus diu temperem, quodque deinceps nullas uiantum uolas mea papyrus onerauerit, quae uos cultu sedulae sospitatis inpertiat. praeter aequum ista coniectas, si reare mortalium quemquam (cui tamen sermocinari latialiter cordi est) non pauere, cum in examen aurium tuarum quippe scriptus adducitur, tuarum inquam aurium, quarum peritiae, si me decursorum ad hoc aeui temporum praerogatiua non obruat, nec Frontonianae grauitatis aut ponderis Apuleiani flumen aequiparem, cui Varrones uel Atacinus uel Terentius, Plinii uel auunculus uel Secundus conpositi in praesentiarum rusticabuntur. adstipulatur iudicio meo uolumen illud, quod tute super statu animae rerum uerborumque scientia diuitissimus propalauisti, in quo, dum ad meum nomen prooemiaris, hoc munus potissimum cepi, ut meae fama personae, quam operae pretium non erat librorum suorum titulis inclarescere, tuorum beneficio perpetuaretur. at quod, deus magne, quantumque opus illud est materia clausum, declamatione conspicuum, propositione obstructum, disputatione reseratum et quamquam propter hamata syllogismorum puncta tribulosum, uernantis tamen eloquii flore mellitum. noua ibi uerba, quia uetusta, quibusque conlatus merito etiam antiquarum literarum stilus antiquaretur, quodque pretiosius, tota illa dictio sic caesuratim succincta quod profluens, quam rebus amplam strictamque sententiis sentias plus docere quam dicere. denique et quondam nec iniuria haec principalis fecundia conputabatur, cui paucis multa cohibenti curae fuit causam potius inplere quam paginam. 1 Hanc epistuiam, qua Sidonius praecedenti respondet (est libri IIII epist. III), ex recensione Bareti dedimus 23 mollitiim Baretus at uero in libris tuis iam illud quale est, quod et teneritudinem quamquam continuata maturitas admittit interseritque tempestiuam censura dulcedinem, ut lectoris intentionem per euentilata disciplinarum philosophiae membra lassatam repente uoluptuosis excessibus quasi quibusdam pelagi sui portubus foueat. o liber multifariam pollens, o eloquium non exilis, sed subtilis ingenii, quod nec per scaturigines hyperbolicas intumescit nec per tapinomata depressa tenuatur. ad hoc unica singularisque doctrina et in diuersarum rerum adsertione monstrabilis, cui moris est de singulis artibus cum singulis artificibus philosophari quaeque, si fors exigit, tenere non abnuit cum Orpheo plectrum, cum Aesculapio baculum, cum Archimede radium, cum Euphrate horoscopium, cum Perdice circinum, cum Vitruuio perpendiculum, quaeque numquam inuestigare destiterit cum Thalete tempora, cum Atlante sidera, cum Zeto pondera, cum Chrysippo numeros, cum Euclide mensuras. ad extremum nemo saeculo meo quae uoluit adfirmare sic ualuit, siquidem, dum sese aduersus eum, quem contra loquitur, ex-. sertat, morum ac studiorum linguae utriusque symbolam iure sibi uindicat. sentit ut Pythagoras, diuidit ut Socrates, explicat ut Plato, inplicat ut Aristoteles, ut Aeschines blanditur, ut Demosthenes irascitur, uernat ut Hortensius, aestuat ut Cethegus, incitat ut Curio, moratur ut Fabius, simulat ut Crassus, dissimulat ut Caesar, suadet \\'ut Cato, dissuadet ut Appius, persuadet ut Tullius. iam si ad sacrosanctos patres pro conparatione ueniatur, instruit ut Hieronymus, destruit ut Lactantius, adstruit ut Augustinus, adtollitur ut Hilarius, submittitur ut Ioannes, ut Basilius corripit, ut Gregorius consolatur, ut Orosius adfluit, ut Rufinus stringitur, ut Eusebius narrat, ut Eucherius sollicitat, ut Paulinus prouocat, ut Ambrosius perseuerat. Iam uero de hymno tuo si percunctere quid sentiam, commaticus est, copiosus dulcis elatus et quoslibet lyricos dithyrambos amoenitate poetica et historica ueritate supereminet, idque tuum in illo peculiare, quod seruatis metrorum pedibus, pedum syllabis syllabarumque naturis intra spatii sui terminum uerba ditia uersus pauper includit nec arctati carminis breuitas longitudinem phalerati sermonis eliminat. ita tibi facile factu est minutis trochaeis minutioribusque pyrrichiis non solum molossicas anapaesticasque ternarias, sed epitritorum etiam paeonumque quaternas superuenire iuncturas. excrescit amplitudo proloquii angustias regulares et tamquam paruo auro grandis gemma uix capitur emicatque ut equi potentis animositas, cui frementi si inter tesqua uel confraga frenorum lege teneatur intellegis non tam cursum deesse quam campum. quid multis? arbitro me in utroque genere dicendi nec Athenae sic Atticae nec Musae sic musicae iudicabuntur, si modo mihi uel censendi copiam desidia longior non ademit. nam dum inpactae professionis obtentu nouum scribendi morem gradatim adpeto et ueterem saltuatim dedisco, de bono oratore nil amplius habeo quam quod malus poeta plus esse coepi. proin, quaeso, delicti huius mihi gratiam facias, quod aliquantisper mei meminens arentem uenulam rarius flumini tuo misceo. tuam tubam totus qua patet orbis iure uenerabitur, quam constat geminata felicitate cecinisse, quando nec aemulum repperit nec aequalem, cum pridem aures et ora populorum me etiam circumferente peruagaretur. nobis autem grandis audacia, si uel apud municipales et cathedrarios oratores ant forenses rabulas garriamus, qui etiam cum perorant salua pace potiorum turba numerosior inliteratissimis literis uacant. nam te, cui seu liberum seu ligatum placeat alternare sermonem intonare ambifariam subpetit, pauci, quos aequus amauit Iuppiter, imitabuntur. uale. 26 Iuppiter om. cum Sirmondo Baretus EPISTVLA POSTERIOR. DOCTISSIMO VIRO SAPAVDO RHETORI CLAVDIANVS. Disciplinarum omnium atque artium magistra Graecia idcirco maxime nobilibus studiis prouecta est atque orbem paene totum multiplicibus conplexa doctrinis, quoniam nemo illic omnium fuit, qui quidquam bonae frugis ferret, cui non par merito honossiet. hinc nonnulli mortales naturam paene supergressi mortalium extentis usquequaque excellentium ingeniorum uiribus infatigabilibus curis rerum abdita rimantes repositas originalium primordiorum causas et temporaliter fluentium substantiarum praefixos aeuo terminos indage et arte conplexi non modo intra mundanum, sed supercaeleste etiam introiere secretum. Quod mihi in praesentiarum usus est dicere, quoniam bonarum artium iam inde a proauorum nostrorum saeculis facta iactura et animi cultum despuens, quo solo praestat pecudi gens humana, deliciis et diuitiis seruiens ignauiae et inscitiae famula pessum porro dedit cum doctrina uirtutem. 6 ?? 2 Haec epistula in uno codice Parisino nr. 2165 saec. XIII, quem supra iam litera E significauimus, legitur (fol. 34\\' col. 1 — fol. 35\\' col. 2). erat liber ille manuscriptus olim Baluzii (cod. 112), qui inde hanc epistuiam deprompsit atque edidit in \\'MisceUaneorum\\' libro V I (Lutet. Paris. 1713) pag. 535 sqq. EXPLICIT MEMERTI CLAVDIAJST DE STATV ANIMAE LIBER TEKTITS. EPLA EIYSDEM. DOCTISSIMO VIRO SAPAVDO RETHORI CLAVDIANVS E 3 iccirco E 4 pene E hic et infra 6 uerba cui—siet e senario quodam iambieo deprompta esse in propatulo est 10 fluctuantium Baiueius 11 aeuo om. Baluzius 18 passum Balueius nam quod non modo ad innouandum quippiam, sed ne ad dediscendum quidem absque te uno disciplinae nobilis ullus adspirat, neglegentiae id humanae adscribemus an naturae? si malum istoc naturae uitio uertimus, numquidnam a genere humano differre dici potest genus humanum, aut ingenia eadem non sunt, quae fuere prius, aut Cicero sui saeculi summus orator nata secum bona accepto habuit et non mage parui pendens domestica et ciuica ad usque Graeciam capessendae opulentioris scientiae gratia peregrinatus est, aut forsan Platon apex culmenque philosophiae priuo naturae bono contentus post Socratis dogmata angustiorem credens Graeciam doctrinarum quam sese uirtutum non usque ad Aegyptum et ad usque Brachmanos Indorum et ad usque Pythagoricarum doctrinarum [per] heredes indefessus rerum scrutator accessit ? taceo ceteros, quia nec tempus nec opus huiusce rei capax est. unum illud procul ambiguo dixerim nostro saeculo non ingenia deesse, sed studia. quorum egomet studiorum quasi quandam mortem flebili uelut epitaphio tumularem, nisi tute eadem uenerabili professione, laudabili sollertia, acri ingenio, profluente eloquio resuscitauisses. quod equidem bonum eo admirabilius est mihi quo desperatius fuit. Video enim os Romanum non modo neglegentiae, sed pudori esse Romanis, grammaticam uti quandam barbaram barbarismi et soloecismi pugno et calce propelli, dialecticen tamquam Amazonem stricto decertaturam gladio formidari, rhetoricam acsi grandem dominam in angusto non recipi, musicen uero et geometricam atque arithmeticam tres -quasi furias despui, posthinc philosophiam [atque] uti quoddam ominosum bestiale numerari. sed haec in laudem tuam suggestui sunt, quia si multi quorum tu es studiorum forent, 3 adscribemus scripsi, ascribimus E 4 nature e E 8 capescendae E 10 pbylosophiae E 12 sese] esse Baluzius egiptum E 13 brachmanos scripsi, bragmanos E pytagoricarum E 14 per inclusi 18 epytaphio E 21 ammirabilius E 26 rethoricam E 28 phylosophiam E atque uncis inclusi futurus eras scilicet, etsi non omnium potior, unus ex multis. hinc uero procul iniuria ceterorum penes Galliam nostram professionis tuae par unus et solus es, neque dictum istuc aut adsentationi aut adulationi detur. nequaquam profecto uel egomet adulari possum uel tu indiges falso laudari. sed erui atque euelli infixa animo meo nequit declamationum tuarum suauitas mixta uirtute Attici more mellis, cui suapte natura indita sunt medela fortitudo dulcedo. quod in Hyblae iugis uolucris atque opifex apicula caelitus deciduum haustu capiens fabrefactis manso florigeris infundit filiorumque fabricatrix uirginitatis suae feturam alit atque imbuit ubere fauorum, ita tu scilicet e summis auctoribus uelut e magnis montibus doctiora quaeque uelut thyma fraglantia et fecundiora ueluti quaedam florida. praecerpens quos ingenii melle repleas eloquentiae conficis fauos, e quibus item discipulorum tibimet uelut filiorum numerositas dilecta formatur, quae Graecarum quoque disciplinarum nectare imbuta acsi melle Attico pasta, ut occeperit scientiae pennis strepere, eloquentiae fauos et ipsa conficiet. modo tu fac memineris docendi munus tibi a proauis et citra hereditarium fore, eoque copiosius te adniti oportere scientiae, quo multiplex in te a maioribus profecta tuis doctrina confluxit. Admonitus quoque sis oportet Viennensis urbis nobilitatis antiquae, cuius tu ciuis et doctor non otio duplex debitum solues, a quo bifariam quaeritur uel patribus respondere uel patriae. illud iam in fine sermonis perquam familiariter quaeso, ut spretis nouitiarum ratiuncularum puerilibus nugis nullum lectitandis his tempus insumas, <quae) quasdam resonantium sermunculorum taureas rotant et oratoriam fortitudinem plaudentibus concinentiis euirant: Naeuius et Plautus tibi ad 6 Melli Baluetns 8 yble E 9 apecula E 13 \\'thymia Baluzius flagrantia Baluzius, fragrantia reU. editores 17 q; E 18 sciencie E, om. Baluzius 23 ammonitns E 25 queritur E 28 quae quasdam scripsi, quasdam E, quae dum Fabricus bibl. lat. med. 11078 30 concinnentiia E elegantiam, Cato ad grauitatem, Varro ad peritiam, Gracchus ad acrimoniam, Chrysippus ad disciplinam, Fronto ad pompam, Cicero ad eloquentiam capessendam usui sint. quisquis enim recentiorum aliquid dignum memoria scriptitauit, non et ipse nouitios legit. illi ergo reuentilandi memoriaeque mandandi sunt, de quibus isti potuere proficere quos miramur. istoc ego tamen amicitiae testimonium aliquo forsitan plusculum familiariter intuli, sed beniuolentiae tuae uenia inpertiet amoris audaciam. 1 graccus E 2 agrimoniam E cbrisippas E 3 capescendam E . 7 amicicie E"}}},{"rowIdx":282,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"Commodianus"}}},{"rowIdx":283,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"Instructiones Instructiones Commodianus. Commodiani Carmina. Dombart, Bernhard, editor. Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 15, 1887."}}},{"rowIdx":284,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"COMMODIANI INSTRVCTIONES PER LITTERAS VERSVVM PRIMAS. XV. 1 Index siglorum. S. = Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kais. Akademie der Wissenschaften. b. Gbl. = Blatter fur das bayer. Gymnasialschulwesen. C = cod. Cheltenhamensis, membran., n. 1825 (saec. XI). B = cod. Parisinus, chartae., lat. n. 8304 (saec. XVII). A = cod. Leidensis, chartae., Vossianus lat. in octauo n. 49 (saec. XVII). O = CBA t, m, s litterae codicum siglis additae indicant lectiones in textu, in margine, supra lineam scriptas. And. = cod. Andecauensis deperditus (cf. b. Gbl. 16 p. 841 sqq.; S. 107 p. 738 sqq.) 21 = uariae lectiones apographi Sirmondiani in appendice editionis I exscriptae (cf. S. 96 p. 450 sq.; 107 p. 737 sq.). 2* = eiusdem apographi lectiones in commentario editionis II citatae. S = ∑1 et ∑2 . r1 = ed. I anni 1649 ) ab ipso Rigaltio curatae et Tulli Leucorum r* = ed. n anni 1650 f pubucatae (cf. S. 96 p. 448 sqq.). r = r1 et r2. . r\\' = ed. m, quae anno 1666 post mortem Rigaltii Phil. Priorio curante sub Rigaltii nomine Parisiis prodiit (cf. S. 96 p. 462 sq.). E1, ES, E3 = tres indices emendationum editioni I subiuncti (cf. S. 96 p. 449 sq.; 451 sq.). Rig. suppl. = supplementa typis impressa, quae editioni II Rigaltianae addita sunt (cf. S. 96 p. 462). Rig. ms. = adnotationes in locos quosdam Instructionum in exemplari Berolinensi (libr. impr. c. not. mss. quart. 49) editioni I et II manu Rigaltii conscriptae (cf. S. 96 p. 466; 107 p. 714). Schurzfl. = ed. Schurzfleischiana anni 1705 (S. 96 p. 464 sqq.). Schurzfl. suppl. = Schurzfleischi supplementa ad Commodianum anno 1709 edita (cf. S. 96 p. 466 sqq.). Dant. = Iohannes Dauisius (Dauies) in editione Instructionum anno 1712 Cantabrigiae publicata (cf. S. 96 p. 468). Oehl. = Franciscus Oehler in editione Instructionum anno 1847 Lipsiae in bibliotheca patrum eccles. lat. Gersdorfiana sumptibus Tauchnitzii publicata. Ld = Ernestus Ludwig in editione Teubneriana anni 1878. v = Oehl. et Ld. C. A. = Carmen Apologeticum. s. u. = sub uoce. s. J. = supra lineam. COMMODIANI INSTRVCTIONES PER LITTERAS VERSVVM PRIMAS. LIBER PRIMVS. I. Praefatio. II. Indignatio Dei. III. Cultura daemonum. IIII. Saturnus. V. Iuppiter. VI. De fulmine ipsius Iouis <audita). VII. De septizonio et stellis. VIII. De sole et luna. VIIII. Mercurius. X. Neptunus. XI. Apollo sortilegus falsus. XII. Liber pater Bacchus. XIII. Inuictus. XIIII. Siluanus. XV. Hercules. In codd. CBA haec capitula primo libro praemissa binis exarata sunt columnis; in Bl et A desunt numeri, quos in B Bigaltius, ut uidetur, addidit; et is quidem in numeris scribendis arabica, librarius codicis C romana utebatur forma. Editiones Rigaltianae octoginta utriusque libri capitula uno tenore scripta praebent; Oehler capitula omnino omittit. Inscriptio Liber primus deest in O; in C autem ante capitula haec leguntur: Incip commodiani instructiones per litteras uersuum primas; cf. p. 5 V Iupiter Cr VI audite om. Or\\'; in r* hoc uerbum uncino seclusum XII bachus C XIHI Syluanus BA 1* XVI. De dis deabusque. XVII. De simulacris eorum. XVIII. De Ammudate et deo magno. XVIIII. Nemesiacis uanis. XX. Titanes. XXI. Montesianis. XXII. Hebetudo saeculi. XXIII. De ubique paratis. XXIIII. Inter utrumque uiuentibus. XXV. Qui timent et non credent. XXVI. Repugnantibus aduersus legem Christi (Dei uiui). XXVII. Stulte non permoreris Deo. XXVIII. Iusti resurgunt. XXVIIII. Diuiti incredulo malo. XXX. Diuites humiles estote. XXXI. Iudicibus. XXXII. Sibi placentibus. XXXIII. Gentilibus. XXXIIII. Item gentilibus ignaris. XXXV. De ligno uitae et mortis. XXXVI. De crucistultitia. XXXVII. Qui iudaeidiant fanatici. XXXVIII. Iudaeis. XXXVIIII. Item Iudaeis. XL. Iterum ipsis. XLI. De Antechristi tempore. XVI diis Or; cf. ipsius carminis inscriptionem XVIII deo] do C; in A et Bl lacuna unius uersus est, quam Rigaltius in B recte expleuit XXII seculi O; cf. acrostichi initia XXV credent scripsi (cf. acrostichi inscriptionem et initium u. 20); credant BAr; in C extremae litterae parum dilucide scriptae XXVI adaersus legem Christi (Christi om. r1) Cr; aduersus leg. (sic, omisso Christi) BA dei uiui r1; om. Or\\'; cf. p. 33 XXX aestote C XXXVI crucistultitia scripsi; crucis stultitia Or; sed uide, quae ad acrostichi inscriptionem notauimus XXXVII Qui iudaeidiant (indeidiaut C) fanatici (fantatici C) CB* (= Rig.) r; Qui Iud. (ceteris omissis) BlA XXXVIIII indeis C XLI Antechristi scripsi; cf. acrostichi imcriptionem et initium u. 6; Antichristi Or I. PRAEFATIO. Praefatio nostra uiam erranti demonstrat Respectumque bonum, cum uenerit saeculi meta, Aeternum fieri, quod discredunt inscia corda. Ego similiter erraui tempore multo Fana prosequendo parentibus insciis ipsis; Abstuli me tandem inde legendo de lege. Testifico Dominum: doleo pro ciuica turba, Inscia quod pergit periens deos quaerere uanos; Ob ea perdoctus ignaros instruo uerum. \\' 1, 2 sq. Tit. 1, 2; 2,13; 3, 7 7 2 Cor. 1, 28; Matth. 15, 32 In codd. BA ante primum acrostichon legitur inscriptio: Commodiani instructionea per litteras (literas A) uersuum primas, quae inscriptio hic deest in C (cf. p. 3) I, inscript. et 1 I. Praefatio. I Praeratio rOehl, (cf. S. 96 p. 461; Frid. Hanssen in dissert. de arte metrica Commodiani p. 40); Praefatio. I Prima praefatio CBlA; ante Prima B* add. 1; L I Praefatio. I Prima praefatio Ld 2 seculi Or 3 quod] quoniam Pitra Spicil. I p. 543 4 Ego CAmrv; ergo BA\\' 5 sq. prosequendo. Parentibus .. ipsis, I Abstuli La Croze (Schurzfl. supplem.) 8 Abstuli rv; Abstulit 0 7 Testifico C (cf. Neue1 II p. 323); Testificor BArv 8 pergit periens CLd (coniectura); perdit periens BA\\'; perdit pergens Ax Oehl.; perdit, pergens r; perit pergens Dauies querere C uanos CB1 (= Rig.) Arv; uarios Bl (cf. S. 107 p. 731) 8 sqq. interpunctio in edd. uariat: de Lege. I Testiflcor Dominum; doleo. prô ciuica turba! I Inscia .. uanos. r; de Lege, I Testificor Dominum. Doleo pro ciuica turba I Inscia .. uanos! Oehl:; legendo (de lege I Testificor Dominum): \"Doleo pro ciuica turba.\" Roensch (Zeitschr. f. d. hist. Theol. ann. 1873 p. 218); de Lege I (Testificor Dominum): Doleo pro ciuica turba! I Inscia .. uanoe! Ld 9 perdoctus B\\'A*rv; perdoctos CBt Am II. INDIGNATIO DEI. In lege praecepit dominus caeli, terrae marisque: Nolite, inquit, adorare deos inanes De manibus uestris factos ex ligno uel auro, Indignatio mea ne uos disperdat ob ista. Gens ante, Moysi rudis, sine lege morata Nesciensque Deum, defunctos reges orabant, Ad quorum effigies faciebant idola uana. Translatis Iudaeis Dominus de terra Aegypti Inposuit legem postmodum et ista praecepit, Omnipotenti sibi soli deseruire, non illis. De resurrectione quoque docetur in ipsa Et spe fortunata rursum in aeuo uiuendi, Idola si uana relinquantur neque colantur. 2, 1 Psal. 145, 6; Act. 4, 24 2 sqq. Exod. 20, 8-5; Deuter. 6, 18-15 10 Deuter. 6, 13 12 cf. 1, 2 II inscr. II Indignatio dei C; similiter in C plervmque numeri acrostichorum inscriptionibus praeponuntur, interdum tamen postponuntur uelut I 24: Inter utrumque uiuentibus XXIIII 1 precepit C Deus Pitra Spicil. I p. 543 terrae OE\\'r\\'v; terraeq. (sic!) r1 2 inquid C 3 De m. 1 in ras. I genr C moysi C (rudis Moysi = ignara mandatorum divinorum); Moysem BALd; Mosen r Ochl.; Gens rudis ante Moysen (iam) Pitra l. c.; post ante comma interposui 6 Nestiensque C defunctof reges C (f m. 1 superscripsit; 8. 107 p. 716; b. Gbl. 16 p. 350); defunctos deos And. v; morientes (moriêtes A) deos BAr 7 fatiebant C 8 egypti C 9 Inposoit C pmodQ C; cf. 11, 3 irta precepit C 10 Omnipotenti OLd; Omnipotens rOehl. 11 resurectione .. decetur C 12 spe fortunata Ld ; spS fortunati C; spem fortunatam (fortunatum r\\') BAr1; spe, fortunatum E3 r2 Ochl. coll. 12, 15 simile uiuentes; 34, 19 immortale niue re euo uiuend C 13 relinquanT neque conlantur C III. CVLTVRA DAEMONVM. Cum- m Deus / omnipotens exornasset mundi naturam, Visitari uoluit terram ab angelis istam; Legitima cuius spreuerunt illi dimissi; Tanta fuit forma feminarum, quae flecteret illos. Vt coinquinati non possunt caelo redire, Rebelles ex illo contra Deum uerba misere. Altissimus inde sententiam misit in illis; De semine quorum Gigantes nati feruntur. Ab ipsis in term artis prolatae fuere, Et tingere lanas docuerunt et quaeque geruntur, Mortales et illi mortuos simulacro ponebant. Omnipotens autem, quod essent de semine prauo,. Non censuit illos recipi defunctos e morte. Vnde modo uagi subuertunt corpora multa; Maxime quos hodie colitis et deos oratis. 3, 2 sqq. Gen. 6, 2 sqq. 0\\' III, 1 C/////////dſ ̃C1 (post C quattuor uel quinque litterae erasae; dr quoque erasum, ita tamen ut legi possit); Com df C* in margine exornasset C; exornaret BArvj ornaret Pitra Spicil. I p. 543 3 culus C demissi A 4 feminar d C 5 quoinquinatio C possunt CBAmLd (de ut = ex quo cf. Georg. HW p. 2988 sq.); possent Alr Oekl. celo C; ita plerumque C habet celum, celestis etc. 4 sqq. Tanta .. illos, I Ut.. non possent.. redire. I Rebelles r Oehl. ; melius uerba distinxit Ld, nisi quod comma post redire in textu omisit 7 sentententia C illis CBAaLd; illos Atr Oehl. 9 artis C; artes BArv prolatae BArv (cf. locum Horatianum infra allatum); probata C fuere C; fuerunt BArv 10 quaeque Ld coll. C. A. u. 749; 803; qcuq C; quaecunque BArOehl.; Et tingi lanas docuerunt quaeque geruntur Pitra Spicil. I p. 543 11 illi mortuos (mortuo r1; cf. S. 107 p. 738) simulacro (simulacra r1) Cr1 (cf. Horat. carm. IV 8, 5 sqq. artium, Quas aut Parrhasius protulit ant Scopas, Hicsaxo, liquidis ille coloribus Sollers nunc hominem ponere, nunc deum); illis mortuis simulacra B Ar2υ 12 Ompf C 13 censua C recepi B defuntos C 14 consentire hic cum reliquis codd. et edd. Andeca. uensem testatur Baluzius; cf. Jb. Gbl. 16 p. 351 15 et deos C; deos et BArv IIII. SATVRNVS. Saturnusque senex si deus, deus quando senescit? Aut si deus erat, cur natos ille uorabat? Terroribus actus, sed quia deus non erat ille, Viscera natorum rabie monstruosa sumebat. Rex fuit in terris, in monte natus Olympo, Nec erat diuinus; sic deum esse dicebat. Venit inops animi, lapidem pro filio sorpsit: Sic deus euasit; dicitur modo Iuppiter ille. V. IVPPITER. Iuppiter hic natus in insula Creta Saturno Vt fuit adultus, patrem de regno priuauit, Proinde nobilium uxores sororesque delusit. . Praeterea sceptra fecerat faber illi Pyracmon. > - Initio caelum, terram Deus et mare fecit; Terribilis autem iste medio tempore natus s Ex antro processit iuuenis furtimque nutritus. Respice querellas! Alter est Deus, non Iouis ille. IIII, 2 sqq. uorabat, J Terroribos actus: Sed .. erat ille, I Yiscera r1; norabat I Terroribus actus? Sed quia deus non erat ille, I Viscera r2υ ; ego post uorabat posui interrogationis signum; a uerbis Terroribus actus responsionem orditur poeta 4 monstruosa C B Ld ; monstruosS A; monstrosa rOehl. 8 diuinus BArv; diuin1 C; diuini (= dei fiiius): sic Seb. Dehner (et hanc et alias, quarum infra mentio fiet, eiusdem uiri docti coniecturas ex litteris eius benigne ad me missis cognoui) fix C1 (= sic temere; de qua notione cf. quae Heindorf adnotat in Horat. serm. I 2, 106; similiter in Graeco sermone usurpantur οὔτ∞ς, αὔτ∞ς ; de se omisso cf. S. 107 p. 796); se BALd; sed r Oehl. esse 0 Zd sese r Oehl. 7 Venit inops animi] cf. Verg. Aen. 4, 300; Ouid. Met. 6, 37 sorpsit Am r2 υ; sersit C1; al forb I fit Om; sorbsit r1; sensit sorpsit B; sensit At. 8 dicitur] dic C V, inscr. et 1 . Iupiter r 4 Praerea C faber om. A ille C Pyracmon Brv; Pyragmon A; piragmon C I Initia C (I in ras. m. 1) i Terribilis] T in C m. 1 (?) in ras. ist B 7 andro C 8 quejgrellas (post que uidetur i erasum) alter eft ẽ (eft m. 2 add.) C (querellas = controuersias Dei ueri et Iouis; cf. Petron. 15 aduocati . ; flagitabant, uti .. iudex querellam inspiceret); quod rerum autor (auctor rv) est B Arv; Respice, quae (pue)rilia — alter est Seb. Dehner, VI. DE FVLMINE IPSIVS IOVIS AVDITE. Dicitis o stulti: Iouis tonat, fulminat ipse. Etsi paruulitas sic sensit, cur anni dicentes? Fuistis infantes: numquid et semper eritis? Versari maturum 〈in〉 infantia non capit aeuum. Lusus puerilis cessit: sic et corda recedant; Moribus utique consilia uestra debentur. Insipiens ergo Iouem tonitruare tu credis Natum hic in terris et lacte caprino nutritum; Ergo si illum deuorasset * * Saturnus, In istis temporibus quis pluebat illo defuncto? Praesertim mortali patre deus nasci credatur? Saturnus in terris senuit et defecit in ipsis. Illum non aliquis prophetauit ante pronasci. 6, 2 sq. Prone 1, 22; Ephes. 4, 14 VI, inacr. audite CLd; om. BA∑2 r Oehl. 2 Etsi scripsi; Et si Orv sic sensit CrOehl.; sic (sis A) censit BA ; sic censet Ld cur] cum malit Oehl. anni dicentes C (de toto loco cf. S. 107 p. 789 sqq.); annis ducentis BArv 3 numquid Oehl.; nuquid C; nunquid BA r Ld 4 Versari maturum scripsi; Versarf maturum C; Versa in maturum BA r v in addidi capit Or Oehl. ; agit Ld ; sapit Huemer (Zeitschr. f. d. österr. Gymn. 1879 p. 34) aeuum BArv; om. C; Versa in matnrum infantia nuncupat aeuum Hanssen 5 cessit t i C; aetas cessit Arv; a ta à (= aetas) ceffat B; actus cessat ∑1 4 sq. aeuum ł Lusus; puerilis aetas rv 8 utique C; uirilibus BArv; cf. b. Gbl. 18 p. 302 7 tonitruarau C 8 natum OLd; natus rOehl. hic Cr Oehl. ; sic BALd et C; om. BA rv nutritum V ÂrLd; nutritus CB; nutritur rOehl. 9 Ego C; r add. m. 2 deuorasset Saturnus Or Oehl.; deuorauisset Saturnus Ld; deuorasset (metu) Saturnus Hanssen 9 sq. Ergo si illum uorasset Saturnus in istis I Temporibus, quis (iam tunc) pluebat, illo defuncto Pitra Spidl. I p. 543 (immemor legis acrostichidis) 11 Praesertim (Presertim C) OLd; (= disertim, manifesto? cf. 41, 17; C. A. 647); Praesertim si r Oehl. credatur? scripsi; credatur, r1; credatur. r2 Oehl.; credatur! Ld 12 et ibi defecit (om. in ipsis) Pitra l. c. 13 ante pronasci C1; idem Oehl. in adnot. coniecerat; ante prenasci C1; ante praenasci BA Ld; praenasci (om. ante) r Oehl.; patre renasci Pitra l. c. Vel, si tonat ipse, lex ab ipso lata fuisset. Seducunt historiae fat(u)os confictae 〈inanes〉. Ille autem Cretae regnauit et ibi defecit. Omnipotens nobis factus Semeles amator. Yiuus ipse modo amaret similiter [si uiuere] ille. Inpuros oratis et dicitis esse caelestes Semine mortali natos de Gigantibus illis. Auditis et legitis natum in terra fuisse: Vnde bene meruit corruptor ascendere caelum? Dicitur et fulmen Cyclopas illi fecisse, Inmortalis enim habuit a mortalibus arma. Tot reum criminibus, parricidam quoque suorum, Ex auctoritate uestra contulistis in altum. 14 lota C 15 Seducnnt historiae fat(u)op confictae (inanes) scripsi (cf. 17, I); Seducunt istoriae fatos cQ fne C; Seducunt historiae per uates confectae (confictae Am r Oehl.) BArv, Seducunt per nates historiae confictae Pitra l. c.; Sedacunt historiae fat(n)os cum fu(tile narrent) Hanssen ; S. h. fat(u)os cum fue(rint finctae) Dehner li antem] a. A Cretae regnanit Hanssen (cf. Minuc. Fel. 21, 8 Cretae .. regnauit illic obiit); hora inregna 9 0; in Creta regnauit BArv, Cretam regnanit Dehner 17 Semeles Dehner (cf. 12, 6; de clausula — — — — cf. 8, 3); Ganymedis At E2r2 in lemmate adnotationis, SchurzfL suppl.; ef medis C; medis ℯ me B; medis erme ....Am; medis crme (erme?) ∑; Alcmenes r in textu 18 Viaus scripsi (= si uiueret; cf. Plaut. Menaechm. u. 245 R. Verum aliter uiuos (= si uiuo) numquam desistam exsequi); Viuis OLd; Viris Ld in praef.; Viuos rOehl. amaret similiter scripsi; similiter amaret OrOehl.; simularet (scil. amorem) Ld si uiueret BArv; si uiuere C; ego haec verba seclusi, quae ad explicandum uocabulum uiuus primo in margine scripta deinde in uerborum contextum uidentur irrepsisse; cf. 34, 19; II 32,10*; Viuos (uel Viros) isto modo (huc pertinere glossam similiter) amaret, si niueret ille Huemer II Inpuros C 22 maeruit B cel C 23 siclopas C fecissent C 24 Inmortalis C hebuit C 26 antoritate BA * Haec cum iam scripsissem, ex litteris, quas supra memoraui, cognoui Seb. Dehnerum de hoc uersu mirum in modum mecum consentire, nisi quod hic pronomen ille aut omittendum aut inter similiter et amaret inserendum putat. VII. DE SEPTIZONIO ET STELLIS. De circulo zonae fallit uos imperitia uestra, Ex eo quod forte Iouem experitis orandum. Saturnus fertur ibi, sed stella, non ille; effugit Expulsus a Ioue. Aut Iouis in stella credatur? Poli quoque sidera tractauit solusque sator, Troianis qui bellum fecit, auem mortalem amauit. Ipsis sideribus aut Mars qui cum ipsa deprensus Zelo maritali deus nominetur aduliscens? 0 nimium stulti, qui putatis moechos ab astris Nascentes regere aut totam mundi naturam. VII, 1 zone C ura C 2 qd (= quod) C; quod BA; que r Oehl. ; quid Ld, qui post orandum interrogationis signum posuit; Ex eo quod forte idem uidetur ualere quod Si forte ez eo expetitis Dau. Oehl. 3 sq. stella, non ille: effagit I Expulsus Ld, nisi quod comma post stella omittit; stella non ille I Effugit (ExflIgit C; cf. IT 33, 6) expulsus O; stella; nam ille I Effugit, expulsus r\\'; Effugit expulsus 2 quoque habuisse testatur r4 in comment. ; stella; nam ille I Expulsus r*; stella; nam ille effagit I Eipulsus Oehl.; fortasse: stella, non ille qui fugit I Expulsus; cf. Verg. Aen. 8, 319 sq. Saturnus .. arma louis fugiens 5 quoq C; quoque BAr1; qui r*v solusque sator Or1 Ld Hanssen, qui mensuram solu\\'que cunctanter admittit; solique sator r\\' Oehl. 0 anem mortalem O ∑2 r1 Ld ; Venerem almam r\\'Oehl. 7 Ipsis in sideribus Ld qui scripsi (qui deprensus = ó ἁλούς ; cf. C. A. 345; Roensch. It. et Vulg. p. 443); q C; om. BAv ipsa Or Oehl. (= domina; cf. Georg. HW\\' p. 375; Woelfflini libellum de comparatione p. 3); ista. Ld (\\'seil. Venere\\'; at Veneris in antecedentibus codices non faciunt mentionem) deprensus Oehl. in comment. (cf. h t Ouid. Met. 4, 184); depreensus C\\'; deprehensus (depraehensus A) BA rv 8 Zelo CAt rυ ; et ilo vel elo BAm mortali r1 Dominetur 0 Ld (ut u. 4 credatur); nominatur r OehL. interrogationis signum post. aduliscens primus posuit Ld; maritali? deus .. aduliscens. Oehl.; mortali. Deus (maritali; Deus r2) .. aduliscens. r; maritali, Deus nominatur ulciscens Pitra Spicil. I p. 543; maritali, deua nominetur adnlter. Hanssen 9 0 nimium CB* (= Rig.) rv; 0 ninium AOmnium Bl (expimctum altera manu) Am moechos CLd; marhos BAnd.S*; natos r1; Maios r1; Magnos Oehl. 10 totam mundi naturam rv; tota mundi natura 0 In uulnera positi et ipsi sub fata uiuentes, Obsceni, furiosi, bellatores, impii uitae, Et filios totidem mortalee illi fecere: Terribilis omnis, stulti, septizonio fortis! Si stellas colitis, colite et bis sena sigilla! Tam arietem, taurum, geminos toruumque leonem Et dein quae uadunt in piscis tu quoque probabis. Lex sine lege, fuga uestra, quod unlt esse ualebit. Lasciua unlt esse, sine freno uiuere quaerit. Ipsi quod uultis erit, et deos et deas oratis. Sic ego colui, dum erraui, quod modo culpo. VIII. DE SOLE ET LVNA. De Sole et Luna, licet sint praesentanea nobis, Erratis; quod ego prius putatis oranda. 11 nalnere Pitra Spicil. 1 p. 540 fata At rv ; facta CBAm; fato Oehl. in comment.; cf. 17, 3 12 Obsceni Crv; obscoeni BA (Rigaltius in B per errorem s. I. scripserat 0 nimium; sed atramentum recens ipse extinxit) furiosi CDau. (coniecturd) Oehl.; curiosi BA r Ld impii nitae (nite C) O; impiae nitae rv 13 filios C 14 Terribilis omnis .. fortis O; Terribiles omnes .. fortes rv 16 Tam 0 (= aeque, haud secus?) ; Tum rv toruumque scripsi (cf. II 36, 4; Cic. deor. nat- II42, 106; 43, 110 ubi tornn\\' draco, magnu\\' leo et ipsa de caeli signis dicuntur); ċ̣ο̣̇τ̮̔οrũq̠ C (C1: cororaq, quod correxit M. 2); ferumque BArv, cancrnmque Dehner coll. Auien. Arat. 369 sqq. 17 dein quae scripsi, deinq C; denique BArv euadunt r1 OehL piscis scripsi( qui bissena zodiaci sigitla complectuntur uersiculi uulgares, sic desinunt: Caper, Amphora, Pisces ̓r* comm.); piscibus Orx tn quoque OrLd; coque r2 Oehl. ; tuque Hanssen 15 sqq. uulgo sic fere interpungebantur: sigilla I Tum, arietem .. leonem; I Et denique .. in piscibus: tn quoque (piscibus, coque,) probabis? (.) 18 fuga uestra (ufa C) OrOehl. (= indomita fabulandi libido atque licentia ? Diu, etym. Woerterb.4 p. 371 censet vocabula romanica foga, fougue originem ducere ab eo quod est fuga); fugat astra: Ld; idem ̒οlim ̓maluit fata uestra qd C 19 freno Crv; fraeno A*; frario ∑1 BAm querit C 20 qd C 21 culpi C; cului correxit m. 1 quod r Oehl.; quo OLd VIII, 1 uobis Am 2 quod Or (= id quod); (Erraiis,) quod, ut Dau. Oehl.; quae Ld Sunt quidem in astris, sed non sua sponte currunt: Omnipotens illos, cum conderet omnia primum, Locauit ibidem cum stellis quarta dierum. Errorem antiquus quin cum * * * Et quidem in lege iussit, ne quis illos adoret. Tot deos oratis, qui nihil de uita promittunt, Lex quorum in terra non est, nec ipsi praedicti; Vos autem seducunt sacerdotes pauci (inanes), Numina qui dicunt aliquid morituro prodesse. Accedite legis 〈edictis〉 et dicite uerum. VIIII. MERCVBIVS. Mercurius uester fiat cum saraballo depictus Et galea et planta pinnatus et cetera nudus. 8, 7 Deuter. 4, 19; 17, 3 3 sponte currunt Orv (de clausula ̶ cf. 17, 9; II6, 8; 17, 19; 22, 2; 27, 9; 31, 10; V. A. 66); sponte (de)currunt Hamsen 5 locauit r\\'v; locauitque Orl; cf. 11, 5 cum] eam C stellis Am r Oehl. ( Genes. 1, 16); seclis 0; saeclis Ld (\\'h. e. temporibus, quae Sole et Luna comtituuntur) 6 antiquus CBAmrv; antiquis Ax quia A post cum in C spatium duodecim fere litterarum uacuum relinquitur; OeM. lacunam sic explet: Errorem antiquus (sc. Moses) quin cum (uideret, notauit) 7 legS C 9 predicti C 10 secerdotes C pauci] prani An; pauci prani Ld coll. 17, 1 Deludunt uos pauci scelerati uates inanes; ex eodem loco Hanssen restituit pauci inanes 11 Nnmina qui ALd; Nomini qui CB; Numinia qui r1 Dau.Oehl.; Numinis quid r5 12 Accedite Arv; Accedit CB legis (edictis) et dicite uerum scripsi (cf. II 26, 8 cum fe(ce)ritis edicta); legis et ............. dicite uerum C; legis et dicite uerum BA\\' (pro legis in B ueris scriptum fuit, quod m. 1 correxit); discite Am; (Accedite,) legite et discite nerum r Oehl. ; (Accedite) Legi et (discite et) dicite uerum Ld; (Accedite) legi, (legite) et dicite uerum Hanssen VIHI, 1 fiat C BAm ∑1 rv; fuit A\\'; fit Oehl. in comment. saraballo rLd; arabalo Saraballo B; alo saraballo Aj araballo C; abolla Bm Am ∑1 Oehl. 2 et planta scripsi (cf. Tertull. Nat. 1, 14 extr.; Apol. 16 extr.; b. Gbl. 17 p. 446); et pallã C; et palam BAZ1; ant pileum r; et pileum Oehl.; (galea,) et ala Ld pinnatus CArLd; primatus B (ante m et a atramenti extmcti maculae); pennatus ∑1 (?) OelH. Rem uideo miram, deum <cum) saccello uolare: Currite pauperculi cum gremio quo uolat ille, Vt sacculum effundat, uos extunc estote parati. Respicite pictum, quoniam uobis hic ab alto Iactabit nummos; uos tunc saltate securi. Vane, non insanis, colere deos pictos in axe? Si uir esse nescis, cum besteis perge morari. X. NEPTVNVS. Neptunum facitis deum ex Saturno pronatum, Et tridentem regit, ut pisces suffigere possit. Patet esse deum: humerale illi parate! Troianis non ipse cum Apolline muros eduxit? Vnde deus factus inops caementarius ille? Non Cyclopem genuit monstrum? non moechus et ipse? 3 cum saccello r Oehl.; sacello (quod cwnctanter repudiaui; cf. u. 5) OJ saccello Ld (idem in commentario cum haud improbare uidetur) 4 paupcult OrOehl. (8.107 p. 772); paupercli Hanssen; pauperenti BAt; proper. (sic!) Am; properanti Ld 5 Ut] m in B saculum C; cf. C. A. 611 extnnc] tunc Oehl. in comment. parati CAt rv ; parato BAm 6 quo (= quoniam) Crv, quo BA hic C; sic BArv 7 uoſ///τ///uc 0; nos tunc BArLd; uos nunc Oehl. 8 colore C •f t nir esse nescis scripsi; uɪuɪ///ſenτeſciſ C; uiuere nescis BArv besteis C (S. 107 p. 766; Schuch. Vokal. II p. 38; Woelfflin. Arch. f. lat. Lex, u. Gramm. I p. 250; 588; IIIp. 107); bestiis BArv X, 2 regit Or1 Ld; gerit r5Oehl. sufficere C 3 humerale illi parate scripsi (humerale = uestis sacerdotalis; cf. Vulg. Leuit. 8, 7; Eccli. 45, 10; Exod. 28, 4; Ducange s.u.); cumerale milli parate C; cumatilem illi p. BA; (denmf) cumatile illi parate! Ld; (deum) cumatilem illo paratu r Oehl. 5 inobs C caementarius rv; Cl Coementarius A; cimentarius CB 6 lenuit C; quod m. 1 correxit ut sit Ƭ̡enuit (== genuit; cf. Wattenb. lat. Palaeogr.3 p. 41) moechus CA°And. (b. Gbl. 16 p. 348); marhus BAt ∑1 ; Maius r; Magnus Oehl.; Num Magnus et ipse I Viuere non p. etc. \\'olim\\' maluerat Oehl. ipse?] interrogationis sigmm Ld in commentario primus posuit, in textu omisit Viuere non poterat de suo, quod structuram gerebat. Sic genuit generatus, qui fuit iam mortuus olim. XI. APOLLO SORTILEGVS FALSVS. Apollinem facitis citharoedum atque diuinum. Primum de moechia natus in insula Delo; Oblata mercede postmodum structuram sechtus Laomedonti regi Troianorum muros eduxit Locauitque sese, quem deum seducti putatis; Ossibus cuius amor Cassandrae flagrauit, Subdole quem lusit uirgo, falliturque diuinus, Officio uerbenis 〈non〉 potuit scire bicordem; Repudiatus enim discessit inde diuinus. Torruit hunc uirgo specie, quam ille deberet. Illa prior utique debuerat deum amasse. 7 quod Or; quid v structuram gerebat Ld ; structura gerebat Or; structara merebat Oehl.; structor agebat Dehner de sno? .. gerebat? uulgo interpungebatur; cf. Zeitschr. f. toissensch. Theol. XXII p. 399 sq. XI, 1 citharoedum r Oehl. (cf. Prud. in Symmach. 2, 523 laurum citharoedi uatis); citharedu C; cytharae (cytarae B) deum BA) citharae deum Ld 2 moechia C; moecha (?) And. (S. 107 p. 772) Ld; marhia BAIl; Maia r; Magna Oehl. 3 meicede C pmodu C1; postmodu C1; cf. 2, 9; S. 107 p. 775 structuram secutus Ld; structura secutus CBA\\'; structuras secutus At ; structor (,) obsecutus r Oehl. 4 Laemedonti regit C (f add. m. 2) 8 cassandre C 7 falliturque rOehl. (cf. Ouid. Met. 1, 491 suaque illum oracula fallunt); falliturq C; falliturq, B(?)A; fallitur qui Oehl. (in comment.) ul Ld diuinus] dinus C1 8 Oftitio C uerbenis ORAm (Seru. in Verg. Aen. 12,120 Abusiue .. uerbenas iam uocamus omnes frondes sacratas ut est laurus, oliua vel myrtus) ; uerberis At Ld; neruecis r OeM. non interposuit Hanssen; om. codd. et edd. bicorde 0 9 Repudiatus] e in C ex n correctum enim] exin Oehl. in comment. d inl/le C; ante e erasum m 10 Torruit r* (in comment.) v, Terruit Or spetiem C U Illa r2 Oehl.; Ille Or\\' Ld prior utique .. deum scripsi (utique prior Hanssen); prior tuq .. dm C; prior tu qui .. deum BA; prior, te qui .. deum r1; prior quae .. deum rJOehl. (idem in comment.: \\'Olim malui: Illa purior, quae respuerat\\'); prior qui tum (tum qui in praefat.) .. deam Ld amasse Hanssen (coll. II9, 6; Boensck. It. et Yulg. p. 431); amauisse rv, amanse C; amause BA; post amasse cum r1 punctum pro commate posui Lasciuientemque Dafinem sic coepit amare. Et tamen insequitur, dum uult uiolare puellam: Gratis amat stultus, nec potuit consequi cursu. Vel, si deus erat, occurreret illi per auras: Sub tectis illa prior uenit, remansitque diuinus. Fallit uos gens hominum, nam ui robusti fuerunt. A primitia quoque pecora pauisse refertur. Lusibus in positis dum mitteret discum in altum, Sublapsum non potuit retinere, prostrauit amicum: Vltimus ille dies fuit Hyacinthi sodalis. Si diuinus erat, mortem praecessisset amici. XII. LIBER PATER BACCHVS. Liberum patrem certe bis genitum dicitis ipsi. In India natus ex Ioue Proserpina primum Belligerans contra Titanas profuso cruore 12 Laaciuientemque OLd; Lasciaientem qui BAr1; Lasciuiens qui r2 Oehl. dafinem C (cf. Schuch. VoitJl. II p. 41,2); daphnem B; daphem A; Daphnen rv cepit C amare. acripsi; amare: r; amare, Oehl. ; interpunctionem deleuit Ld 13 Et tamen insequitar OrOehl. (uidettw poeta incautius imitatus esse Ouid. Met. 1, 540 Qni tamen insequitur) ; Et amens insequitur Ld 14 cursil C 16 diuin+C 17 gens r2υ; genus Or1 ni robnsti scripsi (cf. Cypr. p. 541, 1 H. uirtnte robustus; cogitandum uidetur de gigantibus priscis; cf. Gen. 6, 4 Gigantes autem erant .. isti sunt potentes a saeculo uiri famosi; 10, 9 Et erat (Nemrod) ro bnstns uenator, quibus locis inter veterrimas interpretationis Graecae recensiones de lectionibus yiyas et βίαιος, γίγαντες et βίαιοι ambigebatur); biroTufli C; biyo (= bigo? cf. Wattenb. lat. Palaeogr.3 p. 41) tristi B; bi o tristi A ; bizo (?) tristi H; uictu tristi r; typho tristi Oehl.; biuio triti Ld; idem suspicatur: uitio triti; uitiosi isti Huemer 18 A primitia C; aprmutia B\\'; Aprmntia Am; Aprimutia ∑1; aprmutia ∑2 ; Admeti Atr (cf. Admeti Cypr. Quod aduerti idola ctc. c. 2 p. 20, 1 sqq. H.; b. Gbl. 16 p. 350 sq.); aduerti Bl in marg. peccora C; om. r3, Schurzfl.; cf. S. 96 p. 464 fertur Oehl. 19 Lusibus BArv; Libus C in positis scripsi; inpoaitis C; impositis BA rv 20 postrau C 21 diacynthi C 22 precesisset C; praecessisset Am; praesciisset B; praescisset At r υ XII, inscr. bachus precessisset C 2 Ioue Proserpina Or (= Proserpind natus ex Ioue); loue et Proserpina Dau. v 3 titanas CArOehl.; Titanea BLd Expirauit enim sicut ex mortalibus unus. Rursus flato suo redditus in altero uentre. Percepit hoc Semele iterum Iouis altera moecha, Absciso cuius utero prope partu defunctae Tollitur et datur Niso nutriendus alumnus. Ex eo bis natus Dionysus ille uocatur, Religio cuius in uacuo falsa curatur, Bacchantur et illi, qualis nunc ipsi uidentur, Aut t peticulones mineruionis quesutoris Conspirant in malo, proludunt fincto furore, Ceteros ut fallant dicturos numen adesse. 4 Eipirauit C enim] exin Oehl. in comment. 5 flato C (1 altera (?) manu expunctum) BAmrl (flato = spiritui, animae, uitae? cf. u. 4 Expirauit; August. de ciu. Dei XlII, 24, uol. I pag. 595, 8 D1: Hoc (πνοή) .. est in Graeco etiam illo loco apud Esaiam (57, 16), nbi deus dicit: Omnem flatum ego feci, omnem animam sine dubitatione significans; Prudent. Peristeph. 3, 168 sq. Pax datur artubus exanimis, | Flatus in aethere plaudit ouans; de metaplasmis declinationum cf. indicem); fato Axrv redditur Oehl. in comment. in] is A 6 Percepit scripsi; Percipiet CB; Praecipiet d; Percipit rv hoc OrOehl. (sc. flatum?); hunc Oehl. (in comment.) Ld semel C moecha CAm And. (b. Gbl. 16 p. 348) Ld; marha BA*; Maia rOehl. 7 Absciso C; Abscisso BArv partu 0 (u littera in B paene a est) r1 Ld; partum r\\' Oehl. 9 dionisius C; Dionysius BA 10 Relℂ̸gio C; j (= i) per e litteram m. 2 duxit nacno CB A* r OeM. (cf. Jenaer Literaturzeit. 1879 p. 194); uacho Am; Baccho Ld 11 Bachantur C qualis C; qualia BArv 12 paicnlones mineruionis quesutoris C; periculones Mineruionisque (Mimnermonisque. ∑2r2) autores ∑2r; periculones Minermonisque sutoris BA; Mimnermomerique sutores r\\' in comment. (\\'qui ex Mimnermi et Homeri carminibus in alium sensum consutis et concinnatis risum captabant in theatris\\'); periculosae Mimallonesque sorores Oehl. (quod haud inprobandum uidetur, si pericyclades pro pericnlosae scripseris); heri calones, a mimi Eronisque tutores Ld 13 ficto C10 ; ficto BArv Conspirante Malo, proludunt ficto furore Hanssen 14 dicturos] dicendo Ld tw praefat. nnmen Arυ ; nom C; nomen B XV. 2 Hinc manifeste rudes homines sine le〈ge〉 uiuentes Vino permutati, primo quod expresserat ille, Sub ludicro suo honorem illi dedere. XIII. INVICTVS. Inuictus de petra natus si deus habetur, Nunc ergo reticeo; uos de istis date priorem! Vicit petra deum, quaerendus est petrae creator. Insuper et furem adhuc depingitis esse, Cum, si deus esset, utique non furto uiuebat Terrenus utique fuit et monstruosa natura, Vertebatque boues alienos semper in antris, Sicut et Cacus Vulcani filius ille. 15 Hinc manifeate rbdes homines aihe le(ge) aiaentes Hanssen (cf. 2, 5 Gens ante, Moysi rudis, sine lege morata); Huic manifeste rudes homines simile uiaentes C; Hinc manifeste rudes homines simile uincentes BA; Hinc manifeste aides homines simile uiuentes rOehlHinc mdnifeste aides homines sic mille aincentes Ld II permatati CB Atr1Ld; moti Am; permotati r2Ochl. pr,mo C (litteram j m. 2 scripsit); primo r1; primna BAr2v qd C 17 dedere r2Ochl.; debere Or1; debuere Ld XIII, 1 Inuictus] cf. Timoth. Fabri dissert. de Mithrae dei solis inmcti apud Romanos cultu (Elberf. 1883) p. 26 sqq. petra rv; patre 0 2 ergo reticeo CZ1 (?); ergo reriuo C\\'; ergo retuio BA*; rogo Am; ergo retro r Oehl. ; malim ego reticeo uos de istis date priorem OrOeM. (= Ego ipse tacebo, uos audiam loquentes; exhibete toihi eum, qui et Inuicto illo et petra, unde ortus est, prior sit; iam ipsi peruenietis ad Dei ueri cognitionem. — Praepositio de hic, ut alias ab, pro quam aut ablatiuo comparationis usurpatur; eius rei exemplum Georges, HW.1 p. 1768, e Gromaticis uett. 11, 19 affert); Nunc ergo terreno uos dedistis: date priori! Ld I qtendus .. petre C 5 utiq non C; \\'est qui malit: Cum si Deas esset, utique non farto ninebat. Sed haec particuta utique rursus occurret uersu proxime seq.\\' Rigalt. m comment. ed. IIj unquam non BA*; unquam, non 0; nunquam non At 6 monstruosa COehi.; \\'Placet emendatio: Monatruosa\\' Rigalt. in comment ed. II; monstriudra BArLd (Tres primae edd. habent moastriuora; falso igitur Ld: \\'monstruoaa edd.) 8 uulgani C XIIII. SILVANVS. Siluanus unde deus iterum apparuit esse ? Inde forte placet, eo quod bene fistula cantat? Largitur quoniam lignum? Nam forte non esset. Vaenalem emisti dominum, cum tu ipse sis illi. Aspice, deficit lignum! quid illi debetur? Non te pudet, stulte, tales adorare tabellas? Vnum quaere Deum, qui post mortem uiuere dicit! Secede ab istis, qui sunt biothanati facti. XV. HERCVLES. Hercules quod monstrum Auentini montis elisit, Euandri qui solitus erat armenta furare, Rustica mens hominum, indocilis quoque, pro laude Cum gratias agere uellent, absentis Tonantis XllII, 1 apparuit 0 2 qd C 3 quoniam rv; quo C; qu5 B;1 quoq, A nam Crv; non BA 4 Vqualem emisti A; Vanalem emisti B; Vanale memisti C; Venalem emisti rv, cf. Paulin. Nol. poem. adu. pagan. u. 31; Jdhrb. f. class. Philol. 123, p. 431 sq. deum r* eomm. cum tnipsesis C; cum impseris B; cum empseris Arv illi rv (= eum tu ipse illi sis dominus); ille 0 uulgo sic interpungebatur: dominum: cum empseris, illi, I Aspice 5 Adspice A deficiet Hanssen; fortasse: defecit 6 p///det C 7 quaere At rv; querere <7; r qaaerere BAm deum] do C, quod tn. 1 correxit ut -sit dõo p morte oft C1; p mortẽ C1; ef. S. 107 p. 775 dicit Dauies (conitcturâ; cf. 21, 8; 86, 21; C. A. 763 qui promittit uiuere semper) Hanssen; dicty (J = a altera manu scriptum) C; diat B; diat Aj diat r; docet Σ1Σ2 (\\'pro emendatione r1 comm.) Oehl. ; duat Ld r2 comment., ubi haee adnotantur: eQuid si Commod. scripserit duat? archaice, prp dederilt\\'; sciat Vonck lect. lat. I p. 74; ego suspicalar duijt (= faciat) scribendum esse; cf. 26, 37; 28, 2 et b. Gbl.. 17 p. 447; ceterum iUic quae disserui, non iam omnia mihi probantur XV, 1 q<t C. montes C 2 solits (= us) C furare C (cf. Geprg. HW.7 s. u.), furari BArv 3 mens CrLd; mons BAj gens Σ2; cf. S. 96 p. 453 indocilisq, Am 4 uelliat C absentis tonantis Or1 Ld; absenti Tonanti E1r2 Oehl.; cf. Dion. Halic..7, 39 2* Vouerunt hostias inepto ut deo orando, Laetandas aras in memoriam sibi fecerunt. Ex eo perrexit, de uetusto more colatur. Sed deus hic non est, licet fuit fortis in armis. XVI. DE DIS DEABVSQVE. I Dicitis esse deos, qui sunt manifeste cruenti, Et dicitis fata genesis adscribere nobis? Dicite nunc ergo, quibus primum sacra ferantur: Inter utrumque uias mors inmatura uagatur. Si tribuunt fata genesis, cur deum oratis? Deciperis, uane, qui Manes quaeris orare, Et qui fabricantur dominos tibi nuncupas esse. Aut feminas quoque nescio quas deas oratis, 5 Vonerunt Am rv, Volaerant C; Volaerant BAt inepto O Ld; inepti rGehl. dollll C (eras. m) 0 Laetandas OLd; Lactentes r Ochl. ; Litandas Pitra Spicil. JV p. 225 7 perrexit Guil. Hartel; prorerit CBAm; prorepsit A\\'; proaenit rOehl. in texta; prouenit nt Oehl. in comment.; pro rectis Ld; prouexit (sc. mens) M. Zucker colantur Ld; idem aris ad rectis, arae ad colantur supplet et confert C. A. 1015 quos .. pro magno colebant XVI, inscr. diis O; cf. quae in u. 4 adnotauimus ni 1 q C (ai m. 2 add.) 2 geneseis malit Pitra Spicil. IV p. 225 ascribere Ld nobis O; nobis rv 4 utrQque C; utrumque BA (= utrorumque; cf. Neue\\' II p. 256); utrimque rv; fortasse utramque uiam; cf. Verge Aen. 3, 685: Inter utramque uiam leti discrimine paruo inmatura C post u. 4 in 0 unius uersus spatium relinquitur praemissa una littera I; neque tamen excidisse hic quidquam uidetur, sed librarius aliquis perperam haec interposuisse, ut uersuum initia formae diis, quam in inscriptione inueniebat, accommodaret 5 Si tribuunt rv; Si tribuunt (spatio interieCto) BA; Si & tribuunt C fa////ta C (ante t erasum c) M genesis CBAmrv; geneses A*; genesis Pitra l. c. 0 qris C\\'; qris C1 8 At Oehl. quoq C (ne m. 2 add.) Bellonam et Nemesim, deas Furinam, Caelestem, Virgines, et Venerem, cui coniuges uestrae delumbant. Sunt alia praeterea daemonia (procul a) fanis, Quae nec numerantur adhuc et in collo feruntur, Vt nec ipsi sibi rationem reddere possint [pestes]. Exportari magis in ultima terra deberent. XVII. DE SIMVLACRIS EORVM. Deludunt uos pauci scelerati uates inanes, Extricare suam dum quaerunt * * uitam. Subornant aliis ex se sub mysteria falsum. Inde simulantes concussi numine quodam Maiestatemque canunt et se sub figura fatigant. Vidistis saepe Duellonarios, quali fragore 9 Nemesim scripsi; nemissem C; Nemesin BArv Fnrinam, Caelestem scripsi (de Caelesti uirgine cf. Augustm. de ciu. Dei 2, 4); fnriSma celestem (caelestem) O; Fariam una Coelestem (coelestem r1) r; \\'in apographo (= 2) legitur: Furiam\\' r2 comment.; Furiam, una Caelestem Oehl.; Furiam, iram caelestem Ld 10 Virgines Atrvj Virginis CBAm coniuges C; i m. 2. in rasura scripsit; primo eius locum g uidetur tenuisse; coniungere A uestre C II pterea demona C post daemonia (doemonia A) in BA spatium duarum uel rium litterarum relinquitur (procul a) fanis scripsi (= quae templa non meruerunt); (plurima) fanis Hanssen; uestris in fanis Huemer; fanis 0 (Ld falso: fana AB) rv 13 rationem reddere possint. scripsi (cf. Lucret. 2, 763; 4, 570); possint rationem reddere pestes O; possint rationem reddere. Pestes I (Exportari) rv; Ut nec ipsis possint rationem reddere pestis Hanssen; ego pestes, quod uerbo possint bis scripto ortum esse opinor, uncis inclusi 14 ultimas terras rlOehZ. XVII, 2 querunt C post quaerunt uel uitam excidisse aliquid apparet; mercede uitam Pitra Spicil. I p. 543; uitam inanem Ld (comm.); uitam egenam Hanssen; fraudibus uitam M. Zucker 3 alias Am ex se Oehi. Ld (cf. 19, 11); esse (ee C) Or misteria C; sub mysterio Oehl. in comment.; sed cf. 7,11; 27,19 falsum] sacrum (Ld falso sanctum) Dau. 4 Inde simulantes r Oehl. (S. 107 p. 749); Indisimulantes C; Indissimnlantes BALd concussi OrlLd; concuti r1 Oehl. nnmine Arv (cf. Verge Aen. 7, 385 simulato numine); nomine CB 5 Maiestateque Oehl. in comma 6 sepe C Daellonarios scripsi (cf. S. 107 p. 748 sq.); dulcmarios C; didemarios BAH1; Dindymarios rOehl.; dites moechos Ld Luxurias ineunt, dum furias fingere quaerunt, Aut cum dorsa sua allidunt parca bipinne, Cum doctrina sua cernant, quod cruore sanent. Respicite, quoniam non illos numina cogunt, Ipsi qui se primum conponunt integra mente; Sed stipem ut tollant ingenia talia quaerunt. Ex eo uidete, quoniam sunt omnia ficta. Obumbrant populum supplicem, perituri ne credant. Res semel in uano de uetustate processit, Vt uaticinanti credantur prodita falsa; Maiestas autem illorum nulla locuta est. 7 Lnzorias CBr (cf. ScAvcA. Voksl. II p. 159); luxis A ineunt rv; ineQ C; in ineunt eum B; ineant A qrunt C 8 allidnnt] B primo scripserat alligant; sed eadem manus allidant correxit parca OLd (cf. Cypr. de laps. c. 14 manu parcente contrectat); spnrca rOehl. bipinne C (Schuch. Vokal. I p. 345);- idem in B primo scriptum erat ; bipenne B (ex correctione primae manus) A2\\'(?)rv 9 doctrinam anam Ld cernant Crx (S. 107 p. 750); sernant BAr7v quod crnore CrOehl. (de clausuia ∸tL ∸ — cf. S, 3); quid corpore Ld sanent C; sanant. (sanant? Ld) B Arv; Cum doctrinae snae serniunt, quod crnore sanant? Oehl. in comment. 10 Respicite CArv; Respnite B quoniam Ld; qnõ C; quod Am; quo BAtrOehl. ñ illos 0; non illos B.A r Oehl. ; nonnnlloa Ld nnmina At (corr.); nomina Ax (primo); nomine CB Am Ochl.; namine Ld 11 ipti OLd; ipsis r Oehl. conponunt C 12 ti fpem C1 quernnt C (idem sic constanter aut quero aut qro) 13 qm̃ C facta in C primo scriptum erat; deinde prius a mutatum in 1 (= t) 14 snpplicem Ld; snpplice C BAX; simplicem ArarOehl. ne credant OLd ; (Iimplicem, perituri) ni credant r Ochl. 16 Vt Or1r2v; Et r* (S. 96 p.462 sq.); falso igitur Dau. Oehl. Ld uel editiones uel Bigaltium Vt exhibere dicunt uati* cinanti Amrv; uaticinianti C; uatici manti BAt credantnr prodita Hanssen; credatur proditi C; credatur prodit BA; credatur prodenti r Ochl.; credatur prodiit Ld 17 loonta est Am rv; locutus est B; locutus est CA*; fortasse legendum locutust; de generis insolito usu cf. C. Â. 467: Tunc sic et ipsa maiestas .. profitetur ipse quia esset XVIII. DE AMMVDATE ET DEO MAGNO. Dixinus iam multa de siperstitione nefanda, Et tamen exsequimur, ne quid praeterisse dicamur. Ammudatem qui suum cultores more colebant, Magnus erat illis, quando fuit aurum in aede; , Mittebant capita sub numine quasi praesenti. Ventum est ad summum, ut Caesar tolleret aurum: Defecit numen uel fugit aut transit in ignem. Auctor huius sceleris constat, qui formabat eundem., Tot uiros et magnos seduxit false prophetans, Et modo reticuit qui solebat esse diuinus. Erumpebat eiim uoeis quasi mente mutata, Tamquam illi deus ligni loqueretur in aurem. XVIII Hoc acrostichon, suo loco positum in C, omissum in B* et At extrema codicis B parte additum est manu Bigaltii (= B\\') ; de qua re cf. S. 107 p. 718 sq. — De Ammudate recentiore aetate disputauerunt Hamann in Ludwigi praefatione p. XXXIII, Mordtmann et Bedslob in Zeitschr. d. deutsch. morgenl. Gesellsch. XXXI p. 91 sqq.; XXXII p. 733; Ed. Meyer in lex. mythol. Boscheri p. 291; Studniczka in archaeol.-epigr. Mittheil. aus Oesterreich-Ungarn VIII p. 59 sqq. 2 qd pterisse C 3 Ammudatem qui scripsi; Ammua datemque B2 rv; Ambuatemq C morecolebant C; more (= stulte?) tollebant? 4 aede B\\'rv; edem C 5 Mittebat C numine B2\\'rv; nomine C 6 snmum C cesar C auro C 7 Defecit Bzrv (= mortuwn est; cf. 6, 12j 16; Gypr. p. 254, 26 H.); Defieit C numen vel escripsi; nnmen nt CB\\'; nnmen, ant r; nnmen aut Ochl.; Bnmen: ant Ld 8 constat qui B2rv coostatq C eundem B2rv; eud5 C 9 sedant scripsi; seducunt CB2r2; seducit E1r2v false CrOehl. (cf. 19, 13; II 32, 12; C. A. 393); falsa B\\' Ld propketant Pitra (Spicil. IV p. 225) perperam sibi uidebatur in codiee. legisse 10 modo reticuit qui B2rv modere tacuitq C; retacuit for- tasse retinendum II Erumpebat OB\\'Ld; Erumpebant rOehl. uocis C (Verg. Aen. 11, 377 rnmpitque has imo pectore uoees); uoces rOehl.; nenis B*Ld 12 Tãquã C Dicite nunc ipsi, si non sunt numina falsa, Ex eo prodigio quot perdidit ille propheta. Oblitus est iste prophetare, qui ante solebat. Monstra deo ista fincta sunt per uiniuoraces, Audacia quorum damnabilis numina fingit. Gestabatur enim et aluit tale sigillum: Nunc et ipse silet, nec ullus de illo prophetat. 0 nimium sed〈ulo〉 uos ipsos perdere uultis. XVIIII. NEMESIACIS VANIS. Non ignominium est uirum seduci prudentem Et colere tale 〈a〉 m aut Dianam dicere lignum?1 13 B sunt C (cf. 37, 10); non sint Barv numina B2rv; nomina C 14 pdigio C quot B\\'r Ld (= si repvtaueris quot; epiphonema causale relatiuum; cf. b. Gbl. 12 p. 176); qd C; quod Oehl. II Monstra deo C; MonBtra adeo B*rv; Monstra dei Hanssen fincta (r̃?) C (cf. 12,13; 19, 4); ficta sunt B2rv u7ni (sic !) uoraces C 17 Auditiacoru C noma C 18 Gestabatur (sc. curru uel equis) Hanssen; gestabnnt C; Gestabant B2rv aluit C; aruit B*rv 19 Nunc C Mordtmann (coniecturâ; cf. S. 107 p. 751); Nam B\\'rv 20 0 nimium sed〈ulo) uos scripsi (cf. quae adnotantur in 7, 9); Omnia sed uos C; Omnino sed uos B2 rv; (prophetat |) Omnino; sed uoa v; Omnia no(uistis); sed nos Hanssen; foriasse ut 7, 9 legendum: 0 nimium stnlti perdere C (post perdere tres litterae erasae) B\\'r Oehl.; dementes perdere Pitra Spicil. I p. 543; deperdere Ld uoltis B* XVIIII De argumento huius acrostichi conferenda sunt, quae Oehler in commentario affert 1 uirum CAlr Oehl.; uirium BAm; Virbium Ld haec addens in commentario: -hoc l. nomen proprium desiderari ex uerbis hisce: colere talem aut Dianam dicere lignum adparet; neque uero deae nemoris numen quodlibet coniungi potest, sed solus deus nemoris ac uenationis Dianae similis uel eiusdem deae sacerdos, quem esse Virbium antiquissimum Regem Nemorensem ac sacerdotem Dianae in nemore Ariciensi cultae codicum scriptura probatur\\' 2 Et colere CBrv; Aut colere A tale〈a〉m scripsi (= ramum desectum; cf. Seru. in Verg. Aen. 6, 136; Arnob. adu. nata 6, 11 coluisse .. lignum Icarios pro Diana indolatum; Boscheri lex. mythol. p. 595; de uocabulo talea (Ital. taglia) cf. Non. 4, 473 taleas scissiones lignorum uel praesegmina Varro dicit (r. r. 140,4); Dies, etym. Woerterb.4 p. 313 sq.); -talem Orv aut Dianam Arv; audianft CB; aut diuam Oothofredus in adnot. in cod. Theodos. XTV 7, 2 lignium B Mane ebrio, crudo, perituro creditis uno, Ex arte qui fincte loquitur quod illi uidetur; Seuere 〈diúinum〉 dum agit, sibi uiscera pascit. Incopriat ciues unus detestabilis omnes Adplicuitque sibi similis collegio facto, Cum quibus historiam fingit, ut deum adornet. Ipse sibi nescit diuinare, ceteris audet. Succollat, quando libet, eum, et quando, deponit; Vertitur a se〈se〉 rotans cum ligno bifurci, Ac si putes illum adflatum numine ligni. Non deos uos colitis, quos isti false prophetant: Ipsos sacerdotes colitis in uano timentes. Sed si corde uiges, fuge iam sacraria mortis. 3 perituro CBA* And. (b. Gbl. 16 p. 346) r Oehl. (cf. 17, 14; peritnrus ideo dicitur sacerdos Dianae Aricinae, quia cogebatur cum eo certamen singulare inire, qui locum eius petebat; cf. Seru. in Verge l. c.; Maxim. Taurin. serm. 101 more gladSatorum paratus ad pugnam ferrum gestat in manibus); periuro AmLd uno C (S. 107 p. 773); uiro BArv 4 arte CA (Ouid. Her. 16, 142 lusimus arte uirum; Maxim. Taur. l. c. hoc autem — ut uino se paret ad plagas deae suae — non solum de (in)temperantia sed et de arte faciunt, ut minus uulnera sua doleant); ante B; antro Ld fincte CBr (cf. 18, 16); ficte Av quid r .5 (diuinum) dum scripsi; d(iuin)um Hanssen; du C; dum BA r Oehl. ; deum Ld pascit rv; poscit CA Gothofr. h c.; poscit B 6 Incopriat Arv; Incopiat CZ; incopiat B1 oms C 7 adplicatque Gothofr. l. c. similis C; simili BArv collegia facta (facto?) A . 8 hystoriam C deam Gothofr. l. c. adornet Cr Oehl. ; adarnat B; adornat A Ld 9 Ipsa Oehl. 10 libet (= libet) B; liber A; cf. S. 107 p. 723 eum CB* (= Rig.) rv; cum BIA; deum Oehl. m comment.; eam Gothofr. I. c. deponet C 11 a se〈se〉 Guil. Hartel; a se OrOehl. (= άϕ\\'έαυτου̃, non instinctu diuino); asse (= axe) Ld; ac se Oehl. comment. ; ante rotans M. Zucker inseruit sonans coll. Verg. Aen. 6, 49 Et rabie fera corda tument, maiorque uideri I Nec mortale sonans, adflata est nnmine quando; Iam propiore dei 12 afflatum BAr numine B1 in marg. rv; nomine OBtA 13 isti C; ipsi BArv 15 si Or Oehl. ; in Ld (errore typograph.?) uiges CAtrv; urges B (correctio utrum primae an alterius manus sit non liquet); urges Am XX. TITANES. Titanas uobis tutanos dicitis esse; Ita Mutas, Tacitas sub culmine nestro rogatis, Tot Lares aediculis, simulacra facta Titano! Adoratis enim stulti malo leto defunctos, Non legem ipsorum legentes; non ipsi loquuntur, Et deos audetis eramine dicere fusos? \\' Solueretis eos magis in uascula uobis. XXI. MONTESIANIS. Monteses deos dicitis, dominentur in auro, Obscurati malo aliena mente iurantes. XX inscr. tita nes C 1 TntaDos B\\' (— Big.) Dehl.; titanis C Bx (\\'Titania\\' falso Ld) A; Titanias Ld dicitis CB2Atrv; dictns B1Am 2 Ita Mutas, Tacitas scripsi (aut Mutae uel Tacitae deae nomen ad fUios eius i. e. Lares transfertur aut numerus pluralis no- minis proprii uniuersum eius modi deorum genus significat; cf- R. Kuehner. a. Gr. §. 20, 3); Aut mutas tacitas CB1ΑΣ2; Immites tacitos B* ( = Rig.) r; Immotos, tacitos Oehl.; Immites, tacitae Ld ; Dauies subtiliter haec adnotat: \\'forsan legendum: ITA MUTAE TACITAE sub culmine uestro rogatis Tot lares; nam Lares Mutae deae filii. Lactant. Diu. Instit. I 20: Hanc (Mutam) esse dicunt, ex qua sint nati Lares. Vide sis Ouid. Fast. 2, 572; 683 sqq\\' post uestro in C erasum f post rogatie punctum ponebatur 3 Tot] in C primo scriptum erat Tol, quod m. 1 correxit aediculis ALd (= in sed.); edicnlis C; aediculats B (i in & B\\' superscripsisse uiàetur); aediculas r; aedicnlae Dau. Oehl. simul acra C facta O; ficta r Oehl. 4 AdoratiB enim stulti malo leto (laeto B) ddfnnctos And. (b. Gbl., 16 p. 350) B* rv; A. e. s. m. leto (laeto B; lęto A) defnncti CBlA 9 eramine C (cf. II 9, 19); aeramine B* (= Rig.) rv; arannrae B1A. 7 Solnerais C (= soluere debebatis; cf. Kuehner. a. Gr. §. 47, 7); Solueritis BA rv Deos A XXI inscr. monte sia nis C 1 Montesea deos CA And. (b. Gbl. 16 p. 344) Σv; et Montesea deos B; Montes et deos r; Montes esse deos OehL (in eomment.) Hänssen dominentur E2rv (cf. 27, 11; Verge Aen. 2, 327 dominantur in nrbe); d > nominentur CA; nominentnr B (d et a B2 =Rig. superscripsit); dominantes I Hanssen in auro CΣ1r2; in auro B (g aUera manus — Big. ? — superscr.); in auro Ai in aruo E2r1; post auro uulgo non interpungebatur 2 Obscurati malo CB1Ar2v; Obsecratis (sic!) male B* (= Rig.) r1 inrantes C (altera littera incertum utrum n an n sit); inrantes BAr1; iunantes r2v; malim curantes (= colentes); cf. 12,10; C. A. 680 Nam si purus animus et mens serena maneret, Tu tibi de illis ipsi disputare deberes. Excordaris homo, si putas, ut isti te saluent Seu regant, seu minuant, nisi quid tu fani decurris. Iustitiam legis quaere magis quam illa; salutis Auxilium portat et fieri dicit aeternum.\\' Nam quicquid in uano sequeris, per tempora gaudes, In breui laetaris et postmodum plangis in imis: Subtrahe te illis, si uis resurgere Christo. XXII. HEBETVDO SAECVLI. Heu doleo, ciues, sic uos hebetari de mundo! Excurrit alius ad sortes, aues aspicit alter, 3 mens faeena B (= serena; cf. 8. 107 p. 723) rv; mens seaere A; menseraena C manerent OehL. 5 isti 0 (etiam BA, quod Ld non notauit); ipsi rv salnent O* Oehl.; saluant BAr1Ld 8 rogant 1 A nisi qd C; nisi quod A; nisi quod B (correctio si quid Bigattii uidetur esse); siquid rv fani A (Ld falso: fana); C primo faτu e deinde fani; fani B (s Bigaltius superscripsisse uidetur); sani rv decurris scripsi (cr. 24, 11 in synagoga decurris); decurrt C; de Icnris B1; de curis A; requiris B\\' (= Big.) rv (cf. 24, 13 fana re- quirie; C. A. 693 sancta requirit) 7 Insticiam B qre C; m quare B (e Big. superscrquare A quam Or\\'; om. E1 r\\' Oehl.; nam t Ld portat rb; porta CA; porta B (t Big. add.) dicit (diõ C) Orv; ef. 14,7 8 quicquid CA; quidquid BLd; quod rDau. OeM. in uano C (cf. indicem); in uanis BrLd; inlllluani A (post in uidetur ∫ uel f scriptum fuisse); inanes Dau. Oehi. temp C; cf. 26, 4 gaudes CJDau. (coniedtwâ) v; gaudet BAr 10 letarie C; lactaris r1 jpmodum C; cf. 11, 3 in imis Arv;in imis in imid. Bt (correctio est BigaUit); ibidem in margine scriptum: inimis; iminis C 11 Subtrabae Obristo C siuis] riois C Christo CA r2 Ld; cumTtro B (Christo Big. t add.) XXII inscr. seculi BA 1 hebetari Arv; habitari B*; t habetare C; habitare Bt 2 Excurrit rv; Ezcurret 0 sortis C; sortes B2Arv; fortes B1 Belantum cruore fuso malus inspicit alter Et cupit audire responsa bona crudelis. Tot duces et reges ubi sunt consulti de uita, Vel portenta sua scisse quo profuit illis? Discite quaeso bonum, ciues, simulacra cauete: Omnipotentis enim in legem quaerite cuncti. Sic ipsi conplacuit domino dominorum in altis, Ad probationem nostram daemones in mundo uag(ar)i. Et tamen ex alia parte mandata praemisit, Caelestis fieri qui relinquant aras eorum. Vnde non hoc curo disputare paruo libello: Lex docet in medio; uos consulete pro nobis! In duas intrastis uias: condiscite rectam. 15 3 Belantum scripsi (8. 101 p. 77d); Bellantum C; Balantam B7 (= Big.) rv; lantem Batlatum B\\'; Ballatum d\\'; (Ball)antem Ãm malus inipicit CB1 (S. 107 p. 773); manus inspicit B* (= Big.) Arv; manes elicit nanr credulus Dau. 4 bona crndelis CLd; nana credulus bona crudelis BIA; uana credulus r OeM. 6 quo OLd; quid rOehl, illis Amrv; illi CBA1 7 Discite rv; Dicite C; Iscite Dicite B; dicide Discite A qso C loin simulacra B1 cauete C1 8 in legem quaerite (qrite C) CBr1Ld; in legem currite quaerite A; in Lege quaerite r1 Oehl. 9 conplacuit C 10 Adprobationem r1; Ad probatjonem nostram Hanssen; nostram fortasse delendum daemones (daemonas r\\') in mundo uagari ArOehl.; daemones (demones C) in mundo aagi CAnd. (b. Gbl. 16 p. 351) Ld; daemones in mundo uagi ati B 11 mandata praemisit (prcemisit A) Arv; ta manda praemisit B; manda îimisit C; malim mandato (3= pactione) promisit; cf. C. A. 763 12 Celestia C; Coelestis B; Caelestes (is?) A; o Coelestes (Cael. v) rv relinquat Cl; relinquunt BArv 13 caro B1 (= Big.) rv; caro CBXA disputari C parno B\\' (= Big.) rv (cf. II 39, 25); paruu C; paruit B\\'A 14 medio: nos consulete pro nobis scripsi (cf. Neue\\' II.p. 429; Venant. Fort. IX 2, 89; 96); medio oror | nos\\' confulete pro ut C; medio nos nos consulite pro nobis B (nos Big. superscr.); medio orot (littera paenultima parum perspicua) consulite p. u. A; medio eret c. p. u. S1; medio ciet, (ciet: E*Oehl.) consulite p. u. rOehl.; medio nos : Consulite p. u. Ld; in medio: ergo consulite p. u. Hanssen 15 intrastis Crv; intrasti BA condiscite CDau. (con- iecttWâ) v; condicite BAr rectam rv; rectO CB; num rectam A XXIII. DE VBIQVE PARATIS. Dum uentri seruis, innocentem esse te dicis, Et quasi communis facis te ubique paratum. Vae tibi, stulte homo, mortem circumspicis ipse,. Barbaro de more sine lege uiuere quaeris: Ipse tibi figis asciam in crure de uerbo. Qui simplicem fingis, simpliciter uiuo cum isto Viuere te credis, dum uentrem cupis implere? Exiguus tyranni in domo resides, praue, Paratus ad epulas, et refugis Dei praecepta. Aut quia discredis Deum iudicare defunctos, Rectorem caeli facis te tute pro illo? Aspicis ad uentrem, quasi tu sis prouidus illi. Tu modo profanus, modo sanctus esse uideris. XXID, 1 dicis A (correctum, ut uidetur, ex dices) rv; dices CB 2 communia] alterum m in B compluribus lineolis oblitum; \\'ambiguum est in apographo (Sirmondi), communis legi debeat an comis\\' r* comment . 3 Ve CB montem C 5 Ipse tibi figis asciam in crure de nerbo scripsi (S. 107 p. 751); Ipsa ibitibificis asciS incruere de uerbo C; Ipse tibi hinnificis asciam in cinere de uerbo B; Ipse tibi infligis (hinnifleis Am) asoiam in cinere de uerbo A; ... hynnificis ... Σ2; Ipse tibi hymnificas etiam incinere de uerbo r; Ipse tibi hymnifica etiam in cinere de Verbo OeM.; Ipse tibi inimicus asciam impingere uerbo! Ld; Ipse tibi asciam infiigis in crure de uerbo Hanssen 6 uiuo CB Alr (fiDgiS: Simpliciter uiuo); nine Amx 7 te Arv; de CB uentrem Brv; nentre C; uentrum A 8 Exiguus tua In domo resedes t prane C; Exiguus Wa (tera Atyranni Am; tua rv) in domo residere (resedere BA) plane BArv; Exigis tyranni in domo residere prane Harmen 9 refugis Dei praecepta scripsi (cf. 35, 1 ut Dei praecepta uitaret; C. A. 331); refngiscere praecepta (pcepta C) Orv; refugiscens uel refngire Ld in praef.; refugis sequi praecepta Hanssen 10 quiad C 11 te tute scripsi; te tupte C (fortasse legendum: te tnpte); te 0 inepte BArv 13 modo Arv; modus Bl; modus 0 In supplicem prodis Dei sub aspectu tyranni. Senties in fatis, cuias modo leges inanis. XXIIII. INTER VTRVMQVE VIVENTIBVS. Inter utrumque putans dubie uiuendo cauere, Nudatus a lege, decrepitus luxu praesepis, Tot (uana) nane prospicis; quid? quaeris iniqua! Et quidquid egistis, istinc remanere defuncto Respicite. Stulte, non eras, et ecce uideris! Vnde processisti nescis nec unde nutriris. Tu Deum excelsum fugis tuae uitae benignum Rectoremque tuum, qui te magis uiuere uellet; Vertis te in faciem et dorsum Deo remittis, Mergis te in tenebris, dum putas te in luce morari. 14 dei CrOehl.; om. BALd tyranni Amrv (cf. b. Gbl. 18 p. 299); tyranDe BAl; tiranne C; In snpplicem prodis domini snb aspecta, tyranne, fi. e. supplicis partes agis, dum dominus esse uideris\\') Hanssen Hartelio assenttens 15 fatis CBAmrv; factis At cnias modo leges inanis At Hanssen (6. Obl. 18 p. 299 sq.); cniaa (cnins At) modo lege inanis CBAt Ld ; cnius modo lege iunaris r OehX. XXIHI, 1 putans r Oehl. ; « pntaui O; putas Ld uincendo B canere Arv; canere B ab initio, quod m. 1 mutauit in canere 2 praesepis (= mensae) scripti ct. Norat. epist. I 15, 28; de confusis litteris p et d ef. II35,14); preaedia C; peaesedis BAm; praecedis r; proeedis Dau. Oehl.; praesenti At Ld 9 (aw) nane scripsi; uanίtatés Hanssen prospicis, quid quaeris iniquaV rv 4 egistis OLd; egisti rOehl. isthinc A defunc to Cn; defuncto BA r OeAl.; defnnctos Ld 5 Bespicite CLd; a tu Respicite B; Respice tu rOehl.; Respice te A Respice tn stnlte: non r; R. tu stulte. Non Oehl. eris A et ecce CrOehi.; c1 (= et, nisi quod extrema lineola parum accurate scripta eat) ecce B; ecce A Ld I procesisti C 7 tue uite C 8 Rectoremq; C te Crv; to se B; se te A uellis C; fortam legendum uelit f fatiem C de ore mittis BA 10 twebri. OLd; tenebras r Oehl. ha9 C (altera littera e fuit, quod m. 1 in u mutauit) Quid in synagoga decurris saepe bifarius? Vt tibi misericors fiat quem denegas ultro? Exis inde foris, iterum tu fana requiris; Vis inter utrumque uiuere, sed inde peribis. Insuper et dicis: \\'Quis est, qui a morte rediuit Vt credamus ei, quoniam ibi poenae aguntur. Ea non sunt sic, ut tu putas esse, maligne! Nam illi qui prodest, post funera recte qui uixit?\\' Tu tamen mox moreris, duceris in loco maligno; In Christo credentes autem in loco benigno, Blanditurque quibus haeret amoenitas illa. Yos autem dabitis uiui sine corpore poenas;. Suscitat in faciem tortoris ordo clamare. 15 Lnc. 16, 31 11 sinagoga C decurris saepe bifarius v; d. sepe (saepe ΒΣ2) bifarios CΒΣ2, d. saepe us bifarios A; decurris ad Pharisaeos r 13 Ex ,5 sis CB fraena Ax 15 quis est qui a morte rv; q∫ qui a morte C; quid. est qui a monte B; quia (S. 107 p. 722) est quia a mode A rediuit scripsi (S. p. 753 sq.; cf. etiam libri Sapientiae c. 2, 1 sqq.); redemit Orv, post redemit edd. mterrogationis signum ponebant 18 qm C poenae rv; poenas C; panac (= paenae) c1 (= et) B (Ld f falso: papnaes B); poence et A 17 Ea non sunt sic, ut tu scripsi (cf. 26, 28 Haec autem sic non sunt; S. 107 p. 752); Ea B fi/////cur TU (06 initio fuerat: fnnT cur ru) C; Eia non si (sic Am) ant BA; Eia, non sic ut tu r1; tu om. f5 Oehl.; Eia! non, si ait, tu Ld maligne O (A quoque, cui Ld lectionem maligno ascribit); (else,) maligne. (;) rOehl.; (esse) maligno? Ld 18 Nam illi qui prodest, pest funera recte qui uixit scripsi; Nam illi qui pdã p funera recte (fecte?) que uixit C7; Nam illi qui prodest per (post Am) furnera recte uixit BA; Nam illi prodest post f. i, qui uixit r Oehl. j Nam ille, qui pro Deo eet, poat funera recte uixit U; ....post funera reuiuiscet Huemer J9 mex: morecia C (cf. 29, 16); moriens BArv loco maligno Cre; looo (loca A) maligni BA 11 quebs heret C 22 dabitis A; dubiis CBrOehl.; dubii Ld niui acripai; uiuos C; in uos BArLd; intus Oehl. poenas A .(om. Ld); poena CBrv 23 fatiem C; fratrem BArv tortorid. B (cf. u. 15); tortoria A ; tentatoris El XXV. QVI TIMENT ET NON CREDENT. Quamdiu, stulte homo, Christum cognoscere non uis? Vitas agrum pinguem et sterili semina iactas. In silua manere quaeris, ubi latro moratur. Tu dicis: Et ego Dei sum, et foras oberras. Ingredere iam nunc totiens inuitatus in aula: Matura iam messis, tempus totidemque paratum, Ecce modo mete; quodsi non, te paenitet inde. Nunc, si non habes, collige; uindemia uenit; Tempus adest uitae credendi tempore mortis. Est Dei lex prima fundamentum posterae legis, Teque designabat. Crede sis in lege secunda; Nec minus t ex ipsos et ex ipsas ibi prudentes; Obstupe iam factus ora tu credere Christo, Nam testamentum uetus de isto proclamat. XXV, Inscr. credent OrOeM. (cf. u. 20); credunt Ld 1 Quandiu BA cognoscere O (A quoque, quod om. Ld) r1 Ld; agnoscere r\\' OchL 2 Vitas agrum pinguem A1rv; Vitas acrum pingem C; Vita sacrum pinguem BAm sterili semina rv ; atereli semina C; serili semina B; sterili semine A 3 sylua A 4 Tu dicis CAt rv; Indicis BAm i totiens C; toties BArv aula OLd (cfII10, 6); aulam r OehL 6 messis Arv; messes C; maslus B 7 quod si BALd; quotsi C; quid rOehZ. de interpunctione huitu loci cf. b. Gbl. 17 p. 447; mete. quid? non te paenitet? inde (Inde Oehl.) I Nunc r Oehl.; mete. Quodsi non te paenitet, inde I Nunc Ld 8 si manus habes Hanssen I uenit C; nina BArv 9 abest Oehl. nite C credendo C1 mortis] litteras tis primo omissas m. 1 s. I. scripsit 10 prostere C; postere B 11 Teq designabat C (gentilem hominem poeta adloquitur, quem crediturum uetus testamentum praedixit; cf. Cypr. test. 1, 21); Te qui designabus BA; Tequidem signabat rOehi; Te cui designabus? Ld Crede sis scripsi; Crederis OLd; crediturum rOehl. 12 Nec minus scripsi (cr. II 1, 31); nec minos C; Nec minae BArv ex ipsos & ex ipsas ibi prudentes C; ex ipso sed ex ipsa sibi (tibi rv) pudenter (pudentes A; potentes rv) BArv 13 fatus CB Obstupe — iam — factus A ora tu OLd; iura te rOehl. 14 isto C; illo BArv Credere nnn(c) opus est, tantum in isto defuncto Resurgere posse 〈et〉 uiuere tempore toto. Ergo si quis ea discredit esse futura, Dummodo uincetur reus in morte secunda, Euentwra canam paucis in isto libello; Nam cognosci potest, ubi sit spes uitae ponenda. Tamen uos adhortor quantocius credere Christo. XXVI. REPVGNANTIBVS ADVEBSVS LEGEM CHRISTI DEI VIVI. Respuis, infelix, bonum disciplinae caelestis Et ruis in mortem, dum uis sine freno uagari. Perdunt te luxuriae et breuia gaudia mundi, . Vnde sub inferno cruciaberis tempore toto. Gaudia sunt uana, quibus oblectaris, inepte. Non illa te reddunt hominem fuisse defunctum. Anni te non possunt iam triginta reddere doctum?.. Nescius si primum errasti, respice canum. 25, 18 Apoc. 2, 11; 20, 14 20 Tit. 1, 2; 3, 7 15 Credere nunc scripsi; Crederenun C; Credere enim BArv isto C; ipso BArv defuncto] defunctum? cf. 27, 2 18 et add. Ld 17 discredit scripsi; discredis Arv, discrais C; discretis B 18 rens BS (incertum an altera manu) J.; res JB*; reos C seSda C 19 Euentura canam r Oehl. Hanssen; Euenter eni (enim BA) O; Ventura canam Ld 20 uite ponenda C (cf. C. A. 58); ante ponenda BArv to. 21 adortor C quantotius C chris 01 XXVI, inscr. Dei uiui om. C; cf. p. 4 1 Respicis A discipline C 2 frquo A uacari C 3 Perdunt te luxuriae scripsi (cf. 17, 7; II 12, 3; C. Â. 208 etc.); Perdunte luxorie C; Perdunt te luzuria BArv 4 sub in (s. J. jB) inferno cratiaberis CJB temp 0; cf. 21, 9; II 2, 5; 18, 8 5 sunt] f C 6 te reddnnt] terrebnnt r*comment. hominem fnisse] malim omnem fuisse (cf. Horat. carm. III 33, 6 non omnis moriar). i. e. ut non solum corpus, sed etiam animus tuus morte prima interierit; cf. u. 27 8 nestius C XV 3 Tu putas nunc uitam isti te perfrui laetum? Iniuriae, lites ibi sunt et damna diurnum, Bella uel infanda, fraudes, cum sanguine furta, Vlceribus corpus uexatur, gemiturque, ploratur, Seu luis inuadit, aut longo morbo teneris, Aut natis orbaris, aut perdita coniuge defles; Destruitur totum, ruunt dignitates ab alto; Vreris pauperie dupliciter certe si langues: Et dicis uitam, ubi uitrea uita moraris? Respice iam tandem hoc tempus inritum esse: Sed in futuro tibi spes est sine dolo uiuendi. Viuere uolebat utique 〈pater〉 paruoli rapti; Sed uita priuati iuuenis et senescere forte, 9 nec C1 isti CBLd ;istic ArOehl.; cf. 32, 12; Oypr. p. 356, 26; 368, 15; 481, 24 te C; om. BArv laetum B,A; latum C; laetam rv 10 Iniurias lites C (cf. S. 107 p. 755); innivias inter B; In inuias inter d; Iniurias inter? rv et C; om. BArv diurnum OLd; tuorum r OeM. 11 infanda B Ld; infunda C; infandae ArOehl. fufta C1 12 uexator gemitque C 13 luis O Ld ; lues rl; lenes r\\'; leuis (morbus scil.) Dau.Oehl. 14 natis B\\' (= Big.) Arv, noctis CB coniuge B\\' (= Rig.) rv; ẽmgule C; coniugate B 15 Destruitur Ax (S. 107 p. 755 sq.); Deseruitur C; Deʃαuitur B; desaeuitur A1 Ld; Deseritur rOehi. totum ruunt C; totum, hen ruunt BAr; totum. Heu ruunt v dignitatis C II Vreris C; becucξ. t (= breues) B; breues A; Vitiis rOehl.; Breni Ld langues v; languis Or 17 moraris C; moralis BALd; mortalis rOehl. (idem in comm. \\'Malim: Et dicis uitam uti nitrea nita mortales?\\') 18 temps C inritum B1 (= Rig.) rv; inruitum CBlA 19 dolore Dau. ; dolio Oehl. (in comment. ad 29, 18); sed cf. 8.107 p. 786 sqq. 20 nolebat C; nolebat (= uolebat) B; uolebus A (cf. S. p. 723); nolebant rv utique r; de quo accentu cf. Hanssen p. 27; idem tamen in uitia pro utique recepit pater paruoli scripsi; paruoli Or1r2Ld; paruuli r3 Dau. Oehi. 21 Sed nita (primo fita, deinde nita Cl) Or; Sunt: uita v iuuenis (= genetiuus pendens a uocabulo pater) scripsi; inuenes Orv et senescere scripsi (sc. filium; idem u. 20 ad Viuere supplendum); esse (ee A) nescire CA; f ee\\' nescire B; senescere rv Lautitias diues perfrui quia ipse parabat; Et tamen inuiti reli〈n〉 quimus omnia mundo.- Gens et ego fui peruersa mente moratus- Et uitam istius saeculi ueram esse putabam Mortemque similiter sicut uos iudicabam adesse, Cum semel exisset, animum periisse defunctum. Haec autem sic non sunt; sed conditor orbis et auctor — Requisiuit enim fratrem a fratre peremptum —: Impie, dic, inquit, ubinam frater ? — Ille negauit. — Sanguis enim fratris ad me proclamauit in altum. Torqueris, uideo, ubi nil sentire putabas, Ille autem uiuit et loca dextera tenet, Delicias fruitur, quas tu perdidisti, nefande! Et cum renouasti(s) saeculum, et ille praegressus Inmortalis erit; nam tu sub tartara planges. 21, 29 sqq. Genes. 4, 9; 10 22 Lautitiaa diues scripai (cf. Petron. 21K 5 lautitiarum appa- Tatus)* Lautities diues C; Laetitios dies (sicl) B; Laetitior (r? sx) u dies (sic!) A; Laetificos dies Oehl. ; Laetitias din Ld perfrui (= perfruendos F cf. C. A. 305) quia ipse (ipso A) parabat 0 (supplendum: pater filiis); perfruique ipsi parabant rv 20 sqq. Viuere nolebant in uitia parnoli rapti; I Sed uita priuatur iuueDis; senescere forte, I Lautities diues perfrui qui ipse parabat. Hanssen 23 relinquimus scripsi; reliquimus C; rem primus JBA; reponimus rv omna C; ola B mondo BA 24 Gens! et Oehl.. 25 sech C neram And (? cf. b. Gbl. 16 p. 347) r OeM.; coram C.At; ueram coram B; solam Am; caram Ld 28 sic C adee C 27 Cum] Cnr B animum rv; atum B; animϰ C; animas A perisse C 28 autor BA 29 frẽm C\\' 30 dic At rv; dico CBAm ff C 31 prociamauit BArv; pclamauit C; clamauit Pitra Spicil. I- p. 543 32 uideo] adeo B* (= Rig.) 3.Z. (a Ld omiss.); malim: tu ideo 33 uiuit.rv; uiua C; uiuet BA 34 deliciis A nefande, I Et v 35 renouastis saeculum scripsi (S. 107 p. 757); renouasti seculum C; reuocasti _seculum (saec.) BArv . pgressus C; pregressus B 36 Immortalis BArv; lã mortalis C; Iam inmortalis? erit CBAmrv; est A* tartaro Oehl. comment. j sed cf. 27, 19 3* Viuit certe Deus, qui defunctos uiuere fecit, Innocuisque bonis ut reddat praemia digna, Vesanis autem et impiis tartara saeua. Incipe sentire iudicia Dei, seducte! XXVII. STVLTE, NON PERMORERIS DEO. Stulte, non permoreris nec mortuus effugis actus, Tu licet disponas nihil te sentire defunctum. Vinceris, insipiens: uiuit Deus conditor orbis, Legitima cuius clamat(ur) ualere defunctum. Tu autem dum praeceps sine Deo uiuere quaeris, Extinctum in fatis indicari tu futile credis. Non ita disposuit, ut tu putas, Deus aeternus, Obliuitos esse mortuos de gesto priore. Nunc nobis imperitis fecit receptacula mortis, Post cineres autem nostros uidebimus illa. Erue te, stulte, qui putas, post funera non sis. 37 Yinit rv; ViuA C; uiaet BA % C 38 reddat rv; reddas O pmia C M Versaris C sena C 40 inditis C XXVII, inscr- permoaeris A 1 permoueris A acts C 2 sentir & C defunctum r v; defuncto C; definito B; flnito dm; defunctam At 3 incipiens C uiuet Huemer o\\'rbis C 4 clamatur scripsi (cf. C. A. 451; 473; 673); clamat Or\\'; clamant r2v defnncto Or1 Ld; defnnctos r\\' Oehl. (Ld falso: definitos edd.); dofunctum Huemer 6 Extinctum C indicari tu scripsi; iudicas ut OLd; iudicas et r Oehl.Hanssen futile Hanssen; futale C; fatale BArv 8 Obliuitos rv, Obliuitor (r ? 8 ?) C; obliuitor BA 9 nobis r Oehl. ; nb C; no r B; non ALd imperitis scripsi ; imperitas C; imperitaA B (primo -tus uel -taa; sed ultima littera perplexum in modum correcta); imperitus ALd; imperitans r Oehl.; fortasse imperita (= incomperta?) scribe. dum mor tis C1 10 Post cineres Arv; Prescineree C; reserueris B (Ld faiso: post ne serueris cineres B); post cineras Reserueris Σ1 illa CBAt r Oehl.; illum AmLd 11 Eruae C (cf. 34, 6); Ernere BALd; Eiuere rOeht. per post funera A (Ld falso: per post A); p fanera C (8. 107 p. 775); per fnnera Brv non sis OLd (cf. 21, 1); ut non sis rOehl. 10 sq. mutauimus interpunctionem uulgatam: illa (illum) | Eruere .. non sis, I Hectorem Rectorem dominumque tuum nihil posse fecisti. Mors autem in uacuum non est, si corde retractes. Optandum noscas, nam sero senties illum. Rector eras carnis, non te certe caro regebat; Exemptus ab illa, reconditur illa tuorum. Recte mortalis homo separatur a carne. Idcirco nec poterint oculi mortales aequari — Sic habet abyssus noster — de Dei secreta. Da nunc ergo Deo, fragilis dum moreris, honorem, Et crede, quod Christus uiuum te de mortuo reddit. Omnipotenti laudes in ecclesia reddere debes. XXVIII. IVSTI RESVRGVNT. Iustitia et bonitas, pax et patientia uera Viuere post fata faciunt, et queri de actu: 12 nihil C; nil BArv 14 OptanS C nosces A illud Am b t 15 rege bat C1 II Exemptus ab illa (ab illa A) OrOehl. (= ubi ex- emptus illâ eris; de eiusmodi participio absoluto cf. Victor. Vitens. 3, 71 Nam |putr efactus et ebnlliens nermibus, non corpus, sed partes corporis eius uidentur esse sepultae; alia indidem exempla Petschenig in indice editionis suae affert) ; Exemptus (es) ab illa Ld recondit illa tuoram (tuorϰ C) OLd, qui haec addit: \\'tua intellege animi carnisque coniunctionem, quarum partium illa (caro) sola reconditur; sed forte duorum- legendum ; reconditur illa, tu horsum r Oehl. 18 nec poterint O Ld; non poterunt r Oehl. equari C; caecari Oehl. 19 abysus C secreta 0 (cf. C. A. 106, 502; 129, 11 uiuitur in Dei secreta; aliis quoque locis Commodianus accus. plur. neutr. gen. cum praepositionibus ablatiuum regentibus coniungit uelut 17, 11 sub fata; 17, .3 sub mysteria; 26, 36 sub tartara; II 3, 12 in aurea castra; 5, 10 sine damna; 15, 5 in .. uolnmina; .C. A. 263 In quorum stadia esse; 708 de sua facta; 813 cum multa milia); secreto rv 18 sq. post aequari et post noster parenthesis signa posui Da] d u B 20 fragiliA B; fragilia A (S. 107 p. 722) moraris Pitra Spicil. I p. 543 21 reddit OLd; reddet rOehl. XXVIII, 1 patientia] sapientia Dauies ingeniosius quam uerius; cf. Cypr. p. 398, 11 sqq. jH. si sapientia illic (in philosophis) uera non est, esse non potest et uera patientia. Vera patientia opponitur fucatae patientiae Stoicorum et Cynicorum 2 pfacta C (S. 107 p. 775) et qri C (= paenitentia propter peccata?); et quare BA; et cura rv (Ld in praefat.: et curae); malim: nec queri deleto commate post faciunt; quod si uerum est, de actu idem ualet quod de iudicio nouissimo; cf. S. 107 p. 784 Subdola gens autem, noxi<os)a, perfida, praua Tollit se in parte et fera mente moratur. Impie, nunc audi, qui * * malefacta lucraris: Respice terrenos iudices, in corpore qui nunc Excruciant poenis diros: aut ferro parantur Supplicia meritis aut longo carcere flere. Vltime tu speras Deum inridere caelestem Rectoremque poli, per quem sunt omnia facta? Grassaris, insanis, detractas nunc et Dei nomen? Vnde non effugies, poenam post fata qui ponet. Nunc uolo sis cautus, ne uenias ignis in aestu. Trade te iam Christo, ut te benefacta sequantur. XXVIIII. DIVITI INCREDVLO MALO. Differris, diues, nimium tua cuncta uidendo, Insatiabiliter quibus adhuc adgerere quaeris. Viuere post ista, dicis, non spero defunctus. ! Ingrate summo Deo, qui sic Deum indicas esse, 28, 14 Apoc. 14, 13 3 gens Lcl; mens OrOehl. noxi〈os〉a Hanssen; noxia Orv 4 re C parte 0 (= recedit a Deo uel ab ecclenai cf. U 11, 2) i partes rv fera A mente OrlLd; morte r2 Ochl. 5 qui per male facta r; quid per m. f. Oehl.; qui malefacta OLd; fortasse: qui uel quae in malefacta (cf. 27, 19; II, 23, 3) 7 Excruciant r\\'v; Excrutiant Cr\\'; t<v Excrucianit BA an Cl parat C 10 omfia C 11 nodi CI 12 Yndenon Arv; Ynde nom̃C; Vnde nomen B (Ld om.) poenam post fata qui ponet scripsi (8. 107 p. 775); poenam p factiq* ponet C; poenam (Ld om.) per factaque ponet (ponea A) BA; poenas per factaque ponet rv 13 cautus Arv; autus CB aestu BAm Ld; estn C; aestus At; aestum r Oehl. XXVIIll, 1 Differris scripsi; Differes Ort;j Differis Ld in praefat. 2 adgerere quaeris scripsi (cf. C. AL 607 Dam cupiunt multa oculo, dum augere quaerunt; Seft. ad Helu. 10, 6 opes opibus adgeritil); adarere qris C; adhaerere quaeris BA (Ld falso: adhaerue A) rv 3 post rv; p C; pro BA dicis Cr OeM.; dices BALd Te qui nescientem protulit, deinde nutriuit; Ipse prata tua gubernat, uineas ipse, Ipse greges pecorum et quicquid possides ipse, Nec istis adtendis. Aut tu regis omnia forte? Caelum hoc et terram et maria salsa qui fecit,\\' Reddere decreuit nos ipsos in aureo saeclo, Et modo si credis, uiuitur in Dei secreta. Disce Deum, stulte, qui uult te inmortalem adesse, Vt gratias illi referas in agone perennes. Lex docet ipsius, sed quia uagari tu quaeris, Omnia discredis, et inde in tartaros ibis: Mox animam reddis, duceris quo te paenitet esse, Ac luitur ibi poena spiritalis aeterna; Lugia sunt semper, nec permor<i) eris in illa, Omnipotentem Deum iam tunc ibi sero proclamans. 29, 9 Psal. 145, 6; Apoc. 10, 6; 14, 7 etc. 5 nescientem Dau.v, nesciente CBr malim et deinde totus uersus in A deest I prata r Oehl. (Cypr. de bono pat. c. 4 gratias agentibus et ingratis Dei nutu tempora obsequi .. fructus miteacere uinearum .. prata florere; Horat. epist. 116, 3 Pomisne an pratis an amicta uitibus ulmo; Auson. EdyU. 3, 21—23); para C; pars BALd t . uineas Cvr; uiuas B; uias A 7 greges OLd; gregem rOehi. quicquid C posaidet A 6 sq. ordo uersuum 6 et 7 in A inuersus 8 attendis r Oehl. Hamsen; adtendistis C; attendistis BA; attendisti Ld oma C ante ant uulgo nulla interpunctio, post forte punctum ponebatur 10 noa r v; B C; non BA seclo 0 11 si credis rv (cf. 32, 10); sic credie At ; sic reddis BAm; sicreddis C secreta Or\\' Ld; secreto E1r2 OehJ. 12 % uulte inmortalem C 13 referas r v; r refferas C; referas B; deferas A ago ne B pennis C; perennis BA; perennes rv 15 tartaros rv; tartaras 0 (A quoque, quod Ld\\' om.) 16 penitet C 17 Ac luitur scripsi; adluitur Or-Oehl.; ri abluitur Ld spirat C1; spiritualis A 18 permorieris scripsi (27, 1 permoreris praesentis temporis est); permoreris Orv 19 Ompm C tunc Or1r2Ld; nunc r2 Dau. (S. 96 p. 468 sq.) Oehl. proclamas A XXX. DIVITES HVMILES ESTOTE. Disce, moriture, bonum ostendere cunctis. In medio populi quid te facis alterum esse? Vadis ubi nescis, et inscius inde recedis; Impie tractas cum ipso corpore, sitis Tu super diuitias, nimium te tollis in altum Et t stifam ducis, nec respicis pauperes ultro Subditos nunc nobis, nec parentes pascitis ipsos. Heu miseri! fugiant longius mediocres a uobis. Vixit et extinxit pauper t ebreica clames. Mox furiis ageris, cum pereas ipse, Charybdis. Indisciplinati sicut * * diuites estis: Legem datis istis, nam uobis parcitis ipsis. Exue te, diues, tantis malis Deo reuersus, Subueniat [uti]que tibi, quod nunc operasti si forte. XXX, 1 bonum ostendere OLd (cf. S. 107 p. 796); bonum te ostendere rOehl. 2 te rv; de 0 faris Oehl. comm. 5 sap C (ct. Horat. serm. I 1, 68 sqq.) ; semper Brv; per A 6 stifà. C; hifam B; fifam A*; diuam Am; typhum r Oehl.; dinum Ld; stipamen? cf. II 9, 19 ultro I Subditos v; ultro. I Sabditos r 7 uob C pascites C 9 Vixit et exstinxit (extincxit C) pauper OrlLd; Vixit. &, Extinxi. Pauper r\\'; Vixit et extinxit pauperes La Croze, Schurzfl. suppl.; Vixit et exiuit pauper Oehl. ebreica clames C; ebrcica clamor B; ebraica clamor A; Ebrea clamor Σ2; Ebraea clametr*; EVRHKA clamat El r\\' Oehl.; saeculi amore La Croze. Schurz. suppl.; ebriacus clamas Ld intextu; Abruhae amor Ldinpraefat. 10 carybdis O 11 Indiscipulinati Ld sic̃ (= sicut) C; sic BALd; sic uos rOehl.; sic ut(ique) Hanssen; fortasse sicut bestei; cf. 34, 17 12 ipsis istis A nam nobis parcitis C; nam uobis paratis BA; non uobis paratis rv 13 Eane te, diues, tantis r Oehl. Hanssen; Exuete (Exuite A) diuites tantis O; . Eane te diuitis tantis Ld reuersus Ld Hanssen; peruersus (puersus C)CBAk; peruersis Am 14 Subueniatque tibi Hanssen; Subueniat utique tibi Orv quod nunc operasti, si forte r (cf. Cypr. de op. et eleem c. 2: adsidua et iugis operatio .. Dei rursus indulgentiam largiatur; b. Gbl. 17 p. 448); q nunc (quod nun A) opericti si forte O; quod nunc operasti in morte Oehl.; quid nunc operiBti si forte Ld Estote communes minimis, dum tempus habetis; Sicut ulmus amat uitem, sic ipsi pusillos. Terribilem legem malis bonis atque benignam Obserua, nunc sterilis! subditus in prosperis esto: Tollite corda fraudis, diuites, et sumite pacis. Expiate malum uestrum benefactis a Summo. XXXI. IVDICIBVS. Intuite dicta Salomonis, iudices omnes, Vno uerbo suo qualiter uos ille detractat: Dona quam et xenia corrumpunt iudices omnes! 31, 3 Sirac. 20, 31 15 cõmunes CAnd. (b. Gbl. 16 p. 349; cf. Inser. II 22, 11) Pitra Spicil. IV p. 226; coes BA; comes r v 17 bonis atque O (= atque bonis); bonis aeque r v benignam rv, benigna 0 18 sterelis C; sterilid (= sterilis) B; sterilia A (S. 107 p. 722) subditus scripsi; subtitis C; snb totis BALd; subtutas r Oehl.; subtristis, snbcautu., submissus (= subditus!) OeM. comm. 19 paces BA (cf. Horat. epist. II 1, 102); quae lectio si retineretur, corde pro corda, fraudes pro fraudis esset legendum; sed cf. 33, 4 20 Expiate scripsi (b. Gbl. 17 _p. 449; Cypr. p. 377, 12 H. eleemosyna a morte liberat et ipsa purgat peccata — Tob. 12, 9 —); Expectate (Exspect.) OLd; Et spectate rOehl. benefactis AmLd; benefacitis CB; bene facitis At; (uestrum.) Benefiacitis ? r Oehl. a Summo (= apud swnmum F) Hanssen p. 53 in nota (quod prius iniwria repudiaui); absumi idem in textu; a sumo C; asurio (a surio A\\') BAusuram Am; Adsum r Oehi.; ac sacris Ld; idem in praefatione p. XVIII et XLIII lectionem usuram praefert XXXI, 1 Salomonis] locus, quem Commodianus u. 3 affert, ex Siracide sumptus est; sed caue de nomine quidquam mutaueris, cum et Commodianus ipse II 32, 4 Siraciden uel Ecclesiasticum \\'Salomoniacum librum\\' dicat et Cyprianus eundem librum Salomoni adscribat; de qua re cf. Cypr. Test. III, 51; 109: Apud Salomonem in Ecclesiastico 2 detractat Cr2v; detrectat BAr1 (Ld falso: detractat A edd.) 3 et in C primo omiss. m. 1 s. I. add. exenia CB om̃ſ (= omnes) C; om. B A; (iudices:) inde rv Idem: V (o)s, sequit 〈ut〉, datorem semper amatis; Cum quaerit(ur), causa uictoriam tollit iniqua. Innocens hic ego sum, nec uos incuso pusillus, Blasphemium tollat Salomon, qui (clamat) aperte. Vobis autem Deus est uenter et praemia iura. Suggerit hoc Paulus apostolus, non ego pulex. XXXII. SIBI PLACENTIBVS. Si locus aut tempus fauet aut persona prouenit, Index esto nouus. Quid nunc extolleris inde? Blasphema(s), indocilis; de cuius praestantia uiuis, In fragilitate tanta non respicis umquam. 31, 5 Proaerb. 19, 6; 22, 9 8 Phil. 3, 19 t I Reg. (Sam.) 24, 15; 26, 20 4 Idem: VOl, sequitur datorem semper amatis scripti (tequitor = pergit dicere; de qua notione cf. Augutt. de ciu. Dei 16, 3 uel. II p. 128, 7 D\\': Deinde sequitur Scriptura dioem; ibid. p. 121,16; 229, 15 etc. Poeta hic cogitavit, fortasse de Prou. 19, 6; certe u. 5 Prou. 22, 9 uictoriam .. acquiret qui dat munera secutus est); Inde musBequit datorem s. a. C; Inde munus sequitur mussequit dator 6 s. a. B; Inde munus sequitur torem musse quit. Dator eat s. a. Å; Inde ios sequitur. (; Oehl.) datores e. a. r Ochl.; Inde mussitatur: datorem s. a. Ld I Cum quaeritur scripri; cum quaerit B A; Cum qrit C; Cumque erit r Ochl. ; Cum qua erit Ld uictoriam tollit iniqua r1; uictoria tollit iniqua\\' C; uictoria tollit iniquam B A Σ2r1v i hio C; sic B Arv paaillus r Ochl. (cf. u. 9); pusillos O Ld 7 Blasphemiam rl tollat OrlLd; tollit r2 Σ1 (? cf. 8. 96 p. 457) Ochl. salamon C; Solomon r\\' qui clamat aperte scripri; q apte C; q aperte B; quod aperte A Ld; quia aperte r Oehi. 8 premia C t Suggeret CB non ego pulex B r1 r2 (S. 96 1. c.); ñego puliz C (pulix fortasee retinendum); nonergo pulex A (in ergo littera r primo omissa eadem manu uidetur inserta esse); non ego duplex r\\' Oehl.; non ergo iudex Ld XXXII, 1 puenit C; prouenit BAv; prouexit rOehl. 2 Quid A r v; q4 C B 3 Blasphemas r Ochl.; Blasphemans Oehl. comment.; Blasphema OLd culs (= cuius) prestantia C 4 umquã C Per gradum et lucra auidus fortunae praesumis, Lex tibi non ulla est, nec te in prosperitate dignoscis. Auro licet cenes cum turba choranlica semper, Cruciarium Dominum si non adorasti, peristi. Et locus et tempus et persona tibi donatur, Nunc si tamen credis; sin autem, pro eo timebis. Tempera te Christo et ceruicem illi depone: Istic honor remanet et tota fiducia rerum. Blanditur quando tibi tempus nunc, cautior esto. Vltima fatorum non prouidens, quae te oportet, Sine Christo nequis esse (ui) tae conpotis unquam. XXXIII. GENTILIBVS. Gens sine pastore ferox iam noli uagare. Et ego, qui moneo, idem fui nescius errans. 33, 1 Matth. 9, 36; Marc. 6, 34 5 gradum Ld; gradu O; gradus rOehl. auidus rv; auidQ C B auidum A (uarias leett. codd. BA om. Ld) fortunaa rv; furtune C; furtu ne BA I tibi non ulla r v; tibtfi nulla C; tibi nonnulla BA dignoscis OLd; dinoscis r Oehl. 7 canes cum turba choraulick scripsi (8. 107 p. 758); ceDis cStur ba choraulica C; ceniseuntur bacchor r aulica BAm] censeur turba choranlica At; censeantur, bacchent aulica r OeAl.; censeant turbam choraulicam Ld; Auro licet splendes cum turba cboraulica semper Hanssen 8 dSm C (cf. S. 107 l. c.); dfini B A (om. Ld); Domini rv t donatur Cr Oehl.; doncvtur (= donaetur) B; donetur ALd 10 Nunc si tamen credis; sin autem, pro eo timebis. scripri (ef. b. GbI. 17 p. 449); Nunc, si tamen credis: sin autem (, r) pro eo timebis r v 12 Isti* Ox; Isti BArv honor remanet rv; honorS manet C; honorem manet B A fidntia C rerum C rv; reum BA 13 BlandiY C nC C \\' 14 q 0 15 nequis esse uitae scripsi (uitae = uitae uerae; ct. C. Â. 172); nec uisissete C; nec uifis sere (uel seu) BA; reuiuiBcere rv; nequis surgere Hanssen p. 10, ut incisionis semiquinariae lex teneatur; cf. ibid. p. 7 sq. conpotis C (== nominat. ? cf. Georg. HW1 8. u. compos extr.); compotis B; compositis A; non potes rv; conpositus Hanssen Qquam C XXXIII, 1 postore A uagare Amrv; uacare CBA1; cf. 26, 2 2 nestius C Nunc ideo Domini figuram sumite uestri, Tollite corda fera et exasperata seorsum: Intrate stabulis siluestris ad praesepia tauri, Latronibus tuti sub regia tecta manentes. In silua lupi sunt, ideo refugite sub antro. Bellaris, insanis nec respicis, ubi moraris. Vno crede Deo, ubi mortuus uiuere possis Surgas et in regno, cum sit et resurrectio iustis. XXXIIII. ITEM GENTILIBVS IGNARIS. Indomita ceruix respuit iugum ferre labori, Tunc iuuat in campis crassis satiari coliclis. Et tamen inuita domatur utilis equa Minuiturque ferox esse proinde domata; 13, 3 Rom. 13, 14; Gal. 4, 19 5 Esai. 56, 9\\' 3 summite C 4 exasperata r Oehl.; exasperate OLd Beoraam OLd; sursum r Oehl. 5 Inftrate C stabalis Big. ins. v; stabiles r Σ (?); stabilis O Σ2 (?); stabnla DodweZl siluestris (= siluestres) C; siluestres uel siluestris Dodwell (coniecturd); siloeatri B A Σ1; Siluestri (papae!) r; silneatri (— siluestres) Big. ms. v; uestra Sirmond (8. 96 p. 473) ad praesepia (praeaaepia BALd) tauri O Σ1l Rig. ms. e; ad praesepe pastoris r; de toto hoc loco cf. S. 96 p. 467$q.; 471 sqq. 0 tuti rv; toti 0 regia rv; regi 0 manentes 0 (Ld falso: manentis B Oehl.) rv, manentis Oehl. 7 sylaa BA 9 Vno 0 Ld; Vni r OeM. ubi O Ld; uti r Oehl. uiuαc (= uiuere) B; vevire A 10 resurectio C; resurectis B XXXIIII,1 ceruix B rv; cernis A; cernia C ferre labori BALd (cf. C. A. 199 Gens ingrata bonis noluit iugum ferre praeceptis); ferre laboris r Oehl.; terre tabori C 2 Tuuc iuuat r v; Tunc iubat C; nunctunc iuust iubat (= iubat) B; nunctunc iuust iubar A (S. 107 p. 723) satiari Σ1 RV; satiare O coliclis (= cauliculis) Oehl. in comm. Ld; caliglis C; caiiglis Bd; siliquis r Oehl. in textu 3 utilia A equae C 4 proinde domata scripsi (8. 107 p. 758 ; p m (p m B; p m A) dedomata 0 primum dedomata rv Gens, homo, tu frater, noli pecus esse ferinum, Erue te tandem et tecum ipse retracta: Non utique pecus nec besteis, sed homo natus, Tu te ipse doma sapiens et intra sub antra. Idola, quae sequeris, nihil nisi uanitas aeui. Leuia uos corda perducunt poenali barathro. Ibi aurum, uestes, argentum ulnis refertis, Bellatur ibi, dein canta(n)tur pro psalmis amore(s). Vitam esse putas, ubi ludi(s) aut prospicis ista: Sortiris, ignare, extincta, aurea quaeris. Inde non effugies pestem, licet ipse diuines. Gratiam, quam misit Dominus in terra legendam, Non requiris eam, sed sic quasi besteus errans. Aurea post fata ueniet tibi saecla, si credis, Rursus ut incipias inmortale uiuere semper. Illud quoque datur scire, quod ante fuisti: Subiectum te praebe Deo, qui cuncta gubernat. 5 ff C 6 Ernete C retrata 01 7 besteis (ad natus pertinens) CB; bestia A Ld; bestia es rOehl. nats C 8 antra scripsi (ct. 33, 7; C. A. 66); antro Dau.; arma (arma\\' C) Orv; fortasse arma aula uel aulam; cf. 25, 5; II10, 6, ubi BA aula praebent 9 quae OeM. in comment. Ld; q C; qui BAr Oehl. in texta eui C 10 perducunt O Ld; perdunt r OeM. poenali baratjiro Ld; poenali beratro O; poena liber atro BA ; paene liberatos r OeM. 11 uertes BA ulnis refertia C; ulnis refertur rv; cl nid refertur B; el nies refertur Å; cf. Anthol. lat. ed. Riese II p. LXX: me (Sericum) Caesar ulnis efferunt et reges 12 cantantur pro psalmis amores Hanssen (coR. II 19, 18); cantatur pro psalmis amor (amore C) Orv 13 ludis r OeM.; ludi OLd. pspiois C ista: Ld; ista? r OeM. 14 extincta C 15 diuines scripsi (S.107 p. 758); diuinis O; diuinua rv r. 16 legenda.\\' C 17 bestens errans C; lesteud etrand B; lestens & errans A (uocabulorum lestens et errans littera uliima s in rasura scripta; de qua re cf. S. 107 p. 722); bestius errans r; bestius erras Dau. v 18 post fata scripsi (S. p. 774 sq.); p fata C; p fata B; per fata A Ldj praefata r Oehl. uenia C (cf. 35,17); uenient r OeM.; ucnıd (= uenis) B Ld; uebis A secla O 19 Rursns] Recte credis ruraus C (recte credis uerbo credis explicandi causa ab homine docto aliquo additum; cf. 6,18); Nec te credis rursus BA; in B altera manus (Big. T) uerba Nec te credis uncis inclusit ut incipias OLd; et incipies semper i 1 rOeM. uiuere BA 21 Subiectum Crv; Sublectum B; Subiectum A (Ld om.) prebe C gufonat C, XXXV. DE LIGNO VITAE ET MORTIS. Adam protoplastus ut Dei praecepta uitaret, Belias seruator foit de inuidia plasmae. Contulisset nobis seu boni seu mali quod egit Dux natiuitatis; morimur itemque per illum, Ex diuino ipse ut [recedens] exsul factus a uerbo. Finitis sex milibus annis inmortales erimus. Gustato pomi ligno mors intrauit in orbem: Hoc ligno mortis quaeramus uitae futurae. In ligno pendit uita ferens poma, praecepta: Kapite nunc (inde) uitalia poma credentes. 35, 7 Sap. 2, 24; Rom. 5, 12 XXXV, inscr. nite C I protoplastus scripsi; protoplaustus C (S. 107 p. 759); protolapsus BArv 2 Belias r2 v; Belliaa O; Belial r1 seraator scripsi; seruatur O; tentator rOchl. Hanssen; seruatus Ld plasme C (cf. C. A. 315); psalmae BA; palmae r 3 Contulisset OLd; Contulit et rOehl.; Contulitque Hanssen boni sea mali rv; bonis seu malis 0 4 natiuitatis O Dau. v; nati natiuitatis r itemque scripsi (cf. C. A. 324); idemq C; idemque (idem qae B) BLd; idem quod A natinitatis, (morimar .. illum,) I Ex diaino Ld 5 ipse nt recedens exsul (exul BA) factas a uerbo 0 (recedens explicandi causa uidetur exsul uoci adiunctum esse; cf. 34, 19); ipse ut recedens exul a uerbo rOehl.; idem in comment.: \\' Olin pro ut malui at uel etiam erat\\'; ipse, at recedens e. f. a. u. Ld; ipsest recedens e. f a. u. Hanssen*) 6 millibus r.Oehl. inmortales C 8 qaaeramns uitae futurae BA (suppledum: lignum); qaeramas aite future C; generamur nitae futurae rOehi.; quaeramus nitam futuram Ld 9 pendit t OLd (cf. II SiO, 9); pendet rOehl. precepta C; praecepta B (a paene u est); praeceptu A ; 10 Kapite %d; Capite Dau. Oehl.; Kauete Cr; Cauete B (initio Cauete, quod altera manus (Rigalti?) lineola addita correxit) ; Cauete A inde uitalia Hanssen; uitaUa Orv; nobis in mentem uenerat: uobis (nb) uitalia *) Versuum 3—5 haec esse sententia uidetur; Ita fuit ab initio comparatum, ut, quidquid primus homo egisset sive boni siue mali, id in nos quoque, prolem eius, transferretur; mors quoque ab iUo nobis profecta est, ut ipse Dei uerbo ex uita diuina exui factus est ; cf. Optat. Donat. 1,12: ueritatis exules (= haeretici) a domo ueritatis satis «xtorres. Lex a ligno data est homini primitiuo timenda, Mors unde prouenit neglecta lege primordi: Nunc -extende manum et sume de ligno uitali. Optima lex Domini sequens de ligno processit; Perdita lex prima; gustat, unde licet illi, Qui deos adorat uetitos, mala gaudia uitae. Respuite gustum; sufficiet scire quod esset. Si uiuere uultis, reddite uos legi secundae, Templorum culturam, daemonum fana uitate. Vertite uos Christo, et eritis Deo sodales. Xancta Dei lex est, quae mortuos uiuere dioit. Ymnum sibi soli Dominus proferre praecepit, Zabolicam legem omnes omnino uitate. XXXVI. DE CRVCISTVLTITIA. De duplici ligno dixi, mors unde processit, Et iterum inde procedere uitam frequenter. Crux autem stultitiam facit adulteri genti. 35, 21 lob. 10, 28; 11, 25 22 Deater. 6, 13; Eph. 6, 19 3i, 3 I Cor. 1, 18; 23 11 tidida C 13 sūme C li illi Or; ille v, nulla post gustat mterpunctione posita 16 uetitos JB; netilos A (S. 107 p. 724) 17 essetj maitm essent sc. mala gaudia; sed cf. 34, 18; Roensch. It. et alae.. Vulg. p. 435; S. 107 p. 764; 775 18 uiuere rv; nere BA; nere C legis seounde C 19 culturam Ld ; cultura O; culturas r Oehl. demonam C fana Dau. (c/. 1, 5; 16, 11; 21, 6; 24, 13; 37, 22); lata Orv 21 Xancta CB (cf. II19, 21); Sancta A; Xanta rv - deiDeu docet dicit Dei rv; df C; deus Bj Dei A % C dicit C; dicit B; docet Aj docet r OehZ.; daat Ld; cf. 14, 7 22 soli C (S. p. 759 sq.)j solus B; aolva A (S. p. 722) 23 om̃ſC; oes B; oles A oio B totum uersum, ut editus est, And! habebat (b. Obl. 16 p. 345) XXXVI, inscr. crucistultitia CLd; crucis stultitia BAr; sed Big. in commentario: \\'Aut compoaito uocabulo legendum: crucistultitia,.. aut deerit acrostichidi uersus\\' 1 dnblici C 2 uitam rv; uita 0 3 stultitiam facit Ld; stultitia fa5 O; stultitia facta est rOehl, adulteri 0 (= diGboli; cf. II16, 7; 32,12; C. A. 179; 206; 985); adulterae rv Rex aeternitatis per crucem diros adumbrat, Vt sibi non credant.s o stulti, morte uiuentes! Cain iuniorem occisit nequam repertus: Inde Enoch subolis Chananaei nati feruntur. Sic genus iniquum increuit mundo, qui nunquam Transmutat animos in Domini credere crucem. Venit in errorem, et dicunt se uiuere recte. 10 36, 4 Matth. 13, 14 sqq.; Rom. 11, 8; 10 I Gen. 4, 8 7 Qen. 4, 17 sqq. 4 eternitatia C crucem rv; egem C; gremem gregem B; crucem crucem A; cf. 35, 21; S. 107 p. 729 dirot Dau. v; diraB Or I non credant Datties (coniecturâ); ñcredant C; nunc credaiK (= credant) B; nunc credam A (cf. u. 13; B. p. 723; 760); nunc credant rx 0 Btulti C Brv (cf. 7, 9); non stulti A; pro stulti Roensch i ianiorem C r Oehl.; innocnum A, Ld; iunioiem (inmoiem?) B; cf. B. p. 731; 738 occisit OLd; occidit rOehi. 7 Enoch subolis Chananaei scripsi*); nohel subolis (suboles 2?) Chananaei (chananei C; Cananaei r1 Σ2) O r1 Σ2 (cf. II13, 3); Enoch suboles Cainaea r2v 8 genus iniquum CLd (coniecturd); Gchas (G〈has A) iniquum BA (8. p. 727; de confusis litteris n et h cf. 84, 18); gens iniqua rOehi. incre3 C qui numquam Hanssen; q nũquã (numquam B; nunquam A) O; quae nunquam rOekl.; quod nunquam Ld t Transmutat C (B.p. 760 вq.); Transmittat BA Ld; Transmittit rOeAl. alos B in dffi C; in deum BA; in Deum. r1; in Deum: rtx . crucem B, sed apicibus satis t perplexis scriptum; cruam A, quod altera manus in crucem mutauit (S. p. 724) interpwnctio post crucem uulgo omittebatur 10 errorem scripsi (S. p. 761); herrorem C; horrorem BArv uiuere rv; uidere O\\' *) Chananaei, quam uocem falsa originatione a Cain nomine poeta uidetur deduxisse, per synecdochen pro hominibus uniuersis a Deo alienis ponuntur; a Cain nati dicuntur non uera nimirum, sed spiritali quadam generatione, nisi forte Sethoitarum errore imbutum fuisse Commodianum arbitrabimur, de quo incertus quidam scriptor in libelli \\'aduersus omnes haereses\\' inscripti capite 2 agit; cf. Oehleri ed. min, TertuU. p. 1169. — Iidem, qui hic a Cain nati perhibentur, alias (v. 3 et II16, 7) diaboli quoque uocantur filii. Similiter bonos atque fideles u. 16 poeta \\'Abel genus\\', II16, 7 \\'Altissimi prolem\\'nominat. Lex in ligno fuit prima, et inde secunda 8 Terribilem legem primam cum pace (p)raeuenit. In peruersitate saeua scelerati ruerunt: Traiectum clauis Dominum cognoscere nolunt, In cuius iudicium cum ue〈ne〉ri〈n〉t, ibi dignoscunfr. Abel genus autem credit modo Christo benigno. XXXVII. QVI IVDAEIDIANT FANATICI. Quid? medius Iudaeus, medius uis esse profanus? Vnde non effugies iudicium Christi defunctus. Ipse caecus eras et ad caecos intras, inepte; Idcirco caecus caecum in fossa reducit. Vadis ubi nescis, et inscius inde recedis. Discentes ad doctos eunt, ut docti recedant, At tu (t)alis adis, unde nihil discere possis: 37, 2 Rom. 2, 16 3 Rom. 2, 19 4 Matth. 15, 14 11 secunda Ld (cf. 38, 5); secundo O; secunda. r Oehl. 12 primam Ld; prima O; primo rOehl. praeuenit (= superauit) Ld; renenit O r Oehl. ; reuincit Dawes (Ld falso: reuinxit Dau.) 13 peruersitate saeua sceleratis scripsi; peruersitates uanas scelerati Hanssen; parua dictatione seua scelati C; parua dictatione renascelati BA; praenaricationes uanas elati rOehl.; praua luctatione uana scelerati Ld; ... recalciati (= rebeZles) Pitra Spicil. IV p. 227; uix impedior metri difficultate, quominus ed. primam ex parte secutus scribam: praeuaricatione saeua; cf. ep. Pauli ad Rom. 2, 23, ubi Iudaeo dicitur: per praeuaricationem legis Deum inhonoras rueum B; aruerum A; cf. u. 5 15 In cuius iudicium (iuditium C) 0 Ld; Iudicium cuius rOehL, cum nenerint Ld; cum (cQ BA) uerit 0 (Schuch. Vokal. II p. 439); uenerit rOehl. dignoscunt 0 (in B u litterae a simile); dignoscent rv XXXVII, inscr. iudeidiant C; indaei diant BA 1 Iudaeus rOehl. (cf. ep. ad Rom. 2, 17); nudus 0 Ld (h. e. sine deo, profanus, cf. I 24, 2\\') profanus, prophanus B1 2 iuditium C 3 eras Or; erras Dau. v 3 sq. cecus etc. C 4 caecum caecus r Oehl. fossam deducit r Oehl. S Discentes r Oehl. (ct. Roensch. It. et Vulg. p. 107 sq.; Zeitschr. fwissensch. Theol. XXIV p. 480 sq.); Discendentes C; Discedentes BA eunt OLd; eant r Oehl. ut docti OLd; doctique rOehl. 7 At rJv; Aut Or. tu talis (= tales) adis scripsi (cf.u.6); tu aliis uadis (suadis BA) O; tu ad eos uadis r Oehl.; tu alias uadis Ld XV. 4 . Exis pro foribus, inde et ad idola uadis. Interroga primum, quid sit in lege praeceptum, Dicant illi tibi, si iussum est deos adorare. Ignoratur enim propter quod maxime sumus: . At illi quoniam rei sunt ex ipso delicto, Nil de praeceptis Dei nisi mirabilia narrant. Tunc tamen in fossam secum uos caeci deducunt. Funera sunt; nimium de illis tota deferre, Aut quia concludor agere co (a) ngustus aratri. Noluit Omnipotens illos intellegere Regem; A scelere tanto refugit ipse cruentis. . Tradidit se nobis ((noua)) superaddita lege, Inde modo latrant nobiscum re (ge) deserti. Ceterum in illis (uobis) si spem esse putatis, In totum erratis, si Deum et fana colatis. 8 et] ec C t qd C 11 Ignoratur scripsi; Ignorantur Orv propter] O sum+ C; possunt B; possunt Arv; malim quid.. simus 12 qth C uulgo post sunt, non post delicto interpungebatur; ipso = eodem 13 Nil scripsi (cf. 41, 4); Nihil Orv pceptis C deis C ni Hanssen mirabilia 0 Ld; mirabile r Oehl. 14 fossanτ C; fossam J3; fossam (m altera manus in ras. acripsit) A ceci C 15 ante nimium (= longum est) semicolon pro commate posui tota deferre OLd in lemmate praefat.; nota referre r Oehl. ; tota referre Ld in Uxtu 11 concludor O Ld ; concludit rOehl. agere (= aggere ?) Ld; agerS C; agerem BA; agrum rOehl. co(a)ngustus scripsi (cf. Paucker, Addend. lex. lat. subrel. p. 24*; Cypr. p. 411, 20 H. angusto fine concluditur; Verg. Aen. 1, 425; 5, 755 et Seru. ad hunc locum); congurtus C; congustus BAj congestus rv Matri rv; aratrix C; aratriz B ; aratrix A; r\\' in comment. \\'acrostichidos modus non capit plurd 17 omoipotes A illos rv; illo 0 intellegere C Ld ; intelligere BAr Oehl. 18 A scelere tanto rv; A scelera tanto C; a scelera tanta BA cruentis scripsi (S. 107 p. 775) j cruentes 0 (Ld falso: cruentis BA); cruentos Dauiea; cruentuB rv 19 se O; sese rv ;se regem Hansaen nooa acripai (cf. II1, 6; C. A. 287) ; om. Orv legem 0 20 latrant O Ld; latitant rv nobiscum rege deserti rOehl. (= expoatulant nobiscum, arege deserti; cf. August. de ciu. Dei uol. I p. 557, 21; 558, 15 D\\' anima. Deo deserta) ; nobis cũ (cum A) re deterti (deser ti C) 0; nobis curae deserti Ld; nobis commiseratum deserti Hanssen 21 Caeterum BA in] m C uobis si spem esse scripsi; si spem esse Orv, si apem superesse Hanssen XXXVIII. IVDAEIS. Inprobi semper et dura ceruice recalces, Vinci uos non uultis: sic exheredes eritis. Dixit Esaias incrassato corde uos esse. Aspicis legem, quam Moyses allisit iratus; Et idem Dominus dedit illi legem secundam. In illa spem posuit, quam uos subsannatis erecti. Sic ideo digni non eritis regno caelesti. XXXVIIII. ITEM IVDAEIS. Inspice Liam typum Synagogae fuisse, Tam infirmis oculis, quam Iacob in signo recepit; Et tamen seruiuit rursum pro minore dilecta, Mysterium uerum et typum ecclesiae nostrae. 38, 1 Exod. 32, 9; 33, 3; 5; 34, 9; Act. 7, 51 3 Esai. 6, 9; Matth. 13, 15; Act. 28, 27 39, 1 sqq. Gen. 29, 17 sqq. (Cypr. test. 1, 20 med.) XXXVIII, 1 Inprobi C; Improbi BArv; fort. inprouidi; cf. C. A. 229; II 16, 24 recalces Crv; recaleA (= recales) B; recalca A (cf. S. 107 p. 722 sq.) 2 Vinci BArv; Vincit (= Vinciri?) C; quae si uera lectio est, nos pronomen uidetur abundarecf. S. p. 761 exere des eritis (deseritis BA) 0 4 Aspicis O Ld; Aspicitis rOehl. Moyses 0 Ld; Moses r Oehl. 5 legem secundam rv; lege secunda O i quam ODcm. (coniectvrå) Ld; quod r; quid Oehl. subsannatis erecti scripsi (S. p. 761); subsanati (cf. 40, 11) sericti C; subsannati reiciti BA; subsannati reicitis rOehl.; subsannatis reiecti Ld 7 Sic ideo C; Sed ideo Jδδδ BA (S. p. 727); Sed ideo rv digni rv; indigni O, quod ferendum est, si post caelesti interrogationis signum posueris XXXVIIII, 1 Liam Crv; iam ΒΑΣ1 in C inter Inspice et Liam duae litterae (he?) erasae sinagoge C 2 Tam Crv; \\' iam BA infirmis rv (cf. Gypr. p. 53, 1 H.); infimis CB; infiruis A 3 seruiuit Crv; seruiuiw B; seruium Å; cf. 36, 5; 13 dilecta r2v; delicto ΟΣ2r1 4 Misterium C ecclesie C 4* Intuite plenae dictum Rebeccae de caelo, Vnde similantis alieni Christo credatis. Deinde Thamar partum geminorum adite; Ad Kain intendite, primum terraeque cultorem, Et Abel pastorem, priscus inmaculatus offertor In sacrificio qui fuit mactatus a fratre. Sic ergo percipite iuniores Christo probatos. XL. ITERVM IPSIS. Incredulus populus non est nisi uester, iniqui, Tot locis et totiens reprobatus lege clamantum. Et sabbata uestra spernit et tricensimas Altus 39, 5 Gen. 25, 23 7 Gen. 38, 27 sqq. 8 Gen. 4, 2 sqq. 40, 3 Esai. 1, 13 sq. 5 plenae scripsi (= praegnanti); plene O r Ld; plane OeM. rebecce C 6 similantes r Oehl.; simalatis C; simulans BA; simnlantes Ld alieni (sc. ab Iudaeorum gente) scripsi; aliene O; alienae rv 7 par tu C post Thamar fortasse quoque uel etiam excidit; ceterum Hanssen p. 71 hic nihil desiderat 8 Kain C; Cain BArv terraeque cultorem Ld; terreq cultorem C; terraeque cultore BA; terrae cultorem rOehl.; Ad Cain terrae cultorem intendite primum Hanssen 9 sq. pastorem, priscus immaculatus offertor I In sacrificio qui fuit mactatus a fratre scripsi (cf. Cypr. de dom. orat. c. 24); pastorem priscusq fuit | lum aculatu offertm I fratris euiro q fuit actatus a fre C (apparet q, fuit per errorem bis scriptum esse); pastore (-rd B) priscg qui (q B) fuit cuto immaculatus (-tQ B) offertor I In fratris euito (euito A) qui fuit mactatus a fratre BA; pastorem qui fuit immaculatus I In fratris ezitio offertor mactatns a fratre r Oehl,; pastorem, priusquam fuit mactatus a fratre I In fratris saeuitu offertor immacnlatns Ld; in fratris crisi (= iudicio) Pitra Spicil. IV p. 227; pastorem offertorem inmaculatum I In agrum secuto qui fuit mactatus a fratre Hanssen 11 praecipite A (om. Ld) XL, 1 nisi ur C; nisi vt B; nisi v( A (Ld talso: A A; vt B) 2 Tot Orv; te BA tociens C 3 sabbatas C; sabbatha BA uestra rv; uris C; τuτ́aτ́BA spernit et rv; spernite 0 3 tricensimas Or; tricesimas v altas C Rescidit omnino uniuersas uestras de lege, Vt nec sacrificia faceret(is) illi praecepta, Mittere qui dixit lapidem in scandalo uestro. Iniqua si quis uestrum non crediderit morte perisse, Pars alia legis clama<t>: \\'Videbitis inde Suspensam in ligno uitam; nec illi credetis\\'. Ipse Deus uita est, pependit ipse pro nobis, Sed uos indurato corde subsannatis eundem. XLI. DE ANTECHRISTI TEMPORE. Dixit Esaias: Hic homo, qui commouet orbem Et reges totidem, sub quo fiet terra deserta. Audite, quoniam propheta de illo praedixit; Nil ego conposite dixi, sed <de) lege legendo. 40, 6 Rom. 9, 33; Esai. 8, 14 8 Deuter. 28, 66 (Cypr. test. 2, 20) 41, 1 sq. Esai. 14, 16 sq. (Cypr. test. 3, 118) 4 Reacidit scripsi;- Resciuit C; Rescuum (= Reseuut) B; Reseuujr Aj Respuit rvHanssen; fort. resecuit 010 BA uniuersas uestras (uras O) Orv, uniuersa uestra Hanssen 5 nec C; ne BArv faceretis rv; faceret 0 precepta C 6 dii C; diz\\' B; dix\\' A uro C 7 Inique A (in B iniqua ita scriptum est, ut a littera paene e sit) quis O; qui rv crediderit scripsi; crediderint Orv perise C; periisse r2 8 Pars alia legis (Hanssen) clamat: Videbitis inde scripsi (S. 107 p. 762) ; Pars alias leges clamaui debetis (deletis BA) inde O; Perque alias leges saluari dilectos: inde r Oehl. ;Perque, alias leges clamauit dilectis: inde Ld; Pars alia legis clamauit de lege secunda Hanssen 9 credetis scripsi; credistis OLd; creditis rOehl. ? 11 nos A subsanatis O; cf. 38, 6 XLI, \\'inscr. antechristi B Ld (cf. u. sexti initium; Schuch. Vokal. II p. 5); antichristi CAr Oehl.; cf. p. 4 1 Esaias Arv; Isaias CB) Esdras La Croze, O Schurzfl. suppl. coll. apocr. Esdr. IV 12, 23 commouit C 2 q A 3 qm C 4 Nil Guil. Hartel (cr. 37, 13); Nihil Orv conposite C dixi, sed de lege legendo scripsi (cf. 1, 6; C. A. 579; S. 107 p. 763); dixi sed lege legendo C; dixisset nege (nerge A) legendo HA; dixi, sed neglegendo rv; dixi sed inde legendo (sc. apud Esdram) La Croze, Schurzfl. suppl.; dixi sed legi legenda Hanssen Hartelium secutus; fort. legem legendo; cf. 20, 5; Sedul. carm. pasch. 2, 84 legemque legendo Tum scilicet mundus finitur, cum ille parebit Et tres imperantes ipse deuicerit orbe. Cum fuerit autem Nero de inferno leuatus, Helias ueniet prius signare dilectos, Res qu(i)a sub fine regit t et artatio tota. In septem annis tremebit undique terra: Sed medium tempus Helias, medium Nero tenebit. Tunc Babylon meretrix (erit) incinefacta fauilla; Inde ad Hierusalem perget, uictorque Latinus Tunc dicet: Ego sum Christus, quem semper oratis, Et quidem conlaudant illum primitiui decepti, 16 Multa signa facit quoniam eius pseudopropheta. Praesertim, ut credant illi, loquetur imago; 41, 12 Apoc. 18, 2; 10; 21 17 Apoc. 13, 15 . i mondus B i Et OLd; In r Oehl. Ebert (Abhandl. d. saechs. Ges. d. W. V p. 419) denicerit B A Dau. (coniecturd) Ld (cf. C. A. 911 sq.; uidetwr poeta Sibyll. 5, 51 perperam intellexissc; cf. Alexandre, excurs. ad Sibyll. p. 501); diuicerit C; diuiserit r Oehl. Ebert orbe (= in orbe) scripsi; orbem O r Oekl. Ebert; orbi Ld ; Ebert I. e. haec quoque proponit: (In tres imperantes) sese diuiserit orbis 7 Nero de inferno r2v; nero d////inferno C (post d erasum e\\'); Herode (-des r1) inferno ΒΑΣ2r1 8 Helias rv; Hesaias C; Helias Hesaias BA signare] ante s in A d littera extincta dilectos] c in B litterae r simile; disertos A 9 Res quia sub fine scripsi; cf. Suip. Seu. Chron. 2, 29 extr. sub saeculi fine; S. p. 763); Resqua snf fine C; Res quas affine BA; Res quas Africae rOehlRes quassat fine Ld regit C; regis BALd; regio rOehl. et artatio tota OLd (idem ante tota comma ponit et hanc uocem cum insequentibus coniungit); Arctoa natio tota r Oehl. 10 anf C 11 belyas 0 Nero Crv; uero BA 12 erit incinefacta scripsi; incinefacta r Oehl. j incme facta C; incmc facta B; incuig facta A; in igne facta Ld 13 Hiernsalem BA; hyerusalS C; Ierusalem rv 14 Tnn dia C; Tunc dic BA 15 claudant C; conclandant A 18 eius rv; cuius 0 speudopropheta C; speudo propheta BA (Schuch. Vokal. II p. 364) 17 Presertim C credant rv; credat O loqtur Cr Ochl. (cf. S. p. 776); loquitur BALd post Praesertim et illi interpunxi; praesertim enim (= disertim) cum loquetur coniungendum uidetur; cf. C. A. 647; Imtr. I 6, 11 Omnipotens tribuit, ut <<spiri>>talis eradat. Recapitulantes scripturas ex eo Iudaei Exclamant pariter ad Excelsum sese deceptos. 20 18 nt (spiri)tales Boemch (Berl philol. Wochenschr. V p. 400) ut talis Orv; formam ut talis (euadat) Hanssen; idem postea (Philol. Anzeiger 1885 p. 510) hatc proponit: ut totos fideles eradat eradat 0 (Ld falso: Cenadat B; eradat uel enadat A\\')\\\\ euadat rv 19 Recapitulantes Cr v ; neca pitalantes B; nec opitulantes A post Versum 20 in codice C haec inueniuntur: Expt lib .1. Incp lit - II. Deinde sequitur capitulatio libri secundi 4 LIBER SECVNDVS. I. De populo absconso sancto omnipotentis (Christi) Dei uiui. II. De saeculi istius fine. III. De resurrectione prima. IIII. De die iudicii. V. Catecuminis. VI. Fidelibus. VII. Fideles cauete malum. VIII. Paenitentibus. VIIII. Qui apostatauerunt Deo. X. De infantibus. XI. Desertores. XII. Militibus Christi. XIII. De refugis. XIIII. De lolii semine. Tituli I-XXI (XX) inueniuntur in CBA; ceteros omiserunt B\\' A, in B altera manus (Bigaltii, ut uidetur) suppleuit. Numeri titulorum hic quoque sicut in capitulatione prioris libri eadem manu altera in margine sunt additi, desunt in ABl I Omnipotentia BA; iidem inde nouum uersum ordiuntur Christi om. BAr sancto — uino om. C; cf. p. 58 II seculi BA I—III tres primi tituli in B sic scripti sunt: 1 1 De populo absconso sancto 2 Omnipotentia dei uiui 2 3 De seculi istius fine 3 4 De resurrectione prima Numeri alterius manus sunt; eadem lineolam inter uocabula De et Omnipotentia duocit. Apparet inde Rigaltium(?) initio arbitratum esse ab Omnipotentia alterum titulum initium capere; dein intellecto errore uocem Omnipotentia lineola cum antecedentibus copulauit, numeros primo scriptos expunxit uerioresque eorum loco posuit VIII penitentibus C XIIxpi C XIII refagiis 0 XV. Dissimulatori. XVI. Saecularia in totum fugienda. XVII. Christianum talem esse. XVIII. Matronis ecclesiae Dei uiui. XVIIII. Item ipsis. XX. In ecclesia omni populo Dei. _XXI. Martyrium uolenti. XXII. Bellum cottidianum. XXIII. De zelo concupiscenciae. XXIIII. Qui de malo donant. XXV. De pace subdola. XXVI. Lectoribus. XXVII. Ministris. XXVIII. Pastoribus Dei. XXVIIII. Maioribus natis dico. XXX. Infirmum sic uisita. XXXI. Pauperibus sanis. XXXII. Filios non lugendos. XXXIII. De pompa funeris. XXXIIII. Clericis. XXXV. De fabulosis et silentio. XXXVI. Ebriosis. XXXVII. Pastori. XXXVIII. Oranti. XXXVIIII. Nomen Gasei. I XV Dissimulatori (Dessimulatori C) secularia. in totum (toto C) fugienda O. Antiquo igitur errore, ut ipsa acrosticha XV et XVI (cf. p. 78), ita etiam tituli eorum coaluerunt. Quo factum est, ut acrosttchis insequentibus XVII, XVIII, XVIIII etc. in CB falso numeri XVI, XVII, XVIII (16, 17, 18) etc. adtribuerentur; qui error in editionis primae titulis correctecs est; ibi enim legitur: 56. Dissimulatori. 57. Secularia in totum fugienda etc. (cf. S. 107 p. 741 sq.) XVII tale C XVIIII Item CjBr (ef. titulo I, 39 et p. 85); Iterum ALd XXI Marturium Ld; cf. p. 89 XXIII concupiscentie C; concupiscentiae r1 XXVI Rectoribus r XXVIIII Maloribus C dico om. C; cf. p. 99 XXXV fabulis B(?) XXXVIIII GASEI C; gasei B (cf. p. 110); Gazei r1; Gazaei r2v\\' I. DE POPVLO ABSCONSO SASCTO OMNIPOTENTIS CHRISTI DEI VIVI. Desidet (populus) absconsus ultimus sanctus, Et quidem ignotus a nobis ubi moretur. Per nonem tribuum <cam> agant et dimidiam ipsi, Omissae duae tribum haec sunt et dimidia nobis. Praecepitque Christus per legem uiuere priscos. Viuamus nunc omnes, nouellae traditio legis, Lex ut ipsa docet! Apertius indico nobis. Obrelictae duae tribuum et dimidia: quare Ab istis dimidia tribuum? Vt martyres essent, Bellum cum infer<r>et electis suis in orbem, I, 8 sqq. Numer. 34, 13; 15; Eadr. IV,,13, 40 sqq. I Hoc primum secundi libri acrostichon Oehler numero XLII inscriptum priori libro adiungit et librum secundum ab altero acrosticho orditur, de qua re agebamus S. 107 p. 741 sq. inscr. sancto — uiui om. C; cf. p. 56 Christi om. rl 1 Desidet populus scripsi (sp. 743 sq.) ; Desideret O; Desideretnr hic r1; Desideretur r2Ld Hanssen; Desideratur Oehl. 3 tribaum Dau. Ld; tribam (triM C) Or Oehl. (cf. Schuch. Yokal. II p. 506 sq.) cam scripsi; om. 0 rx agant O; agens rv ipsi C; nobis BArv 4 Omissae duae tribum haec sunt et dimidia nobis scripsi; Ommisse dê tribQ haec sunt & dimidia nobis C; om. BA; in edd. deesse hic uersum sic indicatur : 0........ 5 Precepitq C Cbristus O Ld; om. r Ochl. priscos C != sanctos, mtegros ? ct. I 39, 9); prisca- B; priscam Arv i nouellae traditio legis scripsi (cf. I 37, 19; C. A. 287); noaellaraditio legis C; nouella tr. L BArv 7 apertius indico CDau. (coniectura) v; aptius indico BA r ante apertios maiorem pro minore posui interpunctionem 8 Obrelicte dne C; Ob relictae duae A tribnum rv; triba 0 dimidia, quare? r\\' % Ab istis BÅr Othl. in textu; Abistis Oehl. f comment Ld (Abisti quoque OeM. suspicabatur); Abhistis C tribuam?, iI nt r Oehh ; tribuunt C; tribaum A ; tribum B; tribnum? Ld martires C; martyrea A 10 cQ inferret r OeM.; inferet C; infert BA Ld Ecclesias electis A orbS C! Seu certe sanctorum chorus prophetarum ad illam Consurgeret plebem, qui frenum inponeret illis, Obsceni quos equi trucidarunt calce remissa; Nec ruent ad manus pacem aliquando tenere. Semotae sunt istae tribuum, ut mysteria Christi Omnia per istas conpleatur saeculo toto. \\'Sunt autem de scelere duorum fratrum enatae, Auspicio quorum facinus secutae fuere. Non merito tales dispersi sunt ipsi cruenti? Conueniunt iterum propter mysteria castris. Tunc autem properant conpleri legis narrata. Omnipotens Christus descendit ad suos electos, Obscurati nobis qui fuerunt tempore tanto, Milia tot facti; illa est gens uera caelestis. 11 certes anctorum C 11 sq. ad illam I Consnrgeret plebem Hanssen; prophetarum I Consurgere (Consurgeret Ld) ad illam plebem OLd ; prophetarum (profetarum r1) I Consurgeret ad plebem rOehl. 12 qui r2v; quae r1; q 0 inponeret C 13 Obscaeni B; Obscoeni A equarncidanerunt C calci C 14 Nec ruent ad manns pacem aliquando tenere scripsi (= ut pacem aliquando teneant; de infinit. finali cf. indicem; de locutione ruere ad manus cf. Cic. ad Alt. II 1, 7 si mnlli barbati in piscinis sunt, qui ad manum accedant Varr. r. r. II 7, 13); Nec ruerit ad manus pacem aliquando temere C; Nec ruerit ad pacem manus (signo II inuersio indicatur) aliquando (Ld falso: aliquando) temeré BA ; Nec rueret temere ad pacem manus aliquando r Oehl. Hanssen; Nec rueret manus pacem temere aliquando Ld 15 Semote C istae rv; isti 0 nt C; et BArv misteria C 16 Oia CB conpleatur (compleatur BA) O; complentur rv; conpleantur? (S. p. 763) seculo 0 17 Sccl B; teclae A (Ld falso: sectae A); cf. S. p. 723 (duobux locis) enate C 18 Auspitio C secute C 19 merito C; immerito BArv post cruenti uuigo semicolon ponebatur 20 Conueniunt C B1 A; conuenient JB5 (Rig.?) Xl(?) rv castris C (cf. 11, 8); crãfti castus B; castris Christi A; castus ΣΙ Σ2; Christi T p rv 21 au C conpleri C leges 0 narrata B; narratu A 22 Christus descendit 0 Ld ; descendit Christns r Oehl. 23 fuer C 24 Milia 0 tor CB (?) facti Crv; iacti BA Non natus ante patrem moritur ibi, neque dolores In suis corporibus sentiunt uel ulcera nata. Pausantes in lecto suo mature recedunt Omnia conplentes legis, ideoque tutantur. Transire iubentur ad Dominum partibus istis, Exsiccat fluuium quibus sicut ante traiectis, Nec minus et Dominus ipse producit cum illis. Transiit ad nostra, ueniunt cum rege caeleste. In quorum itinere quid dicam quod Deus educet? Subsidunt montes ante illos et fontes erumpunt: Caelestem populum gaudet creatura uidere. Hic tamen festinat matrem defendere captam. Rei autem iniquus, qui obtinet, illum ut audit, In partem boreae refugit et colligit omnes. Sed cum se inlidet exercitu Dei tyrannus, Terrore caelesti prosternuntur milites eius, Ipse cum infando conprehenditur pseudopropheta; 1, 37 II Thess. 2, 7 sq. 41 sq. Apoc. 19, 20 25 patrg morit C neq (neque B) doleris (0 in B e litterae simile est) CB; neque deleris A 20 uel scripsi; ut 0; aut rv nlcera nata C Ld (ingeniosâ coniectura; coll. I 26, 12; C. A. 801); ubera nato ΒΑΣ2; tubera naso rOehl. 27 pausontes BA 28 conplentes C 29 partibus istis scripsi (S. p. 777); patribus istis O; partibus dextris r Oehl., patribus iustis Ld 30 Exsicat fluniQ qbus C traiectis rv; traiectus C; traiectas BA 31 Dominis BA producit OLd; procedit r Oehl. 32 nra 0 celeBte C (cf. 3, 1 sq.; 15, 2; C. A. 722; Neue* II p. 31); caelesti (coelesti) BArv 33 quid dicam quod r2 v; quod dicam r1; qd dicam qd C; quod dicam qd BA; malim: quid dicam qui (= qua ratione) df C 36 Hic tamen festinat scripsi; Hic tamen festinant Or; Hi tamen festinant v matre defendere capta\\' C; matre deffendere (deffendere A) capta BA 37 au y C iniquis C; uugtnd. B obtinet, illum scripsi (cf. S. p. 778); obtinet illum O; obtinet illam(,) rv ut audit rv; ut audet CB; et audet A 38 refugit C; sed m. 1 litteram f mutauit in r collegit C 39 S& C oxer citu C tirannus C 40 milites elt C (cf. S. p. 764); milites Eli ΒΑΣ2r1; milite coeli r\\'; milites illi Dau. v; milites; Eli I Ipse Pitra Spicil. IV p. 228 41 conprebenditur C speudoprophSa C; cf. I 41, 16 Decreto Domini traduntur uiui gehennae. Ex eo primores et duces seruire iubentur. Intrabunt tunc sancti ad antiquae ubera matris, Vt tandem et illi refrigerent, quos malus ille [suasit] In uariis poenis cruciabat sibi credendos. Ventum est ad finem: quo tollantur scandala mundo, Incipiet Dominus iudicium dare per ignem. II. DE SAECVLI ISTIVS FINE. Dat tuba caelo signum sublato leone Et fiunt desubito tenebrae cum caeli fragore. Summittit oculos Dominus, ut terra tremescat, Adclamat et(iam), ut audiant omnes, in orbem: Ecce diu tacui sufferens tanto tempore uestra! Conclamant pariter plangentes sero gementes, 1, 48 Esai. 66,16; II Thess. 1, 8 2, I sq. Apoc. 8, 12 (?) S Esai. 42, 14 42 gehenne C 43 suLuire (= seruire) B; saenire A (S. p. 723) 44 antiquae rv; antiqua 0 45 tandem scripsi; autem Orv malus ille (deleto suasit) Hanssen p. 11 sq.; idem haec adnotat: cut pendet a uersu qui praecedit; autem fortasse corrigendum est\\'; mal-f. (= um? us?) ille suasit C; male ille suasit BArv 44 sqq. uulgo sic interpungebatur: matris. ] Vt .. refrigerent, quos .. suasit, I In uariis 46 penis C cruciabat (crutiabat C) O; cruciabit rv credendos O Ld (— ut sibi crederent; cf. I 41, 17 sq.; Koffmane, Gesch. d. Kirchenlat. p. 127); credentes rOehl. 47 quo rv (cf. C. A. 44); quod 0 tollantur C; tollnntur BArv mondo B 48 Incipiet Or (S. p. 778); Incipit v iuditium C cum ultimis uersibus cf. apocr. Esdr. IV12, 34 II, inscr. seculi BA istius //////// C (erasum: tins) 1 caelo] malim: de caelo leone] fortasse: Nerone; cf. C. A. 891 2 desubito C(cf. C. Â. 249); subito BArv tenebre C 3 dfis CB ut] et BA tremescat O Ld; tremiscat r Oehl. 4 Adclamat C et(iam) ut scripsi; et ut C; ut et BArv; uti et Kaelberlah (Curarum in Commodiani Instructiones specimen; Salis Sax. 1877); dicens ut Hqnssen oms C; oSs BA 5 temp C; cf. I 26, 4 ura 0 6 gemntes C Vlulatur, ploratur, nec spatium datur iniquis. Lactanti quid faciet mater, cum ipsa crematur? In flamma ignis Dominus iudicabit iniquos: Iustos autem non tanget ignis, sed immo delinget. Sub uno morantur, sed pars in sententia flebit. Tantus erit ardor, ut lapides ipsi liquescant, In fulmine cogunt uenti, furet ira caelestis, Vt, quacumque fugit, impius occupetur ab igne; Subpetium nullum <tunc> erit, nec nauticae puppis. Flamma tamen gentis media partitaque seruans, In annis mille ut ferant corpora sanctis. 2, 9 Esai. 66, 16; II Thess. 1, 8 7 olulatur B1; sed 0 altera manu — Bigaltii? — in u mutatum; Vlulant, plorant Hanssen; cf. I 26, 12 8 Lactanti B\\' (= Big.) rv; Laetanti B1A; Laanti C quid rv; quod 0 10 aũ ñ C; autem om. Hanssen; fort. autem ignis non tanget delinget Cr Oehi. (= tactu innoxius lambet; cf. Verg. Aen. 2, 683); delingit BA ; delinquet Kaelb. Ld; relinquet idem Kaelb. 11 morantur C flebit v; fleuit r; fleu C; fleui~ (= fleuit; S. 107 p. 722) B; fleui A 12 erit rv; erat 0 liquescant rv (cf. 4, 7); laquencant C; laguen eant BA (9 in B q signi- ficat) 13 fulmine CBLd; flumine A; fulmina rOehl. (Ld falso: flumina edd.) cogunt 0 (cf. Lucret. 6, 211 sq.; 274; 464); coeunt rv furet C; furit BArv 14 Vt quacumque CB* (= Rig.?) rv; et quacunque BlA occupetur ODau. (coniectura) v; occupatur r ab] cob C 15 Subpetium C tunc inseruit Pitra Spicil. I p. 543 coll. C. A. 1013 nec nauticae puppis (= genet. pendens ex uocabulo subpetium; cf. Verg. Aen. ecl. 4, 38 nec nautica pinus) scripsi; nec nauticae puppes (nautice pnpes C) O Kaelb. Ld; nec nautica puppis r Oehl. 16 Flamma tamen gentis media partitaque seruans scripsi (cf. C. A. 834 Tempore partito, medio hebdomadis axe; 926 partita locorum; 1019 Pars inxredulorum sernatur molliter usta); Flama tamen gentes - t media pgartitq seruans C; flamma tamen gentcndt. (= ens) media par tuq (= titque) tuans Bl; flammat Amen gentes, Medi Parthique feruent B* (= Rig.) j Flamma tamen gent erit media par\\' tir\\' q seruans A 17 mile BA ferant C (cf. 39, 16); ferunt B (en Big. superscnpsit); ferunt Ar OeM.; ferunnt Kaelb. Ld corpora sanctis OSlLd (cf. C. A. 988); operta Ioannis r Oehl.; coperta Sancti r* comment. li sq. Flamma tamen gentes partitur media, seruans I In annis mille, ut ferant corpora sancti Hanssen Nam inde post annos mille gehennae traduntur, Et fabrica cuius erant cum ipsa cremantur. III. DE RESVRRECTIONE PRIMA. De caelo descendit ciuitas in anastase prima.. Et quid referamus de fabrica tanta caeleste? Resurgimus illi, qui fuimus illi deuoti, Et incorrupti erint iam tunc sine morte uiuentes, Sed nec dolor ullus nec gemitus erit in illa. Venturi sunt illi quoque, sub Antechristo qui uincunt Robusta mar(tyr)ia, et ipsi toto tempore uiuunt Recipiuntque bona, quoniam mala passi fuere, Et generant ipsi per annos mille nubentes. Conparantur ibi tota uectigalia terrae, Terra quia nimium fundit sine fine nouata. Inibi non pluuia, non frigus in aurea castra, Obsidiae nullae, \\'sicut nunc, neque rapinae. 3, 1 Apoc. 21, 2; 10; 20, 5 5 Apoc. 21, 4, 18 post] p̃ C gehennaraduntnr C 19 cum ipso Oehl. cremantur CB* (= Big.) rr; armantnr B\\'A III, inscr. resnrectione B 1 descendit OLd; descendet rOehl. anastase Cr; anastasi BA r2v 2 Et quid Ld; Et qa C; Et quod BA; Est quod r OeM. celeste C (cf. 1, 32; 15, 2); coeleste BA (om. Ld); coelesti (caelesti) rv 3 Resurgimus Or1 Ld; Resurgemus r1 OeM. 4 erint CB, erunt Ar; mora uel morte erimus Dau. Oehl. morte uiuentes Cr Oehl.; more uiuentes BA; more uiuentes 21; mora uiuentes Kaelb. Ld t antechristo C (cf. I 41); Antichristo BArv qui Brv; q. CA ulneum uincunt A (cf. u. 7) 7 martyria r Oehl.Manssen; maria O; mala Kaelb. Ld ninunt r2 v; uiuum B; 0uinum A (S. 107 p. 722 sq.); niunt Cr1 8 qm C \\', 10 conparant C negtigalia terre C 12 inibi (= inibi?) B; intus A pluma C; pluniam BA frigutX (— frigus) B; friget A eastra\\' C 13 Obsidie nulle si5 .. rapine C Nec lucernae lumen desiderat ciuitas illa: Ex auctore suo lucet, nec nox ibi paret. Per duodecim milia stadia lata, longa, sic alta; Radicem in terra, sed caput cum caelo peraequat; In urbem pro foribus aut sol aut luna lucebit. Malus in angore saeptus propter iustos alendos. Ab annis autem mille Deus omnia portat. IIII. DE DIE IVDICII. De die iudicii propter incredulos addo: Emissus iterum Dei do(mi)nabitur ignis; Dat gemitum terra rerum tunc in ultima fine, 3, 14 sq. Apoc. 20, 28; 25; Esai. 60, 19 sq. 16 Apoc. 21, 16 4, 2 Apoc. 20, 9 14 lucerne lum̃ C 15 auctore rLd (cf. Schuch. Vokal. II, 100 sqq.j III, 197 sq.); augure C; aratore augure BA (aratore ex creatore eodem errore ortum est, quo 2, 19 lectio armantur ex cremantur); creatore Σ1Σ2 Oehl. nox ibi paret C (S- p. 739; 764); non ibi parat B A Σ1; non ibi paret r; non ibi patet Oehl.; non ibi parata Ld II duodicS C milia CLd; millia BA r Oehl. 17 in] cum Ld satis commode; cf. Verge Aen. 6, 782 Imperium terris, animos aequabit Olympo apnt .. pequat C non sibi parat I (Per .. alta) I Radicem Kaelb. 18 urbem O; urbe rv aut sol aut luna scripsi; a3 (= autem) sola ut luna C; autem sol et luna BArv 19 angore Bl (= Rig.) rv; angure CB\\' A septus B\\' (=:= Rig.) rOehl. ; saeptus Ld; septies CBl Ael propter] pp 0 20 oma C; oia BA portat C (cf. Hebr. 1, 3 portansque omnia uerbo nirtutis suae); portat (sic !) B; perstat Aj perdet rOehl.; praestat Kaelb. Ld IIII, 1 iuditii C propter] pp C; pp BA 2 dominabitur Dau.Oehl.; donabitur (= ddbitur) 0 r Ld 3 gemitum rOehl. (cf. Verge Aen. 9, 709 Dat tellus gemitum; b. Gbl. 17 p. 450); gSmitum C; genitum BALd Hanssen rerum scripsi; uero C; uerum BAr Oehl. ; dirum Oehl. comment.; uirum Kaelb. Ld Hanssen ultimo A In ter(r)a gentes ut tunc incredulae cunctae; Et tamen euitat sanctorum castra suorum. In una flamma conuertit(ur) tota natura, Vritur ab imis terra montesque liquescunt, De mare nil remanet, uincetur ab igne potente, 4 Interit hoc caelum et ista terra mutatur., Conponitur alia nouitas caeli, terrae perennis. 10 Inde qui mereunt mittuntur in morte secunda, Interius autem habitaculis iusti locantur. 4, 4 Matth. 24, 3 5 Apoc. 20, 8 10 Apoc. 21, 1 4 In ter(r)a gentes nt scripsi; Inter agentes nt O; In terra agentea (et) r* comment. es supplementis Bigaitii editionis II. additis (S. 96 p. 462 sq.); Iter agentes et rOehl.; In terra gentes et Kaelb. Ld 4 sq. incredalae cunctae; I Et tamen euitat (cf. C. Â. 996) . , scripsi; incredule cnncteuitat I Et tamen C; incredule cuncte (cuncti A) uitat I Si tamen BAj incrednli cuncti I Euitate tamen r1r2; increduli cuncti. (,) I Euitante tamen r3 (ex supplem. Big. etc.) Oehl.; increduli cuncti I Euitant tamen Kaelb. Ld; (ut cogantur) inpredulae cunctae. I Euitat ignis tamen Hanssen 2 sqq. interpunctio in edd. mirum quantum uariat: ignis: | Dat gemitum terra, nerum tunc ;. fine. I Iter agentes, et .. cuncti I Euitate r1 r1; ignis: Dat .. terra uerum, tunc .. fine I Iter agentes (,) et .. cuncti. (,) I Euitante r\\' (ex supplem. Big.) Oehl.; ignis, I Dat .. fine. I In terra .. cuncti I Euitant Ld 6 conuertitur rOehl.; conuertit O Ld 8 mare CBr Oehl. (cf. Neue2 I p. 229 sq.); mari ALd (Ld falso : mari AB) nihil 0 (om. Ld) tv remanit C uincet BA ; uincet C; uincitur rx t celũ C\\' et ista Kaelb. Hanssen (S. 107 p. 778 sq.); et ista et ista C; et notra ista et ista B; et ista astra et ista A ; et astra et ista r Ld; et astra uel ipsa Dau, Oehl. terra mutatur OLd; mutantur r Dau. Oehl. (om. terra) 10 Conponitur C alia del. Kaelb. celi terre pennis C; coeli terra perennis BA; caeli terraeque perennis rv 11 mereunt CBrOehl. (cf. Schuch. Vokal. II p. 504; Neue1 II p. 433); meuerunt A (S. p. 723 exir.); merunt Ld; meruerunt Huemer, Hanssen mittuntur rv; mittunt 0 12 Interius scripsi; Interribus C; in terribus BA; In tribus r1; Interioribus r2 v; In terrae Hanssen; In aeternis? cf.-eu. Luc. 16, s XV. 5 V. CATECVMINIS. Credentes in Christo derelictis idolis omnes Admoneo paucis propter salutaria uestra. Temporibus primis per errorem ei qua gerebas, Erogatua enim Christe tu cuncta relinque, Cumque Deum nosti, esto bonus tiro, probatus, Virgineusque pudor tecum uersetur in agno. Mens bonis inuigilet: cane ut non delinquas in ante; In baptismo tibi genitali (a) sola donantur. Nam si quis peccans catecuminus, poena notatur; Insignis illa uiuas, sed non sine damna moraris. Summa tibi: grania peccata deuita tu semper. V, inscr.cate cominia C; de uocabuli forma cf. Schuch. Vokal. I p. 396; b. Gbl. 16p. 347 2 propter] p̃p C ur̃a C 3 si qua Crv; sign* BA 5 Cũq C; Cnmq B tiro Ld; tyro Cr Oehl; 1 ro B; [ yro A 7 bonis rv; bonas OB; bong (= us) A ut non delinquas inante rLd (cf. 11, 8; Woefflin. Arch. f. lat. Lexieogr. 1 p. 437); ut non in ante delinquas BA (etiam m B inante prima manu superscriptum!); ut noo delinqua. nnante C; non delinquas, nt inante Danies; ut non delinquas ut ante Oehl. 8 genitalia aola donantur scripsi (cf. G. A. 746; Cypr. p. 460, 21 H: Si haereticis in baptismo sno peccata donatttur; ibid. 821, 29 sqq.; append. 103, 23); genitali sola (soia+ B) tonant (tenantnr ΒΑΣ2) ΟΣ2; genitalia sola lanantnr (lenantur OeAl.) r1 Oehl.; genitale solox lanatnr r\\'; genitali seelera leuantnr Dduies; genitali stola lauatnr (Ld faho: leuatur) Pitra SpicU. IV p. 228; genitale (i. e. peccatum insitum) solum lenatnr Kaelb. Ld 9 cati- - t cuminns 0 poena notatur ro; peno notant C. peno notant B; pene notant A catecuminus poena notatur, I In lignis v; cf. 16, 1 sq. 10 Insignis (In signis C?) illa (= poend notatus) CBr1; Insignia illa A (Ldfalso: insignis uel insignia AB; cf. S. 107 p. 722); In signis (== in castris Ohristianis) ille r\\'v uiuas scripsi (= effugias fortasse mortem secundam); niuat Orv non sine damna (cf. I 27, 19) moraris scripsi (= uiuis; cf. 19, 9; 24,10; 26, 17; 27, 20); B sine dina memoraris C; non sine damna (in A alterum a litterae o simile) memoraris (memoraria A) BAj sed non sine damno. (ceteris omissis) r OeM.; sed non sine damno. Memoreris, Ld; Ille uiuat (omisso In signis) sed non sine damna. Memorare (I Summa tibi:) Kaelb.; Insignis ille uiuat, sed non sine damno moratur Hanssen . VI. FEDELIBVS. Fideles admoneo, fratres ne odia tollant : Impia martyribus odia reputantur in iguem; Destruitur martyr, cuius est confessio talis, Expiari malum nec sanguine fuso docetur. Lex iniquo datur, ut possit sese frenare; Inde lotus debes cauere similiter et tu. Bis Deo peccas, qui lites fratri protendis. Ynde non effugies peceatum prisce sectans. Semel es latus, numquid poteris denuo mergi? 6, 4 Hebr. 10, 4 5 I Tim. 1, 9 VI, 1 admeneo, fratres ne odia tollant scripsi(cf. 29, 5 quod neritaB odia tollat; 39, 4; aUudere poeta uiietur ad turbas in ecclesia Carthaginiensi motas, de quibm Cyprianus ugit epist. X Vsqq.)j admeneo (,) fratres (frs C) de Мio toliant Orv (\\'h. e. ut fratres odio eximant neu odio persequantur2); admoueo fratres ne odio tollaat r2 comment.,admoneo fratres, de odio tollant Dauies (in Minuc. Fel. iterata recens. p. 42) Kaelb. 3 Destruitur Dau. v; Distruitur Or; Despaitar OeM. comment. manu C i iniqua 0 possis C fraenare B A u 6 lotus debes cauere similiter et tu scripsi; lotus (lotua B; n fortasse i altera manus superscripsit; Ld falso: uotus B) debet (CB; delet A; cf. 8. 107 p. 724) caxere debis similiter (similit C) ut tu (tu\\' C) O; Inde debet carere dolis; (; om. r\\') similiter et tu rOehl.; lotus debet cauere, debes similiter ut tu Ld in textu; lotua cauere, debes similiter ut tu Ld in lemmate praefationis; lotus cauere debet, similiter et tu Kaelb.; lotus debet canere, similiter ut tu Hanssen 7 q C peccat, quiaquis .. protendit Pitra Spicil. I 543 8 peccatum prisce sectans 0 2* Ld (de clausula ± u L cf. I 8, 3); peccatum prisca sectans r; peccatum pristina sectans La Croze, Sehurzfl. suppl., Pitra SpicU. I p. 543; peccatum pristinum sectans Hanssen; peccatum praescie sectans OeM.; priscum persectaps Kaelb. 9 lotus Cr v; notus BA nuquid C lotus aqua: num poteris Pitra l, c.; lotus; aqua num poteris id. I praef. p. XXI .5* VII. FIDELES CAVETE MALVH. Falluntur uolucres et siluarum bestei uiscis: Ioeis incantantur, quibus est ratio mentis, Decipiunturque stropha ut esca sequentes, Et uitare malum nesciunt nec lege tenentur. Lex homini data est et doctrina uitae legenda, Ex qua recordatur, ut possit uiuere caute, Sui quoque locum, mortis et deroget ea quae sunt. Condemnat se ipsum grauiter qui regi delinquet: Aut ferro ligatus aut de suo gradu deiectus Vel uita priuatus perdit, quod frui deberet. VII, I Falnntnr C silaaram bestei nisciB gcripai; cf. 23, 19; Verg. Georg. 1, 139 Tum laqueis captare feras et fallere nisco; Ern. Appel de genere neutro intereunte in l. l. p. 102; siluarum bestei escis Hamsen (cf. Cic. Cat. maio 13, 44: Plato escam maloram appellat uoluptatem, quod ea aidelioet homines capiantur ut pisces); silaaram bestei silais C; Aylarim (bylarim A) leatei (Cestei A) filuia BA;; silaaram bestiae silais r Oehi. ; silaaram bestiae cibis Lei; eidem in mentem uenit silphiis uel sil(i)quis; ego prius conieceram : siluaram bestei nnis; cf. S. 107 p. 765 sq. 2 locis incantantur, quibus est ratio mentis scripsi (cf. Lucret. 2, 677); Iscis incaata nictara qbus es tradita ditis C; iciA (= icis? B; Icta Å; cf. 8. p. 722) incanta inctura quibus es tradita mentis BA; Ipsis incanta (, r1) iactura quibus est tradita (, r5) mentis (. r1) r; Ipsis incautae natura qaibus est tradita mentis Oehl. ; Ita incantant, uestrae quibus sunt traditae mentes Ld 3 Decipiuntq strofa ut esca sequentes C; Decipiuntq surta ∫Uofa ut esca sequentes BA; Decipiuntque (quae Σ2) aurea etc. ΣΕ2 OehL; Decipiuntque quaestuosa, ut esca, seqaentes r; Decipiuntque antra etc. r2 comment. (antra = fossae obtectae uirgultis\\'); Decipiuntque stropha uestras (se. mentes) nt escam sequentes Ld B uite C 7 Sui quoque OLd; Suique rOehl. 6 sq. recordatur, nt .. caute I Sui v; ego cum r* post caute interpunxi 8 regi C delinquet Or1 Ld;delinquit r2 Oehl. 9 ligatus aut de suo gradu deiectus rv; ligatur aut decus gradu dilectus C; ligatur s (t liquatur s A) aut de suo decus gradu dale dilectus BA 10 Vt C priuatus rv (cf. I 2G, 21); pbatur C; prinatus probatus B; probatus priuatus A (cf. S. p. 729) pdet C; perdet BA; perdit rv Exemplo moniti grauiter peccare nolite, Translate lauacro magis caritatem habete, Et escam muscipuli, ubi mors est, longe uitate. Multa sunt martyria, quae sunt sine sanguine fuso. Alienum non cupire, t uelli martyrii habere, Linguam refrenare, humilem te reddere debes, Vim ultro non facere nec factam reddere contra, Mens patiens fueris: intellege martyrem esse. VIII. PAENITENTIBVS. Paenitens es factus: noctibus diebusque precare, ° Attamen a matre noli discedere longe, Et tibi misericors poterit Altissimus esse, Non fiet in uacuum confusio culpae proinde, 11 moniti rv; 8 iste C; moniti non isto (sic!) B; non isto A 12 Tranlati 01 caritatS C; charitatem BA 13 Et esca C; Et escam ΒΑΣ2r1v; Escam rl mos A est, longe uitate rzv; et longe uitate rf; et longe uite (aitae BAS7) ΟΣ2 14 quae rv; q CB; qui A sunt 0r1 Ld; fiunt r\\' Oehl. 15 fi C cupire OLd (Schuch. VokGl. I p. 408); cupere rOehl. uelli (nelle BA) martyrii habere ΟΣ2; tielle martyrium habere rv 16 refraenare BAr3OeM. reddere debes Crv, redde deles BA 17 factu C; factum BA 6tra C A 18 Mens Dau.v ; Mons Or fueris Crv; fuerit B A ; fuerit, sic Hanssen intellege CLd; intellige BArOehl. martyrem CKaelb. te , - (coniecturâ); martyrem BA; te martyrem rv essej cc̃ (= esse) B; et A; cf. S. p. 724 VIII, inscr. penitenti bus C 1 Penitens C; Paenitens B; Poenitens A 2 Attam̃ C; at tamen B; Et tamen A t (om. Ld) mare C1 discelllldere C (re eras.) 4 confusio CΣ1 E1 confessio Kaelb. Ld, (cf. Boensck. Ital. et Yulg. p. 309; 354 sq.); confusio BA; confessio rOehl. ; quod cunctanter repudiaui; cf. Cypr. 258, 18; 260, 4; 14 H. culpae proinde. scripsi (proinde = deinde; ut I5, 3; 34, 4); culpae; proinde Oehl.; cnlpe pinde C; culpa- (= culpae) perinde B ; culpa perinde A (S. 107 p. 724); culpae; perinde rLd In reatu tuo sorde manifesta deflere, Tu si uulnus habes altum, medicumque require, Et tamen in poenis poteris tua damna lenire. Namque fatebor enim unum me ex uobis adesse Terroremque item quondam sensisse ruinae. Idcirco commoneo uulneratos cautius ire, Barbam (atque) comam foedare in puluere terrae Volutarique saccis et petere summo de Rege, Subuenire tibi, ne pereas forte de plebe. t 5 reata rv; ////reatu 0 (c eras.); Րzentu B; Րceutu A sorde manifesta deflere scripsi (deflere subiecti locum obtinet; cf. Cypr. p. 262, 25 sq. H. : stratos solo adhaerere cineri, in cilicio et sordibus colutari; antecedunt tbi haec: quam magna deliquimns, tam granditar defleamus; 259, 21m. ingenesceres et fleres, facie incnlta. ueste mutata, neclecto capillo .. indicia maeroris ostenderes; 641,20: dolorem delictorum .. manifesta lamentationis suae professione testantes); discodo sedde manifesta deBere C; sedde (B; in uocdbuli discede extremis duabus litteris — de — recens atramentum de industria, ut uidetur, extinctum; sedde discede A) manifesta deflere BA; disce manifeste (manifesto Ld in praefat.) deflere r Oehl. Ld; debes m. d. Kaefb. 6 habes altum medicumq. require Σ1 Hanssen (8. p. 779); habes alt9 medicQq require 0; habes altum medicumque r. B A; habes herbam medicumque r. rj habes, Altum medicumque r. Oehl.; habea Alti medicamen r. Kadb. Ld 7 Et tamen (tam G) Or; Et tum v paenis B t Terroremque item quondam sensisse ruinae scripsi (de ruina fidei cf. 8. p. 769); Terroremque linquendã sensisserumã C; Terroremq, linquenda sensisse minam BA (Ld falso: rninam A; minam JB); Terroremque linquendum sensi ipse (sensisse Σ2) ruinam Σ2r; Terroremque linquentem sensisse ruinam OeAl.; Terrorem qui ingentem sensi ipse ruinae Ld; Terrorem qui ipse et ingentem sensi ruinam Hanssen; sed omnes huius acrostichi uersus ifniuntur littera e 10 uulneratua PUra Spicil. Ipraefat.p. XVIII caucius C 11 Barbam (atque) comam scripsi; Barba comã C; Barbam comam BA; Barbam comamque rv terre C 12 Volutarique saccis rv (b. Gbl. 18 p. 302); Volutareq (fortasse recte) satis CB ; Volutare qui satis A; Volutarique satis Σ2 (?) Hanssen sũmo C 13 Subnenire tibi Hartel, Hanssen (S. p. 766); Subueniraibi C; Subuenies tibi BALd; Subneniet tibi r Oehl. VIIII. QVI APOSTATAVERVNT DEO. Quando bellum autem geritur aut inrigat hostis, Vincere qui poterit aut latere, magna tropaea,. Infelix autem erit, qui fuerit captus ab illis. Amittit et patriam et regem, cui digne prouenit, Pugnare pro patria qui noluit neque pro uita. Obisse debuerat quam ire sub barbaro rege, Seruitium quem pateat hostibus sine lege deferre. Tu si proeliando moreris pro terra, uicisti, At si manus dederis, incolumis lege peristi. Transfluuiat hostis, tu sub latebra (te) conde, Aut si intrare potest, t si nec ne cessa. VIIII, inacr. apostauerunt Ar9 1 aut inrigat hostis C (8. 107 Immlnet ingrult p. 780; inrigat = inundat5 cf. 10, 1); inrigat hostis BA; ant ingrnit hostis rOehl.; inrigat hostis Ld 2 tropea C 3 Infelix CArv; infeliz infrelit B aS C erit qui in C primo omissum m. 1. super- ....... inis scripsit ab BA 4 cui digne prouenit scripsi (= conuenienter, apte contigit, ut pugnet pro patria et uita; cf. 21, 4; 1 32, 1; C. Â. 797); cni digne pnerit (p norit B; p nerit A) O; qui digne pro neritate rOehl.; qui digne pro neris Kaelb. Ld 5 qui = si ; neque tamen quidquam mutandum; de duobus enuntiatis relatiuis iunctis, quorum alterius loco sententiam condicionalem expectaueris, egi in editione mea Minucii Felicia p. 137 i debuerat quam (qui C) OrxLd; deberat quam r2 r3 Schurzfleisch ; deberet quam Dauies; deberet qui OeM. 1 Seruitium quempateat hostibus scripsi; Seruitiumq pateat q, hostibus C; Seruitumq, (Ld falso: seruitiumque) pateat q, (qui A) hostibus BA; Seruitinmque. petat qui hostibus r Oehl.; Seruitium poterat qui Kaelb.Ld; Seruitium qui parat hostibus (t. e. qui se seruum olfert) Hanssen sine A prooliando (prael. S) 8 proeUando rv; praedicando 21; predicando C; praedicando BA. rege p C terra CΣ1v, terra BA; rege r ! At si CBr2v; Ac si A; Aut si r1 dederis, incolumis r Oehl.; dederis incolumS C; dederis jncolumen (sic!) BA; dederis incolumes, Kaelb.Ld 10 tn sub latebra (te) conde Kaelb. (de accentu uocis latebra cf. C. A. 883; 1014); tu snb laterebra (litteras re m. 1. del.) ẽde C; tn sub latebra conde B Ar OehZ.: tu (te) s. 1. c. Hanssen; te s. 1. c. Ld 11 si nec necessa (neFessa C; in B a Utterae e simile) CB; si nec necesse A; si necne, ne : cessa r1; si necne, ne cessa E1 r2 Oehl.; si nec, ne cessa Ld; sedulo certare ne cessa Hanssen Vndique te redde tutum, tuos quoque: uicisti; Et uigilanter age, ne quis incurrat in ilia. Rex infamis erit, si quis se propalat hosti. Vincere qui nescit et occurrit tradere sese, Nec sibi nec patriae laudem remisit ineptus; Tunc uiuere noluit, cum ipsa uita periuit. De(inde) si refugiat inops aut profanus ab hoste, Eramen ut sonans, facti uel ut aspides surdi, Orare satis debet uel se condere tali(s). X. DE INFANTIBVS. Duellum hostis subito (ubi) uenit inundans,, Et prius quam fugerent, [et] paruulos occupauit inertes, 9, 19 I Cor. 13, 1; Ps. 57, 5, 12 reddetutO C 14 Rex 0 (Jenaer Literaturzeit. 1879 p. 195); Res rv qs C 14 sq. hosti. I Vincere r; hosti, I Vincere v 18 patrie C 17 uoluit scripsi (cf. eu. Luc. 9, 24) ; noluit Orv periuit RoenschLd; peribit Or Ochl 18 De(inde) si refugiat scripsi; De si refugiat C; De si u figuet BA (Ld falso: De si n — uel u — si qu et BA); Domini siquis r Oehl. ; Deum si non sequitur Ld 18 sq. ab hoste. I Eramen Ld 19 Eramen (cf. ital. rame = cuprum; Schuch. VokaZ. I p. 226 erugo) ut (uti Hanssen) sonans, facti scripsi; Era nt sonans facti C; Eram C ouaua. (B; Bonans A) facti BA ; Eramen sonans facti (,) rv uel ut B A v (= ut aspides, quae aures sibi obturando ipsae surdas se fecerunt; quod quomodo fieri ueteres putauerint , ex Augustini enarratione in psalm. LVII cognoscas; ceterum poeta ut Prudentius in praefat. in Symmach. u. 37 uoci aspis praeter eonsuetudinem masculinum genus adtribuit5 de uel particula postposita cf. I 26, 11); uelut Cr 20 satis Crv; fatis BA (om. Ld); malim saocis; cf. 8, 12 debet vel scripsi; debet ut 0 (ct. 7, 10); debent ant rv condere talis scripsi; conderaali C; condere tali BArl; condere tales r2 v; fort. tabi = sordibus? cf.8,11; Georg. HW7.s. u. X, 1 Duel. lum rv; Debellum C; De bellum BA ; Duellum est ortum Hanssen desnbito Kaelb. ubi scripsi; om. Orv mundans A (B?) 2 fugerent, paruulos E3r2v; fugeret (fugeret & C) paruulos O∑2(?); sugeret paruulus r1 occupaQ 0 post inertes comma pro puncto posui Inproperandum eis non est, licet capti uidentur. Nec quidem excuso: ob delicta forte parentum Fuere promeriti, ideo Deus tradidit illos. Attamen adultos hortor, in aula recurrant Nascanturque quasi denuo suae matri de uentre._ Terribilem gentem fugiant semperque cruentam, Impiam, indocilem, ferina uita uiuentem; Bellum enim alium cum fuerit forte gerendum, Vincere qui poterit, aut certe iam scire cauere, S.......:............ XI. DESERTORES. Desertores enim genere non uno dicunt (ur) :, Est alius nequam: alius in parte secedit, Sed tamen utroque iudicia uera decernunt. 10, 7 Io. 3, 3 3 Inproperandu C non] ο̃ A 4 excuso Esr2v; excusso Or1, 3InproperandiiCnon]\\'A.łexcusoE3r2v;eIcusso01\\'1 I Attam̃ C - aula C∑1 (cf. 125, 5); aula BA; arma rOchl. ; alnum Kaelb.; aluo Ld; idem in praefat. alma proponit 7 Nascanturque rv; Nascunturque C; nascunturqui B; nascuntur A 8 gentem scripsi (cf. C. A. 171 Tunc genns indocile uitam feri tatis agebat); legem Orv fugiant E3r2 Ochl.; fugiens Or1 ∑2 ; fugient Ld eemperque JBArv (Ld falso: semper qui B); sempqi C 9 ferina uita uiuentem (uiuentS C) Or; ferina uita uiuentes Kaelb ; ferinam nitam iubentem Oehl.; ferinam uitam uiuentem Ld in textu; f. u. uiuentea idem in lemmate praefationis 10 alium OrlLd; aliud r2 Ochl. 10 sq. gerendum — scire om. A (non notatum a Ld) 12 hic uersus deest in codd. et edd. praeter primam litteram S, quam C edd. exhibent, B A om.; Oehl. lacunam inuita Minerua sic explet: Si non fuerunt quid eit bellum experti XI, 1 dicuntur rv; dicunt 0 2 in parte secedit scripsi (cf. I 28, 4; secessio haereticorum a doctrina Christiana hic uidetur agi, cum illud nequam ad morum deprauationem pertineat); in partesecedat C; in parte recedat BAr1; in partes (parte r1) recedit Esr2 Schursfl. suppl. 3 temen A utroque OrxLd; ntrique rl Otlhl. iudicia B (sed n ad formam litterae n accedit) rv; indicia A; iuditia C (Ld falso: indicia A; indicia B) decernunt C K aelb. (coniecturâ) Hanssen; decornuntur BArv . Ecoe militatur; Christo sicut Caesari pares: Refugium Regis pete, si delictor fuisti; Tu illum inplora, prostrates illi fatere: Omnia concedet, omnia sunt et nostra aostra. Bepoeitus castris ulterius caue delinquas. Errare noli diu miles per spelaea ferarum. Sit tibi pest peocare desistere gestum inmensum. XII. MILITIBVS CHRISTI. Militiae nomen cum dederis, freno teneris. Incipe tunc ergo: dimitte pristina gesta, Luxurias uita, quonium labor inminet armis; Imperio Regis omni uirtute parendum, 12 n Tim. 2, 3 4 Ecc C; E ee BA CHo A sicuti Oehi. militatur ChristO, sicut v cesari C pares scripsi; paret O; paretur r Ochl., parent Kaelb.Ld i delictor fuisti O E3r2v, dilector faistir\\'; fuisti delictor Hamsen; fortasse: delicta fecisti 6 inplora C 7 Omi C; oia BA sunt rOehX. (S. 107 p. 780); C; BA omi C nra C; nrã B (a parum accurate scriptum); nro A 8 Repositus OehL comment. (cf. Cypr. p. 297, 16 H. positns in caelestibus castris; p. 605, 3 cum .. militibna gloriosis et bonis congrnat intra domestica castra consistere et intus positos agere; C. A. 969 Hic ergo popnlns, qui nunc est extra repostns; ceterum iam Rigaltius in commentarto explicandi loci causa scripserat: \\'Castris scilicet aduersus Ecclesiam rursus positis tu ipse post acceptam paenitentiam repositus Ecclesiae castris noli amplius esse desertor\\'); Bepositis Orv; Ochl. in commentario etiam Repotitus proposuit delinquas rv, delinques O t Errari C spelaea r (Verg. Aen. Ed. 10, 52); spelunca C Kaelb. ; spelsea spelunca B speloie spelunca A 10 Sit tibi post peccare scripsi (cf. Verge Aera. 9, 140 peccare fuisset I Ante satis; de p = post cf. 8. p. 775); Si tibi propeccare (pro peccare B A) O; porro peccare Ld in praefat. inmensum C Si ultra peccare desistere gestis tl immensum Hanssen XII. inacr. milibus cristi C; litteras ti m. 2. superscr. 1 Milioie noA C fraeno B A ergo: dimitte Ld; ergo dimitye O; ergo dimittere rOehl. 3 Luxorias C qm C inminet C Tempora postrema si uis pertingere laeta. Illa bonus miles semper exspecta fruenda, Blandire noli tibi, desidias omnis omitte; Vt tuo praeposito cottidie praesto sis ante, Sollicitus esto, matutinus signa reuise. Cum uideris bellum, agonia sume propinquus; Haec gloria Regis, militem uidere paratum. Rex adest optato; propter spem dimicat uestram; Ille parat dona, ille pro uictoria laetus Suscipit et proprium satellem dedicat esse. 5 ptingere leta C 6 Illa v; Ille Or milis C ezpecta CB; ? experta A fenenda B; finenda A 7 tibi noli -tibi B omnis. ...» t omitte Hanssen ; omnes omitte Kaelb. ; om̃ο mite C; omnino mitte BArv 8 praeposito r\\' (cf. C. A. 987; Cypr. p. 240, 23; 473, 17 praepositis et plebi; 475, 15 praepositos et diaconos); proposito O∑2r1v cottidie rv (cf11, 22); cotidie C; quotidie BA presto C ante (= coram, ἂvτηv) ut r1 cum antecedentibus coniunxi; praesto sis, ante I Sollicitns esto r2v t signa renise rv; signare uisa 0; in B autem m. 2. (= Rig. ?) lineolis additis re a signa separatum et cum uisa coniunctum 10 agonia snme propinquus scripsi (cfC. A. 209): agonia sQme ppinquns C; agonia (agonis A) summe propinquas BA; agonias sume propinquas Ld ; agonia (agoni OeM.) sume propinqua r \\' Oehl. II Hec C 12 Rei BArv (cf. 9,14); Res C adest optato: (cf. Ter- Andr. 533 optato aduenis) Oehl.; adest, optato r Ld; adest ad latus Kaelb. propter spem dimicat uestram scripsi (= m bdlo, quod Christus cum didbdlo gerit, de spe potissimum uestra agitur); pp spe dimieaturãC; pp spem dimicaturam BA Rig. ms. Ld (i. e. dimicationem ; Rig. ibid. dimicatum proponit); propter spem dimicaturum f (dominicaturum r* in lemmate commentarii, qui ertor quam mira habuerit fata, exposui 8. 96 p. 466; repetitus est ille etiam in Dauisii commentario!); praeter spem dimicaturum r2 comm.; propter spem dimicaturo I Ille Oehl.13 Ille rv; Illa 0 dona in A s. l. script. p C; fortasse; * post nictoriam letus C 14 Suscipit et rv; Suscipia C1; suscipiet .* et BA satellitem Oehl. comment. dedicat esse rOehl. (cf. Lucret. 1, 422 corpus enim per se communis dedicat esse I Sensus; Verg. Aen. 1, 73 propriamque dicabo); dedecat ee C; dedicat (deduat BmAm) esse BA; deduat esse ∑2 (lectio \\'superlitd) Ld (coll. 114, 7); dednat sese Kaelb. Tu tibi praeterea in d<et> ictis parcere noli, Impiger esto magis, ut reddat famam pro morte. XIII. DE REFVGIS. Damnatorum animae merito se ipsae secernunt; Ex hoc protegenti iterum ad sua recurrunt. Radix Chananaea, maledictum semen, erumpit Et in seruili gente sub barbaro rege refugit, Flamma quos aeterna torquebit die decreto. Vult uagus errare sine disciplina profanus, Grassari per fauces ferarum lege solutus. Isti ergo tales, quos nulla poena coegit, Si (ce)dere nolunt ab idolis, respui debent. 13, 3 Gen. 9, 25 15 preterea C delictis r1 ∑2 (Rig. in comment.: \\'Quae scriptura ferri .. posset, nisi nos admoneret is qui apogr. recensuit, ueterem in dellan manum fuisse in Belian); in dictia C; in dictie B A; in Belian El r2v 18 p C XIII, inscr. De refogis r; De refagiis O∑2 1 serennnt A 2 Ex hoc (sc. Christo rege, de quo antecedente carmine agebatur) protegenti O; Ex hoc protegente Ld; Ex hoc progeniti rOehl. recurf C 3 Chananaea scripsi (cf. qu\\'ue in I 36, 7 notauimus; eaquoque, quae sequuntur, maledictum semen et in seruili gente, argumento sunt, Chananaea ueram esee lectionem; si comparaueris Genes. 9, 25: Maledictus Chanaari, seruus seruorum erit fratribus suis); cananea C; Cananaea BA∑2r1; Cainaea r2v; cainina r* in lemmate comment. I eterna torqbit C 8 pfam (= profanus) C (S. 107 p. 766); profugus BArv 7 ferarum scripsi (cf\\'. 11, a); uiarum rv; uariarum 0 8 talcιτ B; talct A in mss. post u. 8 unius uersus spatium relictum praemissa littera I (C; i BA) 9 Si cedere nolunt scripsi (cf. 114, 8); Si dere nolunt C; Sydere uolnnt B1A∑2; Si F16 B\\' (= Rig.) in margine, Si niuere nolunt r; Si nidere nolunt Oehl.; Si fidere nolunt Ld Respui CB2Av, respici B* (= Rig.) in marg. r uulgo sic interpungebatur: nolunt, ab idolis respui XIIII. DE LOLII SEMINE. 9 De semine lolii qui stant in ecclesia mixti, Expletis temporibus messis separantur a fructu. Lolium est natum, quod non miserat dominus <agri>; Omne [lolium] agricola collectum separat illud. Lex ager nobis est: qui fecerit bonum in illa, Ipsam uti<que) nobis praestat requiem ueram Ipse Dominator; nam lolium igne crematur. Si ergo putastis, quoniam sub uno morantur, Erratis: sterilis Christianos uos esse designo. Maledicta fuit arbor sine fructu ficulna . In uerbo Domini, et statim exaruit illa. Non operas facitis, non donum gazo paratis: Et sic promereri Dominum putatis inanes? 14, 1 eqq. Matth. 18, 24 sqq. 10 sq. Matth. 21, 19 XIIII, inscr. lilii C1; pritnum i m. 2. mutauit in 0 1 qui rv; q. C; quae BA 1 sq. lolii qui .. mixti, I Expletis rHamsen; lolii, qui .. mixti. I Expletis v 2 measis rv; mensis C; messis mensis B A.. separantur a fructu. Hanssen; separatur (separat C) a fructu Orv 3 Lolium est natum, quod non miserat dominus agri Hanssen; eandem lectionem omisso agri praebent BA; Lolium 8 natũ qd S miserat dominus C; Lolium enatum, quod non miserat (emiserat Kaelb.) Dominus (Domnns r1; Deus Ld) rv; miserat dominator Huemer 4 Omne lolium Orv; lolium del. Hanssen collectum separat illud rvHanssen; -et (h A) septarat collecta ee parat illud C; collectum ee parat illud BA 5 nob C qui rv; que C; quae BA 6 Ipsam scripsi; Ipsa rv utique rv; utique uti C; uti BA prestat C uc\\'vam B; nonam A; cf. 8. 107 p. 723 nam quâ extr. 7 nam rv; qui C; qua B; nam A 8 putastis C; putatis BA rv quS 0 t Erratis Arv; Eratis CB sterilis BA; sterelis C; steriles rv ee C 12 gazo paratis rOehl. (cr. 31, 14); gazophilatio paratisC; paratis gafophylacio B; paratis gazophylacio A; gazophylacio Ld 13 putatis rOehl.; portatis 0; paratis Ld XV. DISSIMVLATORI. Dissimulas legem tanto praeconio latam, In tuba praesentem caeleste uoce clamantem. Si propheta tantum <unus> declamasset in orbem, Sufficeret utique Domini uox mi.a per illum. In tot profatorom uolumina uox Domni proclamat; XV, inser. Dissimulatori rv; Dussimulatori (Disimulatori C) saecularia (secularia C) in totum fugienda O. Sunt igitur inscriptiones carminum XV et XVI in mss. coniunctae (cf. p. 57); in iisdem post uersum 13 earminis XV (Inmitel — dsmersit) nullo- spatio interposito sequitur uersus 1. carminis XVI (Si quidam - uestra); ea cum re conueniunt in cod. C acrostichorum insequentium numeri ita scripti, ut carmini XVII numerue XVI, carmini XVIII numerus XVIIpraemittatur etc. In codd. B A, ut supra (p. 00) diximus, ab initioomnino deerant numeri acrostichorum, quos in B. altera manusita suppleuit, ut nulla diuisionis in duos libros ratione habita acrosticha a primo ad octogesimum numeremur; eadem manus lineglis interpositis et in inscriptione carminis XV uerba Saecularia fugienda a primo uocabuio Dissimulatori, et uersum 13. carminis XV a primo uersu carminis XVI separauit et suos utrique acrosticho numeros (56 et 57) adscripsit. Ordinem altera manu in codice B institutum editio I retinuit. Hanc Oehler et Ludvoig secuti sunt, nisi quod ille XIV et XV, hic XV et XVI pro 56 et 57 posuit; cf. quae notauimus ad primum huius libri acrostichon et 8. 107 p. 741 sq. 1 Desimalas C latam rv; lata O 2 tuba. praesentem (psentem C) CBtAt∑1v*); tot propbetajum B\\'A\\'r celette C (cf. 1, 31; 3, 2); coeleste BA; coelesti (caelesti) ∑1(?) rv clamantem r (cf. 22, 15; C. A. 313); clamaate Ov 3 unus add. Hanssen declamasset r Oehl.; declamasse O; declamanisset Kaelb. Ld in orbem Dau.Oechl.Hanssen (of. 2, 4); iltabem C; in nubem r; iuubem BA I pfatorum uoluminauox dfii C (pronuntiandum uolnmna Domni, de quo syncopae genere cf. Hanssen p. 67; Schuch. Vokal. II, 411 sq.); profatoium uel mnnia uox dni BA; prophetarum uolumina lez Domni (Domini Oehl.) rOehl. (TerluU. adu. Iud. 8; 13); profatorum uel minis uoz Dei Ld *) Pitra (Bpicil. IV p. 229) in cod. B non praesentem, sed praesertim legere sibi uidebatur. Nisi fallor casu quodam per errorem uerum inuenit, cum praesertim (= disertim) cum uerbo clamandi coniunctum m hanc sententiam apte quadret, si comparaueris, quae in I 41, 17 adnotauimus. Malitiam nullus dimittit [ita] aequo de corde. Vis bona uidere et fraudibus uiuere quaeris. Lex ipsa cur ergo processit tanto labere? Abuteris Domini mandata, et te filium inquis; Tu si talis eris, sine causa fideris, inquam. Omnipotens mites quaerit sibi filios esse, Rectos, corde bonos, deuotos legi diuinae, Inmites autem iam scitis ubi demersit. XVI. SAECVLARIA IN TOTVM FVGIENDA. Si quidam doctores, dum exspectant munera uestra Aut timent personas, laxantes singula uobis, Et ego non docee, sed cogor dicere uerum. Cum caterua Mali pergis ad spectacula uana, Vbi (a) Satana fragoribus pompa <pa>ratur. Licere persuades tibi, quodcumque placebit. 15, 6 I Petr. 2, 1 . 7 1 Petr. 3, 10 6. Malitiam Ld; Militia O; Malitias rOehl. eque 0 8 ego C 9 metri causa malim et filiwn omisso tej ef. 8. p.-796 iniquis O. 10 causa] cia A sine cansa fiderb O (= frustra conifsus. eris?; C. A. 76; Roensch. It. et Vulg. p. 306; Zeitschr. f. d. oesterr. Gymn. 1865 p. 9; Neue2 II p. 334); sine causa, nideris r Oehl.; sine cansa . uiderit Ld; sine causa finderfs Hanssen 11 Omapotens C quit .. ee C 12 bonos OLd; bono r OeW. diuine C 13 Inmites C a3 C sntis C XVI, 1 expectant 0 uS C 2 laxantes B1 (— Bi;.; cf. 5, 9) r1 Hanssen; laiante (lux ante BlA) CBlA; laxant r2v singula] malim uincula; cf. Lucret. 6, 356 doceo OLd (coll. 22,15); doleo rOehl.; taceo \\'olim\\' Ld 4 ////cateruã C (a ante c eras.); cateruam BA Mali Elv; malir spectacula rv; expectacula C t ■ Spact (cf. Schuch. Vokal. IIp. 341 sqq.); ex rectacula B; ex rectacula A 5 Vbi (a) Satana fragoribus pom(pa) paratur Hanssen (cf.18, 4; 19,16; C. A. 206; de uocabulo fragoribus cf. I 17, 6); Vbi Satanas fragoribus conparatus (comparatus BA∑2; comparatur Ld) OLd; Vbi Satanas fragoribus circo operatur r Oehl. ; Ld \\'olim maluit: compar paratur 6 persuadis 0 quodcumque rv; quociiq C; quocunque BA Altissimi prolis cum filiis Zabuli mixta Respioere nunc uis, cui renuntiasti, priora P In ipsis uersaris iterum: qui proderit Vnus ? Aut si pro languore datum quod stulte profanas I..................... Nolite diligere mundum neque ambitum eius: Tanta Dei uox est, et tibi pro le(ui) uidetur. Obseruas mandatum hominis, et Dei deuitas; Tu fidis muneri, quo dootores ora procludunt, Vt taceant neque dicant tibi iussa diuina. Me uera dicente[m] sicut teneris, prospice Summum: Filius cuius eras, illi te adsigna olientem. Yiuere si quaeris gentiliter homo fidelis,. Gaudia te mundi remonent a gratia Christi; Indisciplinate quod libe(t) licere praesumis, Et choros historicos et cantica musica quaeris, 16, 12 I Ioh. 2, 15 17 I Cor. 3, 1 7 prolia (plis C) CLd (cf. I 36, 7); prolis BA; proles rOehi. 8 nunc scripsi (nunc et priora inter seopponuntur); S (= non) C; non qued (= ques) BA; num rv • uia 4 cui C (cf Gypr. p. 122,7 H.); cui quod (= ques) B; quos cui d;queisrvrennntiaatiCLd;rennnciaetiBdrDehl.priora cui A; queis rv renuntiasti CLd; renunciasti B Ar Oehl. priora BA) cf. u. 19 ! qui 0 (de BALd nihil notauit; cf. 1 24, 18; Liu. XXVI 3, 3); qaid rv Vnus Or (cf. C. A. 114; 771; 803); Vnctus Dau. (coil. 31,15) v 10 profanas C; profanus BArv 11 in mss. et edd. I littera praemissa ceterum spatium uacuum relictum 12 dilegere C 13 pro leui nidetur Ld egregie (cr. 35, 1); ple uidetur C; prole (in A 1 paene b) uidetur BA; proba nidetur rOehl. 15 fidis muneri, quo doctores rv; fidis (fides BA) muneris quod doctoria O; fidis muneribus, quod doctores Hanssen 17 dicente Dau. Oehl.; dicentem Or Ld sicut (siS 0) teneris OrOehl. (I Cor. 3, 1 ?); si uteris Ld 18 ille C 19 Vinire V; Viuere BA; cf. u. 8 queris C hoc B 21 libet scripsi (b. Gbl. 17 p. 450); lene Orv 22 choros caros histriones historicos C ∑1 Hanssen ; choras historicos BA; caros histriones r; choros, histriones Oehl:j choros histronicos Ld; cf. quae adnotauimus in C. A. 877 qris C Nec tali subolem insanire licentia curas. Dum uita frunisci putas, inprouidus erras. Altissimus iubet, et iusta praecepta deuitas. XVII. CHRISTIANVM TALEM ESSE. Cum Dominus dicat, in gemitum edere panem, Hic ut quid nunc agis, qui cupis uiuere laetus? Rescindere quaeris sententiam Summi demissam; In protoplasto uide frenum procedere legis. Si Deus omnipotens cum sudore uiuere iussit, Tu qui iocundaris, ergo iam exter es illi. Indignatum ait Dominum scriptura Iudaeis: Ab esca refecti surrexerunt ludere fili. 17, I Gen. 3, 17 8 Exod. 32, 6; I Cor. 10, 7 23 Nec tali subolem insanire licentia curas scripsi (subolem = filios uel filium cf. C. A. 725), - Nec tali subolem & (C; A B) uani recurentia (uamre curentia B) curas CB; Nec tali subolem uanni curentia curas A; Nec tali anbolem garrire amentia curas r Oehl.; Nec talis abolere uani reuerentiam curas Ld; Nec talem Zabuli uanitatem iacere curas Huemer; Nec talja abuti uani reuerentia curas Hanssen 24 Dum] lubet Eum r inprouidus C 25 iubet rv; uiua C; uiuet BA iusta iusta Crv; iuxta BA XVII (XVI C), inscr. tale C 1 in] 1 C gemitum OLd; gemitu rOehL (cf. Cypr. p. 405, 4; 10 sq. H. in tristitia et gemitu edes); gemitum BA 2 Hic rv: His C; is B; is ut c A ut quid] et nunc quid B; ec quid Oehl. 3 Resindere C dei missam summi demissã CLd; sumi demissa BA; summi Dei missam r Oehl. um 4 protoplasto: Ld; ptoplausto C (cf. 1 35, 1); protoplasto BA; protoplastum: rOeJd. uide C; uis BArv; uides (poenam) Ld sagaciter coniecerat, neque tamen in textum recepit fraenum BA procedere prodere CLd (coll. 19, 7); procedere BA; prodere r Oehl. 5 Omps C eria 6 ergo C; ergo BA ; eris rv exter es scripsi (Neue\\' II p. 3 sq.); exteris C; exteris BA; exterus rv 7 iudeis C 8 sarexer C XY. 6 Nunc ergo cur illos persequimur sponte profectos? Vnde perierunt illi, nos cauere debemus. Maxima pars uestra luxuriis dedita paret. Transgrederis legem, cum te facis musicis inter. Apostolus clamat, <clamat>immo Deus per illum: . Licentia uestra uos, inquit in ipsa, deperdit. Esto ergo talis, qualem uult esse te Christus: Mitis et in illo hilaris, nam saeculo tristis. Excurre, labora, suda, cum tristitia pugna; Spes cum labore uenit, et uictoriae palma donatus, Si refrigerare cupis animam, ad martyres i! Expecta requiem futurorum transitu mortis. 20 17, 14 Rom. 1, 24(?); I Cor. 8, 9(?) 9 cur illos rv; cur rillios C; cur illos currilios BA persequimus (pseq. C) Orx; prosequimnr r2 Ochl. ; sequimur Ld (errore typogr.?) profcctos C; prosectos BArv II uestra CLd; ura BA; uestrum r OeM. luxoriis C dedit apparet C 12 facis masicis inter C (cf. 16, 22; S. 107 p. 767; Cypr. p. 533, 15 H. inter martyribus cod. T; ibid. praefat. p. XLVIIJ); facis musicis in te BA; facis musicis; in te Ld; fucis iniicis, in te r Oehl, 13 clamat, (clamat) immo Ld in praefat. Hanssen 14 ura C inquit in ipsa (sc. lege) scripsi; inquit, in ipsa rv deperdit scripsi; depdunt Orv; fortasse licentiae uestrae . deperdnnt; cf. I 26, 3 15 quale C te Christus rv; re (fe?) xpm C; re te christus Christum B; te te Christum Christus A (cf. 7, 10) 16 hylaris C sacnlo B; seculo C 17 labora, suda, cum rv; laboras ludacu C; laboras suda luda cum BA 18 uictorie palpa C donat* (= us) C; donatur BArv; uulgo post donatur punctum ponebatur 19 anima C (8. p. 767 sq.); om BArv ad martyres i Ld (de clausula -́ u — ucf. I 8, 3); ad martyres ibis Hanssen; ad martyris i C; ad martyrisi BA; admartyriza r Oehl. ;Refrigerare (omisso Si) capis, admartyrizare Pitra Spicil. I p. 543 20 Expectare quiem C futurorum am in transitu C ∑1 E2 Ld; futurorum transitu B A; futuram in transitu rOehl. XVIII. MATRONIS ECCLESIAE DEI VIVI. Matrona uis esse Christiana ut saeculi discens: Auro te circumdas aut serica ueste, pudica, Terrorem legis ex auribus uento remittis, Res uanas adfectas cuncta de Zabuli pompa, Ornas et ad speclum cincinnos fronte reflexos, Nec non et inducis malis medicamina falsa, In oculis puris stibium peruerso decore, Seu crines tingis, ut sint toto tempore nigri. Est Deus inspector, penetrat qui singula corda. Ceterum pudicis ista necessaria non sunt. Casto ac pudico sensu pertundite pectus; Lex Dei testatur tales abscedere lege. Ex corde qui credit femina marito probata 18, 9 Hierem. 17, 10; Psal. 7, 10; Act. 1, 24 XVIII (XVII Cj, 1 Matrona A (non notauit Ld) Schurzfl. suppL Pitra Spicil. I p. 543; Matronis C\\'; Matronas Brv esse Christiana] eSxpiana C seculi 0 discens scripsi (= discipula; cf. I 37, 6); df ces C; 6T ccs B; D\\'gces A; domnas rOehl.Pitra l. c.; domna Schurzfl.; dnces Ld; dines Hanssen 2 circundas A au\\' C sirica O, quae forma fortasse recipienda fuit; cf. Georg. HW s. uoce Sar 3 aur Φbus C1 , 4 hunc uersum sic, ut editur, And. habuit (b. Gbl. 16 p. 341; 345) popa C 5 Ornas (Dauies) et ad speclum cincinnos scripsi (S. p. 768; de forma speclum cf. Schuch. Vokal. II p. 404) ; Ornans cincinnos .& ad speluncinnos C; Ornaris (ornaris + B) ad speculum hiciuuos BA; Ornaris ad speculum cincinnos rv; Ornaris et ad spelu (speclum emend. Gilb. Gaulmin) cincinnos And. (b. Gbl, 16 p. 341); idem cod. uersum 6. exhibebat ut editur 6 Nec ñ et C; cf. 19, 13; 24, 14; Kuehner stibium § 149 not. 7 7 stibium rv; stiuium C; stiuium BA 8 temp C; cf. I 26, 4; II 2, 5 9 cordi B; corde A 10 ñ C H Casto ac pudico Hanssen; Casto atque pudico rv; Claros atq. pndicos C; castos claros claros (B; castos A) atque pudicos B A perfundite Guil. Hartel 12 lege Oehl. Ld; legis C, quod mutatum est in leges; leges BAr 13 qui] malim quae femina (famina B; foemina A) marito probata Or1Ld; feminae marito probatae r2 Oehl. 6* Sufficiat esse non cultibus sed bona mente. Induite uestes quas oportet, frigus ut ostent Aut nimium solis, tantum ut pudico lico proberis; Et in plebe Dei facultatis dona demonstres. Dat tibi momentum (Tabitha) clarissima quondam Exanimata iace(ns) precibus uiduarum erecta. In dando promeruit, non comtibus, inde leuari. Vos matronae bonae uanitatis fugite decorem: In<<cestas in) feminas congruit cultura lupana. Vincite malignum, pudicae feminae Christi. In dando diuitias uestras ostendite totas. 18, 18 Act. 9, 36 sqq. 15 lndaite CAnd. (qui totum uersum eodem modo quo C exhibebat; ef. b. Gbl. 16 p. 348 sq.; de numerorum inconstantia cf. 32, 13; 35, 10; I 24, 4 sqq.); induera induite BA; Induere rv oportet frigas ut ostent (obstent Ld) OAnd.Ld (= arceant, detendant cf. Hor. serm. 13, 14; Schuch. Vokal. II p. 131); oportet frigas ut possent Ld in praefat.; optat frigus et aestus rOehl 16 pndico pbeiis C (sc. marito; cf. u. 13); ca pudico proberis B; pudico praeberis A 17 demonstres Ld (cf. 1 32, 7; 34, 15); demonstris C B; demonstras A; demonstra rOehl. 18 Dat C; Das BArv momentum scripsi (= incitamentum; cf. Liu. XXI 4, 2 ut pater in se minimum momentum ad fanorem conciliandum esset); mompriu Crv; moinerium BA Tabitha scripsi (cf. Cypr. de opere et eleem. c. 6, quem locum hic secutum esse Commodianum apparet); om. Orx clarissima quondam rp; clarissimo quodam O 19 Exanimata Crv; Examinata B(?)A iacens rvj iace C; iscens iace BA pcibus C uidnar C; uidaar rum BA post erecta uulgo non interpungebatur 20 pmeruit CB non comtibus rv; fi comitibs C; cultibus non comitibus BA2 21 matrone bone C \\'uanitátis fngite decorem, nisi forte scribendum est: fugité uanitatis dec6rem\\' Hanssen T 22 congruit rv; congruet 0 Inpana CALd; lupanu B; Inpans ∑1, lupanas r; lopanaris Oehl.; post lupana interrogationis signum posuit Ld, quod retinuit Hanssen post feminas inserto uocabulo castas; ego punctum post lupana restitui et In(cestas in)feminas scripsi; cf. Cypr. p. 195, 25 H. Ornamentorum ac uestium insignia .. non nisi prostitutis et inpudicis feminis congruunt 23 femine C; faeminae B; foeminae A XVIIII. ITEM IPSIS. Audi tu uocem, quae uis Christiana manere, Beatus Paulus qualiter rogare praecepit. Caeliloquax autem Esaias doctor et auctor Detestatur enim caritatem mundi sequentes: Exaltatae, inquit, ceciderunt filiae Sion. Fas in Deo non est Christianam coli fidelem. Gentili more quaeris procedere Dei sancta? Has Dei praecones damnant in lege clamantes Iniustas esse feminas, quae se taliter ornant. 19, 1 sq. I Tim. 2, 8 sq. 5 Esai. 3, 16 (Cypr. de habitu uirg. 13) XVIIII (XVIII C), l Audi tu scripsi (cf. 5, 11 deuita tu; apocr. Esdr. IV 11, 16; 38 Andi tu, quae; prius conieceram: Andi Dei; cf. S. 107 p. 780); Audiui C; Audisti Hanssen; Audi BArv uocSprimo omissam C1 s. l. scrips. quae Arv; q C; qui B nir C christi ne ana C mare Cl 2 rogare C (S. l. c.; locis ibi allegatis addo Leuit. 5, 6 orabitque pro ea sacordos; 5, 10 rogabitque pro eo sacerdos); te ornari rogare BA; te ornari rv praecepit. r; praecepit, v 3 Caeliloquax (Cel. C) CLd; caeliloquax BA; Coeliloquns (Cael.) rOehl. autem (BF) A; au C; item rv interpunctionem, quae in edd. post auctor ponebatur, deleui, cum enim, quod sequitur, non causalem, sed affirmatiuam uim habeat; cf. 8, 8; I 26, 28 sq.; C. A. 820 4 Detestat C enim caritate C (cf. Cypr. p. 192, 22 H. — 1. Ioh. 2, 15 —); enim prauitatem enim caritate BA; enim prauitatem rv; item prauitatem Hanssen es sequentes rv; sequentur C; sequentur BA 5 Exaltate CA inquid C ceciderunt Ld (coll. Cypr. p. 197, 5: exaltatae ceciderunt corruptae turpitudinem foeditatemque meruerunt; cf. Zeitschr. iacebunt f. wissensch. Theol. XXIIp. 386); cecider C; ceciderunt BA; iacebunt r Oehl. filie C 6 ñ 8 C 7 mori C; sed m. 1. i mutauit in e pcedere C Dei Orv; fort. Domini 9 feminas (faem. B; foem. A) q. 0 saaliter C; se totaliter A (Ld falso: B) Kapillos inficitis, oculos nigrore linitis, Lunatis comulas gradulatim fronte depinctas, Malam medicatis quodam superducto rubore, Nec non et inaures grauissimo pondere pendent, Obruitis collum margaritis, gemmis et auro, Palmas Deo dignas praesagio malo ligatis. Quid memorem uestes aut totam Zabuli pompam? Respuitis legem, mauultis mundo placere, Saltatis in domibus, pro psalmis cantatis amores. Tu licet sis casta, non te purgat sinistra sequendo: Vos ideo tales Christus cum gentibus aequat. 10 Kapillos CLd; Capillos And.? (cf. b. Gbl. 16 p. 342; 349) BA rOeM. infigitis C nigro relinitis And.(?); linigrore linitis C (librariue uetus cum linigrore scriberet, ad insequentis uocabuli primas litteras uidetur aberrasse); lungro relinitis B; IIxiu ο̅ linigro relinitis A (S. p. 727); fnligine relinitis r Oehl. ; de nigrore linitis Ld (coll. Cypr. p. 197 sq. H. oculos circumducto nigrore fncare; p. 384, 19: oculi snperfnso nigrore) li Lnnatis Ld (coil. Cypr. p. 196, 23); Lonatis C; z Lonatis (sic !) B; zonatis A; Lenatis r Oehl. ; Lauatis And. ? (b. Gbl. 16 p. 342); Louatis uel Lobatis Pitra Spicil. IV p. 229 gradnlatim scripsi (cf. Suet. Ner. 51; Quintil. I 6, 44; XII 10, 47); gratulatim O And. (?); grannlatim rv; hanc lectionem Big. tuetur compluribus locis allatis, quibus grani capillorum commemorantur depinctas C; dapictas BALd; refleias And.(?); depicta rOehl. 12 Malam Ld; Mala OAnd.(?); Malas r Oehl. quadam C robore C 13 Nec S C 14 collum margaritis scripsi (cf. Cypr. p. 259, 16 H. auro te licet et margaritis gemmisque condecores); colũnãturalis C; colum monilibus naturalis BA; collum monilibus rv (cf. Cypr. p. 197, 7 auro et margaritis et monilibus) gemmis Arv ; gemis C; genus B II praesagio malo sc. futurorum; cf. Cypr. p. 199, 9 uestes r Oehl. ; uester C; neste BA; uestem Ld 16 totam Zabuli pompam rv; tota zabuli pompa OAnd. (b. Gbl. p. 345) 17 maaultis scripsi; Suultis C; cum uultis BArv 19 purgat 0 (Ld falso: \\'purgas A edd.\\'; subiectum est hoc, sc. quod casta es; quamquam in gerundio aliud subiectum, tu, latet; nam sinistra sequendo idem ualet quod \\'ubi tu sinistra sequeris\\'; de qua re cf. C. A. 178 Quo nulla uenia liberat (homines flagitiosos) se dicendo seductos (= ubi dicunt seductos se esse); 186 Vt faceret -populum ad se transeundo dilectum); purgas rv sinista C sequendo rv; sequenda O Xanta Dei mulier diuitias corde demonstrat. Ymnificato choro placitoque Christo seruite; Zelantes fauore Christo offerte odorem. XX. IN ECCLESIA OMNI POPVLO DEI. Iustus ego non sum, fratres, de cloaca leuatus, Nec me supertollo, sed doleo uestri, qui cerno Ex tanto populo nullum in agone coronari. Certe si non ipse pugnat, uel suggerat illis. Cladem obiurgate, ouantes officite luxu ! Laborat frater aduersante mundo sub armis, Et fretus opibus nec pugnas nec pugnanti resistis? Stulte, non intendis unum bellare pro multis? 19, 21 I Petro 3, 3 sqq. 20, 1 Psal. 112, 7 (Tertull. Marc. 4, 28 extr.) 21 Xancta di mulier diuitias corde demonstat (sic!) C (S. p. 745); om. BAr Oehl.; neque est in ceteris codd. et edd. uacuum relictum spatium ut 1, 4; 23, 10; Ld autem Lucianum Muellerum secutus (cf. Jahrb. f. cl. Philol. 97 p. 435) lacunam solito modo indicauerat 22 placitoq CB; placito qui A seruire C; placere BA; placete rv 23 Zelantes Crv, z Lelantes B; Telantes A fauore BA; fauore\\' C; feruore rOehl. odorg C; odorem BArv; adorem Luc. Mueller; sed cf. Cypr. 291, 29 sq. H. (ep. ad Phil. 4, 18) recipiens ab Epaphrodito ea quae a uobis missa sunt, odores (odorem Gv, odore W) suauitatis, sacrificium acceptum et placitum Deo (Genes. 8, 21) XX (XVIIII C), inscr. eccle sia C 1 iustu B frs C lauatus A (om. Ld) 2 ur̃ι 0 3 populu C in agone coronari] cf. Cypr. p. 492, 18 sq.; 493, 2 sqq. H. 4 uel] x C 5 obiurgate OLd; obiurgatis rOehl. ouantes ArLd (= si uiceritis ; opponitur hoc uocabulo cladem); ouanter CB (Ld falso: ouantes AB) Σ2 ; o uenter rOehl. officite luxu scripsi (= luxuriae obstaie); efficite luxu 0 (in A primo officite t uidetur scriptum fuisse; sed o in e mutatum) Σ2 : effercite luxu r Oehl.; efficite Iucta ! Ld 6 Laborat rv; Labora 0 ff C 7 frans Cr1; t factus B; factus A; fartus r2v opibus rv; opidbus C; opidus BA reBistis OLd; te sistis rOehl. 8 Sftulte C In talem pendit ecclesia tota, si uincat. Abstinere uides fratrem et pugnare cum hoste. Optas tu in castris pacem, foras ille repugnat. Misericors esto, ut sis ante omnia saluus. Nec intuis Dominum praeconio tanto clamantem, Inimicis etiam qui iubet alimenta praebere? Prandia ob ea prospice diurna, quae semper Omnibus omnino diebus cum pauperis sumpsit. Pascere tu quaeris, stulte, qui te denuo pascat. t Vis ille mihi paret, qui conponi proponit. Laute cibatum distenso uentre declamas, 20, 14 Prouerb. 25, 21; Rom. 12, 20 9 pendit OLd (cf. I 35, 9); pendet rOehl. ecclesia CB 10 Abstinere OLd; Abstineri rOehi. frem 0 oste C 11 Optas rOehl.; Obtas C; Obstas BA Ld pac S B; pac e A (Ld falso in- uertit ordinem) 12 sis ante omnia salnus rOehl.; sciant ea omnia salnns (saluud. B; salua A; cf. S. 107 p. 722) O; iiant ea omnia salua Ld; fort. nt sic tuam animam salnes; cf. Prou. 11, 17 benefacit animae suae uir misericors 13 Nec intuis Dominum CLd (cf. I 31, 1); haecnec metuis intuis dum BA; Nec metuis Dominum r Oehl. (cf. 32, 9) praeconio rv (cf. 15, 1); praeconia 0 clamantem rOehl. (cf. 17, 13i 30, 11; C. Â. 352); clamante 0 14 iubet Crv; lubet BAalim̃ta C 15 ob ea scripsi (cf. 1 1, 9; S. p. 739); ab ea Crl; ab eo BA ∑ r2 vdiurna Ld (cf. Macrob. Sat. 2, 4 cena satis parca et quasi quotidiana); iurna C; lurna BÅ; Iobbe lurna ∑1; Iobba Lurna ∑2; Iobe r1; Tobia r7; Tobo r1 in comment. ex supplem. Big.; lurco Oehl. quae r\\'; q C; quae qq BA (om. Ld); qui ∑1(?)r2v 16 pauperis OLd; paupere rOehlpauperibus Hanssen sumpsit Brv; sQsit C; sumsit A 17 q C pascat sumsit A 18 conponi C; componi BArv; sibi componi Hanssen; praeponit Oehl. in comment. haec addens: \\'Verba sunt diuitis moniti respondentis: Tu dicis me quaerere pascere solum, qui me denuo pascat; sane, putasne tu me hoc expectare posse de his paupercvlis, qui sepulturam omnibus conuiuiis praeponunt V; quae copo mihi Guil. Hartel 19 Laute Crv; ante B (1 paene C est); Caute A (om. Ld) distenso C; dissento B; dissexto A; distento rv declamas O; declamas. Ld; declamat r Oehl. Oppressus inopia <cu)m frater s(it) iuxta tabescens. Die Dominica quid? Alius si non ante uocauit, Ex suo [te] deturba pauperem, quem ad prandium ducas. In tali spes est uestra de uestro refecto. XXI. MARTVRIVM VOLENTI. Martyrium, fili, quoniam desideras, audi. Abel qualis erat, esto, aut qualis [Isaac] ipse magister. Rectamque delegit Stephanus sibi uiam in iter. Tu quidem quod optas, res est felicibus apta. 20, 22 Esai. 58, 7; Luc. 14, 13 23 Matth. 25, 35 sqq. 20 Oppressus inopia (cu)m frater s(it) iuxta tabescens scripsi (cf. 22, 8; 24, 11); Oppressus inopia (inopiam B A) fis iusta (iuxta BA; cf. 16, 25; 26, 5) tabescens O; Oppressua inopia. frater iuxta tabescens. r Oehl.; Oppressus inopiam fratris iuxta tabesces! Ld (idetn in lemmate praefationis \\'tabescet!\\'); Oppresaus inopia (du}m frater iuxta tabescens. Hanssen 21 Die dominica quid? scripsi (cf. 31, 1); De die dominica quid (qued C; quod BA) Orv (nulla in fine interpunctione posita) alius scripsi; dicis O; dicis? rv siS C; si u BA; si se non OeM. uocauit O; Jocauit r Oehl. 22 Ex suo te deturba C; Ex Excute suo se de turba BA; Excute de turba ∑2 Hanssen (cf. C. A. 878); Excita de turba r OeM. 23 In tali spes est uestra de uestro refecto scripsi (S. p. 781 sq.); In tabulis spes est uestra (ura BA) de ufo (C; Christo uro BA) refecto O; In tabulis spes est uestra de Christo refecto rv XXI (XX C), inscr. martyrium CrOehl.; marturium BALd; ef. u. 1; 5; 14; 15; Schuch. Vokal. II, 262 sq. Òolenti (= uolenti) B; Dolenti A; cf. S. 107 p. 725 I Martyrium CrOeM.; Marturium BALd qm̃ C 2 qualis ipse magister. scripsi (S. p. 783); qualis Isaac ipse magis (C; magis B; magis A) O; qualis Isaac ipse, aut (Isaac, ipse aut Oehl.) r Oehl. ; aut qualis Isaac ipse. (;) Ld 3 Rectaq C (S. p. 784); rectum qui BA; Rectam qui r OeM.; Rectumque Ld delegit Dau. v; diligit 0 (in C tamen medium i m. 1. mutauit in e) r \\' uiam Dau. Oehl. (cf. Herm. Past. mand. VI1, 2 rectam uiam ingredere .. nia .. mala . nocibilis illis, qui per eam iter faciunt); uitam OrLd 4 felicibus apta(.) OrOehl. (cf. C. A. 882); felicibus; opta (I Vincers) Ld Vince[re] prius malum benefactis recte uiuendo. Rex illa tuus cum uiderit, esto securus. Ipsius est tempus et nos in utrumque gerentes; Vt si bellum adest, in pace martyres ibunt? Multi quidem errant dicentes: Sanguine nostro Vincimus Iniquum; quem manentem uincere nolunt. Obsidiando perit et ideo sentit Iniquus, Legitimus autem non sentit poenas ad actus; Eiula t euoque zelando pectus pugnis pertunde. Nunc si benefactis uinc(es), eris martyr in illo; Tu ergo qui quaeris martyrium tollere uerbo, In pace te uesti bonis et esto securus. 21, 5 Rom. 12, 21 5 Vince prius Malum rOehl. (cf. S. p. 784); Vincere (Ldfalsoz Vince A edd.) prius malum (Malum Ld) O Ld Hanssen (priua A primo scripserat; sed eadem manus B pro a restituit; cf. S. p. 722) benefactis C 8 illa scripsi; illo C; ille BArv; ille te Hanssen 7 et nos Crv; fei noa. B; per uos A; cf. S. p. 725 8 adS (= adest) C; abest BArv martyrea A post ibunt interrogationis signum pro puncto posui 9 quidam A erant A no CB; nro A 10 Vincimus CLd; Vincimimus (sic!) B; Vincimimua A; Vicimus rOehl. quem manentem scripsi (prius conieceram quem manentes uel qui manentes; S. p. 784); q manente (menente A) O; quo manente rv, quod Oehl. ita explicat: \\'manente hoste non perstant in fidel 11 perit] cf. 22, 13 sq. ideo Or; adeo v iniquus rl 12 penas C; paenas B ad actus scripst (S. p. 784); adactus 0 (in B u paene a est); ad actas r1; adactas r\\'v 13 Eiula euoque (euoq C; euoq, A) zelando O; Eiula, tuq. zelando r1; Eiulatuque zelando (celando OeM.) r\\' Oehl.; Eiula euaque zelando Ld; Eiula euaque, pectus pugnis pertunde zelando Banssen 14 uinces, eris scripsi (cf. u. 6) ; uinceris OLd (Ld falso: uiceris A edd.) ; uiceris rOehl. 15 Verbo v 16 pacete C XXII. BELLVM COTTIDIANVM. Belligerare cupis, stulte, quasi bella quiescunt! Ex protoplasto die pugnatur in fine nobis. Libido praecipitat: bellum est, tu pugna cum illo. Luxuria suadet: abutere, bellum uicisti. Vino copioso parce, ne per illum aberres; Maledicti retine[te] linguam, unde Deum adoras; Conpesce[re] furiam, pacificum redde te cunctis; Oppressos miseriis deprimere caue minores; Terrorem adcommoda tantum et noli nocere; Tramite uos recto ducite sinceri per saeclum; 22, 8 lac. 3, 9 7 Rom. 12, 18 XXII (XXI C), inscr. cottidianum Crv; cotidianum BA 1 cupis CAnd. (S. 107 p. 784 sq.); quaeris Brv , quaerit A quiescunt BALd; qescunt C (de quasi cum indicat. cf. August. de ciu. Dei uol.. I p. 133, 31 sqq.; 151, 21 sq.; IIp. 35, 8 sq.; 109, 10 sqq. D7; C. I. L. VIII, 2728); quiescant rOehl. 2 Expertoplausto C; cf. I 35, 1 dic A (S. p. 723) pugnat C in fine OrLd (de clausula - Q - ^ cf. I 8, 3); infinite Oehl. in textu; sine fine idem in comment.; in fine de Manssen nb C; ut BA; uobis rv 3 tu pugna scripsi (cf. 19, 1); clfpugna C; cum pugna BA; pugna rOehl.; compugna Ld illo Or Oehl. (quod ferendum uidetur, cum bellum interdum idem significet quod exercitus hostilis; cf. u. 4; 10, 1); illa Ld 4 Luxoria C 5 Viuo BA (om. Ld) copioso rv; cupioso C; cupioso BA illum BArLd; illu C; illud Dau. Oehl. 6 Maledicto Hanssen r OeM. retine rOehl. ; retinete OLd (retine te in lemmate praefationis) linguam (lingua C) unde Doranum (dfimC; Dominum r Oehl. ; dum BA) adoras OrOeM.; lingua; munde Deum adora Ld 7 Compesce rOehl. furorom Hanssen; Conpescere C; Compescere BA∑1 furiam C21 Ld; furiam BA; furorem r; (Compesce) refuriam WRig. ms.; nefarium (sc. te) uel nefariam (sc. linguam) Oehl. reddete C 8 Oppressos rOehl. (cf. 20, 20); Oppressns OLd depmere C 9 Terrorem C (cf. 28, 4); Tortorem BALd; Tutorem rOehl. adcomoda C; adcommoda B Av; ad commoda r; (Terrorem) admodera Hanssen 10 recto r Oehl.; rectum OLd, qui addit: \\'(rectum) tenet locum aduerbii\\' sinceri per saeclum scripsi (cf. epist. lac. 1, 27 immaculatum se cnstodire ab hoc saeculo; Phil. 1,10 ut sitis sinceri et sine offensa); sincero per seclo O∑2 sincero prae zelo rv In tuis diuitiis communem te redde pusillis; De labore tuo dona, nudum uesti: sic uinces. Insidias nullo facias qui Deo deseruis: Aspice principium, unde perit inuidus hostis. Non sum ego doctor, sed lex docet ipsa clamando. Verba geris tanta uana, qui sub uno momento Martyrium quaeris otiosus tollere Christo. XXIII. DE ZELO CONCVPISCENCIAE. Dum cupis, inde peris, dum ardes proximi zelo; Exstinguis te ipsum, quando te incendis abactus. Zelaris alium, inuide, de malo lucrantem, Et te parem concupis fieri pecuniae tantae. Lex sic non aspicit(ur) ; dum illum incumbere quaeris, Omnia suspensus uiuis in ardore lucrorum; Cumque reus tibi sis ipsum te iudice damnans, Oculorum acies nunquam satiatur auara. Nunc ergo sic redeas et cogites: uana cupido est 11 comunem CAnd. (cf. I 30, 15); coe B A; comem rv pnfillis C 12 laboretuo C ueste A uincis C; \\'pro sic uincet uix audeo proponere si uincas\\' Hanssen 13 nullo OLd; nulli rOehl. fatias C 14 perit OLd; periit rOehl.; pereat Oehl. commlmt. 18 uana OLd; nane rOehl. qui rv; d 0; quae BA XXIII (XXII C), inscr. CONCVPISCENTIF C; concupiscentiae BA.; cf. u. 18 1 ardis C proximi rv; proxime 0 2 Extinguis 0 abactus OLd) abintus r; ab intus Oehl. 3 lucrantem scripsi (cf. 6; 13; I 28, 5); latrantem OLd (idem temptat in praefat.: latrando); laborantem r Oehl. 4 tae.. pecunie tante C concnpis Hanssen 5 aspicitur: dum Hanssen (cf. 138,4); aspicit dum O; aapicit: dum rv incSbere queris C 8 Om3 C; omnia BArOehl. (cf. Woelfflin. Arch. f. lat. Lex. u. Gramm. II p. 95 sqq.); Omnino Ld 7 damnans (,) OLd; damnas, r ; damnas. Oehl. 8 Oculotum aties nuqua satiat C 9 sic redeas C (S. p. 745 sq.) ; si redeas BArv, fortasse sic credas Congere<re> nimium sub fragili uita moranti. Ynde Deus clamat: Stulte, hac nocte uocaris! Postea mora ruit: cuius erint ista talenta? In suprema ardes iniusta lucra conando, Suggeret cum Dominus unicuique uicta diurna. Congestet alius: tu bono uiuere quaere, Et Dei t cor censens agis super omnia uictor; Neque enim dico uel intimo neci te mittas, Cum pro die tuo uigilas sine fraude uiuendo. 23, 11 Luc. 12, 20 10 Congerere ninrium sub fragili uita moranti scripsi; Congere nimiS suffragili uita moranti C; BA totum uersum omittunt; edd. ut 16, 11 nihil nisi initialem litteram C exhibent II hanc C 12 Postea mora ruit scripsi (mora = temporis interuallum?), - Postea roma ruit C; P. mors ueult noma ruit BA; P. noma ruit 2\\'; Post te mors ruit r; Postquam hora ruit Oehl.; Postea momar ruit Ld Ci. e. stultus, cf. momerium, II 18, 18\\'); Postrema hora ruit Hanssen erint C (c/. 1 27, 18); erunt BArv 13 ardes scripsi (cf. u. 1; 2; 6); acdis O; aedis rv conando C (cf. C. A. 603); conanda BA Ld; condenda r1; condendo r* Oehl. (Ld falso: condenda edd.) 14 cum Dominus CDauies (coniecturâ) v; eum Dfio BA; cum Domino r uicta (uicla A) diurna 0 (cf. 34, 2); nita diurna r; nitam diurnam Dau Oehl. ; uictum diurnum- Ld 15 bono C; bene BArv quere C 18 cor rOehl.; cur 0 Ld; idem post uictor interrogationis signum posuit censens C; con- ſcus BA (S. p. 727); conscius rv agif C1; agis BAr1 Ld; ages r* Oehl. 17 Neque enim dico uel intimo neci te mittas scripsi (cf. Verg. Aen. 2,85 Demisere neci; de uerbo intimandi cf. C. A. 519); Nec enim\\' dico ut te intimo naimittas C; Nec enim dico ut te intimo t iuitas B A; Nec enim dico ut te in triuio tinnites r Oehl. Dau. (nisi quod hicte tuo om.)j Neque enim dico aut te intimo uictum Ld 18 die nigilas M (uigilias B) BA; pro die tuo = pro die postremo? — Ne de pronuntiatione litterarum t et c ante i cum uocali coniuncto quidquam concludatur, praesertim cum codd. in inscriptione concupiscentiae praebeant, Hanssen scribendum esse putat: T u pro die tuo nigila sine fraude uiuendo; ego uero tam antiquum sibilationis indicium caute notandum potius quam per uim auferendum censeo; cf. Schuch. Vokal. I p. 152 sq.; 154 ; 162; 164 ; Philol. Anzeiger 1885 p. 510 In esca perit auis aut inhaeret inprouida uisco. Arbitrare tibi simpliciter ualde cauendum. Excedant alii, finem tu prospice semper. XXIIII. QVI DE MALO DONANT. Quid te bonum fingis alieno uulnere, nequus? Vnde tu largiris, alter cottidie plorat. Ista tu discredis Dominum uidere de caelis? Dona iniquorum non probat Altissimus, inquit. Erumpis miseris, dum fueris locum adeptus. Munera dat alter, ut alterum reddat inanem, Aut si fenerasti duplicem centesima nummum, Largiri uis inde, ut te quasi malum depurges: Omni potens tales operas omnino recusat. Donas tu de lacrimis candidatus; ille nigratus Oppressus usuris deplorat factus egenus. 24, 4 Sirac. 34, 23 19 aues C inhaeret scripsi (b. Gbl. 17 p. 450); Ineret C; meret BA ; haeret r Oehl.; maeret Ld inprouida C; ibid. inter uersus 19 et 20 recentior manus in margine scripsit R XXIIII (XXIII C), inscr. de male (de male A) BA I uulnera 0 nequus scripsi (ct. Ducange s. u.; J. N. Ott in Jahrb. f. cl. Phil. 109 p. 791); nequor O; necors rOehl.; nequam Ld 2 Vndau C cottidie Ld (ct. acrost. 22 inscr. et uers. 9 sq.); cotidie OrOehl. 3 deacrediB r1 dQm BA (om. Ld) uidere de coelis (cael.)? rOehl. (ct. 39, 2 uidente cuncta de caelo); nidere doceris O; uidereV DjceriB Ld 4 0 C 5 Erumpis t (Erupis C) Oid; Erumpes rOehl. fueris B; fueris A locum rv; ocus 0 6 ut alter C 7 fenerasti Crv, faenerasti B Ld; foenerasti A centisima C numQ C 8 Largiri uis inde, ut te quasi malum depurges C (cf u. 2; S. 107 p. 768); Largiri uis, ut te quasi malum malum (malo rOehl) depurges BArLd; Largiri uis, ut de quasi malum inde depurges Hanssen 10 Donas (Dona C) tu OLd; Donasti r Oehl. lacrymis A nigrats (= tus) C; ingratus BA; ingratis rv; interpunctionem uulgatam lacrimis: candidatus ille mutaui; cf, . Gbl. 18 p. 300 Nanctus praeterea tempus captatoribus hostis Ad praesens populas pretio tu sanctos iniquus, Nec non et de lucro mercis su<m)is te piare;- Te ipsum inlidis, non alium * *, inique. XXV. DE PACE SVBDOLA. Dispositum tempus uehit nostris pacem in orbe Et ruinam simul blandiente saeculo primis. Praecipitis populo, quem <ipsi) in schisma misistis: Aut facite legem ciuitatis aut exite de illa. Conspicitis stipulam cohaerentem in oculis nostris, Et uestris in oculis non uultis cernere trabem. Subdola pax uobis uenit, persecutio flagrat. Vulnera non parent, et sic sine caede ruistis, 25, 5 sq. Matth. 7, 8; Luc. 6, 41 12 Nanctus Cr1r2Ld; narctus BA; Nactus rsOehl. pter ea C captatoribus] malim captatorius = captator 13 populas pretio tu sanctos scripsi (== nimium frumenti pretium exigens tamquam hostis homines probos exspolias); populus (populus: v) pretio (pcio C; pwio BA) tu sanctus Orv 14 Necfi C mercis sumis scripsi; mercis suis C; mercis (merces mercis B) uis BArv; mercis eius uis Hanssen 15 inlidis OLd; inludis r OeM. non alium inique Or Oehl.; non alienum Ld XXV (XXIIII C), I Depositum A uehit nostris pacem scripsi (S. 107 p. 769); uenit nri (CB; nria A; cf. S.p. 722) pacem O; uenit nostris: pacem Ld; uenit nostris. (:) pax est rOehl, 2 ruinam scripsi; ruina Orv seculo Cr primis C; praemis BA; premit rv; post premit Ld primus interpunctionem posuit 3 Pre cipitis C populo OLd; populi r Oehl.; \\'forte praecipitem populum* Pitra Spicil. I praefat. p. XXI ipsi interposuit Hanssen schisma rv; cisma C; scisma BA post misistis Ld duplex punctum pro sim. plici posuit 4 de pronuntiatione ciuitatis cf. Hanssenii dissert. p. 15 5 cohaerentem rv; coerentem CB; coercentem A nris C in oculo nostro Hanssen 8 uris CB; uria A; cf. u. 1 7 Subdolo C uobis 0 (in B u paene n est; cf. u. 12) r; nobis v (Ld falso : nobis B edd.) 8 cede C ruist;s(;) OLd; ruitis, (;) rOehl. Bellum in absconsum geritur sub pace quod ipsud. De <omnibus) uobis uix unus caute se gessit. 0 malo nutriri in occisione praedicti! Laudatis pacem subdolam et uobis iniquam. Alterius facti milites, non Christi, peristis. XXVI. LECTORIBVS. Lectores moneo quosdam cognoscere tantum, Et dare materiam ceteris exemplo uiuendi, Certamen fugire lites totidemque uitare, Tumorem premere, nec unquam esse superbos. Obsequia iusta maiorum cuique deferte; Reddite uos Christo similes, filioli, magistro; Inter agrestiua benefactis lilia sitis. Beati facti estis, cum fe(ce)ritis edicta. 25, 11 Hierem. 12, 3; II Petr. 2, 9; 12 26, S I Petro 5, 5; Herm. Past. mand. VIII 10 7; 9 III (I) Reg. 7, 49; Sirac. 39, 19; 50, 8 I in absconsum (absconsii C) OLd; in absconso rOehl. geritur (gerit C) sub pace qd ipsud OLd; geritur, sub pace quod ipsa rOehl., quae lectio nescio an retinenda fuerit; de quod coniunctione postposita cf. I 41, 16 10 omnibus inseruit Hanssen ub C se Or Oehl.; sese Ld 11 malo nntriri scripsi (S. p. 785); malo nutriui C; malo nutrivi et BA; male muniti et r OeAl.; malo nutriti et Ld 12 ub C XXVI (XXV C), 1 cognuscere C tantum] tandemOehl. comment. 3 Certam C fngire C (cf. 18, 21); fugere BArv 4 Tumorem premere scripsi (cf. Cypr. p. 412, 2 H. tumoris uiolentiam con primit; p. 240, 23 praepositos superbo tumore contemnere); Terrorem premere (pmere C) Orv umqua C 5 iusta (cf. 16, 25; 20, 20) maiorum (= πϱεσβτέϱων cf. acrost. 29) cuique scripsi; iuxta (iusta r Oehl.) malorum quoque Orv (etiam in titulo acrost. II, 29 p. 57 Cpraebet Maloribus pro Maioribus); iusta malis quoque Dauies; dubitabam an quoque (= cuique) retinerem uel quoique scriberem; cf. C. I. L. 1206, 27; 76 6 similes Cr Oehl. ; humiles BA Ld de pronuntiatione filioli egit Hanssen p. 25 7 agrestiua C; agrestina BArv; agrestia Oehl. comment. benefactis rv; benefacitis C; benefactus BA (in B u haud accurate scriptum) 5fitif (primo lftif) C1 8 fe(ce)ritis scripsi (S. p. 770); fe ritis C; feritis BAr2rv; feretis r1 et lemma adnotationis in r* (Ld falso: \\'in adnot. Rig. feretur\\') Vos flores in plebe, uos estis Christi lucernae, Seruate quod estis et memorare potestis. XXVII. MTNISTRIS. Mysterium Christi, Zacones, exercite caste, Idcirco ministri facite praecepta magistri. Nolite fugere personam iudicis aequi, Integrate locum uestrum per omnia docti. Susum intendentes, semper Deo summo deuoti Tota Deo reddite inlaesa mysteria sacra. Rebus in diuersis exemplum date parati; Inclinate caput uestrum pastoribus ipsi: Sic fiet, ut Christi populo sitis probati. 20, 9 Psal. 131, 17 1 t flore 0 estes C* lucernae Arv; lucernaB C (cf. S. p. 755); lucer B (Ld falso: lucernas AB) 10 momorare A potestatis Ld errore typogr. XXVII (XXVI C), 1 Mysterium O Sirmond rv, Ministerium And. (T); cf. S. 107 p. 784 sq. exercite Orv; exercete And.(?) 3 fugere And.(?); Ingere C; dere lugere BA; ludere rv equi C 4 Itegrate C ola 0 I Susum (SusS C) OAnd. rv; sursum B* (= Rig.) 8. l.; et usum B1; Et usum A 6 Tota Deo reddite inlaesa mysteria sacra scripsi (cf. u. 1; I Tim. 3, 9 (ministri) habentes mysterium — uar. lect. ministerium — fidei in conscientia pura; Isidor. offic. 2, 10 de quibus (subdiaconibus) placuit pastoribus, ut, quia sacra mysteria contrectant casti et continentes ab uxoribus sint); Tota deo reddite inlaesa (inlesa C) ministeria arae (are C) CAnd. (arae interpolatione huc uidetur inrepsisse); Tota Deo reddite illaesa (illwsa B) sacra ministeria arae BA; Tota Deo reddite illae sacra ministeria arae Ld; Tota inlaesa Deo reddite ministeria sacra Hanssen 7 Rebus in dinersis OAnd.r; Rebus in aduersis Dau. Oehl.; Rebus inde uersis Ld date O And. Ld ; dare r Oehl. I Sic fiet, ut Christi populo sitis probati And. (?); de clattsuia — U U cf. I 8, 3; Sic fiet ut xpi possitis probati C; Sic fiet ut Christi (Christo rv; Ld falso: \\'Christo A edà.\\') possitis esse probati (parati Oehl.) BArv; fort. Christi populo possitis probari; cf. Philol. Anzeiger 1885 p. 509 XV. 7 XXVIII. PASTORIBVS DEI. Pastor si confessus fuerit, geminauit agonem. Apostolus autem tales iubet esse magistros: Sit patiens rector, sciat, ubi frena remittat; Terreat in primis, et postea melle perungat, Obseruetque prius, ut faciat ipse qui dicit; Redditur in culpa pastor saecularia seruans, In faciem cuius sis ausus dicere quicquam. Bullit in inferno rumoribus ipsa gehenna: Vae miserae plebi, dubia quae forte uacillat! Si talis aderit pastor, paene perdita nutat; Deuotus autem <eam) continet recte gubernans; Exhilaratur enim ex anima regibus aptis. In talibus spes est et uiuit ecclesia tota. 28, 3 Tit. 1, 7 sqq.; I Tim. 3, 2 sqq. XXVIII (XXVII C), 1 geminaQ C agone C 2 au C S frena BA 4 postea rv; pea 0 5 priua A; cf. 8. 107 p. 722 faciat r Oehl.; fatiant C; faciant BALd qui O; quae rv diõ C 0 reddit C secularia 0 7 fatiem C 8 gehjenna C 9 Vae miserae rv; VemisBeri C; ue miseri B; Vae miseri A q. 0 forte OLd; fronte rOehl. uacillat rv; becillat C (cr. Georg. HW7 s. u. uacillo); uecillat BA (cf. Schuch- Vokal. I p. 194) 10 pene 0 perdita nutat scripsi (cf. Gypr. p. 741, 12 H. Inbrica fides nntat aut Dei timor inreligiosus uacillat; p. 808, 13 si in aliquo nutanerit et uacillauerit ueritas); pditã stat C; perdita ttat BAr2v; perdita* stat r1; perdita totast Hanssen sagaciter 11 au C eam continet scripsi; se continet Boensch; continebit Hanssen; continet Orv 12 Exhilaratnr (sc. ea plebs) enim ex anima scripsi; Exalaratur H (= enim; cf. Wattenb. Palaeogr.3 p. 62) exanima C; Exalaratur examina BA; Exhilarantur examina rv 13 spes est et Cr Oehh; spes et est et BALd XXVIIII. MAIORIBVS NATIS DICO. Me solum exposcit tempus uobis dicere uerum. Ab uno semper mouetur, quod multi detractant. In me solo uolo odia conuertere uestra, Omnium ut pausent praecordia tanto tumore. Respicite dictum, quod ueritas odia tollat. Iam praedixi quidem de pace subdola quanta! Blandiendo uobis subrepsit Euae seductor. Yos quia nescitis, laqueo in isto ruistis, Sorbitis omnino auram dum saeculi ipsam. Non gratis aget, pro quo interceditis, ullus; Ab igne qui refugit, agit in uoragine uestra. 29, 7 II Cor. 11, 3 8 1 Tim. 3, 7; 6, 9 XXVIIII (XXVIII 0), inscr. dico om. C 1 Mae C temps C (i in ras.) ub 0 2 semper OLd; saepe r Oehl. mouetur scripsi; mouitur C; monitur BA; monetur rOehl.; monitum Ld qd C detractant OLd (coll. I 28, 11; 31, 2); detrectant rv 3 solo OLd; solum rOehl. ura 0 4 pausent OLd; paueant rOehi. praecordia rv; pcordias 0 (Ld falso: praecordias AB) tanto tumore scripsi (cf. 26, 4); tantorχ, lorS C; tanto (tanto A) torem BA; tentatorem r Oehl.; tanta oratorum Ld; tanta rhetorum Huemer Hanssen 5 quid 4 C ueritas B; ueritus A 6 praedixi quideru rv; pdii qd S C; praedix q.dem BA 7 Blandiendo Ld; Blandiendu C; Blandiendum BA; Blandiens dum r Oehl. uotl C Euae seductor scripsi (S. 107 p. 770); eue seductor C; euehe ductor BA; eheu, seductor rOehl.; aeni seductor Ld 8 nescitis 0 (B quoque, quod fugiebat Ld); nescistis rv laqueo in isto scripsi (cf. I Tim. 6, 9 incidunt in temptationem et laqueum diaboli); laq.o inste C; laqueo iustae B; langueo iustq A; laqueos instare r Oehl. Hanssen; \\'forte: nescistis laqueum stare (= esse), r.\\' . Ld in praefat. 9 auram dum saeculi ipsam scripsi (cf. Cypr. p. 419, 11 sq. H. dum (aduersarius) remissis et incautis leniore aura .. blanditur); auarand secl secli ipsu C; auarand Sed (sed A) seculi ipsum AB; amara, sed est seculi (saec.) ipsum r Oehl.; auarum animum saeculi ipsum Ld; amarum saeculi ipsum Hanssen Non] numquam Hanssen 10 aget C; agit BArv II uoragine uestra scripsi; uoragine uestro O; uoragine, uestro rv 7* Tunc [re]petit suppetium miser denudatus a uobis: Ipsi iam horrescunt iudices peculantia nestra. S..................... De breuiori titulo t nam in nobis inararem. Inspicitis dicentes, quibus uos ostenditis ultro; Cum ipsis et epulas capitis et pascitis ipsos. Ob ea iam terrae paene fundamenta paratis. XXX. INFIRMVM SIC VISITA. Infirmus si fuerit frater — de paupere dico —, Nolite uacui talem nisitare iacentem. Fac sub Deo bonum, obsequia redde per imum, Inde si ualescit, uel si considerat, ille. Refoueatur homo pauper, qui non habet unde 30 Sirac. 7, 89 30, I Lue. 14, 13 sq. 12 petit suppetium r Oehl. Hanssen; repetit Buppetium (suppetitium BA) OLd uo bis B 13 orrescunt C; horescont A peculantia. 0∑2 rv; petulantia? uis 0 14 totus uerstu deest in Opraeter primam litteram S; BA in margine praebent: des. (= desunt) 15 na- C; non BArv in nobis Ld; in ub C; mub B; mat A; tot rOehl. enarrarem Oehl. comment. 16 dicentes (= ius dicentes?) OLd; docentes r Oehi.; dites Hanssen; fort. nocentes; cf. Cypr. p. 665, 8 H. nocentes et persecutores nostros; 743, 16 nocentium contactibus polluuntur ostenditis OLd; tenditis r Oehl. 18 terre pene fundaihta C; fund. terrae = gehennam; cf. 36, 8; alludit hic Commodianus ad Esai. 14, 19, ubi Hieronymus in comment. Symmachum secutus interpretatur: descenderunt ad fundamenta laci (terrae Sabatier) paratis OLd; intratis rOehl. XXX (XXVIIII C), 1 fr C 2 Nolillllte C (initio Noluite) 3 redde per imum scripsi (cf 36, 7; eu. Matth. 25, 40); redde primum (primũ C) O (Ld faiso: per primum A)|; redde per nammum (numum r1) rv; reddito primum Hanssen 4 si ualescit C; reualescit BArv uel] t C considerat CB (= consederat, collapsus erat); con siderat A; conciderit rOehl.; conciderat Zd Mercedem <det) [tibi], pro illo sed conditor orbis et auctor. Yel si piget ire ad pauperem semper abosum, Mitte numos ei, unde se resumere possit. Similiterque soror si paupera lecto decumbet, Incipiant uestrae matronae uictualia ferre. Clamat ipse Deus: frange tuum panem egeno! Verbis opus non est uisitare sed benefactis. Iniquum est, frater (si) inopia uictus aegrotat. Satagit non uerbis, sed esum potumque [ille] requirit: Inspicite tales, sed certe debilitatos, Transigere sese qui non possunt; date subinde! A Domino uobis spondeo <ego) dari quadruplum. 30, 7 Prouerb. 14, 20 12 Esai. 58, 7 U sqq. I Ioh. 8, 18; Iac. 2, 15 sq. 17 Matth. 6, 4 I Mercedem det, pro illo sed conditor orbis et anctor Hanssen, nisi quod post illo, non post det interpungit; Mercedem tibi pro illo sed conditor orbis (orb C) et auctor: (autor BA) Or Oehl. ; Mercem (= mercedem) det tibi pro illo, sed conditor o. e. a. Ld 7 piget Hanssen (Ld aXlegat Siracid. 7, 39: non te pigeat nisitare infirmum); pergeret O; pigeret rv abosom rv; abusum 0 8 numos Orx nummos rsv ei OLd; et rOehl. resume A t Similitq. C soror CrOehl. (S. 107 p. 786); foret BA; foret, Ld lcCto (= lecto) JB; laeto A decumbet CB; decumbet: Ld; decumbat A; decumbit, rOehi. 10 ufe matrone C uitualia BA 11 frangauum C 12 op 2 S C 13 frater (si) scripsi; frater BArv; ff C egrotat C 14 Satagit non (ñ C) uerbis (= non satagit circa uerba; nihil moratwr uerba) 0 (Ld falso: uerbus A); Satagite non nerbis r Oehi.; Satagit non uerbus Ld sed esum OLd; esum rOehl. potumque m. requirit r Oehl. Hanssen; potuq. rϨqria ille C; potumque requirit BA; potumque ille requirit Ld 15 sed] et Ld in praefatione satis commode 16 poss C 17 ub C spondeo (ego) scripsi; (ego) spondeo Hanssen; ego om. Orx quadrublũ C XXXI. PAVPERIBVS SANIS. Pauperies sana quid? Nisi diuitiae adsunt, Ars certe si fuerit, iam et tu communi<c>a fratri. Vnum praesta tibi, ne superbus esse dicaris; Polliceor, quoniam securior diuiti uiuis. Excipe doctrinam magis Salomonis in aures. Responsorem in alto non dedit Deus pauperem esse: Idcirco te subde et honorem redde potenti. Blandus enim sermo .. prouerbium nosti ut inquit; Vincitur officio etsi fuerit ira uetusta. Si lingua taceat, nihil melius inuenisse. Sane si non fuerit ars, unde uita regatur, Aut operam praebe aut cursum iussu potentis; Non pudeat neque pigeat procurre(re) sanum. In gazo praeterea de labore mittere debes, Sicut singularis illa, quam protulit Vnctus. 31, 6 sq. Sirac. 4, 32 8 sq. Pronerb. 15, 1; 25, 15? 14 sq. Marc. 12, 41 sqq. ; Lnc. 21, 1 sqq. XXXI (XXX C), 1 dinitias O; cf. 8. 107 p. 755 adsont O Ld; adsint rOehl. quid? Nisi .. adsunt, scripsi (cf. b. Gbl. 17 p. 451); quid, nisi .. adsunt (adsint)? v Panperies sana quid nisi dinitias adfert? Hanssen 2 acs B; ais A communica r Oehl.; cdmnnia C; commnnia BALd 3 presta C 4 qm C diniti OLd; diuite r Oehl. I magis OLd; magni rOehl. Salomonis BA r1v (cf. I 31, 1; 7; C. A. 271; 481; 497; 502; 510); Solomonis Cr* (ct. 32, 4) i non dedit OLd; odit r Oehl. 7 redde tibi potenti C1 8 pronerbium nosti, nt inquit Hartel Hanssen Cpoeta prouerbium tantwn incohasse uidetur\\'); puerbium nostndiquit C; nostu digait BA; nosti, deriget rv (\\'h. e. rigorem lenit* Oehl.) 9 Vincit C offitio C et si r 10 nihil melius inuenisse 0 (= nihil est quod melius inuenias? de clausula — UU cf. I 8, 3); nil melius inuenisti r Oehl.; nihil melius inuenissem Ld; nihil melius inuenis isto Hanssen; fortasse nihil melinst innenisse 11 0 C degatur Oehl. comment. 12 prebe V C 13 procurrere rv; pcure Cl; procurre BA saNum C 14 gaza A 15 ptulit C; protulit BA; praetulit rv XXXII. FILIOS NON LVGENDOS. Filiorum casus licet et dolum cordis relinquat, In nigris exire tamen nec plangere fas est. Lex prudenter ait animo, non pompa dolere, In Salomoniaco libro, septimana finita. Oblita Domini de resurrectione promissa? Si martyres feceris, filios sic uoce deflebis. Non pudet infrenem gentiliter plangere natos? Os laceras, tundis pectus, uestimenta diducis, Nec metuis Dominum, cuius optas regnum uidere. \\'Lugere [quod fas est] nolite, tamen orate pro illis! Vos ideo tales, quod minus quam gentes eritis? 32, 3 Sirac. 22, 11; 38, 16 sqq.? 4 Sirac. 22, 13 XXXII (XXXI C), 1 dolum (dolu C) 0 (ct. S. 107 p. 786 sq.); dolium rv relinqunnt A 2 tam̃C 3 non pompa r1 Ld; S popa s C; ũ pompa BA; nec pompa r1 Oehl. dolere Ld; dolore C; dolore B (Ld falso: dolore); dolores A; dolete rOehl. 4 Salomoniaco BA r1 v; Solomoniaco Cr1 (c/. 31, 5) 5 Domini scripsi (cf. Cypr. p. 310, 18 H. si in Christo credimns, fidem ... promissis eius habeamus); deum OLd; Dominum r Oehl. Hanssen resurectione C promissa, r2v; promissa.. r1 6 mar tyres C feceris, filios scripsi (i. e. si martyres deflts, fdios quoque deflebis; ct. Georg. HW\\' s. u. facio caput 14); feceris filios O; feceris filios, r Oehl; feceris, Ld (omisso filios, quod ne BA quidem habere falso putauit); filios feceris, Hanssen deflebis? rv; deflebus 0 7 infreng C; infraenS BAnd. F (b. Gbl. 16 p. 343); infrene A gentilit C 8 lacera C1 # uestimta C diducis Or1 Ld; deducis And.(?) r2 Oehl. dominum CAnd. r v (cf. 20, 13); dum BA (om. Ld) 10 Lugere O Ld; Luge r Oehl. quod fas est seclusi; explicatio enim uidetur ad orate uerbum pertinens, quae in margine primo adscripta postea in textum migrauit; cf. I 6, 18 nolite OLd; noli rOehl. tam C orate C; errare BArtl; Lugere quod fas est nolitis? orate pro illis Hanssen 11 quod rv; qd O; quid Dauies qua gentes BA eritis 0 (i. e. num uos propterea mortem adeo horretis, quod post eam deteriore condidone utemini quam gentes ?); eritis (sine interpunct.) Ld; estis: r; estis ? Oehl. \\\\ Germine zabolico facitis ut turbae pronatae, Extinctos clamatis : qua gratia, false, petisti? Nec dolore duxit pater filium mactandum ad aram, Dolore nec nates filium luxit defunctum; Omnipotentis enim nec flens deducebat alumnum, Sed Deo deuotus festinanter funus agebat. XXXIII. DE POMPA FVNEJUS. De funeris pompa sollicitus esse qui quaeris, Erras Dei seruus, adhuc et in morte placere, Pro! exanim(at)um corpus ornari funestum. 0 uanitas uera, cupere defunctis honorem! Mens mundo detenta nec in morte Christo deuota, 32, 14 Gen. 22, 1 sqq. 15 II Reg. (Sam.) 12, 19 sqq. 12 Germine zabolico facitis ut turbae pronatae rOehl. (cf. 16, 7 sq. Altissimi prolis cum filiia Zabuli mixta etc.) ; Germine zabolieo ut faciatis turbe pronate And. (b. Gbl. 16 p. 345; S. p. 740); Germine zabolico qua gratia (C; grati... B; gratis A) false petisti O; Germine zabolico: qua gratia false petistis? Ld 13 Extinctos clamatis: qua gratia, false, petisti? scripsi (de qua gratia cf. WoelffZin. Arch. I p. 173; sententia haec uidetur esse: qua alia de causa liberos optasti, improbe, nisi ut te duce ad uitam caelestem peruenirent; quo cum iam peruenerint, quid tu clamas ? — De numerorum inconstantia cf. II 18, 15; ceterum de totius loci et compositione et explicatione uix quidquam certi dici potest); Extinctos clamatis. qua gratia? false, peristi? r; Extinctos clamatis, qua gratia, false, peristi. Dau. Oehl. ; Extinctos clamatis ut faciatis (fatiatis C) torbae pronatae (tbe pnate C) O; Extinctos clamatis, ut iaciatis turbam pronatam Ld; Quam gratiam false petisti. Extinctos clamatis, ut faciunt turbae (gentilium) pro natis Pitra SpicH. IV p. 230 14 Nec dolore duxit And. ? (b. Gbl. 16 p. 343) rv; Nec dolore dux 0; Nec dolorem duxit BA pat C filium fortasse delendum, cum ex insequenti uersu cogitatione suppleri possit 15 defunctum filium luxit Hanssen; cf. 31, 10 16 alQnQ C 17 deuotus rv; denotos 0 festinant C XXXIII (XXXII C), 1 solicitus CA 2 Error Oehl. comment. et OrlLd; om. r2 Oehl. 3 exanim<at>um Harmen (ct. 18, 19; C. AL 646); exanimum (exanimQ C) Orv corp C1; corp C* i denota! Ld; deuota. rOehi. Prouerbium nosti, quae per forum efferri uolebat ! Addo illi similes effera(ta) mente uiuentes. Faustum felicem[que] diem in exitu uultis habere, Vt coeat populus, laudem cum luctu uidere. Non prouides, quonam merearis ire defunctus? Ecce prosequuntur illi, tu iam forte cremaris Redactus in poenam: quid proderit pompa defuncto? Incusatus eris qui ob ista collegia quaeris. Sub nigrore cupis uiuere: te decipis ipsum. XXXIIII. CLERICIS. Congruit in Pascha, die felicissimo nostro, Laetentur et illi, qui postulant sumpta diurna: 0 Prouerbium nosti scripsi (cf. 31, S); pronerbia nosti(:) 0 (Ld falso: prouerbio nosti AB) rOehl.; pronerbio nosti, Ld; idem in praefat. addit: \\'forte e scriptura Pronerbia nomen feminae cuiusdam eruendtm est\\' \\' quae Ld; q O; om. r OeM. eiferri C; id. cod. 17, 3 oxfugit 7 Addo o Ld; Adeo rOehl. efferata Hanssen; efferar C; effera BA Ldj et fera r Oekl. post uiuentes r comma posuit, Oehl. omnino non interpunxit 8 Faustum felicem Hanssen; Faustum felicemque (faelicemque B) Orv 10 Non prouides r Oehl.; Non lupuidis C; Non improuidis BA; Num prouides Ld quonam rv; qm̃ C; quoniam BA merearis ire Crv; merearis ne B; mercaris ne A defunctus rv; defunctos 0 11 Ecc C; Ecc B; Eee A forte rv; forte 0 (de BA nihil notauit Ld) 12 paenam B qd CB pompa rv; popa C; paena B; poena A 14 nigrore Guil. Hartel ; uegore C; uigore BA Z1 Ld; nitore Oehl.; Veioue r uiuerete C XXXIIII(XXXIII C), 1 congruit r\\' Oehl.; congruet Or1; Congruent r* in lemmate adnotationis, Schurzfl.; cf. S. 96 p. 464 sq. diS A faelicissimo B 2 Letentur C et Or OehZ. (de coniunctiuo, omisso ut, cf. 115, 7; 27, 11); ut Ld q C sumpta CrlLd (= sumptus; de quo metaplasmi genere cf. u. 5; 23, 14; 39, 20; I 12, 5; J. N. Ott in Jahrb. f. cl. Phil. 109 p. 790 extr.); sabata sumpta B ∑ (?); sabbata sumpta. Ai sub acta E3r Oehl.; idem in comment. addit: \\'sub ea tempora, quibus diuina Christi acta anniuersarie celebrantur\\' diurna scripsi (cf. 23, 14 uicta diurna; 35, 4 pro delicto diurno; ibi quoque mss. habent diuino); diuina O∑rv Erogetur eis quod sufficit, uinum et esca. Bespicite, [forte] quoniam memorentur ista pro uobis! In modico sumpto deficitis Christo donare. Cum ipsi non facitis, quo modo suadere potestis Iustitiam. legis talibus, uel semel in anno? Sic merito surgunt blasphemia saepe de uobis. XXXV. DE FABVLOSIS ET SILENTIO. Dum leue uidetur cuicumque neque uitatur, Et quasi facile reris dum ab utero illud, Fabulae subueniunt, quo uenisti fundere preces Aut pulsare domum stomachi pro delicto diurno. Bucina praeconum clamat lectore legente, Vt pateant aures, et tu magis obstruis illas; Luxaris labia, quibus ingemiscere debes. 3 qd C 4 Respicite quoniam memorentur ista pro nobis r1 (c/. I 17, 10 Respicite quoniam non illos numina cogunt; etiam illo loco B: Respuite quo praebet; forte aduerbium fieri potuit ut ab inter- . polatore aliquo adderetur ad coniunctiuum potentialem memorentur illustrandum); Respues de forte quo memorenteista (quo memorentur ista 2) pro nobis (p n\\'b O) OH; Respicite fonte quo memorentur i. p. n. E2r2; Respuis? ne forte qua memorentur L p. u. v; Respuis? ne forte quis memoret i. p. u. Hanssen; malim: Respicite, forte quoniam orent ista pro uobis; ista sc. benefacta; cf. 38, 3; 5 benefactis ores, adores; 32, 10 orate pro illis; 35, 17 Ezorat .. pro plebe denota 5 In modico sumpto OLd; Immodico sumpto r1; In modico sumptu E3 r2 Oehl. christo OrLd; Deo ∑1 Uehl. 7 talibus? uel semel in anno. rv; uerba uel .. anno coniungenda cum illo ipsi non facitis 8 meritosurgunt C, quae recte distinxit Hanssen p. 42; e multos urgum B; e multos nrgum A (8107 p. 723); multos urget r Oehl.; esse multos nrgnnt Ld blasfemia C; cf. I 31, 7 sepe C ub 0 XXXV (XXXIIII C), inscr. fabulis BA 1 cuicumque rv; cũcũq. C; cumcumque BA 2 reris scripsi (S. 107 p. 771); ruis 0 (B quoque, quod om. Ld); ruit rv abutero C; abutere BA (Ld non accurate \\'abutere A»; abuteris rv 3 Fabule C; fabulcv (= fabulae) B (sed lineola a litterae addita uix comparet); fabula. A pces C 4 diurno rv; dinino OS 5 Bucina C; Buccina BArv pconum C i illas rv; illos 0 Obde malis pectus uel 〈illa〉 in pectore solue. Sed quia diuitiae faciunt aut pecuniae frontem, Inde perit omnis, quando sibi maxime fidunt. Sic feminae quoque coeunt, quasi initent balneo. Et de domo Dei ceu nundinae facitis astent. Terruit hinc Dominus: Domus orationis adesto! Sacerdos Domini cum \"Susum corda\" praecepit, In prece fienda ut fiant silentia uestra, 15 Limpide respondis nec tempora quoque promittis. 35, 12 sq. Matth. 21, 13; Marc. 11, 17; Lnc. 19, 46 8 Obde Hanssen; Obse C; ob se BA; Obsera rv malis] male Cl uel illa scripsi; uel mala Hanssen; t C; uel BArv pectoctore A 9 diuitiae faciunt aut pecuniae frontem scripsi (S. p. 755; aut = et; cf. I 19, 2; C. A. 520); diuitias fatiunt (fatiunt B A) aut pecunias frontS (frontem BA) O; diuitibus faciunt pecuniae frontem r Oehl. Hanssen; diuitias faciunt aut pecunias fronte Ld (\\'faciunt fronte h. e. ostentantf) 10 quado C1 11 femine C initent balneo Oehl.; initent balneum r1 comment.; inicient balneo (balno C) O; initient balneo rLd ; balneum intrent Hanssen 12 cen (cf. Verg. Aen. 2, 438) nnndinae (cf. u. 9) facitis astent scripsi (duae uidentur sententiarum constructiones confusae); seu nundinas facitis astent (C; artem B; artem A) O; facitis ceu (r; seu r1) nundinas artent E2r; (Et, de domo Dei) faciant cen nnndinas, artant Dauies; facitis ceu Dundinas, ardent Oehl. (in comment. feruent); cen nundinas facitis artas Ld 13 Terruit hinc Dominus: Domus orationis adesto! scripsi (i. e. de hac re — hinc — terribili uoce dixit Dominus etc.; cf. eu. Luc. 19, 46 Et erit domus mea domus orationis Colbert.; adesse = esse; cf. 37, 7; 129,12 etc.); Terrnit hic (C1) diis dom+ orationis adesto C; Terrnit siue dñs (B; Dominus A) domum orationis adesto RA; Terruit sane Dominus domum orationis, (.) r Oehl. (om. adesto); Terruit ibi Deus domum orationis. Adesto, Ld (idem in lemmate praefationis sibi pro ibi recipit; praeterea sic proponit; Terruit hinc Dominus domum oratjonis. Adesto! Hanssen 14 susum CBAnd. ? (b. Gbl. 16 p. 349) rLd; sursum Ar3OeM. praecepit rv; praecipit And. (?); pcedit O; de confusis litteris d et p cf. I 24, 2 15 fienda Orxv; facienda r1 18 Lympide 0 respondis OLd (cf. Neue* IIp. 427); respondes rOehl. tempora (= caput; de qua notione uide lexica; cf. 118, 5) quoque promittis scripsi; nec temperas quoq pmittit C; nec temperas quoq promittat BA; nec temperas quoque promissis rOehl.; nec temperas quae promittas Ld; necte temperat quodque (= quodcumque) promittit Hanssen Exorat ille Altum pro plebe deuota, Ne pereat aliquis; at tu te in fabulis uertis, Tu subrides ibi aut detrahis proximi fama; Indisciplinata loqueris, quasi sit Deus absens, Omnia qui fecit, nec 〈audiat〉 neque (te) cernat. XXXVI. EBBIOSIS. Ebrioso modum non pono: sed belua maior Bibendo superius inferior a mente recedis. Regentis imperium tenens apud, stulte, Cyclopas 17 Exorat ille Altam (cf. 37, 6; 39, 15 etc.; Altiasimam Orv) pro plebe denota, scripsi; Exorat ille Altissimam, plebis deaotae ( ł Ne pereat aliquis) Hanssen 18 at Ld; ut O; et rOeM. tu te in fabulis uertis Ld; tute (tu te A) in fabulis aerbie O; tu te (tute r\\') in fabulas uertis r Oehl.; fortasse: tute (cf. I 23, 11) in fabulis feruis 19 subridis CB detrahis rv; detrahes 0 proximi fama scripri (cf. Cic. epist. III 8, 5 Ego si .. de tua fama detrahere .. cogitassem; TertuHl. ad nat. I 18 med. detrahere laudeparentum); prime forma C (cf. 23, 1); proxime (om. Ld) formo BA; proximi famae rv 20 Indisciplinata OLd; Indisciplinate rOehi. nec audiat rv; audiat om. O; nec te audiat Hanssen neque te cernat Hanssen; neque cernat CB caenat) rv; neque ornat A XXXVI (XXXV C), 1 pono rOehl. (cf. quae Forbiger adnotauit in Verge Aen. 7, 129; TertuU. Marc. I 29 med.) ; pno C; pno BAZ*; probo Ld sed] est Ld in praefat. belua maior Ld (cf. C. A. 34; de sententia cf. quod infra ex Cicerone attulimus exemplum); bellua maior Cr\\' comment.; bellui maior, Oehl. ; bellua malor BA2*; belluam malo. r 2 superius C; supernis BA; supernis uel superius X\\'; superbis rv inferior Pitra Spicil. I 543, Ld (ior per synizesin legendum; cf. Hanssen §. 32, 4); interior Or2 Oehl. ; interim r* (satis commode; sed comparatiuos superius et inferior contrarie inter se referri apparet) a mente BArOehl. (cf. interpret. uet. Irenaei contr. haeret. 1, 13 (8): sensum non habent et a mente excesserunt); aibte C; amente Ld ; mente Pitra Spicil. I. c. 3 Regentis Or Oehl. (= regis conuiuii uel mensae); Regentes Ld (\\'sc. ebriosi\\') tenens r Oehl.; tenent 0 (in A parum accurate scriptum) Ld aput C Cyclopas Crv (homines ebriosos Cyclopas uocat poeta ad Polyphemi crapulam alludens); belopas B.A; Ld in praefat. \\'olim malui apud stultiloquaces\\' Inde in his toruis: Dum mortuus, non bibo, dicis; Optima mihi (sunt) bibere et corda sopire. Subministra magis, quod amplius quaeris abuti, Infimo pauperclo, et eritis ambo refecti. Si facias ista, exstinguis tibi gehennam. XXXVII. PASTOR I. Pascere qui quaeris et quod potuisti parasti Adsiduo (pari) pascendo, recte fecisti: Sed tamen inmisce pauperem, qui non te repascat, Tunc erit mensa tua per unum Deum probata. Omnipotens tales uel maxime pasci praecepit. 27, 2 sq. Luc. 14, 13 sq. 4 histomis CB (de torua Oyclopum facie cf. Verge Aen. 3, 636; 677); his torrnis Â; historiis. r Oehl.; his scoriis Pitra Spicil. I. c.; histronicis. Ld Dum .. non Or2v; Sum .. ni r1; cf. C. A. 757; similis sententia in sepulcro Sardanapali scripta fuisse ferebatur : Haec habeo, quae edi quaeque eisaturata libido I Hausit. Cicero (Tusc. V 35, 101) addit: Quid aliud in bouis (cf. u. 1 belua maior), non in regis sepulcro inscriberes? cf. C. I. L. IX 2114 Dum uiii, nixi quomodo condecet ingennom. quod comediete bibi, tantummeu(m) est 5 Obtimamihi C; Optimum mihi OeM. comment. sunt scripsi; om. Or v corda sopire scripsi (cf. C. Â. 16; de numero plurali cf. Verge Aen. 6, 49; 80); corda sapere Or2 Oehl. ; corde sapere r1; corda sapire Ld; Optimum nunc bibere et (mortuo) corda sapire (uel sapere corda) Hanssen 6 qd CA; quid B pauperclo Cr Oehl. (cf. S. 107 p. 772) ; paupdo BA; paupero Ld fatias C extinguis 0 XXXVII (XXXVI C), I qui] q A qd C; qd BA 2 Adsiduo (= locupleti; opp. proletarius; cf. Gell. 16, 10) pari scripsi (de sententia cf. 20, 17); Ad- sidue Orv; Adsidne (pastor) Ld in praefat.; Adsidue (socios) Hanssen; uulgo post parasti, non post pascendo interpungebatur 3 tam C; tn. A inmisce CB; immisce ALd; inuise rOehl. qui non te repescat Hanssen; qui te non repescant Cit; qui (q. A) te non repascant BA; qui te non repascat rv & OmpS C uel] l C maie A pce pit C Respice, cum pascis, infirmos, et feneras Alto. In illos uos Dominus uoluit probatos adesse. XXXVIII. ORANTI. Orantem si cupias te exaudiri de caelo, Rumpe de latibuli nequitia uincula tota, Aut si benefactis ores miseratus egenis, Ne dubites: quicquid petieris, datur oranti. Tu sane si nudus benefactis Deum adores, In totum ne facias sic orationem, inepte. XXXVIIII. NOMEN GASEI. Incolae caelorum futuri cum Deo Christo Tenente principium, uidente cuncta de caelo, Simplicitas, bonitas habitet in corpore uestro; Irasci nolite sine causa fratri deuoto; 37, 6 Pronerb. 19, 17 38, 4 Ioh. 16, 23 6 et om. A illos OLd (Ld falso: illo A edd.) ; illo rOehl. feneras Cr Oehl. ; faeneras BA Ld 7 uelint uolait B XXXVIII (XXXVII C), 1 te eiaudiri Hanssen; & exaudire 0 (de Bd nihil notat Ld); exaudiri rv 2 Rupe C latibuli nequitia O; latibulis nequitiae rv uincula tota C uincula BA; nincla rv 3 bene factis r1 4 Ne dubites: quidquid petierill, datur oranti Hanssen; Ne dubites qui (q. A) quid petieris datur (dat C) oranti 0 (Ld falso: detur A edd.); Ne dubites quin quod petieris detur oranti rv 5 bel benefactis B 6 fatias C orationem Ld; oratione 0 (Ld falso: orationem B A); orationes r Oehl. XXXVIIII (XXXVIII C), inscr. gasei 0 (quia et hoc loco et in capitulationis titulo XXXVIIII p. 57 omnes mss. Gasei, non Gazaei praebent, cum in iisdem alias littera z, ubicumque apud Commodianum inuenitur, ut in zelus, zabulus, zabolicus, zacones, gazum, solitam formam habeat — nisi quod II 14, 12 in solo B gaJophylacio scriptum est —, de antiquitus tradita huius ambigui uocabuli forma mutare quidquam àubitaui); Gazaei rv 1 incole C 2 Tenente principium rv (\\'Vel principium pro dominatione noue posuit Commodianus, uel legendum principatum\\' Dauies); Temente principum C; te mente principium BA cunta Cl 4 caa A Recipietis enim quicquid feceritis ab illo. Hoc placuit Christo resurgere mortuos imo Cum suis corporibus, et quod ignis ussit in aeuo, Sex milibus annis conpletis mundo finito. Vertitur interea caelum tenore mutato; Conburuntur enim impii tunc igne diuino, Ira Dei summi ardet creatura gemendo. Dignitosi tamen et gener(e n) ati praeclaro Nobilesque uiri sub Antichristo deuicto Ex praecepto Dei rursum uiuentes in aeuo, Mille quidem annis ut seruiant sanctis et Alto Sub iugo seruili, ut portent uictualia collo, Vt iterum autem iudicentur regno finito. Nullificantes Deum conpleto millesimo anno Ab igne peribunt cum montibus ipsi liquendo. In bustis et tumulis omnis caro redditur acto: 20 Demergunt inferno, tradunt(ur) poenae in aeuo. I quicquid Cr Oehh; quidquid B; quidquid A Ld 6 cho 0 7 quod BA; qd C; quos rv ussit rv; iussit C; iussit BA 8 millibus B conpletis C; completis rv; completo BA 9 Vertit intea C 10 Comburuntur enim rv; Conburrnnt eni C; Conbu«runt enim B; Comburunt n. A 12 gener(e n)ati Hanssen; generati 0 rv preclaro C 13 anticristo C 14 rursum uiuentes in aeuo rv; in aeno (euo C) rursum (rursQ C) uiuentes 0 17 iudicent C 18 Nullificantes Crv, Nulli freantes B A (non erat cur Ld de codicis B scriptura dubitaret) do C; Deo BA; \\'fortasse: Nullificante Deo uel Nulli parcente Deo\\' Hanssen conpleto C milesimo C 19 cum montibus ipsi liquendo scripsi (cf. 2, 12; 4, 7); loquefc C; loqueyS BA; loquendo rv; Oehl. add. \\'Euang. Luc. 23, 30; Oseas 10, 8\\' 20 in bustis et tumnlis rv; Imbustis et tumulus 0 om̃s C; ois BA reddit C 21 Demergunt inferno Hanssen; Demergunt in inferno OLd (idem falso: Demergunt inferno BA); Demerguntur inferno r Oehl. traduntur poenae scripsi (cf. 2, 18; C. Â. 887 sq.) ; trahunt poene C; trahant poena (paena B) BA; trahunt poenas rOehl.; trahunt poenam Ld; trahuntque poenam Hanssen Ostenduntur illis et legunt(ur) gesta de caelo: Memoria prisca debito et merita digno, Merces in perpetuo secundum facta tyranno. Omnia non possum conprehendere paruo libello. Curiositas docti inueniet nomen in isto. 39, 22 Apoc. 20, 12 22 Ostendont C leguntur scripsi (cf. August. de ciu. Dei XX, 14 sq. uol. II p. 440, 8 вqq.; 442, 27 sqq. D\\'); legant Orv 24 merces rv, mercis 0 21 possunt A conphendere C"}}},{"rowIdx":285,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"Carmen Apologeticum Carmen Apologeticum Commodianus. Commodiani Carmina. Dombart, Bernhard, editor. Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 15, 1887."}}},{"rowIdx":286,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"COMMODIANI CARMEN APOLOGETICVM. Quis poterit unum proprie Deum nosse caelorum, Nisi quem is tulerit * * ab errore nefando? Errabam ignarus spatians, spe captus inani, Dum furor aetatis primae me portabat in auras. Plus eram quam palea levior; quasi centum inessent In umeris capita, sic praeceps quocumque ferebar. Non satis; his rebus criminosus denique Marsus B Psal. 1, 4? COMMODIANVS I EPISOOPVS APRICANVS. I CARMEX APOLOGETICVM AD- VERSVS ITDAEOB Et GENTES. Pitra; Commodiani Carmen apologeticum I adnersus Iudaeos et Paganos. Roenasch; COMMODIANI EPISCOPI AFRICANI I CARNEN APOLOGETICVM I ADVERSVS IVDAEOS ET GENTES. Ludwig; in cod. Mediomontano nulla inuenitur inscriptio 1 proprię M celorum M 2 Nisi MP1R; (Quis) nisi Ld is tulerit P\\'; add. longe uel procul Ps; his tulerit M; is 〈abB〉tulerit Hilgenfeld (Zeitschr. f. wissensch. Theol. XX p. 565); is (ipse abs)tulerit R (coll. Instr. I 1, 6); is (ipae) tulerit Hanssen; is tulerit (prius) uel (primo) Lb; 〈sus〉tulerit Ld; (qu)is (ex)tulerit Huemer (Zeitschr. f. d. oesterr. Gymn. 1878 p. 31) 3 sqq. inani. I Dum .. auras, I Plus v; ego ex lege Meyeriana de paribus uersuum iungendis (Abh. p. 304 sqq.) Pitrae uerborum distinctionem reuocaui 4 portat Mart. Herte (indic. leet. Vratisl. anni 1880 p. 7) 5 lebior M inessent scripsi; adessent P1υ; idessent M 6 in umeris scripsi; in numeris Mj in humeris P1υ preceps M quocumque P1υ; quecumque M 7 criminof* (= sus) M; criminose P1 (sine uaria lectione) v marsus M (cf. Por-ph. in Horat. epod. 5, 75: Marsi autem periti incantationum sunt; August. enarr. in psalm. LVII 5: Aspis cum coeperit pati incantatorem suum Marsum .. audite quid faciat; S. 107 p. 796); mersus P1 (s. u. l.) v 8* Paene fni factus herbas incantando malignas. Sed gratias Domino — nec sufficit uox mea tantum Reddere — qui misero uacillanti tandem adluxit! Adgressusque fui tradito in codice legis, Quid ibi rescirem; statim mihi lampada fulsit. Tunc uero agnoui Deum (unum) summum in altis, Et ideo tales hortor ab errore recedant. Quis melior medicus nisi passus uulneris aestus? Multi quidem bruti et ignoti, corde sopiti, Nil sibi proponunt cognoscere; more ferino Quaerunt, quod rapiant aut quorum sanguine uiuant. Dummodo laetentur saginati uiuere porci, 13 Esai. 57, 15 (LXX) .< 8 pęne fni I Factus erbas M 7 sq. merane, I Paene .. malignus B t domino M; Deo Pl; idem (P2) conicit Domino, quod in ipso codice reperire potuit suffic̃ M 10 reddere I Qui M uaccillanti M 11 tradito .. legis scripsi (loeum obiecti ex uerbo adgressus fui pendentis tenet enuntiatum interrogatiuum quid ibi reacirem; cf. u.89); traditor .. legis M P1 P3; traditorupj .. legis Duebner; traditorem .. legis Lb; traditores .. legis R; tradito .. leges HUgenfeld (Zeitechr. f. w. Th. XV p. 604); tradita .. legis (uel traditas .. leges) Ld; traditos .. legis Huemer; fort. traditûs (= traditiones) .. legis; cf. u. 15 13 uero agneui deum M (cf. u. 636); uero Dominum agnoui Wilh. Meyer; uere cognoui P1 (a. u. I.) Ld; uere Dorainum cognoui JR; F* perplexe indicat nescio quem (Duebnerum ?) legere agnoai, quod est in codice; idem ibi caelis ante Deum inserendum censet; unum, quod recepimus add. Ld 15 melior M2 P1υ; melius M1 nulneris aestus scripsi (cf. sil. Ital. 6, 98 uulneris aestusl Expertis medicare modis; b. Gbl. 17 p. 451; in cod. M syllabus or et us haud raro confundi Pitra (Ps) in uersum 164 (163) recte adnotauit); uulneris auctor MPl; uulneris ictus Duebner, Pitra in praefat. p. XVIII, R; uulnera uictor Ld 17 Nil sibi proponunt P1 (s. u. I.) v; Nihil sibi p̃ponunt M 18 Querunt M sanguine uiuant P3 (coniectura) With. Meyer, Abh. p. 291 (ct. u. 176 Yiuere rapinis in gaudio sanguine fuso); sanguine bibant M; sanguinem bibant P1υ (cf. Cic. Philipp. XI 5, 10 cuius sanguinem non bibere censetis? Saluian. gubern. 7, 39p. 164, 22 Paul.) 19 letentur M; tnr m. 2. in ras. (?) saginati uiuere P1υ (cf. Propert. IV 1, 23 Parua saginati lustrabant compita porei); sanguinati bibere (sic !) M Ingerunt ut tumulum ferculum, dum diuitiis plaudent. f Mutabuntur paupera ueste fastidiis. Sufficeret illis utique, quod promptius edunt. Si pinguis est opibus, sibi sit; si Caesari dignus, Quid sua praeponit fragilis nec respicit ullum? Communicet immo talis bonitatem in omnes, Cui Summus diuitias, honores addidit altos. Nec enim uitupero diuitias datas a Summo, Sed culpandus erit, qui superextollitur illis. Suadeo nunc ergo altos sic et\\'humiles omnes, V t legant assidue uel ista uel cetera legis. 20 Ingerunt ut tumulum ferculum, dum diuitiis plaudent scripsi (plaudent = gloriantur ? cf. u. 480; de rebus cf. Plaut. Menaechm. 101 sqq.; Petron. 35 sq.; ceterum totus locus desperatissimus est); Ingerunt ut tumulum sepulchrum dũ plaudent diuitir M (P1 falso: dumjplaudens diuiti); Ingerunt ut tumulum se pulchros: dum diuiti plaudent, P1; Inferuntur tumulo sepulchri, dum gaudent diuitiis: R; Ingerant ad tumulum sepulchri, tum diuiti plaudent Ld 21 Mutabunt̃ paupera uoete fastidiis M (P\\' falso: paupere ueste et fastidiis); Mutabuntur fastidiis et paupere ueste P1; Mutabuntur et fastidiis et paupere ueste R; Mutabuntque pauperes uestes et fastidientur Ld haec addens: \\' Commodianus inuehitur in parasitos, qui exsequias funeris alicuius prosecuti post ad uestitum suum redeunt. 23 Si pinguis est opibus, sibi sit (= sibi habeat diuitias); si Caesari dignus M (post opibus et sit ego interpunxi; de adiectiuo dignus cum datiuo coniuncto cf. Georg. HWp. 2019 s. u. dignus 11, y; Woelfftin. in Bhein. Mus. XXXVII p. 115; quamquam locutio Caesare dignus inuenitur in anthol. Lat. 780, 29 B.); Si pinguia est opibus, cibus sit si Caesari dignus. P1; idem tamen postea (PS) ueram codicis lectionem Caesari \\'typorum sphalma\\'(!) et Caesare scribendum esse putat; Si pinguis est opibus, siue sit is Caesare dignus, Lb; Si pinguis est opibus, cibus si Caesare dignus, R; Siquis est opibus sibi uisus Caesare dignus Ld; idem in Instruetionum editionis praefatione p. IX Huemerum secutus haec proponit: Si pinguis opibus sibi sit, si Caesare dignus 24 praeponit P\\'v; preponunt M fragili (= inopi) P Lb nec in M primo omiss. m. 1. s. 1. scripsit ullum MP1 Ld; illum Lb (idem sic quoque legi posse arbitrabatur: praeponunt, fragilis nec respicit ullum); urnam R 26 Summus Ριυ; summa M; summam Lb diuitias MP1υ; dedit iam Lb Altus Lb 29 ergo altos sic M; ego altos sic P1 (s. u. I.) v; ego sic altos Lb Aspic(it)e, quoniam breuis est nobis credita uita; Discite, quapropter moriamur nati, prudentes! Quid hebetes morimur, quid profuit lucem uidisse? Si nihil inquiras, hoc est beluarum adesse. Certe Deus summus hominem praeposuit aruis, Non feram nec pecudem. Cur nos similemus ad illas? . Omnipotens uoluit hominem sibi praebere laudes; Idcirco futura docuit nos ipse diuinos. Quae ut crederemus, non tantum uerbo sonauit, Sed et demonstrauit fortia Pharaone decepto. Non solum hoc fecit: et Noe sub tempora quoque Ostendit, quae poterat, quoniam Deum nemo quaerebat. Mitior exinde paulatim coepit adesse Diluuio facto, quo posset terra repleri. Iam paene medietas annorum sex milibus ibat, Et nemo scibat Dominum, passimque uiuentes. Sed Deus, ut uidit hominum nimis [ut] pectora clausa, 13 Iob. 3, 16 40 Eiod. 9, 16; Rom. 9, 17 42 Gen. 6, 12 sqq.; Psal. 13, 2; 52, 8 s Gen. 8, 21 sq. 44 Gen. 9, 1 31 Aspicite P1υ; Aspice M qm (sic!) M 32 sq. uulgatam uerborum distinctionem moriamor. Nati prudentes, Qui mutaui; cf. lenaer Literaturseit. 1877 p. 797 33 Quid hebetes scripsi; Qui debetes M; Qai hebetes P1 (s. u. I.) v 34 beluarum (belluarum P1υ) adesse M P1υ; belluarum instar adesse P2 3S preposoit M aruis scripsi (8. 107 p. 797); arbis M; orbi P* (s. u. I.) υ 36 nos M; om. P (s. u. Z.); add. coniccturâ P* illas Lbv; illos MP1 37 prebere M 38 diuinos Mv; dininus P1 19 Quae scripsi; Quem MP1 υ nerbo sonauit scripsi (cf. u. 449 personans ait); uerbo sanauit MP1; uerba sonauit R; uerba tonauit Ld (coll. u. 598 tonant ore) 40 monetrauit Ps faraone M; Pbaraoni R 41 fecit et noe in cod. primo omissum altera manus add. et] sed P* 42 que M qm̃ M buerebat M 43 cepit M 44 replere M 45 poene M; bene Lb annum Ps Lb 41 scibat M (cf. Wilh. Meyer, Abh. p. 292); sciebat P1 (s. u. I.) v uiuentes MP1 (cf. u. 676); uiuebant Lb υ 47 ut uidit hominum nimis ut pectora M (non: Vt pectora uidithominum, quod P* adnotat); ut uidit hominum nimis pectora P B; ut pectora uidit bominum nimis Ld * Adloquitur Abraham, quem Moyses enuntiat ipsum. Ipse dedit legem populo Pharaone necato, Et quis esset, Dominus ipse se praedixit ab illo. Nec una contentus prophetica uoce se promit, Sed multos adhibuit testes, qui de illo clamant. Hunc ergo, cum legitis multorum praeconia uatum, Inuenietis eum carnem inuenisse pro nobis. Vnde nunc erratur, ordinasse talia Summum, Et quasi subsannant, nec sciunt, quod ab ipso ridentur ! Interdum subicio, qualiter praelegi prophetas, Et rudes edoceo, ubi sit spes uitae ponenda. Quid Deus in primis uel qualiter singula fecit, Iam Moyses edocuit; nos autem de Christo docemus. Non sum ego uates nec doctor iussus ut essem, Sed pando praedicta uatum oberrantibus austris. Ergo mei similes, quos raptim aura deportat, 48 Exod. 3, 14 56 Psal. 2, 4 48 sq. Abraham. Qaem .. ipsam, Ipse υ Moses P3LB 49 faraone M necato P3υ; negato MP1Lb(?) 10 se om. S predixit M Si se promit P1 R; se promittit M; promittit L 52 de illo clamant MP1 cf. u. 66; de illo clam(ab)ant Hanssen; de illo (pro)clamant R; illud declamant Ld S3 Hunc ergo cam legitis multorum (multûm P3 R) praeconia (uatum) P3υ; Hunc ergo cam legitis mnltoram praeconia M; Haec e. quum legeritis praeconia multa P1 54 carnem inuenisse MP1Ps (inuenire eodem sensu quo sibi parare, adipisci Plauto et Terentio usitatum; de annominatione Inuenietis .. innenisse cf. indicis exempla et Hilgenfeldi notam XV p. 604 sq.); càrnem adsumpsisse P2; carnem induisse B; in carnem uenisse Ld M errator] probatur B 56 Et quasi M (S. 107 p. 797); Et quare P1; M quare R; Quare Ld (eo deceptus, quod P\\' faiso adnotat: eQuare subsannant t nerunt\\' mendosus cod.) nec sciunt M1 corr.; nesciunt M1 ab initio; meminerint P; nec erunt P\\'; norunt P9; norint B; merent Lb; merunt Ld 17 prelegi M 60 moyses MP1υ; Moses (Mose) P3; Mose Lb edocuit MP1Lb; docuit v docemur P3Lb 82 pando PlR (cf. Georg. HW7 p. 1294); quando M; canto Ld predicta M oberrantibus nautis uel oblatrantibus (obloquentibus, obstrepentibus, obturbantibus) austrit R in comment. \\'Hic deesse nonnulla uidebantur\\' P3 Quaerite iam portum, ubi sunt pericula nulla. Agricola doctus tempestiva longe dinoscit Et, priusquam ueniant, recolligit se sub antra. Estote prudentes, quod imminet ante uidete Et, priusquam ueniant clades, prouidete saluti. Ignauia pueris opus est, non certe robustis: Si decet hoc rudibus, non conuenit aeuo maturis. Quae quidem pars hominum non sit moderata, uetusta Sic erit ut perna minime salfacta: putrescat. Nemo petram subicit, nisi solus ignis ad escam: Saxei sic homines mollescunt sero gehenna. Clamamus. in uacuum surdis referenda procellis Et lumen offerimus caecis sine causa praebentes. Stat miles ad missam: unus audit, et excutit alter i 73 Matth. 7, 9? 74 Ezech. 11, 19? 64 qterite M snnt] ft M. 65 ante doctus duae litterae (in?) erasae . tempestates B M se MP1 (de clausula — u̲ \\'̲ u̲ cf. u. 52; 193; 423; 567; 890; Instr. 18, 3); sese Psυ antra M; antro Wilh. Meyer (cf. Instr. I 33, 7); antrum P1 (8. u. l.) υ 68 clades] post a una littera (n?) erasa 69 Ignauia] Ignoeci Lb pueri .. robusti B; cf. Ienaer Literaturzeit. 1877 p. 796 extr. 76 decet M (post t rasura unius litterae — f? —) P1 (cf. Boensch. It. et Vulg. p. 439 sq.); licet υ euo M 71 Quae (Quum P1 Lb) quidem pars hominum non sit moderata, uetusta P1 Lb Ld; Qui quidem pars hominum non sit moderata uetustas Mj Quam quidem partem h. n. s. moderata (moderat R, errore typogr., ut uidetur) uetustas P3 (Duebner?) B; Quam quidem partem hominum non si moderat uetustas, HHgenfeld 72 Sic erit ut perna minimę salfacta pntrescat M (non puerascit, ut P2 falso adnotat); Sic erit ut perna minime salfacta (sal facta Pi): putrescet (putrescit Lb) P1 P3 LbR; Sic erit ut perna nimis salfacta; petrascit Zd 73 Nemo petram subicit nisi solus ignis ad escam (adescat Ld) MP1 Ld; N. p. s., nisi solius ignis, ad escam LbR; N. pernam s. n. solidus ignis ad escam Hilgenf. 74 saxeis M . gehennę M 75 processis Hilgenf. 76 prebentes M 77 missam υ; missa MP1; iussa P3 Lb (iussa) unus, audit Lb Nec accipit corde monita, sed perditus errat. Quis modo delinquit (iudices estote de istis!), Qui monet aut ille, qui non uult dicto parere ? Spero, reus non est, qui Caesaris dictus obaudit, Contrarius autem perdit suam uitam superbus. Interdum quod meum est, qui prius erraui, demonstro Rectum iter uobis, qui adhuc erratis inanes. Vos tamen eligite, arbitrio uestro placentes, Quis uelit uenenum aut suauia pocula uitae! Bonum et malum est in ista natura creatum, Vt homo post -fata probetur quis Deo dignus. Adgredere iam nunc, quisquis es, perennia nosse: Disce, Deus qui sit uel cuius nomine adsit! Est Deus omnipotens, unus, a semetipso creatus, Quem infra reperies magnum et humilem ipsum. Is erat in uerbo positus, sibi solo notatus, 78 accipit MR (coniecturâ); accepit P1P2 (cod.!) LbLd corde monita scripsi (cf. u. 16 corde sopiti; Instr. 119, 15 si corde uiges; 27, 19 si corde retractes; Ouid. Met. 3, 689 Excute .. corde metum); eosde (tres priores litteras etiam cor legi posse testatur Knο̇ell; cf. u. 584) munita M; eosdem monitus R; easdem monitas Ld; eos monitas P3; eadem monita P1 Hanssen; eadem minus Lb 79 modum P1 delinquit R; relinquid M; relinquet Pl (s. u. Z.); delinquet Lb Ld; deliquit P* 80 monet MP1; monetur Ld; paret Lb; mouet B dictus P2R (cf. u. 15); dictos M Ld; dicto sabaudit Lb; dictis ob. Guil. Hartel 82 contrarius M P1 R (= contumax; cf. u. 721); contrarios P3Ld suam uitam LbB (cf. u. 784; Matth. 10, 39; interpr. palat. past. Herm. sim. IX. 26, 3 sibi soli uiuentes uitam suam perdunt); sua uita MP1Ld superbos P3Ld 83 erraui M (PJ falso: es sciui; cf. S. 107 p. 798); et sciui PlB; resciui LbLd 86 qui B 88 post fata scripsi (cf. S. l. c.); post facta M (P* falso: facit); prout facit P1; post factam P3υ probetur M (post facta probetur iam Lb et Huemer suspicati erant); approbetur Pl (s. u. I.) v 89 post es littera t erasa 90 qui M (cf. u. 117; 381; Kuehner ausf. Gramm. p. 481 sq.); quis P1υ nomine Mv; nominis P1 92 repperies M 93 his M solo Mv; soli P1 Qui pater et filius dicitur et spiritus sanctus. \\' Sed ex quo decreuit mundum conponere signis, : Ignem interposuit metuendum angelis ipsis. Quos tamen distribuit minoris potentiae factos, Vt regerent caelos et terram et subdita terrae. Hunc ergo nec ipsi nuntii dinoscere possunt, Qualis sit aut quantus, nisi quod praecepta sequuntur. Est honor absconsus nobis et angelis ipsis, Quod Dei maiestas, quid sit, sibi conscia sola est. Relucet inmensa super caelos et sine fine; Aureum est totum, quod est quasi flammea uirtus. Illic Dei uas est, tantum sine cognita forma, Illa sunt secreta solo Deo nota caelorum. Haec gloria Dei est unica super angelos omnes, Hoc Deus est lucis aeternae, hoc spiritus aeui. In primitiua sua qualis sit, a nullo uidetur, 94 ſpι̃τ M 15 conponere M 15 sq. componere signis, | Ignem P1; componere, signis I Ignem RLd; componere, dignis I Ignem Hilgenfeld (P2: \\'Excidisse uidetur unus ucrsiculus ex Apostolo, ni follor, excipiendus, I Timoth. VI, 6: Qui solus habet immortalitatem et lacem inhabitat inaccessibilem, ignem nempe interpositum, metuendum engelis ipsis) M interposuit P2υ; interpositum MP1 17 minoris potentiae factos Hanssen; minori potentiq factus M (P1 falso: miaoris potentiae, omisso factuI; itemque Pi); minoribus 〈esse〉 potentes P3 (Duebner ?); minoris potentiae deos Lb; minoris potentiae (minores potentias in commentario) a se B; minoris potentiae ipso Ld 18 celos M 100 precepta M 102 quid] d primo omissum m. 1. 8. I. scripsit cooscia sola (solo B) Duebner υ, sola conscia MP1 103 inmensa M celos M 104 Aureil 8 (P* falso: aureue) totum Jf; Ant aeuo. Totum P1; Aut requie totum Duebner Lb R; Aoreaque totum Ld (omnes interpunctionem post fine omittunt) quod est quusi M P1 Ld; torquet quasi Duebner Lb B 103 Illis Lb nas scripsi (cf. Sirac. 43, 2 Sol .. uas admirabile opus Excelsi; 60, 7; 10 quasi sol refulgens .. quasi uas auri solidum); UD7 (sic!) Mj uita P1υ; uia Lb; \\'uia forsan in codice caractere euanido\\' P* 101 Illa sed Duebner B solo Lbv (cf. u. 93); sola M; soli P1 107 Hec M unici? Wilh. Meyer, Abh. p. 299 108 Hoc .. hoc MPl; Hinc .. hinc B; Hic .. hic Ld eterne M Detransfiguratur, sicut uult ostendere sese. Praebet se uisibilem angelis iuxta formam eorum Et homini fit homo, ceterum Deus uerbo probatur. Idcirco nec poterit tanti Dei forma dinosci; Quidquid est, unum est, inmenso lumine solus; Vbi facies, oculi aut os aut membra notantur, Inde pugillo suo concludere circulum orbis. At tamen cum uoluit sciri de se ipso qui esset, Numine de tanto fecit se uideri capacem. Sunt quibus in ignem apparuit uoce locutus; Sumptus est in carnem, quem regio nulla capebat. Hic Deus omnipotens, Dominus suae conditionis, . Cum sit inuisibilis, facit se uideri quibusdam. Qui formatur modo, (modo) se diffundit in auras, Cuius nec initium nec finem quaerere fas est. Hic sine initio semper est Deus et sine fine, 116 Esai. 40, 12 119 Ezod. 3, 2 aqq. 110 Detransfiguratur M (P1 falso: detransfiguratas); Sed transfigaratur P1; Sed transfiguratus P3R; Deus transfiguratus Lb uultustendere M 111 prebet M angelis MDuebner v; angelus P* 112 probatur Pv; probat M 114 unum MPlLb; unus v inmenso lumine solas Mpa; in immenso lumine (namine?) solas P*; in immenselumine solas B; in imm. 1. potens Lb; in immenso lumine; solet (Inde pugillo eto.) Ld (ceterae editiones ante solas nullam, post solas maiorem interpunctionem habent) 115 Vbi MP1 R; om. Ld; P* ab Vbi, cuius loco Coi substituere conatur, interrogationem orditur ocali P3 Lb S aut oculi MLd 117 ad tamen M qui M (cf. u. 90); quid P. («. u. Z.} υ 118 Numine P3υ; Nomine MPl uersus 115 sqq. L udwig ita scribit, ut 115 post 118 (uel 120; cf. praefat. eius p. X-V) inseratur, quam inuersionem improbat Wilh. Meyer, Abh. p. 805 120 capjebat Huemer 121 Hic MP1R (cf. u. 289); Sic Ld 122 facit scripsi; fecit Lbv; faciet MP1 123 formatnr M; formatus P1 (s, u. I.) Lb Ld; formam induerat R modo (modo) Lb Hanssen; modo Mv se MP1R; Bese PsLb Ld diffandit M; difiadit P1 (I. u. I.) υ -124 finem quaerere Plv; quirere finem M 124 sq. est. Hic P1; est, Hic Lbv Qui, prius quam faceret caelum, ferebatur in aeuum; Quicquid tenet caelum, prospicit ubique de caelo Et penetrat totum oculis et auribus audit. Huic ergo placuit carnalem mundi tenorem, Vt exaltaretur sola sempiterna maiestas. Nam, quod erat ante, referre nunc ardua res est; Sit licet descriptum, non sit nobis cura de illis. Cum haec, quae uidemus, non possumus tangere tota, Quis poterit scire, quid sit trans Oceani finem? Et caelum uidemus, sed illic quid intus agatur, Nullo datur scire, donec fiat exitus aeui. Sufficiat tantum de futuro nosse promissa; Ad illa tendamus cupidi, tota mente deuoti. Sicut auis Phoenix meditatur a morte renasci, Dat nobis exemplum, post funera surgere posse; Hoc Deus omnipotens uel maxime credere suadet, Quod ueniet tempus defunctorum uiuere rursum; Sit licet nunc puluis, iaceant licet ossa nudata, Integratur homo, [ut] fuerat qui mortuus, olim, Et gratia maior tunc erit (quam) istius aeui, 127 Psal. 13, 2; 52, 3 al. 145 I Cor. 15, 43; Phil. 3, 21 12% celum M 127 Quicquid P1; Quitqaid M; Quique υ oelum M 129 mundi tenorg M (= carnalem esse mundi tenorem; de omissa copula esse uideu. 792 et indicem, quem Petschenig editioni Victoria Vit. adiunxit, p. 156; cf. deinde Instr. II 39, 9 tenore mutato; Verg. Georg. 2, 336 sq.); mundo teneri Plv 131 Nam M P1R; Iam Ld sine nota 132 describtom M 132 sq. de illis. Cum Ld; de illis, Cum P1R 133 qae M 133 sq. tota, Quis Ld; tota. Quis PIB 134 fiDe M 135 celum M 136 naUo M (cf. u. 93; 106; Instr. II22,13); nulli P1 (8. u. I.) υ uersus 138—140 in Munci- olibus litteris scripti 139 APIS FENIX M 142 defanctoram M Pl Ld; defancttm Ub; defuncto (defuDctos) P3; defancto R 143 Sit licet MLb (coniectura) R; Scilicet P1 (8. u. Z.); Sint licet Ld 143 sq. nudata. Integratur Ld 144 ut fuerat MPlB; ut del. Ld; ut erat Lb 145 tunc M; hinc P1 (8. u. I.) B; dehinc P3; huic Ld erit MP1; gratia erit R; aderit Ld quam addidi; om. M editt. M; cf. Wattenb. lat. Palaeogr. p. 50 sq. 143 sq. aeui. Non v Non dolor nec lacrimae tunc erunt in corpore nostro, Non caro recipiet ferrum, non pustula surget. Hoc Deus instituet, ut sit illi gloria maior. , Hic fecerat primum hominem, ut esset aeternus, Sed ruit in mortem neglectis ille praeceptis. Propter quae storias tantas Deus esse parauit, Vt inuentiones diabuli detergeret omnes. I Rectorem in terra dederat Deus angelum istum: Qui, dum inuidetur homini, perit ipse priorque. Interea iustos per ipsos cernit ad actus, Et facinerosum Cain in gehenna reservat. In scelere coepit uersari gens omnis humana, Nec respicientes, quis esset creator eorum. Quod Deus excelsus indigne pertulit illud, 148 Apoc. 21, 4 152 Eph. 6, 11; 16; I Ioh. 3, 8 154 Sap. 2, 24 (Cypr. de zel. et liu. C. 4) 146 nec M; aut P1 (s. u. I.) v lacrime M 147 postula M 148 institnet M Lb Ld; instituit P1 R 150 necglectis M 151 propter quae storias scripsi (cf. Woelfflin. Arch. III p. 146); propter questorias M; pr. quaestorias P1; pr. quae scorias Duebner (coll. Verge Gir. 249); propterea scrupeas R; propter quae curas (postmodo pr. grassationes) Lb (ut Ld adnotat); pr. quae quaestorias Ld (ex recentiore Boenschii coniectura) esse] sibi (postea ipse) Lb. 152 inuentiones diabuli M; inu. diaboli P* (s. u. I.); adinuentiones zaboli R detegeret R om̃f M 153 Actorem R 154 inuidetur MLd (idem haec affert exempla: fhuic inuisae (sunt) Parcae solemnem celebrare diem* C. Inscr. Rh. Bramb. 1052 et Becker. Inscr. Mogunt. 247); inuidet Lb; insidiatur R; sed cf. u. 361 155 ipsos M (P falso: ipsas; cernit per ipsos = secernit; cf. Instr. 126, 33 sqq.; S. 107 p. 757; Alexandret excurs. ad Sibyll. p. 522 sqq.); ipsum Plv ad actus scripsi (= adiudicium extremum; cf. Instr. I 27, 1; II 21, 12; S. p. 784); adactos MP1; abactos Psυ 155 sq. abactos. Et R 158 facinerosum P3υ; facinerosa M; facinora P1 in m. 1. s. I. scripsit 157 cepit M x x gens omnis Lbv; omnis gens M (signis s. I. additis iustus uerborum ordo restituitur); omnis gens P1 (s. u. I.) 159 pertulit illud. M; pertulit illud; P1; pertulit; illam v Delere proponit uniuersa paene creata. * Dicitur et legitur Noe liberatus ab aqua, Ceteri diluuio perierunt in caelesti. Hinc, sicat initio, paulatim terra repletur. Cessit. prios facinus, sed alter(a) clades adhaesit. Adgressi sunt stulti torrem fabricare sub astris, Vt quasi per illam possent ascendere caelos. Quod Deus ut uidit fieri sub nna loquella, Descendit et fecit., loquerentur lingua diuersa. Quos inde disparsit per insulas terrae semotos, Vt fierent gentes nario sermone loquentes. Tunc genus indocile uitam feritatis agebat; Nemo Deum sciebat, disputabat nemo de uita. Inrepserat quoniam rudibus temerarius ille Per latices animae, deprauauit mentes acerbas Persuasitque dolo coitus infandos amare, Viuere rapinis in gaudio sanguine fuso. Hanc gloriam stulti prosequuntur tempore parvo; Quo nulla uenia liberat, se dicendo seductos. Si suadet adulter, culpa est tua prosequi talem; Non ille te damnat, sed tu tua sponte te damnas. 163 Gen. 9, 1 165 sqq. Gen. 11, 4 sqq. 160 Delere P1; Dicere M; Demere R; Icere (= tollere, perdere?) Ld; perdere Huemer uniuersa pene creata MP1; aniuersam paene creatam v 163 sid M 164 prius Psυ (cf. quae adnotauimus in u. 15); prior MPl altera P1 Ld; alter M (P\\' falso: aliter); aliter Lb R adhaesit P1 R; adhesit M; accessit Ld 165 turrem M; turrim P\\' (s. u. I.) 8 astris P1υ; anstris M 166 possent asoendere caelos (coeloa) P1υ; c. a. p, Lb; asc. celos poss. M 117 loquella M 169 disparsit M; dispersit P\\' (B. u. I.) v semotas B 171 Tnc (= Tunc) M; Tum P1 (8. u. I.) v agebat M; agebant P\\' (s. u. I) v 172 scibat Hanssen, Wilh. Meyer, Abh. p. 292 coH. u. 46 173 Inrepserat M qA M 174 depianabit M 175 dolo coitus scripsi (cf. b. Gbl. 17 p. 451 sqq.); dolo citins M; dolos citius P1 R; doloa illis Ld 178 gaudia P3 177 p̃sequuntur M1, quod (prima manu?) correctum, ut sit pseqnnntnr 178 Qno M P1 <= itaque ?); Quos P3υ; Quod Lb Errabant indocti ueteris fallacia hostis, Obliti Dominum, opera maligna sequentes. Quod diu ne fieret grassatio tanta latronis, Tempore partito miseratus est tandem ablato. Conplacuit illi conloqui cum uno de multis, Vt faceret populum ad se transeundo dilectum. Ex eo coeperunt unum Deum nosse profani Et fieri populus secundum Dei decreta. Duos enim populos distinxerat ex se Rebecca: Hic prior est factus, alter ut succederet illi. In Aegypto primum Israhel concrevit alumnus; Inde Deus illos eiecit duce Moyse, Per quem dedit illis legem in monte Sina, Vt nostra posteritas Dominum cognosceret. unum. Deinde prophetas ex ipsis dicere iussit, Quod Deus in hominem depretiatur ab illis. Induxerat eos Dominus in terra promissa, Vt ibi sub lege uiuerent, donec ipse ueniret. Gens ingrata bonis noluit iugum ferre praeceptis, Sed magis in scelere prisco reuoluta florebat; 181 indocti MP1 (cf. u. 458); inducti v; ducti P3 ueteris Pl (s. u. I.) v; ueteres M, quod ambigas an retinendum et cum indocti sit coniungebdum; sed cf. u. 207 seductor antiquut; 317 ueteri latroni; Cypr. ad Donat. 4 uetus .. hostis obrepat; ad Forltm. e. 2 aduersarius uetus est et hostis antiquus 183 Quod, diu ne Ld; sed cf. Kiihner ausf. Gr. p. 872 sq. 185 conplacnit Jf 187 ceperunt M Deum nosse profani P2 (coniectura; cf. u. 13; 194; 636). R; Deum esse profani M (non in Deum e. p., ut Pitra in adnotatione affinnat); in Deum esse profani P1 Lb Ld; nobis in mentem uenit: (unum) Deum esse profari 188 populus M Lb (coniecturâ) Ld; populum P1. (s. u. l.) ; in populum E 180 distinczerat M ex se v; esse MP1 (esse) Rebeccae (uel in Rebecca) Lb 191 egypto M primum Israel P1 υ; primum in ifKl M alumnus Mv; alumnis P1 102 Moyse Lb υ; Moysi MP1 193 Sina scripsi (haec enim uetustior apud Latinos huius nominis forma; cf. Cypr. test. II, 25; p. 92, 10 H.; Tertull. Marc. V 4 med.; de clausula uersus cf. u. 66); syna M; Sinai P2υ. 196 depretiatur MLd; depreciatur P1; depreciaretur Lb R 199 preceptis M 200 farebat P*, quod postea ipsi (Ps) displicuit Nec umquam. desinuit: hodie quoque talis habetur; Praetermisso Deo luxurias saeculi mauult. Quod maxime Dominus cogit euitare dilectos; 7 Abscisos in totum a saeculo praemonet esse. Si filios dixit, in illius sancta moremur; Quid foris egredimur adulteri pompa(m) sequentes? Seductor antiquus per talia decipit omnes: Inmittit luxurias, per quas perdat filios Alti; . Agonia inmittit, spectaculis ire cruentis Aut nimis obscenis, inpudica nosse pudicis. Si fuerat castus, incestus proficit inde Et placent adrident, quae tunc mala gaudia temptant. In istis luxuriis populus primitiuus agebat Et a lege Dei semper recedebat inormis. Ad quos emundandos saepe Deus misit alumnos, Vt illos corrigerent deprauatos denuo Summo. 201 Nec umquam (unquam v) Μυ; Nunquam P\\' 202 luxurias P1υ; luiuria M seculi M 203 dilectos M2 P1υ; delectos Ml 204 seculo premonet M 205 Si filios dir M (idem Roensch suspicatus erat) v; Si filii, dixit, P2 (s. u. I.) 201 Quidni foras egredimur P* coll. Genes. 4, 8 Egrediamur foras; sed cf. Instr. I 24, 13 Ezis inde foris pompam P1υ; pompa M WiZh. Meyer, Abh. p. 293 208 Immittit R (ingeniose, cum ueram libri ms. lectionem ignoraret) Ld; Inmutit M; Immutat P1 (s. u.l.) quas .. filios P1υ; quos .. filius M deperdat P3 209 Agonia immittit Ld (— certamina ? cf. Instr. II 12, 10); idem Agoniam praefert in adnotatione in Instr. II 12, 10; Agonia mit tis M; Agoniam mittit Hanssen, Wilh. Meyer, Abh. p. 292; Agoniae immittit P1; Agonia mittit R spectaculis P1 (s. u. f.) v; Rpeculis M cruentes M 210 mimis R inpudica M 211 incestus M (P2 falso: incertus) P1υ, 212 placent adrident scripsi (cf. I. N. Ott in Jahrb. f. cl. Philol. 109 p. 840 extr.); placens adridens M; placens arridet Pl (s. u. I.) v quae Plv; qnę M tunc M; hinc P1 (s. u. I.) v temptant M 213 istis MP3υ; his P1 primitibus M 214 inormis scripsi (= enormis, erectus; cf. u. 221; Woelfflin. Arch. III p. 148); inermis MPIB; aeterni Ld 215 emendandos R 216 corrigerent P\\' (s. u. I.) v; corrigent M Summo M; Summi P1υ 216 sq. deprauatos denuo Summo. Excipere Wilh. Meyer, Abh. p. 305; deprauatos. Denuo Summi Excipere P1υ Excipere numquam uoluerunt dicta diuina, Sed uoluntate sua saeuierunt semper inepti. Mactabant iustos redarguentes illos inique, Dum nollent accipere frenum disciplinae caelestis. Esaiam serrant, lapidant Hieremiam erecti, Iohannem decollant, iugulant Zachariam ad aras. Et uenit et ipse, fuerat qui praedictus ab illis, Et patitur, quomodo uoluit, sub imagine nostra. Cuius in exitio omnis prophetia repleta est, Dixerat hunc Daniel nouissimum esse prophetis. Is erat, quem propter uates (de tuba canebant, In sua uenturum propria, quem sui negarent. Inprouidi semper et dura ceruice recalces,- Dum respuunt formam, sacramenta legis amittunt. Non illos iustitia humilis caro nata refregit, Nec bonitas tanta aut aegrorum cura de uerbo. O pia religio, o tam ueneranda maiestas, 7 211 sqq. Matth. 23, 34 sq.; Lnc. 11, 49 sqq.; Matth. 14, 10; Marc. 6, 27 (cf. Tertall. Scorp. 8) 226 Dan. 9, 24? cf. 242 228 Ioh. 1, 11 221 cf. Instr. I 38, 1 230 PhiL 2, 7? 231 Phil. 2, 8; Matth. 11, 29; Ioh. I, 14 217 nomquam uoluerunt MP3; nunquam noluerunt P1 (s. u. I.) v 218 uoluntate sua MP1 Ld; uoluntati suae R saenierunt scripsi (cf. u. 838); sernierr M; seruierunt P1υ inepti MP1R; ineptis Ld 219 iniquę M 220 discipline M coelestis disciplinae accipere frenum P1, quod tamen idem in excursu retractat 221 Hieremiam P\\'; hieremiã M; Jeremiam υ 223 Et uenit et P1; Et uenit P3; & ueniet et M; Aduenit en JB; Atque uenit Ld 224 quomodo] quoniam Hanssen 226 prophetes Lb 227 Es M canebat Ml; n eadem manus e. I. add. 228 quęm M 229 Improuidi P* (cf. Instr. II 16, 24); Inprouidis M; Improbi P\\' (coll. Instr. I 38, 1) 230 formam P3υ; forma MPX; formas Lb 231 iustitia, humilis caro nata R (cf. u. 367 humilis in carne; interpunctionem. ante humilis sustuli, quia iustitia ablatiuus mihi uidetur); iustitia humiles non oaro nata M; iustitia humiles, non caro nota P\\' (idem in excursu caro nata praefert); iustitia humiles, oaro nata LbLd 233 relligio P1 R o tam] o primo omissum m. 1. s. Z. add. XV. 9 Cuius medicina taliter in terra profecit! Non ullum de ferro secuit, non enplastro curauit, Sed sine tormento statim suo dicto sanauit. Talia uidentes turbabantur mente Iudaei, Qui magis inuidia ducti sunt in zelo liuoris, Non respicientes prophetarum dicta sepulti, Quod ueniret homo talis, qui dispergeret illos. Quousque ueniret Dominus, prophetae canebant: Ex eo, quo uenit, tacuit prophetia Iudaeis. Post quem in exilium deuenerunt corde durato Nec modo dinoscunt, quapropter sint talia passi. Praedictum fuerat illis ab Esaia propheta Et (a) Danihelo similiter perdere terram; Quae non ante tamen, nisi dux ciuitatis in ipsa Penderet in ligno, fieret deserta deinde. Desubito qualis obfulsit gloria genti, Vt fieret populus, populus qui non erat ante! 240 sqq. Hierem. 15, 7 ? Matth. 3, 11 sq.; Luc. 3, 16 sq. (Iustin. Tiyph. p. 268, C; 272, B) 245 Esai. 1, 7 sq. (Matth. 23, 38); Dan. 9, 26 250 Hos. 2, 24 234 profecit P1υ; proficit M 235 Non ullum scripsi (cf. Instr. I 32, 6); Non illa M (P* falso: Non illius); Non ille P1υ enplastro M 236 sanaQ M 237 turbabantur P1υ; turbabuntur M 238 magis inuidia Lb R: magis inuidiae MP1; malis inuidiae Ld ducti sunt MPlLd; sunt ducti LbR liboris M 238 sq. ducti sunt (sunt ducti), in zelo liuoris Non Lb υ 239 sepulti MP* (= sopit*; cf. Verg. Aen. 6, 424 custode sepulto); sepnlta LbBj sedncti Ld (cf. Inatr. 1 11, 5) 240 disperderet B in commentario coil. Instr. I 2, 4 241 canebat M 242 iudeis M 245 Predictum M ab Esaia propheta P1; ab Esaiam (esaii M) prophetam MLbLd; sed uide quod sequitur, Danielo 246 a scripsi; om. MP1υ Danihelo M (cf. Cypr. uit. c. 11 p. CII, 12 H: ut Heliae vel nt Danielo; Pseudocypr. de pascha comput. p. 262, 1 H.; Lucif. Calar. 164, 24 H.; Sulp. Seuer. p. 58, 2; 63, 10; 21 Halm.; Prudent. Cathem. 4, 70 Dani- elus); Daniele P1; Danieli R; Danielem Ld similiter, perdere P\\' (cf. u. 393); similiter pendere M; similiter, illos perdere R; simul iter, quo perderent Ld 247 quae υ, quam MPl ligno; fieret P1 240 gta M Non fuit adtonitus Esau, dilectus a patre, Iunior quod frater primitiua tolleret ille? Sic nec synagoga potuit cognoscere tempus, Quando et quo duce caderet de suo priuato; Sicut erat scriptum, quod auis sua tempora norunt, Nam populus iste non me intellexit adesse. Ventum est, ut ipse dominator caeli ueniret: Secundum scripturas non est conputatus ab ipsis. Praescius hoc fuerat Dominus, quasi cuncta qui nouit; Idcirco per ora prophetarum ista praedixit. Gens ceruicosa nimis semperque rebellans Dum sibi primatum uindicaret, causa resecta est. In quorum stadia gentiles esse praefecit; Dixerat hoc ante: Gentes sperabunt in ipsum. Nam lapis inmissus ipse est in fundamina Sion, 251 Gen; 27, 34 255 sq. Hierem. 8, 7 258 Esai. 53, 3 261 cf. 229 264 Esai. 11, 10 (Cypr. p. 56, 6 H.) 265 EsaÎ. 28, 16 251 adtonitusM 252 ff M tollet Mille? scripsi; ille. P1 Ld; illi. R 253 sinagoga M 254 priuato M; primatu P1 R; priuata Ld (colI. Instr. I 5, 2 patrem de regno priuauit) 255 Sieute- ////rallllt (ante t erasum n) M scribtum M auis Mt aues P1υ 256 me non S 257 Ventum MP1 R (Instr. I 18, 6\\'); Inuentum Ld (idem tamen in Instr. praefat. p. IX. uentum est praefert) 257 sq. ueniret, Secundum scripturas; non P1 258 Secund M scribturas M conputatus M 258 quasi MPlB; quippe Ld (cum codicis lectio .. Dei summam potentiam impugner; sed cf. Peischenigi et Mommsenii indices editionibus Victoria Vitensis et Iordanis subiunctos s. u. quasi; Tertull. adu. Hermog. c. 19 utimur uocabulo principii quasi originis, non quasi ordinis nomine; Ennod. p. 39, 18 H. Abraham .. filium morti quasi pius pater .. laetus exhibuit; Lucif. Calar. 76, 23 H. quasi quis, inquam, tibi usurpasti hanc auctoritatem ?); ipse Huemer 260 hora .. predixit M 260 sq. praedixit: Gens .. rebellans; Dum P1; praedixit. Gens .. rebellans, Dum B; praedixit. Gens .. rebellans! Dum Ld 262 e casa reiecta est R 283 stadio P1; sed cf. Instr. I 27, 19 prefecit M 264 ante: Gentes P1υ; anlegentes M sperabunt gentes Hanssen 265 inmissus M fundamina P3υ ; fundamenta MP1 (Cypr. p. 82, 6 H.: inmitto in fundamenta Sion) Sionis P1 9* Crederet in quo qui, is haberet uitam aeternam. Hunc sanctum sanctorum Daniel perungui designat Et exterminari post illum chrisma regale. Dauid illum dixit clauis configi silentem: Effoderunt, inquit, manus meas et pedes ipsi. Salomon quoque tam aperte de illo prophetat, Occidamus iustum! dicturos esse Iudaeos. Hieremias totidem crucem figurate demonstrat: Venite, mittamus lignum in pane! dicentes. Dux autem ipsorum Moyses praeconiat illis: Ante tuos oculos pendebit uita necata. Hic pater in filio uenit, Deus unus ubique: Nec pater est dictus, nisi factus filius esset. Nec enim relinquit caelum, ut in terra pareret, Sed, sicut disposuit, uisa est in terra maiestas; 266 loh. 3, 15 217 Dan. 9, 24 269 Psal. 118, 120 (Cypr. p. 88, 7) 270 Peal. 21, 17 271 sq. Sap. 2, 12; 20 273 sq. Hierem. 11, 19 275 sq. Deater. 28, 66 (Cypr. p. 87, 19 H.) 266 Crederet in quo qui, is Ld (Cypr. p. 88, 18 H.: et qui crediderit in eum); Crederet in quo quis MP1; In quo quisquis crederet R 267 sanctorum P1υ; sanctor M; del. P; sanctûm Lb pungni M; perungui r; perungi Pl 261 illum Wilh. Meyer; illud MPlv 270 inquid M 271 te Ld (errore typogr.) iudeos M 273 Hieremias P\\'; byeremias M; Ieremias o demonstrat M; demonetrans P* (B. u. l.) v post uersum 273 in medio uerborum contextu positum est signum ; eadem manu sub signo imo margine scriptus inuenitur uersus 274 (Venite etc.) 275 Dux autẽ ipsor moyses preconiat illis M, quae inde ab editione principe omittebantur; cf. S. 107 p. 794 276 necata P3υ, negata M P1 278 est dictus M P1 (cf. Wilh. Meyer, Abh. p. 292); esset dictus υ; d. e. Lb 270 relinquit] n initio omissum in M m. 1. add. 280 post maiestas M haec habet, quorum Pitra nullum fecit mentionem: De uirtute sua carnasse licet facere fimbriam unam. Inter nouimmam horum uerborum partem et locum quendam commentarii evangelici. qui TheophiU nomine circumfertur (Thtod. Zahn, Forschungen zur Gesch. d. neutest. Kanons, 1883, tom. H p. 51, 5 sqq.) necessitudinem quandam intercedere alio. De uirtute sua carna(liter na)sci (se fecit) * * * * * * * * licet facere fimbriam unam. Iam caro Deus erat, in qua Dei uirtus agebat. Quid, quod prophetae canunt, inuisibilem esse uidendum, Vt claritas tanta fieret homo quoque pro nobis. 285 Esai. 25, 9; 40, 9; 52, 10; 53, 1 aqq. (?) 288 Esai. 40, 5 (Cypr. p. 69, 4 H.); cf. Ioh. 1, 14.. loco iam monui (S. 107 p. 794); ad prioris autem partis caliginem aliqua ex parte illustrandam haud inutilis mihi uidetur locus Tertullianeus (de praescr. haeret. c. 13): postremo delatum (uerbum = filium Dei) ex spiritu patris Dei et uirtute in uirginem Mariam (Euang. Luc. 1, 35), carnem factum in utero eius et ex ea Datum exisse Jesum Christum. Primo igitur, nisi faUor, Commodianus de Christo ex uirtute Dei nato uel potius, ut erat tlle Monarchianus, de Deo sua ipsius .uirlute in Christo nasci te faciente egit, deinde ex miraculis a -Christo editis unum attulit (Mattia. 14, 36), ut, quantum in iilo ualuisset uirtus diuina, exemplo comprobaretur. Prioris sententiae nouissima, posterioris prima pars cum periisse uideatur, maioris lacunae interposui signa. Ceterum primum uersum utcumque poteram composui; reliquis manum admouere non ausus sum. — De locutione carnaliter nasci cf. u. 403 Praedictus est Deus carnaliter nasci; de facere se cum infmitiuo cf. u. 122. - Eoensch (Berliner Wochenschrift V (1885) p. 401) ita locum scribendum censet: De uirtute curasse sua legis fimbriam unam, eamque opinionem litteris ad me datis ita rationibus firmat: In diese wenigen Worte ist, wie ich glaube, die ganze Erzählung Luc. 8, 43 - 48 kurz zusammengedrängt, vgl. namentlich daselbst V. 44: tetigit fimbriam, 46: noui uirtutem de me exiisse, 47: quemadmodum confestim sanata sit.\\' Quae argumentatio uiri doctissimi quamquam haud mediocriter me mouet, dubitaui tamen quae proposuit recipere, praesertim cum uersus: De uirtute curasse sua legis fimbriam unam legitima apud Commodianum caesura semiquinaria careat; cf. Hanssen, de arte metrica Commod. § 2 p. 7; WHh. Meyer, Abh. p. 289 .284 Deus erat Pl (cf. u. 342); deserat M, deseratur (\\'uunmehr wird das FleiBch erschlossen .., d. h. der Leib der Maria flberscbattet ..\\') uel sed erat Lb; uerbus erat (in quo) uel desierat (idem PS) uel desnerat (= desueuerat) R; descenderat Ld age bat (sic!) M 284 sqq. agebat, (Quid .. uidendum?) Yt v 286 claritas tants R ; cbaritas (caritas Ld) tanta P2 P3 Ld; alacritas tanto MP1 Nec populus noster prosilisset in noua lege, Si non Omnipotens ordinasset ante de nobis. Hic erat Omnipotens, cuius <in> nomine gentes Crederent omnino, quod propheta dixit Esaias: Exurget in Israel homo de radice Iesse, In illum sperabunt gentes, cuius signo tuentur. Et alter dixit testem illum esse per orbem, Manifestari eum principem nationibus ipsum. In psalmis canitur: Dominus regnauit a ligno; Exultet terra, iocundentur insulae multae. Sic et patriarchae Iacob benedictio uera Paruit in gentes: Hic erit spes gentium, inquit. Sub caelo non aliud nomen est nisi Christi praelatum In cuius nomine crediderunt gentes ubique. 291 sq. Esai. 11, 10 293 Esai. 55, 4 (Cypr. p. 56, 2 H.) 295 sqq. Pial. 96, 1; 96, 10 sq. (cf. Cypr. p. 98, 7 H.; Tertull. Marc. 3 c. 21; Iuatin. Tryph. c. 73; Roensch. comment. ad hanc locum) 297 sq. Gen. 49, 10 299 sq. Act. 4, 12 287 noater] nr M psilis////set (erasae litterae es) M nouam legem P* 289 in P1υ (cf. u. 300); om. M gentes initio omissum in M m. 1. add. 290 Crederent JP* in nota ad u. 295 (300) per- tinente; Credere M (P* falso: credidere); Credidere υ, Crediderunt P\\' omnino MP1R; omnes Ld Credidere; omnino R; credidere omnes. Ld quod MLbR; Quid Ld; om. P1 Esaias? Ld 291 Exurget M; Eisurget P1υ 1f M 292 signo M (cf. Cyprtest. II 22 inscript. : Quod in hoc signo crucis salus sit omnibus, qui in frontibus notentur. De passiuo tuentur cf. Georg. HW s. u. tueo); signa P1 (s. u. I.) υ 213 alter $ (= dixit) M (alter retinui, quamquam Roensch in commentario p. 244 recte monuit insequentem quoque locum eiusdem Esaiae prophetae esse; Commodianus ipse uidetur errasse); alter (cecinii) P1; aliter (uel alibi) cecinit R; ait terrarum Ld - Exultet terra M; Exultent terrae P* (s. u. I.) v; cf. 8.107 p. 799 297 et patriarchae v; et patriarcha M; patriarcha P\\' 297 sq. Iacob: cBenedictio uera .. gentes, hic .. gentium-, inquit P1 inquid M 200 celo M praelatum Hilgenfeld Ld; prelator M; praelator Ps (quasi praeferatur aut proferatur\\') Lb (omisso est); prae- . statum R 300 crederent P1 > Non ita suademur credere pro tempore clauso, , Sed propter futurum tempus, in aeterno uiuentes. Haec speranda nobis spes est, sempiterno frunisci, Non ista, quae fragilis cito mutat gaudia nostra. Sint licet diuitiae prae oculis laute fruendae, Excluderis illis substituta morte caduca; Aut si persenera[ne]ris, horrescis ipse uiuendo, Aut si ualetudo fuerit mala, quo tibi uita? Tormentum est totum, quo(d) uiuimus isto sub aeuo; Hinc adeo nobis est spes in futuro quaerenda: Hoc Deus hortatur, hoc. lex, hoc passio Christi, Vt resurrecturos nos credamus in nouo saeclo. Sic Dei lex clamat: fieret cum humilis Altus, Cederet infernus, ut Adam leuaretur a morte, Descendit in tumulum Dominus suae plasmae misertus Et sic per occulta inaniuit fortia mortis. Obrepsit Dominus ueteri latroni celatus Et pati se uoluit, quo magis prosterneret ipsum. 311 Hebr. 2, 14 301 clauso scripsi. (cf. u. 411 historia clausa; Horat. carm. II 4, 24 claudere luatrum); quasso MP1; casso v; fortasse scribendum passo, ut u. 62 pando cum P1R posuimus pro quando; cf. Lucret. 6, 359 tempora se neris .. pandunt; adde quod Diez, Etymol. Woerterb.* p. 238, passare a pandere originem ducere putat 303 Hec M speranda MPILd; quaerenda LbR sempiterno frunisci M (P1 falso: franisci) Ld; sempiterna frunisci R; (sempiterno) fruenda P*; idem tamen in excursu (Ps) frunisci ueram lectionem esse putat 304 fragilis P1v, fragili M nostra P3; ni M; uita P1 305 laute M; lautae Ld, nescio an recte 306 caduca M (cf. Horat. carm. II 13, 11; III 4, 44); caduco R; caducus Ld 307 WT si (= Aut si) MR; Vt si P1; Si Ld perseueraueris M; perseueraris RHanssen; persenueris Wilh. Meyer, Abh. p. 292 torpescis R 308 quo MPLd; quid R 308 sq. uita I Tormentum P1 301 quod v; quo M; qua P1 310 nobist Hanssen querenda M 312 resur recturos M III 0 ho∈ M1; nou M2 sclo M 314 Cęderet M 315 Descendit Plv; Discendit M plasme M misertus P1v; miserius M 317 celatos M Ille quidem audax et semper saeuus ut hostis, Dum sperat in hominem saeuire, uictus a Summo est. Per quod prius hominem prostrauerat morti malignus, Ex ipso deuictus; unde nobis uita prouenit. Adam degustato pomo mori iussus obi<u>it; Cuius de peccato morimur sic et omnis itemque. Sed iterum dixit Dominus: De ligno uitali Si sumpserit ille, in aeternum uiuat honestus. Mors in ligne fuit et ligno uita latebat, Quo Deus pependit Dominus, uitae nostrae repertor. Hoc lignum uitae Dominus praedixerat esse, Vt, qui credit ei, sic sit quasi sumat abinde. 323 sq. Bom. 5, 12 325 sq. Gen. 3, 22 330 Ioh. 3, 15 311 seuus M 320 seoire M 320 sq. est. Per quod P1; est, Per quod v 321 morti M (cf. Yerg. Aen. 12, 464 sternere tnorti); morte P1 (s. u. Z.) 323 pomo P\\'v; homo M obi(u)it P\\'R; obiit P1; abiit M; abiuit Ld (coU. u. 1056 in umbra mortis abibunt) extremo huiw uersus uocabulo in M additum est signum , quo per- tinet imo margine: :, sub quo signo uersum 824 initio omissum m. 1. (?) add. 324 morimur sic et omnis itemque scripsi (ef. Instr. I 35, 4; de item et idem inter se confusis cf. u. 583; de aduerbio cum adiectiuo particula copulatiua coniuncto cf. Verge Aen. 11, 673 praeoipites pariterque ruunt; de et .. que compositis cf. u. 623; ceterum ambigo, an et = auch, que = und zwar sit; cf. u. 154 perit ipse priorque); morimur sic & omnis Idemque M; morimnr; sic uiuuset omnis. I Idem P1; \\'Sic eius(!) omnis ib. ̓ (= in cod.) P\\'; moritur filius eius omnis. j Idem JR; morimur: sic est iussus omnis; I Idem Lb; morimur . stirpis eius omnes. I Idem Ld; morimur similiter omnes Hanssen 325 Sed iterum $ (= dixit) diIs M; (Idem) sed iterum Dominus P1; (Idem) sed iterum Domini v; (Idem) sed iterum donum Lb; idem in adnotatione haec temptat: sic est iussus omnis (sc. mori); sed idem iterum, si sumpserit ille donum (cf. Rom. 5, 15) de ligno uitali, (iussus est, ut) in aeternum uiuat honestus (i. e. iustificatus; cf. Rom. 5, 21) ante de ligno interpunctio uulgo omittitur 326 ille M Ld; illum P1; inde B (uulgo ante ille uel inde interpungitur) uiuat MP1; uiuet P2v 327 et ligno MP1; et in ligno v 328 uite .. reppertor M 321 predixerat M esse M (cf. u. 335; P* falso: iste); ipse P1v 330 credet ei Wilh. Meyer (cf. u. 669); credet (ipsi) Hanssen; credft et M; credit et P1 (8. u. I.) Ld; creditet Ebert (Abh. d. h. saechs. Gesellsch. d. Wissensch. phil.-hist. Cl. V p. 391); crediderit PSR (cf. u. 664) sic sit MP3R Hanssen Ebert; sitit P1; scit, is Ld Et sumit et gustat suauiter Dei summi praecepta Et discedit, quoniam potior resurgit, a morte. Qui credit in Christo, de ligno uitae degustat, Quo fuit suspensus Dominus, (a) Moyse praedicto. Hunc ipsum Esaias humilem denuntiat esse Et nimis deiectum, fuerit quasi serui figura: Et uidimus illum, nec erat praeclarae figurae, In plaga depositus homo, sciens omnia ferre. Hic dolet pro nobis et peccata nostra reportat, Et pro facinore nostro Deus tradidit illum. Qui, cum uexaretur, tacuit sicut, agnus ad aras. Hic homo iam non erat, sed erat Deus caro pro nobis; Quo palam apparet hoc [erat] Dei nomen oriri, Quod modo praeclarum nomen apud gentes habetur. Hoc Malachiel canit propheta, qui et angelus ipse, . Cum et ludaeorum reprobet sacrificia dicens: 331 Hebr. 6, 5 334 Uenter. 28, 66; cf. u. 518 sq. 335 sqq. Esai. 53, 2 sqq. 344 sqq. MaL 1, 10 sq. 331 suauiter MP1;suauia v 332 resurgit, a morte v; resurgit a morte P1 334 suspensas] \\' fortasse appenaus\\' R Ld (praefat.) (a) Moyse (Mose Lb) praedicto Lb Ld Hanssen; Moyse predicto M; a Moyse praedictus R; Moyse praedictus P1 337 illam M; eum P1 (s. u. I.) v praeclarae figurae P1 v; praeclare fulgurae M 338 In plaga P1v; impleta M depositas MPsLd; positas P1; sed positas B 339 nobis MB (coniecturâ); nostris P1 (s u. I.) Ld 340 propter facinora nostra B, quod Ld recte auersatur colI. Cypr. test. II, 13 p. 78, 1 H.: Et Deus tradidit illum pro peccatis noetris 341 aras M; aram P1 (s. u. I.) v 342 non del. B sed Deus erat B caro P1 R Hanssen Wilh. Meyer, Abh. p. 293 (qf. u. 284) ; cura Mi curans Ld 343 Quo MLd (coniectura); Quod P1 (s. u. L); Quae B apparet hoc erat Dei nomen M (erat ex antecedente uersu perperam huc irrepsisse recte monuit Ld); apparet, hoc erat, Dei nomen P1; (nobis, I Quae palam) apparebat, factus. Dei numen B 344 preclarum M 344 sq. babetur. I Hoc Ld) habetur, I Hoc P1 R 345 Malachia Hanssen p. 62 et del. P3 Angelos M 346 iudeorum M Non erit acceptam mihi sacrificium uestrum, Sed in omni loco offerunt meo nomini gentes, Apud quos eximium nomen meum magnificatur, Qui sine cruore offerant meo nomini munde. Nam fuit is ipse humilis, latens nomine magno, Qui de semet ipso per ora prophetica clamat: Contumax non sum, ait, neque contradico nocenti, Dorsum quoque meum posui ad flagella caedendum Maxillasque meas palmis feriendas iniquis Praebui nec faciem auerti sputis eorum. Stultitia subiit multis!, Deum talia passum, Vt enuntietur crucifixus conditor orbis. Sic illi conplacuit consilium neminis uso — Nec alius poterat - taliter uenire pro nobis. Mortem adinuenit, cum esset inuidus, hostis, Quam ebibit Dominus passus, ex inferno resurgens. Idcirco nec uoluit se manifestare, quid esset, Sed filium dixit se missum fuisse a patre. Sic ipse tradiderat semet ipsum dici prophetis, Vt Deus in terris Altissimi filins esset. 313 sqq. Eaai. 60, 5 sq. (Cypr. p. 78, 3 H.) 351 Bom. 11, 34 311 Sap. 2, 24 382 I Cor. 15, 54; Hos. 13, 14; Esai. 25, 8 366 Lnc. I, 32 348 et 310 nomini P1v (idem Cypr. test. I 16 p. 50,11 H.; TertuJL adu. Iud. 5; Marc. 3, 22); nomine M, sed priore loco altera mansis e in i mutauit 349 quas R, quod refutat Ld coll. u. 686 al. 350 Quae B mundę M 351 his M 352 p hora pphetica M 356 prebui M; deinde una littera erasa spntamentis B 359 sqq. conplacuit (M) consilium .. uso I — Nec .. poterat — taliter uenire pro nobis. I Mortem Wiih. Meyer (qui alias genetiuum esse existimat; pro nobis cum uenire esse coniungendum apparet, si comparaueris u. 286); complacuit: Consilium .. usus (M), I — Nec .. uenire — pro nobis I Mortem v; Sic .. complacuit, consilium .. usus, I Nec .. poterat taliter uenire pro nobis. ( Mortem P* 361 esset] postremas duas litteras in M m. 1. in rasura scripsit post inuidus comma posui; cf. u. 152; 164 364 patrę M 366 post altissimi littera f in M erasa Hoc et ipse fremit, humilis in carne cum esset, Testaturque patrem, ut ora prophetica firmet. Ex Israel legimus hominem resurgere talem; Et homo est, inquit, et quis eum nouit in ipsis ? Hieremias ait. Hic Deus est noster aequalis, Post haec et in terris uisus est conuersatus humanis. Esaias autem: Tu es Deus, et nesciebamus: Et Deus in te est, et praeter te non alter habetur. Et quis in occasum prophetarum lege ueniret? Cantate Domino, nomen est Deus illi, qui uenit! Et psalmus de ipso quartus quadragesimus inquit: Exaltabor ego in gentibus nomine magno. Et alibi legimus: Hodie te genui, fili; Pete, et dabo tibi, et habebis gentes heredes. Certe iam apparet, qui sit Deus et quis in ipso, Et cuius in nomine crederemus gentes ubique: . Dictum est Christo meo, teneo cuius dexteram, illud: Exaudiant gentes, et imperet gentibus ipse. Quid plurimis opus est, cum res tam aperte probatur, 319 cf. 291; NumBr. 24, 17 370 Hierem. 17, 9 (Cypr. p. 74, 17 H.) 371 sq. Bar. 3, 36; 38 373 Esai. 45, 14 sq. 371 sq. Psal. 67, 5 377 sq. Paal. 45, 11 379 sq. Psal. 2, 7 sq. 383 sq. Esai. 45, 1 384 Psal. 21, 29 367 fremit MP1R (in textu); premit R(in comment.) Ld 388 profetica. M 369 lfl M 371 Hyeremias M 374 preter M 375 quis MP1Ld; qui B occansum M (cf. Schuch. Vokal. I p. 112) legi M ueniret? Ld; ueniret: P1; ueniret, B, ut qui (v. 375) ad Domino (u. 376) pertineat; idem in commentario profitetur magis sibi placere uehiret secundum Graecum τ ἐπιβεβηϰότι; sed cf. u. 241 376 ille M 377 quartus quadragesimus Mv, qui numerus quamquam discrepat a uulgari psalmorum diuisione, nihil tamen mutandum; cf. quae disserui in Zeitschrift f wissenschaftl. Theol. XXII p. 380 sqq. inquid M 378 Exaltabar M gentibt M 379 hod M 381 apparet M qui sit M (cf. u. 90); quia sit P1 (s. u. l.) v 382 ubiquQ M 384 imperet Plv; imperent M 385 plurimis MP\\' R; pluribus Ld; cf. Ienaer Literaturzeit. ann. 1877 p. 797; Wölfflin., lat. u. rom. Comparat. p. 69 sq.; p. 70; ceterum Ld ipse genuinam lectionem restituit in praefat. Instr. p. VIII Cum is, qui taxatur, populus iam in illo laetatur? Illi autem miseri, qui fabulas uanas adornant • Et magum infamant, canentibus rostra elusissent. Quales eos dicam? antequam dispersi fuissent, Quos nec exulatus fregit nec seruus ipsa. Si magus adfuerat, cur ergo prophetae canebant Venturum e caelo, ut esset spes gentium ipse? Si false de ipsis pronuntiant perdere terram, Quod prouenit de eis, sic erint et falsa de illo. Sed quia sunt semper spreti, quod cruenti fuerunt, Contra suum Dominum rebellant dicere magum. Nec uolunt audire, quae dixerunt uates in illos, Quod non intellegerent in totum fine sub ipsa. Ipse Deus illos descripsit: Pectore clauso Nec uideant oculis nec intellegant corde durato; Incrassauit enim cor populi huius iniqui, 392 Gen. 49, 10 311 cf. 245 sq. 38 sqq. Esai. 6, 9 sq. 381 his M letator M1; probatur M1 388 magam P1v; magnum M 381 dispersi] postremae dttae litterae in MJ sic scriptae V, quod altera manus correxit ut sit fi post faisaent inuenitur in cod. signum , cui respondet imo margine , quo signo praemisso altera manu u. 390. subiungitur 390 nec eisulatus P2v; nec exolatas M (P\\' faUo: ezolatos); nec ezsnlatos Pl fregit nec sernitns ipsa Wilh. Meyer; fregit In senectas ipsas M (Pl falso: ipsos); fregit nee ipsa Benectns Zd; fregit, ense (ensis B) necat ipsos P1R; fregit, sed incitat ipsos P3 391 adfuerant M1; n del. M2 propbete M canebant? P1v post canebant M haec praebet a Pitra omissa: Ventur. ecelo ut esset fpes gentium ipsę; cf. w. 744; 8. 107 p. 795 394 erint et falsa scripsi (cf. Instr. II 3, 4; 23, 12; I 27, 18); erit et falsa M; erunt et falsa P\\' Wilh. Meyer, Abh. p. 293; erit et falsum v 395 semp spreti M; spreti semper Pl (8. u. I.) v 396 dicere magum P1R; dicere magnum M (P2: \\'Magnus in cod.\\'); magum dicentes Là; Ps: \\'Aliis placuit retinere magnum ». e.: Si prae sua in Deum proteruia illi magni nomen detrectant\\' 318 in Mm. 1. s. l.. ipso P1 399 describsit M descripsit: Pectore clauso scripsi; descripsit, pectore clauso P1; descripsit pectore clauso (clnso B), e 400 Nec M; Ne P1 (s. u. l.) v Vt nihil agnoscant, donec meo uerbo sanescant. Praedictus est Deus carnaliter nasci pro nobis, Vt fieret illis merito cruciatio maior: Ecce dabit Deus ipse uobis signum ab alto: Concipiet uirgo et pariet terra caelestem; Emmanuel autem uocetur, iusserat illos; Quod lingua Latina \\'Dens nobiscum\\' euoluit. Audite, quod ipse nutriretur melle, butyro, Et Samariam caperet, uerbum priusquam loqueretur. Sed haec est historia clausa, de qua docti reuoluunt, Vt paruulus lactans sine pugna praedas iniret; Passio cuius praedicta est taliter ante, Vt Deus passibilis fieret profuso cruore. Esaias ait: Tamquam ouis ductus ad aram, Nec uoce clamauit, patienter omnia gessit. 4Q5 sqq. Esai. 7,14 eq. 408 Matth. 1, 23 410 Eiai. 8,4 415 sq. Esai. 53, 7 403 meo uerbo sauescant P2v, mea uerba senescant MP1; Ps dicit noluisse se coniecturam suam in textum recipere, quod ironice Commodianus dicere potuerit: \\'Nae, tantum audient, quum Dei deficientibus annis ipsius uerba senio tabuerint\\' 403 predictus M . Dominus r Hanssen Wilh. Meyer, Abh. p. 290 404 cruciatio M; r m. 2. addidit . 405 Dominus Hanssen 406 celestem M 407 illis B s buturo M .410 Et (om. B) Samariam caperet, uerbum Pl (s. u. I.) v (ad quam lectionem probandam B affert Esai. 8, 4 διότι πρὶν ἢ γνω̃ναι τὸ παιδἱονϰαλει̃ν πατἑρα ἢ μητέρα, λή ψεται .. τά σϰυ̃λα Σαμαρείας Et uerbum Samaria caperet et M (apparet igitur, quae codicis lectio uidebatur, eam ingeniosam Pitrae esse conieeturam) priusquS M (P* falso: priusque) 410 loqeretur M 411 hec M hystoria M eluea B qa M 412 predas M iniret P1 R Wilh. Meyer, AM. p. 293; inTre M (extremo margine acriptum, ut una littera potuerit glutinatoris opera intercidere); teneret Ld (quia \\'dictio praedaa inire latina est nulla neque cum uerbis Graecis (lea. 8, 4) conuenit\\'); haberet Hanssen 413 predicta M 416 post gessit P1v exhibenti Tu Deus et Dominus uere meus! cpntra quem ille, quae uerba in M non hoc loco, sed post uersum 567 inueniuntur; cf. S. 107 p. 793 sq. Suffigitur clauis, quod Dauid praedixerat olim; Quem et potauerunt secundum scripturas acetum. Et in uestimentis meis, dixit, sortem[que] miserunt, Quod factum, et legimus in illo omnia gesta. Fuerunt et tenebrae factae tribus horis a sexta Festinauitque dies inducers sidera noctis. Praedictum hoc fuerat fieri per prophetam Amos, Vt tegeret subito sese per sollemnia sancta. O mala progenies, * * subdola fronte! Generaui suboles, dixit Deus, qui me negarent. 417 Psal. 118, 120 (Cypr. p. 88, 7 H.) 418 Paal. 68, 22 419 Psal. 21, 19 421 Matth. 27, 45 423 sq. Amos 8, 9 425 Esai. 1, 4 426 Esai. 1, 2 417 predizerat 4!8 scribturas M acetum MPfJ ut psalm. cod. Sangerman. (Sabat. II p. 137) et cod. Fuld. deperd. in libro TerluU. adu. Iud. c. 13; aceto Lb 419 Et M{?) B (coniecturâ) Ld; Vt P1 (s. u. I.) sortem Lbv; sortemqae MP1 Wilh. Meyer, Abh. p. 293 (\\'que steM bei Commodian dfter, wo es kaum zu erkldren ist\\') 420 sq. factum, et legimus in .. gesta. I Fuerunt scripsi; factum et legimus in .. gesta fuerunt. I P; factum et legimul. In .. gesta fuerant. I R; factum et legimus. In .. gesta I Fuerunt Ld 421 fuert M tenebrae factae tribus horis a sexta Hanssen Wilh. Meyer, Abh. p. 293; tenebre facte tribs horis a* sextam M (d m. 1. s. I. scripsit); tenebrae factae ad sextam (in P3) tribus horis P1; t. f. tr. (sunt) h. ad sextam Lb; t. f. tr. in h. a sextam R; t. f. tr. h. ad sextam Ld 422 inducere Mj obducere P1 (8. u. I.) v 423 Amos MPl (cf. u. 66; 193); Amosum P3v post Amos in M additur , quod est signum uersus exeuntis 422 sqq. noctis. I Praedictum .. Amos, I Vt scripsi; noctis. I Praedictum .. Amos I Vt P1; noctis, I — Praedictum .. Amosum — I Vt v 424 Vt tegeret subito sese (sc. dies) Ld; Vt legeret subitos esse м.; Vt legeret sublatos esse P1; Vt lugeret subito terra Lb; idem suspicatur hic uersum excidisse et locum sic esse scribendum: cVt lugeret subito terra per (solem occasum, I Mutaretque Deus in luctum) solemnia sancta ; ut lugeretur sublato die 22 coll. Cypr. test. II,\\'23 p. 91, 3 sqq. H.: occidet 1 meridie et obtenebrabitur dies lucis; et conuertam dies festos uestros in luctum sollemnia M 425 0 mala progenies subdola fronte M; 0 mala progenies, (inquit,) o subdola fronte! P; 0 mala progenies, (audi,) o subdola fronte! R; 0 m. progenies! 0 s. fronte I (Generaui) Ld; 0 m. pr., (ingrata,) a. fronte! Hanssen; fort. addendum: ceruicosa; cf. 261 429 suboles M; soboles P1 (s. u. I.) v Et dixit: Audite uocem tubae. — Nolumus, aiunt. Hoc dicit Ezechiel: Audient ergo gentes a longe. Vno uolo titulo tangere librum Deuteronomium: In caput eritis, gentes ; nam increduli retro. Si respuunt certe omnia supra dicta rebelles, S(c)ite quid opponunt, cum res tam aperte dicatur? Videte iam ergo, dubii qui nunc usque natatis, Quod gentes in Domini fuerint scriptura priores. Nunc ergo fas est credere, quem libri designant, Non idolis uanis, qui frustra pro uita coluntur,. Nec istis adiungi uoluptuosis et sine freno, Qui magis luxurias diligunt quam Summi praecepta. Non est culpa satis una, qui credere nolunt, 427 Hierem. 6, 17 sqq. 421 sq. Deuter. 28, 44 427 dii M 428 Ezechiel] quamquam locus citatus apud Hiere-. miam inuenitur, nihil tamen mutandum est, cum Cyprianus eodem modo errauerit; de qua re qf. Roenseh. comment. et Zeitschr. f. wissengch. Theol. XXII p. 378 429 Hoc uolo P* titulo P1v; titulS M. deutheronomiS M; Deuteronomii P1 (s. u. I.) Ld; Deuteronomi R; Denteronomum(?) Wilh. Meyer, Abh. p. 299; 305 430 In caput eritis, gentes; nam increduli retro. Wilh. Meyer; In (Id Lb) caput: Eritis gentes; nam increduli retro (Respiciunt,) I P1 Lb; In caput eritis, gentes, nam increduli retro j (Bespiciunt.) v, B in comment. totum locum illustrauit colI. Cypr. test. I, 21 p. 55, 10 H: Eritis gentes in caput, incredulus autem populus in caudam 431 Si respuunt M (P1 falso: Sic respiciunt); Respiciunt, P1; Respiciunt. v certe] contra P3Lb; malim corde; cf. Instr. I 27, 13 si corde retractes reuelles M; rebelles, Wilh. Meyer, Abh. p. 305; rebelles. P1v 432 Scite quid P1v; Scite, quid Wilh. Meyer; Site quid M (Pl falso: quia) dicatur. P1; dicatur? v 433 natatis M (cf. quae Heindorf adnotat in Horat. serm. 117, 7); nutatis P\\'® 434 Domini v; dSo M; Domino P1 scribtura M 431 Nunc ergo fas est MP1 (cf. u. 439); N. e. 1 est ei R; N. e. f. ei Ld (idem in praefat. Instr. p. VIII praefert est); Huic ergo fas est Wilh. Meyer 436 qui MPl (cf. u. 348 sqq. gentes, Apud quos .. Qui; 467 sqq. ipsa maiestas .. profitetur, ipse quis esset); quae v 438 precepta M 430 satis una qui MP (cf. u. 435); satis una quia R; satis (iis) una qui Ld; eidem postea (praefat. Instr. p. VIII) magis placebat codicis lectio Sed magis infamant: In puteum misimus illum. Quapropter et Dominus indignatus inrigat illos: Propter uos nomen meum blasphematur in gentibus, inquit Si missus in puteum, sed resurgere quare clamatur ? Ab inferis, Domine, animam meam inposuisti: Ego dormiui, ait, et somnum cepi securus; Auxilio . Domini surrexi, nihil mali passus. Et iterum dicit: In infernum non derelinques Nec dabis sanctum tuum interitum quoque uidere. Hic personans ait: Fili prophetae, ascendo, Vt Dominum dicam passum per miseriam summum. Et [in] libro psalmorum de Domini morte clamatur, 442 Elai. 52, 5 443 Paal. 40, 9 444 Psal. 29, 4 44S eq. Paal. 3, 6 447 sq. Psal. 15, 10 441 inrigat Schmitz (Beitr. z. lat. Spr. p. 167 sq.), ad cuius senten- tentiam accedunt Ld (praef. Instr. p. IX) et R (Berl. philol. Wochenschr. ann. 1885 p. 400); iurgiat MP1v 442 in initio omissum in M rn. 1. s. I. scripsit; om. P1 (s. u. I.); add. B coU. les. 52, 5 βλασ- ϕημει̃ταs ἐν τοι̃ς ἔθνsσιι inquid M 443 Si missus in puteum scripsi; Si missum (Simissum M) in puteum MP1; Sic missum in puteum P1 Lb R; Dimissum in puteum Ld sed resurgere scripsi (de litteris u et d commutatis cf. u. 492, ubi M1 uiuentes, M* uidentes habet); seuresurgere M; se resurgere P1 (s. u. I.); posse bnrgere Lb; non re-. surgeae R; uere snrgere Ld 444 Ab inferis M (cf. Psal. 29, 3; Cypr. test. II, 24 p. 91, 15 H. Domine, eduxisti ab inferis animam meam); Inferis Pl (s. u. I.) v inposuisti M (= ἀνήγαες!) 446 Auxiliũ M nihil M; nil P1 (s. u. I) v 447 dio M 448 uideri M 440 personatns Hanssen propheti M ascendo, scripsi; ascendo: P1; ascendo. v; ascende R cnnctanter proponit in commtmt. alleg. Psal. 3, 8 (7); Apoc. 4, 1 4S0 Dominum] in M litteras mi primo omisaas m. 1. s. l. scripsit dicam Mv; dicat P1 per miseriam scripsi; p (P1 falso: pro) miseria M; pro miseris P1v; pro miseria Hanssen iSnmmum. P1; Summum, v 451 Et libro Hanssen Wiih. Meyer, Abh. p. 292 psalmûm LbR de Domini morte Psv; Domini de morte P1; de dfio morte M 45l sqq. clamatur, j Non .. referre. ( Aut scripsi; olamatur; I Non .. referre: | Aut P*; clamatur. j Non .. referre, I Aut v Non ut illi putant Dauid de ipso referre. Aut si putant illud, congruunt uniuersa; quae dixit? Non est flagellatus Dauid nec cruce leuatus. Quid? Vaticinantur Iudaei more Saturni? . In fabulas coeunt, cum iam declinetur in illos? Non quasi maleficum alapantur cruce leuatum. Insciis, indoctis, ignorantibus talia fingunt. Quis Deus est ille, quem nos cruce fiximus? aiunt Nolentes respicere scripturas, corde caecati. Ecce canit alius repetens iterumque propheta, Cuius uoce tamen titulatur talis edictus: Nunc exurgam, ait Dominus, nunc clarificabor, Nunc exaltabor, humilem quem ante uidistis; Nunc intellegitis, nunc erit confusio uestra: . Vana cogitatis, ideo uos ignis habebit. 454 Psal. 34,15; 72,14; 21, 17; 118, 120 (Cypr. p. 88, 7 H.) 456 Psal; 20, 12? 40, 7 sq.? 413 sqq. Esai. 33, 10 sq. (Cypr. p. 92, 23 H.) 452 ut MP1 (ut putant cum infinitiuo anacoluthum est Graecis usitatum; ex Ciceronis rep. I 37, 58 exemplum affert Kuehner, ausf Gr. § 243, 3 o); id Lbυ ipso MP1; so ipso Psυ 453 congruunt uniuersa Ld; cum graui uniuersa MP1; cum qua ui uniuersa P\\'; migrant (= neglegunt, subuertunt) uniuersa P* (Duebner?); tum praue conuwsant Lb; tum grauant uniuersa B post dixit Ld primus interrogationis signum posuit 455 iudei M 456 illos MP1; illo (i. e. Dauid) Ld; illum P2 Lb R 455 sqq. Quid uaticinantur Iudaei, more Saturni? I In fabulas eoeunt, cum iam declinetur in illos, j Non P1; Quid .. Iudaei? More Saturni I In .. coeunt, cum .. illume Lb; Quod uaticinatur (Iudaei more Saturni I In fabulas coeunt) quum iam declinetur in illum, I Non R; nos Ludwigi interpunctionem retinuimus; ceterum quae sit hoc loco poetae sententia fatemur nos ignorare 457 maleficum P1υ; maleficium M croci. (cf. 454) post leuatum B primus interrogationis signum posuit 459 cruce MP1 (cf. u. 1048); cruci v (cf. u. 358) 460 scribturas M cecati M 411 repe tens M 462 talis edictus M(?)P3υ, tali se dictus P1 463 exurgam M 465 intellegitis M (ut Cypr. test. II, 26 p. 93, 1 H., codd. optimi A L); inteilegetis Ld; intelligetis P1 R confusio v (Gypr. ibid.: confundemini); confessio MP1, cf. Instr. n 8, 4 XV. 10 Haec Esaias ait. Tunc sic et ipsa maiestas, Cum esset in carne, profitetur ipse quis esset: Nemo meam animam poterit auferre conatus, Sed ego sponte a me pono eam meo decreto. Ipse potestatem habeo de illa ponendi Et sumendi iterum habeo potestatem in illam. Apertius autem de iusti morte clamatur, Vt pareat magis induratos esse Iudaeos: Ecce perit iustus, nec quidem intellegit ullus; Sed erit in pacem huius sepultura dilecti. Quid illi infamant in puteum esse demissum, Cum legimus illum sepulturae traditum esse? Ignominiosi, crudeles, caeci, superbi, Qui magis de facto deberent lugere, plaudent! Inspiratus enim Salomon de ipso prophetat Et magis insequitur plenius ostendere iustom: 4M sqq. Ioh. 10, 18 471 sq. Esai. 57, 1 sq. 481 sqq. Sap. 2, 12 sqq. 467 Hec M Esaias Μυ; Iulas P1 (s. u. I.) 4M poterit R (coil. Cypr. test. II, 24 p. 92, 1, ubi codd. WMB: auferet, ceteri amen exhibent; eodem euangelii loco cod. Rehdig.: tollet) Ld; potuit M P* 470 a me pono eam Oypr. I. c. p. 92, 2; eam pono ei M; eam pono, eam P*; eam pono ex P3υ; mea pono eam Wiih. Meyer 471 illam deponendi R 474 pareat M (cf. u. 279; 298 et indic. uerborum); pateat P1 (s.u. I.) υ magis P1υ, maius M (cf. u. 527); clarios Hanssen indeos M 471 qidem intelleg nllt M pacè Μυ, pace P1 477 demissum P3; dimissum MP1υ 479 snperai M 480 lngere M (de paenultima correpta cf. u. 949; Instr. H 32, 10); gemere P1 (8. u. I.) v plandent M (cf. u. 20; Lucif. Calar. 42, 14; 49, 6 H.); Plaudunt P\\' (a. u. I.) v 482 insequit M ostendere iustum: R ( ut plenius quam antecedentibus locis — uelut u. 475 — ostendatur, iustum esse, qui periturus sit*); similiter Cyprianus test. II, 14 hos aliosque quos coUegit locos ita inscripsit: Quod ipse sit instus, quem Iadaei occisnri essent); ostendere iustum. P1; ostendere: Instum Ld *) Hoc ipsum autem ostendi nequiret, nisi in eo quoque qw sequitur loco (Circumneniamus etc.) illud instam retineretur. Circumueniamus iustum, si qui [nobis] grauis esse uidetur, Qui nostris operibus contrarius ualde resistit; Exprobrat in totum nihil nostra lege teneri, Adhuc et adfirmat filium Altissimi esse. Omnimodo reprobat et nugaces aestimat esse, Abstinet et sese a nobis et in altera uadit; Nos inmundos ait et innouat altera iusta, Et sibi laetatur Dominum patrem esse caelorum. Ergo, si sermones illius sunt ueri, probemus; Temptemus hunc Deum uidentes, quid fit in illum; Interrogemus eum omni cum tormento quietum, Condemnemus eum turpissima morte\\' dicentes, 491 sqq. Sap. 2, 17 sqq. 483 Circamueniamus iustum P3 R; Circamneniamus iusto MP1; (Iustum |) Circumueniamus Ld Wilh. Meyer, Abh. p. 293 si qui (si qua Ps) nobis grauis esse uidetur M P1; si quidem nobis grauis uidetur B; si qui nobis grauis (in praefat. p. XXV esse addidit) uidetur Ld; nobis (omisso si qui) grauis esse uidetur Wilh. Meyer; ego nobis uncis seclusi; Leimbach coU. Sap. 2, 12 (Cypr. test. II, 14 p. 79, 11 Bqq. H.) totum locum sic scripsit: Circumueniamus iusto si qui inutilis nobis, I Dissimilis et iam nobis grauis est ad uidendum 485 nostrae legis Lb teneri P1 (s. u. l.) v (cf. Verg. Aen. 2, 160 teneor patriae nec legibus ullis; 12, 819 nulla .. lege tenetur); tenere M 486 et] se B; sed cf. u. 618 esse] sese Hanssen 487 nugaces aestimat Lb (coll. Sap. 2, 16); nutacesaęstimat M; muta caesa aest. Pl; muta, caeca aest. P*; ruta caesa aest. Duebner; nugaces nos aest. υ essę M 489 inmundos M innouat altera iusta MP1 (praegnanter dictum pro altera inducendo iusta res innouat; cf. Cypr. p. 79, 18 praefert nouissima iustorum); inouat ultima iusti B (satis ingeniose, cum Graeca uerba sint: μαϰαριξει έσχαταδιϰαίων;sed constat hac in parte carminis Cypriani potissimum uestigia poetam premere); nouissima altari iusti Ld 490 laetatur (letatur M) dominum M P1 Ld; gloriatur Deum R 402 Temptemus M hunc deum MPlLd; hunc Dominum Lb Hanssen Wilh. Meyer, Abh. p. 290; hinc Dominum R uidentes M2 P1υ; uiuentes M1 quid fit in illum scripsi (ct. Cypr. p. 79, 20 temptemus quae euentura sunt illi); quid (quis R) sit in illum M P1 Lb R Ld; quid sit in illo P3 404 Condempnemus M morte dicentes M; morte, dicentes. P1; morte dicentem P3; morte. — Dicebant, R; morte. Mouebant, Lb Ld; sed cf. Wilh. Meyer, Abh. p. 305 10* Haec cum fecissent, capita suspensa monebant: Saluum illum faciat pater, aut descendat abinde! Vt eos caecos Salomon ostendat aperte, Sic, quasi nunc referat, et fecisse talia culpat: Dum ista cogitant, ducti sunt in errore nefando; Excaecauit illos malitia sua saeuire. Ecce quia caeci ipsi sunt et alteros aiunt, Dixit illis Salomon: Nescierunt Dei secreta. Quaecumque dixerunt testes uniuersi priores, In Christo fuerunt facta. Aut in altero dicant? Quod ipsum si cupiunt facere frustrantes in ore, Ipsi se subsannent, uideant cam (im)pletum in illo. Quis fuit is iustus, de quo prophetae canebant, Cum nemo sit iustus in terris, nisi [e] caelo uenisset? Dauid enim princeps peccauit amando puellam, Peccauit et Salomon; et tamen paenituit illos. 405 sq. Matth. 27, 39 eq.; Psal. 21, 8 sq.; 108, 25 499 sq. Sap. 2, 21 502Sap. 2, 22 501 II Beg. (Sam.) 11; ni Beg. 11 415 Hec M monebant M P1; mouentes B; dicentes LbLd 496 illum faciat pater M(?) Lb (coniecturâ) Ld; f. i. p. P1; p. f. i. S descendat P1υ; discendat M 498 referat P1r; repperat M et del. M feciss etalia M 499 cogitant ista Hanssen cogitant, ducti sunt in errore MP1 Ld (in om. PI); cogitant, sunt ducti errore Lb; recogitant, sunt inducti errore R 500 excecauit M ssenire P1 P3 R (de infinit. cf. u. 396); seuirę M; seu irae uel seu irajx; seu irae Ld; idem in praefat. Instr. p. VIII praefert sacuire 101 ceci M 102 aiunt] agunt malit R 103 Quecumque M 504 facta- Aut in altero (use facta) dicant? scripsi; facta, aut in altero dicant! P; facta? aut in altero? Dicant. v 105 cupiant P* frustrantem S 501 subsannent, uideant cum (qui Lb) impletum in illo P3 Lb B (cf. Tertull. adu. Iud. 7 retro omnes prophetae de eo praedicauerunt... quod ipsum adimpletum uidemus); subsannent(,) uideant cum plebem in illo M P1; subsannent: uideant completum in illo Ld (cf u. 532) 508 caelo Hanssen; ę celo M; e caelo P1 υ 510 Peccauit et M; Peccauit P1 (s. u. I.) v et tamen M P1 (= ceterum; cf.quae in editione mea Minucii Felicis, append. p. 127, adnotaui); et tandem v penituit M Cum isti tam clari et insigni reges eorum Non fuerunt iusti, sed ipsi de iusto canebant, Nec quidem Esaias uates de se talia dixit, Qui fuit ab rege Manasse de serra secatus. Alter lapidatus, alter est mactatus ad aras, Alterum Herodes iussit decollari reclusum. Omnes isti uates alia sunt morte perempti, Quod Dominus ligno pependit, uoce Moysi : \\'Non quasi homo Deus suspenditur\\', intimat ante; \\'Aut non ceu filius hominis minas patitur\\', inquit. Sic Dominus ipse cum uenisset, ista secutus: Oportet me, inquit, reprobari uoce Moysi. At ego non tota, sed summa fastigia carpo, Quo possint facilius ignorantes discere uera. Hi autem iniqui, (qui) subdole uiuere quaerunt, Iam semel cruenti perseuerant fingere uana. Infatuant stultos magis euanescere dictis, Quod crucifixus 〈sit〉, cum sic oporteret eundem. 513 cf. 475 511 sq. Nomer. 23, 19 (Cypr. p. 88, 15 H.) 122 Ioh. 3, 14 511 isti .. eorum MP1; isti .. peccarunt (peccarint) LbJR; iustam .. bearunt Ld insigni Μυ, insignes P1 512 sed ipsi MP1, ipsi, sed v 512 sq. canebant. I Nec P1υ 513 esaias Μυ:Isaias P1 (s. u. I.) 514 ab scripsi; ad M; a P1 (s. u. l.) v 517 isti scripsi (quoniam u. 508 docetur, neminem iustum esse in terris, nisi qui c caelo uenerit); insti MP1υ; missi uel prisci B in commentario 518 uoce Moysi scripsi; uoce moyse M, uoce Moysis P1 (s. u. J.); uoce Moyses Ld, hac uoce Moyses B 521 secutus M; sequutus Plv 522 me P1υ; ne M inquid M moysi Mj Moysis P1υ 523 At Lbv; Ast P1; Ad M, ut P1 affirmat; KnoeU illud At, quod est in exemplari typis impressa, quo in collatione utebatur, non mutauit 524 possint] n in M m. 1. s. l. scripsit 525 qui Ld ; quia P3 R; om. MPl 526 finiere M 527 Infatuan M stultos magis Psv; stnltos maius (cf. u. 474) M (P* falso: magus); stultis magis P1; stultos magum Lb; stultus malis Wilh. Meyer dictis] post c in M littera i erasa 528 Quod M; Quum P1 (s. u. I.) v sit scripsii erat Wilh. Meyer, Abh. p. 305; om. M P1 υ cum M; enim Pl (s. u. l.) v 526 sqq. uana; I Infatuaut.. dictis. I Quum (Cum) .. oporteret(,) - eundem I Sic .. ruinam — (,) I Non P1 v. Sic enim disposuit propter primitiui ruinam; Non solum pro illo, et pro nobis uenit e caelo. Constituit populum nonum suo nomine firmum, Iuxta prophetias conpleuit omnia Christus. Ecce noua facio, Esaias clamat in ipso, Et nemo priora reputet nec antiqua sequatur. Haec noua sunt hodie sub nostra lege profecta, Quod gentes in Christo credi(di)mus dicto Moysi. Ille duos populos praedixerat esse futuros, Et quidem minorem populum praecellere dixit. Sed isti nequitiae pleni iam desperato furore: Lex nobis est data, dicunt, uos unde uenistis? Si nobis obsistunt, putant et resistere Summo, 533 sq. Esai. 43, 18 sq. (Apoe. 21, 5; II Cor. 5, 17) 536 Gen. 49, 10? 537 sq. Gen. 25, 23 529 ppt M 130 illo et M (cf. u. 41); illo sed P1; illis sed c; ceterum Ld praefat. Instr. p. VIII restituit genuinam lectionem uenire R celo M 531 populum .. firmum P1υ; populus .. firmns M (non firmum ut P1 8. u. l. Bcribit) nomine] litteras ne in M m. \\'1. 8. I. scripsit 532 luna P* (8. u. l.) v; Iuztaque B; Iusta M; ct. Instr. II 26, 5 prophetias MP1 υ; idem KnoeUio M habere uidebatur, P2: \\'propbeticas ib.\\' (= in cod.) conpleuit M 533 noua facio omnia P1 (s. u. l.); omnia, quod deesae apud Cyprianum, test. 1,12 p. 47, 10 H. (excepto uno cod. B) iam Roensch monuerat, Ld delcuit; idem ne in M quidem Knoell repperisse uidetur 535 hec M profecta P1υ; propheta M 536 credidimus scripsi (cf. u. 300); credimus MP1υ dicto MP1 (cf. u. 518; 522); ex dicto v Moysi M; Moysis P1 (s. u. I.) v 537 predixerat M 538 precellere M 539 nequitie M 140 Lex scripsi; (h)ex M (prima littera h in rasura); Haec P1υ data ΜΡυ; data lex P3 Lb υ; Haec lex nobis date est Hansaen nobis M2 P1 υ; nonis M1 541 putant et resistere summo M ( post summo inuenitur signum Q, quo indicatur uersum finiri; cf. u. 423) P1; reputent se resistere Summo B; putant et resistere posse Lb; patet et resistere istos Ld; sed cf. Ienaer Literaturzeit. ann. 1877 p. 797. Iidem (Lb et Ld) a Summo nouum uersum ordiuntur Qui uoluit nobis bonus esse * * ?,, Nec illud respiciunt ceruicosi, setis (e)rectis,. Quod semper innocuos cruciarunt lege uitata. Sic Deo fecerunt, quod erant consueti, crudeles, Et filios sese audent adhuc dicere Summi. Iam qualiter (iterum) resurrexit, supra notaui, Non de uoce mea, sed diota prophetica dixi. Praedixerat autem discipulis cuncta de sese, Qualiter a populo pateretur Petro negante; Et quia de tumulis resurgeret tertio die, Dixerat et ipsud, et conpleuit omnia dicta. At ubi surrexit, uenit ad apostolos ipse Et stetit illis in medio: Pax uobis, inquit. Inter quos discipulos non adfuit unus orantes; Cui cum referrent, discredere coepit et addit: Si prius non digitum misero, ubi claui fuerunt Aut ubi percussus de lancea, non ego credo. 542 Matth. 20,15 543 ef. 229; 261 553 lob. 20,19 sqq. 542 Qui uoluit nobis bonus (omnibus) esse! Nec illud R; (Summo,) qui uoluit nobis bonus esse. Nec illud Ld Lb; Wilh. Meyer (AM. p. 305) post esse posuit lacunae signa et nec illud, quo uulgo u. 542 (538) finitur, ad insequentem uersurn transfert, neque hiat in M, ut Knoell testatur, inter illud et respiciunt litterarum series 543 Nec illud respiciunt ceruicosi setis erectis scripsi; Nec illud respiciunt ceruicosisetis rectis M; Respiciunt (ipsi) (Lb; om. reliqui) ceruicosi, caeci et erecti. (erecti; R) P1 Lb R; Respiciunt (serui) ceruicosi setis erectis Ld 544 Quod Wilh. Meyer; Quid M; Qui P1υ innocuos P1υ; innouos M lege uitata M Lb (cf. Instr. 135,1 ut Dei praecepta uitaret); lege uetati P1υ; P2 in u. 543 sq. obscurius haec adnotat: Tu, si lubet, aliter haec codicis legito: Ceruicosis et is rectis quid semper in nouo. cruciarunt lege uitata 547 qualiter (iterum) Ld coll. u. 569 rursus remeauit; 829 redit iterum, aliis similibus; iterum om. M; qualiter Dominus LbR; qualiter ille Ps resurrexerit Lb 549 Predixerat M 551 sq. die, Dixerat et scripsi; die. Dixerat, et P1υ 552 ipsud & M (cf. Instr. II 25, 9; P3: \\'Haud immerito taeduit insuisi (!) codicis: ipsu det\\'); ipse dein P1 R; ipse Deus Ld conpleuit M 153 Ad M surrei M 554 inquid M 555 quos M; om. P1 (s. u. I.) v 556 cepit M 558 ego Mx om.; add. M1 Tunc die Dominica rursus remeauit ad illos Et stetit illis in medio: Pax uobis, inquit. Et statim adgreditur Thomam incredulum illam: Accede propius et contange corpus ut ante. Non ego sum umbra, mortuorum qualis habetur: Vestigium umbra non facit; considera uulnus. Extendit palmas; at ille tangere coepit Et manum in latere, fuerat quo lancea fixa, . Misit et exinde prostrauit se precando: Tu Deus et Dominus uere meus! Contra quem ille: Haec quia uidisti, cresdidisti, sed illi felices Posteri, qui credunt audito nomine tantum. Quadraginta dies cum illis ex ordine fecit, Edocuit illis multa, quae saeclo uenirent. Post cuius ascensum miracula multa fecerunt, De uerbo curabant infirmos in nomine Christi. Qui si talis erat, qualem isti perfidi dicunt, Fortia non fierent testium de uerbo per illum. Ascendit in caelos, sicut et scriptura canebat: Excipite regem, principes, caelorum in altis! 570 Ioh. 20, 29; 81 578 Psal. 23, 7 sqq. 560 inquid M 562 proprias M 515 Eitendit palmas ad M; Extendit palmae. Ast P\\'; (uulnus,) | Eztende palmas! At B; Kxtendit palmas et Ld; sed cf. Ienaer Literaturseit. ann. 1877 p. 797 566 quo seripsi; quod M P1υ fixa M (cf. Instr. I 23, 5; S. 107 p. 761 extr.); fixum P1υ 567 se MP1 (cf. u. 66); sese P2υ 118 Tn df & dSf uere meou contra qaem ille M; om. P1υ; cf. quae adnotaui in u. 416 569 credidisti P1υ, credidis M 172 Edoovit M; Et docuit Pl (a. u. I.) v eaeclo P3 c; sęculo MP1 573 fecerunt M; faerant P1 (s. u. I.) υ 574 nom M quale llll (f erasum) M 577 celoe M sic M scribtura M 178 principes, caelorum in P* (cf. Cypr. test. II, 29 p. 97, 11; 13 H.); principes caelorum, in P3 υ Quid amplius opus est recitare cuncta de lege? Sufficiunt ista rudibus, bono corde tuenda. Quod si nec ipsi uolunt scire Deum ista legendo, Ipsi sibi reputent, quo uenerint, illo quo nolunt. Vergilius legitur, Cicero aut Terentius item; Nil nisi cor faciunt, ceterum de uita siletur. Quid iuuat in uano saecularia prosequi terris, Et scire de uitiis regum, de bellis eorum? Insanumque forum cognoscere iure peritum, Quod iura uacillant, praemio ni forte regantur? Sit licet defensor, sit licet diuinus orator, Nil morte proficiet, si uiuus in Christo negauit. Immo prius quaerat, ubi sit sua uita redacta! Sic fuerit sapiens, si ceterum uituperatur. Illi legunt iura et discunt proloquia mira, Sed superant miseros, pro quibus loquuntur, agendo. 582 quo M; quod P1 (s. u. I) v uenerint, illo quo nolunt scripsi; nenerint illo (illo, Ld) quo nolunt P1 Ld; uenient illo quo nolunt R; idem postea uenerint praeferebat 583 Vergilius Mv; Virgilius P1 (8. u. .) Terrentius M item P1υ (cf. u. 324); idem M 684 cor (= mentem, ingenium ?) Mj eos P1 (8. u. l.) B; os P3 (haud illepide mihi suggestum est - a Duebnero ? — esse legendum: Nil nisi os facinnt, id est fingunt tantum eloquium, sed de uita recte instituenda stlentf); hoc Lb; hos Ld 585 iubat M in uano P1R (ct. u. 693, 781 etc.); inbano M; insanoB Ld secularia M terrae R 586 Et scire de uitiis Wilh. Meyer (idem ego iam scripseram; cf. Horat. epist. 1 2, 6 sqq; 13 sqq.); sed scire diuitiis M; Et scire de diuitiis P1 (s. u. l.); Scire de diuitiis Lbv; Mart. Hertz in indice lectionum Vratislau. ann. 1880 p, 6 ailegat Horat. epist. I 12, 6; serm. II 2, 101 587 peritum, P1; periti P1; peritum? v 188 Quod MP1 Ld (causa affertwr, cur insanum dicatur forum); Quo (= In quo) Wilh. Meyer\\\\ Quot R iura uacillant, scripsi; iure uacillant, P1; iure uacellant M; iura uacillant! R; iura uacillant? Ld ni P3 ; ne MP1 υ rogantur P1; eidem in commentario (Pl) codicis lectio probatur 581 Sit licet defensor, sit licet Ld; Sic licet defensor sit licet M; Sic, licet defensor sit, licet P1 R uersus 590—593 in M litteris uncialibus scripti 82 Sic Wilh. Meyer (cf. u. 614); SI MPlv VITVPERATVR M; uituperatns P1 (s. u. I.) v 594 locuntar M Infelix est ille, qui uenerit illis in ore; Illi ferunt laudes et ille uictoria(m) damnis. Stat miser in medio mutus, cui plus dolet intus; Illi tonant Ore et ille silentio nummis. Obstrepit interea uox adornata diurnum, Et saepe fit causa melior mala pluscula dando. Hinc pretium quaerit sapiens, hinc uincere gaudet, Etsi praue gerat, dum sit modo uictor, aegrotat. Nil sua de causa tractat, cum lucra conatur; Spem subit alterius et sua(m) posterga remittit. Multi de successu rapiuntur saeculi silua; Dum gaudent in breuia, remanent a gratia Christi; Dum cupiunt multa oculo, dum augere quaerunt, Nec Deus est illis aliquid nisi saeculi uita. Pro uentre satagitur, agon est pro ipso diurnum, Et uerum agonem spernunt pro aeterna salute. 596 Illi M2 P1υ; Ille M1 ille MR (coniecturâ) Wilh. Meyer, Abh. p. 294 (cf. u. 598)\\'; illi P1 (s. u. 1.) LbLd uictoriam Lbυ; uictoria MP1 Wilh. Meyer (\"durch den Sieg\") damnis MP1υ; damna Wilh. Meyer 597 cui MP1; qui υ; cf. Ienaer Literaturzeit. 1877 p. 797 598 et ille et ille (sic!) M 100 sepe M ploscula P3 (Duebner) Lb υ; plnacol? M (ultima littera margine interiore glutinatoris opera euanuit); plus alii P1 (ex plus cali, quod in codice tn- ueniri falso a/lirmat) 101 pretium quaerit (quaesit) sapiens F (Duebner) Lbv (uidetur hic sapiens per ironiam usurpari de adulterina huius saeculi sapientia, cui u. 614 uera sapientia opponitvr); pretium quęsapiens M; pretiumque sapiens Pl; pretium quaerit cupiens Wilh. Meyer 602 egrotat M 102 sq. uulgatam uerborum distinctionem uictor; aegrotat, J Nil mutaui; aegrotare ut ϰάμνειν c. inf. (Hom. 8 448 sq.) uidetur significare \\'sichs sauer werden lassen 604 suam LbB; sua MPl Ld posterga MLdj post terga P1 R remittet M (PJ falso: remittiet) 605 seculi M; saeculi P Ld; in saeculi B 106 breuia P1 Ld; brebia M; breui Ebert (p. 418) B (idem postea breuia praeferebat) 107 augero] tangere Wilh. Meyer 609 Pro uentre satagitur scripsi (Paul. ad Philipp. 3, 19; Instr. 1 23, 1; 7; 12 etc.); Prouenire satagitur MP1 (P2: \\'ac si gallice diceres paruenir\\'); Prouenire satagit Lb; Prouenire satagunt Hanssen ; Prouenire satagit nir v 810 spernunl Hanssln; spernit MP1υ Quisque quasi uigilat sacculo, laudatur acutus; Nam qui Deum sequitur, copria iudicatur ab ipsis. 0 nimium felix, saecularia si quis euitet! Sit stultus aliis, sapiens dum sit Deo summo. Ipsa spes tota, Deo credere, qui ligno pependit; Foeda licet res est, sed utilis uitae futurae. Nam populus ille primitiuus illo deceptus, Quod filium dixit, cum sit Deus pristinus ipse. Hic praeibat eos in columna nubis et ignis, Quando de Aegypto liberauit illos ad unum. Hic crudele nefas inperat de unico nato, Vt probaret Abraham, cui dixit: Parce! (d)e caelo Angelus. Et Deus est, hominem totidemque se fecit, Et quidquid uoluerit, faciet: ut muta loquantur. 119 Exod. 13, 21 622 Gen. 22, 11 611 quasi MP1; casso JK; si Ld sacculo M (cf. Instr. 19, 5) ; saeculo P1υ C12 qui Deum P1υ quid cum M 113 eecularia M 614 summo] o glutinatoris opera ablatum 615 Ipsa spes MdL (com.); Ipsa spes est P\\' (s. u. l.); P3: Ipse apes est uel Spes est (sine ipse), quod receperunt Lb R deo MPl Ld; Domino Lb B 616 Foeda] o in M initio omiswm m. 1. add. uite future M 617 totus uersus a Pitra omissus erat; cf. S. 107 p. 795 illo scripsi; ille M 618 filium dix cum M (P2 falso: dixit eum, cuius loco P3 suspicatur: \\'dixit quum\\'); filium se dixit P1R; filius dicitur Ld sit Deus] erat Deus Ebert (p. 392) Lb; Deus sit 12 119 preibat M eos MPl Iudaeos R; Deus Ld 120 egypto M 621 inperat M 622 de caelo scripsi (cr. Cypr. p. 67, 8 H.); ę celo M; e caelo (coelo) P1υ 623 totidSque se fecit Mj totidem qui refecit P1 (s. u. l.) v; totidem qui se fecit Lb 622 sq. uulgatam uerborutn distinctionem \\'e caelo Angelus. Et\\' mutauit Wilh. Meyer, Abh, p. 306; sed cf. Cypr. I. c.: Et uocauit eum angelus Domini de caelo et dixit illi etc. 623 post fecit in M additum signum: :, quo pertinet signum: bp : imo margine scriptum, quo praemisso uersus 624 et 625 primo omissi altera manu supplentur 624 quidquid P1υ; quitquit M uoluerit P1 (8. u. l.) v; ualuerit M muta M (ut Knoellio uidebatur) P1υ; at P\\' dicit: \\'diserte habet codex: multa\\'; ibidem proponuntur lectiones: muti, muli_. Balaam sedenti asinam suam conloqui fecit . Et canem, ut Simoni diceret: Clamaris a Petro! Paulo praedicanti dicerent ut multi de illo, Leonem populo fecit loqui uoce dioina. Deinde, quod ipsa non patitur nostra natura, Infantem fecit quinto mense proloqui uulgo. Hic erat uenturus conmixtus sanguine nostro, Vt uideretur homo, sed Deus in carne latebat. Non senior ueniet nec angelus, dixit Esaias, Sed Dominus ipse ueniet se ostendere nobis. Hunc mare pertimuit, hunc uenti, hunc tartarus ipse; Agnouit Dominum omnis creatura latentem. Solus nequam populus centriam erexit ad illum: \\'Absit, ut sic Dominus uenerit in tali figura Hic, sicut in terra, super fluctus maris inibat Et uentis inperat, placidum ut redderet aequor. 625 Numer. 22, 27 sq. 133 sq. Esai. 63, 9 (Cypr. 72, 1 H.) 625 huius uersus extremo margine positi priora uocabula a biblto- pego ita desecta sunt, ut de lectionibus Balaam et asinã nulla moueatur dubitatio; inter Balaam et asinã, Pitrae si fides habenda est, caedenti scriptum erat; at Knoell qua est diligentia ex uestigiis relictis coMgit sedenti potius scriptum fuisse, quod uerum esse apparet ex Sedul. carm. paech. I 161: afiktar asella sessorem per uerba suum. Praeterea Knoelli collatione confirmatur, quod tam Ludwig suspicatus erat, ante Balaam Pitram falso posuisse Et, cuius ioco Boenseh scrip- serat: Sic conloqui M 121 clamaria a Petro M; idem iam Roensch coniecturâ inuenerat, Zeitschr. f. d. hist. Theol. ann. 1873, II p. 303 squisi quod ibi sub finem uitiose clamatis pro ckmaris typis expressum est (ibidem haec temptantur: elamatur a Petro; clamat tibi uel ibi Petrus); clamauit a Petro P1 (e. u. J.); damnaint te Petrus Jacobi R (in textu); clamatas a Petro Hilgenf.; clamaoi de Petro Ld 827 predicanti M multi MP1R; muti Pitra (in praefat. p. XXII) Hilgenf. Ld 128 populi M, quod m. 1. correxit, ut sit populo 631 commixtus R (coll. Verg. Aen- 6, 762); conmizto Jff; commixto P1Ld 637 neqaa M centrim MP1υ (as spiculum aeorpionis; aUudere uidetur poeta ad Apoc. 9, 10; cf. Ludwigi et Roenschi commentartos); \\'forsan legendum graece ϰέντρον\\' P3; malim centrium uel centria a Graeco ϰεντρίον propagatum 640 inperat M Hic legem tartaream derupit uerbo praesenti Et leuat de tumulis Lazarum die quarta fetentem. Nam qui ferebatur, cum fuisset obuius illi: Surge, inquit, iuuenis! Et [re]surrexit ille de ferclo. Archisynagogi filiam deprecatus a patre Iam exanimatam plangentibus suscitat illam. Mutum loqui fecit et surdum audire praesertim. Et caecum ex utero natum, ut uideret in auras. Post XXXVIII annis paralyticum surgere iussit, Quem admirarentur grabatum in collo ferentem. Cuius uestimento tacto profluuio sanata est. Quinque panes fregit hominum in milia quinque Et quattuor milia iterum de septem refecit. Plenius ut sese Dominus demonstraret adesse, 642 Ioh. 11, 39 644 Luc. 7,14 sq. 645 sq. Marc. 5, 22 sqq. 647 Marc. 7, 32 sqq.; 37 648 Ioh. 9, 1 649 aq. Ioh. 5, 5 sqq. 652 Marc. 5, 25 sqq. 653 Matth. 14, 15 sqq.; 15, 32 sqq.; Mare. 8,. 1 sqq. 641 legem tartaream P1υ; lege tartareS H; uectem tartareom R swpicatur in commentario coli. Psal. 106 (107), 16; Ies. 45, 2; Thren. 2, 9; Amos 1, 5 disrapit R, quod recte refutat Ld 642 Et leuat de MP1υ; Eleuat e P3 fetentem M; foetentem P1 (8. u. l.) v 644 inquid M et resurrezit MP1; Et surrezit Ld; Resurrexit R; (inuenis;) surrexit P3 Lb; fort. resedit ille de ferclo scripsi; ille de ferculo Mi ille de feretro P1 (s. u. I.) R; ille feretro Ld 645 Archisynagogi υ; archisinagoge M; Archisynagogae P1 646 ezanimatam. P1 (s. u. I.) υ, examinata M 647 presertim M uulgatam interpunctionem ante praesertim deleui; praesertim cum uerbis audiendi et loquendi coniungendum uidetur esse atque idem ualere, quod alias disertim; cf.Jnstr. I 41, 17 648 cecum M 649 triginta octo P1υ; XXXVIII M; ut syllabarum abundantia coerceatur, trinta pro. triginta legendum esse exemplis allatis probat Hanssen, de arte metr.. Commod. p. 40 150 admirarentQr M grauatum M post ferentem unum uersum excidisse et Wilh. Meyer docuit (Abh. p. 304) et ipse suspicatus sum 652 tacto M; tacta P1 (s. u. I.) υ 653 Quinquel V. M freg M quinque] V. M 654 septem] VII. M 655—660 uersuum ordo nescio an turbatus sit Commutauit aquas, fierent ut optima uina. In nuptias fuerat inuitatus matre cum ipsa; Quod fuit rogatus, subueniret uino defecto, Tunc iussit implere hydrias uelocius aqua, Quod prius gustauit et sic ministrari praecepit. Nec sic potuerunt Dominum cognoscere factis, Sed insanierunt, quasi nequam perdere morti. Quod ipsum concedit, quoniam sic pati decreuit; Si tamen crediderint, ueniam tunc demum habebunt. Hic est primogenitus per prophetas ante praedictus, Vt uocitaretur in terris Altissimi proles. Felices, hominum spem suam in isto qui ponunt, Nam insipientes tamquam maledictum euitant. Aeternitas illi praeparatur, Christo qui credit, Vt socius Dei sit homo post funera uiuens. Lex et prophetae docent, qui sunt Dei digni caelorum Et quibus absconsa reuelantur aurea saecla. Per tot uates numero de filio Dei clamatur, Et cluserunt oculos fili Dei primi uocati; Qui scelere facto non sunt recordati legendo, Sed perseueranter: Nos sumus electi! dicentes. 656 Ioh. 2, 1 sqq. 656 commutaũ M 858. Quod MLd; Quando P1; Quum PSB -Quod — uino in M litteris uncialibus scripta SS9 Tunc M; Tam P1 (8. u. I.) v ydrias (sic!) in M m. 1. in rasura scripsit 660 cum neque Quod habeat quo referatur, neque gustauit conueniat cumnarratione euangelica (cf. quae Boensch in commentario p. 279 in hunc locum adnotat), hic excidisse quaedam uidentur precepit M 882 insanierunt M; insani erant P1 (8. u. I.); insanierant P3υ perdere MP1 Ld; pendere P3R morti MPlB (cf. u. 321; fort. prodere morti; cf. Verg. Aen. 12, 41 sq.); morte Ld 883 qm̃ M decreQ M 671 prophete M docent M; dicent P1 (8. u. I.) v malim Deo; cf. u. 88; Instr. 11 19,15 celorum M 872 scfa M 874 fili M (cf. u. 732; 735); filii P1 (8. u. I.) v 676 perseueranter Wilh. Meyer, ut ipse iam scripseram; perseuerantes MP ; perseuerant LbB; perseuerant: En Ld dicentes] de participio praes. pro uerbo finito usurpato cf. u. 46 et locum simillimum Instt. 134,17: Non requiris eam, sed sic quasi besteus errans Adhuc infatuant profanos balneis ire, Quos faciunt mundos ipsi Deo summo placere. Aqua lauat sordes, non intima cordis iniqua, Nec sacra sacrilega potuerunt lauare curata. Non ita praecepit Dominus, sacra ferre malignis; Et locu(tu)s iterum, ab idolis mundos haberi: Nemo sibi faciat simulacrum daemonis, inquit; Nam dixit et illis: Idolis seruire nolite. Si Deus praecepit ab idolis ualde caueri, Quid illi decipiunt gentes puros esse lauacris? Immo cum recipiunt tales, docere deberent Seruire non aliis, nisi tantum Summo placere. Dum facinus quaerunt obumbrare Christi de morte, 879 Matth. 15, 18 sq. 681 Exod. 22, 20 682 sq. Exod. 20, 3 sq. 684 neuter. 6, 13 sqq. 677 ire M (ut Knoellio uidebatur) P1υ; ira incodP* 678 Qos M faciunt (= fingunt, simulant; cf. u. 686 decipiunt gentes puros esse lauacris) M (P5 falad: facient); faciant P1υ 179 Aqa M labat M iniqa M 180 sagra M potert M curata] peccata R 680 sq. uulgatam uerborum distinctionem curata, Nec ita mutauiy 881 Ñ (= Non) Jf; Nec P1 (8. u. I.) v pcep M 882 Et locu(tu)s iterum Wilh. Meyer (cf. u. 325 Sed iterum dixit Dominus*); Et loc iter, M; Et locas iterum P1; (malignis.) Est locus Ieremiae Zd; Et lei sanctorum PS (Duebner ?); Sed lex ipsorum R munds M 683 demonis inqid M 684 Nã (= dixit) M (nam = autem, ui copulatiua magis quam aduersatiua ut u. 649; 898), Nam P1 (s. u. I.) JR; Nunquam Ld illis idolis MPlLd; illis idolis umquam P3; illis idolis numquam R 185 Si Mv; Sic P1 686 qd M puros esse lauacris P* (DuebneT); puro sese lauacris M; puros (paro P3) sese lanari P1 687 recipiunt M; recipient P1 (s. u. l.) Ld; receperint R 689 quęr̃t M. *) De et iterum nihil esse mutandum ]apparet etiam Cypriani locis quibusdam comparatis, quos Commodianus uidetur secutus esse: de lapsis c. 7 (p. 242, 3 H.): Et iterum Deus loquitur dicens: sacrificans diis eradicabitur nisi Domino soli et test. III, 59 (p. 161, 7): ubi Dei praeceptoi non facies tibi idolum nec cuiusquam similitudinem haec praemittuntur : Et rursum (Et iterum cod. M). Aperiunt ualuas passim, ut intretur ad illos. Hinc ergo depereunt, qui se putant puros ab aqua Posse Dei fieri, conscientes ante latroni. Nunc colit in uano quodlibet, nunc sancta requirit,. Nescit ubi primum occurrat inscius ille, Ac idolis seruit, iterum tricesima quaerit; Nunc azyma sequitur, qui castum sederat ante. Hoc Deo non placuit participes daemonum esse, Qui legem instituit, fieret quo transitus inde. Sunt tibi propositae duae uiae: elige, quam uis, Nec enim te findes, ut possis ire per ambas; Sed tamen ex ipsis opportunam quaerere debes; Ne cadas in fauces latronum, cautior esto. Vnum quaere Deum, qui quaerit hostia nulla,. Vt possis abolitus resurgere saeclo nouato. Quid malos attendis et iudicas sanctos iniquos, 690 balbas passim H; passim ualuas P\\' 691 qi M 692 ẽscit entes M latrone M1; latroni M2 693 colit in fano B; sed cf. Instr. 112, 10: Religio cnius in uacno falsa curatu r 695 serait, iterum P3υ; seruit iterum; P1 tricerima (sabbata ?) quaerit MP1 Wilh. Meyer, Abh. p. 294; tricesimam quaerit Ld ; tricesimas quaerit R 696 azjmase quitur M castum (castO M) sederat MP1; castus sed erat uel castum caederat P2; caseos ederat Ebert (p. 393); Castori caederat R; castus aderat uel castus ederat Ld; porcum caederat Huemer; ego ceniecturarum numerum nolo augere; satis habeo locum Arnobianum attulisse, quem ad rem expediendam aliqua ex parte ualere censeo: adu. nat. 5, 16: quid temperatus ab alimonio panis, cui rei dedistis nomen castus? nonne illius temporis imitatio est, quo se numen (Mater Magna) ab Cereris fruge uiolentia maeroris abstinuit? Vt azyma et castus ita sequi et sedere contrarie inter se referuntur 699 propositae duae niae P1υ; ppositas (P* falso: propositus) duas uias M (ef. S: 107 p. 755) qǎm M 701 querere M 702 Nec M 103 quaere Deum, qui quaerit hostiam nullam v; qęre ñm qui qerit ostia nulla M (cf. Lucif. p. 288,12, H.); quaere Deum. Qni quaeris hostiam ullam P1 Lb; Si quaeris ostia nulla P* 703 sq. P1 sic uerba distin- guit: Deum. Qui .. ullam, Vt .. nouato? 704 abolitus resurgere Lb v; abolitus surgere MP1; coelitus assurgere P3 seclo M 705 Quid malos M (ut Knoellio uidebatur) P1 υ; \\'Quod malo. ib.\\' (= in codice) P* Qui tibi nullum uerbum de lege demonstrant? De uirtute Dei refertur, quam fecit in illos; Nam de sua facta scelerata dicere nolunt, Semper homicidae semper manibusque cruentis, Quos Dominus numquam potuit domare monendo. Suffecerat illis per ignauiam tanta fecisse Et dicere: Scriptum sic erat, modo credere fas est. Sed Dominus ipse obscurauit sensus eorum, Indurauit eos sicut Pharaonem in ipsis; Nec preces eorum dixit exaudire se uelle Et de terra sua proiecit illos iratus. Cum filios illos utique iam dixerat ante, Necesse uoluerat bono corde uiuere natos; Quando pater gaudet, cum sit bonus filius illi; Quod si malus fuerit, execretur odio natum. Contrarium nullus patitur sibi filium esse,\\' Excluditur omnis caritas crudele de nato, Nec facit heredem illum ex asse suorum,.-. Quae si prius poterit consumere, gaudet in illum. . 714 Exod. 7, 3; 13 al. 715 Mich. 3, 4; Prouerb. 1, 28 717 n Beg. (Sam.) 7, 14 (II Cor. 6, 18) 706 demonstrat M 707 refert M 708 de sua MR (cf. Instr. Z 27,19); de se sua P1; de suo P3Ld nolt M 701 homicide M semper (sgp) manibusque MP1 Hanssen (similis inuersio uerborum u. 729; Instr. I 35, 4; II 26, 3); manibusque semper υ cruentis P1υ; Tuentis M 711 Sufficerat M; sed prius f erasum tantA M 712 scribtum M credere M1 om.; M* s. l. add. 713 obscuraif M 714 InduraS M siõ M 715 £ (= dixit) M; om. P1 (a u. I.); ait P3 (\\'uenit(?) addenda uocula: eorum [ait] exaudirè) υ 716 proieο̃ M iratas] in M primas duas litteras ir m. 2. in rasura scripsit, pro quibus m. 1. scripserat fc 719 bon M 720 mal M execretur M 722 Excludit omnis M; Excluditur omnis R (coniecturâ) Hanssen; Excludit omnis P1 (s. u. 1.) Ld; can legendum omne?\\' P; Excludit omnia Lb caritaa MB; charitas P1 Lb; se caritas Ld 723 fac M 724 Quae P3 R; Qu6 M1; Quf M\\'; Quem P1 Ld illum MLbLd; illam P1 (s. u. I); illis R XV. 11 Impium et saeuum sobolem, rei suae tyrannum, Nec obuium patitur genitor commotus ab illo. Quid isti praesumunt, cum sint adoptati, dicentes: Ex omni populo nos sumus carissimi Summo? Parricida patris semper et superbus in illo. Carus esse potest ant heres iure uocari? Si patres carnales tales detestantur alumnos, Quanto magis Dominus, superant cui fili legendi! Mansuetis, humilibus, obsequio plenis alumnis 721 seuumM Impiam et saeaam P* subolem M; sobolem P1υ rei suae tyrannum P1 (= dorninium rei familiaris usurpantem ?); reisao tyrannum M ab initio, sed o in suo m. 1. correxit, ut sit sae; reisue tyrannam P2Ld, (\\' Wenn er aein Verмögen wird friiher aufbrauchen kdnnen, 80 ist es ihm dem Sohne gegmaber, der selbst hart und gegen Schuldner ein Tyrann ist, eine Genugthuung\\' Ld praef. p. XXXI); rei suae tyrannus Lb Boesser (Jahrb. f. class. Philol. 115 p. 92: \\'so lange er noch Herr seines Vermögens ist\\') 721 obuiam P1 patit M ab illa P1 721 sqq. ab aliis aliter inter punguntur: Contrarium .. esse: I Excludit .. nato, I Nec .. suorum.| Quem (suorum, Qaae Ps) .. consumere, gaadet in illam I Impiam .. sobolem, rei suae tyrannum, I Nec .. genitor, commotus ab illa? P1; Contrarium .. esse I (Excluditur .. nato) I Nec .. Illorum, I Quae .. conlumere, gaudet in illis. I Impium .. sobolem, rei suae tyrannum I Nec .. genitor, commotus ab illo? R; Contrariam .. esse. I Excludit .. nato I Nec .. suorum. I Quem .. consumere, gandet in illum I Impium .. sobolem reisue tyrannum; I Nec .. genitor commotus ab illo. Ld; ego Wilh. Meyerum potissimum (Abh. p. 306) secutus sum 727 adoptati scripsi (cl. u. 735); adortati M; adhortati P1 (s. u. I.) Ld, qyi adnotat: \\'adhortati formae notio passiua inest, cf. exhortauit Petron. 76 etcu. Neue II, p. 290 sq.; It. (Roensch) p..297\\'); indurati B 129 Parricida] d in M m. 2. add. et M (cf. u. 709); est P* (s. «. I.) v superuus M in illo: Caras P1υ 732 et 735 fili MB (coniecturâ) Hanssen (qui §. 33 p. 66 docte de eius modi formis disputat; cf. u. 674; 907); filii P1 (a. u. I.) Ld 732 legendi MP1 (cf. u. 676; Auson. Tetrast. (Caesar.) XIII, 3 sq. Imitatur adoptio prolem, Quam legisse iuuet, quam genuisse uelit; XIV, 3 sq. Hic quoque prole carens sociat sibi sorte legendi, Quem fateare bonum); legandi Lbυ 733 obseqo M Diuidunturque bona, non impiis neque tyrannis. Adoptati fuerant manifeste fili Iudaei, Sed in testamento consecuti sunt impii nomen. Ipsi sibi reputent: Scelere commisso cruenti Qui poterant utique participes esse bonorum? Quid nobis strident, quid nos aemulantur heredes ? Fecissentque bonum, et erant in parte legati. Nec hodie tacent et Christo credere nolunt, Qui fuerat illis salutaris lege praedictus; De quo iam audistis qualiter prophetae. canebant: Venturum in terras Dominum, quem gentes adora[bu]ut. Hunc certe nos ipsum admonent cognoscere Summum, : Qui renouat hominem, peccata pristina donat. Nam et comminatur deorum cultoribus ipse : Sacrificans idolis periet in morte secunda. 744 Psal. 21, 28; Sophon. 2, 11; 3, 9 al. \\' 741 sq. Esai. 43 18 sq.? 748 Apoc. 21, 8 \\' 734 Diuiduntiirque bona MP1 (de que particula tam longp ab initio sententiae posita cf. u. 884; Ouid. Trist. IV, 1; 74; Forbig. in Verg. Georg. d, 22); diaiduntur bona R; dIuiduntur, quae bona, Ld (cf. Ienaer Literaturzeit. ann. 1877 p. 797)\\' 731 sunt] ft M • 739 yd nob M; Qui nobis P1 (8. u. I.) v od nos M; qui nos P1 .(s. u. I.) v aemulant M 787 sqq. cruenti, I Qui .. bonorum, I Qui .. strident, qui .. heredes? v 740 Fecissent si Ld; sed cf. Kuehner, ausf. Gr. §. 47, 7; Schoem. in Cic. flat. deor. I, 32 (89); de que .. et particulis cf. similem locum Instr. II 8, 6 sq. medicumque require, Et tamen in poenis poteris tua damna lenire 74i Nec M (ut Knoellio uidebatur) V; Nunc P1 (s. u. I.); sed Ps : \\'Neque suspicio deest esse legendum: nec hodie hod M 742 pdictt M 743 prophetae M2 P1v; propheta Mx 744 dñm MP1 ; Deum v adorant scripsi (cf. u. 836; ibi quoque adorant = adorabunt); adorabunt MP1v ; orabunt Wilh. Meyer, Abh. p. 291 745 certe M (certe cum cognoscere uidetur coniungendum ; cf. u. 381 sq. Certe iam apparet etc.); ante P1 (s. u. I.) v 146 peccata .. donat MP\\'; peccataque .. donat B; peccata .. donans Ld 747 comminator M 748 idolis periet P1 (8. u. I.) v ; periet idolis M 11* Quisque deos ergo sequitur fabricatos in auro, Argento uel lapide, ligno uel aeramine fusos, Cum ipsis infelix mittetur in igne refectus, Nec ibi permoritur, sed dat cruciatus iniquus. Sunt homines pecorum similes in ista natura, Qui nolunt accipere frenum Dei summi uagantes; Cum ipsi non durant seruorum talia ferre, In quorum saepe descendunt sanguine diri. Dicentes adiciunt: \\'Nihil est post funera nostra; Dum uiuimus, hoc est\\', et incumbunt more suillo; ̒Νulla sit luxuria, quae nos pertranseat aeuo; Dum tempus est uitae, perfruamur omnia saecli.\\' Indisciplinati clementiam Dei refutant Strenia(m) sectantes, quasi sola uita sit ipsa. 749 aqq. Apoc. 9, 20; 14, 9 aqq. 717 sq. Sap. 2, 2 sqq. 741 d̃ſ .. fabricatus M 710 ęramine M 751 refect M (= saeculo renouato, post resurrectionem ; cf. Instr. I 26, 35 sq.); CPraefectns ib. (= in cod.) P\\'; reiectus P1; proiectus P2v 712 iniquus ▼ R Hanseen; iniqos MP1; ignitos Ld 753 pecor MP1 R Hanssen (cf. Instr. 1 34, 5 pecus .. ferinam; Boesser, Jahrb. f. class. Philol. 115 p. 792); equorum Ld 714 nolt M 754 sqq. uagantes. Cum .. diri, Dicentes v, quam uerborum distinctionem cum Wilh. Meyero (Abh. p. 306) mutaui 755 ducant Hilgenf. 756 sepę M discendnnt (descendunt Lb) sanguine MP1 Lbv, descendunt sanguinem P\\'; Deum incendunt sanguine P* 757 (= post) M 758 uiuim+ M; malim: bibimus; cf. Instr, II 36, 4: \\'Dum mortuus, non bibo\\' dicis et quos iUic aliunde attuli locos et incumbt M; incumbant P1 (8. u. I.) v 710 perfruam̃ M secli M 757 sqq. uulgatam interpunctionem: nostra. I Dum uiuimuB, — hoc eet, incumbunt .. suillo — I Nulla mutaui; cf. Wilh. Meyer, Abh. p. 306 761 mutant B Wilh. Meyer p. 291; refugant MP1 Ld; refusant Lb 712 Streniam scripsi (= corporis salutem atque felicitatem ?); Strenia MP1; Strenuam R ; Strenam Lb; Strenui Ld; Terrena (uel Terrenia) Huemer WiIh. Meyer, Abh. p. 291 ipsa MPl; ista B; (sit,) istam Ld Sic redeunt a Deo, qui promittit uiuere semper: Contra bonum pugnant, cum sit repugnandum iniquo. Errauimus omnes manifesto, saeculo suasi, Sed gratia Domini prouocamur credere legi. Propterea uenit et fecit trophaea latenter Et fuit homo Deus, ut nos in futuro haberet. Sed plurimi pereunt, qui putant utrisque placere, Idolis atque Deo, placeat cum nemo duobus. Ynus est in caelo Deus caeli, terrae marisque, Quem Moyses docuit ligno pependisse pro nobis. Ynde quidam errant jgnaui talia passum, Non satis intenti mysterio Dei secreto. Inuidia Diaboli mors introiuit in orbem, Quam Deus occulte destruxit uirgine natus. Qua natiuitate excordantur caeci Iudaei, Stulto<S> infatuant scelere commisso cruenti. Nemo potest ullum excusamen dicere postquam, Cum modo sit nobis facultas data credendi. Non uenit in uano Dominus in terris e caelo, 713 cf. 788 715 Esai. 53, 6 771 Psal. 145, 6; Act. 4, 24 772 Deuter. 28, 66. cf. u. 518 774 Sap. 2, 22 775 Sap. 2,24\\' 783 Sic redeunt a Deo Ld; Sicredunt adeo M; Si credunt Deo P1; Sic credunt Domino Lb; Discredunt Domino B; Sic recedunt a Deo Wilh. Meyer promittit uiuere P1 v (cf. u. 788); promιτ . τ̃τ . (sic!) uiuere M 764 pagnant M sit P1 v; sint M 165 scio M omnes manifesto, saeculo v; omnes, manifesto saeculo P1 766 pronocam ̃ M 767 ueñ .. fec̃ M trophea M; t m. 2. add. 771 celo .. celi terre M 772 pependisse scripsi (c/. u. 518 ; 615; Instr. I 40, 10 pependit ipse pro nobis); gpendiare M; ante p duae litterae (pe?) erasae; pendere P1 v p noti M 773 quidam P1 (8. u. I.) v; quidem M ignaui M; ignari P1 (s. u. I.) v. 774 secreto P1 (s. u. I.) v, secretum M 775 Zaboli B introiũ M orbem P\\' (s. u. I) v; urbS M 776 destrui M 777 iudei M 778 Stultos P1 (s. u. I.) v; Stulto M 779 p}quam M 780 Cũmodo M; Commoda LbB; Commodo P1 (s. u. I.) Ld 781 Dominus P1 (8. u. 1.) v; df M (cf. u. 744) ę celo M Sed uenit, ut faceret populum suo nomine dictum. Quem si quis confessus non erit in ista natura,. Perdit et quod uixit, et in poena sero declamat; Aut certe, dum sperat exspectans credere canus, Excluditur diu(t)ius ab aeterna uita defunctus. Ergo iam ad illum citius recordari debemus. Qui nobis post obitum pollicetur reddere uitam. Insuper hoc addit, inmortales esse futuros Et frui, quod oculus non uiderat ante, uidendo. Sex milibus annis prouenient ista repletis, Quo tempore nos ipsos spero iam in litore portus. Tunc homo resurget solis in agone reductus Et gaudet in Deo reminiscens, quid fuit ante; Qui, sicut audiuit fragilis in pristina carne, Cum sit incorruptus, recognoscit ante promissa. Quam gloriam mirans homini prouenisse sic inquit: 783 Matth. 10, 32; Luc. 12, 8 788 loh. 10, 28; 11, 35 710 I Cor. 2, 9 793 Matth. 24, 29 aqq.? 7M I Cor. 15, 52 782 ueñ M Raceret M nom̃ M 784 Perdit et quod uiiit et ia poena sero declamat Lb (cf. u. 82; perdit et = etperdit; declamat = pZangit; cf. Instr. II 32, 13 extinctos clamatis); pdit et qd uii & n penas ero declamat M; Perdit et quod u. e. i. poenas Herodis se idamnat P1; Perdit et quo u. e. i. poena sero reclamat B; Perit et, quod uizit, in poena sero se damnat Ld (\\'er geht unter und zu spat, wenn er schon die Strafe leidet, verwirft er aein — friiheres — Leben\\'); idem iri gehenna pro in poena suspicatur scribendum esse 785 eipectans P3 v ; spectans MP1 credere MP1 ; crescere P3 v oanus scripsi (cf. Instr. I 29, 3: Viuere post ista dicis non spero defunctus); canos MPlv 781 diutius P1 (8. u. l.) Ld; diuius M; diu B; dirus? (cr. Instr. I 36, 4) eterna M 787 recursare Wilh. Meyer 7S9 inmortales M 790 oculos M 791 puenient M (cf. u. 39t; 197); peruenient P1 (s. u. I.) v 791 sqq. in distinguendis uerbis Ludwigiutn secuti sumus; repletis; I Quo tempore (nos portus) | Tunc PB 792 Quod M noa om. Hanssen portus Plv (cf. «. 6i; Verg, Aen. 7, 598 omnisque in limine portus sc. sum); portans M 793 agone reductus P1 v ; augonere ductus M (P* falso: in augonere eductus) 794 Domino Hanssen 795 siõ audiQ M, 797 gloria M inquidM Qualiter audiui prius, sic singula cerno., Haec pariter omnes clamant ab inferno leuati: Quemadmodum ante audiuimus, ecce uidemus! Cedet dolor omnis a corpore, cedet et ulcus, Nec erit anxietas ulla nisi gaudia semper. Quisque tribus credit et sentit unum adesse,. Hic erit perpetuus in aeterna saecla renatus. Sed quidam hoc aiunt: Quando haec uentura putamus ? Accipite paucis, quibus actis illa sequantur. Multa quidem signa fient tantae termini pesti, Sed erit initium septima persecutio nostra. Ecce iam ianua(m) pulsat et cingitur ense, 801 Apoc. 21, 4; Esai. 25, 8 799 et 805 Hec M om̃ſ M 800 QuSadmodo M uidemus P2 v ; uidimus MPl 801 ulcus P1 R Hanssen Wilh. Meyer, Abh. p. 294 (cf. Instr. II 1, 25 sq. neque dolores .. sentiuat aut ulcera nata); uulgus M; uulnuB Ld 803 credidit B sentit M; sensit P1 (6. u. I.) v 805 hoc M; haec P1 (s. u. I.) v quidam: Haec, aiunt, quando v 806 sequantur M; sequentur P1 (s. u. I.) v 807 fient M (ut Knoellio uidebatur) P1v ; \\'fieri ib.\\' (= in codice) P2 tantae termini pesti P1 (8. u. I.) Ebert (p. 395) P; tante termini peste M; teterrimae pestis Bunsen (Hippolyt. II extr.); tantae termini pestis Ld 808 Sed (S unciale!) MP1 R (signa antecedentia et ipsum persecutionis initium inter 6e opponuntur); Et Ld 801 Ecce iam ianuam pulsat Ebert (cf. Lb p. 19 sq.) Ld ; Ecce ianua pulsat M; Ecce ianua pulaatur P1 Lb; En ianuam pulsat P*R ; Ecceianuam pulsat Bunsen Lipsius (Lit. Centralbl. ann. 1869 p. 82) et cingitur ense scripsi (cf. Verg. Aen. 7, 640 fidoque accingitur ense; Psal. 44, 4 apud Tertull. adu. Iud. c. 14 et Oypr. p. 98; 1 H. in codd. WLM accingere ensem) ; et cogitur esse MPl; et cogitatnr adesse P2 Lipsius ; et iam cognoscitur esse Bunsen ; et cogitur ipsa (ianua) Lb; ecce cogitatur adesse B; idem poetea (Zeitschr. f. d. hist. Theol. ann. 1873 p. 302) praefert: En ianuam pulsat et (ecce) recognoscitur eese; et cognoscitur esse HUgenf.; et cogitur ense Ld *) *) \\'Explicat poeta haec : persecutio, uel Gothi irrumpentes pulsant ianuam, ipsi autem aliis gentibus a tergo instantibus premuntur et uexantur, ut amnem — Danubium — traiciant\\' Ld praef. p. XXXIV. — At persecutio septima non Gothorum est, sed Decii, qui Gothorum inruptione opprimitur. Iidem infra dicuntur Christianos pascere et ut fratres requirere!.. 10 Qui cito traiciet Gothis inrumpentibus amne. Rei Apollyon erit cum ipsis, nomine dirus, Qui persecutionem dissipet sanctorum in armis. Pergit ad Romam cum multa milia gentis Decretoque Dei captiuat ei parte subactos. Multi senatorum tunc enim captiui deflebunt Et Deum caelorum blasphemant a barbaro uicti. Hi tamen gentiles pascunt Christianos ubique, Quos magis ut fratres requirunt gaudio pleni. Nam luxuriosos et idola uana colentes Persecuntur enim et senatum sub iugo mittunt. Haec mala percipiunt, qui sunt persecuti dilectos : Mensibus in quinque trucidantur isto sub hoste. Exurgit interea sub ipso tempore Cyrus, Qui terreat hostes et liberet inde senatum. 811 Apoc. 9, 11 810 Qui Bunsen Lipsius Hilgenf. (Qui refertur ad eum, qui deinde Apollyon appellatur); Que M; Quae P1 (8. u. l.) v traiciet MP2 (quae ibi coniectura uidetur esse, ea codieis est lectio !) v; traieci. Et P (j. u. I.); (Qnae cito) traicitur Lb gotis M ãne M (cf. Liu. XXII 31, 7 freto in Italiam traiecit); amnem i* (B. u. I.) v 811 Apolion MPlv 813 cum] tum (= tum, forma Merowingica scriptum? cf. Wattenb. Palaeogr * p. 51) de locutione cum multa milia cf. u. 895; Instr. I 27, 19 gentis P1; gentes MP3v a uersu 812 extremo dextro margine folii recti haec inueniuntur manu prima (?) scripta, sed a bibliopego ex parte resecta : 816 celorum M uicti M2 P1v ; dicti Ml 817 Hii M 818 frs M 819 Nam (= autem) MP1 R; Quam Ld, qui totum hunc locum sic distinguit: pleni, I Quam .. colentes. I Persequuntur lnxoriosos M uana M (ut Knoellio uidebatur) P1v ; \\'uaria cod.\\' P* 820 persecuntur M enim] illi Lb 821 Haec P* (8. u. I.) v; Hac M 822 isto scripsi; ista M; isti P1v 823 Ezurgit M Ex infero redit, qui fuerat regno praeceptus Et diu seruatus cum pristino corpore notus. Dicimus hunc autem Neronem esse uetustum, Qui Petrum et Paulum prius puniuit in urbe. Ipse redit iterum sub ipso saeculi fine Ex locis apocryphis, qui fuit reseruatus in ista. Hunc ipse 〈se〉natus inuisum esse mirantur; Qui cum apparuerit, quasi deum esse putabunt. Sed priusquam ille ueniat, prophetabit Helias Tempore partito, medio hebdomadis axe. Conpleto spatio succedit ille nefandus, Quem et Iudaei simul tunc cum Romanis adorant. Quamquam erit alius, quem expectant ab oriente,, In nostra caede tamen saeuient cum rege Nerone. Ergo cum Helias in Iudaea terra prophetat, Et 〈signo〉 signat populum in nomine Christi; . De quibus quam multi quoniam illi credere nolunt, Supplicat iratus Altissimum, ne pluat inde: 833 Malach. 4, 5 . 834 Apocal. 11, 3; 11 842 sq. Apoc. 11,6, 825 preceptus (= praematura morte abreptus ?) M; praereptus P1 R; praefectus Ld 827 Dicimus MP1; Discimus P3 (aut diIimus) Lb v 828 urbem M 829 scii M finem M 830 apocryfis M ipse senatus Lb Ld (cf. u. 851 sq.; hunc .. inuisum esse idem uidetur ualere quod: Cquamquam non conspiciebatur, tamen uiuere\\'); ipsis notis P1; ipsis natis P3 (cunctanter); ipsi senatui R adesse Lb 832 apparuerit M quisi M 833 pphetaS M 834 ebdomadis axem M 835 Conpleto M 838 iudei M simul tunc M; tunc simul P1 (s. u. I.) v 837 qtiem exspectant P1 (s. u. I.) v; quS (e m. S. in rasura scripsit) expectent M; malim: quam expectant uel expectent 838 sqq. adorant, I Quamquam .. oriente; | In nostra v 838 caede P1 v ; crede M; clade Ebert p. 396 seuient M cum rege Norone Ebert; cum nece Nerone MFL; cum nece Neronis P3 (sensu actiuo); nece cum Nerone P2 840 (signo) signat populum scripsi (cf. Cypr. p. 366, 24 H. qui .. signo Christi signati fuerint); signat (signo) populum R ; signat (proprium) populum Ld (idem in praefat \\'forte dilectum\\'); signat populum MP1 ; signat populum (uenturum) P3 841 De quibus] haec uerba P\\' antecedenti uersui adiungit, quod ipse in excursu (P3) improbat qm̃ M 842 ne pluat inde. Wilh. Meyer, Abh. p. 306 (= exinde; cf. u. 892); ne pluat; inde Plv Clausum erit caelum ex eo nec rore madescet, (Et) flumina quoque iratus in sanguine uertit. Fit sterilis terra nec sudat fontibus aquae, Vt famis inuadat; erit tunc et lues in orbe. Ista quia faciat, cruciati nempe Iudaei Multa aduersus eum conflant in crimina falsa, Incenduntque prius senatum consurgere in ira Et dicunt Heliam inimicum egere Romanis. Tunc inde confertim motus senatus ab illis Exorant Neronem precibus et donis iniquis: Tolle inimicos populi de rebus humanis, Per quos et di nostri conculcantur neque coluntur. At ille suppletus furia precibusque senatus Vehiculo publico rapit ab oriente prophetas. Qui satis ut faciat illis uel certe Iudaeis, Immolat hos primum et sic ad ecclesias exit. Sub quorum martyrio decima pars conruit urbis Et pereunt ibi homines septem milia plena. Illos autem Dominus quarto die tollit in auras, Quos illi uetuerant sepultura condi iacentes; 859 sq. Apoc. 11, 13 861 Apoc. 11, 11 862 Apoc. 11, 8 sq. .843 Clusam B rora madescet M; m primo omissum m. 1. add. Et flumina quoque Ld; Flamina quoque MP1; Flumina quoque ille P3R 845 sterilis terra P\\' (s. u. I.) v; steriilis terra Bterelis M sudat M (cr. Enn. Beet. lutr. XII, L. Muell. terra sudat sanguine; Verge Aen. 2, 682 Budarit sanguine Jitus); sudant P1 (s. u. l.) v 846 famis MP1 v 847 faciat M; faciet P* (8. u. I.) v 849 in om. Hanssen 850 Heliam Mv ; Helyam P1 (8. u. l.) 851 confertim MP1; confestim Lbv 852 precibus Neronem P3 Lb 854 di S Hanssen; dii MP1 Ld 855 At ille scripsi ; Ad illo M; Est ille P\\' («. u. I.) B; Et ille P3 Ld; Ad illa (= πϱὸς ταυ̃τα) Wtih. Meyer oppletas B pcibusque M 857 iadeis M 858 ecclesiam Eberi p. 396 859 quarum B cruit M 860 (in)ibi Hanssen VII. M 862 aetaerant M; uetuerunt P\\' («. u. I.) v sepultura Ld; sepulture M; sepulturae P1 B, Suscitanturque solo inmortales facti de morte, Quos inimici sui suspiciunt ire per auras. Territi nec sic sunt, sed magis intra crudescunt Ad populum Christi execrantes odio toto. Indurauit enim Altissimus corda nefanda, Sicut Pharaoni prius indurauerat aures. Hic ergo rex durus et iniquus, Nero fugatus, Pelli iubet populum Christianum ipsa de urbe, Participes autem duo sibi Caesares addit, Cum quibus hunc populum persequatur diro furore. Mittunt et edicta per iudices omnes ubique, Vt genus hoc hominum faciant sine nomine Christi. Praecipiunt quoque simulacris tura ponenda Et, ne quis lateat, omnes coronati procedant. In ista historia si fidelis ire negauit,. Feliciter erit: sin uero, de turba fit unus. 863 sq. Apoc. 11, 12 868 cf. 714 869 ct Sibyll. 4, 135 863 Suscitantarque scripsi; Ss (= Sus)citatqe M; Suscitatque P1 (s. u. Z.) v inmortales M facti MP1 ; factos Lbv 864 inimici uix P1 865 ft M 866 execrantes M totos R 867 Indurau M corda nefanda scripsi; corde Qefanda M; corde nefandos Pl (s. u. l.) v 868 Sic faraoni prh M 869 rex in M initio omissum m. 1. (?) 8. I. add. 870 poput christiafi M .871 aut M Caesares addit P1 v ; cesaris audit M 872 popuJ persequat M 873 oms M 874 nom M 875 Precipiunt .. simnlachris M tura M; thura P1v 876 om̃s M 877 In ista hystoria (historia Pl) MP1 (cf. Woelfflin. Arch. III p. 233); In ista histori(c)a Banssen §. 21, p. 44, qui suspicatur Commodianum dixisse historicus pro histrionicus uel hiatricus, colI. Instr. II16, 22; In looa histnca Lb; In ista scoria Ps (Duebner?); In ista histricosa B (idem postea scribendum putabat: In ista histronica coll. stronicis = histrionicis in Gl. Maii VI p. 546 et Gl. Paris. ed. Hildebr. p. 276, adn. 283); In histrionica (sc. corona) Ld, qui in praefat. Instructionum p. LXIl Boenschi coniecturam in ista histronica praefert 878 Felicit M un+ M Nulla dies pacis tunc erit nec oblatio Christo, Sed crnor ubique manat, quem describere uincor; Vincunt enim lacrimae, deficit manus, corda tremescunt, Quamquam sit martyribus aptam tot funera ferre; Per mare, per terras, per insulas atque latebras Scrutanturque diu, exsecratos uictima(m) ducunt. Haec Nero tunc faciet, triennii tempore toto Et anno dimidio statuta tempora conplet Pro cuius facinore ueniet uindicta letalis, Vt urbs et populus ille cum ipso tradatur, Tollatur imperium, quod fuit inique repletum, Quod per tributa mala diu macerabat omnes. Exurget iterum in istius clade Neronis 879 Dan. 9, 27 (de pascha comput. Cypr. append. p. 261, 17 sq. 262, 7 H.) 885 Apoc. 11, 11 (Cypr. append. p. 262, 5 H) 879 tunc erit in M initio omissa m. 1. 8. I. scripsit ; in uocabulo tunc litteras un m. 2. add. 881 defic M treniescant M; tremiscant P1 (8. u. I.) v 881 sq. tremiscnnt, Quamquam Ebert p. 397; tremiscunt. — Quamquam P1; tremiscunt: Quamquam v 883 per insoias f ante atque M* 8. I. add.; atque p sin go las latebras Mi; uocabula p singolae, si Knoelli notam recte intellego, erasa sunt 884 Sorutatque M; de que postposito cf. u. 900; 977 et quae adnotauimus in u. 734 exsecratos nictimam scripsi (= Christianos, qui immolationem*l exsecrantur, ad mortem ducunt); \\'exsecratos nictima M Wilh. Meyer, Abh. p. 294; execratas uictimas Pl (s. u. I.) v 885 Hec M tunc M; tum P1 (8. u. I.) Ld; cum Ebert (p. 397) Lb; dum R post faciet cum JEberto comma posui v. omissum 881 statutaque Wilh. Meyer, Abh. p. 298 conplet M . 881 sq. dimidio — statuta .. complet — Pro Ld 887 lethalis P1 R 888 Vrbs P1 (s. u. I.) v; urbis M poptf M 889 iniquo jR 890 Qd M macerabat MP1 (cf. quae adnotauimus in u. 66); macerauerat P3 v 811 Exurget M in ifti (= istius) M (P\\' falso: \\'in histis cod.\\'); hostis in P1 ; istis in JR; ista in Ld cla≣de M (u post a erasum) *) Victimam interdum immolationem significare docet Roensch It. et Vulg. p. 327 (cf. Petschenigi indic. ad Vict. Vito p. 173), qua cum re conuenit, quod apud Cypr. p. 133, 11 et 560, 18 H. in codd. LH oues uictimae scriptum est pro oues occisionis. Rex ad oriente(m) cum quattuor gentibus inde, Inuitatque sibi quam multas gentes ad urbem, Qui ferant auxilium, licet sit fortissimus ipse, Inplebitque mare nauibus cum milia multa, Et si quis occurrerit illi, mactabitur ense; Captiuatque prius Tyrum et Sidona subactas, Nam inde finitimae gentes terrore fatiscunt. Hinc lues, hinc bella, hinc fames, hinc nuntia dura Miscenturque simul, quo fiat turbatio mentis. Interea fremitum dat tuba de caelo repente, (895) Cuius omni loco sonitus praecordia turbat. Videbitur et tunc ignea quadriga per astra Et facula currens, nuntiet ut gentibus ignem. Siccatur fluuius Euphrates denique totus, Vt uia paretur regi cum gentibus illis. Persae, Medi, simul Chaldaei, Babyloni uenibunt, Inmites et agiles, qui nesciant ulli dolere. 812 cf. 907 895 cf. Hippolyt. de Christo et Antichr. c. 15 817 Eadr. IV 1, 11 905 Apoc. 16, 12. 892 ad oriente M; ad Orientem P1 (s. v. I); ab oriente Huemer; ab orientem v 894 qi M; Qui P1 (cf. u. 349 sq.; 686); Quae RLd iuterque sine nota) ferant] n in M m. 2. add. fortissim M 895 Implebitque Ebert (p. 398) v; Inpleuqe M; Impleuitque P1- naues Lb 896 qf M occurret Hanssen lnse M 897 Tyrum et Sidona Ebert (p. 398) v; cyrum et sydona M; Cyrum et Sidona P1 subactas MLb (coniecturâ) R; subactos P1 (8. u. I.) Ld 898 finitimas M; cf. u. 699 902 praecordia] in M ab initio ut uidetur pcordia, quod m. 1. correxit ut sit pcordia 903 ignea Lbv; igne M; igneus P1; ignis P3 904 nuntiet ut Wilh. Meyer; nuntiet M; nuntiet P1 (s. u. I.); quae nuntiet Ebert (p. 398) R; nuntiabit Lb Ld 905 enfrates M 906 paret M 907 Persae v; pfi MP1 906 sq. regi cum .. illis. I Persae Ebert v; regi. Cum .. illis I Persi P1 caldei M babyloni M Hanssen (cf. u. 732; 735); Babylonii P1v uenibt M 908 Inmites M ulli dolere scripsi (ulli aut dat. est; cf. indo Hartelii ad Lucif. Caral. p. 360; aut genet.; cf. Instr. II20, 2 doleo uestri; Neue II p. 253 sq.); ulli dolore M; uelli dolore Wilh, Meyer, Abh. p. 294; ulli dolorem R; ullum dolorem Ld Hic ergo exoriens cum coeperit inde uenire, Turbaturque Nero et senatus proxime uisum. Et ibunt illi tres Caesares resistere contra: Quos ille mactatos uolucribus donat in escam. Exercitus quorum necesse est uictorem adorent, Cum quo redeuntes in urbe mente mutata Spoliant templa et, quidquid est intus in urbe, Diripiunt mactantque uiros ingenti cruore; Nonissime nudam adigunt incendio facto, Vt neque uestigium eius appareat ultra. Cuius in exitio tabescunt corda potentium Nec se adinueniunt, in quo sint tempore, bruti. Haec quidem gaudebat, sed tota terra gemebat; Vix tamen aduenit illi retributio digna. 911 Dan. 7, 24 112 Apoc. 19, 17 sq. 921 sqq. Apoc. 18, 7 sqq. 909 coeperit P1v; ceperint M 010 pxime uisũ MP1 (= ἐϰϰλήττεαι ἐγγύτατα δϱώμενον?; proxime niso B; proximo oisa Ld 911 & ibt illi (= et ibunt tlli) M; Exibit ille P1 (s. u. l.); Exibunt illi Ebert (p. 398) v trea] III. M cesares M ctra M 913 post tdorent comma pro puncto posui 914 Cum qao Wilh. Meyer, Abh. p. 298; Cumqe M; Quamque (Cumque) P1v urbem P* Wilh. Meyer, Abh. p. 298 915 Spolian M qdqd M 916 mactant queuiros M; de eaesura cf. Hanssen §. 3 p.18 917 Nonissime nudam adigunt Duebner Ld; Nouissima enudã adigunt M; Noaissima inundant, adigunt P\\'; Nouissima nudae abigunt R incendio facto R (cf. u. 984 proelio facto; Liu. XXVI 27, 5; 7); incendio facta M; incendio fracta Px incendio factam P3 (Duebmr ?) Ld appareat M 919 potentiam M (cf. Verg. Aen. 7, 237 et quae Forbiger huc adnotat); potentum P1 (s. u. I.) v 120 se adinueniunt] sed intereunt Lb in quo sint tempore Ldj in quos in tempore M; iniquos in tempore P1; iniquo in tempore P3 R; iniquorum tempore Lb 020 brnti MP1R (‛und sie kSnnen sich nicht darein finden in die nnheilTolle Zeit des Thieres\\'; mihi bruti nominat. pZural. uidetur me); ruti Ld ; eidem postea codicis lectio probabatur; cf. Instr. praef. p. VIII 121 Hęc .. gaudebgat M (ante at littera erasa) ; Hi .. gaudebant Lb 922 aduenit scripsi; adueniet Wilh. Meyer, Abh. p. 292; adinueoit M; adinnenitar P1 (B. u. I.) R; inuenitur Ld Luget in aeternum, quae se iactabat aeterna, Cuius et tyranni iam tunc iudicantur a Summo. Stat tempus in finem fumante Roma maturum, Et merces adueniet meritis partita locorum. Inde tamen pergit uictor in terra Iudaea, Quem ipsi Iudaei specta〈ra〉ut uincere Romam. Multa signa facit, ut illi credere possint, Ad seducendos eos quoniam est missus iniquus; Quem tamen e caelo increpat uox reddita Summi. De Persida homo inmortalem esse se decit. Nobis Nero factus Antichristus, ille Iudaeis; Isti duo semper prophetae sunt in ultima fine. Vrbis perditio Nero est, hic terrae totius; De quo pauca tamen suggero, quae legi secreta. Displicet interea iam sero Iudaeis et ipsi?, Susurrantque simul, quoniam sint fraude decepti. Exclamant pariter ad caelum uoce deflentes, Vt Deus illis subueniat uerus ab alto. 129 sq. Apoc. 13, 13 sq. 931 Apoc. 14, 9 sqq.? 923 eternum M ęterna MP1R (cf. Verg. Aen. 2, 388; 9, 696); aeternam Ld 924 tunc] c in M m. 2. in ras. scripsit 921 Roma maturum RLd; romã////matur, M (ante mat littera a erasa); Roma maturus P1 (s. u. I.) 926 Sed Ld adueniet P1R WiZh. Meyer, Abh. p. 292 (cf. Lactant. Inst. V 23, 4 Veniet, ueniet rabiosis et uoracibus lupis merces sua); aduenient MLd; idem dicit (praef. p. XXXVII): ‛merces pluralis n. forma est\\' eamque rem exemplis probare conatur 928 Quum P3 iudei M spectarant Ld; spectant M P; spectabant LbB roma M 930 qm̃ M 931 ę celo M uox reddita scripsi (cfVerg. Aen. 3, 40 uox reddita fertur ad auris; 7, 95 ex alto uox reddita lucoest); uoi credita MPlv 932 inmortalem M dic M ordo uersuum 931 et 932 fortasse inuertendus est 933 factus Antichristus, ille Ebert (p. 399) v; factus, Antichristus ille P1 iudeis M 934 prophete M ultima M (cf. Instr. II 4, 3); ultimo P1 (s. u. I.) v 935 terra M 931 que M legiſcrera Ml; legiferera M2 937 ferao M1; ſero//// M2 iudeis M 938 qm̃ M sint M; sunt P1 (I. u. I.) v 939 Exclamant M; Et clamant P1 (s. u. I.) v celum M 940 df M; Deus P1 Ld; Deus tandem P\\'; Dominus Lb R Tunc Deus omnipotens, terminet ut cuncta, quae dixi, Producet populum celatum tempore multe. Sunt autem Iudaei, trans Persida flumine clausi, Quos usque in finem uoluit Deus ibi morari. Captiuitas illos ibidem redegit ut essent; Ex duodena tribu noue(m) semis ibi morantur. Mendacium ibi non est, [sed] neque odium ullum; Idcirco nec moritur filius suus ante parentes; Nec mortuos plangunt nec lugunt more de nostro, Expeotant quoniam resurrectionem[que] futuram. Non animam ullam uescuntur additis escis, Sed olera tantum, quod sit sine sanguine fuso. Iustitia pleni inlibato corpore uiuunt, In illis nec genesis exercet impia uires. Non febres accedunt in illis, non frigora saeua, 941 sqq. Esdr. IV 13, 40 sqq. 941 Tunc M; Tum P\\' (s. u. I.) v omnipotens] opf M terminet ut M; ut terminet Pl (s. u. I.) v que M dixit R, quod cunc- tanter reieci 943 aut iudei M 94S illos] litterae e in M dimidia pars euanuit ibidem om. M1; ibidê in marg. add. M\\' redigit M 946 nonem semis Ebert (p. 400) Lb R; nouef emif M; none semis Ld (ef. praef. eius p. XXXXIII: \\'noue Roemchio suasore restitui cf. Rom Inscr. Christ. V. R. I, 108 et 530’); nouissimi P1 945 sq. redegit ut essent, I Ex dnodena tribu nouem semis ibi morantur. Ebert v; redegit, ut essent I Ex duodena tribu nonissimi: ibi morantnr P1 947 sed uncis inclusi; et Huemer neque Ld; nec P1R; neme M; nemesis (neue) P\\'; nemini P3 (Duebner ?) Lb Huemer 948 suus MP1 (cf. u. 864); suos Ebert (p. 400) v 949 lugent P1 150 Exspectant quoniam B Hanssen; Eipectanf qm̃ M; Exspectant uitam P1; Exspectantque uitam Lb Ld resurrectionem futuram B Hanssen; resurrectionemque futuri MLd Wilh. Meyer; resurrectionem quae futura prius temptaui, Ienaer Literaturzeit. 1877 p. 797 951 animam nllam B (coH. Deuter. 12, 23 non debes animam comedere; uide etiam Gen. 9, 4; Leuit. 17, 10; 11); animi ullQ M; animal ullum P1 Ld additis (additifg M) eseis MPl (= ubi cibi apponuntur?); additam escis v 952 sit MPl; sint v; fort. fit 953 mliuato M 954 exercit M 955 Non M; Nec P1 (s.u. I.) v 953 sqq. uuigatam uerborum distinctionem uiuunt: I In illis .. uires I Nec mutaui Obtemperant quoniam uniuersa candide legis; Quae nos et ipsi sequemur pure uiuentes; Mors tantum aderat et labor, nam cetera surda. Hic ergo populus, qui nunc est extra repostus, Siccato fluuio repetet in terra Iudaea; Cum ipsis et Deus ueniet implere promissa, Qui per totum iter exultant Deo praesente. Omnia uirescunt ante illos, omnia gaudent, Excipere sanctos ipsa creatura laetatur: Omni loco fontes exurgunt esse parati, Qua graditur populus Summi cum terrore caelesti. Vmbraculum [illis] faciunt nubes, ne uexentur a sole, Et ne fatigentur, substernunt se montes et ipsi; Praemittetur enim ante illos angelus Alti, Qui ducatum eis pacificum praestet eundo. Hi sine labore leuiter gradiuntur euntes Et quasi leones, qua transeunt, omnia uastant. Neque gens ulla quidem poterit resistere contra, Si bellum intulerit, cum sit Deus ipse cum illis. 956 Obtemperant quoniam Ld; Obseraant quoniam B (coniecturâ); Obtemperant qm̃ M; Obtemperantque P1 (8. u. I.); Obtemperantque (Dei) Lb candidae M 157 ipsiaequemnr M 958 aderit P1 snrda] = ignota? 959 ergo scripsi; erat M; erit Plv; aderit Wilh. Meyer popJf M est extra repostus; P1Ld; est extra repositus X; (qui, nunc) repositus extra, LbB - indea M 961 df M; Deus P1 (962; 974); Dominus JB Ld (sine nota) Wilh. Meyer, Abh. p. 290; cf. Instr. II1, 31 962 Qni P1v, 4 M . ezsnltant v; exultat M; eisultat P1 964 letatnr M 965 exurgunt esse parati M (cf. Instr. II17, 8 surrezerunt ludere fili); exsurgunt, escae parati P1 (s. u. l.); (exsurgunt,) escae paratae P3R; exsurgunt e se parati Ld; et eacae parantur Huemer - poplf M celesti M 967 Vmbracnlum illis MP1R; Vmbram illis Ld ; illis tmcinis inclusi 969 Pmittetur M; Praemittitur P1 (s. u. I.) v ante illos in M initio omissum m. 2. 8. l. add. al////ti M (uidetur i erasum) 970 prestet M 171 Hii M 172 qua M (cf. u. 966 ; Liu. XXVI 26, 10 uastatos agros.., qua .. isset Hannibal; XXXIII 29, 9); qui P1 (s. u. l.) v 171 Neque gens Ld; Nec gens P1R; Nec legis M (e in ral.); Nec legio? IV. 12 Expugnant gentes, ciuitates quoque deponunt, Permissione Dei uiduant colonias omnes, Auro uel argento locupletanturque praedando Et sic honestati hymnos pariterque decantant. Mox autem properant sanctae ciuitati paternae, Expauescet enim terribilis ille tyrannus, Et fugit ad reges Boreae cum concitu magno, Vnde rapit populum, ut stet quasi contra (re)pugnans. Cum properant autem exercitu Dei rebelles, Sternunturque solo ab angelis proelio facto 175 ciuitates qoqe M; ciuitatesque Pl (s. u. I.) v 976 colonias colonias M (attero loco uocabulum m. t expunxit) 976 sqq. uiduant ..... (M) colonias omnes; I Auro uel argento locupletanturque (quq M) praedando. I Et sic P1; uiduant (uiduantque Lb) colonias omnes, I Auro uel argento locupletantur (Lb) praedando I Et sic B; uiduant coL pmnes I Auro uel argento, locnpletanturque praedando. I Et sic Ld; ego interpunctionem hinc inde mutuatus sum hoc maxime spectans, ut ea legi Meyerianae de paribus uersuum coniungendis conueniat 178 Et in M m. 2. in ras. pariterque decantant MP1 B (qui in commentario lectionem codicis argumentis tuetur; cf. u. 154; 824); per iter Deo cantant LbLd, quod defendi uidetur uersu 962: per totum iter exultant Deo praesente; sed cf. u. 799; 939; Instr. I 41, 20; II 2, 6; \\'forte parodiasque decantant\\' Ld in praefat. 979 aut M properant MPl ; malim hoc loco et u. 983: propiant; adproperant v sancte .. paterne M 980 Ezpanescet P1; Expauescegt M (n ante t eras.); Expanescit P3v 181 Et fug ad reges boreę cQ c̃citũagno M (cf. Instr. II 1,37 sq. Rex .. iniquus .. in partem boreae refugit); Et fug(iet in rub)ore, ac u(eniet cum exer〉citu magno Px; Et fugit in Bore, ae uenit cum exercitu magno P1; Et fug(it in B)orea(m), u(ictus ab exer)citu magno B; Et fug(it in B)oreae (partem ab exer〉citu magno Ld 982 rap M. popfm M quasi contra (re)pngnans Wilh. Meyer (cf. Instr. II 20, 11); quasi otra pugnas (inter contra et pugnas duarum fere litterarum spatium est) M; quasi (uir unus) pognans P1; quasi (fortiter) pugnans Bi quasi (pro suis) pugnanB Ld 183 aut M exercitu M (est datiuus; cf. Instr. II 1, 39 sq. Sed cum se inlidet exercitu Dei tyrannus, I Terrore caelesti prosternuntur milites eius; de properant cf. u. 979); exerc(itaB) P1v rebelles P1v; rebellos M 984 Sternu...qe M (post Sternn tres fere litteras — nt? — euanuisse monet Knoell); Sternunt(ur)que P1; Sternuntur B (eidem in mentem uenit prosternuntur) ; Sternunt 〈ubi〉que Ld (Et prensus ad〉ulter, ipsius et pseudopropheta Mittunt<ur in stagnum sub i)gnea p〈o〉ena uiuentes. Quorum qui pn〈m〉ores, praepositi siue legati, In looo seruorum rediguntur sancti (s) iniqui. Interea sancti intrant in colonia sancta, 985 sq. Apoo. 19, 20 .183 sq. interpunctio huius loci uaria est: Quum .. autem exercitus Dei, rebelles I Sternuntur(que) P1R; Cum .. autem, exercitus Dei rebelles I Sternunt ubique Ld 185 (Et prensus ad)ulter, ipeias et pseudopropheta scripsi (cf. Instr. II 1, 41 Ipse cum infando conprehenditur pseudopropbeta; de adnlter uocabulo diabolum significante cf. u. 179; 206); * * * ulter ipsius & pseudoprophete M (ante ulter duodecim fere litterae euanucrunt); (Vnus et) alter ipsius et (ambo) prophetae mittunt〈ur〉 P1; \\'Eo usque uetustate extinctae sunt apicum frustula, ut alius forte legat: Pseudoprophetae\\' P2; (Rex ille (antem Lb Ld) iniqu)us et (pseudo)propheta mittunt(ur) Lbv, de singulari pseudopropheta agit Ebert p. 402 986 Mittunt(ur in stagnum sub i)gnea p(o)ena uiuentes scripsi (cf. Apocai. 19, 20 Viui missi sunt hi duo in stagnumignis ardentis in sulphure; Instr. II33,14 Sub nigrore(?) cupis niuere); Mittunt.......... .. gae apena uiuentes M (uerbo) Mittunt, unde codicis M librarium nouum uersum ordiri KnoeU testatur, duae uel tres Utterae subiunctae fuerunt, quae cum insequentibus uetustate extinctae sunt; lineola tertio loco ante gae posita ab witio t uel f fuisse uidetur); (Qui mercede bonos moneant, male) poena uiuentes P1; (Comprehensi simul in gehennae) poena uiuentes Lbv 187 Quorum qui scripsi (cf. u. 345; Verg. Aen. 1, 157); Quor qe M; Quorumque P1; Quorum v primores Ebert (p. 402) v (cf. II 1, 43 Ex eo primores et duces swuire iubentur); priores MP1; cf. uera. Palat. Berm. past. uis. II2, 6; 4, 2; III10, 7 priores ecclesiae = oi πϱεσβύτεϱοι; Etlnod. uit. Epiph. p. 333, 17 Hart. prioribus obsecundana praeposi〈ti〉 P1v; praeposit M (euanuit post t 0 una littera) 188 In loco] I primo omissum M1 addante loco una ? 0 littera (a) erasa rediguntur fcl iniqui M; sancti rediguntur iniqui P1 (s. u. I.) B; sanctflm r. i. Lb; statim r. i. Ld 989 sancti Lbv (cf. Instr. II 1, 44 Intrabunt tunc sancti); tana M; (sed et hi) P* (8. u. I) 12* Qui Dei promissa capiant sine fine laetantes. Exorant Deum pro mortuis uti resurgant, Quod ipse promisit olim de anastasi prima. Incipiet Deus iam tunc inimicis irasci, Status (us)que dies quoniam aduenit iniquis. Cum coeperit autem mundum iudicare per ignem, Deuitatque pios et cadet super impios ignis. Vix remanent pauci, qui referant talia facta, Et qui reservantur, ut seruiant iustis, euadunt. Post persecutionem sanctorum et funera tanta Imminet ut ueniat dies detestabilis, ardens. Ecce canit caelo rauca, sed ubique resultans, Quae pauidat totum orbem in ruina cadentem. Sol fugit incaute, subito fit noctis imago, \\'992 Apoc. 20, 5 990 Qni Dei promissa scripsi; Quo Dei pr. Wilh. Meyer; Quid ei promissa Ml; Quod et promissa Jtf*; Quod ex promisso P1 (B. u. L); Quod ea promissa P3; Quam ex promisso B; Quam ex promissa Ld (h. e. ex promissione’ praefat. p. XXXXIII) capiant MP3; capiunt P1v; Ld in praefat. p. XXXIX praefert lectionem: Vt eam promissam capiant letantes M 110 sq. capiunt. Sine fine laetantes, B 991 deum MPLd; Domiuum LbB Hanssen Wilh. Meyer, Abh. p. 290 nti MLb (coni.) B; ut P1 (8. u. I.) Ld 992 ipse Lbv; ipsi MPl ,993 df MP1Ld; dominus B 994 Statas 〈us〉que (= semper) dies quoniam scripsi; Statuaque̗̗̗̗ dies qm̃ M; Statatnsque dies quoniam P1 (s. u. I.); Statutas quoniam dies B; Statutusque dies quondam Ld 993 ceperit M 999 paecntione M 1001 canit cęlo rauca sed M (canit ita dictum uidetur, ut tuba suppleatur; cf. Liu. XXVI 44, 4 nisi receptui cecinisset; III 22, 6; Senec. controu. 7 praef. 1 declamante illo ter bucinanit; rauca accusatiuus neutri generis est, de qua re cf. Ennod. p. 272, 16 H. iam raucum bucina (bucinae Sirm.) concinebant; pronom. rdat. Quae inscqu. uersus ad omissum uocabulum tuba durius referri haudquaquam me fugit); canit caelo rauca tuba (omisso sed) P1v; (cf. u. 901; Instr. II 2, 1; Liu. XXVII 15, 14 canere inde tubae; Verge Aen. 5, 113 tuba .. canit; 11, 474 dat signum rauea cruentum bucina); canit caelo ranca et Hanssen §. 4 p.19 1002 pauidat I. N. Ott (Jahrb. f. class. Philol. 109 p. 836) Ld (inpraefat. p. XXXXIII); pauida M; pauitat PlB 1003 fug M Et Deus exclamat: Quamdiu me ferre putasti? Cuius signo dato pestis ruet aethere toto, Cum strepitu tonitrui descendit impetus ignis. Tunc aliud atque aliud fulmen iactatur ab astris, Ignea tempestas furit reseruata tot annis.;- Rugit pestifera clades, tremit excita tellus, Nec, quo se auertat, prouidet gens omnis humana. Stellae cadunt caeli, iudicantur astra nobiscum: Turbantur caelicolae, agitur dum saecli ruina. Suppetium nullum tunc erit et clamor inanis; Non nauis accipiet hominem, non ulla latebra; Nec illi subueniunt, quos ante pro magno colebant: Quisque sibi satagit, sed nil profic<i>et illi; His tantum proficiet, qui fuerint Christo notati;. Ros ad illos erit, nam ceteris poena letalis. Pars incredulorum seruatur molliter usta, 1004 putastis B coU. Instr. II 2, 4 sq. 1006 tonitrui P\\' (cf. u. 1025); tonarni M; tonitrus Lbv descendit P1 (s. u. I.) v; discendit M 1007 abque M 1008 tempesta M furit P v; fug M 1009 Bag M tremit] nouissimae duae litterae in M liturd extmctae 10]0 quo acripsi (cf. u. 1021 quocumque se uertunt); qua P1v; in M hoc uocabulum tinearum morsu ut uidetur ita exesum, ut primae tantum litterae (q) uestigia satis parua compareant auertat Mv; nertat P1; Ld in praefat.: \\'forte q. se auferat\\' 1011 Stelle .. celi M iudicantur M (dilucide scriptum, quamquam primarum litterarum pars superior a tvneis erosa est); (iudi)cantur P1v; \\'mutantur Roenschio in mentem uenit coll. Instr. II4, 9 et astra uel ipsa mutantur Ld praefat. p. XXXX 1012 celicolę M du secli M 1013 nullum tunc M (cf. Instr. II 2, 15); tunc nullum P1 (s. u. I.) v 1014 homi//////nem M; litterae mi m. 1. ut uidetur bis scripserat ñ (= non) M; nec P1 (B. u. I) v illi .. quos M; illis .. quos P* (s. u. l.) Ld; illi .. quem B 1010 Quisque] i M* s. I. add. nil M; nihil P1 (s. M. I.) v proficiet P1 (s. u. l.) v; proficet M 1017 fuerint qui B 1018 Eos ad illos erit M (cf.\\' Zachar. 8, 12 et caeli dabunt rore m suqm et possidere faciam reliquias populi buius uniuersa haec); Quos ad illos P1; idem in commentario (PI) adnotat: \\'Sic (Quos) cod.; forsan Pax\\'; Quorum salus P3v 1020 gen+ M-. Vt genus ipsorum iterum se in ultimo plangat. Quocumque se uertunt homines, uis ignea feruet; Aer ipse mundi, qui placebat ante, crematur. Quot strepitus caeli ingruentis fulmine dicam, Cum ira tot annis collecta funditur omnis? Hinc ignis, hinc tonitrua, hinc turbines, tot mala, feruunt, Bapieturque polus subi<ta> ui mortis in umbram. Partim terra tremens laxat fu(ndamina tota), (Par)tim tonitrua disrumpunt moenia firma; 1022 Aer ipse mundi qui placebat JfP (idem in Spicil. IV p. 222 Aes ipse mundi, cui placebat in textum (P) recepit; in commentario (Pi) ibi haec addidit: \\'Vix non(?) reluctante codice, sed urgente grammatica, primum Aer edideram; iam ex meo apographo Aes emicat sensuque planiori(?) fluit\\'; in eiusdem Spicilegii eodem uolumine p. 142 sic uersum alkgat: Aer ipse mundi qui plac-ebat (praeerat?) ante crematur; Aes ipse mundi, qui (cui R) placebat LbR; E se ipse mundus, qui placebat Ld 1023 Quot strepitus Ld (in textu); Quot crepitus idem in praefat. coll. u. 1033; Quod strępitus M; Quos strepitus 2* R ingruentis acripsi (cf. Liu. XL 58, 6 caelumque in se ruere aiebant; Verge Aen. 1, 129 caeli .. ruina); incruentes M; ingruente P1v; ingruentes P1 fulmine] litterae e suprema tantum particula, in M comparet 1024 annis] primae tres litterae in M parum con- ipicuae 1025 hinc tonitrua MP1 P4R; tonitrua (om. hinc) Lb; hinc tonitrus Ld turbines MP; turbinis P1v tot mala MP* (errore typogr. mal) v; tota mala P\\'; tot mala interpunctione seclusi fement Pl 1028 Rapieturque v; Rapiturque P1; Rapiaturque P4; ̃ v Rapiatqe M subita ui scripsi; su////b//.. I TUI M (ut Knoell indicat); Pitrae (PhUlippsio ?) idem codex eubtus praebere uidebatur; subitae P P4; subitaneae Ps (Duebner?) Ld; subeuntis P; subiturae R umbrã//// M; umbra P1 P1v 1027 terf M fu(ndamina tota) scripsi; fu.......... (decem fere litterae euanuerunt) M; fu(nebria clanstra) P1; (funebria claustra) P1v 1028 (Par)tim P1v; (Partim) P*; - tim (Utterae antecedentes cum marginis laeui parte interciderunt) \\' o thonitrua disrupunt menia ]1]ma M (primarum ultimi uocabuli litterarum pars superior dextro margine laeso abscissa; Knoell legendum putabat firma; Pitra et Phillipps ... yma in codice legere sibi uidebantur); tonitrua disrumpunt moenia (mundi) P1; t. d. m. prima (ima Ld) P4v (Atque disturbantur m)uri sicut puluis in auras; Saxa uolant, uen(tis nudantur) tecta domorum. Vastantur patriae, prosternitur ciuitas omnis * t * * osculum uestigio tradat. Tot crepitus, tantos fragores t<antasque) ruinas Quis po(te)rit ferre aut na<u>f<ra>gia tanta <uitare)? Quid misera mater faciet tunc paruolo dulci ? Aut si pater natum piet, quid profic <i> et illi? 1029 Psal. 1, 4? 102f (Atque disturbantur m)uri sicut puluis in auras scripsi; - uri sicut puluis in auras. M (ut Sedlmayer et KnoeTl testantur; pro uri Pitra ituri, Phillipps ri legebant; de ceteris consensus est; priora huius uersus uocabula partim in dextro, partim in sinistro margine abscissa); (Et fundamenta mundi) ituri sicut puluis in auras P1 v; (Et rumpunt montes ru)turi s. p. i. a. Lb- 1030 Saxa uolant uer ///////////////| t..ta domor M (post uolant litteras ue et lineolam insequentem primus indagauit Knoell; idem illic uentis scriptum fuisse ingeniose suspicatus est; nos addidimus nudantur); Saxa nolant (scissis rupibus et) tecta domorum P*v 1031 Vastant M p(f)τernιτ̍̎ M; contremet P2; prosternitur P1v; prostemit Phillipps (Ps) omnis] s in M prope ewmuit 1030 sq. domorum, I Vastantur patriae, prosternitur scripsi (patriae = ciuitates uel terrae; cf. Mommsenii indicem editioni Iordanis subiunctum et Phil. Thielmanni commentat. \\'Ueber Sprache und Kritik des lat. Apolloniusromans\\' p. 32); domorum: I Vastantur patriae, prost. ? P4; domorum I Vastantur, patriae prost. v 1032 ///////τ//////////| osculũ uestigio tradat* M; (Vt uix, ubi sit puluis)culum uestigio tradat P4; (Vt uix, ubi fuerat frust)ulum uestigio tradat R; (Vt uix, ubi fuerit, pl)ueculum u. tr. Ld 1633 Tot crepitus tantos fragores (tantasque) ruinas v; Tot crepits tantus fragor est /////////////\\'//| ruinas M; Tot crepitus, tantum fragorem (totque) ruinas P* 1034 poterit Pv; po..rit M; potuit P\\' naufragia P1v; na////f/////gia M tanta ////////////////////| M; post tanta P4 suppleuit: deftere; Lb: telluris; R: durare; Ld: tueri; ego malim: uitare 1036 A7t si pat natQ I pia quid pfica illi M (extremam partem uocabuli natum, quam Pitra coniectura suppleuerat, Knoell ex ipso codice eruit; idem, nisi notas eius perperam intellego, perspexit inter natum et piet nihil excidisse; de piandi uerbo cf. Instr. II 24, 14 Nec non et de lucro mercis su(m)is te piare); Aut si pater nat(um ra)piet, qui (quid v) proficiet illi? P*v; Aut si pater na iet, quid proficiet illi P5 (cod.); Etsipater ...piet quid proficet illi Phillipps (PS). Vae refugis Domini, uae et sine Christo n<e>fa<n>dis, Quorum et laeta(n)tes iudicantur <et> pie flentes! Pla(nget prae)terea mugitibus tota natura, Donec cesset furia (tandem conp)leta caelestis. Tunc mensibus septem remundabitur terra per ignem 1037 Vae refuges dfli uaε& eine xpo n.(f)a. I dis M (Sedimayer nota- uerat uate//// et nll/lllla I dis; ueriora perspexit KnoeU; idem nefandis ultimo loco scriptum fuisse ingeniose coniecit); ........ refugia Domini ...... sine Christo ... P* (cod.) ; Quid (Vae LbLd) refugee (refugis Ld) Domini (Domino Lb), uates sine Christo, (discordee?) P1 Lb Ld; \\'Idem (= Phillipps): uae refuges\\' P5; VM refugis Domini! Vates sine Christo (docentes) B 1038 Qaor & leτ̂a.ęęſ iudicantur pie flentes* M (tertio loco letantes genuinam codicis lectionem esse primus uidit Knoell; de ligatura te (= te) ct. Wattenb., lat. Pcalaeogr.3 p. 61; sedlmayer notauerat leτa////orſ; ante pie, quamquam eius rei in cod. nutium est indicium, excidisse aliquid suspicor; interposui et); Quorum et laeta sors iudicantur pie flentes P1 (cod.) Phillipps (P5); Quorum et laeta sors iudica(ba)tur (iudicabitur LbLd) (nunc) pro se flentes P\\' LbLd; Quorum iudica(ba)tur et laeta sors (nunc) pro se flentes JR 103t Pla(nget f prae)terea mugitibuB tota natura scripsi; Plax//////////////|ter ea mugitib.. .τ̂a..τ̂.ra M (ter legi ita codice Knodl affirmat; Sedlmayer tes scripserat; de a in ea dubitauit Knoell; idem ex uestigiis sub finem cognoscere sibi uidebatur scripturam: mugitib; totanatura); ......... mngitibus ......... P* (cod.)\\'; \\'apographum meum: pla ... ter ... mugitibus, mediomontanus edxtor (=n Phill.) prolixius: pla[agen?]tes ex mugitibus\\' P5; Plang(unt) ex mogitibus, (prostratique ter)ra P*; Plang(unt) ex mugitibus <seseque prostemunt in ter)ra v 1040 Donec cesset furia (tandem conp)leta caelestis scripsi (cf Ezech. 7, 8 com- plebo furorem meum; Apocai. 16, 1); Donec cesset fnria . ar//ll... | leta celestis· M (uerba Donec cesset furia testantur Sedlmayer et Knoell; post furia sex fere litterae euanuerunt, quarum altera KnoeUio a fuisse, tertia ad similitudinem n litterae accessisse uidebatur); ....... laeta coelestia ...... P5 (cod.); Donet c... et f... ri... laeta coelestis Phiilipps (P5); Dum <illuces>cet (frat)ri(bus aula) laeta coelestis P1v 1041 Tunc mensibus septem remundabitur terra per ignem scripsi (de ? remundare cf. Georg. HW\\'; Ital. rimondare); (Tu)nc men(f)bt VII (fe) mundabιτ̍̎ ter. a///̰/.. I ns M (cum pleraque iam Sedlmayer rectius cognouisset, Knoell fe (re?) ante mundabit(ur) et sub finem p ig ante nẽnd partim oculorum partim ingenii acumine indagauit); Tum ......... mundabit ....... P* (cod.); Tunc <lux uitae) uirum mundabit aet(er)na (super)uae P4v; \\'Alia coniectabat cl. censor (?) : Tunc (mentes) uiram mandabit aet(er)na .... ne\\' P5 Et qui f(uit> humilis ueniens de caelo uidetur. Cum illo descendent angeli claritatis aeternae, Rumpen<tur) et tumuli, exurgent corpora iusta; Quae rapiunt nubes et portant <obui)a(m Ch)risto In a(e)ra; Dominum <ex>cipiunt sancti uiuentes. Suscitat e(t) illos), ut uideant gloriam eius, 1042 sqq. I Thess. 4, 15 sq.; Matth. 25, 31 1047 sq. loh. 19, 37; Zach. 12, 10 (a?) 1042 k qui f.. humilis ueni.ns de celo uidetur M ( post f litterae uit excidere potuerunt, ut KnoeUio uidebatur; idem primus post humilis litteras ne fuisse uidit; guae sequwntur ni.ns a Sedlmayero primo eruta); ............ de coelo uidetur P\\' (cod.); Et qui (fuit) humilis, (Deus) nunc de coelo uidetur P4v; \\'apographum nostrum dumtaxat haec : humiliter ... de coelo uidetur; idem (PhtllippB) supplebat: Et quis(quis) humilis ... de c. u.\\' P* 1043 CQ illo escend.n. angeli claritatis ęterne M; Quum illo descendunt angeli ......... P* (cod.); Cum illo descendent angeli (cl)aritatis aeternae P1v; \\'idem (Phill.) forte minus bene: Descend(an)t angeli (c)aritatis aet(er)nae\\' P* 1044 Rũp... I & tumuli exurgent corpora iu(f)ra M (post RSp KnoeUio & uel en et deinde unam litteram codex ab initio habuisse uidebatur; ultimum uocabulum iusta fuisse et Sedlmayer et KnoeU testantur); Rumpuntur et tumuli exsurgent corpora P* (cod.); Rumpentur et tumuli exsurgent corpora lu<te>a; (lu(to), v) P1v; Rumpe(n)t et tumuli exsurge(n)t corp(or)a lu..a Phillipps (P5) 1045 Quae rapiunt nubes et portant obuiam Christo scripsi (cf. S. 107 p. 800); que rapiunt (m). I bes & porranx f ...a.po M (priore uersus parte Sedlmayer, sub finem KnoeU genuinae lectionis religuias eruerunt); ........ et portant ....... P1 (cod.); Quae (maculant (maculat v) ta)bes, et portant (in tartara saeui) Pv; Quos ....bes et portant Phillipps (P) 1046 In aera; Dominum excif piunt (cf. u. 578; 964) sancti uiuentes scripsi (cf. S. l. c.); In a.ra dSm c. cipiunt scι̃ | uiuentes M (media uersus parte ueram lectionem Sedlmayer primus uidit, nisi quod lineolam (c) ante cipiunt ex codice addidit Knoell); ..... Viuentes P (cod.); In(ferni custodes. Hic eruntludaei) uiuentes: P4v; \\'Vix capitis et caudae frustula superant in codice(!) et in editis, unde magnus ariolandi campus; nec enim nisi dubitando uoculam legit Philippus: In\\' P6 1047 Suicitate illoll ut uideant giam eius ) Jf; suscitati .....I...... uidebunt gloriam eius P1 (cod.); Suacitab(it) illos, ut uideant gloriam eius P4v Quem cruce fixerunt; sed denuo reddet in imis. Vae miser<is> illis ! Testis est necatus ab illis. Quod poenis ipsorum prouidi dolo t * * * * nius sistic * * i Haec non de inuidia canimus, sed fixa uidemus. Cum iusti laetantur, <illi> in inferno cremantur; Dau<id) illis dixit: Domine, redde ill〈is〉 iniqua! 1054 Psal. 27, 4 (a?) I 1048 quẽ crucefixerτ̃ seddenuo r.dda ≡̍nimiſ M (extremo uersu de uera lectione Sedlmayer et KnoeU consentiunt) ; Quem erucifixerunt, sed denuo mundus P2 (cod.); Quem cruce (cruci v) fixerunt. Sed denuo (surgit ab) imis P4v; \\'Sed denuo .... humis mediom. edit.; Denuo mundus apogr. Medium ego inter haec tenut P* 1049 Vae emiser//////| illis testis 5 negaτ ab illis M (Vae Sedlmayer restituit; cf. u. 1037; Instr. 1 23, 3; II 28, 9); .... miser...... I Illis testis est .... negatus ab illis P* (cod.); Vt e(zs)tet miseris illis testis, necatus ab illis. P1v; CNegatus. Id ex fide codicis et meae et mediomontanae editionis subsistit. Sed nihil haesitans lege mecum : necatus, perinde ac monui in t. I appendicibus p. 538 omnino scribendum esse in Carm. Apolog. u. 49 ... Pharaone necato, ubi primum negato: P* 1010 sq. qd panis (Knoell; penis Sedlmayer) ipfor (Knoell; ////p//l/o/////////| Bedlm.) puidi dolo τ/////| fjj/jr* nius (KnoeU; mus Sedlm.) fiftie llllllll/llllllh (ante i septem fere litteras euanuisse indicat Knoell) M (haec unius uersus mensuram utique excedunt); (negatus ab illis) I Primus........... sisti....... P2 (cod.); unius ergo uersus reliquias Pitra primo omisit; Quot pen〈detis nummos, qui stulto (impio R)〉 prouidi doto, I Promisisti〈s〉 c(ustodibus) lucra silentibus? De te P*v 10S2 bιc 0 (has ineuntis uersus reliquias primus KnoeU accuratius enotauit; Sedlmayer ita locum dederat: llllln) ff de inuidia canimus sed fixa uide////lmus M (Sedlmayer inter sed et a laturum modo indicauerat, cuius loco KnoeU fiz interposuit, quarum litterarum primam alteramque dubias, tertiam certam esse monet); ........ inuidia canimus ....... P\\' (cod.); (De te,) I Inuidia, canimus; (de te, Iudaea, ui)ncimus ((u)incemus v) P4v 1083 Cũ iusti letantur .... in inferno cremantur- M (post letantur uel letamur quattuor fere litteras extinctas esse Knoell monet; supplendum censeo illi); ...... cum lust...... I In inferno cremantur P1 (cod.); Quum iusti laetantur, (et) in inferno cremantur P4v 1054 datllll illis (Sedlmayer; post da primam litteram u fuisse KnoeU uidit) d//e redde ill/// iniqua* M (quae quomodo supplenda essent KnoeU recte diuinauit; cf. S. 107 p. 801); P9 hoc loco de codicis lectione nihil notauit; Da(mnati): illis D(eus) di(cet); (B)eced(ite) ill(uc)! P4v Et si non crediderint, in umbra mortis abibunt. — (H)ic utique poterat plebi suae laeta precari; Cur (magis op)tauit: Descendant uiu(i) deorsum? Ceteri qui fuer<int) in aduentum Christi de sanctis, 1055 Psal. 81, 5; Ioh. 8, 24 (Peal. 22, 4; 106, 10; Matth. 4, 16 al.) 1057 Psal. 54, 16 10SS I Thess. 2, 19 1055 Et si non credidelrint in umbra mortis habibuτ M; .... .... in umbra mortis abibit P1 (cod.); Et qui non crediderint, in umbra mortis abibunt P4v*) 1056 sq. ////////////;//////////////////////| ////|CUTIqUЄ pOTERaT p////////S U€ aЄTa preca//////////////////|/////τ̃auit d////ſcendant //////u////deorsũ////// ita fere Sedlmayer lectiones et lituras codicis in- dicauit; KnoeU inter pL et SU€ litteras EUI eruit, post preca primas. litteras fuisse ri cur opinabatur; idem discendant uiullll legebat; eorum, quae ante (H)ic utique perierunt (erant autem, si spatium computaueris, sedecim fere litterae), nec uola nec uestigium exstat; Hic utique poterat ............ I ...... ducenda ...... P1 (cod.); Sicuti qui poterant pl(us) uell(e) et mort(alia) tant(um) I (Elegerunt, proni) descendent illi deorsum P4v; \\'Hic utique poterat apogr. (Pitrae); Sicutique poteratpl. uela Mediom. ed.\\' P5; descendant Phillipps (P) 1058 Ceteri qui fuerlllll In aduer/////////////////// xfl de ſcι̃ſ M, ut Sedltnayer testatur; KnoeUio uidebatur post fuer littera a periisse; idem ante χρι̃ ita notat lectionem aduentum, ut eius uocabuii litteras t et m ex parte euanuisse appareat; Caeteri qui ......... in aduersis ... P\\' (cod.); Caeteri qui fueri(nt) in aduersis Christi. De sanctis, P4v; \\'Pene totum dedit primus Phillippus\\' P5 *) Versu 1054 psalmi XXVII uersum quartum (Redde eis retributionem eorum) paucis mutatis exprimi neminem fugiet. Minus diiucidum primo aspectu est, unde uersus 1055 sumtus sit; uerum autem inueniemus, ubi Cypriani uestigia aequemur. Eius in testimoniis, l. I e. 3 (p. 41, 19 sq. H.) et l. II c. 6 (p. 70, 5 sq.) psalmi XXVII uersum quartum protinus excipit psaimi LXXXI uersus quintus, quem locum testimoniorum codex A sic praebet: Non cognouerunt neque intellexerunt, in tenebris ambulant. His eandemfere sententiam repraesentari atque Commodiani uersu 1055: Et si non crediderint, in umbra mortis abibunt, quicumque hos locos inter se comparauerit, cognoscet; accedet autem uerborum quoque similitudo, ubi cum testimoniorum codicibus LMB(W) locum Cypriani sic conformaueris: Non cognouerunt neque intellexerunt, in umbra deambulabunt. Videmus ergo hoc quoque exemplo confirmari, id quod olim demonstrare conatus sum (cf. Zeitschr. f. wissensch. Theol. XXII p. 374 sqq.; inprimis p. 383; 389), cum inter Commodianum et Cyprianum tum inter Commodiani uerba et codicum Cypriani L MB W lectiones manifestam intercedere necessitudinem. De duobus populis * fugit <ad ues〉tigia S〈ummi〉 1060 * haec maius f * * mutentur ei amem. 1059 Esai. 60, 14? (?) 1959 sq. de duobus populis ... fug ... I . igias ..... hec maius f.....m mutentur ei(am) | em ita fere hoc loco Sedlmayeri apographum a KnoeUio nonnumquam correctum reliquias codicis repraesentat, quas doctioribus relinquo supplendas; .... de duobus ..... populis I ....... ........1....... et maius eat ....... P2 (cod.); De duobus populis (erit una pleba) agia (semper). I Heic maior (finis; ne) mutetur enim, (ipse iurauit〉. | (Amen.) f; itemque BLd, nisi quod B si pro ne scribit et iUud Amen ab utroque omittitur; ‛Tantum olim ego : De duobus populis .. gias.... Et Phillippus: De duobus populis .... igias. Porro agius quasi latine non semel occurrit in hymnis Ambrosianis’ P4 EXPLIC ≣RaCTaT≣ SC̃Ι epSc . δ∈ ‛A/////////////CO Hanc esse subscriptionem in codice Sedlmayer testatur neque Knoellius ab eo dissentit; P1 subscriptionem ita repraesentat: .....EXPLICIT TRACTATVS SANCTI EPISC....; P6: ...PLIC•TBACTAT•SCI•EPISC• | .....C..O...."}}},{"rowIdx":287,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"Cyprian Saint, Bishop of Carthage"}}},{"rowIdx":288,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"Ad Donatum Ad Donatum Cyprian. Saint. S. Thasci Caecili Cypriani Opera omnia, Pars I (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 3.1). Hartel, Wilhelm von, editor. Vienna: Gerold, 1868."}}},{"rowIdx":289,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"THASCI CAECILI CVPRIANI AD DONATUM. Bene admones, Donate carissime: nam et promisisse me memini, et reddendi tempestiuum prorsus hoc tempus est, quo indulgente uindemia solutus animus in quietem sollemnes ac statas anni fatigantis indutias sortiatur. locus etiam cum die conuenit, et mulcendis sensibus ac fouendis ad lenes auras blandientis autumni hortorum facies amoena consentit: hic iocundum sermonibus diem ducere et studentibus fabulis in diuina praecepta conscientiam pectoris erudire. ac ne loqui nostrum arbiter profanus impediat aut clamor intemperans familiae strepentis obtundat, petamus hanc sedem : dant secessum uicina secreta, ubi dum erratici palmitum lapsus nexibus pendulis per harundines baiulas repunt, uiteam porticum frondea tecta fecerunt. bene hic studia in aures damus, et dum in arbores et in uites Caecdlii Cypriani epistola ad Donatam incipit B, inscriptionem om. WPM. ad Donatmn de gratia dei inscripsit Oxon. 3 ammones WB mememini ex memeni P m. 2 4 quo] quom coniecit Latinius, quam Bigaltius, in quo Pamelius 5 sollemnis M; saepissime litterae e et i confunduntur in M 6 statas WP, satas B, statutas M fatigantis] fatiscentis recepit ex uno libro Baluzius indncias B sortiatur) sortitnr v, sernatur P, sed 8. Z. m. 2 feriatur 7 lenis M 8 ortorum W iucundum Bv 9 studentibus] sttidentibus P; ludentibus comeeit Baluzius conlato Minucii Felicis Octav. c. 3, 4: iter fabulis fallentibua precepta W; e et ao litt. saepius confunduntur t* W 10 conscientia M pec..toris W loqui WV, eloquium PBMr, eolloquium v 11 prophanus W obstrepentis M, sed ob add. m. II 12 optundat B dant P sed t ex corr., dent M\\' 13 et ubi Mt pendolia M\\' amndines W 15 arborum P in om. M 1* uidemus, oblectante prospectu oculos amoenamus, animam simul et auditus instruit et pascit obtutus : quamquam tibi sola nunc gratia, sola cura sermonis est, contemptis uoluptariae uisionis inlecebris in me oculos tuos fixus es, qua ore, qua mente totus auditor es et hoc amore quo diligis. Ceterum quale uel quantum est, quod in pectus tuum ueniat ex nobis, exilis ingenii angusta mediocritas tenues admodum fruges parit, nullis ad copiam fecundi caespitis culminibus ingrauescit, adgrediar tamen facultate, qua ualeo: nam et materia dicendi facit mecum. in iudiciis, [contione] pro rostris opulenta facundia uolubili ambitione iactetur: cum de Domino et de Deo uox est, uocis pura sinceritas non eloquentiae uiribus nititur ad fidei argumenta sed rebus. denique accipe non diserta, sed fortia, nec ad audientiae popularis inlecebram culto sermone fucata, sed ad diuinam indulgentiam praedicandam rudi ueritate simplicia: accipe quod sentitur, antequam discitur, nec per moras emporum longa agnitione colligitur, sed conpendio gratiae maturantis hauritur. 1 uidemus] om. v, quaa oidemiiB r oblectantd P, * m. 2 proepectam P n R prospecto M ainoenamaB] amonea men м. n et B s. I. m. 2. animam WBMlr, animae P, animanit M,, animum v semul M 2 auditum PM: pascet M 3 uoluntariae B, uolumptariae M 4 oculos tnos WBP lM}, oculus tuus Di, f c fixus es W, fizisses B, flxus est PMv; emendaverat iam Bigaltius: oculos tuos flius es qua ore W, quo more P, quo amore B, ...oM=, tam aure v, tam ore r, quam ore v qua TPPAfj B, quam M,v; qua ore, qua mente emendauerat Gronouius (Obseruationum libri quattuor ed. Frotscher, III. 12. jp. 262) super mente posuit m. 2 in Mt: recta auditor es] auditoris Mt 5 et] ex Mt quo] quoditf dilegia P1, deleges N, 6 et ex M 7 exilis] ex illis M ingenii ti P1 8 cespitis WP culmis Oxon. 10 mecum] metum Goulartius in AI; 8. t m. 2 indicis Wl, iudicii Pr contione WPM, contentione B, in concione v; uocem uncis inclusi (in iudicii contentione uel conuen. tione v) ne pro rostris opulenta sit facundia neque м,; sed ne sit neque add. m. 2 11 uolubili] nobili coni. N. Faber iactatnr M, cum uero scribendum censuit Latinius (bibliotheca sacra p. 174), cum et P et de deo Pr, de deo W, deo 3fB 12 eloquentia ex eloquente M, m. 2 13 accepi M disserta PMX sed] sed nec B 14 ad om. PMB illecebra B fugata M\\' 16 discitur WBM1, discetur M\\'PI, discatur P* 17 collegitur P\\'M} maturathensauretur M{, maturantia.. auritur M+ (ntis ex corr.) Ego cum in tenebris atque in nocte caeca iacerem cumque in salo iactantis saeculi nutabundus ac dubius uestigiis oberrantibus fluctuarem uitae meae nescius, ueritatis ac lucis alienus, difficile prorsus ac durum pro illis tunc moribus opinabar, quod in salutem mihi diuina indulgentia pollicebatur, ut quis renasci denuo posset utque in nonam uitam lauacro aquae salutaris animatus, quod prius fuerat, exponeret et corporis licet manente conpage hominem animo ac mente mutaret. qui possibilis, aiebam, tanta conuersio, ut repente ac perniciter exuatur, quod uel genuinum situ materiae naturalis obduruit uel usurpatum diu senio uetustatis inoleuit? alta haec et profunda penitus radice sederunt. quando parcimoniam discit, qui epularibus cenis et largis dapibus adsueuit ? et qui pretiosa ueste conspicuus in auro atque in purpura fulsit, ad plebeium se ac simplicem cultum quando deponit ? fascibus ille oblectatus et honoribus esse priuatus et inglorius non potest. hic stipatus clientium cuneis, frequentiore comitatu officiosi agminis honestatus, poenam putat esse, cum solus est. tenacibus semper inlecebris necesse est, ut solebat, uinolentia inuitet, inflet superbia, iracundia inflammet, rapacitas inquietet, crudelitas stimulet, ambitio delectet, libido praecipitet. Haec egomet saepe mecum. nam et ipse quam plurimis uitae prioris erroribus inplicatus tenebar, quibus exui me posse non 1 ego] ergo Pamelius; codicum scripturam exhibet Augustinus Serm. 312, tom. V, p. 1256 ceca P 2 salo WMP\\', solo PlJB oberantibus M2, operantibus Mt 3 fluctuarer B uitae] uiae coni. Oxon. 5 michi B super ut quis Mt m. 2 : aque 6 possit Mx aque W, que M salutaris itineris M 7 corporea Rigaltius post licet sex litterae erasae in W 8 conpage] materia P qui] quid M, cui Goulartias, quin r inpossibiles P, inpossibilius M,, inpossibilibus M7, inpossibilis r agebam M 9 est tanta vel tanta est v exsuatur WPl genuino B 10 situm M1 obdurauit Ma B vel] at M diu] interdiu Pv 11 paenitus PM 12 discet M aepolaribus Mx caenis WМI 13 praeciosam uestem conspicuos Mx in (ante purpura) om. B 14 deponet M 15 oblectatur WM ingloriosius B 16 et ante freq. add. inM m. 2 comitato Mx 17 acminia Mx honestatur WM;, honegtator M\\\\ paenam WMB eolis Mt 18 uinulentia W 20 et libido P 21 et WMBv, ut Pv ipsi M quam om. August. I. c. uitae mewo Augusthc. 22 priori B orroribus P implicitus v eisui PB crederem: sic uitiis adhaerentibus obsecundans eram, desperatione meliorum malis meis uelut iam propriis ac uernaculis et fauebam. sed postquam undae genetalis auxilio superioris aeui labe detersa in expiatum pectus ac purum desuper se lumen infudit, postquam caelitus spiritu hausto in nonum me hominem natiuitas secunda reparauit, mirum in modum protinus confirmare se dubia, patere clausa, lucere tenebrosa, facultatem dare quod prius difficile uidebatur, geri posse quod inpossibile putabatur, ut esset agnoscere terrenum fuisse , quod prius carnaliter natum delictis obnoxium uiueret, Dei esse coepisse, quod iam Spiritus sanctus animaret. scis profecto et mecum pariter recognoscis, quid detraxerit nobis quidue contulerit mors ista criminum, uita uirtutum. scis ipse, nec praedico. in proprias laudes odiosa iactatio est: quamuis non iactatum possit esse sed gratum, quicquid non uirtuti hominis adscribitur, sed de Dei munere praedicatur, ut iam non peccare esse , coeperit fidei, quod ante peccatum est, fuerit erroris humani. Dei est, inquam, Dei omne, quod possumus. inde uiuimus, inde pollemus, inde sumpto et concepto uigore hic adhuc positi futurorum indicia praenoscimus: sit tantum timor innocentiae custos, ut qui in mentes nostras indulgentiae caelestis adlapsu clementer Dominus influxit, in animi oblectantis 1 sic] signis P et desperatione d 2 ueluti v ue*naculis P et fauebam W, effauebam MB, fauebam Pr, offauebam Balusius, adfauebam v et August. I. c. 3 undae] mundi M genitalis WP 4 serenum add. post pectus Baluzius 6 post reparauit desinit in M apographum primum (Mf), seqwur alteri apographo praemusum epistolium Ulud ficticium, quod e codice Cambronensi primus edidit Pamelius: DONATUS CTPHIANO CREDO TE retinere sanctissime Cypriane, quae nobis fuerit apud oratorem (oratores w) garrulitas, unus sensus, una cogitatio, indiuidua lectio (dilectio Baluzius). Quare non et in diuina lectione ita animis roboramur? aut non ea semper nobis fuit cogitatio, sicut promittebus (promittebamus v), ut simul crederemus caeperunt confirmare MB 7 se om. M 9 ag- nosciilf 10 delectis Ml, dilectisP1 11 scis P scis ipse B v recognosces Ml 13 predico in proprias laudes. Ociosa r 14 quidquid Pv 15 uirtuti] uirium B de om. M d.1 P 16 mper ut Pm. 2: quod non om. W esse om. P ceperit W 17 est omne v 18 inde pollemus om. M uignore B 20 qui WVPBMI, quia Mt, quod v, dominus qui Pamelius .21 influxit WMB, infulsit PY, inluxit Morelliuf animo W, animis Mx oblectantes P1 hospitio iusta operatione teneatur, ne accepta securitas indiligentiam pariat et uetus denuo hostis obrepat. Ceterum si tu innocentiae, si iustitiae uiam teneas inlapsa firmitate uestigii tui, si in Deum uiribus totis ac toto corde suspensus hoc sis tantum quod esse coepisti, tantum tibi ad licentiam datur, quantum gratiae spiritalis augetur. non enim, qui beneficiorum terrestrium mos est, in capessendo de Deo munere munere ulla uel modus est. profluens largiter spiritus nullis finibus premitur nec coercentibus claustris intra certa metarum spatia frenatur. manat iugiter, exuberat afluenter: nostrum tantum sitiat pectus et pateat. quantum illuc fidei capacis adferimus, tantum gratiae inundantis haurimus. inde iam facultas datur, castitate sobria, mente integra, uoce pura in medellam dolentium posse uenenorum uirus extitinguere, animorum desipientium labes reddita sanitate purgare, infestis iubere pacem, uiolentis quietem, ferocientibus lenitatem, inmundos et erraticos spiritus, qui se expugnandis hominibus inmerserint, ad confessionem minis increpantibus cogere, ut recedant duris uerberibus urguere, conflictantes, eiulantes, gementes incremento poenae propagantis extendere, flagris caedere, igne torrere. res illic geritur nec uidetur: occulta plaga et poena manifesta. ita quod esse iam 1 operatione] obtemperatione scripsit Balwsius necr 2 et om. W de nono W 3 uiam] semitam B sed s. l. m. 2: uel uiam si inlapsa B si illapsa firmitate nostigii tui incedas v post Pamelium 4 nestigiis tuis ex nestigii tni M m. 2 5 sis] scis B licentia B 6 qui] qualis M benefitiorum PM 7 moris Ml de deo munere scripsi (cfr. p. 15,10: de deo munUl), dei munere M sed dei a. l. m. 2, munere WVPB, munere caelesti rr, munere diuino cod. S. Victoria ante mensura eras. muneris in P 9 cohercentibus P certa metarum ex certarum M m. » metarum] Atorum B spacia B 10 refrenatur Mr, refrenantur P affiuen- ter JfB 11 illic W 12 aurimus WI castitatem sobriam P 13 nirtute sincera, uoce puraPo, uoce pura, uirtute sincerav; uirt. s. ora. WVMB medellam W1 P1 , medelam FBTPP1, medel,a M (medulla adolescentium r, medela dolescentium maXuit Bigaltius) 14 uiros P1 extingui P, sed ex in ras. ettm.3 15 purgari P 16 ferocibus exferocien- tibus P 18 urgueri P 19 heiulantes WPB, aeiulantes M et gementes MB paene W, poene P propagantes P 20 fraglis P cedere W flagris caedore om. M res illic] ••• illic P geritur ex regitur Mm. 2 21 et] sed P ita om. P cepimus P coepimus, acceptus spiritus licentia sua potitur: quod necdum corpus ac membra mutauimus, adhuc carnalis aspectus saeculi nube caecatur. quantus hic animi potentatus est, quanta uis est, non tantum ipsum esse subtractum perniciosis contactibus mundi, ut quis expiatus et purus nulla incursantis inimici labe capiatur, sed adhuc maiorem et fortiorem uiribus fieri, ut in omnem adversarii grassantis exercitum inperioso iure dominetur. Atque ut inlustrius ueritate patefacta diuini muneris indicia clarescant, lucem tibi ad cognitionem dabo, malorum caligine abstersa operti saeculi tenebras reuelabo. paulisper te crede subduci in montis ardui uerticem celsiorem, speculare indererum infra te iacentium facies et oculis in diuersa porrectis ipse a terrenis contactibus liber fluctuantis mundi turbines intuere: iam saeculi et ipse misereberis tuique admonitus et plus in Deum gratus maiore laetitia quod euaseris gratuleris. cerne tu itinera latronibus clausa, maria obsessa praedonibus, cruento horrore castrorum bella ubique diuisa. madet orbis mutuo sanguine: et homicidium cum admittunt singuli, crimen est: uirtus uocatur, cum publice geritur. inpunitatem sceleribus adquirit non innocentiae ratio, sed saeuitiae magnitudo. Iam si ad urbes ipsas ocujos tuos atque ora conuertas, celebritatem offendes omni solitudine tristiorem. paratur gladiatorius ludus, ut libidinem crudelium luminum sanguis oblectet. inpletur in sucum cibis fortioribus corpus, et aruinae toris 1 sed quod v 3 animae Ml est om. Bv 5 qui BM pia- tus W et] ac M 6 fiet B 7 grassanti** P*, crasantis B imperiosum pI, imperio suo B 9 adque PM inlustri. P\\' 10 malorum blandientium scripsit Erasmus 11 opertis Bl, opertas B* saculi P crede te M 12 excelsiorem B 13 ipse M 8. I. m. 2 14 contractibus W1 fluctuandis Wl turbinSP Cm. 2) 15 tui quae P 16 maiori P gratnleris BMt, gratularifl WP, gratnlares Ml, gratulaberis r 19 ante nirtns erasae 4 litt. in P 20 adquirunt M\\' 21 sae* nitiae] uitiae B 22 adque PM 23 offendis MI, offendas r sollitudine M1, sollicitndine BM\\' tristi..orem P gladiatoris B, gladiatoribus M 25 insncum WV arbinae W\\' tboris M, sed th super ras. 2. litt. (aruina assidui nidoris scripsit Erasmus; \\'ita construendum: et membrorum moles robusta toris aruinae pingnescit id est, ad toros aruinae, membrorum moles robusta pinguescit, ut saginatus in poenam carius pereat. homo occiditur in hominis uoluptatem, et ut quis possit occidere, peritia est, usus est, ars est: scelus non tantum geritur sed docetur. quid potest inhumanius, quid acerbius dici? disciplina est, ut perimere quis possit, et gloria est, quod perimit quid illud, oro te, quale est, ubi se feris obiciunt, quos nemo damnauit, aetate integra, honesta satis forma, ueste pretiosa? uiuentes in ultroneum funus ornantur, malis suis miseri et gloriantur. pugnant ad bestias non crimine sed furore. spectant filios suos patres, frater in cauea et soror praesto est, et spectaculi licet pretium largior muneris adparatus amplificet, ut maeroribus suis mater intersit, hoc pro dolor mater et redimit. et in tam impiis spectaculis tamque diris esse se non putant oculis parricidas. Conuerte hinc uultus ad diuersi spectaculi non minus paenitenda contagia: in theatris quoque conspicies, quod tibi et dolori sit et pudori. cothurnus est tragicus, prisca carmine facinora recensere: de parricidiis et incestis horror antiquus expressa ad imaginem ueritatis actione replicatur, ne saeculis transeuntibus exolescat quod aliquando commissum est. admonetur aetas omnis auditu fieri posse quod factum est. numquam aeui senio delicta moriuntur, numquam temporibus crimen obruitur, ut tori et aruinae sint corporis gladiatorum, non cibi Qronouius Diatrib. in Statii Silu. p. 257. ed. Hand) 1 sangui natos W poena P 2 noluntatem W 3 perita P\\' scelos Pl 4 sed et v inumanius P aceruiua WPl 5 peremere WlPperhimereilf peremit WlPl r, perimet Mx 6 oro te om. P hic ubi WB 7 condemnauit ad bestias r 8 funus ex f.ns P m. 2 9 et om. v crimine sed farore M1 10 frater ex fratrem M m. 2 canes est r 11 praecium P ampliflcat P, amplefecit Ml 12 meroribus WPM et M 8. i. m. 2 redemit Pr 13 in M. 8. I m. 2 tanquam diuenris r diris et funestis v 14 oculi v 15 uultus tuos PMB ad] a* M diuersis spectaculis M, diuersa spectacula P1 16 quod swp. rtU. P m. 3 17 coturnnfi WB est M 8. l. m. 2 carmine facinora WB\\', facinora carmine v, carminum facinora PMB*; cfr. Oronou. observ. p. 569; carmine fort. delendum 18 et de W parricidis W\\'r horror] error maluit Qronouim l. c. antiquus ex antius P m. 2 19 ne ex nec M tn. 2 20 exsolescat WB 22 numquam tcmporibus ab his incipit S numquam scelus obliuione sepelitur. exempla fiunt quae esse iam facinora destiterunt. tum delectat in mimis turpitudinum magisterio uel quid domi gesserit recognoscere uel quid gerere possit audire. adulterium discitur dum uidetur, et lenocinante ad uitia publicae auctoritatis malo quae pudica fortasse ad spectaculum matrona processerat, de spectaculo reuertitur inpudica. adhuc deinde morum quanta labes, quae probrorum fomenta, quae alimenta uitiorum, histrionicis gestibus inquinari, uidere contra foedus iusque nascendi patientiam incestae turpitudinis elaboratam: euirantur mares, honor omnis et uigor sexus eneruati corporis dedecore mollitur plusque illic placet, quisque uirum in feminam magis fregerit. in laudem crescit ex crimine et peritior quo turpior iudicatur. spectatur hic pro nefas et libenter. quid non possit suadere qui talis est? mouet sensus, mulcet adfectus, expugnat boni pectoris conscientiam fortiorem: nec deest probri blandientis auctoritas, ut auditu molliore pernicies hominibus obrepat. exprimunt inpudicam Venerem, adulterum Martem, louem illum suum non magis regno quam uitiis principem, in terrenos amores cum ipsis suis fulminibus ardentem, nunc in plumam oloris albescere, nunc aureo imbre defluere, nunc in puerorum pubescentium raptus ministri(auibus prosilire. quaere iam nunc, an possit esse qui spectat integer uel pudicus. deos suos, quos ueneratur, imitatur: fiunt miseris et religiosa delicta. O si et possis in illa sublimi specula constitutus oculos tuos inserere secretis, recludere cubiculorum obductas fores et ad conscientiam luminum penetralia occulta reserare: aspicias ab inpudicis geri quod nec possit aspicere frons pudica, uideas quod crimen sit et uidere, uideas quod uitiorum furore 1 scelus ex solus W 2 destiterunt] desierunt coni Felix Oefelius teste Krabinger tunc M minimis ex nimis P m. 2 magistrtl M 3 domum B 4 discetur P1 M1 5 pnplicae W, publice P 9 iufl B B. I. m. 2, legem M, sed super ras. m. 2 patientiam ex patiam W inceate WP 11 quisque SPW, quisquis v; cfr. Minvcii Felicis Octau. c. 13,1 et ScUmi adnotationem 12 et eo v 13 hoc ex hic P m. 2 quid ex quod W m. 2 17 impudicam 8 19 folminibus ex fluminibus P m. 2 20 plumam S, plumas WP n holoris SPl aluescere P, flauescere v 22 qui ex que P m. 2 23 nenerantur imitantur Pvr 24 et om. Pv tuos ex suos P m. 2 28 et P M. 2 in ras. dementes gessisse se negant et gerere festinant. libidinibus insanis in uiri uiri proruunt. fiunt quae nec illis possunt placere qui faciunt. mentior, nisi alios qui talis est increpat, turpes turpis infamat et euasisse se conscium credit, quasi conscientia satis non sit. idem in publico accuaatores, in occulto rei, in semet ipsos censores pariter et nocentes: damnant foris quod intus operantur, admittunt libenter, quod cum admiserint criminantur. audacia prorsus cum uitiis faciens et inpudentia congruens inpudicis. nolo mireris quae locuntur huiusmodi: ore illo quidquid iam uoce delinquitur minus est. Sed tibi post insidiosas uias, post dispersas orbe toto multiplices pugnas, post spectacula uel cruenta uel turpia, post libidinum probra uel lupanaribus prostituta uel domesticis parietibus obsaepta, quorum quo secretior culpa, maior audacia est, forum fortasse uideatur immune, quod ab iniuriis lacessentibus liberum nullis malorum contactibus polluatur. illuc aciem tuam flecte: plura illic quae detesteris inuenies, magis oculos tuos inde deuertes. incisae sint licet leges duodecim tabulis et publico aere praefixo iura. proscripta sint: inter leges ipsas delinquitur, inter iura peccatur, innocentia nec illic, ubi defenditur, reseruatur. saeuit inuicem discordantium rabies et inter togas pace rupta forum litibus mugit insanum. hasta illic et gladius et carnifex praesto est, ungula effodiens, eculeus extendens, ignis exurens, ad hominis corpus unum supplicia plura quam membra. quis inter haec uero subueniat? patronus? sed praeuaricatur et decipit. iudex? sed sententiam uendit. qui sedet crimina 2 illis ipsis Pamelius placero possunt P 4 quasi conscientiam suam OOQ posse eflFugere scripsit Pavielius 6 foris ex foras Sm. 2 7 **libenter P admiserit W 8 cum uitiis] pro conuitiis coni.Erasmus congruens ex congTuia P m. 2 inimicis W sed in marg. m. rec inpudicis 9 huiusmodi ore illo. Quidquid r quicquid WP 10 uoce* P 11 dispersas] diuersaa scripsit BaHuzim 13 probra ex proa S m. 2 15 inmune W 16 illnc] illic Wl 17 illic] illuc W detestiris P 18 deuertes WB\\', deuerte 8\\', diuertis P, diuertes v ***legis P (sic erasum) publico ST, public*e W, publice Pv 19 ∗∗∗iura. W proscripta SW, praescripta PrJ, prefiza r delinquetur P1 22 in∗∗∗∗∗sanum W 24 suplicia 8 membra sunt v 26 sed om. P sedit WPl uindicaturus admittit, et ut reus innocens pereat, fit nocens iudex. flagrant ubique delicta et passim multiformi genere peccandi per improbas mentes nocens uirus operatur. hic testamentum subicit, ille falsum capitali fraude conscribit: hic arcentur hereditatibus liberi, illic bonis donantur alieni : inimicus insimulat, «alumniator inpugnat, testis infamat. utrubique grassatur in mendacium criminum prostitutae uocis uenalis audacia, cum interim nocentes nec cum innocentibus pereunt. nullus de legibus metus est, de quaesitore, de iudice pauor nullus: quod potest redimi non timetur. esse iam inter nocentes innoxium crimen est: malos quisquis non imitatur offendit. consensere iura peccatis et coepit licitum esse quod publicum est. quis illic rerum pudor, quae esse possit integritas, ubi qui damnent improbos desunt, soli tibi qui damnentur occurrunt? Sed nos uideamur eligere fortasse peiora et studio destruendi per ea oculos tuos ducere, quorum tristis adque auersandus aspectus ora et uultus conscientiae melioris offendat: iam tibi illa quae ignorantia saecularis bona opinatur ostendam. illic etiam fugienda conspicies. quos honores putas esse, quos fasces, quam afluentiam in diuitiis, quam potentiam in castris, in magistratus purpura speciem, in principatus licentia potestatem: malorum blandientium uirus occultum est, et adridentis nequitiae facies quidem laeta, sed calamitatis abstrusae inlecebrosa fallacia. instar quoddam ueneni, ubi in letales sucos dulcedine aspersa calliditate 1 pereat fit nocens om. S 2 fraglant S\\' dilecta P1 3 anbicit] subducit P 5 donantur ex dominantur W m. 2 ali**eni W insimulat ex insilat W m. 2 6 utrobique P 7 criminis v interim] inter W 8 innocentes W innocentittbuB W (cum nocentibus innocentes perennt cod. Beneuentanus) 8 nullus spt, nnlljs W, nulli Pl 9 quesito W ted in margine corr. m. 2: quesitore 10 ..nocentes P criminis Oxon. 11 quis quisquis S, quisquis W, quisque P 12 puplicum W 13 inprobos W 14 tibi SWr, ibi P, ibi 11 15 sed SWP, sed ne 11 17 meliores P\\' post offendat distinxi cum S 20 afflnentiam W magistratuus S, magistratu*s W, magistratu.... P (spur eras.), magistratu v 21 purpura W, purpurae SPv principatus SWPX, principatn P* 11 licentia WP\\' , licentiae SP\"\", in potestate P 22 est delendum censet Oronouius l. c. p. 321 et om. W 24 neneni est Gronouius l. c. laetales SWl, loetales W\\' adspersa W fallendi sapore medicato poculum uidetur esse, quod sumitur: ubi epota res est, pernicies hausta grassatur. quippe illum uides, qui amictu clariore conspicuus fulgere sibi uidetur in purpura: quibus hoc sordibus emit, ut fulgeat, quos adrogantium fastus prius pertulit, quas superbas fores matutinus salutator obsedit, quot tumentium contumeliosa uestigia stipatus in clientium cuneos ante praecessit, ut ipsum etiam salutatum comes postmodum pompa praecederet, obnoxia non homini sed potestati. neque enim coli moribus meruit ille sed fascibus. horum denique uideas exitus turpes. cum auceps temporum palpator abscessit, cum priuati latus nudum desertor adsecla foedauit: tunc laceratae domus plagae conscientiam feriunt, tunc rei familiaris exhaustae damna noscuntur, quibus redemptus fauor uulgi et caducis adque inanibus uotis popularis aura quaesita est. stulta prorsus et uana iactura, frustrantis spectaculi uoluptate id parare uoluisse, quod nec populus acciperet et perderet magistratus. Sed et quos diuites opinaris continuantes saltibus saitus et de confinio pauperibus exclusis infinita ac sine terminis rura latius porrigentes, quibus argenti etauri maximum pondus et pecuniarum ingentium uel exstructi aggeres uel defossae strues, hos etiam inter diuitias suas trepidos cogitationis incertae sollicitudo discruciat, ne praedo uastet, ne percussor infestet, ne inimica cuiusque locupletioris inuidia calumniosis litibus inquietet. non cibus securo somnusue contingit, suspirat ille in conuiuio, bibat licet gemma, et cum epulis marcidum corpus torus mollior alto sinu condidit, uigilat in pluma nec intellegit miser, speciosa sibi esse supplicia, auro 80 alligatum teneri et possideri magis, quam possidere 1 quod S sed d m. 2 2 epota res est SW, epotata res est Pr, epotaoeris vel epotatum est v 6 quot PW*, quod SWl Btipatusom. r 7 coneis Pv (stipatUl cl. cuneis maluit Krabinger, confert non recte p. 5 L 16) salutantium Erasmus 10 auceps WP, amceps S, anceps r 11 adxaecula SW 13 atque WP 15 frustantis 81 20 estrues S 23 seeonu e 24 contigit Wl gemma] gemmas Rigaltius; cfr. Vergili fhorg. II 506: ut gemma bibat et Plin. h. n. XXXIII. 5 25 condidem.. 26 suplicia S, subplitia P 27 et om. S possidere magis quain poesideri diuitiaa coni. Gronouius l. e. p. 264 diuitias SWP, diuitias atque opes v, uncis ego inclusi (cfr. Plin. I. IX. epist. 30: ea inuasit tamines habendi cupido, ut possideri magis quam possidere uideantur Oypr. de lapsis e. 12: possidere se credunt qui potins possidentnr) [diuitias] , adque — o detestabilis caecitas mentium et cupiditatis insanae profunda caligo! – cum exonerare se possit et leuare ponderibus, pergit magis fortunis angentibus incubare, pergit poenalibus cumulis pertinaciter adhaerere. nulla in clientes inde largitio est, cum indigentibus nulla partitio est, et pecuniam suam dicunt, quam uelut alienam domi clausam sollicito labore custodiunt, ex qua non amicis, non liberis quicquam, non sibi denique impertiunt, possident ad hoc tantum, ne possidere alteri liceat, et — o nominum quanta diuersitas! — bona appellant, ex quibus nullus illis nisi ad res malas usus est. An ta uel illos putas tutos, illos saltim inter honorum infolaa et opes largas stabili firmitate securos, quos regalis aulae splendore fulgentes armorum excubantium tutela circumstat? maior illis quam ceteris metus est. tam ille timere cogitur quam timetur. exigit poenas pariter de potentiore sublimitas, sit licet satellitum manu saeptus et clausum ac protectum latus numeroso stipatore tueatur. quam securos non sinit esse subiectos, tam necesse est non sit et ille securus: ante ipsos tenet potestas sua quos facit esse terribiles: adridet, ut saeuiat, blanditur, ut fallat, extollit, ut deprimat. faenore quodam nocendi quam fuerit amplior summa dignitatis et honorum, tam maior exigitur usura poenarum. Una igitur placida et fida tranquillitas, una solida et firma securitas, si qui ab his inquietantis saeculi turbinibus extractus. salutaris portus statione fundetur: ad caelum oculos tollit a terris et ad Domini munus admissus ac Deo suo mente iam proximus, quidquid apud ceteros in rebus humanis sublime ac magnum 1 adque] ad quod P detestabilis ex et est ab illis P m. 2 4 adherere SW 5 est alterum om. v 8 inpertiunt W 9 ne P 8. I. m. » 10 nullus om. P non nisi P 12 quantum uel ex kan tu uel Pm. » saltem S 14 fulgentis 81 tutela] tela P circumstant P1 15 illio W metus] motus W 17 manus P 18 securus 81 sinit ex sit Sm. 2 19 et om. W ille S, ipse WPv 20 blanditur ut fallat om. W post fallat inserit v: illicit ut occidat; efr. de habitu uirgmum cap. 21 21 faenore ex facinore P m. 2 nocendi W di in ras. 124 et ante placida eras. in P fida ... solida et om. P firma et perpetuav 25 quis WPv inquietantes S 26 fundetur SW, fundaturP, fundatus vr oculos suos P tollat v 28 quicquid W. uidetur, intra suam iacere conscientiam gloriatur. nihil adpetere iam, nihil desiderare de saeculo potest, qui saeculo maior est. \\'quam stabilis, quam inconcussa tutela est, quam perennibus bonis caeleste praesidium, inplicantis mundi laqueis solui, in lucem immortalitatis aeternae de terrena faece purgari. uiderit, quae in nos prius infestantis inimici pernicies insidiosa grassata ait plus amare conpellimur, quod futuri sumus, dum et scire conceditur et damnare, quod eramus. nec ad hoc pretiis ant ambitu aut manu opus est, ut hominis summa uel dignitas uel potestas elaborata mole pariatur: et gratuitum de Deo munus et facile est. ut sponte sol radiat, dies luminat, fons rigat, imber inrorat, ita se spiritus caelestis infundit. postquam auctorem suum caelum intuens anima cognouit, sole altior et hac omni terrena potestate sublimior id esse incipit, quod esse se credit. Tu tantum, quem iam spiritalibus castris caelestis militia signauit, tene incorruptam, tene sobriam religiosis uirtutibus disciplinam. sit tibi uel oratio adsidua uel lectio. nunc cum Deo loquere, nunc Deus tecum. ille te praeceptis suis instruat, ille disponat. quem ille diuitem fecerit, nemo pauperem faciet. penuria esse nulla iam poterit, cum semel pectus caelestis sagina saturauerit. iam tibi auro distincta laquearia et pretiosi marmoris crustis uestita domicilia sordebunt, cum scieris te excolendum magis, te potius ornandum, domum tibi hanc esse potiorem, quam Dominus insedit templi uice, in qua Spiritus sanctus coepit habitare. pingamus hanc domum pigmentis innocentiae, luminemus luce iustitiae. non haec umquam procumbet in lapsum senio uetustatis, nec pigmento parietis aut auro exolescente foedabitur. caduca sunt, quaecumque fucata sunt, nec fiduciam praebent !possidentibus stabilem, quae possessionis non habeant ueritatem. 1 intra SP, infra W; cfr. Oypr. ad Demetr. cap. 1: intra conscientiam noetram tenere glorietur v 4 bonis affluens v solui] solus W 5 inmortalitatia W uiderit P, uidere MoreUius; sed cfr. Tcrtuli. ad Her- mogenem c. 1: sed niderit persona, cum doctrina mihi quaestio est, ad | 1Yakftt. c. 9.: uiderit soloecismns, de virg. uel. c. 7 8 praetiis S et sic taepius 10 et] sed v gratutum S deojdnl S 11 inber S 13 solo Wsed m marg. m. 2 sole 17 da ex dnõ S m. 2 18 da ex dns S m. 2 19 faciet] facit S 20 cum] cni v 21 saturauit SWPv; 22 acieres ex scires B 24 templum Pl 29 habento veritatem] finnitatdm Y hoc manet cultu iugiter uiuido, honore integro, splendore diuturno. aboleri non potest nec extingui, potest tantum in melius corpore redeunte formari. Haec interim breuibus, Donate carissime. nam etsi facilem de bonitate patientiam, mentem in domino solidam, fidem tutam salutaris auditus oblectat, nihilque tam tuis auribus gratum est, quam quod in Dominum gratum est, moderari tamen dicenda debemus \\' simul iuncti et saepius locuturi, et quoniam feriata nunc quies ac tempus est otiosum, quidquid inclinante iam sole in uesperam dies superest, ducamus hunc diem laeti nec sit uel hora conuiuii gratiae caelestis inmunis. sonet psalmos conuiuium sobrium: ut tibi tenax memoria est, uox canora, adgredere hoc munus ex more. magis carissimos pascis, si sit nobis spiritalis auditio, prolectet aures religiosa mulcedo. 1 hoc] haec v 2 abholeri W 4 breuibua P karissime P 5 in domino S, in dndl P, in dA Wr, om. v \\' tutam] tuam Pr (facilem de bonitate patientiae mentem, in deum solida fide tutam coni. Gronouius l. c. p. 579) 7 quam.... est om. WPv deo v in dicendo coni. Faber collocuturi v; cfr. Chronov. Z. e. 8 quies ex qesses S m. 2 9 quicquid WP inclinate S, inclinato a dies SWP, diei v 10 hanc v 11 psalmns WPr (\\'id est, canatur pscdmus, sed ut in sobrio conuiuio solet. ut audiatur, cani a sobriis conuiuis Gronouius Diatnõ. in Statii Silu. p. 619 ed. Hand) et ut n 13 £ mo* P pasces v, pacis P si om. P O.ucILI OTPRIAHT AD DOKATUM EXPLICIT SP AD DOKATTTM KIPLICIl W."}}},{"rowIdx":290,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"Ad Demetrianum Ad Demetrianum Cyprian. Saint. S. Thasci Caecili Cypriani Opera omnia, Pars I (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 3.1). Hartel, Wilhelm von, editor. Vienna: Gerold, 1868."}}},{"rowIdx":291,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"AD DEMETRIANVM Oblatrantem te et aduersus Deum qui unus et uerus est ore sacrilego et uerbis impiis obstrepentem frequenter, Demetriane, contempseram uerecundius et melius existimans errantis inperitiam silentio spernere quam loquendo dementis insaniam prouocare. nec hoc sine magisterii diuini auctoritate faciebam, cum scriptum sit: in aures inprudentis noli quicquam dicere, ne quando audierit inrideat sensatos sermones tuos, et iterum: noli respondere inprudenti ad inprudentiam eius ne similis fias illi, et sanctum quoque iubeamur intra conscientiam nostram tenere nec inculcandum porcis et canibus exponere loquente Domino et dicente: ne dederitis sanctum canibus neque miseritis margaritas uestras ante porcos, ne inculcent eas pedibus suis. nam cum ad me saepe studio magis contradicendi quam uoto discendi uenires et clamosis uocibus personans malles tua inpudenter ingerere quam nostra patienter audire, ineptum uidebatur congredi tecum, quando facilius esset et leuius turbulenti maris 7 Prou. 23, 9. 9 Prou. 26, 4. 12 Matth. 7, 6. INCIPIT AD DKMETRIANVM (AMKN odd. R) WRMB; AD DEJfETEIANVM Lactantius imtit. V c. 4, ADVERSVS DEMETBIANVM Hieronymus ad Ma- gnum epist. 83 2 et W 8. I. m. 2, om. M 3 obstrepentem te M 4 contempsi ex contempsere B m. 2 et] ac e 5 silentius Ml 6 hoc JH 8. I. m. 2 magisterio BM diuinae auctoritatis M, diuini et nominis auctoritate v 7 scriptum sit ex scripsit W m. 2 8 insensatos B 9 iterum dicit M 10 inprouidentiam B illi fias W 14 inculcent JRMBV, conculcent W pedibus suis WRMBV, pedibus et conuersi elidant uos v 16 personans] perstrepens V inprndenter B 17 gerere W 18 esse B turbnlentis B concitos fluctus clamoribus retundere quam tuam rabiem tractatibus coercere. certe et labor inritus et nullus effectus offerre lumen caeco, sermonem surdo, sapientiam bruto, cum nec sentire brutus possit nec caecus lumen admittere nec surdus audire. Haec considerans saepe conticui et inpatientem patientia uici, cum nec docere indocilem possem nec impium religione comprimere nec furentem lenitate cohibere. sed enim cum dicas plurimos conqueri et quod bella crebrius surgant, quod lues, quod fames saeuiant, quodque imbres et pluuias serena longa suspendant nobis imputari, tacere ultra non oportet, ne iam non uerecundiae, sed diffidentiae esse incipiat quod tacemus, et dum criminationes falsas contemnimus refutare, uideamur crimen agnoscere. respondeo igitur et tibi, Demetriane, pariter et ceteris quos tu forsitan concitasti et aduersum nos odia tuis maledicis uocibus seminando comites tibi plures radicis adque originis tui pullulatione fecisti: quos tamen sermonis nostri admittere credo rationem. nam qui ad malum motus est mendacio fallente multo magis ad bonum mouebitur ueritate. Dixisti per nos fieri et quod nobis debeant inputari omnia ista quibus nunc mundus quatitur et urguetur, quod dii uestri a nobis non colantur. qua in parte qui ignarus diuinae cognitionis et ueritatis alienus es illud primo in loco scire debes senuisse iam saeculum, non illis uiribus stare quibus prius steterat nec uigore et robore ipso ualere quo antea praeualebat. hoc etiam nobis tacentibus et nulla de scripturis sanctis praedicationibusque diuinis documenta promentibus mundus ipse iam loquitur et occasum sui rerum labentium probatione testatur. non hieme nutriendis seminibus tanta imbrium copia est, non frugibus aestate 1 auctos Rl 2 affectus W1 efferre W 4 posset WlB (possit brntus M) lumen adm.] nidere M 5 patientiam MlR 6 compri-. merem — cohiberem W 8 et om. Mv 9 seninnt W quotq. imbrea. B, imbres quoque M pluuiae M 12 refntare) reputare expunctum WI R 14 forsitam B tuis] suis R 15 radices R adque] et M 16 tui M, tuae WRBv; cf. l. 27 et de mortal. c. 25 17 ratione R qui ad ab his incipit 8 18 fallentem R ueritate cogente v 19 et W 8. 1. m. 2 21 qui SR, quia v, qui sic ex quisi W m. 2 23 saeculum S, mundum WRv 24 ipso] eo v ante WR 25 praedicationibus quae SR 26 iam non W 27 sui e:c ui W m. 2 torrendis solita flagrantia est nec sic uerna de temperie sua laeta sunt nec adeo arboreis fetibus autumna fecunda sunt. minus de ecfossis et fatigatis montibus eruuntur marmorum crustae, minus argenti et auri opes suggerunt exhausta iam metalla et pauperes uenae breuiantur in dies singulos. et decrescit ac deficit in aruis agricola, in mari nauta, miles in castris, innocentia in foro, iustitia in iudicio, in amicitiis concordia, in artibus peritia, in moribus disciplina. putasne tu tantam posse substantiam rei senescentis existere, quantum prius potuit nouella adhuc et uegeta iuuenta pollere? minuatur necesse est quicquid fine iam proximo in occidua et extrema deuergit. sic sol in occasu suo radios minus claro et igneo splendore iaculatur, sic declinante iam cursu exoletis cornibus luna tenuatur, et arbor quae fuerat ante uiridis et fertilis arescentibus ramis fit postmodum sterilis, senectute deformis, et fons qui exundantibus prius uenis largiter profluebat senectute deficiens uix modico sudore destillat. haec sententia mundo data est, haec Dei lex est ut omnia orta occidant et aucta senescant et infirmentur fortia et magna minuantur et cum infirmata et deminuta fuerint finiantur. Christianis inputas quod minuantur singula mundo senescente. quid si et senes inputent christianis quod minus ualeant in senectute, quod non perinde ut prius uigeant auditu aurium, cursu pedum, oculorum acie, uirium robore, suco uiscerum, mole membrorum, et cum olim ultra octingentos et nongentos annos uita hominum longaeua procederet, uix nunc possit ad 1 torrentis S, torpendis Wl solita WR, soli.. B (Zitterae euanuerunt), solis tanta v fragIantia W uerna de SWBV, uemante Baluzitts ex 4 codd. recepit sua WRY, -II a S (litterae in fine lineae euanuerunt), sata uel sua sata v; cf. Gronou. obs. p. 324 3 effosisJR frountur W 5 uaenae W, benae R breuiantur et Wl in d. singulos om. R et delendum fort. decrescint S, decrescunt v ac om. v defecit S 6 aruia SWRV, agris v agricula S in m. nauta om. W 7 concordiam R 8 posse substantiam posse substantiam S 10 iuuentute v pollere] polliceri W (ex... ere) quidquit S 11 demergit RI 12 radio S claros R sic ex si Wm.2 13 exsoletis S 14 antea W uirides S sterili v 15 ezabundantibus S; cf. de bono pat. c. 20 16 distillatlfo 17 sententiam R occidanturii; cf. SaXlust. Iug. c. 2 19 diminuta WRv 21 imputant S, inputet R 24 nungentos SR 25 nunc] non R m. 23 centenarium numerum peruenire. canos uidemus in pueris, capilli deficiunt antequam crescunt, nec aetas in senectutem desinit, sed incipit a senectute. sic in ortu adhuc suo ad finem natiuitas properat, sic quodcumque nunc nascitur mundi ipsius senectute degenerat, ut nemo mirari debeat singula in mundo deficere coepisse, cum ipse iam mundus totus in defectione sit et in fine. Quod autem crebrius bella continuant, quod sterilitas et fames sollicitudinem cumulant, quod saeuientibus morbis ualitudo frangitur , quod humanum genus luis populatione uastatur, et hoc scias esse praedictum in nouissimis temporibus multiplicari mala et aduersa uariari et adpropinquante iam iudicii die magis ac magis in plagas generis humani censuram Dei indignantis accendi. non enim, sicut tua falsa querimonia et inperitia ueritatis ignara iactat et clamitat, ista accidunt, quod dii uestri a nobis non colantur, sed quod a uobis non colatur Deus. nam cum ipse sit mundi dominus et rector et cuncta arbitrio eius et nutu gerantur nec quicquam fieri possit nisi quod aut fecerit aut fieri ipse permiserit, utique quando ea fiunt quae iram Dei indignantis ostendunt non propter nos fiunt a quibus Deus colitur, sed delictis et meritis uestris inrogantur, a quibus Deus omnino nec quaeritur nec timetur nec relictis uanis superstitionibus religio uera cognoscitur, ut qui Deus unus est omnibus unus colatur ab omnibus et rogetur. Ipsum denique audi loquentem, ipsum uoce diuina instruentem nos et monentem: Dominum Deum tuum [inquit] 26 Dent. 6,13. 1 perueniri W 2 crescant Rv senectute Rv 3 incepit Wl natiuitas ipsa W 4 nunc om. W 5 mirari ex minari Sm. 2 6 coepisse deficere WRv quando totus ipse iam mundus WRv sit et] citet R 7 finem SR 8 contineant Wl 9 **cumulant W (et eras.) 12 uariari] uaria grassari fort. diem R 13 indignandis R, ingignantis W\\' 15 iactat ponit post querimonia J2 16 colatur] colitur fort. 17 arbitrii R 18 gerantura Sl 20 a add. W\\' 21 uestris et meritis inrogatur R 22 queritur WR, colitur S; cf. p. 359, 23 religio ex relicto R 26 et] et mo nos et S, pariter ac v inquit adorabis S, adorabis inquit WRv adorabis et illi soli seruies, et iterum: non erunt tibi dii alii absque me, et iterum: nolite ambulare post deos alienos ut seruiatis eis et ne adoraueritis eos: et ne incitetis me in operibus manuum uestrarum ad disperdendos uos. propheta item sancto Spiritu plenus contestatur et denuntiat iram Dei dicens: haec dicit dominus omnipotens: eo quod domus mea deserta est, uos autem sectamini unusquisque in domum suam, propterea abstinebit caelum a rore et terra subtrahet procreationes suas, et inducam gladium super terram et super frumentum et super uinum et super oleum et super homines et super pecora et super omnes labores manuum eorum. item propheta alius repetit et dicit: et pluam super unam ciuitatem et super unam non pluam. pars una compluetur et pars super quam non pluero arefiet. et congregabuntur duae et tres ciuitates in unam ciuitatem potandae aquae causa nec sic satiabuntur: et non conuertimini ad me, dicit Dominus. Indignatur ecce Dominus et irascitur et quod ad eum non conuertamini comminatur: et tu miraris aut quereris in hac obstinatione et contemptu uestro, si rara desuper pluuia descendat, si terra situ pulueris squaleat, si uix ieiunas et pallidas herbas sterilis gleba producat, si uineam debilitet grando caedens, si oleam detruncet turbo subuertens, si fontem siccitas statuat, aerem pestilens aura corrumpat, hominem morbida ualitudo consumat, cum omnia ista peccatis prouocantibus ueniant et plus exacerbetur Deus quando nihil talia et tanta proficiant. fieri enim ista uel ad disciplinam contumacium uel ad poenam 1 Ex. 20, 3. 2 Hier. 25, 6. 6 Agg. 1, 9 sq. 14 Amos 4, 7 sq. 1 illoBSipsiTT diitibiTP1 2 absque] praeter R 3 aligenoaTF1 4 manum S 5 spiritu sancto v contestur Sl 9 abstinebit Rs.lm.2, abetebit S 13 eorum] uestrarum S profetalius Sl 15 unam non] aliam non v 17 in unam ciuitatem om. B 18 nec] et non B sic om. W Bv conuertemini S 21 quaererisSWR obtinatione Sl 22 contemptum S uestro W 8. 1. m. 2 23 situ] situ pluuiae B 24 gleua S cedens WI B 25 statuat] incitat R 26 inpestilens R 27 peccata is B etl ut B 23* malorum, declarat in scripturis sanctis idem Deus dicens: sine causa percussi filios uestros, disciplinam non exceperunt. et propheta deuotus ac dicatus Deo ad haec eadem respondit et dicit: uerberasti eos nec doluerunt: flagellasti eos nec uoluerunt accipere disciplinam. ecce inrogantur diuinitus plagae et nullus Dei metus est: ecce uerbera desuper et flagella non desunt et trepidatio nulla, nulla formido est. quid si non intercederet rebus humanis uel ista censura ? quanto adhuc maior in hominibus esset audacia facinorum inpunitate secura? Quereris quod minus nunc tibi uberes fontes et aurae salubres et frequens pluuia et fertilis terra obsequium praebeant, quod non ita utilitatibus tuis et uoluptatibus elementa deseruiant. tu enim Deo semis per quem tibi cuncta deseruiunt: famularis illi cuius nutu tibi uniuersa famulantur. ipse de seruo tuo exigis seruitutem et homo hominem parere tibi et oboedire compellis, et cum sit uobis eadem sors nascendi, condicio una moriendi, corporum materia consimilis, animarum ratio communis, aequali iure et pari lege uel ueniatur in istum mundum uel de mundo postmodum recedatur, tamen nisi tibi pro arbitrio tuo seruiatur, nisi ad uoluntatis obsequium pareatur, inperiosus et nimius seruitutis exactor flagellas, uerberas, fame, siti, nuditate et ferro frequenter et carcere adfligis et crucias. et non agnoscis Dominum Deum tuum, cum sic exerceas ipse dominatum? Merito ergo incursantibus plagis non desunt Dei flagella nec uerbera. quae cum nihil istic promoueant nec ad Deum singulos tanto cladium terrore conuertant, manet postmodum carcer aeternus et iugis flamma et poena perpetua, nec audietur illic 1 Hier. 2, 30. 4 Hier. 5, 3. 4 respondet v 6 est om. S et ecce S 7 est nulla formido W 8 ista W 8.1. m. 2 9 ominibus 81 11 quaereriB ex quaerea S m. 2 minns S 8.1. m. 2 nunc minus tibi iuberes fortes R 14 semis] non semis v cuncta W 8.1. m. 2 tu famularis uel non fam. v 15 exegia S 16 compelles S 19 et pari om. R 20 Beruiantur R 21 nimium WR 22 et ferro] ferro etiam v 23 adeligis W agnoscis miser v 24 tuum om. WR ipse] in homine add. Manutius 26 cum W s. I. m. 2 isti ij dom S singnlos post terrore ponit S 27 cladum WRV; cf. 357,13 conuertat R manet] nam et W rogantium gemitus, quia nec hic Dei indignantis terror auditus est qui per prophetam clamat et dicit: audite sermonem Domini, filii Israel, quia iudicium est Domini aduersus incolas terrae, quod neque misericordia neque ueritas neque agnitio Dei sit super terram: execratio et mendacium et caedes et furtum et adulterium diffusum est super terram, sanguinem sanguini supermiscent. idcirco terra lugebit cum uniuersis incolis suis, cum bestiis agri, cum serpentibus terrae, cum uolucribus caeli, et deficient pisces maris, ut nemo iudicet, nemo reuincat. indignari se Deus dicit quod agnitio Dei non sit in terris, et Deus non agnoscitur nec timetur. delicta mendaciorum, libidinum, fraudium, crudelitatis, impietatis, furoris Deus increpat et incusat, et ad innocentiam nemo conuertitur. fiunt ecce quae uerbis Dei ante praedicta sunt, nec quisquam fide praesentium ut in futurum consulat admonetur. inter ipsa aduersa quibus uix coartata et conclusa anima respirat uacat malos esse et in periculis tantis non de se magis sed de altero iudicare. indignamini indignari Deum, quasi aliquid boni male uiuendo mereamini, quasi non omnia ista quae accidunt minora adhuc sint et leuiora peccatis uestris. Qni alios iudicas aliquando esto et tui iudex, conscientiae tuae latebras intuere, immo, quia nullus iam delinquendi uel pudor est et sic peccatur quasi magis per ipsa peccata placeatur, qui perspicuus et nudus a cunctis uideris et ipse te respice. aut enim superbia inflatus es aut auaritia rapax es aut iracundia saeuus aut alea prodigus aut uinolentia temulentus aut liuore inuidus . 2 Os. 4,1 sq. 1 auditurs S1 2 sermones V 3 fili istrahel S 4 quod] eo quod v, quia W 5 supra W sed execratio Wv 7 est] set S supra W sangainis R 8 cum B 8. J. m. 2 9 besteis S agri et W 12 dicit] et iraaci add. v 13 frandum WR 15 nemo ex nomo B 19 de sej decsse S de S s. I. m. 2 20 dom S 23 aliquos Wl esto et] et tu esto c tuis W 24 latebras intuere] latebra sint; uere R metus uel pudor v 25 magis om. V 26 uideris a cunctis v, acuictis uideris R (ti ex u corr. m. 2) 27 es (post rapax) om. v, est W 28 prodigus] progns ex saeuus Sm. 2 uinulentia SW libore S aut libidine incestus aut crudelitate uiolentus: et miraris in poenas generis humani iram Dei crescere, cum crescat cottidie quod puniatur? hostem quereris exurgere, quasi etsi hostis desit esse pax inter ipsas togas possit [hostem quereris exurgere], quasi non, etsi externa de barbaris arma et pericula conprimantur, ferocius intus et grauius de calumniis et iniuriis potentium ciuium domesticae inpugnationis tela grassentur: de sterilitate ac fame quereris, quasi famem maiorem siccitas quam rapacitas faciat, quasi non de captatis annonarum incrementis et pretiorum cumulis flagrantius inopiae ardor excrescat: quereris cludi imbribus caelum, cum sic horrea eludantur in terris: quereris minus nasci, quasi quae nata sunt indigentibus praebeantur: pestem et luem criminaris, cum peste ipsa et lue uel detecta sint uel aucta crimina singulorum, dum nec infirmis exhibetur misericordia et defunctis auaritia inhiat ac rapina. idem ad pietatis obsequium timidi, ad impia lucra temerarii, fugientes morientium funera et adpetentes spolia mortuorum, ut appareat in aegritudine sua miseros ad hoc forsitan et derelictos esse ne possent dum curantur euadere: nam perire aegrum uoluit qui censum pereuntis inuadit. Tantus cladium terror dare non potest innocentiae disciplinam et inter populum frequenti strage morientem nemo considerat et se esse mortalem. passim discurritur, rapitur, occupatur: praedandi dissimulatio nulla, nulla cunctatio: quasi liceat, quasi oporteat, quasi ille qui non rapit damnum et dispendium proprium sentiat, sic unusquisque rapere festinat. in latronibus est utcumque aliqua scelerum uerecundia, auias fauces et desertas solitudines diligunt, et sic illic delinquitur, ut tamen delinquentium facinus tenebris et nocte ueletur. auaritia palam saeuit et ipsa audacia sua tuta in fori luce abruptae cupiditatis arma 1 poenas] plagas V; cf. 354, 13 4 hostem q. exurgere om. S 7 ac] eto 8 siccitas] sterilitas V 9 praetiosam B 10 flagrantias scripsi, fraglantis S, flagrantiom W, flagrantior Rv sed or in B corr. 11 nunc mi- nus v 12 sint/S 13 pestis ipsa* et luesB sint] siB 15 inhianti2 16 temerari SW1 B 17 appeareat 81 snam S 18 forsitam S et om. v possent SBV, possint Wv 20 tantum B gladium ex gladum Rm.2 21 alterum et om. 11 23 simnlatio v nulla om. W\\' est cnnctatio S, cunctatio nulla formido est v 26 uericundia S 27 solitadines dilignntJ naletudines delines delinquunt S 28 uelletur Wl 29 lucem B I abrutae S prostituit. inde falsarii, uenefici inde, inde in media ciuitate sicarii tam ad peccandum praecipites quam inpune peccantes. a nocente crimen admittitur, nec innocens qui uindicet inuenitur. de accusatore uel iudice metus nullus: inpunitatem consecuntur mali, dum modesti tacent, timent conscii, ueneunt iudicaturi. et idcirco per prophetam diuino spiritu et instinctu rei ueritas promitur, certa et manifesta ratio monstratur Dominum posse aduersa prohibere sed ne ille subueniat merita peccantium facere. numquid, ait, non ualet manus Dei, ut saluos faciat, aut grauabit aurem ut non exaudiat? sed peccata uestra inter uos et Deum separant, et propter delicta uestra auertit faciem a uobis ne misereatur. peccata itaque et delicta reputentur, conscientiae uulnera cogitentur, et desinat unusquisque de Deo uel de nobis conqueri, si quod patitur intellegat se mereri. Et ecce id ipsum quale est unde nobis cum maxime sermo est, quod nos infestatis innoxios, quod in contumeliam Dei inpugnatis adque opprimitis Dei seruos? parum est quod furentium uarietate uitiorum, quod iniquitate feralium criminum, quod cruentarum conpendio rapinarum uita uestra maculatur, quod superstitionibus falsis religio uera subuertitur, quod Deus omnino nec quaeritur nec timetur: adhuc insuper Dei seruos et maiestati ac numini eius dicatos iniustis persecutionibus flagitatis. satis non est quod ipse tu Deum non colis: adhuc insuper eos qui colunt sacrilega infestatione persequeris. Deum nec colis 9 Es. 59,1 sq. 1 falsari S, falsarius R uenefici inde BI, inde uenefici B2V, uenefici SW in Ss. I. m.2 aicariJJ 4 uel] deW; cf. p. 12,9 dum inpunitatem R 5 dum TTinras. ueniunt SR ♦•♦iudicaturi R 6 rei ex res W m. 2, rei R sed i super ras. ueritatis W 7 certa...monstratur om. R ratione v monstratur W sed monstra in ras. deum W v 9 ait ex aut R domini v salnos SWRV, saluos uos v; cf. test. II 4, III47 10 grauabit S, grauanit WRv aurem suam S audiat R pecca W 11 dom S 12 uertit W faciem suam v 14 desinat S, desinit WR si om. B 16 et om. WRv nobiscum uel nobis uobiscum v; cf. Gron. obs. p. 627 19 ferarum R 22 nec q.] non queritur WR 23 nomini Rv dicatos iniustis persecutionibus bis exhtbet S fiagitas R, fatigatis V, agitatis v; cf. Gron. l. c. 24 dom ex duih S m. 2 25 dom S nec coli omnino permittis, et cum ceteri qui non tantum ista inepta idola et manu hominis facta simulacra sed et portenta quaedam et monstra uenerantur tibi placeant, solus displicet Dei cultor. fumant ubique in templis uestris hostiarum busta et rogi pecorum, et Dei altaria uel nulla sunt uel occulta. crocodili et cynocephali et lapides et serpentes coluntur, et Deus solus in terris aut non colitur aut non est inpune quod colitur. innoxios, iustos, Deo caros domo priuas, patrimonio spolias, catenis premis [carcere includis], bestiis, gladio, ignibus punis. nec saltim contentus es dolorum nostrorum conpendio et simplici ac ueloci breuitate poenarum: admoues laniandis corporibus longa tormenta, multiplicas lacerandis uisceribus numerosa supplicia, nec feritas adque immanitas tua usitatis potest contenta esse tormentis: excogitat nouas poenas ingeniosa crudelitas. Quae haec est insatiabilis carnificinae rabies, quae inexplebilis libido saeuitiae? quin potius elege tibi alterum de duobus: christianum esse aut est crimen aut non est. si crimen est, quid non interficis confitentem P si crimen non est, quid persequeris innocentem? torqueri enim debui, si negarem. si poenam tuam metuens id quod prius fueram et quod deos tuos non colueram mendacio fallente celarem, tunc torquendus fuissem, tunc ad confessionem criminis cum ui doloris adigendus, sicut in quaestionibus ceteris torquentur rei qui se negant crimine quo accusantur teneri, ut facinoris ueritas quae indice uoce non promitur dolore corporis exprimatur. nunc uero cum sponte confitear et clamem et crebris ac repetitis identidem uocibus christianum me esse contester, quid tormenta admoues confitenti et deos tuos non in abditis et secretis locis sed palam, sed publice, sed in foro ipso 2 facta] non tantum facta R 3 monstrua R uenerentur W placent RI solus tibi v 4 fumant...1.7 quod colitnr om. S 5 nulla] nona R crocodilli WlR, coroodrilli W7 6 cyrocefali R a nobis coluntur e 8 deo caros deo caros R 9 carcere includis om. S; cf. de bono pat. c.12: subeundus carccr portandae catenae 9 gladio bestiis v saltem Sv 12 lacerandis] laniandis W suplicia R 15 quae haec om. R insaniabilis 81 carnificinae] ne R inplebilis R 16 elige R\" 17 esse ex es W m. 2 20 fuerat 81 21 celarem] negarem W 22 cum Tii Sl, m.. R, ui S* W\" 23 caeteris quaestionibus r rei] et R accusatUlWI teneri] generiii 24 ut om. 8 25 clamera] damen R 27 non om. W aditis Wl 28 locus R I magistratibus et praesidibus audientibus destruenti? ut et si parum fuerat quod in me prius criminabaris, creuerit quod et odisse et punire plus debeas. quid dum me christianum celebri loco et populo circumstante pronuntio et uos et deos uestros clara et publica praedicatione confundo, quid te ad infirmitatem corporis uertis, quid cum terrenae carnis inbecillitate contendis? cum animi uigore congredere, uirtutem mentis infringe, fidem destrue, disceptatione si potes uince, uince ratione. Vel si quid diis tuis numinis et potestatis est, ipsi in ultionem suam surgant, ipsi se sua maiestate defendant. at quid praestare colentibus possunt qui se de non colentibus uindicare non possunt? nam si eo qui uindicatur pluris est ille qui uindicat, tu diis tuis maior es. si ergo his quos colis maior es, non tu eos colere, sed ab illis coli debes. sic illos laesos ultio uestra defendit, quomodo et clausos ne pereant tutela uestra custodit. pudeat te eos colere quos ipse defendis, pudeat tutelam de iis sperare quos tu tueris. 0 si audire eos uelis et uidere, quando adiurantur a nobis, torquentur spiritalibus flagris et uerborum tormentis de obsessis corporibus eiciuntur, quando eiulantes et gementes uoce humana et potestate diuina flagella et uerbera sentientes uenturum iudicium confitentur. ueni et cognosce uera esse quae dicimus: et quia sic deos colere te dicis, uel ipsis crede quos colis. aut si uolueris et tibi credere, de te ipso loquetur audiente te qui nunc tuum pectus obsedit, qui nunc mentem tuam ignorantiae nocte caecauit. uidebis nos rogari ab eis quos tu rogas, timeri ab eis 1 destruendi R post destruenti non distinguit v etsi v 2 me prius ex *ebrius.B creDit W 3 debeas. quid scripsi., debeas, quod SWBv 5 praeconatione v post confundo cap. 14 incipit v 7 distrue 8 disceptationemJS 8 rationem R 9 nominisR I 10 ipsi R 8. I. m. 2 ad S, aut WRv, at coniecerat Latinius etAnt. de Rooy spicil. crit. p. 32 11 se colentibus v uindecare S 12 plus S 13 es add. W2 ergo S, autem WRv his] iis v eos S, illos WRv 14 illis] ipsis potius v debes] add. v: et timeri ut dominus defendet S 15 pereant] praetereant R 16 colore R defendes S eis WR 17 tu] tu ipse v 18 uelles v a nobis adiurantur WRv et torquentur v 19 fraglis W 20 heiulantes SWR et gementes om. R; cf. p. 25, 5 sq. 23 quos colis crede WRv 24 tebi S loquentur R 25 nunc om. W 26 rogasti, meri W timeri ab cis] add. v: quos tu times quos tu adoras: uidebis sub manu nostra stare uinctos et tremere captiuos quos tu suspicis et ueneraris ut dominos. certe uel sic confundi in istis erroribus tuis poteris, quando conspecxeris et audieris deos tuos quid sint interrogatione nostra statim prodere et praesentibus licet uobis praestigias illas et fallacias suas non posse celare. Quae ergo mentis ignauia est, immo quae desipientium caeca et stulta dementia ad lucem de tenebris non uenire et mortis aeternae laqueis uinctos spem nolle inmortalitatis excipere, non metuere Deum conminantem et dicentem: sacrificans diis eradicabitur nisi Domino soli. et iterum: adorauerunt eos quos fecerunt digiti eorum, et curuatus est homo et humiliatus est uir, et non laxabo illis? quid te ad falsos deos humilias et inclinas, quid ante inepta simulacra et figmenta terrena captiuum corpus incuruas? rectum te Deus fecit et cum cetera animalia prona et ad terram situ uergente depressa sint, tibi sublimis status et ad caelum adque ad Dominum susum uultus erectus est. illuc intuere, illuc oculos tuos dirige, in supernis Deum quaere. ut carere inferis possis, ad alta et caelestia suspensum pectus adtolle. quid te in lapsum mortis cum serpente quem colis sternis ? quid in ruinam diaboli per ipsum et cum ipso cadis? sublimitatem serua qua natus es. perseuera talis qualis a Deo factus es. cum statu oris et corporis animum tuum statue. ut cognoscere Deum possis, te ante cognosce. relinque idola quae humanus error inuenit. ad Deum conuertere: quem si inploraueris, subuenit. Christo crede quem uiuificandis ac reparandis nobis pater misit. laedere seruos Dei et Christi persecutionibus tuis desine quos laesos ultio diuina defendit. Inde est enim quod nemo nostrum quando adprehenditur reluctatur nec se aduersus iniustam uiolentiam uestram quamuis 10 Ex. 22, 20. 11 Es. 2, 8 sq. 4 interrogationes R 5 licet ex hic et B prestrigias W illas om. 8 6 celerare 8 7 menti Rl 8 non] nolle v 10 dom B 12 incnrnatns v 15 captina v corpore B 18 deum Bs snsum scripei, suum SRW1, tuum W2 19 erige WRv dom 8 22 ipsam R 24 ut] et 8 cognoscas B 27 pater filium v 30 enim om. v et nemo W 31 iniustam om. V nimius et copiosus noster populus ulciscitur. patientes facit de secutura ultione securitas. innocentes nocentibus cedunt, insontes poenis et cruciatibus acquiescunt certi et fidentes quod inultum non remaneat quodcumque perpetimur quantoque maior fuerit persecutionis iniuria tanto iustior fiat et grauior pro persecutione uindicta. nec umquam impiorum scelere in nostrum nomen exurgitur, ut non statim diuinitus uindicta comitetur. ut memorias taceamus antiquas et ultiones pro cultoribus Dei saepe repetitas nullo uocis praeconio reuoluamus, documentum recentis rei satis est quod sic celeriter quodque in tanta celeritate sic granditer nuper secuta defensio est ruinis rerum, iacturis opum, dispendio militum, deminutione castrorum. nec hoc casu accidisse aliquis existimet aut fuisse fortuitum putet, cum iam pridem scriptura diuina posuerit et dixerit: mihi uindictam, ego retribuam, dicit Dominus, et iterum Spiritus sanctus praemoneat et dicat: ne dixeris: ulciscar me de inimico meo, sed expecta Dominum ut tibi auxilio sit. unde clarum est adque manifestum quia non per nos sed pro nobis accidunt cuncta ista quae de Dei indignatione descendunt. Nec ideo quis putet christianos his quae accidunt non uindicari, quod et ipsi uideantur accidentium incursione perstringi. poenam de aduersis mundi ille sentit cui et laetitia et gloria omnis in mundo est. ille maeret et deflet, si sibi male sit in saeculo, cui bene non potest esse post saeculum, cuius uiuendi fructus omnis hic capitur, cuius hic solacium omne finitur, cuius caduca et breuis uita hic aliquam dulcedinem computat et 14 Rom. 12,19 (cf. Dent. 32, 35). 16 ProD. 20, 22. 1 noster sic V, noster sit v 4 remanet W maioreiS 5 et iustior Rv fietTT 7 exurgiturom.ii non] nos R uindicta nostraJJ cometetur S 8 memorias ta desinit S 9 repetita W uocis] doces 22 10 quodqueJ quoque MR 11 rerum WMBV, aerum R (a in ras.), regum v 12 diminutione B, dil notione R 13 fortuitum] postremum R iam] tam R 14 uindicta W 16 praemonet Ml dicet Ml dixeris] dicas M ulciscor 22 me M 8.1. m. 2 17 dfi R anzilior sit 22, auxilietur M 19 dignatione MB 20 christianis W his] iis v accedunt Ml 21 et om. M incursatione v 22 sentiet R 23 male sit) malent R 24 esse W 8. I. m. 2 26 breuis uita] orem suita R et] ad fort. uoluptate B uoluptatem, quando istinc excesserit poena iam sola superest ad dolorem. ceterum nullus his dolor est de incursatione malorum praesentium quibus fiducia est futurorum bonorum. denique nec consternamur aduersis nec frangimur nec dolemus neque in ulla aut rerum clade aut corporum ualitudine mussitamus. spiritu magis quam carne uiuentes firmitate animi infirmitatem corporis uincimus. per ipsa quae uos cruciant et fatigant probari et corroborari nos scimus et fidimus. Putatis nos aduersa uobiscum aequaliter perpeti, quando eadem aduersa uideatis a nobis et uobis non aequaliter sustineri? aput uos inpatientia clamosa semper et querula est, aput nos fortis et religiosa patientia quieta semper et semper in Deum grata est, nec quicquam istic laetum aut prosperum sibi uindicat, sed mitis et lenis et contra omnes fluctuantis mundi turbines stabilis diuinae pollicitationis tempus expectat. quamdiu enim corpus hoc permanet commune cum ceteris, sit necesse est et corporalis condicio communis nec separari generi humano ab inuicem datur, nisi istinc de saeculo recedatur. intra unam domum boni et mali interim continemur. quicquid intra domum uenerit pari sorte perpetimur, donec aeui temporalis fine completo ad aeternae uel mortis uel inmortalitatis hospitia diuidamur. non ergo idcirco compares uobis et aequales sumus, quia in isto adhuc mundo et carne hac constituti mundi et carnis incommoda uobiscum pariter incurrimus. nam cum in sensu doloris 1 istinc] hinc M excesserint M\\' sola iam RM 2 his] iis uel hic v incursione Mv 4 consternimur MB aduersis omnino B frangimus B ullam R, nulla B 5 aut (ante rerum) om. B musitamus WRMB spiritus W 6 uiuent Wx firmitatem BMl infirmi- tateB 7 uos] nos v comprobari B et om. R 8 scimus om. R fidemas WM\\' 9 quandolcam v 10 nobis et a uobis B, uobis et nobis R 11 est] et B 12 dum W, do M 13 est W s. I. m. 2 et nec W quisquam ex quicquam M m. 2 stic R 14 fluctuantes RBM1 15 pollicitationes Ml tempus acld. 3P semper expectans M sed ns in ras. 16 hoc] hic v ante commune distinguit v sit...communis om. W 17 seperari W 18 nisi si v postmodum recedatur V 20 euenerit Mv repetimur B 21 aeterna Wl dinidamur] add. W loquitur et hortatur 23 constituti ex a constitutione M m. 2 24 in W 3.1. m. 2 sensum Ml sit omne quod punit, manifestum est eum non esse participem poenae tuae quem uideas tecum non dolere. Viget aput nos spei robur et firmitas fidei et inter ipsas saeculi labentis ruinas erecta mens est et inmobilis uirtus et numquam non laeta patientia et de Deo suo semper anima secura, sicut per prophetam Spiritus sanctus loquitur et hortatur spei ac fidei nostrae firmitatem caelesti uoce corroborans. ficus, inquit, non adferet fructum et non erunt nascentia in uineis. mentietur opus oliuae et campi non praestabunt cibum. deficient a pabulo oues et non erunt in praesepibus boues. ego autem in Domino exultabo, gaudebo in Deo salutari meo. Dei hominem et cultorem Dei subnixum spei ueritate et fidei stabilitate fundatum negat mundi huius et saeculi infestationibus commoueri. uinea licet fallat et olea decipiat et herbis siccitate morientibus aestuans campus arescat, quid hoc ad christianos, quid ad Dei seruos quos paradisus inuitat, quos gratia omnis et copia regni caelestis exspectat? exultant semper in Domino et laetantur et gaudent in Deo suo et mala adque aduersa mundi fortiter tolerant, dum bona et prospera futura prospectant. nam qui exposita natiuitate terrena spiritu recreati et renati sumus nec iam mundo sed Deo uiuimus, non nisi cum ad Deum uenerimus. Dei munera et promissa capiemus. et tamen pro arcendis hostibus et imbribus impetrandis et uel auferendis uel temperandis aduersis rogamus 7 Hab. 3, 17 sq. 1 sit] situm sit coni. de Booy l. c. p. 33 pnnitnr fort. 2 poenae tuae ponit ante manifestum M tecum uideas aequaliter v, tecum non uideas Pamelius, tecum non uideas condolere coni. de Booy dolore B 3 et (ante inter) om. v 4 est om. W, esset B 7 corroborans] commemorat B inquit] aitM 8 adfert-R, afferent V fructusW erunt nascentia] erit generatio v 10 cibum] frumentum v pabulo] populo W, stabulo v in praes.} ad praesepia R sed d s. I. 12 et gaudebo RMBv saluatore RY deiJ ds M dei culturaeikf, cultorem christi B 13 spe R stabilitatem B 14 huius mundi M 15 siccitatem R 16 -ad-ad] a-a R 18 exultat Ml dññi R laetatur et gaudet Ml 19 tolerat Ml 20 bona) dona 11 futura M 8. l. m. 2 expectat M (m. 2 corr. at in ant) 21 creati W 22 cum W 8. l. m. 2 23 pro imbribus M 24 pro auferendis M sed pro s. I. m. 2 adtemperandis Ml semper et preces fundimus et pro pace ac salute uestra propitiantes et placantes Deum diebus ac noctibus iugiter adque instanter oramus. Nemo sibi itaque blandiatur quod nobis et profanis, Dei cultoribus et Deo aduersantibus sit interim per aequalitatem carnis et corporis laborum saecularium condicio communis, ut ex hoc opinetur non omnia ista quae accidunt nobis inrogari, cum Dei ipsius praedicatione et prophetica contestatione ante praedictum sit uenturam super iniustos iram Dei, persecutiones quae nos humanitus laederent non defuturas, sed et ultiones quae laesos diuinitus defenderent secuturas. Et quanta sunt quae istic pro nobis interim fiunt. in exemplum aliquid datur, ut Dei uindicis ira noscatur. ceterum retro est iudicii dies quem scriptura sancta denuntiat dicens: ululate. proximus est enim dies Domini, et obtritio s Deo aderit. ecce enim dies Domini uenit insanabilis indignationis et irae ponere orbem terrae desertum et peccatores perdere ex eo. et iterum: ecce dies Domini uenit ardens uelut clibanus, eruntque omnes alienigenae et omnes iniqui stipula, et s uccendet illos adueniens dies, dicit Dominus. succendi et cremari alienigenas praecanit Dominus id est alienos a diuino genere et profanos, spiritaliter non renatos nec Dei filios factos. euadere enim solos posse qui renati et signo Christi signati fuerint alio in loco Deus loquitur, quando ad uastationem mundi et interitum generis humani angelos suos mittens grauius in ultimo comminatur dicens: uadite et caedite et nolite 14 Es. 13, 6. 9. 18 Mal. 4,1. 27 Ez. 9, 5 sq. 1 precem B 2 et placentesitf, ac placantes v 4 itaque sibi RBv a nobis B nobis dei cultoribus et profanis Oxon. profanis dei cultoribus coniungit v 7 non om. M nobis M inrogant R 9 et persecutiones MBv 12 istinc B, est hic B interim pro nobis B exemplo M 13 ceterum ceterum R 14 iudicii post dies M 8. 1. m. 2 16 insanabilis et M 18 iterum dicit M 20 aligeniene WI alien. et omnes om. B sicut atipnla M 21 crernari] tremori B 22 aligenas W\\' praecinit Mv dns id est alienos W s. I. m. 2 23 non] nos R 24 eos solos b 25 nastationee-interitns R 26 emittensTT 27 uadite] ite v parcere oculis uestris. nolite misereri seniores aut iuuenes et uirgines et mulieres et paruulos interficite ut perdeleantur. omnem autem super quem signum inscriptum est ne tetigeritis. quod autem sit hoc signum et qua in parte corporis positum manifestat alio in loco Deus dicens: transi mediam Hierusalem et notabis signum super frontes uirorum qui ingemunt et maerent ob iniquitates quae fiunt in medio ipsorum. et quod ad passionem et sanguinem Christi pertineat hoc signum et ille saluus adque incolumis reseruetur quisque in hoc signo inuenitur, item Dei testimonio conprobatur dicentis: et erit sanguis in signo uobis super domos in quibus ibi eritis, et uidebo sanguinem et protegam uos, et non erit in uobis plaga deminutionis, cum percutiam terram Aegypti. quod ante occiso agno praecedit in imagine impletur in Christo secuta postmodum ueritate. ut illic percussa Aegypto Iudaicus populus euadere non nisi sanguine et signo agni potuit, ita et cum uastari coeperit mundus et percuti quisque in sanguine et signo Christi inuentus fuerit solus euadit. Respicite itaque dum tempus est ad ueram et aeternam salutem, et quia iam mundi finis in proximo est ad Deum mentes uestras Dei timore conuertite. nec uos delectet in saeculo inter iustos et mites inpotens ista et uana dominatio, quando et in agro inter cultas et fertiles segetes lolium et auena dominetur, 6 Ez. 9, 4. 11 Ex. 12,13. 1 senioris WB, seniori M 2 iuuenis WB, iuueni M aut (pro et) uirginis W; cf. test. II22 et paruulos et mulieres v 3 perdeleantur WMMBV, deleantur v 4 scriptum MBv 5 qua in] quali B in om. W 6 media B, per mediam WBDisv (cf. test. II22); add. M: samariam et, exp. m. 2 herusalem Wl, ierhsalem B notabis] *»»dabis B (non eras.) 7 super] in M frontem B 8 ob] propter v 9 et (ante quod) om. W 10 quisquis 2tfc, quis M\\' 11 dicentis ex de te entis W m. 2 12 ibi WBMl V, om. BY\\', uos uel uos ibi v 13 abieritis B 14 diminutionis WBv 16 suppletur W postm. secuta M 18 signo et sanguine M nunc cum B 19 quisquis Fv 20 enadet v 21 respite Wl, resipiscite coni. Oxon. 22 et W s. I. m. 2 23 timorem B 24 sta JB quando etc.; cf. Vergili Georg. 1154 nec dicatis mala accidere, quia dii uestri a nobis non colantur, sed sciatis esse hanc iram Dei, Dei hanc esse censuram. ut qui beneficiis non intellegitur uel plagis intellegatur. Deum uel sero quaerite, quia iam pridem per prophetam Deus praemonens hortatur et dicit: quaerite Deum, et uiuet anima uestra. Deum uel sero cognoscite, quia et Christus adueniens hoc admonet et docet dicens: haec est autem uita aeterna ut cognoscant te solum et uerum Deum et quem misisti Iesum Christum. credite illi qui omnino non fallit. credite illi qui haec omnia futura praedixit. credite illi qui credentibus praemium uitae aeternae dabit. credite illi qui incredulis aeterna supplicia gehennae ardoribus inrogabit. Quae tunc erit fidei gloria, quae poena perfidiae, cum ludicii dies uenerit, quae laetitia credentium, quae maestitia perfidorum noluisse istic prius credere et ut credant iam redire non posse. cremabit addictos ardens semper gehenna et uiuacibus flammis uorax poena, nec erit unde habere tormenta uel requiem possint aliquando uel finem. seruabuntur cum corporibus suis animae infinitis cruciatibus ad dolorem. spectabitur illic a nobis semper qui hic nos spectauit ad tempus, et in persecutionibus factis oculorum crudelium breuis fructus perpetua uisione pensabitur secundum scripturae sanctae fidem dicentis: uermis eorum non morietur et ignis eorum non extinguetur, et erunt ad uisionem uniuersae carni. et iterum: tunc stabunt iusti in magna constantia aduersus 5 Amos 5, 6. 7 Io. 17,3. 22 Es. 66, 24. 25 Sap. 5,1 sq. 1 coluntur RB 2 esse hanc WR, hanc esse VMI, hanc JtfjB dei hanc esse scripsi, hanc esse B, ease WRV et 8. l. m. 2 M (hanc iram, dei esse cens. uel esse hanc irae dei censuram v, hanc irae dei esse censuram Baluzius, esse hanc irain dei, dei esse censuram coni. Krabinger) qui carr. M* in quia 3 beneficii Ml 4 quia ex qua R m. 2, qui W praemonet RB 6 et om. v 8 et uerum] uerum v 10 credite... dabit om. W 12 inrogauit Ml 15 noluisse se M2 iam R in ras. 16 cremauit M1 17 super erit M m. 2: excipit seruantur WRB 19 spectabuntnr VM* nos] nobis B 20 spectauerunt V, expectabit BM1, expectauit Ma 21 factis] falsis W brenis super crebres M m. 2 recdpensabuntur M sed reco 8. l. m. 2 25 inquit iusti M; cf. ad totum locum test. III16 p. 128, ad Fortun. c. 12 eos qui se angustauerunt et qui abstulerunt labores eorum. uidentes turbabuntur timore horribili et mirabuntur in subitatione insperatae salutis dicentes inter se, paenitentiam habentes et per angustiam spiritus gementes: hi sunt quos habuimus aliquando in risu et in similitudine inproperii. nos insensati uitam illorum aestimabamus insaniam et finem illorum sine honore. quomodo conputati sunt inter filios Dei et inter sanctos sors illorum est? ergo errauimus a uia ueritatis, et iustitiae lumen non luxit nobis et sol non est ortus nobis. lassati sumus iniquitatis uia et perditionis et ambulauimus solitudines difficiles, uiam autem Domini ignorauimus. quid nobis profuit superbia aut quid diuitiarum iactatio contulit nobis? transierunt omnia illa tamquam umbra. erit tunc sine fructu paenitentiae dolor poenae, inanis ploratio et inefficax deprecatio. in aeternam poenam sero credunt qui in uitam aeternam credere noluerunt. Secnritati igitur et uitae dum licet prouidete. offerimus uobis animi et consilii nostri salutare munus. et quia odisse non licet nobis et sic Deo plus placemus, dum nullam pro iniuria uicem reddimus, hortamur, dum facultas adest, dum adhuc aliquid de saeculo superest, Deo satisfacere et ad uerae religionis candidam lucem de profundo tenebrosae superstitionis emergere. non inuidemus commodis uestris nec beneficia diuina celamus. odiis uestris beniuolentiam reddimus et pro tormentis ac 1 angustiauerunt WBv 2 eorum] illorum B timore] terrore W 3 inspiratae WB 4 dicent Bv habentes] agentes MB per (p B) angugtiam WMBBV, prae angustia v 5 hii WIBB 6 risum MR, derisum v in om. W similitudinem MJRv 7 illius estimauimus W 8 illius W, eorum B 9 inter sanctos] in sco W illorum M, eorum WBBv 11 et sol.. - nobis om. B ojrtus est v 12 in iniquitatis v uiae W et (ante amb.) om. v 16 tunc erit M, erit enim V paenit. fructu B 17 uel dolor uel M et inanis B deprecatio in aeternum; poenam W 18 credent v 20 licet] tempus est V 22 iniuriam R, iniuria... W 23 hortamur uos B 24 dno M ad ueram lJI, aduorsae R, aerae W 25 de] et MI, et de M* tenebrosa B (profunda et tenebrosa nocte Pamelius) 26 uestris om. M III. 24 suppliciis quae nobis inferuntur salutis itinera monstramus. credite et uiuite et qui nos ad tempus persequimini in aeternum gaudete nobiscum. quando istinc recessum fuerit, nullus iam paenitentiae locus est, nullus satisfactionis effectus. hic uita aut amittitur aut tenetur: hic saluti aeternae cultu Dei et fructu fidei prouidetur. nec quisquam aut peccatis retardetur aut annis quominus ueniat ad consequendam salutem. in isto adhuc mundo manenti paenitentia nulla sera est. patet ad indulgentiam Dei aditus et quaerentibus adque intellegentibus ueritatem facilis accessus est. tu sub ipso licet exitu et uitae temporalis occasu pro delictis roges et Deum qui unus et uerus est confessione et fide agnitionis eius inplores, uenia confitenti datur et credenti indulgentia salutaris de diuina pietate conceditur et ad inmortalitatem sub ipsa morte transitur. Hanc gratiam Christus inpertit, hoc munus misericordiae suae tribuit subigendo mortem trophaeo crucis, redimendo credentem pretio sui sanguinis, reconciliando hominem Deo patri.** , uiuificando mortalem regeneratione caelesti. hunc si fieri potest sequamur omnes, huius sacramento et signo censeamur. hic nobis uiam uitae aperit, hic ad paradisum reduces facit, hic ad caelorum regna perducit. cum ipso semper uiuemus facti per ipsum filii Dei: cum ipso exultabimus semper ipsius cruore reparati. erimus christiani cum Christo simul gloriosi, de Deo patre beati, de perpetua uoluptate laetantes semper in conspectu Dei et agentes Deo gratias semper. neque enim poterit nisi et laetus esse semper et gratus qui cum morti fuisset obnoxius, factus est inmortalitate securus. 2 uidete et uiuite ex uiuete M m. 2 3 recessum WRMBV, excessum v 4 est Otn. R aut R ammittitur Wl 5 salutis M\\'JB et cultu M 6 nec...retardetur om. R quicquam W aut om. B 10 est am. R exitum uitaeB 12 ueniam R confitendi W credentibus W 15 suae W s. l. m. 2 16 tribuet Wl 17 p. sanguinis sui v praecio*»» sanguinis M (sus eras.) reconciliantem B patri etM; lacunam indicaui; cf. p. 394, 8 18 regenera tuncii 20 reducens B 21 regno R uiuimus MI 22 semper exultabimus v 24 uoluntate JKJB 25 deo om. R semper gratias deo M et om. Rv 26 de immortalitate v CAECILI CYPRIANI AD DEMETRIANVM EXPLICIT RB, AD DEMETRIANTM EXPLICIT WM"}}},{"rowIdx":292,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"De Bono Patientiae De Bono Patientiae Cyprian. Saint. S. Thasci Caecili Cypriani Opera omnia, Pars I (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 3.1). Hartel, Wilhelm von, editor. Vienna: Gerold, 1868."}}},{"rowIdx":293,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"DE BONO PATIENTIAE. De patientia locuturus, fratres dilectissimi, et utilitates eius et commoda praedicaturus unde potius incipiam, quam quod nunc quoque ad audientiam uestram patientiam uideo esse necessariam, ut nec hoc ipsum quod auditis et discitis sine patientia facere possitis? tunc enim demum sermo et ratio salutaris efficaciter discitur, si patienter quod dicitur audiatur. nec inuenio, fratres dilectissimi, inter ceteras disciplinae caelestis uias quibus ad consequenda diuinitus praemia spei ac fidei nostrae secta dirigitur quid magis sit uel utilius ad uitam uel maius ad gloriam quam ut qui praeceptis dominicis obsequio timoris ac deuotionis innitimur patientiam maxime tota obseruatione tueamur. Hanc se sectari philosophi quoque profitentur, sed tam illic patientia falsa est quam et falsa sapientia est. unde enim uel sapiens esse uel patiens possit qui nec sapientiam nec patientiam Dei nouit? quando ipse de his qui sibi sapere in mundo uidentur moneat et dicat: perdam sapientiam sapientium et prudentiam prudentium reprobabo, item beatus apostolus Paulus plenus Spiritu sancto et uocandis formandisque gentibus missus contestetur et instruat dicens: uidete ne qui 17 Es. 29,14. 20 Col. 2, 8 sq. INCIPIT DE PATIA W, INCIPIT DE PATIENTIA LGG VITA IN XPO U\\'; cf. Cypr. epist. 73 c. 26: propter hoc etiam libellum nunc de bono patientiae quantum ualuit nostra mediocritas...conscripsimue 4 audentiam W ewe om. V 5 hoc om. W 7 inueni o W 8 coelestis disciplinae 17 10 **utilius W 13 quoque] quique V 14 est (post sapientia) om. G 16 ipse W, ipse dns G, om. v his] iis v 17 ipse moneat v hominum sapientium V 20 contestatur et instruit G1 quis Gv- uos depraedetur per philosophiam et inanem fallaciam secundum traditionem hominum, secundum elementa mundi et non secundum Christum, quia in ipso habitat omnis plenitudo diuinitatis. et alio loco, nemo se, inquit, decipiat. si qui putat sapientem se esse in uobis, mundo huic stultus fiat ut fiat sapiens. sapientia enim huius mundi stultitia est aput Deum. scriptum est enim: reprehendens sapientes in astutia ipsorum. et iterum: cognouit Deus cogitationes sapientium quia sunt stultae quare si sapientia illic uera non est, esse non potest et uera patientia. nam si patiens ille est qui est humilis et mitis, philosophos autem nec humiles uidemus esse nec mites sed sibi multum placentes et hoc ipso quod sibi placeant Deo displicentes, apparet illic non esse patientiam, ubi sit insolens adfectatae libertatis audacia et exerti ac seminudi pectoris inuerecunda iactantia. Nos autem, fratres dilectissimi, qui philosophi non uerbis sed factis sumus, nec uestitu sapientiam sed ueritate praeferimus, qui uirtutum conscientiam magis quam iactantiam nouimus, qui non loquimur magna sed uiuimus, quasi serui et cultores Dei patientiam quam magisteriis caelestibus discimus obsequiis spiritalibus praebeamus. est enim nobis cum Deo uirtus ista communis. inde patientia incipit, inde claritas eius et dignitas caput sumit. origo et magnitudo patientiae Deo auctore procedit. diligenda res homini quae Deo cara est: bonum quod amat maiestas diuina commendat. si dominus nobis et pater Deus est, 9 I Cor. 3, 18 sq. 4 inhabitat W2v 5 quis Gv se put. sapientem Gf) 6 huic mundo G 7 fiat] sit Gv mundi huius v 8 reprehendes G, reprehendam v; cf. test. III 69 p.170 10 faWGF,dominus v hominum sapientiumV 11 quare? si W 12 patiens] sapiens v est et humilis malim 13 esse uidemus W moltum] tantum V 15 non] ueram non v 19 facti G* nos non habitu sapientiam sed mente praeferimus, non eloquimur magna sed uiuimus Minuctus Felix Oct. c. 38, 6 21 quasi W, qua V, ut G post dei puncto distinxitErasmus 23 est enimJ cf. August. contra duas epist. Pel. IV, 9, 25 26 ac bonum W sectemur patientiam domini pariter et patris, quia et seruos esse oportet obsequentes et filios non decet esse degeneres. Qualis uero in Deo et quanta patientia, quod in contumeliam suae maiestatis et honoris instituta ab hominibus profana templa et terrena figmenta et sacra sacrilega patientissime sustinens super bonos et malos aequaliter facit diem nasci et lumen solis oboriri, et cum imbribus terras rigat, nemo a beneficiis eius excluditur quominus iustis similiter et iniustis indiscretas pluuias largiatur. uidemus inseparabili aequalitate patientiae nocentibus et innoxiis, religiosis et impiis, gratias agentibus et ingratis Dei nutu tempora obsequi, elementa famulari, spirare uentos, fontes fluere, grandescere copias messium, fructus mitescere uinearum, exuberare pomis arbusta, nemora frondescere, prata florere. et cum crebris immo continuis exacerbetur offensis Deus, indignationem suam temperat et praestitutum semel retributionis diem patienter expectat, cumque habeat in potestate uindictam, mauult diu tenere patientiam sustinens scilicet clementer et differens, ut si fieri potest multum malitia protracta aliquando mutetur et homo in errorum et scelerum contagio uolutatus uel sero ad Deum conuertatur ipso monente et dicente: nolo mortem morientis, quantum ut reuertatur et uiuat. [et iterum: reuertimini ad me, dicit Dominus.] et iterum: reuertimini ad Dominum Deum uestrum, quoniam misericors et pius est et patiens et multae miserationis et qui sententiam flectat aduersus malitias inrogatas. quod beatus apostolus Paulus commemorans et peccatorem ad paenitentiam reuocans proponit et dicit: an numquid opulentiam bonitatis eius et sustinentiam et 20 Ezech. 18, 32. 22 Mal. 3, 7. 23 Ioel 2,13. 27 Rom. 2, 4 sq. 2 oportet esse v 4 prophana WG 10 reliosis W 12 grandescere] candescere Morellius mitescere] matnrescere v 13 arbnta Wl 19 contagio Way, contagione v 21 quantum ut] tantum W et iterum.. dominus om. WGV 24 et pius est om. G patiens est G 25 malitias inrogatas WV, maliciam inrogatam Gv; cf. de lapsis p. 263 26 quod item v, quod et malim paulus om. G peccatorum G I 27 paenitentiam] patientiam W nnmquid] inquit v 28 sustinentiam et patientiam (eius add. V) WGV, sustinentiae et longanimitatis uel su- stentionis et longanimitatis v; cf. test. III35 patientiam contemnis ignorans quoniam patientia et bonitas Dei ad paenitentiam te adducit? tu autem secundum duritiam tuam et cor inpaenitens thesaurizas tibi iram in die irae et reuelationis iusti iudicii Dei qui reddet unicuique secundum opera sua. iustum iudicium Dei dixit esse, quia serum est, quia diu multumque differtur ut homini ad uitam longa Dei patientia consulatur. tunc repraesentatur poena impio et peccatori, quando iam non potest paenitentia prodesse peccati. Adque ut plenius intellegere possimus, fratres dilectissimi, quia patientia Dei res est et quisque lenis patiens et mitis est Dei patris imitator est, cum in euangelio suo Dominus praecepta in salutem daret et diuina monita depromens ad perfectum discipulos erudiret, posuit et dixit: audistis quia dictum est: diliges proximum tibi et odio habebis inimicum tibi. ego autem dico uobis: diligite inimicos uestros et orate pro eis qui uos persecuntur, ut sitis filii patris uestri qui in caelis est, qui solem suum oriri facit super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos. si enim dilexeritis eos qui uos diligunt, quam mercedem habebitis? nonne et publicani sic faciunt? et si salutaueritis fratres uestros tantum, quid amplius facitis? nonne et ethnici id ipsum faciunt? eritis itaque uos perfecti, quomodo pater uester caelestis perfectus est. sic perfectos dixit fieri Dei filios, sic consummari ostendit et docuit caelesti natiuitate reparatos, si patientia Dei patris - 14 Matth. 5, 43 sq. 1 condempnis G ignoras G 3 paenitens W 4 diem V 5 reddit G 6 quia aerum est om. a 7 difertnr G 8 consolatur W 9 peccati WY, peccanti Gv 10 possimus ex posse W m. 2, possemns G 11 res] lenis editio Dauentriensis quisque G m. 2 add. in marg., qaisquis v «««lems G et patiens v, pacienter G 15 tibi WY, tuum G; item 1.16 odio habebis] odies V; cf. de zelo et liuore c. 15 18 ***patris 0 21 habetis W 22 sic et publicani v, et sic p. V 23 facietis v et om. G 24 eritis Way, estote v 25 quomodo WGY, sicut v maneat in nobis, si similitudo diuina quam peccato Adam perdiderat manifestetur et luceat in actibus nostris. quae gloria est similem Deo fieri, qualis et quanta felicitas habere in uirtutibus quod diuinis laudibus possit aequari. Nec hoc, fratres dilectissimi, Iesus Christus Dominus et Deus noster tantum uerbis docuit, sed impleuit et factis. et qui ad hoc descendisse se dixerat ut uoluntatem patris faceret inter cetera mirabilia uirtutum quibus indicia diuinae maiestatis expressit paternam quoque patientiam tolerantiae tenore seruauit. omnis denique actus eius ab ipso statim aduentu patientia comite signatur, quod primum de [illa] sublimitate caelesti ad terrena descendens non aspernatur Dei filius carnem hominis induere et cum peccator ipse non esset aliena peccata portare. inmortalitate interim posita fieri se mortalem patitur ut innocens pro nocentium salute perimatur. Dominus baptizatur a seruo et remissam peccatorum daturus ipse non dedignatur lauacro regenerationis corpus abluere. diebus quadraginta ieiunat per quem ceteri saginantur: esurit et famem sensit ut qui in fame sermonis et gratiae fuerant caelesti pane saturarentur. cum diabolo temptante congreditur et inimicum tantum uicisse contentus nihil ultra uerba conatur. discipulis non ut semis dominica potestate praefuit, sed benignus et mitis fraterna eos caritate dilexit, dignatus etiam pedes apostolorum lauare, ut dum circa seruos talis est dominus, exemplo suo doceret qualis circa conpares et aequales debeat esse conseruus. nec mirandum quod circa obaudientes talis extiterit qui ludam potuit usque ad extremum longa patientia sustinere, cibum cum inimico capere, hostem domesticum scire 1 in nobis] si consummari... natiuitate repetit G1, exp. G - si om. G peccando G 5 ne G I et deus W s. I. m. 2 deus et dominus uel et dominus deus v 6 pleuit et quia ab his incipit S qui] quia v 7 discendisse se S\\' WI, descendi sese G dei patris S 8 admirabilia W, ammirabilia G, magnalia V, magnalia et mirabilia scripsit Krabinger uirtutum suarum uel suarum uirtutum v 9 seruauit tenore G 10 om- Des v pacientiae G 11 signantur v illa om. S 13 portarct 81 G 14 seposita S2 et mortalem Wv 15 perematur W remissa 81 16 designatur Wl 17 sagiantur S\\' 18 famen G sentit-satnrentur WGv 19 diabulo SW 20 uerba om. G 22 dignatas est v 24 aequa les ex quales Sm. 2 25 oboedientes WG, compares obaudientes Baluziw tales S 27 capere S WG V, sumere 0 III. 20 nec palam ostendere, traditoris osculum non recusare. in Iudaeis uero tolerandis aequanimitas quanta et quanta patientia incredulos ad fidem suadendo flectere, obsequio ingratos fouere, contradicentibus respondere leniter, superbos sustinere clementer, humiliter persequentibus cedere, prophetarum interfectores et aduersus Deum semper rebelles usque ad crucis et passionis horam uelle colligere. Sub ipsa autem passione et cruce, priusquam ad crudelitatem necis et effusionem sanguinis ueniretur, quae conuiciorum probra patienter audita, quae contumeliarum tolerata ludibria, ut insultantium sputamina exciperet qui sputo suo caeci oculos paulo ante formasset et cuius nomine a semis eius nunc diabolus cum angelis suis flagellatur flagella ipse pateretur, coronaretur spinis qui martyras floribus coronat aeternis, palmis in faciem uerberaretur qui palmas ueras uincentibus tribuit, spoliaretur ueste terrena qui indumento inmortalitatis ceteros uestit, cibaretur felle qui cibum caelestem dedit, aceto potaretur qui salubri poculo propinauit. ille innocens, ille iustus, immo innocentia ipse et ipse iustitia inter facinorosos deputatur et testimoniis falsis ueritas premitur, iudicatur iudicaturus et Dei sermo ad crucem tacens ducitur. et cum ad crucem Domini confundantur sidera, elementa turbentur, contremescat terra, nox diem cludat, sol ne Iudaeorum facinus aspicere cogatur et radios et oculos suos subtrahat, ille non loquitur nec mouetur nec maiestatem suam sub ipsa saltim passione profitetur: usque ad finem perseueranter ac iugiter tolerantur omnia ut consummetur in Christo plena et perfecta patientia. 2 aequaanimitas 81 quanta**** et G 6 aduersum v dom S 7 collegere Sl 10 ut] aut W 11 spumatamina G exciperet SWGV, patienter exciperet v 12 in cuius v et Wcorr. in margine nunc eius WGv 14 marturas W, martyres Gv coronaret 81 17 putaretur 81 Balubri S, salutari WV, salutare Gv poculo SWV, poculum Gv 18 ipsa et ipsa s 19 facinerosos W 21 et W 8. 1. m. 2 crucem S, uictimam WGv; cf. p. 414, 11., test. II15 p. 80 confundatur S 22 nox] non S 23 ne] et ne S (et s. I. m.2) 25 saltem Sv perseuerantur Gl 26 consumetur W, consum- matur 82 Et post ista adhuc interfectores suos, si conuersi ad eum uenerint, suscipit et patientia salutari ad conseruandum benignus ecclesiam suam nemini cludit. illos aduersarios, illos blasphemos, illos nominis sui semper inimicos, si paenitentiam delicti agant, si admissum facinus agnoscant, non solum ad indulgentiam criminis sed ad praemium regni caelestis admittit. quid potest patientius, quid benignius dici ? uiuificatur Christi sanguine etiam qui fudit sanguinem Christi. talis est Christi ac tanta patientia: quae nisi talis et tanta existeret, Paulum quoque apostolum ecclesia non haberet. Quodsi et nos, fratres dilectissimi, in Christo sumus, si ipsum induimus, si ipse est salutis nostrae uia, qui Christum uestigiis salutaribus sequimur per Christi exempla gradiamur, sicut Iohannes apostolus instruit dicens: qui dicit se in Christo manere debet quomodo ille ambulauit et ipse ambulare. item Petrus super quem ecclesia Domini dignatione fundata est in epistula sua ponit et dicit: Christus passus est pro uobis relinqens uobis exemplum, ut sequamini uestigia eius qui peccatum non fecit, nec dolus inuentus est in ore eius, qui cum malediceretur non remaledixit, cum pateretur non minabatur, tradebat autem se iudicanti iniuste. Inuenimus denique et patriarchas et prophetas et iustos omnes qui figuram Christi imagine praeeunte portabant nihil magis custodisse in laude uirtutum suarum quam quod patientiam forti et stabili aequanimitate tenuerunt. sic Abel originem martyrii et . passionem iusti initians primus et dedicans aduersus fratrem 14 I Io. 2, 6. 17 I Petro 2, 21 sq. 1 ista omnia v uenerint] fuerint v .2 benignus SWG V, benignus et patiens v 3 illos blasphemos om. S 4 nominis] dominis S 6 sed et Gv 8 qui om. S est christus W ac tanta] sca G .9 tanta ac talis WGv 10 *»ecclesia G (et eras.) 11 si (ante ipsum) Ws. I. m. 2 12 si ipsum induimus post uia ponit S; fort. delendum 14 instruet S1 18 nobis WGV, nobis S; cf. test. III39. de zelo et liuore c. 11 uobis] nobis 81 20 est om. W 21 reraaledixit 6\\'W2 G V, remaledicebat W\\'v minabatnr SWGV, comminabatur v 22 tradebant S iniuste ex iuste ait S m. 2, se iniuste v 23 et om. 8 patriarcas W G 27 iustiiSJFGV, iusti hominis v aduersus W s. I. m. 2 20* parricidam non resistit nec reluctatur, sed humilis et mitis patienter occiditur. sic Abraham Deo credens et radicem ac fundamentum fidei primus instituens temptatus in filio non dubitat neque cunctatur, sed praeceptis Dei tota patientia deuotionis obsequitur. et Isaac ad hostiae dominicae similitudinem praefiguratus quando a patre immolandus offertur, patiens inuenitur. et Iacob fugatus a fratre de terra sua patienter excedit et maiore patientia postmodum supplex adhuc magis impium et persecutorem muneribus pacificis ad concordiam redigit. Ioseph uenundatus a fratribus et relegatus non tantum patienter ignoscit, sed et gratuita uenientibus frumenta largiter et clementer impertit. Moyses ab ingrato et a perfido populo contemnitur frequenter et paene lapidatur, et tamen lenis et patiens pro eisdem Dominum deprecatur. in Dauid uero, ex quo secundum carnem Christi natiuitas oritur, quam magna et mira et christiana patientia habuisse in manu saepe ut Saul regem persequentem se et interficere concupiscentem posset occidere et tamen subditum sibi et traditum maluisse seruare nec rependisse inimico uicem, sed occisum adhuc insuper et uindicasse. tot denique prophetae interfecti, tot martyres gloriosis mortibus honorati, qui omnes ad caelestes coronas patientiae laude uenerunt. neque enim potest accipi dolorum et passionum corona, nisi praecedat in dolore et passione patientia. Quam sit autem patientia utilis et necessaria, fratres dilectissimi, ut manifestius possit et plenius nosci, Dei sententia cogitetur quam in origine statim mundi et generis humani Adam praecepti inmemor et datae legis transgressor accepit. tunc sciemus quam patientes esse in isto saeculo debeamus, qui sic nascimur, ut pressuris istic et conflictationibus laboremus. 1 fratricidam v; cf. p. 307,28., de eelo et l. c. 5., Quintil. inst. VIII, 6,35 5 isac S 7 fratre suo S maiora G 8 Becutorem W 9 redigit] reducit G 10 religatus SG agnoscit S 11 et om. G frumenta uenientibus WGv 12 a om. W Gv 13 isdem W 14 natiuitatis G1 15 patientia] patia S 17 cupientem G et om. S sibi ex tibi S 19 interfecti W 8.1. m. 2 20 tot] hoc S martyris S gloriosos W\\' 21 patiae W1 24 patientiam quam S 25 dinosci G 27 et om. S leges S 29 in pressuris G istinc W\\', isthic August. contra duas epist. Pel. IV, 8, 22 quia audisti, inquit, uocem mulieris tuae et manducasti ex illa arbore, de qua sola praeceperam tibi ne manducares, maledicta terra erit in omnibus operibus tuis, in tristitia et gemitu edes ex ea omnibus diebus uitae tuae. spinas et tribulos eiciet tibi et edes pabulum agri. in sudore uultus tui edes panem tuum, donec reuertaris in terram de qua sumptus es: quoniam terra es et in terram ibis. huius sententiae uinculo conligati omnes et constricti sumus, donec morte expuncta de isto saeculo recedamus. in tristitia et gemitu simus necesse est omnibus diebus uitae nostrae, edamus panem necesse est cum sudore et labore. Ynde unusquisque cum nascitur et hospitio mundi huius excipitur, initium sumit a lacrimis et quamuis adhuc omnium nescius et ignarus nihil aliud nouit in illa ipsa prima natiuitate quam flere. prouidentia naturali lamentatur uitae mortalis anxietates et labores et procellas mundi quas ingreditur in exordio statim suo ploratu et gemitu rudis anima testatur. sudatur enim quamdiu istic uiuitur et laboratur. nec sudantibus et laborantibus possunt alia magis quam patientiae subuenire solacia: quae cum apta sint et necessaria in isto mundo uniuersis, tum magis nobis qui diabolo inpugnante plus quatimur, qui in acie cotidie stantes inueterati et exercitati hostis conluctationibus fatigamur, quibus praeter uarias et adsiduas temptationum pugnas in persecutionum quoque certamine patrimonia relinquenda sunt, subeundus carcer, portandae catenae, animae inpendendae, gladius, bestiae, ignes, cruces, omnia denique tormentorum ac poenarum genera fide et uirtute patientiae perferenda Domino ipso 1 Gen. 3,17 sq. 2 de om. S 3 manducaris S omnibus om. S 4 tristia S 5 et spinas S 6 in] et in W sudorem S 7 terra 8 8 sumptus G et August l. c., adsumptus S, et sumptus W; cf. test. III 58 quoniam} quia v terram] terra S 10 expuncta morte v 11 sumus W 12 labore et sudore W 13 unusque WI, unusquisque nostrum v 14 quamuis ex quamquis G m. 2 16 lamentetur B mortalis] temporalia V 17 procelles G in om. W 19 stic S sudantibus et om. G 20 suuenire Wl, sublinire S; cf. de zelo et l. c. 9 21 sit GV tunc WG 24 persecutionom G1 27 bestia et orbs cruces G deneque S instruente et dicente: haec locutus sum uobis, ut in me pacem habeatis, in saeculo autem pressuram: sed fidite, quoniam ego uici mundum. si autem qui diabolo et mundo renuntiauimus pressuras et infestationes diaboli et mundi crebrius ac uiolentius patimur, quanto magis patientiam tenere debemus qua adiutrice et comite omnia infesta toleremus. Domini et magistri nostri salutare praeceptum est: qui tolerauerit usque ad finem hic saluus erit. et iterum: si permanseritis in uerbo meo, uere discipuli mei estis: et cognoscetis ueritatem, et ueritas liberabit uos. tolerandum est et perseuerandum, fratres dilectissimi, ut ad spem ueritatis et libertatis admissi ad ueritatem et libertatem ipsam peruenire possimus, quia hoc ipsum quod christiani sumus fidei et spei res est. ut autem peruenire spes et fides ad fructum possint sui patientia opus est. non enim praesentem gloriam sequimur sed futuram secundum quod et Paulus apostolus monet dicens: spe saluati sumus. spes autem quae uidetur non est spes. quod enim uidet quis, quid sperat? si autem quod non uidemus speramus per expectationem sustinemus. expectatio et patientia necessaria est, ut id quod esse coepimus impleamus et quod speramus et credimus Deo repraesentante capiamus. 1 Io. 16, 33. 8 Matth. 10, 22. 9 Io. 8, 31 sq. 18 Rom. 8, 24 sq. 1 hoc Wl 2 saeculo S, mundo WGv pressuram SWV, pressuram habebitis Gv; cf. test. III6 p. 119., adFortun. c. 11 p. 335 5 patimnr] quatimur S; malim, igitur per pressuras-quatimur patiam Wl 6 ct comite W s. I. m. 2 infeste G, festa W 8 salutare] saluatoris G tolerauerit inquid Gv 9 ad] in G et om. WI 10 manseritis G, permanseritis inquit v discipuli om. S 11 estis SWay, eritis v cognoscitis G liberauit W 12 et perseuerandum est Wv 13 ueritatis et om. S 14 possemus S 15 peruenire post possint ponit v 16 possint sui] posita sui S, sui possint v 17 secundum] sed uel om. v ot SWGV, om. v 18 p. apostolos S, apostolus paulus W 19 uident 81 21 ex- pectationem SWGV, patientiam v sustenemus S, speramus WGV, exspectamus v; cf. test. III45 expectatio SWV, expextatio**»* G, propterea exspectatio v 22 esse iam Krabinger ex 1 cod. recepit 23 credimus et speramus v repraesentante SWGV, praestante v et Win margine denique alio in loco idem apostolus iustos et operantes et de diuini faenoris incremento caelestes sibi thesauros recondentes ut patientes quoque sint instruit et docet dicens: ergo dum tempus habemus, operemur quod bonum est ad omnes, maxime uero ad domesticos fidei. bonum autem facientes non deficiamus: tempore enim suo metemus. admonet ne quis inpatiens in operatione deficiat, ne quis temptationibus aut auocatus aut uictus in medio laudis et gloriae itinere desistat et pereant praeterita, dum quae coeperant desinunt esse perfecta, sicut scriptum est: iustitia iusti non liberabit eum in quocumque die exerrauerit, et iterum: tene quod habes ne alius accipiat coronam tuam. quae uox adhortatur patienter et fortiter perseuerare, ut qui ad coronam laude iam proxima nititur durante patientia coronetur. Patientia autem, fratres dilectissimi, non tantum bona custodit, \\'sed et repellit aduersa. Spiritui sancto fauens et caelestibus ac diuinis cohaerens contra facta carnis et corporis quibus anima expugnatur et capitur uirtutum suarum propugnaculo reluctatur. inspiciamus denique pauca de multis, ut de paucis intellegantur et cetera. adulterium, fraus, homicidium mortale crimen est. sit fortis et stabilis in corde patientia, nec adulterio sanctificatum corpus et Dei templum polluitur nec iustitiae dicata innocentia contagio fraudis inficitur nec post gestatam eucharistiam manus gladio et cruore maculatur. Caritas fraternitatis uinculum est, fundamentum pacis, tenacitas ac firmitas unitatis, quae et spe et fide maior est, quae et 3 Gal. 6,10. 9. 10 Ezech. 33,12. 12 Apoc. 3,11. 1 iustus 8 iustos et om. G de om. WGv diuine G 2 sibi thensauros S, thes. sibi W Gv reponentes V ut patientes om. S 3 instruet S docet] monet S; cf. p. 409, 5 6 deficiemus S 9 ceperant S, acceperant W1 11 quacunque v errauerit G, peccauerit V 13 hortatur G 20 inspicimus W 21 homicidum W 22 sed (pro sit) fortiw)) et stabili manente in corde G et nec W2c, et W1 scificato W1 24 contagio BWGV, contagione v gestatam WGV, gustata S 26 est] et G 27 et (ante spe) om. S opera et martyria praecedit, quae nobiscum semper aeterna in regnis caelestibus permanebit. tolle illi patientiam, et desolata non durat, tolle sustinendi tolerandique substantiam, et nullis radicibus ac uiribus perseuerat. apostolus denique cum de caritate loqueretur, tolerantiam illi et patientiam iuncxit. caritas, inquit, magnanima est, caritas benigna est, caritas . non aemulatur, non inflatur, non inritatur, non cogitat malum, omnia diligit, omnia credit, omnia sperat, omnia sustinet. ostendit inde illam perseuerare tenaciter posse, quod nouerit omnia sustinere. et alio loco, sustinentes, inquit, inuicem in dilectione, satis agentes seruare unitatem spiritus in coniunctione pacis. probauit nec unitatem seruari posse nec pacem, nisi se inuicem fratres mutua tolerantia foueant et concordiae uinculum patientia intercedente custodiant. Quid deinde, ut non iuras neque maledicas, ut tua ablata non repetas, ut accepta alapa et alteram maxillam uerberanti praebeas, ut fratri in te peccanti non tantum septuagies septies sed omnia omnino peccata dimittas, ut diligas inimicos tuos, ut pro aduersariis et persecutoribus precem facias, poterisne ista perferre nisi patientiae et tolerantiae firmitate ? quod factum uidemus in Stephano, qui cum a Iudaeis ui et lapidibus necaretur, non sibi uindictam sed interfectoribus ueniam postulabat dicens: Domine, ne statuas illis hoc peccatum. sic esse oportuit primum martyrem Christi qui martyras secuturos gloriosa morte praecurrens non tantum praedicator esset dominicae passionis sed et patientissimae lenitatis imitator. quid dicam de ira, 5 1 Cor. 13, 4. 5. 7. 10 Eph. 4, 2 sq. 24 Act. 7, 60. 1 opera] fides opera S semper aeterna BWGV, s. aeterna apud deum v, exp. Krabinger 4 non perseuerat coni. Vahlen; an pernersa est? 5 subiunxit W caritias S 6 benigna est caritas om. S 10 norit WGv et] item V in loco v sustinentis S 11 inquit om. V dilectionem S agentis S 17 prebeas uerberanti G 18 septnagies septies] LXX et VII W, septies sed septuagies septies v 19 et omnia v 20 aduersarios S perferferre S, perficere v 21 patientia W firmitate] teneas fiimitatem v 22 stefano S a ex ac a G m. 2 negaretur S 25 martyres Gv secutoros S1 26 dominicae passionis pracdicator esset v, predicator esse dominice meruit passionis G 27 et om. S patientissimae] sapientissime W de discordia, de simultate, quae in christiano esse non debent? sit patientia in corde, et haec illic locum habere non possunt, aut si adire temptauerint, cito exclusa discedunt, ut domicilium pacificum perseueret in corde, ubi Deum pacis delectet habitare. admonet denique apostolus et docet dicens: nolite contristare Spiritum sanctum Dei in quo signati estis in diem redemptionis. omnis amaritudo et ira et indignatio et clamor et blasphemia auferatur a uobis. si enim christianus a furore et contentione carnali tamquam de maris turbinibus excessit et tranquillus ac lenis in portu Christi esse iam coepit, nec iram nec discordiam debet intra pectus admittere cui nec malum pro malo reddere liceat nec odisse. Nec non ad uaria quoque carnis incommoda et crebros corporis durosque cruciatus quibus humanum genus cottidie fatigatur et quatitur patientia necessaria est. nam cum in illa prima transgressione praecepti firmitas corporis cum immortalitate discesserit et cum morte infirmitas uenerit nec possit firmitas recipi nisi cum recepta et immortalitas fuerit, oportet in hac fragilitate adque infirmitate corporea luctari semper et congredi, quae luctatio et congressio non nisi patientiae potest uiribus sustineri. examinandis autem nobis adque explorandis diuersi inportantur dolores et multiplex temptationum qualitas inrogatur de iacturis facultatum, de ardoribus febrium, de cruciatibus uulnerum, de amissione carorum. nec aliud magis iniustos discernit et iustos quam quod in aduersis per inpatientiam queritur et blasphemat iniustus, patientia iustus probatur, sicut scriptum est: in dolore sustine et in humilitate tua 5 Eph. 4,30 sq. 27 Sir. 2, 4 sq. 2 corde S, pectore WGv et om. S 4 dom S 5 apostolus paulus V docet] monet 8 contristari SW1 7 die WG et (ante ind.) om. S 8 auferantur G, auferentur W; cf. test. 1115 9 contemptione S 12 pro om. G 17 inmortalitatem S 18 firmitas] infirmitas S 20 corporea] corporis August. I. c. IV, 8,22 luctare Sl 21 uiribus potest 17 susteneri S 22 explorandis] probandis V 25 ammismone W et alias magis inter 17 iustos disc. et iniustos W 26 quaeritnr SG 27 blasfemat iniustos SG iustos S\\' patientiam habe, quoniam in igne probatur aurum et argentum. Sic Iob examinatus est et probatus et ad summum fastigium laudis patientiae uirtute prouectus. quanta aduersus eum diaboli iacula emissa, quanta admota tormenta. iactura rei familiaris infligitur, numerosae subolis orbitas inrogatur: diues in censu dominus et in liberis pater ditior nec dominus repente nec pater est. accedit uulnerum uastitas et tabescentes ac fluentes artus uermium quoque edax poena consumit. ac ne quid omnino remaneret quod non Iob in suis temptationibus experiretur, armat diabolus et uxorem illo antiquo nequitiae suae usus ingenio, quasi omnes per mulierem decipere posset et fallere, quod fecit in origine. nec tamen Iob grauibus et densis conflictationibus frangitur quominus inter illas angustias et pressuras Dei benedictio uictrice patientia praedicetur. Tobias quoque post iustitiae et misericordiae suae opera magnifica luminum amissione temptatus in quantum patienter caecitatem pertulit in tantum granditer Deum patientiae laude promeruit. Adque ut magis, fratres dilectissimi, patientiae bonum luceat, quid mali e contrario inpatientia inportet consideremus nam ut patientia bonum Christi est, ita contra inpatientia malum diaboli est, et sicut in quo habitat et manet Christus patiens inuenitur, ita inpatiens semper existit cuius mentem diaboli nequitia possedit. exordia ipsa denique uideamus. diabolus hominem ad imaginem Dei factum inpatienter tulit: inde at perit primus et perdidit. Adam contra caeleste praeceptum cibi letalis inpatiens in mortem cecidit nec acceptam diuinitus 1 ignem S 3 cxaminatust et G 5 missa W\\' 6 sobolis WG inrogatur] inicitur G 7 in om. G 9 edax quoque uermium poena v 10 eipedireturS 11 etotn. G 12 decepereS possitTFG quod...origine suspectum uidetur 13 mundi origine v; cf. p. 404, 26 et] ac v 14 pressuras WGV, pressuras suas Sv dmi S 16 sua W ammissione WG1 18 do W\\' 20 et quid G 21 nam W 8. l. m. 2 ita SWGV, sic e uel sic v malum diaboli est S, diaboli malum WGv 24 possedit W*GV, possidet Wl, possidit S ipsa denique S, denique ipsa WGv 25 et W s. I. m. 2 26 periit (h primum G perdidit W 8. 1. m. 2 caelestfi S gratiam patientia custode seruauit, et ut fratrem Cain perimeret sacrificii eius et muneris inpatiens fuit, et quod Esau de maioribus ad minora descendit, primatus suos per inpatientiam lentis amisit. quid Iudaicus populus circa beneficia diuina perfidus et ingratus nonne quod a Deo primum recessit inpatientiae crimen fuit? dum Moysi cum Deo conloquentis moras non potest ferre, profanos deos ausus est postulare, ut itineris sui duces nuncuparet caput bubulum et terrestre figmentum, nec umquam ab eadem inpatientia destitit quominus semper docilitatis et diuinae administrationis impatiens prophetas suos et iustos quosque perimendo ad crucem quoque et ad sanguinem Domini prosiliret. inpatientia etiam in ecclesia haereticos facit et ad Iudaeorum similitudinem contra Christi pacem et caritatem rebelles ad hostilia et furiosa odia compellit. et ne longum sit singula recensere, omnia omnino quae patientia operibus suis aedificat ad gloriam inpatientia destruit ad ruinam. Quare, fratres dilectissimi, et bonis patientiae et inpatientiae malis diligenter expensis patientiam per quam in Christo manemus et uenire cum Christo ad Deum possumus, plena obseruatione teneamus: quae copiosa et multiplex non angusto fine concluditur uel breuibus terminis coercetur. late patet patientiae uirtus et ubertas eius et largitas de unius quidem nominis fonte proficiscitur, sed exundantibus uenis per multa gloriarum itinera diffunditur, nec proficere aliquid in actibus nostris potest ad consummandam laudem, nisi inde consummationis accipiat firmitatem. patientia est quae nos Deo et commendat et seruat: ipsa est quae iram temperat, quae linguam frenat, quae mentem 1 patientia W 8. l. m. 2 custode custode W1 peremeret SW 2 sacrificis S 3 suus Gx lentis] entis S 4 iudeicus S 6 dum] cum S loquentis Wv, conloquenti ex loquenti G m. 2 7 est om. v 8 caput W s. d. m, 2 . terrestrem S 9 eodem S docibilitatis G* 10 administrationis S, ammonitionis W, admonitionis Gv quosque W, quoque SG 11 alterum ad om. WG domini om. G 12 ad W s. I. m. 2 13 et caritatem om. W 14 et (ante fur.) om. W sit Ws. I. m. 2 15 omnia omnino] non omnia S 19 et] ut v dom S possimus Sv 21 uel S, nec WGv 23 ex«**undantibus W; cf. ad Demetr. p. 353, 15 24 nec prius G profecere S 25 consumandam W; item p. 412, 9 27 quae (ante mentem) om. v gubernat, pacem custodit, disciplinam regit, libidinis impetum frangit, tumoris uiolentiam conprimit, incendium simultatis extinguit, coercet potentiam diuitum, inopiam pauperum refouet, tuetur in uirginibus beatam integritatem, in uiduis laboriosam castitatem, in coniunctis et maritatis indiuiduam caritatem. facit humiles in prosperis, in aduersis fortes, contra iniurias et contumelias mites. docet delinquentibus cito ignoscere, si ipse delinquas, diu et multum rogare. temptationes expugnat, persecutiones tolerat, passiones et martyria consummat. ipsa est quae fidei nostrae fundamenta firmiter munit. ipsa est quae incrementa spei sublimiter prouehit. ipsa actum dirigit, ut tenere possimus uiam Christi, dum per eius tolerantiam gradimur. ipsa efficit ut perseueremus filii Dei, dum patientiam patris imitamur. Et quoniam plurimos scio, fratres dilectissimi, uel pondere iniuriarum angentium uel dolore de eis qui aduersum se grassantur et saeuiunt uindicari uelociter cupere, nec illud in extrema parte reticendum est, ut in istis fluctuantis mundi turbinibus et Iudaeorum siue gentilium et haereticorum quoque persecutionibus constituti patienter expectemus ultionis diem nec ad uindictam doloris nostri querula festinatione properemus, cum scriptum sit: expecta me, dicit Dominus, in die resurrectionis meae in testimonium, quoniam iudicium meum ad congregationes gentium, ut excipiam reges et effundam super eos iram meam. expectare nos iubet Dominus et futurae ultionis diem forti patientia sustinere. qui et in Apocalypsi loquitur dicens: ne signaueris uerba prophetiae libri huius, quia iam tempus in proximo est: et hi qui perseuerant nocere, noceant, et qui in sordibus est sordescat adhuc, iustus autem 21 Soph. 3, 8. 26 Apoc. 22,10 sq. 2 tomoris 8 4 uirgibus S in nidois L caetitatem om. W laboriosam] desinit S 13 fili W* imitatur G 14 et] sed v quoniam] quam G 15 cis W, his G crassantnr G 16 nec...reticendum est] nec in illum extremi iudicii diem malorum retributionem differre: nobiscum hortor interim amplectimini patientiae bonum v post Morellium 20 quernla et inuidiosa v scriptum om. W1 21 dns W s. I. m. 2 diem W 25 sustineri W 28 et hi] ut et ii u; cf. test. III23 adhuc iustiora faciat, similiter et sanctus sanctiora. ecce uenio cito, et merces mea mecum estreddere unicuique secundum facta sua. unde et clamantes martyres et ad uindictam suam dolore erumpente properantes expectare adhuc iubentur et temporibus consummandis implendisque martyribus praebere patientiam. et cum aperuisset, inquit, quintum signum, uidi sub ara Dei animas occisorum propter uerbum Dei et martyrium suum, et clamauerunt magna uoce dicentes: quousque, Domine sanctus et uerus, non iudicas et uindicas sanguinem nostrum de his qui in terris inhabitant? et data est eis singulis stola alba et dictum est ut requiescerent breui adhuc tempore, donec impleatur numerus conseruorum et fratrum eorum quique postea occidentur exemplo ipsorum. Quando autem ueniat sanguinis iusti diuina uindicta declarat: per Malachin prophetam Spiritus sanctus dicens: ecce dies Domini uenit ardens uelut clibanus, eruntque omnes alienigenae et omnes iniqui stipula, et succendet illos adueniens dies, dicit Dominus. quod item legimus in psalmis, ubi Dei iudicis praedicatur aduentus censurae suae maiestate uenerandus: Deus manifestus ueniet Deus noster et non silebit. ignis ante eum ardebit et in circuitu eius procella nimia. uocabit caelum susum et terram ut separet populum suum. colligite illi iustos eius, eos qui disponunt testamentum eius in sacrificiis. et nuntiabunt caeli 6 Apoc. 6, 9 sq. 17 MaL 4,1. 22 Ps. 49, 3 sq. 1 iustiora faciat] iustior fiat V sanctas WGV, qui sanctus est c sanctior V 2 est W s. l. m. 2 3 et] etiam v 4 et om. G 7 signum WGV, sigillum v; cf. test. -11116 aram Qx 9 uoco magna v 11 his] iis v 12 datae sunt eis singulae stolae albae v est WGV, est eis » 14 quique] qui v 17 malachin WG, malachian v prophetam om, V dicens ex docens W m. 2 19 et (ante succ.) om. W; cf. test. II28 20 dies om. W 21 iudicii G 22 uenerandus WGV, uerendus r 24 uocauit WG, uocabit V, aduocabit v; cf. test. II28 25 susum WV, sursum Gv terram deorsam v 27 annuntiabunt v iustitiam eius, quoniam Deus iudex est. et Esaias eadem praenuntiat dicens: ecce enim Dominus sicut ignis ueniet, et sicut procella currus eius retribuere in ira uindictam. in igne enim Domini iudicabuntur et in gladio eius uulnerabuntur. et iterum: Dominus Deus uirtutum prodibit et comminuet bellum. excitabit certamen et clamabit super inimicos suos cum fortitudine: tacui, numquid semper tacebo? Quis autem est hic qui tachisse se prius dicit et non semper tacebit ? utique ille qui sicut ouis ad uictimam ductus et sicut agnus coram tondente sine uoce non aperuit os suum. utique ille qui non clamauit neque in plateis uox eius audita est. utique ille qui non fuit contumax neque contradixit, cum dorsum suum poneret ad flagella et maxillas ad palmas, faciem autem suam non auerteret a foeditate sputorum. utique ille qui cum accusaretur a sacerdotibus et senioribus nihil respondit et mirante Pilato patientissimum silentium tenuit. hic est qui cum in passione tacuerit in ultione postmodum non tacebit. hic est Deus noster id est non omnium sed fidelium et credentium Deus, qui cum in secundo aduentu manifestus uenerit non silebit. nam cum in humilitate prius fuerit occultus, ueniet in potestate manifestus. Hunc expectemus, fratres dilectissimi, iudicem et uindicem nostrum ecclesiae suae populum et ab initio mundi iustorum omnium numerum secum pariter uindicaturum. qui ad uindictam suam nimium festinat et properat, consideret quia necdum uindicatus est ipse qui uindicat. [pater Deus praecepit filium suam 2 Es. 66, 15 sq. 5 Es. 42, 13 sq. 2 pronuntiat W 6 prodiuit G comrauniet G 7 excitauit G clamaoit G 11 ductus est v; cf. test. II15 p. 80 12 tondente se Gv, tondentibus V teste Rigaltio 13 ..est W (ea eras.) 15 maxillas suas V; cf. test. II 13 p. 78, 5 16 anertit v 17 admirante Gv 19 prius tacnerit V 22 cum] qui W 25 et om. W1 Mundi initio W , 28 est W 8. 1. m. 2 nindicat] indicat W pater...p. 415, 5 et om. WG; diuerso ordine uerba ita collocat V: qui nindicat. in apocalypsi angelus-adora. et apostolus paulus diuini praecepti memor-infernorum. pater deus iesum filium praecipit adorari. qualis iesu domini et quanta etc. adorari et apostolus Paulus diuini praecepti memor ponit et dicit: Deus exaltauit illum et donauit illi nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Iesu omnes genu curuent caelestium, terrestrium et infernorum. et] in Apocalypsi angelus Iohanni uolenti adorare se resistit et dicit: uide ne feceris, quia conseruus tuus sum et fratrum tuorum. Iesum Dominum adora. qualis Iesus Dominus et quanta patientia ut qui in caelis adoratur necdum uindicetur in terris. huius patientiam, fratres dilectissimi, in persecutionibus et passionibus nostris cogitemus. huius aduentui plenum expectationis obsequium praebeamus nec defendi ante Dominum serui inreligiosa et inuerecunda festinatione properemus. insistamus potius et elaboremus et toto corde uigilantes adque ad omnem tolerantiam stabiles dominica praecepta seruemus, ut cum ille irae et uindictae dies uenerit non cum impiis et peccatoribus puniamur, sed cum iustis et Deum timentibus honoremur. 2 PhiL 2, 9 sq. 6 Apoc. 22, 9. 2 quod est] ad hoc ut sit V, ut sit Cyprianus test. II13, III 39 3 omnes V I omne v 4 curuent V teste Bigaltio, flectant V teste libro Goetting., flectatur v 5 nolenti iohanni G se adorare V 8 iesus dns W, hic dns G, iesu domini V patientia eius v 13 autem potius O laboremus V 14 adque om. W 15 euenerit Gl DE BONO PATIKNTIAE EXPLICIT W, CECILI CIPRIANI DE PATIENTTA EXPLICIT G"}}},{"rowIdx":294,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"De Disciplina et Habitu Virginum Liber De Disciplina et Habitu Virginum Liber Cyprian. Saint. S. Thasci Caecili Cypriani Opera omnia, Pars I (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 3.1). Hartel, Wilhelm von, editor. Vienna: Gerold, 1868."}}},{"rowIdx":295,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"DE HABITV VIRGINVM. Disciplina custos spei, retinaculum fidei, dux itineris salutaris, fomes ac nutrimentum bonae indolis, magistra uirtutis, facit in Christo manere semper ac iugiter Deo uiuere, ad promissa caelestia et diuina praemia peruenire. hanc et sectari salubre est et auersari ac neglegere letale. in psalmis loquitur Spiritus sanctus: continete disciplinam ne forte irascatur Dominus et pereatis a uia recta, cum exarserit cito ira eius super uos. et iterum: peccatori autem dicit Deus: ad quid exponis iustificationes meas et adsumis testamentum meum per os tuum? tu autem odisti disciplinam et abiecisti sermones meos retro. et denuo legimus: disciplinam qui abicit infelix est. et de Salomone mandata sapientiae monentis accepimus: fili, ne neglexeris disciplinam Dei nec defeceris ab eo correptus: quem enim diligit Deus corripit. si autem Deus quem diligit corripit et corripit ut emendet, fratres 7 Ps. 2, 12. 9 Ps. 49,16 sq. 13 Sap. 3,11. 14 Prou. 3,11 sq. IJTCMT DE HABITV YIHGINTM FELICITER S, INCIPIT DE HABITV VIR- EIKTH WD, DE DISCIPLINA ET HABITV FAEMINARVM V; \\'liber de habitu uirginuni Augwtinus de doctrina christ. IV, 21, 48. tom. III . I p. 85; de disciplina et habitu uirginum v 3 indolens S 4 uiuere et v 5 ad diuina v 6 ac om. D loetale W sanctus dicens V 7 continete nosD1, contine S dum D 8 recta] iusta D 9 uos] nos W dixit v dma S 10 ad] ut v tn exponis W instificationis D; saepissime permutantur in SD litterae e et i, ut in SWD e et ae, ae et oe, i et y; has permutationes non omnes adnotaui 14 solomone SD, et ita fere semper S accipimus WD super ne W m. 2: noli 15 neglegere W (ne neglegeris recepit Krabifiger) domini v nec] ne D 16 dns W correpit D si om. S 17 dns D et corripit om. S, et ad hoc corripit v quoque et maxime sacerdotes non oderunt sed diligunt eos quos corripiunt ut emendent, quando et Deus per Hieremiam ante praedixerit et tempora nostra significauerit dicens: et dabo uobis pastores secundum cor meum, et pascent uos pascentes cum disciplina. Quodsi in scripturis sanctis frequenter et ubique disciplina praecipitur et fundamentum omne religionis ac fidei de obseruatione ac timore proficiscitur, quid cupidius adpetere, quid magis uelle ac tenere nos conuenit, quam ut radicibus fortius fixis et domiciliis nostris super petram robusta mole solidatis inconcussi ad procellas et turbines saeculi stemus, ad Dei munera per diuina praecepta ueniamus, considerantes pariter ac scientes quod templa Dei sint membra nostra ab omni faece contagionis antiquae lauacri uitalis sanctificatione purgata nec uiolari ea aut pollui fas sit, quando qui uiolat et ipse uioletur? eorum nos templorum cultores et antistites sumus: seruiamus illi, cuius esse iam coepimus. Paulus in epistulis suis dicit, quibus nos ad curricula uiuendi per diuina magisteria formauit: non estis uestri: empti enim estis magno [pretio]. clarificate et portate Deum in corpore uestro. clarificemus et portemus Deum puro et mundo corpore et obseruatione meliore, et qui per sanguinem Christi redempti sumus per omnia seruitutis obsequia redemptoris imperio pareamus demusque operam, ne quid immundum et profanum templo Dei inferatur, ne offensus sedem quam inhabitat derelinquat. sospitantis Domini uerba sunt et docentis, curantis pariter et monentis: ecce, inquit, sanus factus es: iam noli peccare ne quid tibi deterius fiat. 3 Hier. 3,15. 18 I Cor. 6,19 sq. 26 Io. 5,14. 2 ut] et corripiunt ut coni. Vahlen ieremian S, hyeremian D 4 uos] eos 8 6 sanctis SWDV, sanctis tam ueteribus quam etiam nonis v . 9 tenere ex nere D m. 2 nos om. W 10 nostris W 8. 1. m. 2 robustam D 11 ut ad Vv domini V, christi v 13 sint W 8. I. m. 2 fece W, face S lauacro D 15 sit] est D nos.. D 17 noa] nos successimus W 19 enim om. V magno praetio 8, pretio magno fir magno WDV clarificate WV, glarificate S, glorificate v, claritate D 20 dom S clarificemus WDV, glarificemus S, glor. v et portemua om. S 22 christi domini nostri v 23 pariamus D 24 sede quem S 26 monen ecce S inquid SD ita zaepissime dat uiuendi timorem, dat innocentiae legem, postquam contulit sanitatem, nec habenis liberis et solutis uagari postmodum patitur, sed ipsis potius quibus sanatus fuerat mancipato grauius comminatur, quod sit scilicet minor culpa deliquisse ante, cum necdum nosses disciplinam Dei, nulla sit uenia ultra delinquere, postquam Deum nosse coepisti. et quidem hoc tam uiri quam mulieres, tam pueri quam puellae, sexus omnis adque omnis aetas obseruet et curet pro religione et fide quam Deo debet, ne quod sanctum et purum de Domini dignatione percipitur minus sollicito timore teneatur. Nunc nobis ad nirgines sermo est, quarum quo sublimior gloria est maior et cura est. flos est ille ecclesiastici germinis, decus adque ornamentum gratiae spiritalis, laeta indoles, laudis et honoris opus integrum adque incorruptum, Dei imago respondens ad sanctimoniam Domini, inlustrior portio gregis Christi. gaudet per illas adque in illis largiter floret ecclesiae matris gloriosa fecunditas, quantoque plus copiosa uirginitas numero suo addit, gaudium matris augescit. ad has loquimur, has adhortamur adfectu potius quam potestate nec quo extremi et minimi et humilitatis nostrae admodum conscii aliquid ad censuram licentiae uindicemus, sed quod ad sollicitudinem magis cauti plus de diaboli infestatione timeamus. Neque inanis haec cautio est et uana formido quae ad salutis uiam consulit, quae dominica et uitalia praecepta custodit, ut quae se Christo dicauerint et a carnali concupiscentia recedentes 1 niuendi timorem WD, uinenditi morem S, uiuendi mores V, u. morem c, u. tenorem ex 1 cod. rec. Bctluzius 2 et solutis] resolutum W 6 dom S 7 adque SlD {et ita fere semper DSuel Sl), atque WS* omnis aetas bis exhibet S 10 teneatur] add. Pamelius: quia scriptum est: qui perseuerauerit usque in finem, hic saluus erit 11 ad om. D 12 est (post cura) om. Augustinus de doctrina christ. IV, 21,47 illa S hae sunt eccL g. flores Oxon. 14 adque om. S 15 ad] per TF sanctimonia WD 16 illas] ipsas August. I. c. eclesiae SW-, sic saepissime uterque m. 1 17 quanto plus 8 copiosa ex gloriosa S m. 2, gloriosa August. 18 tanto plus gaudium ex uulgata Augustini recepit Pamelius adfectu S, adfectione WDv 19 nec quo SW, nec quod D, non quod v 20 conscis S 21 quo D magis pertinet V 22 intestatione D 23 neque enim v quae salutis ex qui ad satis W m. 2 24 et dominica W utque D 25 recedent istam carnem quam menti S tam carne quam mente se Deo uouerint, consumment opus suum magno praemio destinatum nec ornari aut placere cuiquam nisi domino suo studeant, a quo et mercedem uirginitatis expectant dicente ipso: non omnes capiunt uerbum sed illi quibus datum est: sunt enim spadones qui ex utero matris nati sunt sic et sunt spadones qui coacti sunt ab hominibus et sunt spadones qui se ipsos castrauerunt propter regnum caelorum. denuo quoque per hanc angeli uocem continentiae munus ostenditur, uirginitas praedicatur: hi sunt qui cum mulieribus se non coinquinauerunt: uirgines enim permanserunt. hi sunt qui secuntur agnum, quocumque ierit. neque enim tantum masculis continentiae gratiam Dominus repromittit et feminas praeterit, sed quoniam uiri portio est femina et ex eo sumpta adque formata est, in scripturis fere omnibus ad protoplastum Deus loquitur, quia sunt duo in carne una et in masculo simul significatur et femina. Quodsi Christum continentia sequitur et regno Dei uirginitas destinatur, quid istae cum terreno cultu et cum ornamentis, quibus dum hominibus placere gestiunt, Deum offendunt non cogitantes esse praedictum: qui hominibus placent confusi sunt, quoniam Deus nihil fecit illos, et Paulo quoque gloriose et sublimiter praedicante: si hominibusplacerem, seruus Christi non essem? continentia uero et pudicitia non in sola carnis integritate consistit sed etiam in cultus et ornatus honore pariter ac pudore, ut secundum apostolum quae innupta est sancta sit et corpore et spiritu. instruit Paulus 4 Matth. 19,11 sq. lOApoc.14,4. 21 Pa. 52, 6. 23 Gal. 1,10. 1 consument W 2 ornari iam v aut ex ut W m. 2 4 dicente ipso] dicentis W uerbum domini V, hoc uerbum v illis D 6 nati sunt sic SD, nati sunt Wv, sic nati sunt v 9 angeli] euangelii W 10 sunt inquit V 12 quocumque] quoq. S fortasse recte it WV 14 preterit S, praefcrit D femina uiri portio est WDv 15 per omnia S ad protoblastum S, om. W 18 quodsi ex quod sic W 19 istae S, est illis WDv cum (ante orn.) om. S 22 paulum — praedicasse (praedicantem Y) WDYv 23 placere uellem v 24 cbristi seruus v, cbristi D 27 et (ante corpore) om. S instruit nos v paulus om. W et dicit: caeleps cogitat ea quae sunt Domini, quomodo placeat Deo: qui autem matrimonium contraxit cogitat ea quae sunt mundi huius, quomodo placeat uxori. sic et mulier et uirgo innupta cogitat ea quae sunt Domini, ut sit sancta et corpore et spiritu. uirgo non esse tantum sed et intellegi debet et credi: nemo cum uirginem uiderit, dubitet an uirgo sit. parem se integritas in omnibus praestet nec bonum corporis cultus infamet. quid ornata, quid compta procedit, quasi maritum aut habeat aut quaerat? timeat potius placere, si uirgo est, nec periculum sui adpetat quae ad meliora et diuina se seruat. quae uirum non habet, cui placere se simulet, integre et pure non tantum corporaliter sed et spiritaliter perseueret. neque enim uirginem fas est ad speciem formae suae comi aut de carne et de eius pulchritudine gloriari, cum nulla sit illis magis quam aduersus carnem conluctatio et uincendi corporis ac domandi obstinata certatio. Paulus forti ac sublimi uoce proclamat: mihi autem absit gloriari nisi in cruce Domini mei Iesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est et ego mundo: et uirgo in ecclesia de specie carnis ac de corporis pulchritudine gloriatur. addit Paulus et dicit: qui enim sunt Christi carnem crucifixerunt cum uitiis et concupiscentiis. et quae se concupiscentiis carnis et uitiis renuntiasse profitetur, in isdem quibus renuntiauerat inuenitur. deprehenderis, uirgo, detegeris: aliud te esse iactas et aliud adfectas. maculis te 1 I Cor. 7,32 sq. 17 GaL 6,14. 21 G&L 5, 24. 1 dicit] docet dicens Wv celeps SW 3 huius om. v quomodo ex quo W m. 2 4 uirgo et mulier v cogitat ea W s. l. m. 2 5 ea om. D sint sanctae W 6 et (post sed) om. W 7 ut nemo v uiderit S, uidet WlD, uidit W* parem] talem S 8 nec] ne W bonum] bonum mentis scripsit Baluzivs, bonum sui Grauius; bonum cordis uel bonum suum (cf. Tertull. de uirg. uel. c. 14,90. c. 15, 96) malim sed nihil mutandum 12 habet SWI, habeatDWzro simulant WD, simulent v integrae et purae WDv corpore sed etiam spiritu v 13 perseuerent SWDv fas est uirginem v 14 de carne et om. D pulcritudine SWD 15 illi scripsit Baluzius 16 ac] et W 17 declamat W 18 crucem S mei S, nri WD ihfiiS 21 addidit D 22 carnem suam Dw 23 renunciasse D; saepissime ti et ci permutantwr in D 25 aliut S saepissime ut passim aput illut esse te Dv concupiscentiae carnalis aspergis, cum integritatis candidata sis et pudoris. clama, inquit Esaiae Deus, omnis caro faenum et omnis claritas eius ut flos faeni. aruit faenum et flos decidit. sermo autem Domini manet in aeternum. neminem Christianum decet et maxime uirginem non decet claritatem ullam conputare carnis et honorem, sed solum adpetere sermonem Dei, bona in aeternum mansura conplecti. aut si carne sit gloriandum, tunc plane quando in nominis confessione cruciatur, quando fortior femina uiris torquentibus inuenitur, quando ignes aut cruces aut ferrum aut bestias patitur ut coronetur. illa sunt carnis pretiosa monilia, illa corporis ornamenta meliora. Sed sunt aliquae diuites et facultatum ubertate locupletes, quae opes suas praeferant et se bonis suis uti debere contendant. sciant primo illam diuitem esse quae Deo diues est, illam esse locupletem quae locuples in Christo est, bona esse illa quae sint spiritalia, diuina, caelestia, quae nos ad Deum ducant, quae nobiscum aput Deum perpetua possessione permaneant. ceterum quaecumque terrena sunt in saeculo accepta et hic cum saeculo remansura, tam contemni debent, quam mundus ipse contemnitur, cuius pompis et deliciis iam tum renuntiauimus, cum meliore transgressu ad Deum uenimus. Iohannes nos excitat et hortatur spiritali et caelesti uoce contestans: nolite, ait, diligere mundum neque ea quae in mundo sunt. si qui dilexerit mundum, non est caritas patris in illo: quoniam omne quod in mundo est concupiscentia carnis est et concupiscentia oculorum et ambitio 2 Es. 40, 6 sq. 22 I Io. 2,15 sq. 1 candida v 2 pudoris] pndica S clamat ex clama Sm.2 eseiae <S dominus v 4 dei W, dei nostri scripsit Krabinger manebit S 5 et] uel W 6 computare W, copolare D 7 in carne Dv 8 nominis SWDV, nominis domini v 10 ignis W uel bestias v ut ex aut W m. 2 12 ubertate] libertate W 14 in deo v; cf. p. 195, 3 15 illa esse WD sunt v 16 dom S 17 dominum V possessione] uisione W, mansione v 19 condemni W, contempni D condemnitur W, contempnitnr D 20 iam tunc v, tantum D 21 ad deum] a dmo S hinc ioannes v 22 contestans] corroborans v ait om. W 23 si quis Wv 24 claritas D quo W s s.[l. m. 2 25 est in mundo S est carnis est D saeculi quae non sunt a patre sed ex concupiscentia saeculi. et mundus transibit et concupiscentia eius, qui autem fecerit uoluntatem Dei, manebit in aeternum, quomodo et Deus manebit in aeternum. aeterna igitur et diuina sectanda sunt et omnia de Dei uoluntate facienda sunt, ut Domini nostri uestigia et magisteria sectemur qui monuit et dixit: non descendi de caelo, ut faciam uoluntatem meam sed uoluntatem eius qui me misit. quodsi non est maior domino suo seruus et liberatori debet obsequium liberatus, qui esse cupimus christiani debemus quod Christus dixit imitari. scriptum est et legitur et auditur et in exemplum nostri ecclesiae ore celebratur: qui dicit se in Christo manere debet quomodo ille ambulauit et ipse ambulare. ambulandum est uestigiis paribus, aemula ingressione nitendum. tunc respondebit ad fidem nominis sectatio ueritatis et credenti praemium datur, si quod creditur et geratur. Locupletem te dicis et diuitem. sed diuitiis tuis Paulus occurrit et ad cultum adque ornatum tuum iusto fine moderandum sua uoce praescribit. sint, inquit, mulieres cum verecundia et pudicitia conponentes se, non in tortis crinibus neque auro neque margaritis aut ueste pretiosa, sed ut decet mulieres promittentes castitatem per bonam conuersationem. item Petrus ad haec eadem praecepta consentit et dicit: sit in muliere non exterior ornamenti aut auri aut uestis cultus sed cultus cordis. quodsi ille mulieres quoque admonet coercendas at ad ecclesiasticam disciplinam religiosa obseruatione moderandas quae excusare cultus 7 10. 6,38. 12 1 10. 2, 6. 20 1 Tim. 2, 9 sq. 25 1 Petro 8, 3 sq. 1 snnt S, est D, om. W ex] a W concupiscentia saeculi SW, mundo D, cone. mundi V 4 manet Dv 6 magisteria SWDV, mag. diuina v 8 meam W 8. I. m. 2 9 si D 8. 1. m. 2 domine suo maior W 11 dixit] fecit uel dixit et fecit uel fecit et docuit v 14 est igitnr v 15 nitendum est WD respondit D, respondet v 16 credetur 8 20 uericondia S, uirecundia D 21 puditicia D in om. 8 22 praetiosa SWD; ita hac uoce constanter 25 sit ex sint W m. 2 27 illi — admonent v 28 religiosam 8 cultos D JXL 13 suos soleant per maritum, quanto id magis obseruare uirginem fas est, cui nulla ornatus sui conpetat uenia nec deriuari in alterum possit mendacium culpae, sed sola ipsa remaneat in crimine. Locupletem te dicis et diuitem. sed non omne quod potest debet et fieri nec desideria prolixa et de saeculi ambitione nascentia ultra honorem ac pudorem uirginitatis extendi, cum scriptum sit: omnia licent, sed non omnia expediunt. omnia licent, sed non omnia aedificant. ceterum si tu te sumptuosius comas et per publicum notabiliter incedas, oculos in te iuuentutis inlicias, suspiria adulescentium post te trahas, concupiscendi libidinem nutrias, sperandi fomenta succendas, ut etsi ipsa non pereas, alios tamen perdas et uelut gladium te et uenenum uidentibus praebeas, excusari non potes, quasi mente casta sis et pudica. redarguit te cultus inprobus et inpudicus ornatus, nec conputari iam potes inter puellas et uirgines Christi quae sic uiuis, ut possis adamari. Locupletem te dicis et dinitem. sed iactare diuitias suas uirginem non decet, cum dicat scriptura diuina: quid nobis profuit superbia aut quid diuitiarum iactatio contuli nobis? transierunt omnia illa tamquam umbra, et apostolus rursum moneat et dicat: et qui emunt sic sint quasi non possidentes, et qui hoc mundo utuntur quasi non utantur. praeterit enim figura huius mundi. Petrus etiam, cui oues suas Dominus pascendas tuendasque conmendat, super quem posuit et fundauit ecclesiam, aurum quidem sibi esse et argentum negat, sed esse se dicit Christi gratia diuitem, esse fide eius et uirtute locupletem, quibus multa 8 I cor. 10. 23. 19 Sap. 5, 8 sq. 22 I Cor. 7, 30 sq. 1 magis om. S uirgine 81 2 nec ex ne W m. 2 diriuari S 5 dices S 6 prolexa S 10 pnplicom W\\' saepius 11 ianenom Aldhel- mus de latUlibtu virgo inliceas S adaliscentiam S 12 sperandi SWDY. suspirandi r. spirandi AJdMmus fomitem V succedas et sipsa S 14 praebeas] eihibeas Aldhdmus quasi] quia si D 16 nec ex ne W m. 2 compotari D 17 ut ex et W m. 2, ut om. D 18 uir- ginem W s. L m. 2 19 non om. D nobis W S.1.9L 2 22 et ac D 23 quasi non] adiecit Balusius e 2 codd.: ementes et qui possident quasi non; cf. test. III11 p. 123 27 dinitemponit ante dicit W gratiam S magnalia cum miraculo faceret, quibus ad gratiam gloriae bonis spiritalibus abundaret. has opes, has diuitias possidere non potest quae se diuitem saeculo mauult esse quam Christo. Locupletem te dicis et diuitem et utendum putas his quae possidere te Deus uoluit. utere sed ad res salutares et bonas artes: utere ad illa quae Deus praecepit, quae Dominus ostendit. diuitem te sentiant pauperes, locupletem te sentiant indigentes, patrimonio tuo Deum faenera, Christum ciba: ut uirginitatis perferre gloriam liceat, ut ad Domini praemia uenire contingat, multorum precibus exora: commenda illic thesauros tuos, ubi fur nullus effodiat, quo nullus insidians grassator inrumpat: possessiones tibi sed caelestes magis conpara, ubi fructus tuos iuges ac perennes et ab omni contactu iniuriae saecularis inmunes nec rubigo adterat nec grando caedat nec sol urat nec pluuia corrumpat. nam delinquis et hoc ipso in Deum, si ad hoc tibi ab illo diuitias datas credis, ut illis non salubriter perfruaris. nam et uocem Deus homini dedit, et tamen non sunt amatoria cantanda nec turpia, et ferrum esse ad culturam terrae Deus uoluit, nec homicidia sunt idcirco facienda: aut quia tura et merum et ignem Dominus instituit, sacrificandum est inde idolis, uel quia abundant pecudum greges in agris tuis, uictimas et hostias inmolare debebis? adquin temptatio est patrimonium grande, nisi ad usus bonos census operetur, ut patrimonio suo unusquisque locupletior magis redimere debeat quam augere delicta. Ornamentorum ac uestium insignia et lenocinia formarum non nisi prostitutis et inpudicis feminis congruunt et nullarum fere pretiosior cultus est quam quarum pudor uilis est. sic in scripturis sanctis, quibus nos instrui Dominus uoluit et moneri, 2 et 5 possedere SD 3 magis uult D christi D 4 dicis esse Sl, esse dicis v his] iis v õ et] utere sed ad v 6 ad illa sed W, sed ad illa v praecipit V 7 te diuitem W te om. W 8 patrimonio tuo deum SWDV, patrimonium tuum deo v; cfr. (konou. obs. p. 559 uirginitas D\\' 9 peruenire W 10 exor D thensauros S 14 cedat W 15 dom S 16 credes S, credas v ut illis ut D 17 sunt SWDV, sunt idcirco v amaturia D 19 et—et] aut—aut W 20 deus Wv institit W est om. S 21 quia] qui SWX pecodum W\\' 22 diis immolare v debes D adquin SD, atqui W, alioqui v 24 locupletior factus Y 25 enim ac Aldhelmus et lenocinia om. S formarum SWDV, fucorum v 28 describetur D 13* describitur ciuitas meretrix compta pulchrius et ornata et cum ornamentis suis ac propter ipsa potius ornamenta peritura. et uenit, inquit, unus ex septem angelis habentibus phialas et adgressus est me dicens: ueni, ostendam tibi damnationem meretricis magnae sedentis super aquas multas, cum qua fornicati sunt reges terrae. et duxit me in spiritu et uidi mulierem sedentem super bestiam: et mulier illa amicta erat pallium purpureum et coccineum et adornata erat auro et lapidibus pretiosis et margaritis, tenens poculum aureum in manu sua plenum exsecrationum et inmunditiae et fornicationis totius terrae. fugiant castae uirgines et pudicae incestarum cultus, habitus inpudicarum, lupanarum insignia, ornamenta meretricum. Clamat etiam Spiritu sancto plenus Esaias et filias Sion auro et ueste corruptas increpat et obiurgat perniciosis opibus afluentes et a Deo per saeculi delicias recedentes. exaltatae sunt, inquit, filiae Sion et ambulauerunt alto collo et nutu oculorum et incessu pedum trahentes tunicas et pedibus simul ludentes. et humiliabit Deus principales filias Sion et reuelabit Dominus habitum earum: et auferet Dominus gloriam uestis illarum et ornamenta earum et crines et cincinnos et lunulas et discrimen et armillas et botronatum et dextralia et anulos et inaures et serica contexta cum auro et 2 Apoc. 17,1 sq. 17 Es. 3,16 sq. 3 habent.. D (is eras.) 4 fialas S, phiolas W, phialas septem v 5 tibi W 8. 1. m. 2 sedentes S 9 pallium (palleum S) purpureum et coccineum SWDV, pallio purpureo et coccineo v et om. W 12 omnis immnnditiae V fugiant fugiant V 13 caste nirginis 8 14 lupanarium v, luparum Aldhelmus 15 spirito S eseias S et] ad WD 16 et neste SD, et argento W, et argento ac ueste v corruptas] comptas coni. Erasmus affluentes Wv 17 exaltaeTT1 inquid S, ait WD 18 alto collo] alta cernice D 19 incestu W 20 lnentes W hnmilianit SW 21 reuelanit SW; lanuvtaati — avaxaXvxptt LXX 23 earum] illarum S 24 discrimen SWDV, discriminalia v, cf. Gronou. cbs. p. 321 botrunatum D dextralia SWDV, specnla v 25 et anulos W 8.I. m. 2 hyacintho. et erit pro odore suauitatis puluis et pro cingulo reste cingeris et pro ornamento capitis aureo caluitium habebis. hoc Deus culpat, hoc denotat: hinc corruptas esse, hinc a cultu uero adque diuino desciuisse pronuntiat. exaltatae ceciderunt, comptae turpitudinem foeditatemque meruerunt. sericum et purpuram indutae Christum induere non possunt, auro et margaritis et monilibus adornatae ornamenta cordis ac pectoris perdiderunt. quis non id exsecretur et fugiat quod alii fuerit exitio P quis id adpetat et adsumat quod ad necem alterius.pro gladio fuerit et telo? si hausto poculo moreretur ille qui biberat, uenenum scires esse quod ille potauit: si accepto cibo qui acceperat interiret, scires esse letale quod acceptum potuit occidere nec ederes inde nec biberes, unde interisse alios ante conspiceres. nunc quanta ignorantia ueri est, animi quanta dementia id uelle quod et nocuerit semper et noceat, et putare quod inde ipsa non pereas, unde alios perisse cognoscas! Neque enim Deus coccineas aut purpureas oues fecit aut herbarum sucis et conchyliis tinguere et colorare lanas docuit nec distinctis auro lapillis aut margaritis contexta serie et numerosa conpage digestis monilia instituit, quibus ceruicem quam fecit absconderet, ut operiatur illud quod Deus in homine formauit et conspiciatur id desuper quod diabolus inuenit. an uulnera inferri auribus Deus uoluit, quibus innocens adhuc infantia et mali saecularis ignara crucietur, ut postea de aurium cicatricibus et cauernis pretiosa grana dependeant, grauia etsi non suo pondere, mercium tamen quantitate? quae omnia peccatores et apostatae angeli suis artibus prodiderunt, quando ad terrena contagia deuoluti a caelesti uigore recesserunt. illi et oculos circumducto 1 yachinto S, iacinctho W erint 8 2 cingnlos restes D praecingeris S 3 deo W cnpat D 4 esse nirgines v 5 exaltatae inquit F turpitndinia 8 8 ac] et 8 id om. W 9 ali Wl fuerunt S 10 exansto W moriretnr W 11 biberet W esse] esse letale S 12 si aecepto eibo om. W 13 ne biberes inde Wl 14 niriD 15 nocuerit ex do- cuerit 8 m. 2 18 concyliis 8 19 lapillis] capillis scripsit Baluzius aut 8, et WDv serie SV, serica D, seri.e W 21 absconderet SWDV, absconderesv iit Be m. 2) hominem W 22 adinuenit v 24 crucetur D crucietur... dependeant om. Wl, add. in margine W2 25 suo om. V 26 tamen om. DW apostete 81 27 angelisTT, ange D 28 a] de W ceaserunt BY; cf. p. 231.13 illic W, ille D circumductos S nigrore fucare et genas mendacio ruboris inficere et mutare adulterinis coloribus crinem et expugnare omnem oris et capitis ueritatem corruptelae suae inpugnatione docuerunt. Et quidem isto in loco pro timore quem nobis fides suggerit, pro dilectione quam fraternitas exigit, non uirgines tantum aut uiduas sed et nuptas puto et omnes omnino feminas admonendas, quod opus Dei et factura eius et plastica adulterari nullo modo debeat adhibito flauo colore uel nigro puluere uel rubore aut quolibet denique liniamenta natiua conrumpente medicamine. dicit Deus: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram: et audet quisquam mutare et conuertere quod Deus fecit! manus Deo inferunt, quando id quod ille formauit reformare et transfigurare contendunt, nescientes quia opus Dei est omne quod nascitur, diaboli quodcumque mutatur. si quis pingendi artifex uultum alicuius et speciem et corporis qualitatem aemulo colore signasset et signato iam consummatoque simulacro manus alius adferret, iam formata, iam picta quasi peritior reformaret, grauis prioris artificis iniuria et iusta indignatio uideretur: tu te existimas inpune laturam tam inprobae temeritatis audaciam, Dei artificis offensam? ut inpudica circa homines et incesta fucis lenocinantibus non sis, corruptis uiolatisque quae Dei sunt peior adultera detineris. quod ornari te putas, quod putas comi, inpugnatio est ista diuini operis, praeuaricatio est ueritatis. Monentis apostoli uox est: expurgate uetus fermentum, ut sitis noua consparsio, sicut estis azymi: nam et 10 Gen. 1,26. 25 I Cor. 5, 7. 1 fugare SD ruboris ex colores Sm. 2 adulteris DY 2 ueritate D 3 inpugnatione] impigmatione coni. Erasmus 8 nigro puluere] nigrore pulueris W robore S 9 conrompent S 11 quisquam ex quis W m. 2 12 ille id quod W sed id s. 2. 13 quia] quod D 16 aemolum S 17 adferret] inferret ut v et Augustinus l. c. iam picta add. in W m. 2 19 exaestimas D latura S inproba S 20 ut si W, ut enim v et August. inpudicam S 21 homines] omnes S incestas fugis D 22 deteneris S 23 quod putes W inpugnatio] indignatio D 25 monentis a. n. est om. W 26 consparsio SWDV, conspersio v estis] est V, om. D azimi SWD, azyma V nam] etenim August.. pascha nostrum inmolatus est Christus. itaque festa celebremus non in fermento ueteri neque in fermento malitiae et nequitiae sed in azymis sinceritatis et ueritatis. num sinceritas perseuerat et ueritas, quando quae sincera sunt polluuntur colorum adulteriis, medicaminum facis in mendacium uera mutantur? Dominus tuus dicit: non potes facere capillum unum album aut nigrum: et tu ad uincendam Domini tui uocem uis te esse potiorem, audaci conatu et sacrilego contemptu crines tuos inficis, malo praesagio futurorum capillos iam tibi flammeos auspicaris et peccas pro nefas capite id est corporis parte meliore! et cum scriptum sit de Domino: caput autem eius et capilli erant albi uelut lana aut nix, tu execraris canitiem, detestaris alborem, qui sit ad Domini caput similis ! Non metuis, oro, quae talis es, ne cum resurrectionis dies uenerit, artifex tuus te non recognoscat, ad sua praemia et promissa uenientem remoueat et excludat et increpans uigore censoris et iudicis dicat: copus hoc meum non est nec imago haec nostra est. cutem falso medicamine polluisti, crinem adultero colore mutasti, expugnata est mendacio facies, figura corrupta est, uultus alienus est. Deum uidere non poteris, quando oculi tibi non sunt quos Deus fecit sed quos diabolus infecit. illum tu sectata es, rutilos adque depictos oculos serpentis imitata es, de inimico tuo compta, cum illo pariter arsura. haec, oro, non cogitanda sunt Dei semis, non die semper ac nocte metuenda? 7 Matth. 5, 36. 12 Apoc. 1,14. 1 pascha] phasca 8 itaque itaque D 2 ueteri...fermento om. D 3 azimis SWD 4 perseueret Wx 5 ..colorum W, et colo- rom Augustinu* l. c. adulteriia DW2, adulteris SW\\', adulterinis August. et medicaminum v, et adulterinis medicaminum Balueius 6 deus 8 7 aut ex et D m. 2 8 tu add. W m. 2 uincendum Dl esse om. W audacie S 9 crinis W\\' infeces S 11 capiti D id est orn. W 13 caniciem W, canitiae D 14 qui sit] quis ita D caput domini W 16 recognat D et ad v 17 et (ante excl.) om. D excludens Wl et increpans SV, increpans WDv censores S 18 naec W haec om. Baluzius 21 est (post alienus) om. W poter.sD 22 tibi] tui scripsit Baluzius sint WD deus tibi S inficit W 23 emitata S 24 et arsura Dv cogitanda non sunt v uiderint quid sibi nuptae per placendi studium de coniugum solacio blandiantur, quos dum in excusationem suam proferunt, ad societatem criminosae consensionis adsciscunt. uirgines certe, quibus hic sermo non consulit, quae se eiusmodi artibus compserint, inter uirgines non putem debere numerari sed tamquam contactas oues et morbidas pecudes a sancto et puro grege uirginitatis arceri, ne contagio suo ceteras polluant, dum simul degunt, ne perdant alias quaecumque perierunt. Et quoniam continentiae bonum quaerimus, perniciosa quaeque et infesta uitemus. nec illa praetereo, quae dum neglegentia in usum ueniunt, contra pudicos et sobrios mores licentiam sibi de usurpatione fecerunt. quasdam non pudet nubentibus interesse et in illa lasciuientium libertate sermonum conloquia incesta miscere, audire quod non decet, quod non licet dicere, obseruare et esse praesentes inter uerba turpia et temulenta conuiuia, quibus libidinum fomes accenditur, sponsa ad patientiam stupri, ad audaciam sponsus animatur. quis illi in nuptiis locus est cui animus ad nuptias non est, aut uoluptaria illic et laeta esse quae possunt, ubi et studia et uota diuersa sunt? quid illic discitur, quid uidetur? quantum a proposito suo uirgo deficit! quantum inpudicior, quae uenerat pudica, discedit! corpore licet uirgo ac mente permaneat, oculis, auribus, lingua minuit illa quod habebat. Quid uero quae promiscuas balneas adeunt quaeque oculis ad libidinem curiosis pudori ac pudicitiae corpora dicata prostituunt? quae cum uiris adque uiros nudae uident turpiter ac 1 nuptae sibi D 2 eicuaatione sua W 4 non SW, nunc Dv compaerit S 5 nirginis S putent V 7 ne] nec D dum] cum W 10 uitamus W dum] cum S 12 non D s. I. m. 2 13 illa lasci- bientium D, illaaciuientium S (inter illam lasciuientem libertatem v) 14 audere D decet et V non om. S obaeruare S, obseruari WD, obuersari ManutWs j cf. (honou. dbseru. p. 322 15 et (ante esse) expunxit Krdbinger 16 sponsam S 17 illi] illis SWD nuptis D 18 uoluntaria S 19 et (ante studia) om. W 20 defecit SD quantum SWDV, quando ud quanto v 21 inpndicior - pudica SY, ..pudiciorinpudica W, impudicior — impudica D, pudica — impudicior (uel impudica) v 22 quod] quae v 23 quaeq. S, quae WDv j24 dicata] dica S, inlata D 25 quae cum] quaecumq. S niris adq. uiros S, uiros atque a niris WDv nin quod atq. in W 8.1. m. 2 uidentur] «*entur D (pnd eras.) uidentur, nonne ipsae inlecebram uitiis praestant? non ad corruptelam et iniuriam suam desideria praesentium sollicitant et inuitant? uiderit, inquis, qua illuc mente quis ueniat, mihi tantum reficiendi corpusculi cura est et lauandi. non te purgat ista defensio nec lasciuiae et petulantiae crimen excusat. sordidat lauatio ista, non abluit, nec emundat membra sed maculat. inpudice tu neminem conspicis, sed ipsa conspiceris inpudice: oculos tuos turpi oblectatione non polluis, sed dum oblectas alios, ipsa pollueris. spectaculum de lauacro facis, theatro sunt foediora quo conuenis. uerecundia illic omnis exuitur, simul cum amictu uestis honor corporis ac pudor ponitur, denotanda et contrectanda uirginitas reuelatur. iam nunc considera an cum uestita est uerecunda sit inter uiros talis quae ad inuerecundiam profecit audacia nuditatis. Sic ergo frequenter ecclesia uirgines suas plangit, sic ad infomes earum ac detestabiles fabulas ingemescit: sic flos uirginum extinguitur, honor continentiae ac pudor caeditur, gloria omnis ac dignitas profanatur. sic se expugnator inimicus per artes suas inserit: sic insidiis per occulta fallentibus diabolus obrepit: sic dum ornari cultius, dum liberius euagari uirgines uolunt, esse uirgines desinunt, furtiuo dedecore corruptae, uiduae antequam nuptae, non mariti sed Christi adulterae, quam fuerant praemiis ingentibus uirgines destinatae, tam magna supplicia pro amissa uirginitate sensurae. Audite itaque uirgines, ut parentem: audite quaeso uos timentem pariter ac monentem: audite utilitatibus et commodis uestris fideliter consulentem. estote tales quales uos Deus artifex fecit, estote tales quales uos manus patris instituit: maneat in uobis 1 ipse S, ipsam W inlecebra S nonne ad v 2 inuitat S 3 ui- derit SD, uiderintTT; cf. p. 151.5 4 corpuscoliDj 5 nec «c neSm.2 sordida 8 lauatio] lasciuia D 6 mentionem membra S impudicaeD 7 conspicestf conspicieris SI 8 pollues S 9«polluerisD facies theatra D 10 uericundia 8, ueracundia W 11 pudoris S punitur S, caeditur tnalvit Baluzius et contrectanda om. Wl 13 est] es v uerecundia W sis v tales D quaeWD, que S, cuiManwtiuI inuericundiam S proflcit WDv 16 ingemesgit S 17 ac W s. I. m. 2 18 per artes ex peratis Sm.2 19 inserit] infiserit D per om. D 20 uagari S 24 uirginita D 25 itaque me v timentem] docentem v 26 audi W 28 esto talis D patris manus ex ds aris manus Sm. 1 facies incorrupta, ceruix pura, forma sincera: non inferantur auribus uulnera, nec brachia includat aut colla de armillis et monilibus catena pretiosa: sint a compedibus aureis pedes liberi, crines nullo colore fucati, oculi conspiciendo Deo digni. celebrentur lauacra cum feminis, quarum in uos pudica lauatio est. nuptiarum festa inproba et conuiuia lasciua uitentur, quorum periculosa contagio est. uince uestem quae uirgo es, uince aurum quae carnem uincis et saeculum. non est eiusdem non posse a maioribus uinci et inparem minoribus inueniri. arta et angusta est uia quae ducit ad uitam, durus et arduus limes qui tendit ad gloriam. per hunc uiae limitem martyres pergunt, eunt uirgines, iusti quique gradiuntur. lata et spatiosa itinera uitate: letales illic inlecebrae et mortiferae uoluptates: illic diabolus blanditur ut fallat, adridet ut noceat, inlicit ut occidat. primus cum centeno martyrum fructus est, secundus sexagenarius uester est. ut aput martyras non est carnis et saeculi cogitatio nec parua et lenis et delicata congressio, sic et in uobis, quarum ad gratiam merces secunda est, sit et uirtus ad tolerantiam proxima. non est ad magna facilis ascensus. quem sudorem perpetimur, quem laborem, dum conamur ascendere colles et uertices montium? quid ut ascendamus ad caelum? si praemium pollicitationis adtendas, minus est quod laboras. inmortalitas perseueranti datur, perpetua uita promittitur, regnum Dominus pollicetur. Sernate, uirgines, seruate quod esse coepistis. seruate quod eritis. magna uos merces habet, praemium grande uirtutis, munus maximum castitatis. uultis scire quo malo careat et quid boni teneat continentiae uirtus? multiplicabo, inquit mulieri 28 Gen. 3,16. 3 post praetiosa add. D1: tantum maneat adnr et sola et*inlaesa uirginitas, expunxit m. 2 4 fugati D 5 in uos] om. V, inter nos coni. Pamelius; quas inter nobis coni. Goldhom 6 conuiuia lasciua] temulenta conuiuia V 7 uirgo es] add. v: quae deo semis 8 ninces D 9 arcta v 10 arduus est v 13 illinc inlecebres S mortifere uoluntates 8 14 inlicet S primum V 15 cum centesimo V, enim centenarine Pamelius; cf. Gronou. p. 571 sexaginarius S 16 ut ex et W m. 2 martyres v, martyrem Oxon. cogitatio] ex contagio W m. 2, ex conluctatio Vm.2 17 deligata D 18 ad gratiam om. S mercis D sit] sic 8 20 cum WD 26 habet S, manet WDv Deus, tristitias tuas et gemitus tuos, et in tristitia paries filios, et conuersio tua ad uirum tuum et ipse tui dominabitur. uos ab hac sententia liberae estis, uos mulierum tristitias et gemitus non timetis, nullus uobis de partu circa filios metus est: nec maritus dominus, dominus uester et caput Christus est ad instar et uicem masculi, sors uobis et condicio communis est. Domini uox est illa dicentis: filii saeculi huius generant et generantur: qui autem habuerint dignationem saeculi illius et resurrectionis a mortuis, non nubunt neque matrimonium faciunt: neque enim incipiunt mori. aequales enim sunt angelis Dei, cum sint filii resurrectionis. quod futuri sumus, iam uos esse coepistis. uos resurrectionis gloriam in isto saeculo iam tenetis, per saeculum sine saeculi contagione transitis: cum castae perseueratis et uirgines, angelis Dei estis aequales. tantum maneat et duret solida et inlaesa uirginitas et ut coepit fortiter, iugiter perseueret nec monilium aut uestium quaerat ornamenta sed morum. Deum spectet et caelum neque oculos ad sublime porrectos ad carnis et mundi concupiscentiam deprimat, ad terrena deponat. Prima sententia crescere et multiplicari praecepit, secunda et continentiam suasit. dum adhuc rudis mundus et inanis est, copiam fecunditate generantes propagamur et crescimus ad humani generis augmentum : cum iam refertus est orbis et mundus inlicit, qui capere continentiam possunt spadonum more uiuentes castrantur ad regnum. nec hoc iubet Dominus sed hortatur, nec iugum necessitatis inponit, quando maneat uoluntatis 7 Luc. 20, 34 sq. 1 in trotitias S, cum tristitia V 3 hanc sententiam S 4 sentristitias 81 de om. D 5 maritns est W v alterum dominus om. S, sed (?) deus V, sed dominus Pamelius 7 dicensD sed nB ex corr. fili SD 8 illine ex hains Sm. 1 habuerit W 10 nubuntur S facient D 11 inci- pient W2 DtJ 12 fili D 13 gloria D 14 trenssitis W 20 deprimat] add. et uel aut v 21 multiplicare S, generare WDtJ; av £ avtaae xal nXrjatrvcoat Oen. 1, 28 deus praecepit D et om. v 22 continentias S dum 8, cum WDv esset v ad copiam fecnnditatis V 23 crescamus W 24 at eum V refectas W 26 hoc om. W arbitrium liberum. sed cum habitationes multas aput patrem suum dicat, melioris habitaculi hospitia demonstrat. habitacula ista meliora uos petitis, carnis desideria castrantes maioris gratiae praemium in caelestibus obtinetis. omnes quidem qui ad diuinum munus et patrium baptismi sanctificatione perueniunt hominem illic ueterem gratia lauacri salutaris exponunt et innouati Spiritu sancto a sordibus contagionis antiquae iterata natiuitate purgantur. sed natiuitatis iteratae uobis maior sanctitas et ueritas conpetit, quibus desideria iam carnis et corporis nulla sunt. sola in uobis quae sunt uirtutis et spiritus ad gloriam remanserunt. apostoli uox est quem Dominus uas electionis suae dixit, quem ad promenda mandata caelestia Deus misit. primus homo, inquit, e terrae limo, secundus e caelo: qualis ille e limo, tales et qui de limo, et qualis caelestis, tales et caelestes. quomodo portauimus imaginem eius qui de limo est, portemus et imaginem eius qui de caelo est. hanc imaginem uirginitas portat, portat integritas, sanctitas portat et ueritas, portant disciplinae Dei memores, iustitiam cum religione retinentes, stabiles in fide, humiles in timore, ad omnem tolerantiam fortes, ad sustinendam iniuriam mites, ad faciendam misericordiam faciles, fraterna pace unanimes adque concordes. Quae uos singula, o bonae uirgines, obsernare, diligere, inplere debetis quae Deo et Christo uacantes ad Dominum, cui uos dicastis, et maiore et meliore parte praeceditis. prouectae annis, 12 I Cor. 15, 47 sq. 1 habitationis D 2 demonstratis D 3 castrantis SD 4 qui ad S, qo ad W, ad D 5 munus et patrium SWD, lauacrum seripsit BaJueius, munus et patrimoniam v 6 baptismum S 6 laaacri om. D 7 iteratae D 8 sanctitatis D 9 et corporis om. W 12 dms S 13 de terrae D homo de caelo v 14 ille de v talis 81 W 15 talis D 16 sic portemus August. I c. 17 portat om. 8 18 portant om. 8, portet W\\', portat DW* disciplinae om. 8 19 tenentes W 20 humilesint D anetinendsa iniariaeAxgust. l. c. 22 oninanimes S 23 singulae ex singula Wm. 2, singulo 8 (o om.) et inplere et dilegere 8 24 deum D 25 dicatis D et (cmte maiore) om. August. praecedetis 8 prouecte S, pruectae W1 iunioribus facite magisterium: minores natu, praebete conparibus incitamentum. hortamentis uos mutuis excitate, aemulis de uirtute documentis ad gloriam prouocate. durate fortiter, spiritaliter pergite, peruenite feliciter. tantum mementote tunc nostri, cum incipiet in uobis uirginitas honorari. 1 minoria D praebete] maioribus ministeritim add. v et Augnst. uul- gata conparibus...1.2 excitate om. Wl, add. in margine Wa 2 de mrtnte 8, de utrisque W, uirtute D 4 tantum] tA W, sed in margint eorr. tantum W\\' DB HABITV TIRQINTH SXPUOIT SW, 0Ił. D"}}},{"rowIdx":296,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"De Exhortatione Martyrii De Exhortatione Martyrii Cyprian. Saint. S. Thasci Caecili Cypriani Opera omnia, Pars I (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 3.1). Hartel, Wilhelm von, editor. Vienna: Gerold, 1868."}}},{"rowIdx":297,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"AD FORTVNATVM. Desiderasti, Fortunate carissime, ut quoniam pressurarum. et persecutionum pondus incumbit et in fine adque in consummatione mundi antichristi tempus infestum adpropinquare iam coepit, ad praeparandas et corroborandas fratrum mentes de diuinis scripturis hortamenta conponerem quibus milites Christi ad spiritale et caeleste certamen animarem. obtemperandum fuit desiderio tuo tam necessario, ut quantum sufficit mediocritas nostra auxilio diuinae inspirationis instructa quasi arma ac munimenta quaedam pugnaturis fratribus de praeceptis dominicis promerentur. parum est enim quod Dei plebem classico nostrae uocis erigimus, nisi credentium fidem et dicatam Deo deuotamque uirtutem diuina lectione firmemus. Quid autem potius aut maiae curae nostrae ac sollicitudini congruit quam commissum nobis diuinitus populum et exercitum in castris caelestibus constitutum aduersus diaboli tela et iacula exhortationibus adsiduis praeparare? neque enim idoneus potest esse miles ad bellum qui non exercitatus in campo prius fuerit, aut qui agonisticam coronam quaerit adipisci in stadio coronabitur, nisi usum et peritiam uirium ante meditetur. aduersarius uetus est et hostis antiquus cum quo proelium gerimus. sex milia annorum iam paene conplentur, ex quo hominem diabolus inpugnat. omnia genera temptandi et artes adque insidias INCIPIT AD FORTVNATVM (DE EXHORTATIONE MARTYRVM add. B, AMEFF add. R) WRMB, AD FORTYNATVM DE EXHORTATIONE MARTYRH V 2 desiderasti f. char. nobis ut quo R 8. I. m. ree. pressure B (persecutionum et pressurarum v) 3 consummationemJi 4 iam] nunc v 6 componere RB 7 coeleste et spiiitale v animarum R 9 instructa] inistincta R monumentaitf 15 quam] utB, quam\\'ut v 17 praeparemus Wv 18 prius in campo v 21 anticus R proelium] bellum B cottidie geriiuus M* 22 poene W deiciendi usu ipso uetustatis edidicit. si inparatum inuenerit Christi militem, si rudem, si non sollicito ac toto corde uigilantem, circumuenit nescium, fallit incautum, decipit inperitum. si uero quis dominica praecepta custodiens et fortiter Christo adhaerens contra eum steterit, uincatur necesse est, quia Christus quem confitemur inuictus est. Ac ne in longum sermonem meum extenderem, frater carissime, et audientem uel legentem stili latioris copia fatigarem, conpendium feci, ut propositis titulis quos quis et nosse debeat et tenere capitula dominica subnecterem et id quod proposueram diuinae lectionis auctoritate solidarem, ut non tam tractatum meum uidear tibi misisse quam materiam tractantibus praebuisse. quae res in usum singulis proficit utilitate maiore. nam si confectam et paratam iam uestem darem, uestis esset mea qua alius uteretur et forsitan non pro habitudine staturae et corporis res alteri facta minus congruens haberetur: nunc uero de agno per quem redempti ac uiuificati sumus lanam ipsam et purpuram misi, quam cum acceperis tunicam tibi pro uoluntate conficies et plus ut in domestica tua adque in propria ueste laetaberis et ceteris quoque, ut conficere et ipsi pro arbitrio suo possint, quod misimus exhibebis, ut uetere illa nuditate contecta perferant omnes indumenta Christi caelestis gratiae sanctificatione uestiti. Nec non et illud consilium, frater carissime, utile et salubre prospexi in exhortatione tam necessaria quae martyras faciat amputandas esse uerborum nostrorum moras et tardidates adque ambages sermonis humani subtrahendas, ponenda illa sola quae Deus loquitur, quibus seruos suos ad martyrium Christus hortatur. praecepta ipsa diuina uelut arma pugnantibus suggerenda sunt. illa sint militaris tubae hortamenta, illa pugnantibus 1 christi milite B, militem christi v 2 si non] nisi non R sollicito WMSJBV, sollicitum v 4 christi uestigiis v 5 uincatur] hostis add. 3P, uindicatur W\\' quia ex qua22 6 confitetur Bv 7 fre kml R 11 tractum R 14 darem] misissem V qua] quam R 15 primum et om. R res] cf. p. 13, 2 16 alteris B 18 uoluntatem R conficiens B 19 ut W 8. I. m. 2 laetaueris W 21 missimus W saepius ut ueteri ex et uetere M m. 2 praeferant fort.; cf. indicem 22 caelesti W 23 et otn. R frs kmi R 24 in] ut R tam] iam B martyrcs r 26 sola illa t. 27 christi R 28 ipsa M s. I. m. 2 29 sunt] sint Mt classica. inde aures erigantur, inde instruantur mentes, inde et animi et corporis uires ad omnem passionis tolerantiam roborentur. nos tantum qui Domino permittente primum baptisma credentibus dedimus ad aliud quoque singulos praeparemus insinuantes et docentes hoc esse baptisma in gratia maius, in potestate sublimius, in honore pretiosius, baptisma in quo angeli baptizant, baptisma in quo Deus et Christus eius exultant, baptisma post quod nemo iam peccat, baptisma quod fidei nostrae incrementa consummat, baptisma quod nos de mundo recedentes statim Deo copulat. in aquae baptismo accipiuntur peccatorum remissa, in sanguinis corona uirtutum. amplectenda res est et optanda et omnibus postulationum nostrarum precibus expetenda, ut qui serui Dei fuimus simus et amici. In exhortandis itaque ac parandis fratribus nostris et uirtutis ac fidei firmitate ad praeconium dominicae confessionis adque ad proelium persecutionis et passionis armandis primo in loco dicendum est: I. Idola deos non esse quae homo sibi faciat — neque enim quae fiunt factore suo et fabricatore maiora sunt, aut protegere et seruare quemquam possunt quae ipsa de templis suis pereunt, nisi ab homine seruentur — sed nec elementa colenda esse quae homini secundum dispositionem et praeceptum Dei seruiunt. II. Destructis idolis et elementorum ratione monstrata ostendendum Deum solum colendum esse. \\' III. Tunc addendum quae comminatio Dei sit aduersus eos qui idolis sacrificant. 1 bistruantur mente. B 4 insinuantes] instruentes V 7 dns B 8 iam nemo M 10 aquae] quae R accipitur MRv t11 sanguinis] baptismo add. M* et Baluzius est om. MBB 12 expectenda BB 13 fuimus WMBBV, sumus v 14 parandis WMIBBV, praeparandis 3Pv uirtntis] ueritatis M, sed 8. l. m. 2: unitatis 15 firmitatem M ad preconium ex preconio M m. 2 ad proelium ex proelio M m. 2 16 secutionis B et om. M passionis M 8. 1. m. 2 in om. B 18 facit v 19 quae] que M 8. 1. m. 2 fabricatorem B 20 et] aut v 22 esse] esse uice deorum B et Oxon. 23 dei et praeceptum deseruiunt B 24 rationem B 26 addendum esse M 27 sacrificans R IIII. Praeterea docendum non facile ignoscere Deum idololatris. V. Et quod sic idololatriae indignetur Deus, ut praeceperit etiam eos interfici qui sacrificare et seruire idolis suaserint. VI. Subiungendum post haec quod redempti et uiuificati Christi sanguine nihil Christo praeponere debeamus, quia nec ille quicquam nobis praeposuerit et ille propter nos mala bonis praetulerit, paupertatem diuitiis, seruitutem dominationi, mortem inmortalitati, nos contra in passionibus nostris paupertati saeculari paradisi diuitias et delicias praeferamus, dominatum et regnum aeternum temporariae seruituti, immortalitatem morti, Deum et Christum diabolo et antichristo. VII. Insinuandum quoque ne erepti de faucibus diaboli et laqueis saeculi liberati, si in angustiis et pressuris esse coeperint, regredi denuo ad saeculum uelint et perdant quod euaserint. VIII. Insistendum potius esse et perseuerandum in fide et uirtute et caelestis ac spiritalis gratiae consummatione, ut ad palmam et coronam possit perueniri. VIIII. Ad hoc enim pressuras et persecutiones fieri ut probemur. X. Nec timendas esse iniurias et poenas persecutionum, quia maior est Dominus ad protegendum quam diabolus ad inpugnandum. XI. Ac ne expauescat quis et conturbetur ad pressuras et persecutiones quas patimur in isto mundo, probandum \\'ante praedictum esse quod nos mundus odio habiturus esset et quod persecutiones aduersum nos excitaret, ut 1 idolatriaeB, idolatria Jd 3 quod sic] quos R idolatriae WMRB 5 suasserint W 6 subiungendum etiam V et] ac v 8 nobis quic- quam Billie B 10 dominationis B inmortalitatis Ml, inraortali B nos] non B 11 nostris W s. I. m. 2 dilicias et diuitias W 12 praeponamus V 14 antichristum B 16 de laqueis RMc si] siti2 17 ad s. denuo M 19 in] et in B 20 et W s. I. m. 2 spiritaliter R con- summationem R 22 enirn om. M probemurj prohilftnur M 24 quia) qua R\\' 27 ad persccutiones W 29 quod R s. I. excitaret ut] excitaretur R ex hoc ipso quod haec fiant manifesta sit fides diuinae pollicitationis in mercedibus et praemiis postmodum secuturis, nec nouum quid accidat christians, quando ab initio mundi boni laborauerint et oppressi adque occisi sint iusti ab iniustis. XII. In nouissima parte ponendum quae spes et quae merces maneat iustos et martyras post conflictationes huius temporis et passiones. XIII. Et quod plus accepturi simus in passionis remuneratione quam quod hic sustinemus in ipsa passione. QVOD IDOLA DII NON SINT ET QVOD NEC ELEMENTA VICE DEORVM COLENDA SINT. In psalmo CXXXIIII: idola gentium argentum et aurum, opus manuum hominum. os habent et non locuntur, oculos habent et non uident, aures habent et non audiunt: neque enim est spiritus in ore eorum. 13 Ps. 134,15 sq. 1 haec W s. l. m. 2 diuina J2 2 pollicitationibusR securis Rx 4 boni om. W 5 iusti om. Wv 6 ponendum est v quae (ante merces) om. RB 7 iustis M martyres Bv, martyTibus Jf 9 XIII om. Bo sumus RB 10 ipsa om. R 11 deidola R elementa mundi M 12 sint] ostenditur add. v, habes Costerius 13 CXXXIIII] CXXXIII WB, CXIII v; cf. Ps. 113,12 14 opus WMRBV, opera v manu Ml loquentur M 16 audient M, audiunt nares habent et non odorabunt manus habent et non palpabunt non clamabunt in gutture suo neque in ore eorum B eorum] ipsorum a m. 21 similes sint illis omnes qui faciunt ea. item in Sapientia Salomonis: omnia idola nationum aestimauerunt deos, quibus neque oculorum uisus est ad uidendum neque nares ad percipiendum spiritum neque aures ad audiendum nec digiti in manibus ad tractandum, sed et pedes eorum pigri ad ambulandum. homo enim fecit illos et qui spiritum mutuatus est is finxit illos. nemo autem sibi similem homo poterit deum fingere: cum sit enim mortalis, mortuum fingit manibus iniquis. melior est autem ipse his quos colit, quoniam ipse quidem uixit, illi numquam. item in Exodo: non facies tibi idolum nec cuiusquam similitudinem. item aput Salomonem [de elementis]: neque opera adtendentes agnouerunt quis esset artifex, sed aut ignem aut spiritum aut citatum aerem aut gyrum stellarum aut nimiam aquam aut solem aut lunam deos putauerunt: quorum si propter speciem hoc aestimauerunt, sciant quanto his Dominus sit speciosior: aut si uirtutes et opera eorum mirati sunt, intellegant ab ipsis quoniam qui haec constituit fortia fortior est illis. QVOD DEVS SOLVS COLENDVS SIT. Sicut scriptum est: Dominum Deum tuum adorabis et illi soli seruies. item in Deuteronomio: non erunt tibi dii alii absque me. item illic: uidetc, uidete quoniam ego sum, et non est Deus praeter me. ego 2 Sap. 15,15 sq. 12 Ex. 20, 4. 13 Sap. 13,1 sq. 23 Dent. 6,13. 24 Ex. 20, 3. 25 Dent. 32, 39. 1 sint illis WBV, illis sint R, illis fiant Mv omnes W, hi jr, om. RBv 3 nec W osculorum Rl uisos V, usus WMRBv 4 spiritum j spem R, om. B 5 neque v 7 is om. v 9 finget M 10 ipse om. B his] iis v 11 illi autem v 13 item] iterato R de elementi. om. MR 15 sed et R 16 aut 1.] et lunam W; cf. test. III59 17 deos] rectores orbis terrae deos Cypr. I. c. 18 his] iis v dni sit R, sit dnš B 19 et] aut M minati R 20 ipeis] his R 22 solus M s. I. m. 2 23 est] in deuteronomio add. v 24 illi] ipsi MR item om. M deuteronomio] exodo v 25 item illic dns M, item in deuteronomill Oxon. quia Rv 26 alius deus R interimam) occidam M interimam et uiuere faciam, percutiam et ego sanabo, et non est qui eripiat de manibus meis. item in Apocalypsi: et uidi alium angelum uolantem medio caelo, habentem euangelium aeternum, ut adnuntiaret super terram per omnes nationes et tribus et linguas et populos, dicentem uoce magna: metuite potius Deum et date illi claritatem, quoniam uenit hora iudicii eius, et adorate eum qui fecit caelum et terram et mare et omnia quae in eis sunt. sic et Dominus in euangelio commemorationem facit primi et secundi praecepti dicens: audi Israel, Dominus Deus tuus Dominus unus est, et: diliges Dominum Deum tuum de toto corde tuo et de tota anima tua et de tota uirtute tua. hoc primum et secundum simile huic: diliges proximum tuum tamquam te. in his duobus praeceptis tota lex pendet et prophetae. et iterum: haec est autem uita aeterna ut cognoscant te solum et uerum Deum et quem misisti Iesum Christum. QVAE COMMINATIO DEI SIT ADVERSVS EOS QVI IDOLIS SACRIFICANT. In Exodo: sacrificans diis eradicabitur, nisi Domino soli. item in Deuteronomio: sacrificauerunt daemoniis et non Deo. item aput Esaiam: adorauerunt eos quos fecerunt digiti eorum, et curuatus est homo et humiliatus est uir, et non laxabo illis. et iterum: illis fudistis libamina et illis inposuistis sacrificia. super haec non indignabor? dicit 3 Apoc. 14, 6 sq. 11 Marc. 12,29. 12 Mattli. 22,37 sq. 17 Io. 17, 3. 22 Ex. 22,19. 23 Dent. 32, 17. 24 Es. 2, 8. 27 Es. 57,6. 3 in medio WlMv 5 per WMRBV, ot super v 6 et populos Ws. I. m.2 magnA et uitae potius R 7 dum M, dru R 9 et (ante mare) om. B 11 deus unus Bv 12 dcum om. Wv 13 de] ex R 15 tuum] tibi W te ipsum B 20 idola W 22 in] legitur in v diis M 8. 1. trio 2 23 item om. M demonis W\\' 24 esaian R saepius ut hieremian 27 iterum dicit M 28 haec add. m. 2 in W, haec ergo v 21* Dominus. item aput Hieremiam: nolite ambulare post deos alienos ut seruiatis eis, et ne adoraueritis eos et ne incitetis me in operibus manuum uestrarum ad disperdendos uos. item in Apocalypsi: si quis adorat bestiam et imaginem eius et accipit notam in fronte sua et in manu, bibet et ipse de uino irae Deimixto in poculo irae eius et punietur igne et sulphure sub oculis sanctorum angelorum et sub oculis agni. et fumus de tormentis eorum in saecula saeculorum ascendet: nec habebunt requiem die et nocte quicumque adorant bestiam et imaginem eius. NON FACILE IGNOSCERE DEVM IDOLOLATRIS. Moyses in Exodo pro populo rogat nec impetrat: precor, ait, Domine, deliquit populus hic delictum grande, fecerunt sibi deos aureos et argenteos. et nunc si dimittis eis delictum, dimitte: sin autem, dele me de libro quem scripsisti. et dixit Dominus ad Moysen: si qui deliquit ante me, deleam eum de libro meo. item cum Hieremias pro populo deprecaretur, Dominus ad eum loquitur dicens: et tu noli orare pro populo hoc et noli postulare pro ipsis in prece et oratione, quia non exaudiam in tempore quo inuocabunt me, in tempore adflictionis suae. Ezechiel quoque hanc eandem denuntiat indignationem Dei eis qui in Deum delinquunt, et fuit, inquit, uerbum Domini ad me dicens: fili ho. minis, terra quaecumque peccauerit mihi ut delinquat delictum, extendam manum meam super eam 1 Hier. 25, 6. 4 Apoc. 14, 9 sq. 13 Ex. 32, 31 sq. 20 Hier. 11, 14. 24 Ez. 14, 12-14. 16. 1 item] et M 2 eos om. W 3 manum R 4 disperdendum M, disperdos W 5 nota R 6 et in] aut in v uino] manu M -10 ascendit R ascendet in saecula s. B et] ac RBv 11 adorat R et M s. l. m. 2 12 deum ignoscere R idolatris MB, idololatriis WR 13 moysen R imperat R 14 grande om. V 15 et argenteos om. WBv; cf. test. 11 16 eis] illis WBv sin] sine B 18 quis Bv deliquerit M me om. W 22 in] eos in 3P, item in W in quo W inuocauerunt R 24 eis] his v in] ad B dclinquont M et om. B 25 filii R 26 quicumque R 27 ectendam Wl, et extendam B et obteram ątabilimentum panis et inmittam in eam famem et auferam de ea hominem et pecora. et si fuerint tres uiri hi in medio eius Noe et Danihel et Iob, non liberabunt filios neque filias, ipsi soli salui erunt. item in Regnorum. I.: si delinquendo uir peccet aduersus uirum, orabunt pro eo Dominum: si autem in Deum peccet homo, quis orabit pro eo? QVOD SIC IDOLOLATRIAE INDIGNETVR DEVS VT PRAECEPERIT ETIAM EOS INTERFICI QVI SACRIFICARE ET SERVIRE IDOLIS SVASERINT. In Deuteronomio: quodsi rogauerit te frater tuus aut filius tuus aut filia tua aut uxor tua quae est in sinu tuo aut amicus tuus qui aequalis est animae tuae latenter dicens \\'eamus et seruiamus diis aliis, diis gentium, non consenties ei et non exaudies eum et non parcet oculus tuus super eum et non celabiseum, adnuntians adnuntiabis de illo. manus tua erit super eum in primis interficere eum et manus omnis populi postremo: et lapidabunt eum, et morietur, quoniam quaesiuit auertere te a Domino Deo tuo. et iterum loquitur Dominus et dicit nec ciuitati parcendum, etiamsi uniuersa consenserit ad idololatriam: aut si audieris in una ex ciuitatibus quas Dominus Deus tuus dabit tibi inha bitare te illic dicentes (eamus et seruiamus us diis aliis quos non nostis, interficiens necabis omnes qui sunt in ciuitate caede gladii et incendes ciuitatem igni, et erit sine habitaculo in aeternum. non reaedificabitur etiam nunc, ut 5 I Sam. 2, 25. 11 Dent. 13, 6-10. 22 Deut. 13, 12-18. 2 de] ab B 3 hii BB, hi W s. I. m. 2, hi iusti V et om. Mv 4 que . filias ab his incipit S sed ipsi M 5 erunt] fiunt B in] in libro v . 1. W 8. I. m. 2 peccet uir WRv 6 orabant Bl 7 in deum om. W, ad deum R 8 idolatria. B 10 suasserint W 14 alienis v 15 diis] aliis add. Sl, exp. S* 16 prius et om. S alterum non om. B 18 imprimis W 21nec] ne22 22 uniuersamB idolatriam S, idolatria B 23 audierit S 24 te om. W 25 nosti v; add. Oxon.: quaeres sollicite et si inueneris certum esse, quod dicitur 26 ciuitate...incendes om. B 27 erint S auertatur Dominus ab indignatione irae suae. et dabit tibi misericordiam et miserebitur tui et multiplicabit te, si audieris uocem Domini Dei tui et obseruaueris praecepta eius. cuius praecepti et uigoris memor Mathathias interfecit eum qui ad aram sacrificaturus accesserat. quodsi ante aduentum Christi circa Deum colendum et idola spernenda haec praecepta seruata sunt, quanto magis post aduentum Christi seruanda sunt, quando ille ueniens non uerbis nos hortatus sit sed et factis, post omnes iniurias et contumelias passus quoque et crucifixus, ut nos pati et mori exemplo suo doceret, ut nulla sit homini excusatio pro se non patienti, cum. passus sit ille pro nobis, et cum ille passus sit pro alienis peccatis, multo magis pro peccatis suis pati unumquemque debere. et ideo comminatur in euangelio et dicit: quicumque confessus fuerit me coram hominibus, et ego confitebor eum coram patre meo qui est in caelis. qui autem me negauerit coram hominibus, et ego negabo eum coram patre meo qui est in caelis. item apostolus Paulus, si enim commorimur, inquit, et conuiuemus: si toleramus, et conregnabimus: si negamus, et ipse negabit nos. item Iohannes: qui negat filium neque patrem habet: qui confitetur filium et filium et patrem habet. unde nos ad contemptum mortis hortatur Dominus et corroborat dicens: nolite, timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt 14 Matth. 10, 32 sq. 19 II Tim. 2,11 sq. 21 I Io. 2, 23. 24 Matth. 10, 28. . 3 exaudieris WRv 5 matthatias R, matthias 6M, mathias Wl interficit R accessit ex erat cessit S m. 2 6 ante W s. I. m. 2 circa d. colendum om. R 7 spernda S 8 christi] circa deum colendum add. S\\', exp.Sx sint S quando] quantoU perbis SWR P, uerbis tantum r 10 docuerit R 11 patienti] pati R et Baluzius 12 ille S s. I. ftl. 2 pro... passus sit om. S 14 in euuangelio comminatur WRv dixit Sl . quicumque ex qui W m. 2 15 fuerit in me W, in me fuerit R 16 eum] in ipso W in caelis est Rv; cf. test. III16 p.130 qui autem...1.18 caelis om. S, add. in vaarg. m. rec. 17 negauerit me Sv negabo et ego S 18 eum] illum W in caelis est WRv 20 tolerabimus W et conr. om. R negauerimus v 21 negauit R 24 et om. R corroborans 81 25 et anima R occidere. magis autem metuite eum qui potest et animam et corpus occidere in gehenna. et iterum: qui amat animam suam perdet illam, et qui odit animam suam in isto saeculo in uitam aeternam conseruabit illam. QVOD REDEMPTI ET VIVIFICATI CHRISTI SANGVINE NIHIL CHRISTO PRAEPONERE DEBEAMVS. In euangelio Dominus loquitur et dicit: qui diligit patrem aut matrem super me non est me dignus, et qui diligit filium aut filiam super me non est me dignus, et qui non accipit crucem suam et sequitur me non est meus discipulus. sicut in Deuteronomio scriptum est: qui dicunt patri et matri cnon noui te\\' et filios suos non agnouerunt, hi custodierunt prae cepta tua et testamentum tuum seruauerunt. item apostolus Paulus, quis nos, inquit, separabit a caritate Christi, pressura an angustia an persecutio an fames an nuditas an periculum an gladius? sicut scriptum est: quia propter te occidimur tota die, aestimati sumus ut oues uictimae. sed in his omnibus superamus pro eo qui dilexit nos. et iterum: non estis uestri: empti enim estis [pretio] magno. clarificate et portate Deum in corpore uestro. et iterum: pro omnibus mortuus est, ut et qui uiuunt iam non sibi uiuant sed illi qui pro eis mortuus est et resurrexit. 2 Io. 12, 25. 8 Matth. 10, 37. 13 Dent. 33, 9. 1Ei Rom. 8, ? sq. 21 I Cor. 6, 19 sq. 23 II Cor. 5, 15. 1 autem om. W et om. WRv 2 gehennam Rv; cf. test. I. c. 3 illam SWRV, eam v 4 uita aeterna W 5 seruabit S; cf. test. III16 p. 129 8 dixit 81 9 et qui...1. 12 discipulus om. v 12 meus discipulus] me dignus v sicut] sic et v 14 hii WR 15 tua ex sua Sm.2 16 separauit R 17 an (ante persequutio) om. R famis R 18 gladiu 81 19 toto WR 20 in om. B omnibus Ws. I. m. 2 21 superuincimus V pro eo SWRV, propter eum v qui] quod W et iterum... 1.23 uestro om. S 22 pretio om. WV clarificate WV, glorificate Rr 23 et portate W s. I. m. 2 24 est] est christus v ut et S\\'l, ut WR, et 81 25 illi S, ei WRv eis S, ipsis WRv EREPTOS DE FAUCIBVS DIABOLI ET DE LAQVEIS SAECVLI LIBERATOS NON DEBERE DENVO AD SAECVLVM REVERTI NE PERDANT QVOD EVASERINT. In Exodo Iudaicus populus ad umbram nostri et imaginem praefiguratus, cum Deo tutore et uindice euasisset Pharaonis adque Aegypti id est diaboli et saeculi durissimam seruitutem, circa Deum perfidus et ingratus et aduersum Moysen mussitat respiciens solitudinis et laboris incommoda et non intellegens libertatis ac salutis beneficia diuina, et reuerti quaerit ad Aegypti hoc est ad saeculi seruitudinem, unde fuerat exutus, cum magis fidere in Deum deberet et credere, quoniam qui a diabolo et saeculo liberat populum suum protegit liberatum. quid hoc nobis, inquiunt, fecisti eiciendo nos de Aegypto? melius erat nobis seruire Aegyptiis quam obire in solitudine hac. et dixit Moyses ad populum: fidite state et cernite salutem quae a Domino est, quam nobis faciet hodie. Dominus pro uobis pugnabit et uos tacebitis. quod nos admonens in euangelio suo Dominus ne ad diabolum rursum et ad saeculum quibus renuntiauimus et unde euasimus reuertamur dicit: nemo retro ad tendens et ponens manum suam super aratrum aptus est regno Dei. et iterum: et qui in agro est non reuertatur retro. memores estote uxoris Loth. ac ne quis aliqua uel cupiditate rerum uel suorum dulcedine retardetur 12 Ex. 14, 11. 13 sq. 20 Luc. 9, 62. 22 Luc. 17, 31 sq. 2 reuerti] regredi V 3 euaserunt S* 4 exhodo S1 ita semper m. 2 iudaeicus S 5 et 88.1. m. 2 euasissent Wl 7 et aduersum S, aduer- SU6 WRv musitat WB 8 ac (pro et) laboris Rv 9 et om. Rv quaerens S aegyptum R 10 sernitudinem 81, seruitem W, seruitutem S*Rv exutus] abstractus v 11 deberet in deum v et om. R a om. 81 et S s. I. et saeculo om. V 12 suum W 8. I. m. 2 13 in eiciendo Rv, in eciendo W 14 erat S, est WRx obire SWV, mori Rv solitudine] deserto R 15 ad ex et R fidete S1, fidite et v 17 uobis Sv facit R dominus ipse v pro uos pugnabit S, pro nobis p. 12, pugn. p. u. Wv 18 admonens ex ad moysen S m. 2, admonens et docens R dominus et docens v 19 rursus JV Rv 21 superponens WRv 22 conuertatur WRv; cf. test. III11 quominus Christum sequatur, addidit et dicit: qui non renuntiat omnibus quae sunt eius, non potest discipulus meus esse. INSISTENDVM ESSE ET PERSEVERANDVM IN FIDE ET VIRTVTE ET CAELESTIS AC SPIRITALIS GRATIAE CONSVMMATIONE VT AD PALMAM ET AD CORONAM POSSIT PERVENIRI. In Paralipomenon: Dominus uobiscum est, quamdiu estis uos cum ipso. si autem dereliqueritis eum, derelinquet uos. item aput Ezechiel: iustitia iusti non liberabit eum in quacumque die exerrauerit. item in euangelio Dominus loquitur et dicit: qui perseuerauerit usque in finem hic saluus erit. et iterum: si permanseritis in uerbo meo, uere discipuli mei estis et cognoscetis ueritatem et ueritas liberabit uos. praemonens quoque nos paratos semper esse debere et expeditos in procinctu firmiter stare adiecit et dicit: sint lumbi uestri accincti et lucernae ardentes et uos similes hominibus expectantibus dominum suum, quando ueniat a nuptiis, ut cum uenerit et pulsauerit aperiant ei. felices serui illi quos adueniens dominus inuenerit uigilantes. item beatus apostolus Paulus, ut fides nostra proficiat et crescat et ad summum perueniat, hortatur et dicit: nescitis quia qui in stadio currunt omnes quidem 1 Luc. 14, 33. 7 II Paral. 15, 2. 9 Ez. 33, 12. 11 Matth. 10, 22. 12 Io. 8, 31 sq. 16 Luc. 12, 35 sq. 22 I Cor. 9, 24 sq. 1 addidit S, addit WBv; cf. I. 16 non ex re R 2 meus discipulus esse WR, m. e. d. v 5 ut] snt S\\' 6 ad (ante cor.) om. Rv peruenire S 7 paralimpomenon . I. S, paralipomenoni R et quamdiu R1 8 et uos estis v derelinqueritis R 9 ezeciel S, ezechihel R 10 libe- rauit R quocftq. W exerrauerit] add. R: et iniquitas iniqui non affliget eum in quacumque die reuersus fuerit ab iniquitatibus suis 11 dominus om. W 12 in] ad R saluus erit] saluabitur R 13 eritis Wv 14 cognoscitis 81 liberauit R 15 et W s. I. m. 2 16 procintu Sl, procinctum R, praecinctu W adiecit S, adicit W, addit Rv 17 praecincti v 18 deum W ueniat/STFUF, reuertatur v 20 felices] beati v quod W\\' 22 et (ante ad) S et W 8. 1. m. 2 summa WRv et dicit S, dicens WRr 23 quia SWRV, quoniam v currunt, unus tamen accipit palmam? sic currite ut occupetis: et illi quidem ut corruptibilem coronam accipiant, uos autem incorruptam. et iterum: nemo militans Deo obligat se negotiis saecularibus, ut possit placere ei qui se probauit. sed et si certauerit quis, non coronabitur, nisi legitime pugnauerit. et iterum: oro ergo uos, fratres, per misericordiam Dei ut constituatis corpora uestra hostiam uiuam, sanctam, placentem Deo: nec configuremini saeculo huic, sed transformemini in renouatione sensus ad probandum quae sit uoluntas Dei bona et placens et perfecta. et iterum: sumus filii Dei: si autem filii, et heredes, coheredes autem Christi, siquidem conpatimur, ut et conmagnificemur. et in Apocalypsi eadem loquitur diuinae praedicationis hortatio dicens: tene quod habes, ne alius accipiat coronam tuam. quod exemplum perseuerandi et permanendi designatur in Exodo, ubi Moyses ad superandum Amalech qui figuram portabat diaboli in signo et sacramento crucis adleuabat supinas manus, nec uincere aduersarium potuit, nisi postquam stabilis et in signo adleuatis iugiter manibus perseuerauit. et factum est, inquit, cum leuabat* manus Moyses, praeualebat Israel: ubi autem submiserat manus, inualescebat Amalech. et accepto lapide subposuerunt sub eo, et sedebat 3 II Tim. 2, 4 sq. 7 Rora. 12, 1 sq. 12 Rom. 8, 16 sq. 15 Apoc. 3, 11. 21 Ex. 17, 11 sq. 1 tamen] autem <S; cf. test. III26 p. 141 2 occupetis] add. v: omnis enim qui agonizat in omnibus continens est 4 obligat SWR V, implicat v; cf. test. III11 p. 124 se negotiis S, se molestiis Wv, semoti estis R 5 ei qui WR, qui S, cui v; cf. I. c. probauerit S certabit R 6 pugnauerint 81 7 ergo SWRV, autem v 8 uiuam SWRV, uiuentem r 9 deo] add. R: rą.tionale ministerium uestrum 10 transformamini v seneus SWRV, spiritus v 11 probandum nobis V et om. R 13 haeredes S, haeredes dei WR, haeredes, haeredes quidem dei v; cf. test. III16 p.132 conpatiamur B\\'lBfJ 14 ut S s. l. m. 2 commagneficemur 8 15 tene inquid R 18 amalec 81 item I. prox. 19 adleuabant S*, adlenauat R 20 et om. WRv 22 moyses manus Rv istrahel S 23 conualescebat S amalech] add. Y: sed manus moysi graues erant; cf. test. II21 24 eum S, eo WRv super eum. et Aaron et Ur sustinebant manus eius hinc et inde: et factae sunt manus Moysi stabiles usque in occasum solis. et fugauit Iesus Amalech et omnem populum eius. et dixit Dominus ad Moysen: scribe hoc, ut sit memoriale in libro, et da in aures Iesu, quoniam deletione deleam memoriam Amalech de sub caelo. AD HOC PRESSVRAS ET PERSECVTIONES FIERI VT PROBEMVR. In Deuteronomio: Temptat Dominus Deus uester uos ut sciat si diligitis Dominum Deum uestrum ex toto corde uestro et ex tota anima uestra et ex tota uirtute uestra. et iterum aput Salomonem: uasa figuli probat fornax et homines iustos temptatio tribulationis. Paulus quoque paria testatur ac loquitur dicens: gloriamur in spe claritatis Dei. non solum autem sed et gloriamur in pressuris scientes quoniam pressura tolerantiam operatur, tolerantia autem probationem, probatio autem spem: spes autem non confundit, quia dilectio Dei infusa est cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis. et Petrus in epistula sua ponit et dicit: carissimi, nolite mirari ardorem accidentem uobis qui ad temptationem uestram fit, nec excidatis, tamquam nouum uobis contingat. sed quotienscumque communicatis Christi passionibus, per omnia gaudete, ut et in reuelatione facta claritatis eius gaudentes exultetis. si inproperatur uobis in nomine Christi, beati estis, 9 Deut. 13, 3. 12 Sir. 27, 5. 14 Rom. 5, 2 sq. 21 I Pet. 4,12 sq. 1 et (ante aaron) om. S or V, or. et S sustentabant v retrorsum portabat (pro et ur sust.) W 2 et (ante factae) om. W stabiles... solis utn. R 3 inj ad S hiesus W, moyses B 4 eius] add. V: in ore gladii; cr. LXX 5 raeraoriale 8, memoriae WRY, memoria v 6 iesus quo S 7 de] sed B. in sempiternum de v 9 tempte W uos ante dominus ponit v 12 solomonem S 13 furnax S tribulationes 5 14 testatur ac] testac R 16 scrientes W 19 diffusa v in cordibus Rv 20 sanctum om. W in nobis R 22 accedentem Sl 23 fit ex sit S m. 2 noaum aliquid r quia maiestatis et uirtutis Domini nomen in uobis requiescit, quod quidem secundum illos blasphematur, secundum nos autem honoratur. TIMENDAS NON ESSE INIVRIAS ET POENAS PERSECVTIONVM QVIA MAIOR SIT DOMINVS AD PROTEGENDVM QVAM DIABOLVS AD INPVGNANDVM. Iohannes in epistula sua probat dicens: maior est qui in uobis est quam qui in isto mundo. item in psalmo CXVII: non metuam quid mihi faciat homo: Dominus mihi auxiliator est. et iterum: isti in curribus et isti in equis, nos uero in nomine Dei nostri magnificabimur. illi copulati sunt pedes et ceciderunt, nos autem exsurreximus et erecti sumus. et adhuc fortius docens et ostendens Spiritus sanctus castra diaboli non timenda et si bellum nobis hostis indixerit, in ipso magis bello spem nostram consistere et congressionem illam iustorum ad diuinae sedis et salutis aeternae praemium peruenire in psalmo XXVI ponit et dicit: si directa fuerint in me castra, non timebit cor meum: et si exsurrexerit super me bellum, in illud ego spero. unum petii a Domino, hoc exquiram, ut habitem in domo Domini per omnes dies uitae meae. item in Exodo declarat scriptura diuina pressuris multiplicari nos potius et augeri dicens: quantoque eos 7 I Io. 4, 4. 9 Ps. 117, 6 sq. 10 Ps. 19, 8 sq. 18 Ps. 26, 3 sq. 23 Ex. 1,12. 2 reqiiiescet S1 blasfematur S 4 timendum W 5 sit] est Wx .7 prubat S 8 CXVII] CVIIX 8 10 ausiliator 81 et iterum] item in psalmo XVIIII R istis S turribus 81 istis S 11 uero S, autem WRv dei S, dm dei WRvj XVQIOU atov LXX (xvplov om. cod. Alex.) magnificabimur (..us v) Sv, inuocabimus RV, inuocauimus W 12 illi Sl, illis S\\'WR, ipsis V, ipsi v copulati SWRV, obligati v pedes om. v; ttvTol awenoSiaatjaav LXX 13 autem om. W exsurreximus SWRV, surreaimus v 15 spe nostra consistere et consistereJJ 16 congressione illaiustosTFito 17 peruenineTT XXVI] XXV B 18 dixitBI dilecta W\\' 19 et si] si v super] in W 20 illum R spere WRV, sperabo Sv unum SWR V, unam v peti a S1, prae te ea W hoc SWR V, hanc v exquiram SRV, exquirat W, requiram v 21 inhabitem v dei S per] etiam W 23 potius om. W deprcmobat 81 deprimebant, tanto plures fiebant et inualescebant magis. et in Apocalypsi protectio diuina promittitur in passionibus nostris. nihil, inquit, eorum timeas quae passurus es. nec alius securitatem nobis et protectionem pollicetur quam qui et per Esaiam prophetam loquitur dicens: noli timere, quia te redemi et uocaui te nomine tuo: meus es tu. et si transieris per aquam, tecum sum et flumina te non inundabunt. et si transieris per ignem, non conbureris, flamma te non conburet, quoniam ego Dominus Deus tuus sanctus Israel qui te saluum facio. qui et in euangelio promittit auxilium diuinum Dei seruis in persecutionibus non defuturum dicens: cum autem uos tradiderint, nolite cogitare quomodo aut quid loquamini. dabitur enim uobis in illa hora quid loquamini. non enim uos estis qui loquimini, sed spiritus patris uestri qui loquitur in uobis. et iterum: ponite in cordibus uestris non praemeditari excusare. ego enim dabo uobis os et sapientiam, cui non possint resistere [aduersarii uestri]. sicut in Exodo ad Moysen cunctantem et ad populum ire trepidantem [Deus] loquitur dicens: quis dedit os homini et quis fecit mogilalum et surdum et uidentem et caecum? nonne ego Dominus Deus? et nunc perge, et ego aperiam os tuum et instruam te quid loquaris. nec difficile est Deo aperire os hominis deuoti sibi et confessori suo inspirare constantiam 3 Apoc. 2, 10. 5 Es. 43, 1 sq. 12 Matth. 10, 19. 17 Luc. 21, 14 sq. 21 Ex. 4, 11 sq. 1 inualescebat S\\' 2 magis] nimis R in om. R in om. Rv 5 eseiam profetam S 8 si om. W per ignem transieris S 9 non (nec WR) con- burerisSWRV, om. v et flamraa Wv 10 tuus] uester S istrahel S . 11 diuinum om. S 12 persecutionem W 13 uostra dederint R quomodo aut om. R 15 loquemini S 17 praemeditari] pro me dari Rr prae me dari ex praedari S m. 2 19 possunt R, poterunt v adu. uestri om. S : 20 deus om. S 21 os S s. I. m. 2 hominis R fecit] dedit W mogilalum SWV, mogilabrum R, mutum v 22 surdum SWRV, quis sordum v et quis uidentem v, quis uidentem V 23 deus tuus S 24 aperi hosR 25 homini Sl spirare R et fiduciam loquendi qui in Numeris aduersus Balaam prophetam etiam asinam fecerit loqui. quare in persecutionibus nemo cogitet quod periculum diabolus inportet, sed immo consideret quod auxilium Deus praestet, nec mentem labefactet humana infestatio, sed corroboret fidem diuina protectio, quando unusquisque secundum dominica promissa et fidei suae merita tantum accipiat de Dei ope quantum se credat accipere, nec sit quod omnipotens praestare non possit, nisi si accipientis fides caduca defecerit. ANTE PRAEDICTVM ESSE QVOD NOS MVNDVS ODIO HABITVRVS ESSET ET QVOD PERSECVTIONES ADVERSVM NOS EXCITARET ET QVOD NIHIL NOVVM CHRISTIANIS ACCIDAT, QVANDO AB INITIO MVNDI BONI LABORAVERINT ET OPPRESSI ADQVE OCCISI SINT IVSTI AB INIVSTIS. Dominus in euangelio praemonet et praenuntiat dicens: si mundus uos odit, scitote quoniam me primo odit. si de mundo essetis, mundus quod suum esset amaret: sed quia de mundo non estis et ego elegi uos de mundo, propterea odit uos mundus. mementote sermonem quem dixi uobis: cnon est seruus maior domino suo.\\' si me persecuti sunt, et uos persequentur. et iterum: ueniet hora, ut omnis qui uos occiderit putet se officium Deo facere: sed hoc facient, quoniam non cognouerunt patrem neque me. haec autem locutus sum uobis, ut cum uenerit hora eorum memores sitis, quia ego dixi uobis. et iterum: amen amen dico uobis quoniam uos plorabitis et plangetis, saeculum autem gaudebit: uos tristes 15 Io. 15,18 sq. 22 Io. 16, 2-4. 20. 33. 1 balam W, alam 81 profetam S, piam fetam R 2 fecit R cogitet] et add. 22® 3 periculum] perit cum R 4 mente R labet fac et R humane infectatio 22 6 dominica] diuina W 7 se c. accipere] secreta scire R 8 accipienties Sl fide B 11 persecutionem W 12 et quod...1.14 iniustis om. W 13 mundo 221 et boni S 14 sunt B 16 primo odiit v 18 estis] essetis B et om. W 20 sermonis WRv 21 si] qui 8 persequntur S; cf. test. III29 25 ora 81 27 ploratis W 28 plangebitis S et uos W tristis S\\' eritis, sed tristitia uestra in laetitiam ueniet. et iterum: haec locutus sum uobis, ut in me pacem habeatis, in saeculo autem pressuram: sed fidite quoniam ego uici mundum. et cum a discipulis suis interrogaretur de signo aduentus sui et consummationis mundi, respondit et dixit: cauete ne qui uos fallat. multi enim uenient in nomine meo dicentes cego sum Christus\\' et multos fallent. incipietis autem audire bella et auditus bellorum. uidete, nolite tumultuari: oportet enim fieri: sed nondum est finis. exurget autem gens super gentem et regnum super regnum, et erunt fames et terrae motus et pestilentiae per singula loca. omnia autem ista initia parturitionum sunt. tunc tradent uos in pressuram et interficient uos, et eritis odibiles omnibus gentibus propter nomen meum. et tunc scandalizabuntur multi et inuicem tradent et odient inuicem. et multi pseudoprophetae exurgent et seducent multos, et eo quod facinus abundet refrigescet caritas multorum. qui autem tolerauerit usque ad finem hic saluus erit. et praedicabitur euangelium istud regni per totum orbem terrae in testimonium omnibus gentibus, et tunc ueniet finis. cum ergo uideritis abominationem uastationis quae dicta est per Danielem prophetam stantem in loco sancto–qui legit intellegat – tunc qui in Iudaea sunt fugiant in montes, et qui in tecto est non descendat tollere quicquam de domo, et qui in agro est non conuertatur retro auferre\\'uestimentum suum. uae autem praegnantibus et 6 Matth. 24, 4-31. lestisTT tristia S Iaetitiai2 3 tideteS1 quiaR 4 mundumtf, saeculum WRv 6 quis WRv fallat] seducat V 8 incipientes W autem om. R 10 haec fieri v antem] enim Rv 12 pestilentia B 13 autem om. R partiritionum S sunt om. WB 15 odebilis S1 16 multis W 17 trahent-R 18 exsurgunt S, et surgent W et om. R seducuntjS et om. S 20 tolerauitS ad] in Wv saluus erit] saluabitur R 21 istut S\\'B 23 ergo Ws. I. m. 2 abhominationem W 24 daniel 6\\' 25 legat Bl intellegit S\\' 27 descendant R 29 nutrientibus WBv nutricantibus in illis diebus. adorate ne fiat fuga uestra hieme neque sabbato. erit enim tunc pressura magna qualis non est facta ab initio mundi usque nunc, sed neque fiet: et nisi breuiati fuissent dies illi, non liberaretur omnis caro: propter electos autem breuiabuntur illi dies. tunc si qui dixerit uobis Cecce hic Christus\\' aut ecce illic*, nolite credere. surgent enim pseudochristi et pseudoprophetae et dabunt signa magna et portenta ad errorem faciendum, si fieri potest, et electis. uos autem cauete. ecce praedixi uobis omnia. si ergo dixerint uobis Cecce in solitudine est\\\\ nolite exire, ecce in cubiculis\\\\ nolite credere. sicut enim coruscatio quae exit ab oriente et apparet usque ad occidentem, ita erit et aduentus filii hominis. ubi fuerit cadauer, illuc congregabuntur aquilae. continuo autem post pressuram dierum illorum sol tenebricabit et luna non dabit lumen suum et stellae cadent de caelo et uirtutes caelorum commouebuntur. et tunc apparebit signum filii hominis in caelo, et lamentabunt se omnes tribus terrae et uidebunt filium hominis uenientem in nubibus caeli cum uirtute magna et claritate. et mittet angelos suos cum tuba magna. et colligent electos eius a quattuor uentis, a summis caelorum usque ad summitates eorum. Nec noua aut repentina haec sunt quae nunc accidunt christianis, cum boni semper et iusti Deo innocentiae lege ac uerae religionis timore deuoti per pressuras et iniurias et graues ac 1 orate autem v 3 est facta SWRV, fuit a 4 essent WRv 5 liberaretnr JSTFJJF, esset salna v 6 quis Sv nobis dixerit W 7 hic SWV, inc R, hic est v aut om. R ecce illic] hic V, om. R 9 portenta WRV, porienia S (n s. I. m. 2), prodigia v 10 et S, etiam Wv, om. R electi R 12 exire... nolite om. SR 13 quae om. v 14 orientem R, orignte W 15 fili SlR cadauer SWRV. corpus P illic W 16 congregabuntur S, colligentur Wv, colliguntur R 17 tenebricabit SRV, tenebabit W, tenebrescet v 19 mouebuntur WRv 20 fili S 1. se] lamentabuntur WRv 22 in] cum W post magna praecipit 81 et colligent electos, exp. S1 24 uentis coeli V 27 deo Sr et deo W, et dei V, de R 28 et iniurias om. S multiformes infestantium poenas angusti itineris difficultate gradiantur. sic in origine statim mundi Abel iustus a fratre primus occiditur et Iacob fugatur et Ioseph uenundatur et Dauid misericordem Saul rex persequitur et Heliam maiestatem Dei constanter ac fortiter adserentem rex Achab opprimere conatur. Zacharias sacerdos interficitur in medio templi et altaris, ut illic hostia ipse fiat, ubi Deo hostias immolabat. tot denique martyria iustorum saepe celebrata, tot edita in posterum fidei et uirtutis exempla. tres pueri, Ananias, Azarias, Misahel, aetate conpares, dilectione concordes, fide stabiles, uirtute constantes, flammis ac poenis urguentibus fortiores soli se Deo seruire, solum nosse, solum colere proclamant dicentes: Nabuchodonosor rex, non opus est nobis de hoc uerbo respondere tibi. est enim Deus cui nos seruimus potens eripere nos de camino ignis ardentis: et de manibus tuis, rex, liberabit nos. et si non, notum sit tibi quia diis tuis non seruimus et imaginem auream quam statuisti non adoramus. et Daniel Deo deuotus et sancto Spiritu plenus exclamat et dicit: nihil colo ego nisi Dominum Deum meum qui condidit caelum et terram. Tobias quoque sub regali licet ac tyrannica seruitute, sensu tamen ac spiritu liber confessionem suam Deo seruat et uirtutem maiestatemque diuinam sublimiter praedicat dicens: ego in terra captiuitatis meae confiteor illi et ostendo uirtutem eius in natione peccatrice. Quid uero in Machabaeis septem fratres et natalium pariter et uirtutum sorte consimiles septenarium numerum sacramento perfectae consummationis implentes? sic septem fratres martyrio 12 Dan. 3,16 sq. 19 Dan. 14, 4. 23 Tob. 13, 6. 1 infestandum B, infestationum v gradiuntur W 2 prius R 4 helian SW 5 oppraemere 81 zacchariae SR 6 hostia... deo om. R 7 fiet Wl 9 pueri in camino ignis B misael S 10 fidei W 12 proclamabant S nabncodonoaor S, nabucodonossor B 14 nos est eripere R, nos eripere v 16 liberauit WB 17 imaginem BWRY, statuam v 18 adorabimus W 19 et clamat W nil R nisi ego B 22 ««seruat W (a corr.) se uirtutem Sl, «*uirtutem R 24 coufiteor -06tendo BWRV, ...ebor-...dam v 25 peccatricem R 26 maccabaeis 8 27 numerum om. R 28 in martyrio WBv m. 22 cohaerentes, ut primi in dispositione diuina septem dies annorum septem milia continentes, ut septem spiritus et angeli septem qui adsistunt et conuersantur ante faciem Dei et lucerna septiformis in tabernaculo martyrii et in Apocalypsi septem candelabra aurea et aput Salomonem columnae septem, super quas aedificat domum sapientia, ita et istic septem fratrum numerus ecclesias septem numeri sui quantitate conplexus, secundum quod in primo Regnorum legimus sterilem septem peperisse. et aput Esaiam septem mulieres unum hominem adprehendunt, cuius inuocari super se nomen exposcunt. et apostolus Paulus qui huius numeri legitimi et certi meminit ad septem ecclesias scribit. et in Apocalypsi Dominus mandata sua diuina et praecepta caelestia ad septem ecclesias et earum angelos dirigit. qui nunc istic numerus in fratribus inuenitur, ut consummatio legitima conpleatur. cum septem liberis plane copulatur et mater origo et radix quae ecclesias septem postmodum peperit, ipsa prima et una super petram Domini uoce fundata. nec uacat quod in passionibus sola cum liberis mater est. martyres enim qui se Dei filios in passione testantur iam non nisi Deo patre censentur, sicut in euangelio Dominus docet dicens: ne uocaueritis uobis p patrem super terram. unus est enim pater uester qui in caelis est. Quae uero ediderunt confessionum praeconia, quam praeclara, quam magna documenta fidei praebuerunt! rex Antiochus infestus, immo in Antiocho antichristus expressus ora martyrum gloriosa et spiritu confessionis inuicta contagio suillae carnis maculare quaerebat et cum flagellis grauiter uerberasset ac nihil 20 Matth. 23, N. 1 septem septe 81 2 et W, ut SR, aut V; cf. test. I 20 3 lucernas R 4 tabernaculi 81 super martyrii in S m. rec.: moysi apocaiypsis R 5 solomonem S 6 aedificauit Rv; cf. test. l. c. sapientiae W septem] septenarius v 8 regnomm libro t, 9 adpraehenderunt S 12 in S 8. I. m. 2 dni R 13 ad] et R stic S\\' 14 septem fratribus v conpleatur] inueniatur W 15 copulatur] computatur R 17 petrams1, petrum/S*TFlZF(?) uoce dni W 18 est om. S 19 nisi] nt R dno W cessentur W 20 docet] loquitur R 24 quam] tam W documenta] menta R in ras. anthiochus 81 bis, antiocus R 26 suillae] sum illae R promouere potuisset, sartagines iussit igniri: quibus ignitis et accensis eum qui primus locutus fuerat et magis regem uirtutis et fidei constantia prouocauerat admoueri praecepit et frigi producta et exsecta prius lingua quae confessa Deum fuerat: quod martyri gloriosius contigit. lingua enim confessa nomen Dei prior ad Deum debuit ipsa proficisci. post in secundo excogitatis acrioribus poenis, antequam cetera membra torqueret, cutem capiti cum capillis detraxit, odio scilicet certe eo : nam cum caput uiri Christus sit et caput Christi Deus, qui caput laniabat martyre Deum et Christum persequebatur in capite. at ille in martyrio suo fidens et resurrectionis sibi praemium de Dei remuneratione promittens exclamauit et dixit: tu quidem, inpotens, ex hac praesenti uita nos perdis: sed mundi rex defunctos nos pro suis legibus in aeternam uitae resurrectionem suscitabit. tertius linguam postulatus cito protulit. nam poenam linguae exsecandae iam didicerat a fratre contemnere. manus quoque amputandas constanter extendit multum beatus genere isto supplicii, cui contigit extensis ad poenam manibus passionis dominicae instar imitari. nec non et quartus pari uirtute tormenta contemnens et ad retundendum regem caelesti uoce respondens exclamauit et dixit: potius est ab hominibus morti datos expectare spem a Deo iterum ab eo suscitatos. tibi enim resurrectio ad uitam non erit. quintus praeter quod carnificinam regis et duros uariosque cruciatus fidei uigore calcabat, ad praescientiam quoque et notitiam futurorum spiritu diuinitatis animatus prophetauit regi indignationem Dei et ultionem uelociter secuturam. potestatem, inquit, inter homines habens, cum sis 12 II Macc. 7, 9. 21 II Macc. 7, 14. 28 II Macc. 7,16 sq. 2 primo W 3 et] ac W constantiam R admoneri R 5 contingint 81 quae confessa n. d. fuerat Wv 6 ipsa om. W 7 menbra JB 8 capitis WRv capillo W certeo S1, certo 8\\'WBv 10 martyrem B ad S1 11 muneratione B 12 repromittens B 13 ex] de R perdes S* 15 reeurrectionifl W 16 linguae W 8. I. m. 2 exsecrandae R 17 a om. R quoque ille S 20 ad S 8. l. m. 2 22 mortis R 23 ab eo] a deo S suscitandos S7, suscitatos SlWR, suBcitari V; in uitam aeternam add. v; cf. test. III 17 resurrectio enim S 24 carnificii nam R et om. S 22* corruptibilis, facis quod uis. noli autem putare genus nostrum a Deo derelictum esse. sustine et uide magna potestas eius qualiter te et semen tuum torquebit. quale illud leuamentum fuit martyri, quam magnum, quam grande solacium in cruciatibus suis non tormenta propria cogitare sed tortoris sui supplicia praedicare! in sexto uero non uirtus sola sed et humilitas praedicanda est, nihil sibi martyrem uindicasse nec confessionis suae honorem superbis uocibus uentilasse, peccatis potius suis adscripsisse quod persecutionem a rege pateretur, Deo uero dedisse quod postmodum uindicaretur. docuit esse martyras uerecundos, de ultione fidere et nihil in passione iactare. noli, inquit, frustra errare. nos enim propter nosmet ipsos haec patimur peccantes in Deum nostrum. tu autem ne te existimes inpunitum futurum adgressus pugnare cum Deo. admirabilis quoque mater quae nec sexus infirmitate fracta nec multiplici orbitate commota morientes liberos spectauit libenter nec poenas illas pignerum sed glorias computauit. tam grande martyrium Deo praebens uirtute oculorum suorum quam praebuerant filii eius tormentis et passione membrorum. cum sex punitis et occisis superesset unus ex fratribus, cui rex diuitias et potentatus et multa pollicebatur ut crudelitas eius ac feritas uel unius subacti solacio foueretur, et peteret ut ad filium deiciendum secum deprecaretur et mater, deprecata est illa, sed ut decebat martyrum matrem, ut decebat legis et Dei memorem, ut decebat filios suos non delicate sed fortiter diligentem. deprecata est enim, sed ut Deum confiteretur. deprecata est ne a fratribus suis frater in consortio laudis et gloriae separaretur, tunc se septem filiorum conputans matrem, si sibi contingeret filios septem Deo potius 12 II Macc. 7,18 sq. 2 esse derelictum W 3 magna potestas WBV, magnam potestatem Sf) 4 martyri SWIB, martyrii W\\'fJ quam magnum om. v 6 sui om. R praedicare ex cogitare Sm. 2, praedicere R 7 et om. W 8 nec] ne S 9 nenditasse malim suis] sibi B 11 martyres Rv 14 inpnnitom SWBV, impnne v 16 quoque et B 17 eipectauit W 18 pignorom WBfJ 19 fili Sl 23 peteteret S dei eiciendum B; cf. 346,18 25 et] set W 26 deligatae B 27 dum W 29 et filios W peperisse, non saeculo. armans itaque eum et corroborans et feliciore tunc partu filium generans, fili, inquit, miserere mei quae te in utero mensibus decem portaui et lac triennio dedi et alui et in aetatem istam produxi. oro, fili, aspicias in caelum et terram et omnibus quae in eis sunt aspectis intellegas quia ex nihilo fecit illa Deus et hominum genus ita fit. nec timeas carnificem istum, sed dignus fratribus effectus excipias mortem, ut in illa miseratione cum fratribus te recipiam. magna laus matris in exhortatione uirtutis, sed maior in Dei timore et in fidei ueritate, quod nihil sibi aut filio de sex martyrum honore promisit nec fratrum precem profuturam credidit ad negantis salutem, persuasit potius participem passionis fieri, ut in iudicii die posset cum fratribus inueniri. post haec liberis suis commoritur et mater: neque enim iam aliud decebat quam ut quae martyras et pepererat et effecerat in consortio illis gloriae iungeretur et quos ad Deum praemiserat ipsa quoque sequeretur. Ac ne qui uel libelli uel alicuius rei oblata sibi occasione qua fallat amplectatur decipientium malum munus, nec Eleazar tacendus est. qui cum sibi a ministris regis offerretur facultas, ut accepta carne qua liceret ei uesci ad circumueniendum regem simularet se illa edere quae de sacrificiis adque inlicitis cibis ingerebantur, consentire ad hanc fallaciam noluit dicens nec aetati suae nec nobilitati conuenire id fingere, quo ceteri 2 II Macc. 7,27 sq. 1 itaque] non itaq. R feliciori S* 3 decemaBF, nouem v (X mensibus W) 4 istam aetatem R perduxi WR\" 5 in BWRV, om. v in terram et in W 7 post genus distinguit v ita fit SWB, ita fiet V, itaque fili v nec] ne Vv; xal ro Ttiiv dvagwntjv yivog OVTOJC yey £ vi}Tiu (r(\\'J\\'łТaa cod. Alex.). FIFI q>ofir]9-R}s \"d. 8 istum ex stum S m. 2 10 te] tuis te Wv recipiamus W exoratione 81 14 posset et 81 15 cum liberis V suis] solutis W aliut iam WRv 16 licebat R quae om. R martyres Rv et (ante pep.) om. WRv effecerat S, fecerat WRv 19 quis Wv occansionem S quam W 20 malum malum S eliezer SV, eleazarus v 21 offeretur W 22 ei SWRV, sibi v 23 ille ex elle la S de om. W ingerebatur R 24 aetatis 81 25 nobilitatis Sl, nobilitate W1 id] hoc ex hic S m. 2 scandalizarentur et in errorem inducerentur existimantes Eleazarum nonaginta annos natum ad alienigenarum morem relicta et prodita Dei lege transisse, nec tanti esse lucrari breuia uitae tormenta, ut offenso Deo incurreret aeterna supplicia. adque ille excruciatus diu et in extremo iam constitutus, cum inter uerbera et tormenta moreretur, ingemescens ait: Domine, qui sanctam habes scientiam, manifestum est quia cum possim morte liberari durissimos dolores corporis tolero flagellis uapulans, animo autem propter ipsius metum libenter haec patior. sincera prorsus fides et uirtus integra ac satis pura non regem Antiochum cogitasse sed Deum iudicem et scisse proficere sibi ad salutem non posse, si hominem derideret ac falleret, quando Deus qui conscientiae nostrae iudex est et solus timendus nec derideri possit omnino nec falli. Si igitur et nos dicati ac deuoti Deo uiuimus, si supra ipsa iustorum antiqua et sancta uestigia iter facimus, per eadem documenta poenarum, per eadem passionum martyria pergamus, hoc ampliorem gloriam conputantes temporis nostri, quod cum uetera exempla numerentur, exuberante postmodum copia uirtutis ac fidei numerari non possunt martyres christiani testante Apocalypsi et dicente: post haec uidi turbam multam quam dinumerare nemo poterat ex omni gente et ex omni tribu et populo et lingua stantes in conspectu throni et agni: et erant amicti stolas albas et palmae fuerunt in manibus eorum et magno clamore dicebant: salus Deo nostro sedenti super thronum et agno. et respondens unus ex senioribus dicit mihi: qui amicti sunt stolas albas qui sunt et 6 II Macc. 6, 30. 21 Apoc. 7, 9. 10. 13 sq. 1 eliezerum S 2 aligenigenarum W deo 81 3 tormenta S, momenta WRv 4 adque] at v 6 habet S1 7 possem Rv a morte Wv, mortem R 8 doloris Sl 9 tni ipsius v 10 haec ex haes S m. 2 14 timendus est WRv 15 deo ac deuoti Wv si W s. l., ut sii2 ipsa om. Rv 16 faciemusS1 19 exuberenturS1 21turba R multam SWRV, magnam v 22 potest R 23 linguas R conspectum S 26 dmo 81 sedentis R 27 respondit Rv dicens WRv 28 qui] isti qui R, hi qui v stolas albas SWRV, stolis albis v unde uenerunt? et dixi ei: Domine, tu scis. et ait mihi: hi sunt qui uenerunt ex magna tribulatione et lauerunt stolas suas et candidas eas fecerunt in sanguine agni. propter hoc sunt in conspectu honoris Dei [et seruiunt ei in templo eius]. quodsi tantus ostenditur et probatur christianorum martyrum populus, nemo difficile uel arduum putet esse martyrem fieri, quando uideat martyrum populum non posse numerari. QVAE SPES ET MERCES MANEAT IVSTOS ET MARTVRAS POST CONFLICTATIONES HVIVS TEMPORIS ET PASSIONES. Per Salomonem Spiritus sanctus ostendit et praecanit dicens: et si coram hominibus tormenta passi sunt, spes eorum inmortalitate plena est: et in paucis uexati in multis bene disponentur, quoniam Deus temptauit illos et inuenit illos dignos se. tamquam aurum in fornace probauit illos et quasi holocaustam hostiam accepit illos, et in tempore erit respectus illorum. iudicabunt nationes et dominabuntur populis, et regnabit dominus eorum in perpetuum. item aput eundem uindicta nostra describitur et persequentium nos adque infestantium paenitentia praedicatur. tunc stabunt, inquit, iusti in magna constantia aduersus eos qui se angustauerunt et qui abstulerunt labores eorum: 12 Sap. 3, 4 sq. 21 Sap. 5, 1 sq. 1 dixit R dne SWRV, dne mi v tu om. S ait] dixit R 2 hii R 3 fecerunt eas S 4 hoc W s. I. m. 2 conspectum S honoris S, throni WRv 5 et om. W et seruiunt... eius om. S ei WRY, ei die ac nocte v templo] conspectu W; cf. ad totum locum test. III16 7 martyre R, martyras W quando] cum ex quam qui S m. 2; quandoquidem fort. 10 passionis S 11 solomonem S et] et dicit 81 praecinit uel praecauit v 13 immortalitatem 8\\' et om. SR 14 multi R temtauit S 16 fornaoem R illos om. S holocaustam V, holocausta SlVIio hostiam SWV, hostia R, hostiae 11 18 illorum] add. W et Balueius: fulgebunt et (et om. W) tamquam scintillae in arundineto discurrent ( ... runt W) 19 regnauit BI: cf. ad totum locum test. III 15 p. 128 21 infestantium] insequentium nos adq. infestantium S sed nos exp. et adq. corr. ira et m. 2 22 iusti inquit R 23 angustiauerunt JV v uidentes turbabuntur timore horribili et mirabuntur in subitatione insperatae salutis dicentes inter se, paenitentiam habentes et per angustiam spiritus gementes: (hi sunt quos habuimus aliquando in risu et in similitudine inproperii. nos insensati uitam illorum aestimabamus insaniam et finem illorum sine honore. quomodo conputati sunt inter filios Dei et inter sanctos sors illorum est? ergo errauimus a uia ueritatis et iustitiae lumen non luxit nobis et sol non est ortus nobis. lassati sumus iniquitatis uia et perditionis et ambulauimus solitudines difficiles, uiam autem Domini ignorauimus. quid nobis profuit superbia, aut quid diuitiarum iactatio contulit nobis? transierunt omnia ista tamquam umbra. item in psalmo CXV pretium et merces passionis ostenditur. pretiosa est, inquit, in conspectu Dei mors iustorum eius. item in psalmo CXXV tristitia conflictationis et laetitia retributionis exprimitur. qui seminant, inquit, in lacrimis in gaudio metent. ambulantes ambulabant et plorabant mittentes semina sua: uenientes autem uenient in exultatione tollentes gremia sua. et iterum in psalmo CXVIII: beati inmaculati in uia, qui ambulant in luce Domini. beati qui perscrutantur martyria eius, in toto corde inquirunt eum. item Dominus in euangelio, ultor ipse 16 Ps. 115, 15. 18 Ps. 125, 5 sq. 22 Ps. 118,1 sq. 2 subitationes R dicentis Sx, dicent** W 3 per SWV, prae Bv angustiam aSTPBF, angustia v 4 ό.ii WB aliq. habuimus v 5 risu SWV, risum R, derisum v similitudine SWBV, similitudinem v 6 insaniam...illorum om. W 7 quomodo SWRV, quomodo ergo v 10 lassati] calcati B 11 in iniquitatisTTv 12 dei S 15 istaS, illa WBc; cf. test. III16, ad Demetr. c. 24 17 dni Wv iustorum SWRV, sanetorum v; cf. test. III16 tristia S 19 lacriminis S metent S en corr. 20 plorabant SWBV, flebant v 21 tollentes] portantes v; cf. test. III16 p.129 22 ct om. S CXVIIII B1 qui inmaculati sunt WBv 23 luce S, uia WR, lege v; cf. test. III16 24 perscrutantur in uia V inquirunt SWBV, exquirunt v 25 ultor] ultro R persecutionis nostrae et munerator passionis, beati, inquit, qui persecutionem passi fuerint propter iustitiam, quia ipsorum est regnum caelorum. et iterum: beati eritis, cum odio uos habuerint homines et separauerint uos et expulerint et maledixerint nomini uestro quasi nequam propter filium hominis. gaudete in illa die et exultate. ecce enim merces uestra multa in caelis. et iterum: qui perdit animam suam propter me hic saluabit illam. nec solos animaduersos et interfectos diuinae pollicitationis manent praemia, sed etiam si passio fidelibus desit, fides tamen integra adque inuicta perstiterit et contemptis ac relictis suis omnibus Christum se sequi christianus ostenderit, ipse quoque a Christo inter martyras honoratur pollicente ipso et dicente: nemo est qui relinquat domum aut agrum aut parentes aut fratres aut uxorem aut filios propter regnum Dei et non recipiat septies tantum in isto tempore, in saeculo autem uenturo uitam aeternam. item in Apocalypsi hoc idem loquitur, et uidi, inquit, animas occisorum propter nomen Iesu et sermonem Dei. et cum primo in loco posuisset occisos, addidit dicens: et quicumque imaginem bestiae non adorauerunt nec acceperunt inscriptionem in fronte aut in manu sua. quos uniuersos a se in eodem loco simul uisos coniungit ac dicit: et uixerunt et regnauerunt cum Christo. uiuere omnes dicit et regnare cum Christo, non tantum qui occisi fuerint, sed quique in fidei suae firmitate et Dei 1 Matth. 5,10. 3 Luc. 6, 22 sq. 8 Luc. 9, 24. 14 Luc. 18, 29 sq. 18 Apoc. 20, 4. 1 noster 81 munerator SWBV, remunerator v 3 est B 8.1. m. 2 caelorum] add. R : Et iterum nolite timere eos qui occidunt corpus animam autem non possunt occidere, magis autem metuite eum qui potest et animam et corpus occidere in gehenna (Matth. 10, 28); cf. test. II116 8 in caelis WV, in c. est S, est in c. Rv perdiderit v 10 passio SWRV, ipsa passio v 12 suis om. W 13 martyres Rv 14 derelinquat W 16 propter regnum dei om. WR 18 apocalypis (in om.) R 19 nomen dei et testimonium iesu V 21 non ador. im. bestiae R 22 adorauerint Sl notam et inscriptionem V 24 et dicit v, accidit R 25 omnis 81 26 fuerunt 81 sed et t; quique] quicumque v timore perstantes imaginem bestiae non adorauerint neque ad funesta eius et sacrilega edicta consenserint. PLVS NOS ACCIPERE IN PASSIONIS MEBCEDE QVAM QVOD HIC SVSTINEMVS IN IPSA PASSIONE. \\' Probat beatus apostolus Paulus qui dignatione diuina usque in tertium caelum adque in paradisum raptus audisse se inenarrabilia testatur, qui oculata fide legum Christum uidisse se gloriatur, qui id quod et didicit et uidit maioris conscientiae ueritate profitetur. non sunt, inquit, condignae passiones huius temporis ad superuenturam claritudinem quae reuelabitur in nobis. quis ergo non omnibus modis elaboret ad claritatem tantam peruenire, ut amicus Dei fiat, ut cum Christo statim gaudeat, ut post tormenta et supplicia terrena praemia diuina percipiat? si militibus saecularibus gloriosum est ut hoste deuicto redeant in patriam triumphantes, quanto potior et maior est gloria uicto diabolo ad paradisum triumphantem redire et unde Adam peccator eiectus est illuc, prostrato eo qui ante deceperat trophaea uictricia reportare, offerre Domino . acceptissimum munus incorruptam fidem, uirtutem mentis incolumem, laudem deuotionis inlustrem, comitari eum cum uenire coeperit uindictam de inimicis recepturus, lateri eius adsistere cum sederit iudicaturus, coheredem Christi fieri, angelis coaequari, cum patriarchis, cum apostolis, cum prophetis caelestis regni possessione laetari. has cogitationes quae persecutio potest uincere, quae possunt tormenta superare? durat fortis et stabilis religiosis meditationibus fundata mens et aduersus 9 Bom. 8,18. 2 dicta R eonsenserunt R, consensorit 81 3 cap. numerum XIII add. Sm. rec. mercedem Sl 5 apostolos S1 6 se om.12 inenarrabilia uerba v, inerrabilia u. R 7 qui] quia W oculata SWRV, occulta v iesum christum] dum R 8 qui id ex quid S m. 2 dicit SlWR maiori v 9 passionis S 10 claritatem WBfJ 11 modis S, uiribus WRv 12 claritatem dei tantam S, tantam claritatem v fiat dei S 15 est] et R triumfantem R 16 potior et om. S triumphantes S sed 8 8. l. m. 2 17 est eiectus R illut Sl 18 deiecerat v tropea SR, trofea W deo Rv 19 fidem et v uirtute 81 20 laude scripsit Ooldhorn commate post inlustrem sublato 23 adaequari WRv 24 pos- Bessionis Sx 26 meditationi 81 omnes diaboli terrores et minas mundi animus inmobilis perstat quem futurorum fides certa et solida corroborat. cluduntur in persecutionibus terrae, sed patet caelum: minatur antichristus, sed Christus tuetur: mors infertur, sed inmortalitas sequitur: occiso mundus eripitur, sed restituto paradisus exhibetur: uita temporalis extinguitur, sed aeternitas repraesentatur. quanta est dignitas et quanta securitas exire hinc laetum, exire inter pressuras et angustias gloriosum, eludere in momento oculos, quibus homines uidebantur et mundus, aperire eosdem statim, ut Deus uideatur et Christus. tam feliciter migrandi quanta uelocitas. terris repente subtraheris, ut in regnis caelestibus reponaris. haec oportet mente et cogitatione conplecti, haec die ac nocte meditari. si talem persecutio inuenerit Dei militem, uinci non poterit uirtus ad proelium prompta. uel si arcessitio ante praeuenerit, sine praemio non erit fides quae erat ad martyrium praeparata: sine damno temporis merces Deo iudice redditur: in persecutione militia, in pace conscientia coronatur. 2 cluduntur SWRV, clauduntur oculi v 4 sed] etW (l. priore) 5 erigitur W restitnitnr W 6 aeternitas S, aeterna Wv, aeternam R repraeeentatur S, reparatur WRv (rep. aeternaTF) 8 claudere v 9 et ape- rile W Bv 10 tam f. m. q. uelocitaa W, sed 8. I. m. 2: tanto felicius migrans quanto uelociua; malim t. uelociter m. q. felicitas 11 ut] et W 13 talem ex tamen S m. 2 persecutionis dies Wv 14 prumta W arcersitio W, accersitio v 15 erat] erit R 16 praeparatae Sl, praeparatas R dam noc temporis R iudice deo WRv 17 coronatur amen R CAEOILI CY- PRIAKI AJD FORTTNATVM EXPLICIT SR, AD FOHTVNATVM DE EXHORTATIONE JfASTTBn EXPLICIT W"}}},{"rowIdx":298,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"Quod Idola Dii non sint Quod Idola Dii non sint Cyprian. Saint. S. Thasci Caecili Cypriani Opera omnia, Pars I (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 3.1). Hartel, Wilhelm von, editor. Vienna: Gerold, 1868."}}},{"rowIdx":299,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"QVOD IDOLA DII NON SINT. Deos non esse, quos colit uulgus, hinc notum est. reges olim fuerunt, qu ob regalem memoriam coli apud suos postmodum etiam in morte coeperant. inde illis instituta templa, inde ad defunctorum uultus per imaginem detinendos expressa simulacra et immolabant hostias et dies festos dando honore celebrabant. inde posteris facta sunt sacra, quae primis fuerant adsumpta solacia. et uideamus, an sit et haec apud singulos ueritas. Melicertes et Leucothea praecipitantur in maria et fiunt postmodum maris numina, Castores alternis moriuntur ut uiuant, Aesculapius ut in deum surgat, fulminatur, Hercules ut raciPTT (DfCIPIT DB EO B) QVOD IDOLA. DII NON SINT (SVKT P) CLMPB; addunt LMPBfJ: quod idola dii non sint et quod unus deus (deus unus Pv) sit et quod (quod per Christum salus v) credentibus (in credentibus PB) datam (datus P, data v) sit, quae uerba titulo uulgato DE IDOLORVM VANI- TATE uel quem nos inseripsimus, adnectere solent editores; titulum quem restituimus esse genuinum confirmat Hieronymus ep. 84 ad Magnum: Cyprianus\\' quod idola dii non sint\\' qua breuitate, qua historiarum omnium\\' Bcientia, quorum uerborum et sensuum splendore perstrinxit 3 fuerint M aput L, ita fere semper 4 coeperint 01 . 5 uultus] uulgas C 6 et (ante immol.) LMPB V, nam et Cr, quibus et Pamelius dando] indicendo uel tanto coni. Vonck lect. lat. p. 72 (Trai. 1745), tanto e 2. codd. recepit Bowth (Scriptorum eccles. opusc. praecipua quaedam, Oxonii 1858) honore CLMPV, bonorem B, honores Wower celebrant Ml 7 adsumta solatia sacra quae primis (corr. m. 2 in primitus) fuerant C 8 uidemus Ml sit et LP, sit B, stet CMr 9 mericertes C (es corr. 2 m. in a), melicerthes B et] certe sed et B leucothea] leuata C mariP posteaB 10 nomina CxMl castores PLMBV = F 22, 7, Castor et Pollui Cr 11 escolapius C, ae aescolapius L, aesculaphius B surgant C, resurgat Gronouius haerculis L hominem ut B 2* hominem exuat, Oetaeis ignibus concrematur. Apollo Admeto pecus pauit, Laomedonti muros Neptunus instituit nec mercedem operis infelix instructor accepit. antrum Iouis in Creta uisitur et sepulcrum eius ostenditur, et ab eo Saturnum fugatum manifestum est: inde Latium de latebra eius nomen accepit. hic literas inprimere, hic signare nummos in Italia primus instituit : inde aerarium Saturni uocitatur. et rusticitatis hic cultor fuit: inde ferens falcem pingitur. hunc fugatum hospitio Ianus exceperat, de cuius nomine Ianiculum dictum est et mensis Ianuarius institutus est. ipse bifrons exprimitur, quod in medio constitutus annum incipientem pariter et recedentem sectari uideatur. Mauri uero manifeste reges colunt nec ullo uelamento hoc nomen obtexunt. Inde per gentes et prouincias singulas uaria deorum religio mutatur, dum non unus ab omnibus Deus colitur, sed propria cuique maiorum suorum cultura seruatur. hoc ita esse Alexander magnus insigni uolumine ad matrem suam scripsit, metu suae potestatis proditum sibi de diis hominibus a sacerdote secretum, quod maiorum et regum memoria seruata sit. inde colendi et 1 exsuat 01 P oetaeis F 22, 7, oetae LP, et-neis C, om. MB concrema.tur C admeti LMP, admoto C, acmeto B pecora C 2 pa- scit M = F 23, 5 laomedontis C neptunos Ll M1 instituit neptunus B sui operis C 3 infelix om. B instructor] structor Mv = F 23, 5 in om. C uisitur L = F 21, 8, uisitor C1, uisitator C1, uidetur P, dicitur M, mittitur B sepulchrum BO\\', sepulchro ut 01 4 ab C (h eras.) Saturno 01 fugatum esse Cv 5 latium ex latius L m. 2 hic om. B 6 et signare Gronouitts numminos B italiam OJ LM unde Oxon. 7 uocitatur] uocantur OJ, uocatur C\\'v cultor « primus Orauius 8 ferens falcem LMP, inferens falcem B, falcem ferens C1, cum falce ferens Cr, falcem ferens senex Pcmdius hinc 01 hospicio C, om. B exceperant L, excepit M 9 ianuculum C 10 quod] fortasse quo 11 accipientem Ml et] ac LB rece.dentem C sectari LMlPB, spectare CМ2v (Ianus uero frontes duas gestat, quasi et auer- SUB incedat F 22, 5) 12 manifesto C reges suos V 14 relegio M 15 mutatur] putatur coni. Vonck t c. p. 73 non unus] eunus B deus ab hominibus C 16 cuiquam B malorum L esse om. Baluzius 17 magnus macedo V, quocum facit codicis scriptura apud F 21, 3 ecribsit CLMPB—F, scribit v metu] iiiti B 18 sibi] suae B de diis C = F 21, 3, deis Ml, diis LPB, de his M*, de piis r, de iis 11 decretum. Quod B 19 et om. M reg»um C seruatis (sit om.) B indo] in se B colendi et om. B sacrificandi ritus inoleuit. si autem aliquando dii nati sunt, cur non hodieque nascuntur? nisi forte Iuppiter senuit aut partus in Iunone defecit? Cur uero deos putas pro Romanis posse, quos uideas nihil pro suis aduersus eorum arma ualuisse? Romanorum enim uernaculos deos nouimus. est Romulus perierante Proculo deus factus, et Picus et Tiberinus et Pilumnus et Consus, quem deum fraudis uelut consiliorum deum coli Romulus uoluit, postquam in raptum Sabinarum perfidia prouenit. deam quoque Cloacinam Tatius inuenit et coluit , Pauorem Hostilius adque Pallorem. mox a nescio quo Febris dedicata et Acca et Flora meretrices. hi dii Romani. ceterum Mars Thracius et Iuppiter Creticus et Iuno uel Argiua uel Samia uel Poena et Diana Taurica et deum mater Idaea et Aegyptia portenta, non numina: quae utique si quid 1 saerificandi] seruandi V inoleuit PBL2, oleuit Ll, inoleuerit CMf) autem om. C aut dii C 2 nascantur 01 nisi LPB=F21,11, si C. nisi si Mv aut] et B = F 3 deficit CL 4 putas] putat esse B posse quos] qfi sps se C quos saepius uideas Gronouius nihil] nisi r pro suis CM*B = F25, 7, prorsusLP, pro suositf1 5 ualuisse ex uallus Lm.2, nolnisse C enim] autem C Romanorum enim....1.11 meretrices uneis inclusit BigaUius 6 potf ftomulus comma ponitVonck l. c. pelierante C, peiierante M sed ii ex corr., peierante LP, imperante B 7 liberinus B, tibenus P, uberinus C conssus M, consul BC 8 deum om. B 9 perfidia om. B peruenit V clocianam P T. Tatius V adinuenit C, et inuenit F 25, 8 10 et om. B pauore C hostilium L pallore C Hostilius atque Pallorem om. B a om. C a nescio corr. in neecio a M m. 2 11 febris ex feris M m. 2 dedncata C et] est C accia C* post meretrices inserunt Yv, in mar- gine M add. m. rec.: In tantum (interdum Baluzius) uero deorum uocabula apud Romanos finguntur, ut sit apud illos et Yiduus deus, qui anima corpus uiduet, qui (quique Vonck coni.) quasi feralis et funebris intra muros non habetur, sed foris conlocatur et nihilominus (is uel deus add. Vonck), quia (em. Pamelius, quam M) eztorris factus, damnatur potius Somana religione quam colitur (colatur M). Est et (et om. M) Scansus ab ascensibus dictus (dictus om. Gronoitius) et Forculus a foribus et a liminibus Limentinns et Cardea a cardinibus et ab orbitatibus Orbona (suborbana M); cf. Terlull. ad nationes II c. 15; hoc additamentum uncis inclusit Bigaltitu, sustulit Baluzius hii CLMB romanis LP, romana C1 12 thraucusikf, trachius C iupiter LM 13 uel (ante Samia) om. B samia] samara C et] uel B (ante diana) dm. CLMB, deorum P matri C\\' 14 idea B, om. C et] de C egyptia i C bed B add. m. 2 nomina CW; cf. 1l25, 9: Mars Thracius uel Juppiter Creticus uel Juno nunc potestatis habuissent, sua ac suorum regna seruassent. plane sunt apud Romanos et uicti penates, quos Aeneas profugus aduexit: est et Venus calua, multo hic turpius calua, quam apud Homerum uulnerata. Regna autem non merito accidunt, sed sorte uariantur. ceterum imperium ante tenuerunt Syri et Persae: et Graecos et Aegyptios regnasse cognouimus. ita uicibus potestatum Romanis quoque ut et ceteris imperandi tempus obuenit. ceterum si ad originem redeas, erubescas. populus de sceleratis et nocentibus congregatur et asylo constituto facit numerum inpunitas criminum: nunc ut rex ipse principatum habeat ad crimina, fit Romulus parricida, adque ut matrimonium faciat, rem concordiae per discordias auspicatur. rapiunt, ferociunt, fallunt ad copiam ciuitatis augendam: nuptiae sunt illis rupta hospitii foedera et cum soceris bella crudelia. est et gradus . summus in Romanis honoribus consulatus. sic consulatum coepisse uidemus Argiua, nunc Samia, nunc Poena, uel (nunc P) Diana Tanrica uel Mater Idaea uel Aegyptia illa non numina, sed portenta fuerunt 1 plane] plena C plane sunt om. P1, add. P* 2 **uincti M paenates PM quos ex quo C m. 2 aduexit] atque B 3. est om. V calua om. C multo h. t. calua om. B. 4 uulnerati B 5 accedunt C 6 Syri LP, Syrii Mx, Tyri B, (sed in margine 2. m. corr.: syri), et assyrii CM2Vv et persae (perses C) CLMlPB, et Medi et Persae v, et medi et tyrii et persas (persae M) VMl; cfr. F 25,12: diu regna tenuerunt Assyrii, Medi, Persae, Graeci etiam et Aegyptii 7 cognoscimus C uicibus] ciuibus L, ut cibus C potestatum r, potestatem LMPB, potestate C, potestatum uariantibus Baiuzius 8 et om. C imperandi] inpstandiB aduenit 0 9 erubescas in C expunctum, si erubescas B, erubescis P de om. L innocentibus P 10 constitutos LP numerr M inpugnitas P 11 nunc] tunc Manutius fit] sit M romolus Cy, romulos Ml 12 parricide 01 faciat LMX PB, faciant CVM2 13 discordias ex discordie Cm.2 auspicatur LPBM1, auspicantur VM}, suspicantur C fallunt. Ad P 14 hospitiis LPB federa LM v 15 cum L 8. l. m. 2 soceris OLM = F, sociis PB, sed in margine B1: aliter Boceris super crudelia posuit M1 ciuilia (cfr. F 25, 2-3: ut ipse Romulus imperator et rector populum suum facinore praecelleret, parricidium fecit — mox alienas uirgines-Tapuit, uiolauit, inlusitet cum earum parentibus, id est cum soceris suis bellum miscuit) et om. V Romanis om. V 16 consolatus M, conlatus C consolatum L , consolatus M uidemus. Regum B at regnum: filios interficit Brutus, ut crescat de suffragio sceleris commendatio dignitatis. non ergo de religionibus sanctis nec de auspiciis aut auguriis Romana regna creuerunt, sed acceptum tempus certo fine custodiunt. ceterum et Regulus auspicia seruauit et captus est, et Mancinus religionem tenuit et sub iugum missus est: pullos edaces habuit Paulus et apud Cannas tamen caesus est, Gaius Caesar, ne ante brumam in Africam nauigia transmitteret, auguriis et auspiciis retinentibus spreuit: eo facilius et nauigauit et uicit. Horam autem omnium ratio est illa, quae fallit et decipit et praestigiis caecantibus ueritatem stultum et prodigum uulgus inducit. spiritus sunt insinceri et uagi, qui posteaquam terrenis uitiis inmersi sunt et a uigore caelesti terreno contagio recesserunt, non desinunt perditi perdere et deprauati errorem prauitatis infundere. hos et poetae daemonas norunt et Socrates instrui se et regi ad arbitrium daemonii praedicabat, et magis 1 interfecit CB de] dum B 2 commendatio est B 3 aut de B 4 certum 01 5 captos est et uictus recepit ex codice Fuxensi Baluetus iugo C 6 eat et C pullos edaces] Apollo sedaces et B Paulus habuit v tamen om. CB 7 ∗∗∗∗cesus C africa P nauigia) nauta C, nauigio coni. Cauchius 8 retinentibus CLMP, retinendas B, renitentibus v — F 26, 4 ante eo add. et in M 2. m; cf. F 26, 3: quid Regulus? nonne auguria seruauit et captus est? Mancinus religionem tenuit et sub iugum missus est et deditus, pullos edaces habuit et Paulus, aput Cannas tamen cum maiore populi Romani parte prostratus est. Gaius Caesar, ne ante brumam in Africam nauigia transmitteret, auguriis et auspiciis renitentibus, spreuit: eo facilius et nauigauit et uicit 10 horum ex horam Cm. 2 decepit 01 11 cercantibus C ueritatem om. C prodigum LPMlB, crudelem C, credulum v et M s. I. m. 2; proditum coni. Routh, perditum Bigaltius, improuidum Wopkens lect. Tullianae p. 142; cf. tamen Cypr. de opere et eleemosynis c. 16: cuncta... prodiga et stulta uoluptatum frustrantium uanitate depereunt inducit] inludit eoni. Vonck l. c. p. 73 12 spiritus sunt Cv, 8.1. m. 2 M; sunt om. LPB, poet nagiponit V (cf. F 26, 7: spiritus sunt insinceri..... isti igitur spiritns, posteaquam etc.) 13 caelestis C 14 perditi om. Gronouius, perditi iam F 15 poete CM*, poetas Ml, poeta B demonas CMP 16 instrui se et regi] introisse regia B daemonii scripsi, daemoniis LMB, daemonis CPv; cf. Terlull. Âpolog. adv. g. c. 22, 405: Sciunt daemonas philosophi Socrate ipso ad daemonii arbitrium ezspectante, F 26, 9: ad nutum et arbitrium adsidentis sibi daemonis. inde est ad perniciosa uel ludicra potentatus: quorum tamen praecipuus Ostanes et formam ueri Dei negat conspici posse et angelos ueros sedi eius dicit adsistere. in quo et Plato pari ratione consentit et unum Deum seruans ceteros angelos uel daemonas dicit. Hermes quoque Trismegistus unum Deum loquitur eumque inconprehensibilem adque inaestimabilem confitetur. Hi ergo spiritus sub statuis adque imaginibus consecratis delitescunt, hi adflatu suo uatum pectora inspirant, extorum fibras animant, auium uolatus gubernant, sortes regunt, oracula efficiunt, falsa ueris semper inuoluunt, nam et falluntur et fallunt, uitam turbant, somnos inquietant, inrepentes etiam spiritus in corporibus occulte mentes terrent, membra distorquent, ualitudinem frangunt, morbos lacessunt, ut ad cultum sui cogant, ut nidore altarium et rogis pecorum saginati remissis, quae constrinxerant, curasse uideantur. haec est de illis medella, cultorum cessat iniuria : nec aliud studium est quam a Deo homines 1 ad C pernitiosa CLM ludrica Cl, ludibria M 2 Ostanes LPB (cf. Plin. H. N. XXXI, 2, 8), hostanes Mv, demosthenes ex hoathenes Cm. 2, sosthenes r F 26,11 et om. CB ueri B sed i ex corr., uerbi L 3 ueros] [seruos coni. Bouth; ueros exhibet Augmtin. de bapt. c. Don. IX p. 185 sedi] sed LB; cf. F 26,11: eorum magorum et eloquio et negotio primus Hostanos et uerum deum merita maiestate prosequitur et angelos, id est ministros et nuntios dei sed ueri eius uenerationi nouit adsistere quo] quod MBr platio C 4 et ceteros C 5 ennes M trimegistus CP et AugusUnus l. c. eum quem Cl, corr. 2. m. in eumque 6 inaestimalem M 7 hii CB adque] et CV = F 27,1 consecratis LMPB=F, conseruatis C, consecrati v delitiscunt CLMP 8 hii CB adflatu suo uatum MP, adfiatus uo uatum L, adflatus uocatum C, adflatus uolatum B eztarum C, eztortum B fibras ex fabrias Cm.2 9 animant nauium C (nt add. m.2) uolatuDlP officiuntP lOfalsa... falluntur om. B nam et] non ament C et fallunt om. L 11 in delendum censet Wopkens et Vonck 12 occulte P, occultae LMB, occulta C, occulto V mentes C\\' M\\', mentis C*LMXPB, mentem V ualitndines C 13 morbos] morbis Bouth coni. lacescunt C1, lacesgnnt M; facessunt coni. Vonck; cfr. F 27,2: inrepentes etiam corporibus occulto ut spiritus tenues morbos fingunt, terrent mentes etc. cogitant C ut om. C, expunxit M* 14 nidorem LPBM pecudum B; cfr. Fl. c.: nidore altarium uel hostiis pecudum saginati que C constrincierant B, constrinserant L 15 uidentur L I illis] ipsis B medela C cultorum LP, cum ipsorum B, cum illorum Cv; oum ipsorum cessat cultorum M 16 aliud illis Bv, aliut his M auocare et ad superstitionem sui ab intellectu uerae religionis auertere, cum sint ipsi poenales, quaerere sibi ad poenam comites, quos ad crimen suum fecerint errore participes. hi tamen adiurati per Deum uerum nobis statim cedunt et fatentur et de obsessis corporibus exire coguntur: uideas illos nostra uoce et oratione maiestatis occultae flagris caedi, igne torreri, incremento poenae progagantis extendi, eiulare, gemere, deprecari, unde ueniant et quando discedant ipsis etiam, qui se colunt, audientibus confiteri, ut uel exiliant statim uel euanescant gradatim, prout fides patientis adiuuat aut gratia curantis adspirat. hinc uulgus in odium nostri nominis cogunt, ut nos odisse incipiant homines antequam nosse, ne cognitos aut imitari possint aut damnare non possint. Vnus igitur omnium dominus Deus: neque enim illa sublimitas potest habere consortem, cum sola omnem teneat potestatem. ad diuinum imperium etiam de terris mutuemur exemplum. quando umquam regni societas aut cum fide coepit aut sine cruore desiit? sic Thebanorum germanitas rupta, permanens rogis 1 superstitione sui B; superstitionum sinum coni. Vonck l. c. p. 74 intellectum LM uere CM auertere et v 2 ipse Pl penales C querent B 3 fecerunt B, fecerit L terrore B, quod recepit Bouth hii CB 4 nobis om. B = F 27, 7, a nobis ł\\' 5 exire coguntur LMP, eiritmtur B, abiciuntur C, eziguntur F 27, 5 uides B illos ex illis C m. 2 nostra uoce et] non nostra uoce sed V (nostra uoce ut operatdone Vonck l. c.) oratione] operatione Vv; cf. F 27, 5: tormentis nerbormn et orationis incendiis 6 maiestatis om. C occulte CL flagellis CMB ignS M (~ m. 2) torqueri MBr; cf. Firm. Mat. de errore prof. rei. c. 13, 6 7 heiulare CLMP, et ululare ac B 8 discedant] eant V audientientibus L1 9 ut LP, et CBMv; cf. F 27, 7 uel nt M sed ut eras. eiiliant LP, exsiliunt CMB*v, eDunt B2 euanescunt CMBv 10 patiens r currentis C hic LP uulgus] uultus B 11 colunt B incipiat B homines om. B homines incipiant P; cf. F27, 8: ut ante nos incipiant homines odisse quam nosee 12 nosse om. B cogoitiB B possint toUendvm censet Balutsius; sed cf. F dam- Mn C 13 possunt 01 14 dominus unus est deus V et Gronouius, dominns est deus n 16 ad] ac B mutuemus ex mutuemur M m. 2 17 cum om. B fidem caepit B 18 desinit ex desinuit B m. 2 sic] sit B Thebanorum] euanorum B, thebanorum fratrum V permanet L, et permanens CMv, et permanansB super rogis in M m. 2 regibus dissidentibus etiam in morte discordia. et Romanos geminos unum non capit regnum, quos unum uteri cepit hospitium. Pompeius et Caesar adfines fuerunt nec tamen necessitudinis foedus in aemula potestate tenuerant. nec tu de homine mireris, cam in hoc omnis natura consentiat. rex unus est apibus et dux unus in gregibus et in armentis rector unus. multo magis mundi unus est rector, qui uniuersa quaecumque sunt uerbo iubet, ratione dispensat, uirtute consummat. Hic nec uideri potest, uisu clarior est, nec conprehendi, tactu purior est, nec aestimari, sensu maior est. et ideo sic eum digne aestimamus deum, dum inaestimabilem dicimus. quod uero templum habere possit Deus, cuius templum totus est mundus? et cum homo latius maneam, intra unam aediculam uim tantae maiestatis includam? in nostra dedicandus est mente, in nostro consecrandus est pectore. nec nomen Deo quaeras, Deus nomen est. illic uocabulis opus est, ubi propriis appellationum insignibus multitudo dirimenda est. Deo, qui solus est, Dei uocabulum totum est. ergo unus est et ubique ipse diffusus est. nam et 1 mortem M discordiis B, discordie Cl romanus C geminos P a. I. WI. 2, geminus C 2 quos] qui LP unum om. B coepit CLM, caepit B hospicium CM Fompeios.... l. 10 purior est om. B 3 cesar ex sesar C m. 2 4 nec hic r, nec hoc Mv tu om. M, tantum ex tum Cm.2 in om. CLP 5 consentit C et rex C (ef. F18, 7) 6 rector ex regitor Cm. 2 7 et qui C 8 dispensatur ex dispensator Cm. 2 conramat C 9 nec P s. I. WI. 2 clariorem (est om.) C actu M 10 purior est] priorem C censu (pro sensu) cotti. nescio quis in Marshalli interpretatione Cypr. anglica sensum maiorem (est OWl.) C dignae LM, om. C 11 aestimamus deum dum om. L deum om. CB= F18, 8 estimabilem CLX dicimus] credimus B = F18,8 12 dei habere possit cuius B mundus] orbis B et om. CB 13 latium B, laxius coni. Routh maneat CMBv intro C 14 maiestatia] potestatis C includam LPF, includat CBM\\' (ef. F 32,1: et cum homo latius maneam, intra unam aediculam aim tantae maiestatis includam) 15 est om. B deo LPV = F18, 10, dei MB, domini C queras CM 16 est illic scripsi, est illi CLMPB, est illi. Illic v (cfr. F 18, 10: Deus nomen est. illic uocabulis opus est) uocabulum B proprium B appellationS LP, appellantium B insignibus) ignibus B 17 deo qui] deus qui P, ne nomen dei quaeras qui B solus est deus, dei V 18 totum om. B, solum coni. Routh ergo unus est OWl. CB ipse OLMPBV, totus v nam] iam coni. Vonck, ∗∗∗∗ nam M (ipse erasum) uulgus in multis Deum naturaliter confitetur, cum mens et anima sui auctoris et principis admonetur. dici frequenter audimus ro Deus\\' et Deus uidet\\' et (Deo commendo\\' et \\'Deus mihi reddet' [et quod Deus uult\\'] et si Deus dederit: at quae est haec summa delicti, nolle agnoscere quem ignorare non possis! Quod uero Christus sit et quomodo per ipsum nobis salus uenerit, sic est ordo, sic ratio. Iudaeis [primum] erat apud Deum gratia. sic olim iusti erant, sic maiores eorum religionibus oboediebant. [inde illis et regni sublimitas floruit et generis magnitudo prouenit. J sed illi indisciplinati postmodum facti et fiducia patrum inflati, dum diuina praecepta contemnunt, datam sibi gratiam perdiderunt. quam fuerit illis profana uita, quae contracta sit uiolatae religionis offensa, ipsi quoque testantur, qui etsi uoce tacent, exitu confitentur: dispersi et palabundi uagantur, soli et caeli sui profugi per hospitia aliena iactantur. 1 dn5 C unum deum conStetur naturaliter B 2 soi] ui LP principiB est L\\'PM (sed est in M erasumm. 2), p rincipalis eat Ll, prineipii coni. Vonck audinimus LM, sed in M corr. ex audimus (cf. F18, 11: audio uulgwl) uidet] scit B 3 mihi CLMlP, tibi BM\"\\'\" reddat v 4 et quod deus uult BC, om.LPM\\', et deus uult Mm. 2 8.1., et quod uult deus v, et quod duit deus Vonck coni.; ttncis inclusi et si] quod B (cfr. F18,11: \\' Deum\\' dicunt et\\' Deus magnus £-st\\' et \\'Deua eras est\\' et\\'si deus dederit\\') atquae est haec LP, atque est haec M atque haec est OBv 5 nolle L s. I. m. 2 adcognoscere L possit B 6 quid Y quomodo] quod homo B ipsum] illum CBV 7 est ratio 17 primum om. LP, post erat s. I. m. 2 add. in M erat] fuit C 8 sic] hii B maiores etiam B oboedibant LMl, obaudiebant B 9 inde.... 1.10 prouenit om. LPM, sed add. in M m. 2 in margine (cfr. TertuBiani Apoleg. adv. Gentes cap. 21, 393: unde illis et generis magnitndo et regni sublimitas floruit) 10 sed et B indisciplinati LPM, neglegentes disciplinam B, neglegentes disciplinae superbi Cr, negligentes et indisciplinati et superbi v (efr. Tertull. I. c.: fiducia patrum inflati, deriuantes a disciplina in profanum modum) facti] tatni B 11 patruum L contempnunt CL 12 fuerit LM, fuerat CP, futura fuerunt B, uero fuerit v illis C, illis uero LMP, uero illis B quae] et undeB, quam C 13 uiolate C testantur. Quin Yonck 14 taceant C eonfitentur, dum dispersi coni. Vonck qui dispersi ot palam omnibus etsi uoce taceant exitu confitentur uagantur B palabundi CM, sed 2. m. corr. in C et M: uagabundi (dispersi palabundi Terlull. I. c.) uagabantur Ll, uagantur \\' fortasse a glossa natum Vonck 15 zeli ex sceli Cvt. 2 aliena hospicia C Nec non Deus ante praedixerat, fore ut uergente saeculo et mundi fine iam proximo [ex omni gente et populo et loco] cultores sibi adlegeret Deus multo fideliores, qui indulgentiam de diuinis muneribus haurirent [quam acceptam Iudaei contemptis religionibus perdidissent]. cuius igitur gratiae disciplinaeque arbiter et magister sermo et filius Dei mittitur, qui per prophetas omnes [retro] inluminator et deductor humani generis praedicatur. hic est uirtus Dei, hic ratio, hic sapientia eius et gloria: hic in uirginem delabitur, carnem Spiritus sanctus induitur, Deus cum homine miscetur. hic Deus noster, hic Christus est, qui mediator duorum hominem induit, quem perducat ad patrem. quod homo est, esse Christus uoluit, ut et homo possit esse quod Christus est. 1 ante deus B fore] forte B 2 proxime C\\', proxumo M\\' ex omni... loco om. LPM1, s. I. add. in M m. 2 3 **elegeret M, adlegere LP deus aut expungendwn aut in et cos mutandum censet Vonck multo fideliores LPr, multo fidelior 3 M, fidei fortiores C, meliores obsequii et fidei fortiores B, multo fideliores et melioris obaequii v, multo meliores obsequio et fide fortiores recepit Ooldhorn ex codice Fuxensi (cfr. Tert. I. c.: fore uti sub extimis curriculis saeculi ex omni iam gente et populo et loco cultores sibi allegeret deus multo fideliores, in quos gratiam transferret etc.) 4 quam.... perdidissent om. LPM1, sed add. 8. I. m. rec. in M contemptis] cQceptis M, cumtemptis ex contemptis C m. 2; fortaввe cum contemptis 5 perdiderunt B cuius (huius M) igitur gratiae disciplinaeque arbiter LMP = Tertull. l. c., indulgentiae igitur huius (fructus pro huius B) et gratiae arbiter (auctor pro arbiter B) CBr, indulgentiae gratiae disciplinaeque arbiter OZOft. et add. tJI. 2 in M 6 et sermo filius Vonck 7 retro om. LPB inlumrnatur LM deductor LMPV, . deductor omnipotens B, doctor Cv (cf. TertuXL l. c.: illuminator atque deductor generis humani) humana 01 praedicatur LPM1, praedicabatur CBM\\'\\'v (efr. Terlull. Z. c. 21, 399 : ut retro semper praedicabatur) 8 est om. B eius om. B gloria] gratia V uirgineB 9 delabitur LMPBV = Tertull., ds inlabitur 0, illabitur v carne C carnem spiritu sancto cooperante v (efr. Nourrii obseru. ad. h. L in Ltmperi hist. patr. XI. p. 116 sqq.) cum semper homine C1, m. 2 corr. tn; semper cum homine 10 deus] dns C hic deus noster om. B est Christus B qui] hic est qui B 11 hominum induitur C per quem reducat B quod homo ... 2.12 possit om. B 12 et om. CLP esse possit quod etM Sciebant et Iudaei Christum esse uenturum: nam hic illis semper prophetis monentibus adnuntiabatur. sed significato duplici eius aduentu, uno qui exercitio et exemplo hominis fungeretur, altero qui Deum fateretur, non intellegendo primum aduentum, quod in passione praecessit occultus, unum tantum credunt qui erit in potestate manifestus. quod autem hoc Iudaeorum populus intellegere non potuit, delictorum meritum fuit: sic erant sapientiae et intellegentiae caecitate multati, ut qui uita indigni essent, haberent uitam ante oculos nec uiderent. Itaque cum Christns lesus secundum a prophetis ante praedicta uerbo et uocis imperio daemonia de hominibus excuteret, paralyticos restringeret, leprosos purgaret, inluminaret caecos, clodis gressum daret, mortuos rursus animaret, cogeret sibi elementa famulari, seruire uentos, maria oboedire, inferos cedere, Iudaei, qui illum crediderant hominem tantum de humilitate carnis et corporis, existimabant magum de licentia potestatis. hinc 1 esse] foisse BV et hio B, hoc CM 2 admonentibus v sed] et LP significatio eius duplici C 3 unum qui.... non intellegendo hoc loco om. C, ponat post itaque cum Christus l.10 uno B, unum CLMPr qui om. B exertitio P et Ps. I. m. 2, om. B 4 alterum CLMPBr qui dnib C, quidem B fatentur B; uno.... fateretur suspecta uidentur non] inon C intellegentibus aduentum primum B 5 quod LP, qui CBv, qui. M (d erasum) occultums C 6 in] et B manifestum C (cfr. TertvU. c. 21, 400: duobus enim aduentibus eius significatis, primo qui iam expunctus est in humilitate conditionis humanae, secundo qui concludendo saeculo imminet in sublimitate diuinitatia ezsertae, primum non intelligendo, secundum quem manifestius praedicatum sperant, unum ezistimauerunt) 8 et intellegentiae erant sapientiae cecitate C multati CXM* (cf. Terlull. l. c.), mulcatiB, mutati C\\'LMIP ut om. B uitam B 10 iesus om. CB a om. LP prophetias P praedicata B, praedictum 01 11 uerbo P, sed o ex corr. et daemonia B de] ab V excuterentur ex excuterent C m. 2 12 et paralyticos L, paracliticos ex paraclitos Cm. 2 leprosus P super et inluminaret M m. 2: semiuiuos animaret (efr. Tertull. I. c.: mortuos denique uerbo redderet uitae) 13 claudis Po gressim 01 14 aelimenta M famulare 01 obaudire B inferos cedere om. B 15 hominum 01 16 erlstimaruntB, existimanerunt C magum CLP, magnum B, ma.gum M de licentia] diligentia CB (cf. Tertull.: quem igitur solummodo hominem praesumpserant de humilitate, sequebatur, utmagum existimaront de potestatc) hinc B et Manutim, hunc CLMPv magistri eorum adque primores, hoc est quos et doctrina ille et sapientia reuincebat, accensa ira et indignatione prouocati, ut postremo detentum Pontio Pilato, qui tunc ex parte Romana Syriam procurabat, traderent, crucem eius et mortem suffragiis [uiolentis ac pertinacibus flagitarent. Hoc facturos et ipse praedixerat et prophetarum omnium testimonium sic ante praecesserat, oportere illum pati, non ut sentiret mortem sed ut uinceret, et cum passus esset, ad superos denuo regredi, ut uim diuinae maiestatis ostenderet. fidem itaque rerum cursus inpleuit. nam et crucifixus praeuento carnificis officio spiritum sponte dimisit et die tertio rursus a mortuis sponte surrexit. apparuit discipulis suis talis ut fuerat, agnoscendum se uidentibus praebuit simul iunctis et substantiae corporalis firmitate conspicuus ad dies quadraginta remoratus est, ut de 1 magistris B et Man., magistoe M primores] primordem C, primoribus B et Man. hoc est om. B, expungendum censet Vonck doctrine 01 illa B 2 sapientie (7* accensa CLMPBV, accensi v prouo- Qti v I prouocata LMP, reuocata C, prooocata est VB et Man. ut postremo LMB, et postremo P, postremo Cv, insecuti sunt et postremo scripsit Baluzius detentum] deductum B et Man. 4 syria LP traderent scripsi; tradiderunt M sed erunt ex corr., tradiderunt CLPv, offerrent B et Man. (Manutius has omnes scripturas cum B consentientes ex Veronensi deprompsisse videtur) 5 uiolentis ac om. LP ac M s. 1. m. 2 pertinatibus M flagitarent CLMPBr, lfagitantes Wv (cfr. Tertull. I. c.: Ad doctrinam uero eius, qua reuincebantur magistri primoresque ludaeorum, ita exasperabantur, — ut postremo oblatum Pontio Pilato, Syriam tunc ex parte Romana procuranti, uiolentia sufiragiorum in crucem dedi sibi extorserint) 6 hoc esse BM, hoc eos v (eos om. etiam Tert. lc.) facturos] futurum B et om. C prophetare B testimonium om. B, s. l. m. 2 P 7 sentiret tantum Oxon. 7 mortem ponit post uinceret B nt M 8. 1. m. 2 esset] fuisset CBV superos denuoj patrem deum B 9 denuo ad M regredi] ascenderet B ut P, sed ex corr., et B diuinam maiestatem (uim om.) B fidem itaque] idem ita B 10 et] ut BC •carnificis officio] carnificio LP 11 obortus spiritum B demisit 01 tertia CB a* M 12 resurrexitBC1 talis ut LM, ut P, talis ut anteC, qualis et B, talis qualis et Baluzius ad agnoscendum M, ut agnoscendum C, ad cognoscendum L 13 iunctis V, iunctus CLPM, intus B, uinctus r (cfr. Luc. 24, 33: xai IVQOV συνηϑϱοισμένους et] ut B substantia LMP 14 conspicuus om. B usque ad B rememoratus M de eo ex deo M m. 2, denuo Cr, de cetero B eo ad praecepta uitalia instrui possent et discerent, quae docerent. tunc in caelum circumfusa nube sublatus est, ut hominem, quem dilexit, quem induit, quem a morte protexit, ad patrem uictor inponeret, iam uenturus e caelo ad poenam diaboli et ad censuram generis humani ultoris uigore et iudicis potestate: per orbem uero discipuli magistro et Deo monente diffusi praecepta in salutem dare, ab errore tenebrarum ad uiam lucis adducere, caecos et ignaros ad agnitionem ueritatis oculare. Ac ne esset probatio minus solida et de Christo delicata confessio, per tormenta, per cruces, per multa poenarum genera temptantur. dolor, qui ueritatis testis est, admonetur, ut Christus Dei filius, qui hominibus ad uitam datus creditur, non tantum praeconio uocis sed et passionis testimonio praedicaretur. hunc igitur comitamur, hunc sequimur, hunc habemus itineris ducem, lucis principem, salutis auctorem, caelum pariter et patrem quaerentibus et credentibus pollicentem. quod est Christus, erimus [christiani], si Christum fuerimus secuti. 1 et discerent quae docerent om. B 2 in] ad B circumfusa om. B 3 morte] mortnis C protexit] produxit B, protraxit coni. Vonck 4 iam poneret et nentorns C ad patrem uictorem poneret, iam iam nentnrns coni. Vonckp. 76 e] ae P, de C, a M sed 8. 1. m. 2 5 in nltoris nigore coni. Bouth 6 magistrato M\\', non magistro LV et] sed V, et delendum censet Bouth conlato Tertuil. I. c.: difihsi per orbem ex praecepto magistri dei paruerunt; id eos (pro et deo) coni. Vonck l. c. 7 in] ad B, dei in C dare LPVM\\'I, daret 0, darent MIBv errorem ClMB et tenebrarum P niam] uitam LP, ultimum B adducere CLPVM*r, addoeerent BM\\'V 8 et] ad C agnitione (ad om.) LP oculare MPVr, ocularet BC*, oscularet C\\', ocnlarent v, om. L 9 ne esset ex nesset C WI. 2 minus ex munus Cm. 2 deligata M, delata ex delicta Cm. 2, declinata coni. Vonck 11 temptantur ex temptator M m. 2, temptat C dolor C, sed in margine: pro dolor testis om. C ui admouetur ex uiuidmouetnr C, admonetur B ut oni. B ut christus ut M 12 datus om. B 13 praeconia ex praeconio C m. 2 praedicaretur] probaretur BV 14 comitamur] imitamur B hunc sequimur om. V 15 patrem OØI. B 16 pollicente B christus est B 17 christiani om. LP, 8. I. w. 2M secuti LMPr, imitati CBv EXPLICIT QVOD IDOLA. DII NON SINT MP, QVOD IDOLA DH NON SINT EXPLICAT L, DE EO QVOD IDOLA DII NON SDCT KXP B, EXPLICIT EPISTOLA CAECILI CYPBIANI DE IDOLIS QVOD IDOLA DII NOli SINT C"}}}],"truncated":false,"partial":false},"paginationData":{"pageIndex":2,"numItemsPerPage":100,"numTotalItems":673,"offset":200,"length":100}},"jwt":"eyJhbGciOiJFZERTQSIsImtpZCI6IjVHZDBvd0g5MTM2eDZjc1FvbE1zcktNWUZoRVFoUm5PVVVybEpjOUhaUEEifQ.eyJyZWFkIjp0cnVlLCJwZXJtaXNzaW9ucyI6eyJyZXBvLmNvbnRlbnQucmVhZCI6dHJ1ZX0sImlhdCI6MTc4Njk0NjM3NSwianRpIjoiOWJjYzZlZjctNTBmMC00OTNmLWJlZWEtOGFhMDRkMmQyNWViIiwic3ViIjoiL2RhdGFzZXRzL0NhdGhvbGljQ29ycHVzL2NhdGhvbGljY29ycHVzLXRleHQiLCJleHAiOjE3ODY5NDk5NzUsImlzcyI6Imh0dHBzOi8vaHVnZ2luZ2ZhY2UuY28ifQ.1xAoF6KgEhE8_SE7Ff9P5QOLtd0ACz1MrlsnhB19ZjKHaDwsVaHjuAEJw7zyRf7NOgtJ5SPT3g8w4mgVVScnBw","displayUrls":true,"splitSizeSummaries":[{"config":"default","split":"validation","numRows":673,"numBytesParquet":94365416}]},"discussionsStats":{"closed":0,"open":1,"total":1},"fullWidth":true,"hasGatedAccess":true,"hasFullAccess":true,"isEmbedded":false,"savedQueries":{"community":[],"user":[]}}">
text stringlengths 11 4.65M |
|---|
De Fide et Operibus De Fide et Operibus Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio V, Pars III (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 41). Zycha, Joseph, editor. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1900. |
II. DE FIDE ET OPERIBUS. Quibusdam uidetur indiscrete omnes admittendos esse ad lauacrum regenerationis, quae est in Christo Iesu domino nostro, etiamsi malam turpemque uitam facinoribus et flagitiis euidentissimis notam mutare noluerint atque in ea se perseueraturos aperta etiam professione declarauerint. uerbi gratia... |
De Genesi Ad Litteram Imperfectus Liber De Genesi Ad Litteram Imperfectus Liber Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio III, Pars I-II (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 28.1). Zycha, Joseph, editor. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1894. |
-II. DE GENESI AD LITTERAM INPERFECTUS LIBER. De obscuris naturalium rerum, quae omnipotente deo artifice facta sentimus, non adfirmando, sed quaerendo tractandum est in libris maxime quos nobis diuina commendat auctoritas, in quibus temeritas adserendae incertae dubiaeque opinionis difficile sacrilegii crimen euitat: ... |
De Genesi Ad Litteram De Genesi Ad Litteram Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio 3, Pars I-II (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 28.1). Zycha, Joseph, editor. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1894. |
I. DE GENES! AD LITTERAM LIBRI DUODECIM. LIBER PRIMUS. Omnis diuina scriptura bipertita est secundum id, quod dominus significat dicens scribam eruditum in regno dei similem esse patri familias proferenti de thesauro suo noua et uetera, quae duo etiam testamenta dicuntur. in libris autem omnibus sanctis intueri oportet... |
De Gestis Pelagii De Gestis Pelagii Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio VIII, Pars II (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 42). Urba, Karl; Zycha, Joseph; editors. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1902. |
II. DE GESTIS PELAGII. Posteaquam in manus nostras, sancte papa Aureli, ecclesiastica gesta uenerunt, ubi Pelagius ab episcopis quattuordecim prouinciae Palaestinae catholicus est pronuntiatus, cunctatio mea terminum accepit, qua disserere aliquid plenius atque fidentius de ipsa eius defensione dubitabam. hanc enim iam... |
De Gratia Christi De Gratia Christi Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio VIII, Pars II (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 42). Urba, Karl; Zycha, Joseph; editors. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1902. |
III. DE GRATIA CHRISTI ET DE PECCATO ORIGINALI LIBRI DVO. LIBER PRIMVS. DE GRATIA CHRISTI. Quantum de uestra corporali et maxime spiritali salute gaudeamus, sincerissimi fratres dilecti a deo Albina, Piniane et Melania, quia effari non possumus, uobis cogitandum credendumque dimittimus, ut ea de quibus nos consuluistis... |
De Mendacio De Mendacio Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio V, Pars III (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 41). Zycha, Joseph, editor. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1900. |
VIIII. DE MENDACIO. Magna quaestio est de mendacio, quae nos in ipsis cotidianis actibus nostris saepe conturbat, ne aut temere accusemus mendacium, quod non est mendacium, aut arbitremur aliquando . esse mentiendum honesto quodam et officioso ac misericordi mendacio. quam quaestionem tam sollicite pertractabimus, ut q... |
De Natura Boni De Natura Boni Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio VI, Pars II (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 25.2). Zycha, Joseph editor. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1892. |
VIII. DE NATURA BONI LIBER. Summum bonum. quo superius non est, deus est; ac per hoc incommutabile bonum est; ideo uere aeternum et uere inmortale. cetera omnia bona nonnisi ab illo sunt, sed non de illo. de illo enim quod est, hoc quod ipse est; ab illo autem quae facta sunt, non sunt quod ipse. ac per hoc si solus ip... |
De Natura et Gratia De Natura et Gratia Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio VIII, Pars I (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 60). Urba, Karl; Zycha, Joseph; editors. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1913. De Natura et gratia libro Augustine Saint, Bishop of Hippo, De Natur... |
Librum quem misistis, carissimi filii Timasi et Iacobe, intermissis paululum, quae in manibus erant, cursim quidem, sed non mediocri intentione perlegi et uidi hominem zelo ardentissimo accensum aduersus eos, qui cum in suis peccatis humanam uoluntatem debcant accusare. naturam potius accusantes hominum per illam st ex... |
EXCERPTA EX AVGVSTINI DE NATVRA ET GRATIA CONTRA PELAGIVM LIBRO cap. 13—21 et 3—13. (cf. supra ad Apol. 32 § 2). Sections are from Migne vol. 31 -- GRC hanc esse intentionem legis arguentis, ut, quia per illam perperam fiunt, confugiatur ad gratiam Domini miserantis, uelut paedagogo concludente in fidem, quae postea re... |
De Opere Monachorum De Opere Monachorum Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio V, Pars III (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 41). Zycha, Joseph, editor. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1900. |
XI. DE OPERE MONACHORVM. Iussioni tuae, sancte frater Aureli, tanto deuotius obtemperare me oportuit, quanto magis mihi quis ex te iusserit claruit. dominus enim noster Iesus Christus habitans in interiore tuo tibique sollicitudinem paternae et fraternae caritatis inspirans, utrum filiis et fratribus nostris monachis, ... |
De Ordine De Ordine Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio 1, Pars III (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 63). Knöll, Pius, editor. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1922. |
III. DE ORDINE LIBRI DUO. LIBER PRIMUS. Ordinem rerum, Zenobi, cum sequi ac tenere cuique proprium tum uero uniuersitatis, quo cohercetur hic mundus et regitur, uel uidere uel pandere difficillimum hominibus atque rarissimum est. hue accedit, quod, etiamsi quis haec possit, non illud quoque ualet efficere, ut dignum au... |
De Nuptiis et Concupiscentia De Nuptiis et Concupiscentia Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio VIII, Pars II (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 42). Urba, Karl; Zycha, Joseph; editors. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1902. |
EPISTOLA AD VALERIVM COMITEM. Domino inlustri et merito praestantissimo atque in Christi dilectione carissimo filio Valerio Augustinus in domino salutem. Cum diu moleste haberem, quod aliquotiens scripserim et nulla tuae sublimitatis rescripta meruerim, repente epistolas tres tuae benignitatis accepi: unam non ad me so... |
De Patientia De Patientia Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio V, Pars III (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 41). Zycha, Joseph, editor. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1900. |
XIIII. DE PATIENTIA. Virtus animi, quae patientia dicitur, tam magnum dei donum est, ut etiam ipsius, qui nobis eam largitur, qua malos ut corrigantur expectat, patientia praedicetur. ita quamuis deus nihil pati possit, patientia uero a patiendo nomen acceperit, patientem tamen deum non modo fideliter credimus, uerum e... |
De Peccato Originali De Peccato Originali Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio VIII, Pars II (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 42). Urba, Karl; Zycha, Joseph; editors. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1902. |
DE GRATIA CHRISTI ET DE PECCATO ORIGINALI LIBER SECVNDVS. DE PECCATO ORIGINALI. Iam nunc diligenter aduertite de baptismate paruulorum quam caute debeatis audire homines eius modi, qui neque aperte illi aetati lauacrum regenerationis et peccatorum remissionis audent negare, ne hoc christianae aures ferre non possint, e... |
De Peccatorum Meritis et Remissione et de Baptismo Parvulorum De Peccatorum Meritis et Remissione et de Baptismo Parvulorum Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio VIII, Pars I (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 60). Urba, Karl; Zycha, Joseph; editors. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G.... |
LIBER PRIMVS. Quamuis in mediis et magnis curarum aestibus atque taediorum, quae nos detinent a peccatoribus relinquentibus legem dei – licet ea quoque ipsa nostrorum etiam peccatorum meritis inputemus -, studio tamen tuo, Marcelline carissime, quo nobis es gratior atque iucundior, diutius esse debitor nolui atque, ut ... |
De Perfectione Iustitiae Hominis De Perfectione Iustitiae Hominis Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio VIII, Pars II (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 42). Urba, Karl; Zycha, Joseph; editors. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1902. |
I. DE PERFECTIONE IVSTITIAE HOMINIS. Sanctis fratribus et coepiscopis Eutropio et Paulo Augustinus. Caritas uestra, quae in uobis tanta est et tam sancta, ut etiam iubenti seruire delectet, petiuit, ut definitionibus quae dicuntur Caelestii esse respondeam. sic enim praenotata est eadem chartula quam dedistis: definiti... |
De Sancta Virginitate De Sancta Virginitate Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio V, Pars III (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 41). Zycha, Joseph, editor. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1900. |
VI. DE SANCTA VIRGINITATE. Librum de Bono Coniugali nuper edidimus, in quo etiam Christi uirgines commonuimus atque monuimus, ne propter excellentiam muneris amplioris, quod diuinitus acceperunt, contemnant in sui conparatione patres et matres populi dei hominesque illos, quos tamquam oliuam commendat apostolus, ne sup... |
De Spiritu et Littera De Spiritu et Littera Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio VIII, Pars I (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 60). Urba, Karl; Zycha, Joseph; editors. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1913. |
Lectis opusculis, quae ad te nuper elaboraui, fili carissime Marcelline, de baptismo paruulorum et de perfectione iustitiae hominis, quod eam nemo in hac uita uel adsecutus uel adsecuturus uideatur excepto uno mediatore, qui humana perpessus est in similitudine carnis peccati sine ullo omnino peccato, rescripsisti te m... |
Liber de Unico Baptismo Liber de Unico Baptismo Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio VII, Pars III (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 53). Petschenig, Michael, editor. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1910. |
Respondere diuersa sentientibus et a regula ueritatis errantibus, Constantine frater, saepissime cogimur etiam de his rebus, quas aliis atque aliis sermonibus frequentauimus. quod utiliter existimo fieri et propter eorum ingenia tardiora, qui putant aliud dici, cum aliquid legunt aliter dici, et propter ipsam disputati... |
De Utilitate Credendi De Utilitate Credendi Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio VI, Pars I (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 25.1). Zycha, Joseph editor. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1891. |
DE UTILITATE CREDENDI LIBER. Si mihi, Honorate, unum atque idem uideretur esse haere. ticus et credens haereticis homo, tam lingua quam stilo in hac causa conquiescendum mihi esse arbitrarer. nunc uero cum inter haec duo plurimum intersit, quandoquidem haereticus est, ut mea fert opinio, qui alicuius temporalis commodi... |
Gesta cum Emerito Donatistarum Episcopum Gesta cum Emerito Donatistarum Episcopum Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio VII, Pars III (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 53). Petschenig, Michael, editor. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1910. |
Gloriosissimis imperatoribus Honorio duodecimo et Theodosio octauo consulibus duodecimo Kalendas Octobres Caesareae in ecclesia maiore cum Deuterius episcopus metropolitanus Caesariensis una cum Alypio Tagastensi, Augustino Hipponiensi, Possidio Calamensi, Rustico Cartenitano, Palladio Tigabitano et ceteris episcopis i... |
Locutiones in Heptateuchum Locutiones in Heptateuchum Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio III, Pars I-II (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 28.1). Zycha, Joseph, editor. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1894. |
III. LOCUTIONUM IN HEPTATEUCHUM LIBRI SEPTEM. LIBER PRIMUS. LOCUTIONES DE GENESI. Locutiones scripturarum, quae uidentur secundum proprietates, quae idiomata graece uocantur, linguae hebraicae uel graecae. Et diuidant inter medium diei et inter medium noctis. Uolatilia uolantia super terram secundum firmamentum caeli. ... |
Libellus Adversus Fulgentium Donatistam Libellus Adversus Fulgentium Donatistam Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio VII, Pars III (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 53). Petschenig, Michael, editor. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1910. |
Libellum, quem mihi religio tua, frater Fulgenti, direxit, non aspernatus accepi; quem utrum ipse dictaueris an aliunde quaesieris, non satis iam moror. est enim et hoc nostrae religionis officium, non personas intendere, sed ueritatem in omnibus quaerere, inuentam cognoscere et agnitam custodire. sic enim Paulus apost... |
Psalmus Contra Partem Donati Psalmus Contra Partem Donati Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio VII, Pars I (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 51). Petschenig, Michael, editor. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1908. |
I. PSALMUS CONTRA PARTEM DONATI. Omnes qui gaudetis de pace, modo uerum iudicate. Abundantia peccatorum solet fratres conturbare. propter hoc dominus noster uoluit nos praemonere comparans regnum caelorum reticulo misso in mare congreganti multos pisces omne genus hinc et inde. quos cum traxissent ad litus, tunc coeper... |
Quaestiones in Heptateuchum Quaestiones in Heptateuchum Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio III, Pars 3. (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 28.2.) Zycha, Joseph, editor. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1895. |
I. QVAESTIONVM IN HEPTATEVCHVM LIBRI VII. LIBER PRIMVS. QVAEST. DE GEXESI. Cum scripturas sanctas quae appellantur canonicae legendo et cum aliis codicibus secundum Septuaginta interpretationes conferendo percurreremus, placuit eas quaestiones, quae in mentem uenirent, siue breuiter commemorando uel etiam pertractando ... |
Retractationum Retractationum Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio I, Pars II (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 36). Knöll, Pius, editor. Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1902. |
S. AVRELI AVGVSTINI RETRACTATIONVM LIBRI DVO CAPITVLA. I. De Academicis libri III. II. De beata uita liber I. III. De ordine libri II. IIII. Soliloquia, libri II. V. De inmortalitate animae liber I. VI. De moribus ecclesiae catholicae et de moribus Manicheorum libri II. VII. De animae quantitate liber I. VIII. De liber... |
Sermo ad Caesariensis Ecclesiae Plebem Sermo ad Caesariensis Ecclesiae Plebem Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio VII, Pars III (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 53). Petschenig, Michael, editor. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1910. |
Alacritatem caritatis uestrae quanto gaudio suscipiamus agnoscitis. exultamus enim in domino deo nostro de quo apostolus ait: ipse est enim pax nostra, qui fecit utraque unum. agimus ergo eidem domino et saluatori nostro Iesu Christo gratias, qui praestitit nobis, ut, antequam habeamus fratris nostri Emeriti uoluntatem... |
Sermo de Rusticiano subdiacono Sermo de Rusticiano subdiacono Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio VII, Pars III (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 53). Petschenig, Michael, editor. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1910. |
APPENDIX. I. SERMO DE RVSTICIANO SVBDIACONO. Hunc sermonem e codice quodam Cellensi erutum edidit Hieronymus Vignierius in secundo tomo Supplementi. Augustiniani (Parisiis 1654); repetiui deficientibus libris manu scriptis textum uulgatum (v) orthographia correcta. SERMO DE RUSTICIANO SUBDIACONO. Adhuc maerens et dolen... |
Liber qui appellatur Speculum Liber qui appellatur Speculum Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio III, Pars I (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 12). Weihrich, Franz, editor. Vienna: Gerold, 1887. |
S. AVRELI AVGVSTINI HIPPONINSIS EPISCOPI LIBER QVI APPELLATVR SPECVLVM. Quis ignorat, in scripturis sanctis, id est legitimis, propheticis, et euangelicis, et apostolicis, auctoritate canonica praeditis, quaedam sic esse posita, ut tantum scirentur et crederentur, ut est quod in principio fecerit deus caelum et terram ... |
Liber de Divinis Scripturis sive Speculum quod fertur S. Augustini Liber de Divinis Scripturis sive Speculum quod fertur S. Augustini Augustine. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio III, Pars I (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 12). Weihrich, Franz, editor. Vienna: Gerold, 1887. |
ORDO CAPITVLORVM DE DIVINIS SCRIPTVRIS n. CXLIIII. I. De uno deo. II. De distinctione personarum patris et filii et spiritus sancti. III. De spiritu sancto. IIII. De dilectione domini. V. De conuersione et contemptu saeculi. VI. De timore domini. VII. De bono pacis et caritatis. VIII. Quod ubique sit dominus. VIIII. Qu... |
Catholic Church. Pope |
Epistulae imperatorum pontificum aliorum Epistulae imperatorum pontificum aliorum Catholic Church. Pope. Epistulae imperatorum pontificum aliorum (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 35, Pars 1-2). Günther, Otto, editor. Vienna: Gerold, 1895-1898. |
(1.) QVAE GESTA SUNT INTER LIBERIUM ET FELICEM EPISCOPOS. Temporibus Constantii imperatoris filii Constantini durior orta est persecutio Christianorum ab impiis haereticis Arrianis annitente Constantio, qui et Athanasium episcopum resistentem haereticis persecutus est et, ut damnaretur ab omnibus episcopis, imperauit. ... |
Bede the Venerable |
De Locis Santis De Locis Santis Bede the Venerable. Itinera hierosolymitana saecvli IIII-VIII (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 39). Geyer, Paul, editor. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1898. |
I. DE SITV HIERVSALEM. Situs urbis Hierusalem paene in orbem circumactus non paruo murorum ambitu adsurgit, quo etiam montem Sion quondam uicinum intra se recipit, qui a meridie positus pro arce urbi supereminet. Et maior pars ciuitatis infra montem iacet in planitie humilioris collis sita. Post passionem quippe Domini... |
De consolatione philosophiae De consolatione philosophiae Boethius. Anicii Manlii Severini Boethii Philosophiae Consolationis (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 67). Weinberger, Wilhelm, editor. Vienna, Leipzig: Hoelder-Pichler Tempsky, Akademische Verlags Gesellschaft, 1934. |
ANICII MANLII SEVERINI BOETHII PHILOSOPHIAE CONSOLATIONIS LIBER I. Carmina qui quondam studio florente peregi, flebilis heu maestos cogor inire modos. Ecce mihi lacerae dictant scribenda Camenae et veris elegi fletibus ora rigant. Has saltem nullus potuit pervincere terror, ne nostrum comites prosequerentur iter. Glori... |
Commentaria in Porphyrium A Se Translatum Commentaria in Porphyrium A Se Translatum. Editio Prima Boethius. Anicii Manlii Severini Boethii In Isagogen Porphyrii commenta (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 48). Schepps, George; Brandt, Samuel, editors. Vienna, Leipzig: F. Tempsky, G. Freytag, 1906. Co... |
ANICII MANLII SEVERINI BOETHII IN ISAGOGEN PORPHYRII COMMENTORVM EDITIONIS PRIMAE LIBER PRIMVS. Hiemantis anni tempore in Aureliae montibus concessera- mus atque ibi tunc, cum uiolentior auster eiecisset noctis placidam atque exturbasset quietem, recensere libitum est ea p. 1. ed.Ba- sil. 1546. 1570. ANICII. MANLII. SE... |
ANICII MANLII SEVERINI BOETHII IN ISAGOGEN PORPHYRII COMMENTORVM EDITIONIS SECVNDAE p. 46 LIBER PRIMVS. Secundus hic arreptae expositionis labor nostrae seriem translationis expediet, in qua quidem uereor ne subierim fidi interpretis culpam, cum uerhum uerbo expressum comparatum- que reddiderim, cuius incepti ratio est... |
Cassian, John |
Conlationes Patrum (Collationibus) Conlationes Patrum (Collationibus)-Selections John Cassian. Johannis Cassiani Opera, Pars II (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 13). Petschenig, Michael, editor. Vienna: Gerold, 1886. |
PRAEFATIO. Debitum, quod beatissimo papae Castori in eorum uoluminum praefatione promissum est, quae de institutis coenobiorum et de octo principalium uitiorum remediis duodecim libellis domino adiuaante digesta sunt, in quo tenuitas nostri suffecit ingenii, utcumque sarcitum est. uiderim sane quid super hoc uel illius... |
Institutiones Institutiones John Cassian. Johannis Cassiani Opera, Pars I (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 17). Petschenig, Michael, editor. Vienna: Gerold, 1888. |
PRAEFATIO. Ueteris instrumenti narrat historia sapientissimum Salomonem post acceptam diuinitus sapientiam prudentiamque multam nimis et latitudinem cordis quasi harenam maris innumerabilem, ita ut domini testimonio nullus ei similis retro actis temporibus exstitisse neque post eum surrecturus esse dicatur, illud magni... |
De Incarnatione Domini Contra Nestorum De Incarnatione Domini Contra Nestorum John Cassian. Johannis Cassiani Opera, Pars I (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 17). Petschenig, Michael, editor. Vienna: Gerold, 1888. |
PRAEFATIO. Absolutis dudum collationum spiritalium libellis sensu magis quam sermone insignibus, quia alto sanctorum uirorum sensui sermo nostrae inperitiae impar fuit, cogitaram et propemodum «onstitueram post illum proditae inscientiae pudorem ita me in portu silentii collocare, ut excusarem, quantum in me esset, per... |
Claudianus Mamertus |
De Statu Animae De Statu Animae Claudianus Mamertus. Claudiani Mamerti opera (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum, Volume 11). Engelbrecht, August, editor. Vienna: Gerold, 1885. |
EPISTVLA FAVSTI. Quaeris a me, reuerendissime sacerdotum, quo modo Arianis respondendum sit, qui blasphemo ore conantur adserere: non potest, inquiunt, fieri, nisi ut iunior sit genitus ab singenito. iuxta quae totum silentium quasi iussus absoluere non tam pro rei instructione quam pro fidei confessione praesumam id p... |
Epistolae Epistolae Claudianus Mamertus. Claudiani Mamerti opera (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum, Volume 11). Engelbrecht, August, editor. Vienna: Gerold, 1885. |
CLAVDIANI MAMERTI EPISTVLAE DVAE. EPISTVLA PRIOR. CLAVDIANVS SIDONIO PAPAE SALVTEM. Si possibile factu esset, ut te dominum meum uel aliquotiens aliquantulum conuenirem, non undeunde quarumpiam personarum aut uoluntates aut necessitates inquirerem, sed quae in rem debiti mei usui mihi esse possent. quippe reuisionis po... |
Commodianus |
Instructiones Instructiones Commodianus. Commodiani Carmina. Dombart, Bernhard, editor. Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 15, 1887. |
COMMODIANI INSTRVCTIONES PER LITTERAS VERSVVM PRIMAS. XV. 1 Index siglorum. S. = Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kais. Akademie der Wissenschaften. b. Gbl. = Blatter fur das bayer. Gymnasialschulwesen. C = cod. Cheltenhamensis, membran., n. 1825 (saec. XI). B = cod. Parisinus, chartae., lat. n. 8304 (saec. ... |
Carmen Apologeticum Carmen Apologeticum Commodianus. Commodiani Carmina. Dombart, Bernhard, editor. Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 15, 1887. |
COMMODIANI CARMEN APOLOGETICVM. Quis poterit unum proprie Deum nosse caelorum, Nisi quem is tulerit * * ab errore nefando? Errabam ignarus spatians, spe captus inani, Dum furor aetatis primae me portabat in auras. Plus eram quam palea levior; quasi centum inessent In umeris capita, sic praeceps quocumque ferebar. Non s... |
Cyprian Saint, Bishop of Carthage |
Ad Donatum Ad Donatum Cyprian. Saint. S. Thasci Caecili Cypriani Opera omnia, Pars I (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 3.1). Hartel, Wilhelm von, editor. Vienna: Gerold, 1868. |
THASCI CAECILI CVPRIANI AD DONATUM. Bene admones, Donate carissime: nam et promisisse me memini, et reddendi tempestiuum prorsus hoc tempus est, quo indulgente uindemia solutus animus in quietem sollemnes ac statas anni fatigantis indutias sortiatur. locus etiam cum die conuenit, et mulcendis sensibus ac fouendis ad le... |
Ad Demetrianum Ad Demetrianum Cyprian. Saint. S. Thasci Caecili Cypriani Opera omnia, Pars I (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 3.1). Hartel, Wilhelm von, editor. Vienna: Gerold, 1868. |
AD DEMETRIANVM Oblatrantem te et aduersus Deum qui unus et uerus est ore sacrilego et uerbis impiis obstrepentem frequenter, Demetriane, contempseram uerecundius et melius existimans errantis inperitiam silentio spernere quam loquendo dementis insaniam prouocare. nec hoc sine magisterii diuini auctoritate faciebam, cum... |
De Bono Patientiae De Bono Patientiae Cyprian. Saint. S. Thasci Caecili Cypriani Opera omnia, Pars I (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 3.1). Hartel, Wilhelm von, editor. Vienna: Gerold, 1868. |
DE BONO PATIENTIAE. De patientia locuturus, fratres dilectissimi, et utilitates eius et commoda praedicaturus unde potius incipiam, quam quod nunc quoque ad audientiam uestram patientiam uideo esse necessariam, ut nec hoc ipsum quod auditis et discitis sine patientia facere possitis? tunc enim demum sermo et ratio salu... |
De Disciplina et Habitu Virginum Liber De Disciplina et Habitu Virginum Liber Cyprian. Saint. S. Thasci Caecili Cypriani Opera omnia, Pars I (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 3.1). Hartel, Wilhelm von, editor. Vienna: Gerold, 1868. |
DE HABITV VIRGINVM. Disciplina custos spei, retinaculum fidei, dux itineris salutaris, fomes ac nutrimentum bonae indolis, magistra uirtutis, facit in Christo manere semper ac iugiter Deo uiuere, ad promissa caelestia et diuina praemia peruenire. hanc et sectari salubre est et auersari ac neglegere letale. in psalmis l... |
De Exhortatione Martyrii De Exhortatione Martyrii Cyprian. Saint. S. Thasci Caecili Cypriani Opera omnia, Pars I (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 3.1). Hartel, Wilhelm von, editor. Vienna: Gerold, 1868. |
AD FORTVNATVM. Desiderasti, Fortunate carissime, ut quoniam pressurarum. et persecutionum pondus incumbit et in fine adque in consummatione mundi antichristi tempus infestum adpropinquare iam coepit, ad praeparandas et corroborandas fratrum mentes de diuinis scripturis hortamenta conponerem quibus milites Christi ad sp... |
Quod Idola Dii non sint Quod Idola Dii non sint Cyprian. Saint. S. Thasci Caecili Cypriani Opera omnia, Pars I (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 3.1). Hartel, Wilhelm von, editor. Vienna: Gerold, 1868. |
QVOD IDOLA DII NON SINT. Deos non esse, quos colit uulgus, hinc notum est. reges olim fuerunt, qu ob regalem memoriam coli apud suos postmodum etiam in morte coeperant. inde illis instituta templa, inde ad defunctorum uultus per imaginem detinendos expressa simulacra et immolabant hostias et dies festos dando honore ce... |
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.