Datasets:
CohleM
/
Classification

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
Unnamed: 0
int64
0
12.9k
Unnamed: 0.1
int64
0
12.9k
text
stringlengths
58
21.7k
labels
stringclasses
16 values
is_valid
bool
1 class
input_ids
list
attention_mask
list
10,000
10,000
कृष्णप्रसाद भुसाल यस समयमा देशभर विभिन्न प्रकारका महोत्सव र मेलाहरु चलिरहेका छन् । व्यापार मेला, कृषि महोत्सव, पर्यटन महोत्सव, सडक महोत्सव आदिले स्थानीय स्तरमा बजार प्रवर्द्धन र मनोरञ्जन प्रदान गरिरहेका छन् । तर यही फागुन ७ र ८ गते कास्की जिल्लाको सिक्लेस गाउँमा भने लाटोकोसेरो महोत्सव गरिँदै छ । अन्तर्राष्ट्रिय लाटोकोसेरो महोत्सवको अवसर पारेर अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र व्यबस्थापन समिति, पार्चे तथा प्रकृतिका साथीहरु नामक गैरसरकारी संस्थाको आयोजनामा ‘नेपाल लाटोकोसेरो तथा हुचील उत्सव २०७२’ को आयोजना गर्न लागिएको हो । यसअघि धादिङ, चितवन, नवलपरासी र गोरखामा सम्पन्न भैसकेको महोत्सव पाँचौ वर्षमा सिक्लेस गाउँमा हुदैछ । लमुजुङ हिमालको काखमा अवस्थित गुरुङ जातिको उदगमस्थल सिक्लेसमा हुन गैरहेको यस उत्सवमा चरा अवलोकन प्रतियोगिता, प्रकृतिको फोटो खिच्ने, लाटोकोसेरो सम्बन्धी लघु म्युजियम प्रदर्शनी, ठेलो प्रतियोगिता, रस्सी तान्ने प्रतियोगिता, झिल्भि ी खेल, भाले जुधाई प्रतियोगिता, घुर-घुमाई प्रतियोगिता, ह्याकुचे जस्ता स्थानीय लोपोन्मुख खेलहरुको समेत प्रतियोगिता हुँदैछ । लाटोकोसेराकोे महत्व दर्शाउने खालका स्लाइड तथा भिडियो प्रदर्शनी, संरक्षण, संस्कृति तथा लाटोकोसेराको अन्य सामग्री सम्बन्धी प्रदर्शनी, स्थानीय घाँटु, भजन, गुरुङ नाच, लाटोकोसेरो संरक्षण सम्बन्धि नाटक, अनुहार पेन्टीङ आदिले महोत्सवलाई थप रमाईलो तथा प्रभावकारी बनाउन सक्दछ । नेपालमा पाइने ८७६ प्रजातिका चराहरुमध्ये २२ प्रजाति लाटोकोसेराहरु पर्दछन् । शिकारी चरा समूहअन्तर्गत पर्ने यी सबै चराहरु हाम्रो देशमा लाटोकोसेराको नामले मात्र नभई कोचलगाँडे, हुचिल, कोइरालो, उल्लु, डुन्डुल आदि विभिन्न नामले चिनिन्छन् । प्रकृतिको साथी ठूला खाले लाटोकोसेराहरू सबैभन्दा बढी आयु भएका चरा प्रजातिमा पर्दछन् । यिनीहरू ७० वर्ष र त्योभन्दा बढी बाँच्न सक्ने विभिन्न अध्ययन तथ्यांकले देखाएको छ । प्राय राति तथा बिहान सक्रिय हुने र शिकार गर्ने लाटोकोसेराहरु खासगरी हाम्रो वरिपरी पाइने कतिपय हानिकारक किराफट्यांग्रा, साना जीब र मुसाहरुलाई आहार बनाई पारिस्थितिक प्रणाली सन्तुलित राख्न र सनातन खाद्यचक्रलाई गतिशिल बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका निर्बाह गरेका हुन्छन् । लाटोकोसेराको खाद्यचक्रमा सम्पूरकको भूमिका हुने हुँदा यिनीहरुको अभावमा आश्रित श्रृखंलामा रहेका अन्य प्राणीको जीवन पद्धतीमा समेत गम्भीर प्रभाव पर्दछ । कृषिप्रधान देश नेपालमा यी चरा कृषकको उपयोगी साथि र कल्याणकारी पंक्षी हुन् । एक जोडी बयस्क लाटोकोसेराले चार महिनाको समयावधिमा तीन हजार मुसाहरु खाने एक अध्ययनले देखाएको छ । लाटोकोसेराको बढ्दो व्यापारले धेरै वर्ष अघिदेखि हुँदै आएको दुर्लभ गैंडा र बाघको अवैध कारोबारको आँकडा छुन खोज्दैछ मांसाहारी चराको रुपमा रहेका लाटोकोसेरा पुराना जंगलका सूचक पनि हुन् । पुराना वन जंगलसँग सम्बन्धित धेरै लाटोकोसेराहरुलाई प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापनमा संलग्न संस्थाहरुले त्यस्ता वनजंगलहरुको स्वास्थ्य तथा भाग्यको सूचना दिने चराको रुपमा लिने गरेका छन् । उदाहरणका लागि भारतीय उपमहाद्वीपका वन क्षेत्रमा बस्ने चश्मे उलूक धेरै पुराना र मान्छेको आवतजावत एकदमै कम भएका सालका जंगलमा बस्दछ । लाटोकोसेरो पर्यावरणीय दृष्टिले मात्र नभई साँस्कृतिक र ऐतिहासिक हिसाबले पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ । संसारका धेरै सभ्यताहरुमा लाटोकोसेराले अन्धकारमा देख्ने शक्तिको अज्ञानता चिर्ने विद्धता र ज्ञानको प्रतिनिधित्व गर्दछ । जापानका घरहरुमा अनिकाल र महामारी जस्ता प्राकृतिक विपत्तीहरुलाई टाढा भगाउन लाटोकोसेराका तस्वीर राख्ने चलन छ । मध्य एसियातिर हाप्सिलोको छाति र पेटको प्वाँखले बच्चा र गाईबस्तुहरुलाई दुष्टात्मा विरुद्ध रक्षा गर्ने जनविश्वास पाइन्छ । हिन्दु सँस्कृतिमा पनि लाटोकोसेराको स्थान सम्मानजनक छ । धनकी देवी लक्ष्मीको बाहनको रुपमा लाटोकोसेरोलाई पुजिन्छ । यसको स्वरलाई पौराणिक साहित्यमा गायनकलाको स्वरसाधनाको निम्ति सहयोगी हुने कुरा पुराणमा जनाइएको पाइन्छ । इसाई धर्ममा लाटोकोसेरोलाई प्रभु येसुको ज्ञानको प्रतिनिधि पात्रको रुपमा हेरिन्छ । संरक्षणमा चुनौति नेपालका लाटोकोसेराहरू खासगरी बासस्थान विनाश, आहाराको कमी, कृषिमा प्रयोग हुने रासायनिक मल र विषादीको बढ्दो प्रयोग, अवैध चरा व्यापार र मौसम परिवर्तन जस्ता कारणहरूले गर्दा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन् । नेपालमा चराहरूको अवैध व्यापारमध्ये लाटोकोसेराको व्यापार सबैभन्दा बढी भएको पाइन्छ । लाटोकोसेराको बढ्दो व्यापारले धेरै वर्ष अघिदेखि हुँदै आएको दुर्लभ गैंडा र बाघको अवैध कारोबारको आँकडा छुन खोज्दैछ । अवैध व्यापारको मारमा परी नेपालका ठूला खाले लाटोकोसेराहरू (हुचील, हाप्सिलो, महाकौशिक, भासोलूक, उलूक र कालपेचक) लोप हुने अवस्थामा छन् । नेपाल पंक्षी संरक्षण संघको एक अध्ययन अनुसार ८ प्रजातीका लाटोकोसेराहरु नेपालमा दुर्लभ मानिएका छन् । लाटोकोसेरा अशुभ भविश्यको संकेत होइनन् यिनीहरु त वातावरणीय सन्तुलनका व्यारोमिटर र सूचक हुन् । लाटोकोसेराको कुनै पनि अंगको औषधीय उपयोग र अदृष्य तान्त्रीक शक्तिबारे कुनै वैज्ञानिक आधारहरु छैनन् र यसखाले प्रयोगको धारणा जनमानसमा विधमान अन्धविश्वास र भ्रम मात्र हो । अरब मुलुकहरूमा घरपालुवा पंक्षीको रुपमा र केही प्रयोगशालामा राति मात्र आँखा देख्नसक्ने क्षमताबारे अध्ययन अनुसन्धानको लागि यसको माग बढीरहेको संकेत देखिए पनि यस जातिसम्बन्धी वैज्ञानिक वा प्रयोगात्मक अध्ययन गर्ने कुनै संस्था पनि हालसम्म आधिकारिक रुपमा आएको छैन । यसरी द्रुतगतिमा लाटोकोसेराहरूको व्यापार के-के र कुन कारणले भइरहेको छ र यसको सन्जाल विस्तार कहाँ-कहाँ छ भन्ने खोज्नु नितान्त जरुरी छ । देशमा राजनीतिक अस्थिरता रहेकोले बन्यजन्तु सम्बन्धी अवैध कालोबजारी देशमा बढीरहेको छ र यसमा ठूलै राजनैतिक, प्रशासनीक पहुँचवालाहरूको हात रहेको पाइन्छ । बढ्दो अवैध व्यापारसँगै वनजंगलको फँडानी र खण्डिकरण, बुढा रुखहरुका हाँगा कटानी, आवास निर्माण, सहरीकरण आदि लाटोकोसेरा विनासका प्रमुख समस्याको रुपमा रहेका छन् । निष्कर्ष नेपाल र भारतमा सर्वसाधारण लाटोकोसेरोलाई अपवित्र, नराम्रो भविष्यको सूचक, खराब भाग्यको प्रवाहकर्ता तथा मरेर गएकाहरुको सन्देशवाहकको रुपमा लिन्छन् जसले संरक्षण अभियानमा अप्ठ्यारो पारेको छ । उदाहरणका लागि एउटा मुर्ख मान्छेलाई सामान्यतया ‘उल्लू’को संज्ञा दिने गरिन्छ । कृष्णप्रसाद भुसाल यस्ता व्याप्त नकरात्मक गलत मान्यताका कारण पनि कतिपय अवस्थामा लाटोकोसेराहरु मानिसबाट नै असुरक्षित हुँदै आएका छन् । लाटोकोसेरा अशुभ भविश्यको संकेत होइनन् यिनीहरु त वातावरणीय सन्तुलनका व्यारोमिटर र सूचक हुन् । लाटोकोसेराको बासस्थानको संरक्षण, यिनको ओसारपसारको नियमित निगरानी र प्रमुख नाकाहरूमा प्रहरी प्रशासन तथा संरक्षणकर्मीहरूको समन्वयात्मक क्रियाशिलताको नितान्त आवश्यक देखिन्छ । यी विषेश र ठूला प्रजातिहरू हुने हुनाले सजिलै पहिचान गर्न सकिने र सरकारी निकायहरूबाट ओसारपसारमा कडा निगरानी र दोषिलाई कडा कारबाही भएमा यसको अबैध व्यापार बेलैमा नियन्त्रण गर्न सकिन्छ । यसर्थ लाटोकोसेरो खाद्य श्रृंखलाको संयोजक र जैविक विविधताको महत्वपूर्ण सूचक मात्र होइन लाखौं मानिसहरुको धार्मिक र साँस्कृतिक आस्थाको पुञ्ज पनि हो । अतः पारिस्थितिक मात्र होइन धार्मिक र साँस्कृतिक महत्व बोकेका प्रकृतिको अभिन्न अंग लाटोकोसेरा संरक्षणमा सबैले हातेमालो गरी जैविक सन्तुलन कायम गरौ । संरक्षण सचेतना र संकटका कारणहरु स्थानीय समुदाय, क्लब, विद्यार्थी, संरक्षणकर्ता र सरकारी निकाय माझ प्रभावकारी ढंगले सञ्चालन गरी संरक्षणमा साझेदारी गर्ने उद्देश्यले सञ्चालन गर्न थालिएको लाटोकोसेरो तथा हुचिल उत्सव सफलताका लागि सहकार्य गरौं । (लेखक नेपाल पंक्षी संरक्षण संघका परीयोजना अधिकृत हुन् ।)
Opinion
false
[ 0, 5369, 6942, 42, 278, 2812, 107, 1899, 1525, 9, 1372, 55, 14582, 27, 5, 783, 1372, 7, 419, 1525, 7, 632, 1525, 7, 226, 1525, 378, 11, 122, 4183, 443, 7195, 9, 1505, 359, 882, 27, 5, 47, 430, 1286, 301, 9, 380, 130, 2603, 284, 11097, 11, 68, 1733, 29, 21790, 1525, 7024, 13, 5, 316, 21790, 8308, 714, 2438, 2954, 723, 164, 15533, 1696, 10338, 1521, 7307, 22, 8780, 3567, 1380, 5192, 1900, 1840, 5763, 21790, 22, 1830, 3395, 59, 4091, 2100, 45, 10, 6, 205, 24, 3256, 20, 5, 870, 3127, 7, 8294, 2384, 9, 2004, 8, 203, 6034, 1525, 4849, 1125, 11097, 11, 68, 1733, 2414, 178, 5, 12486, 97, 12107, 1488, 6, 9571, 602, 1230, 4730, 5497, 294, 61, 2820, 11097, 11, 68, 8, 67, 16707, 42, 4091, 8, 2330, 3062, 1027, 7, 6201, 1523, 8996, 30, 7, 21790, 471, 5210, 20266, 4689, 7, 6545, 743, 1027, 7, 9, 337, 398, 13095, 1027, 7, 4674, 1312, 1702, 10, 34, 238, 7, 9068, 1748, 763, 597, 1027, 7, 6216, 18, 70, 12990, 5208, 1027, 7, 12989, 97, 2989, 519, 122, 13943, 238, 199, 103, 1027, 3067, 5, 1105, 1985, 6, 4733, 33, 6, 30, 1255, 20498, 30, 2981, 1710, 737, 280, 22, 455, 4689, 7, 723, 7, 1010, 22, 1105, 1985, 6, 4733, 33, 6, 152, 953, 471, 4689, 7, 122, 7575, 161, 3142, 7, 6543, 7, 1230, 2218, 7, 21790, 723, 1634, 1893, 7, 3125, 9767, 34, 442, 378, 11, 1525, 14, 298, 11541, 22, 1568, 285, 8569, 5, 211, 1151, 380, 9842, 8410, 2330, 11620, 1004, 7850, 1105, 1985, 6, 4733, 33, 55, 7552, 5, 15678, 2330, 388, 1146, 177, 208, 82, 2330, 55, 212, 838, 1105, 1985, 6, 4733, 33, 6, 3028, 90, 1699, 10002, 59, 13811, 1778, 7, 1830, 2241, 59, 7, 10, 6, 12537, 743, 7, 15043, 4638, 4897, 1995, 2827, 378, 107, 3028, 16233, 5, 6201, 1346, 991, 5807, 1105, 1985, 6, 4733, 33, 49, 282, 118, 5492, 73, 2330, 7850, 8, 7552, 5, 3510, 2200, 80, 9, 115, 168, 118, 5341, 395, 107, 392, 2887, 11, 2744, 13, 5, 2996, 1304, 22, 637, 1228, 40, 9, 4461, 25, 1105, 1985, 6, 4733, 33, 55, 3662, 212, 15237, 1151, 824, 9919, 7899, 14581, 17887, 1588, 7, 1203, 2369, 220, 9, 8249, 344, 10311, 2025, 4385, 339, 370, 901, 8554, 742, 9, 6700, 2988, 9985, 14, 1582, 6916, 285, 624, 634, 3250, 5109, 48, 583, 5, 1105, 1985, 6, 4733, 33, 6, 2988, 9985, 8, 2500, 5874, 44, 6, 634, 40, 342, 7317, 6, 5130, 12483, 10990, 552, 141, 6828, 133, 152, 5571, 6, 368, 306, 2482, 667, 8, 103, 1204, 854, 1379, 5, 419, 11731, 207, 211, 208, 2330, 3467, 6, 4564, 10936, 9, 14524, 11593, 112, 5, 26, 2348, 416, 119, 3403, 1105, 1985, 6, 4733, 1154, 304, 2335, 11893, 8, 173, 93, 8249, 55, 1338, 26, 9059, 2744, 13, 5, 1105, 1985, 6, 4733, 33, 6, 2494, 783, 11, 85, 80, 8492, 309, 123, 6825, 11223, 9, 3613, 6, 3632, 1038, 6, 17729, 682, 23, 5424, 178, 21530, 2330, 6, 88, 133, 1105, 1985, 6, 4733, 33, 2080, 4082, 12, 9201, 15, 112, 5, 2080, 525, 4082, 63, 676, 85, 1105, 1985, 6, 4733, 33, 344, 1113, 1123, 7522, 1054, 11678, 1834, 525, 6731, 59, 199, 231, 22, 5525, 6, 165, 189, 2330, 6, 88, 705, 48, 27, 5, 1295, 12, 19, 261, 20126, 12, 525, 144, 585, 697, 367, 12980, 580, 6550, 44, 85, 2080, 9, 6414, 9918, 4185, 216, 73, 586, 12, 8567, 556, 4784, 5, 21790, 13156, 439, 4178, 90, 1699, 4993, 9, 945, 1762, 15, 624, 1251, 5, 7232, 85, 16011, 8, 1105, 1985, 6, 4733, 1154, 10275, 8, 6632, 4963, 148, 6720, 138, 18969, 30, 15838, 33, 9, 10799, 1957, 787, 5, 1398, 12, 12841, 8, 276, 12, 59, 9, 13093, 519, 1113, 441, 13172, 344, 2087, 8431, 785, 1105, 1985, 6, 4733, 33, 12, 4218, 810, 1328, 13, 5, 792, 1401, 523, 2127, 8883, 3503, 6, 18611, 9, 3033, 6, 20806, 11, 1625, 9, 1494, 10801, 344, 14185, 4852, 8, 1475, 2103, 25, 10236, 847, 5, 1692, 13525, 8, 15, 1105, 1985, 6, 4733, 33, 6, 598, 18158, 13, 5, 1275, 98, 1532, 1835, 6, 8142, 23, 6, 88, 21790, 14, 1833, 167, 1646, 5, 195, 2001, 14, 5093, 5010, 4628, 4300, 6, 2001, 15845, 33, 6, 1232, 2585, 40, 83, 3868, 8, 4018, 847, 5, 14434, 640, 8, 21790, 14, 5052, 5936, 1188, 6, 10799, 1081, 2454, 6, 88, 2847, 1646, 5, 10269, 8617, 547, 1105, 1985, 6, 4733, 33, 49, 3662, 15082, 9802, 7, 10311, 33, 6, 1959, 7, 7485, 151, 40, 8558, 2068, 9, 10701, 6, 2494, 151, 7, 3632, 2330, 783, 9, 2605, 470, 519, 95, 262, 150, 13943, 313, 963, 27, 5, 211, 2330, 180, 3632, 783, 562, 1105, 1985, 6, 4733, 33, 6, 783, 282, 118, 16, 847, 5, 1105, 1985, 6, 4733, 33, 6, 2494, 783, 11, 85, 80, 8492, 309, 123, 6825, 11223, 9, 3613, 6, 3632, 1038, 6, 17729, 682, 23, 5424, 178, 5, 3632, 783, 6, 11391, 2557, 547, 991, 5807, 1105, 1985, 6, 4733, 33, 49, 77, 2672, 3395, 59, 7, 2127, 8883, 3503, 7, 939, 21111, 7, 14363, 65, 6550, 44, 7, 580, 6550, 44, 9, 2296, 131, 30, 5930, 52, 5663, 40, 313, 27, 5, 36, 11593, 723, 2309, 26, 392, 92, 380, 9129, 667, 12, 1105, 1985, 6, 4733, 33, 55, 211, 6825, 9661, 27, 5, 1105, 1985, 6, 4733, 33, 148, 4180, 437, 15552, 6, 2632, 4931, 7317, 60, 8469, 5365, 12, 504, 13973, 10290, 9, 9201, 112, 5, 1105, 1985, 6, 4733, 33, 6, 75, 15, 2148, 6, 4303, 119, 1290, 9, 148, 21394, 10, 21164, 498, 273, 75, 2023, 747, 55, 1017, 9, 42, 1385, 11, 151, 6, 1435, 12104, 8, 10, 8458, 1296, 14809, 9, 3901, 90, 20, 5, 2719, 10198, 8, 18803, 11593, 6, 88, 9, 72, 7639, 8, 1304, 90, 1261, 1760, 3751, 839, 273, 392, 521, 6, 19, 195, 263, 118, 2838, 2632, 2814, 15, 42, 1506, 793, 2023, 50, 151, 1329, 392, 25, 75, 570, 15, 1610, 1139, 88, 123, 104, 5, 564, 8240, 7971, 8, 1105, 1985, 6, 4733, 33, 180, 783, 105, 70, 626, 9, 978, 1089, 417, 13, 9, 195, 15406, 782, 1194, 70, 6274, 13, 53, 8579, 11398, 1172, 13, 5, 838, 214, 8596, 35, 11, 21315, 471, 3632, 10932, 838, 118, 2838, 13, 9, 695, 10, 7934, 3706, 7, 786, 2403, 1966, 2709, 180, 536, 35, 847, 5, 2494, 3632, 783, 241, 525, 6731, 59, 6, 1049, 4814, 3890, 9, 3019, 3621, 7, 3785, 2621, 2213, 12744, 8038, 1964, 3524, 101, 7, 1431, 1709, 378, 1105, 1985, 6, 4733, 33, 14506, 12, 110, 6209, 88, 133, 27, 5, 4405, 36, 9, 1218, 3695, 21790, 14, 148, 11379, 7, 4113, 2753, 6, 9201, 7, 3718, 5525, 6, 2211, 1631, 22, 6511, 18, 1236, 199, 1603, 8508, 6, 88, 13912, 671, 723, 2906, 6434, 1859, 13, 5, 1295, 12, 19, 102, 7042, 552, 6200, 4407, 11643, 4298, 566, 45, 6, 9706, 189, 490, 5, 5369, 6942, 515, 10442, 20664, 1361, 844, 12, 95, 15, 824, 313, 1105, 1985, 6, 4733, 33, 55, 1069, 17, 37, 10036, 309, 254, 27, 5, 1105, 1985, 6, 4733, 33, 148, 4180, 437, 15552, 6, 2632, 4931, 7317, 60, 8469, 5365, 12, 504, 13973, 10290, 9, 9201, 112, 5, 1105, 1985, 6, 4733, 33, 6, 15082, 6, 723, 7, 4752, 12102, 6, 1277, 5326, 9, 110, 2374, 472, 149, 786, 22, 723, 2913, 180, 958, 1329, 8209, 1993, 11398, 287, 589, 5, 208, 9247, 9, 991, 17010, 40, 1594, 2600, 754, 24, 823, 9, 414, 12098, 17, 12102, 8, 1720, 5326, 9, 4455, 91, 14, 1720, 992, 2355, 195, 16704, 783, 10, 13884, 1053, 24, 363, 5, 10959, 21790, 2988, 6909, 6, 1209, 9, 4882, 2930, 6, 624, 9201, 90, 386, 6338, 10153, 788, 9, 4993, 3498, 6, 1833, 3155, 15, 20, 5, 9725, 4385, 339, 370, 90, 386, 788, 9, 4993, 1255, 6785, 6201, 13432, 2148, 1105, 1985, 6, 4733, 33, 10269, 1641, 12047, 57, 4882, 5365, 659, 7897, 5, 723, 8676, 9, 2665, 12, 95, 55, 122, 1193, 7, 899, 7, 775, 7, 723, 1631, 9, 414, 1221, 4123, 1568, 2758, 292, 57, 10269, 3597, 25, 2258, 292, 24, 3230, 21790, 22, 1830, 2241, 59, 4091, 1360, 12, 19, 1954, 3376, 5, 77, 7510, 44, 36, 11593, 723, 2589, 2557, 8173, 720, 112, 5, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,001
10,001
२०१६ को सुरुवात विश्व अर्थतन्त्रको अप्रिय स्थितिसँगै भएको छ । वैश्विक स्टक खस्किरहेका छन्, तेलको मूल्य १० वर्षकै कम छ र नयाँ बजारमा मुद्राको मूल्य साहै्र अस्थिर भएको छ । तर, दु:खको कुरा कुनै कारणविना अहिलेको विश्व बजार अस्थिरताका लागि चीनलाई बलिको बोको बनाइएको छ । मानिसहरूले विश्वव्यापी आर्थिक अस्थिरताका पछाडि रहेका कारण  थाहा पाउनुपर्छ । चीनको आर्थिक वृद्धि बलियो छ र विश्व अर्थतन्त्रमा यसको योगदान प्रभावशाली छ । विश्व बैंकका अनुसार २००९ देखि २०१४ सम्म चीनको कुल गार्हस्थ उत्पादन (जिडिपी) ८.७ प्रतिशतले बढ्यो जबकि विश्वको औसत वृद्धिदर दुई प्रतिशत थियो । २०१५ मै पनि चीन सबैभन्दा ठूलो र तीव्र वृद्धि भइरहेको अर्थतन्त्रमध्ये एक थियो । चिनियाँ स्टक मार्केटमा भइरहेको उथलपुथल सबैको चासोको विषय भइरहेको छ । र, यो वर्षको पहिलो महिना त्यो २० प्रतिशतले गिरेपछि लगानीकर्ता निराश भए । तर, चीनको वास्तविक अर्थतन्त्रलाई यसले कुनै हानि गरेको छैन । किनभने, चीनको स्टक मार्केट विकास भइरहेको छ । यसले चीनको जिडिपीको ३० प्रतिशत मात्रै हिस्सा ओगट्छ । त्यसकारण यो उथलपुथलाई चीनको अर्थतन्त्र वा यसको समग्र प्रस्तुतिको प्रतिबिम्बका रूपमा हेर्नु हँुदैन । त्यस्तै, युआनको मूल्य–ह्रास हालसालै मिडियाको केन्द्रीय विषय बन्यो । धेरै सञ्चार माध्यमले चिनियाँ सरकारले निर्यात बढाउन नियतवश यसको अवमूल्यन गरेको बताए । तर, त्यो सत्य होइन । आर्थिक सुस्तता एउटा कारण हो भने अर्को अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डसँग गत वर्ष सुरु गरिएको सटही दर सुधार मुख्य कारण हो । यसको निर्यात वृद्धिसँग कुनै सम्बन्ध छैन । अहिले पनि चिनियाँ उपभोक्ताबीच उपभोग्य सामग्रीको उल्लेखनीय माग छ । २०१५ को जनवरीदेखि नोभेम्बरसम्म चीनले एक अर्ब १२ करोड टन खाद्यान्न आयात गर्‍यो, जुन २०१४ को भन्दा २७.३ प्रतिशत बढी हो । कच्चा तेलको आयात ८.८ प्रतिशतले बढी छ । तेलको मूल्य घट्नुको कारण परम्परागत तेल आपूर्तिकर्ता र नयाँ उत्पादकबीचको लडाइँ हो । यसमा इरानको तेल निर्यातमाथि लागेको नाकाबन्दी फिर्ताको पनि भूमिका छ । संरचनागत सुधारले चीनको अर्थतन्त्रमा उज्यालो भविष्य ल्याउनेछ, र सँगसँगै विश्वकै लागि ठूला अवसर । २००८ मा विश्व अर्थतन्त्र ध्वस्त हुनबाट चीनको आर्थिक प्याकेजले काम गर्‍यो । तर, त्यसले अधिक्षमता र संरचनात्मक असन्तुलनको गम्भीर समस्या ल्याइदियो, जसले अहिलेको आर्थिक सुस्ततामा योगदान गरेको छ । त्यसैले वृद्धिलाई दिगो बनाउन, चीनले संरचनात्मक सुधार लागू गर्दै छ, जहाँ नवोन्मेष र उपभोग प्रेरित अर्थतन्त्रमाथि ठूलो जोड दिइँदै छ । चीनको १३औँ पञ्चवर्षीय योजनाले पाँचवटा प्रस्ट विकास अवधारणा अघि सारेको छ– नवोन्मेष, संयोजन, हरित विकास, नयाँ क्षेत्रको खोजी र समावेशिता । संरचनात्मक सुधार कहिल्यै सहज र सरल छैन । तर, चिनियाँ नेतृत्व यसमा दृढ छ । चीनले वास्तवमा विश्व अर्थतन्त्रमै संरचनात्मक सुधार ल्याउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको छ । समृद्ध चीन संसारकै लागि फाइदाजनक छ । ०१६ मा जी–२० को आयोजकका हिसाबले चीन ज्ञान एकीकृत गर्न, अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक साझेदारीलाई अगाडि बढाउन र वैश्विक आर्थिक सुशासन सुधार गर्न बाँकी विश्वसँग मिलेर काम गर्न तयार छ । संसारका सबैभन्दा ठूला अर्थतन्त्रका हैसियतमा चीन र अमेरिकाले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने हुन्छ । (क्वी अमेरिकाका लागि चिनियाँ राजदूत हुन्)वल्र्डस्ट्रिट जर्नलबाट
Opinion
false
[ 0, 3817, 10, 6, 2381, 237, 2574, 6, 17907, 1395, 241, 16, 13, 5, 20484, 5700, 11792, 3063, 1556, 2209, 6, 594, 217, 80, 96, 216, 13, 9, 94, 506, 3165, 6, 594, 1986, 69, 1084, 15064, 16, 13, 5, 274, 3829, 6, 83, 75, 95, 5632, 2135, 237, 443, 8596, 12, 19, 486, 14, 4181, 6, 1700, 6, 1722, 13, 5, 1683, 11, 5520, 171, 8596, 12, 2324, 133, 95, 433, 15464, 5, 486, 6, 171, 776, 1541, 13, 9, 237, 10136, 195, 937, 6804, 13, 5, 237, 4438, 92, 10335, 153, 4532, 267, 486, 6, 691, 20410, 315, 77, 1911, 1390, 13007, 380, 13936, 4004, 6751, 10, 6786, 3454, 4291, 10024, 89, 235, 38, 5, 4901, 1639, 15, 486, 282, 218, 9, 3408, 776, 417, 2574, 562, 26, 38, 5, 1169, 5700, 10584, 8, 417, 20384, 1410, 1623, 6, 372, 417, 13, 5, 9, 7, 21, 619, 113, 429, 115, 323, 4004, 9288, 2936, 4661, 6681, 99, 5, 274, 486, 6, 2781, 2574, 14, 438, 75, 7608, 28, 104, 5, 2011, 7, 486, 6, 5700, 10584, 76, 417, 13, 5, 438, 486, 6, 1183, 1390, 998, 6, 607, 235, 295, 4617, 11089, 108, 178, 5, 4446, 21, 20384, 597, 486, 6, 2574, 50, 195, 2272, 3516, 6, 17051, 12, 100, 6032, 10647, 5, 3960, 18683, 6, 594, 86, 7381, 9800, 16868, 10554, 565, 372, 3462, 5, 85, 1171, 8788, 1169, 142, 2881, 1552, 7097, 5409, 195, 18801, 28, 197, 5, 274, 115, 1258, 386, 5, 171, 8089, 138, 102, 95, 20, 29, 258, 316, 1728, 63, 338, 80, 206, 51, 7779, 917, 655, 283, 95, 20, 5, 195, 2881, 776, 63, 75, 463, 104, 5, 114, 15, 1169, 1906, 428, 9176, 953, 6, 7087, 263, 13, 5, 4901, 10, 6, 3585, 132, 3449, 116, 3188, 26, 557, 333, 236, 4173, 5630, 1589, 906, 21, 7, 253, 4532, 10, 6, 158, 729, 11128, 235, 118, 20, 5, 6999, 2209, 6, 1589, 380, 81, 2590, 4004, 118, 13, 5, 2209, 6, 594, 12708, 97, 6, 95, 2240, 2209, 2739, 1631, 9, 94, 6654, 2518, 8603, 20, 5, 695, 6697, 6, 2209, 2881, 312, 288, 3511, 1226, 6, 15, 634, 13, 5, 940, 859, 655, 11, 486, 6, 10136, 3674, 2753, 1427, 8090, 9, 7395, 237, 96, 19, 991, 714, 5, 7096, 43, 237, 2574, 7753, 67, 17, 486, 6, 171, 7257, 11, 46, 906, 21, 5, 274, 1938, 7347, 1432, 61, 138, 9, 940, 4208, 18469, 6, 1204, 200, 5804, 12389, 7, 671, 2135, 171, 8089, 3749, 937, 28, 13, 5, 383, 776, 14, 3814, 285, 7, 3188, 940, 4208, 655, 996, 71, 379, 1061, 1981, 65, 310, 61, 9072, 9, 5213, 6293, 2574, 312, 218, 808, 3486, 2846, 13, 5, 486, 6, 582, 3293, 3305, 4017, 439, 289, 11, 12268, 4295, 76, 2254, 234, 8408, 13, 86, 1981, 65, 310, 61, 9072, 7, 4043, 7, 15087, 76, 7, 94, 641, 2201, 9, 18136, 5, 940, 4208, 655, 1536, 727, 9, 3371, 104, 5, 274, 1169, 541, 695, 8265, 13, 5, 3188, 3469, 237, 2574, 191, 940, 4208, 655, 1144, 2884, 634, 8641, 6, 13, 5, 2967, 486, 10, 13646, 19, 10, 15652, 13, 5, 8821, 2674, 43, 2369, 9113, 10, 6, 1301, 12, 1762, 486, 944, 2597, 24, 7, 316, 171, 3597, 14, 320, 1552, 9, 20484, 171, 2984, 655, 24, 805, 237, 63, 1543, 46, 24, 376, 13, 5, 7232, 282, 991, 2574, 12, 9698, 486, 9, 4502, 2884, 634, 2152, 528, 78, 5, 77, 8998, 34, 6269, 19, 1169, 1794, 112, 52, 181, 1312, 2283, 4497, 3451, 16307, 17, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,002
10,002
६ फागुनमा भारतभ्रमण बारे जानकारी दिन आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा प्रम केपी ओली: तस्वीर गोपेन राई २४ माघमा दिल्ली पुगेका अर्थमन्त्री विष्णु पौडेलसँग उनी बसेको होटल ‘ले मेरिडियन’ मा शिष्टाचार भेट गर्न आएका भारतीय विदेश सचिव सुब्रमण्यम् जयशंकरले भनेका थिए– ‘यहाँ धेरै प्रधानमन्त्री आए, फर्के । तर, हामी तपाईंका प्रधानमन्त्रीको यो भ्रमणलाई विशेष बनाउन चाहन्छौं ।’ त्यसभित्र के–के कुरा पर्छन् भन्नेबारेमा छलफल हुँदा प्रधानमन्त्री ओलीलाई राष्ट्रपति निवासमै बसाउने, सेनाको सम्मान गारत निरीक्षण गराउनेदेखि उनको भ्रमणलाई राजकीय बनाउने विषय त्यहीं उठेको थियो । राजनीतिको अधिकांश समय भारतसँगको सुमधुर सम्बन्धमा रमाएका प्रधानमन्त्री केपी ओली उत्कर्षमा पुग्दा एकाएक चिसिएको सम्बन्धको आयतन नाप्न सम्भवतः अर्थमन्त्री पौडेल सफल भएकै कारण ‘विशेष’ देखिने गरी प्रधानमन्त्रीको भ्रमण हुँदैछ । भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको विशेष दूत बनेर अन्तिम घडीमा संविधान रोक्नका लागि काठमाडौं आएका विदेश सचिव जयशंकर स्वयंले त्यसरी उत्साहजनक रूपमा कुरा गर्नुका पछाडि पक्कै पनि केही कारण थियो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ । यसपटकको भ्रमणमा अरू के–के कुरा हुन्छन्, पछि थाहा होला । तर, अरू कुनै घोषित अजेन्डा नराखेर सम्बन्ध सुधारमै केन्द्रित गर्ने कुरा चाहिं सबभन्दा सकारात्मक छ । नेपालमा प्रधानमन्त्री हुनासाथ भारत भ्रमणमा जाने अघोषित परम्परा टुट्न नदिन प्रधानमन्त्री ओलीको पहिलो विदेश भ्रमण दिल्लीमा हुन लागेको छ । आफूलाई नसोधेर र आफ्नो आग्रह नमानेर नेपालमा संविधान जारी हुँदा आक्रोशित भएको भारतले त्यही कारण झ्न्डै पाँच महीनासम्म नाका बन्द गरेर मधेशमा आन्दोलन चर्काउन कुनै कसर बाँकी राखेन । तर, न्यून जनसहभागिता, आफूमाथि बढ्दै गएको अन्तर्राष्ट्रिय दबाब, आन्दोलन सञ्चालनका लागि बढिरहेको आर्थिक भार जस्ता कुराले अन्ततः त्यसबाट हात झ्क्नि ऊ बाध्य भएको छ । यही वेलामा उत्तरी छिमेकीसँग बाध्यतावश बढेको नेपालको हिमचिमबाट तर्सिएको भारतले प्रधानमन्त्री ओलीलाई भव्य स्वागत गरेर त्यसलाई ओझेल पार्न खोजेको छ । यसबीचका द्विपक्षीय वार्तामा भारतीय अधिकारीहरूले भन्ने गरेका छन्– ‘अप्रिय समयलाई भुलौं । दुवै देशका सबल पक्ष र सीमा (लिमिटेसन) का बारेमा दुवै देशले थाहा पाएका छौं ।’ यसको सीधा अर्थ हुन्छ– ‘हामीले गल्ती ग¥यौं !’ तर, नर्क पठाउँदा पनि खुशी बनाउन सक्नुपर्छ भन्ने सिद्धान्त अनुशरण गरिने कूटनीतिमा त्यस्तो भाषा प्रयोग गरिंदैन । अर्थमन्त्री विष्णु पौडेललाई यी सबै कोणबाट आश्वस्त बनाएर पठाएको भारतले नाकाबन्दीको कालखण्डलाई बिर्साउनकै लागि प्रधानमन्त्री ओलीको भ्रमणलाई उच्च महŒव दिएको बुझन कठिन छैन । वातावरण बनाउनकै लागि आफ्नै देशका सादा पोशाकका मानिस परिचालन गरेर नाका मात्र खुलाइएन, जनस्तरमै मधेशी दलहरूको बेइज्जत हुने गरी उनीहरूका कार्यकर्तामाथि हातपात गर्ने र धर्नाकारी बस्नका लागि हालिएका टेन्ट जलाउनेसम्मका काम यत्तिकै भएका छैनन् । र, ‘नाका नखुली भारत जान्न’ भन्ने प्रधानमन्त्री ओलीको अडान पनि यत्तिकै सफल भएको छैन । भ्रमण शुरू नहुँदै नेपालका तर्फबाट भने कमजोरीको शृंखला शुरू भइसकेको छ । समग्र भ्रमणलाई ओझ्ेलमा पार्ने गरी अहिले सञ्चारमाध्यमदेखि सामाजिक सञ्जालमा भ्रमण टोलीको आकारका बारेमा प्रचार भइरहेको छ । हो, प्रधानमन्त्रीको भ्रमण टोली अरूभन्दा अलिकति ठूलै हुन्छ । श्रीमती, निजी सचिव, चिकित्सक, अंगरक्षक, व्यक्तिगत सुरक्षा अधिकृत, शिष्टाचार अधिकृतहरू जस्ता कुराले स्वतः यसको आकार बढ्छ । तर, आफ्नै पूर्ववर्ती सरकारले बनाएको आचारसंहिता र आतिथ्य मुुलुकले गरेको अपेक्षा विपरीत तीन गुणा बढी संख्या लैजानुलाई शोभनीय मान्न सकिंदैन । दिल्ली बसिसकेका परराष्ट्रका एक सेवा निवृत्त अधिकारीले हालैको भेटमा सुनाए जस्तै कष्टदायी अनुभवलाई हाम्रो अभ्यासमा कहिल्यै सुधार गरिंदैन । शुरूमा भारतले अपेक्षा गरे जत्तिकै संख्या नेपालबाट जान्छ, त्यसवेला भारतका परराष्ट्र सचिवले नै हाम्रा राजदूतलाई भेट दिन्छ, चिया–कफी खुवाएर पठाउँछ । दोस्रो पटक संशोधनको सूची लिएर जाँदा शिष्टाचार महापालसम्मले भेट्छ, तेस्रो पटक त्यस्तै सूची बोकेर पुग्दा उसको सहायकले भेट्छ र चौथो पटकसम्म पुग्दा एकजना अधिकृतले ‘म खबर गर्छु’ भनेर पठाइदिन्छ । भ्रमण टोलीको संख्या किन महŒवपूर्ण छ भने भारतले निश्चित जनाभन्दा बढीको खर्च बेहोर्दैन । २२ जनाको अपेक्षा हो भने त्यतिको मात्रै खर्च बेहोर्ने उसको नियम छ । यताबाट पुगेको ठूलो संख्याको महँगो होटल खर्च नेपालले नै बेहोर्नुपर्छ । अनि दरिद्रता त्यहाँ प्रकट हुन्छ, कृपया यो हाम्रो सबै खर्च बेहोरिदिनूस् भनेर अनुरोध गरिन्छ । अर्कातिर त्यसरी जाने भीडको त्यहाँ खास कुनै काम हुँदैन । विभिन्न पार्टीका सांसद् बोकेर जाने चलन छ, जसको कुनै अर्थ छैन । प्रधानमन्त्रीले सल्लाहकारहरूको भीड बोकेर जाने चलन पनि नेपालमा मात्रै छ । २०६२÷६३ को जनआन्दोलनको सफलतापछि तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले २०६३ जेठको अन्तिम साता भारत भ्रमण गरेका थिए । भ्रमण दलका सदस्यहरूलाई बाँडिएको कार्यक्रम पुस्तिकामा उनलाई विमानस्थलमा विदेश राज्यमन्त्री आनन्द शर्माले स्वागत गर्ने उल्लेख थियो । तर, एकाएक भारतीय प्रधानमन्त्री डा. मनमोहन सिंह हेलिकोप्टर लिएर आफैं आए । ‘एशियाकै अग्ला नेता’ भन्दै डा. सिंहले एउटै गाडीमा बसेर यात्रामा साथ दिए । भोलिपल्टका भारतीय छापामा नेपालका प्रधानमन्त्रीको भारत भ्रमणभन्दा बढी चर्चा भारतीय प्रधानमन्त्रीले प्रोटोकल मिचेर आफैं स्वागत गर्न गएको कुराले पायो । आफ्नै प्रधानमन्त्रीले त्यति महŒव दिएको भ्रमणलाई दिल्लीले चाहिं उति साह्रो महŒव दिएको महसूस भएन । मूलधारका दैनिक पत्रिकाले एक–दुई कोलममा ‘ठूलो सपिङ सूची बोकेर नेपालका प्रधानमन्त्री दिल्ली आएका छन्’ भनेर टिप्पणी गरे । खोइ के कारणले हो, नेपालमा संविधानसभाको निर्वाचनपछि ती ‘एशियाका अग्ला नेता’ लाई पहिलो राष्ट्रपति हुनबाट रोक्नका लागि रहस्यमयी रामराजाप्रसाद सिंहको कार्ड मैदानमा देखा प¥यो । भारतका पुराना नेतासँग नेपालका पुराना नेताको धेरै हदसम्म आत्मीय र प्रगाढ सम्बन्ध थियो । बीपी कोइराला, पुष्पलालदेखि मनमोहन अधिकारी, गिरिजाप्रसाद कोइराला, कृष्णप्रसाद भट्टराईहुँदै सुशील कोइरालासम्मका नेताले भारतीय जेलनेल समेत भोगेको कुरा अब पृष्ठभागमा धकेलिसकेको छ । आजाद भारतमा जन्मिएको पहिलो प्रधानमन्त्री भन्दै नरेन्द्र मोदीले बजार पिटिरहेको वेला हिजोको त्यही सम्बन्धले मात्रै हाम्रो आजको आवश्यकता पूर्ति गर्न सक्दैन । ‘छिमेक पहिला’ भन्ने नीति घोषणा गरेर छिमेकमै सबभन्दा ठूलो संकट निम्त्याएका मोदीसँग प्रधानमन्त्री ओलीको भेटवार्ता ‘चाय पे चर्चा’ मा सीमित हुने छैन र त्यसले हाम्रो स्वाभिमान सम्झउन मद्दत गर्नेछ भन्ने आशा गर्नु अन्यथा नहोला । जबसम्म एउटा मुलुक दिने र अर्को हात थाप्ने अवस्थामा हुन्छ, तबसम्म वक्तव्यमा जति भने पनि समानतामा आधारित सम्बन्ध हुनै सक्दैन । अझ्ै केही वर्ष हाम्रो बाध्यता यस्तै रहिरहनेछ । आन्तरिक अव्यवस्था, अविकास र पछौटेपनका कारण हाम्रो अन्तर्राष्ट्रिय वजन घट्दै गएको छ । २०औं शताब्दीमा विश्वका प्रभावशाली निकायहरूमा रहेको हाम्रो उपस्थिति आज इतिहास बनेको छ । यस्तो अवस्थामा विकासवान् छिमेकीसँग कहिल्यै हात थाप्दैनौं वा कसैको सहयोग चाहिंदैन भन्नु पाखण्ड मात्रै हुन्छ । तर, छिमेकमा उदारतापूर्वक सहयोग घोषणा गर्ने तर कार्यान्वयन नगर्ने मनोवृत्ति देखिएको छ । भारतले जे भन्छ, त्यो गर्दैन भन्ने भान हाम्रो नेतृत्वलाई पनि परेको हुनुपर्छ । उदाहरणका लागि प्रधानमन्त्री ओलीसँग प्रत्यक्ष जोडिएको महाकाली सन्धिलाई हेर्दा हुन्छ । पार्टी विभाजनको जोखिम उठाएर, भारतीय एजेन्टको बिल्ला भिर्न तयार भएर केपी ओलीले महाकाली सन्धि संसद्बाट अनुमोदन गराउनका लागि २०५३ सालमा निर्वाह गरेको भूमिका पक्कै पनि तत्कालीन राजदूत केभी राजनका एकाध लेख र संस्मरणमा मात्र सीमित छैन होला । तर, आज दुई दशक बितिसक्दा पनि भारतले किन त्यो सन्धि कार्यान्वयन गर्नका लागि सिन्को भाँचेन ? किन अहिलेसम्म विस्तृत परियोजना प्रतिवेदन नै बनाइएन ? एकातिर देशभित्रको नेतृत्वलाई विवादित बनाइदिने अनि अर्कातिर नेपालका नदीनाला ओगटेर मात्रै राख्ने आरोपबाट मुक्त हुनका लागि पनि भारतले आफ्ना पुराना प्रतिबद्धता पूरा गर्नुपर्छ । यसपटक प्रधानमन्त्री ओलीले गिरिजाप्रसाद कोइराला, पुष्पकमल दाहाल, माधवकुमार नेपालदेखि बाबुराम भट्टराईले समेत प्रधानमन्त्रीका रूपमा भारत भ्रमण गर्दाका भारतबाट भएका मौखिक र लिखित प्रतिबद्धता सम्झउँदा पुग्छ । नेपालीले साहसका साथ नाकाबन्दीको सामना गरेका छन् । दिल्लीमा पानी पर्दा काठमाडौंमा छाता ओढ्ने परम्पराबाट हाम्रो नेतृत्व मुक्त भएको हो कि भन्ने आशा जनतामा जागेको छ । स्वयम् भारतीय विश्लेषकदेखि नीति निर्मातासम्ममा पनि नेपालीमा परिवर्तन आएको महसूस भएको बुझन सकिन्छ । यस्तो वेलामा भारतीय समकक्षीसँग स्वाभिमानका साथ आफ्ना अडान राखेर प्रधानमन्त्री ओलीले महाभूकम्प र न प्रधानमन्त्रीको भारत भ्रमणले नेपाली बदलिएको सन्देश दिनुपर्छ
Opinion
false
[ 0, 232, 1286, 8, 397, 6639, 7182, 10, 273, 125, 56, 1152, 482, 2546, 6137, 1090, 851, 184, 4218, 1262, 12356, 858, 947, 1058, 8, 2101, 963, 3748, 1471, 1555, 63, 126, 888, 1160, 62, 11, 1030, 18, 4692, 2169, 45, 43, 12028, 1234, 24, 254, 261, 970, 806, 381, 4979, 61, 9332, 746, 2158, 11659, 11, 1788, 66, 86, 62, 12736, 85, 156, 1063, 7, 7083, 5, 274, 155, 687, 12, 3738, 21, 920, 14, 302, 285, 12622, 300, 291, 527, 17441, 83, 7177, 6847, 8, 508, 342, 156, 851, 14, 426, 2577, 191, 556, 623, 7, 2866, 567, 1453, 18, 84, 5064, 807, 132, 145, 920, 14, 8463, 356, 372, 10481, 5444, 38, 5, 921, 6, 1001, 137, 5902, 6, 7003, 895, 9, 8, 2331, 156, 1090, 851, 13062, 8, 4027, 6244, 1718, 6900, 6, 463, 6, 1384, 84, 23, 6646, 450, 12724, 3748, 1555, 349, 4229, 95, 62, 9100, 45, 1925, 57, 3738, 920, 3067, 5, 261, 156, 3603, 1176, 6, 302, 9103, 3683, 457, 6363, 8, 324, 2242, 12, 19, 106, 254, 970, 806, 2158, 11659, 2692, 11, 3654, 15259, 100, 83, 7045, 2324, 4340, 15, 72, 95, 38, 53, 1317, 24, 363, 5, 3617, 6, 2602, 974, 17441, 83, 7766, 186, 433, 668, 5, 274, 974, 75, 4098, 6957, 30, 6803, 12476, 30, 18, 463, 655, 191, 1936, 25, 83, 8616, 10, 3705, 1606, 13, 5, 211, 156, 13796, 397, 2602, 341, 10, 16397, 1173, 9830, 450, 5654, 156, 3778, 113, 970, 920, 8945, 67, 288, 13, 5, 1035, 20787, 30, 18, 9, 54, 710, 10059, 18, 211, 324, 355, 342, 11875, 16, 2177, 516, 95, 11350, 1995, 69, 311, 4088, 116, 2374, 538, 109, 12160, 868, 8171, 785, 75, 3340, 18, 805, 2735, 23, 5, 274, 3634, 19134, 7, 14662, 1229, 251, 316, 2094, 7, 868, 8148, 19, 4683, 171, 4274, 519, 83, 11, 5196, 4857, 536, 11350, 1858, 708, 1517, 1782, 16, 13, 5, 430, 5613, 8, 2353, 1655, 63, 3091, 5409, 663, 124, 4133, 2241, 61, 17, 47, 495, 593, 2177, 156, 851, 14, 2430, 1102, 109, 1050, 6563, 1370, 3317, 13, 5, 42, 428, 12, 9173, 10527, 261, 13959, 53, 48, 27, 86, 3186, 10440, 137, 14, 8432, 848, 5, 390, 1190, 7111, 1012, 9, 964, 77, 666, 10436, 2616, 52, 183, 403, 390, 5843, 433, 1484, 922, 300, 195, 12587, 469, 78, 86, 2362, 11, 3552, 473, 10902, 5356, 264, 45, 274, 13812, 18154, 15, 2044, 285, 8642, 53, 1679, 2492, 16627, 421, 14358, 8, 1028, 440, 151, 16251, 23, 5, 3748, 1471, 1555, 14, 208, 82, 10, 18296, 16991, 879, 3820, 2177, 3511, 6, 18012, 14, 9087, 785, 96, 19, 156, 3778, 920, 14, 375, 9585, 245, 3591, 23, 2971, 104, 5, 790, 285, 96, 19, 509, 1190, 14921, 9417, 12, 1069, 2650, 109, 2374, 90, 1375, 435, 2322, 7, 13011, 191, 3023, 3801, 6, 18380, 40, 57, 9304, 2180, 312, 17153, 25, 9, 6631, 1943, 1364, 12, 19, 340, 1376, 10, 12808, 16821, 5968, 46, 11426, 96, 73, 1017, 5, 9, 7, 62, 252, 12, 17802, 34, 397, 4058, 45, 53, 156, 3778, 4379, 15, 11426, 96, 349, 16, 104, 5, 920, 2636, 15212, 547, 1180, 29, 3559, 6, 7536, 2636, 942, 13, 5, 2272, 920, 14, 832, 1166, 108, 2964, 8, 1436, 57, 114, 5175, 132, 243, 4500, 920, 8942, 2997, 12, 403, 1956, 417, 13, 5, 649, 3738, 920, 871, 974, 168, 5814, 10, 7934, 78, 5, 1420, 7, 711, 806, 7, 2056, 7, 2148, 14502, 7, 1827, 418, 720, 7, 12028, 720, 49, 519, 83, 11, 7811, 195, 2997, 4947, 5, 274, 509, 233, 11475, 142, 856, 8278, 9, 7419, 21385, 11, 28, 1727, 4829, 173, 5696, 118, 669, 4317, 97, 14, 10, 21241, 4201, 16281, 5, 2101, 556, 4740, 3436, 12, 26, 162, 17580, 1687, 2171, 6, 8944, 3856, 487, 7330, 14087, 841, 14, 212, 1563, 8, 1536, 655, 16251, 23, 5, 2636, 8, 2177, 1727, 120, 10, 16832, 669, 5091, 1937, 7, 291, 12424, 2010, 3436, 806, 11, 37, 1041, 1794, 14, 1234, 3213, 7, 2003, 86, 44, 6392, 10878, 18, 17258, 5, 308, 249, 1003, 6, 1408, 351, 1201, 12028, 939, 2582, 116, 11, 1234, 12599, 725, 249, 617, 1408, 2452, 4027, 1224, 1863, 11, 1234, 108, 178, 9, 1949, 249, 116, 4027, 1824, 720, 11, 1753, 740, 2785, 45, 185, 16923, 108, 178, 5, 920, 8942, 669, 350, 9585, 1032, 13, 29, 2177, 1394, 174, 168, 118, 6, 415, 1250, 1451, 18, 5269, 5, 1004, 1143, 1727, 20, 29, 1047, 6, 295, 415, 20644, 1224, 830, 13, 5, 1831, 17, 493, 218, 669, 6, 5078, 1160, 415, 643, 37, 14781, 9496, 5, 276, 18871, 138, 621, 2807, 1738, 2646, 21, 212, 82, 415, 1250, 1451, 18, 91, 1335, 566, 337, 185, 1559, 490, 5, 12628, 3654, 341, 3905, 6, 621, 1812, 75, 46, 849, 5, 107, 1462, 985, 108, 2452, 341, 1328, 379, 1059, 75, 469, 104, 5, 2840, 2845, 180, 3905, 2452, 341, 1328, 15, 211, 295, 13, 5, 11716, 1518, 10924, 10, 6, 5459, 6, 1360, 135, 712, 156, 8647, 4228, 8485, 965, 6, 457, 1293, 397, 920, 48, 66, 5, 920, 2019, 5339, 14, 18135, 128, 14929, 8, 389, 4398, 970, 7102, 2140, 2754, 1102, 25, 336, 38, 5, 274, 6244, 261, 156, 454, 9566, 815, 8784, 351, 2916, 1063, 5, 7036, 13759, 96, 7957, 244, 45, 192, 454, 815, 11, 1148, 8838, 1399, 4658, 246, 425, 5, 5185, 12, 261, 6525, 8, 547, 3738, 397, 920, 168, 118, 913, 261, 2840, 17337, 13675, 2916, 1102, 24, 251, 83, 11, 5974, 5, 509, 2840, 1047, 9585, 245, 920, 14, 2101, 11, 8616, 6512, 1986, 2630, 9585, 245, 17220, 1452, 5, 12754, 12, 489, 600, 11, 20163, 4637, 61, 8, 62, 18370, 16145, 1408, 2452, 547, 156, 2101, 254, 27, 45, 185, 2856, 120, 5, 17238, 105, 1089, 649, 211, 2595, 6, 228, 135, 271, 7036, 13759, 12, 7957, 244, 45, 10, 14, 113, 426, 67, 17, 2242, 12, 19, 8311, 34, 588, 7786, 762, 815, 6, 3189, 3020, 2159, 9695, 5, 2010, 2080, 244, 63, 547, 2080, 7658, 85, 6994, 2519, 439, 9, 13089, 463, 38, 5, 5461, 10605, 10849, 132, 9566, 7315, 8647, 10605, 5369, 1800, 12044, 4310, 1769, 5968, 4618, 261, 1549, 297, 59, 103, 13457, 83, 169, 1207, 5931, 8, 16562, 3144, 13, 5, 18400, 1218, 11841, 113, 156, 192, 3603, 1176, 11, 443, 8955, 1973, 5613, 1941, 6, 516, 463, 11, 295, 212, 1091, 857, 10479, 24, 1916, 5, 62, 20203, 1418, 45, 53, 427, 362, 109, 10853, 191, 10, 3705, 218, 2665, 15019, 12, 1176, 63, 156, 3778, 6618, 62, 1577, 119, 2090, 913, 45, 43, 2197, 40, 104, 9, 1938, 212, 7329, 3354, 3715, 2282, 2842, 53, 1445, 160, 6576, 5465, 5, 745, 116, 102, 647, 189, 9, 258, 536, 13690, 30, 313, 1738, 10, 19591, 7847, 8, 812, 29, 15, 4504, 8, 1355, 463, 8354, 1916, 5, 1015, 108, 69, 72, 80, 212, 3091, 726, 18425, 178, 5, 1099, 148, 9771, 7, 148, 7911, 9, 18349, 1696, 12, 95, 212, 316, 13938, 9646, 251, 13, 5, 323, 2328, 7861, 2373, 6804, 12098, 8, 35, 212, 2313, 136, 802, 385, 13, 5, 223, 313, 76, 12471, 1655, 63, 1536, 536, 11230, 458, 7400, 50, 2904, 202, 8616, 5541, 2173, 900, 5868, 295, 78, 5, 274, 10853, 8, 5975, 6066, 202, 362, 25, 47, 794, 1891, 19501, 631, 13, 5, 2177, 750, 4254, 7, 115, 4167, 53, 7849, 212, 541, 14, 15, 346, 1320, 5, 1295, 12, 19, 156, 851, 63, 1186, 1807, 3963, 2852, 14, 1438, 78, 5, 201, 2295, 6, 2136, 7750, 7, 261, 9721, 6, 453, 3410, 7542, 450, 376, 266, 1090, 1048, 3963, 2852, 2349, 17, 5401, 931, 12, 19, 8242, 673, 2152, 28, 634, 4340, 15, 712, 1794, 105, 2271, 4639, 12, 6780, 446, 9, 14469, 8, 90, 2197, 104, 668, 5, 274, 136, 89, 1310, 12273, 15, 2177, 350, 115, 2852, 794, 2194, 19, 10758, 6, 9650, 30, 23, 121, 350, 1191, 2144, 1784, 1065, 37, 16759, 23, 121, 5236, 12046, 6, 541, 14, 9347, 14711, 30, 276, 12628, 547, 17699, 11089, 30, 18, 295, 810, 728, 17, 1977, 67, 12, 19, 15, 2177, 369, 2080, 2157, 364, 1192, 5, 3617, 156, 1048, 8647, 10605, 2071, 757, 7, 3532, 910, 36, 132, 3129, 3434, 103, 156, 12, 100, 397, 920, 150, 12, 3969, 73, 12675, 9, 1433, 2157, 3354, 15633, 3884, 5, 39, 11, 8120, 12, 246, 3511, 6, 3297, 48, 27, 5, 8945, 387, 2694, 1627, 9331, 10095, 461, 1173, 17, 212, 541, 1977, 16, 20, 146, 53, 1445, 6059, 8953, 30, 6, 13, 5, 6688, 261, 9163, 132, 427, 2593, 116, 8, 15, 39, 8, 470, 123, 17220, 16, 3591, 23, 363, 5, 223, 5613, 8, 261, 13161, 63, 7329, 12, 246, 369, 4379, 897, 156, 1048, 7475, 9, 10, 23, 3738, 397, 920, 11, 39, 5744, 593, 1603, 5315, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,003
10,003
प्रतीक प्रधान नेपाल र भारतको सम्बन्धमा सबैभन्दा अप्ठेरो के छ भने नेपालीलाई भारतीय नेता र कर्मचारीतन्त्रले भनेको कति मान्नुपर्दछ भन्ने थाहा छैन र भारतीयहरूलाई नेपालीलाई कतिसम्म आफ्नो प्रभावमा राख्नुपर्छ भन्ने पनि हेक्का छैन । नेपाल र भारतबीच जब जब सम्बन्धमा समस्या आउँछन् त्यसबेला दुबैलाई आफू कमजोर भएको महसुस हुन्छ । नेपालीलाई भारतले धेरै हेपेजस्तो लाग्छ भने भारतीयलाई नेपालले शिर उठाउन थाल्यो भन्ने झोंक चल्छ । वास्तवमा दुवै देशबीच एक अर्कासँग कुन तहमा कसरी सम्बन्ध स्थापित गर्ने र कसरी बराबरका छिमेकी समान व्यवहार गर्ने भन्ने विषयमा अनुभव र ज्ञान दुवैको कमी छ । भारतीय रिसर्च एन्ड एनलाइसिस विंग अर्थात् ‘र’ मा काम गरेर अवकासपाएका एक सहसचिव स्तरका व्यक्तिले यस लेखकलाई भनेका थिए– भारतको विदेश मामला मन्त्रालयको नेपाल हेर्ने डेस्कमा कुनैपनि दिन नेपालको बारेमा १५ मिनेट पनि छलफल र विचार विमर्श हुँदैन । अर्कोतिर नेपालको परराष्ट्र मन्त्रालयमा मात्र होइन गल्लीगल्ली र कोठे बैठकमा समेत राजनीतिक गफको एक अभिन्न अंग भारत हुनेगर्छ । यसरी दुई छिमेकीले एक अर्कालाई असमान ढंगले हेर्ने हुनाले नेपाल र भारतबीचको सम्बन्धमा फाटो आएका बेला त्यसको उपचार पाउन गाह्रो पर्छ । भारतीयहरू नेपाललाई किन इज्जत र सम्मानका दृष्टिबाट हेर्नुपर्छ भन्ने बुझ्दैनन् र नेपालीहरू भारतीयले किन नेपाललाई अन्य राष्ट्र सरह सम्मान दिन सक्दैन भन्ने सोच्न थाल्छन् । भौगोलिक, आर्थिक र सैनिक शक्तिमा असमान भए पनि संयुक्त राष्ट्र संघका दुई सदस्य राष्ट्र सार्वभौमिकता, कूटनीतिक सम्बन्ध, पारस्परिक सम्बन्ध आदि सबै आधारमा बराबर हुन् । भारतका लागि नेपालका प्रधानमन्त्री र अमेरिकी राष्ट्रपति बराबर हुन्, हुनुपर्छ । तर, न त नेपाल आफूलाई भारतको एक बराबरको मित्रको रूपमा स्थापित गर्ने कोसिस गर्छ, न भारत नेपाललाई सो स्थान दिने प्रयासै गर्छ । अर्थात्, भारत र नेपालको सम्बन्धमा समुचित लचक र अडान नभएसम्म यी दुई देशबीचको सम्बन्ध असमान रहिरहनेछ । भारतले यस विषयमा कसरी निर्णय लिन्छ वा लिँदैन त्यो उसको समस्या हो तर नेपालका हकमा भने कुन कुन अवस्थामा लचकता अपनाउने र कुन कुन स्थानमा अडान लिने भन्ने बारेमा अध्ययन र मनन सुरु गरिनुपर्छ । पहिले लचककैचर्चा गरौँ । नेपाल भूपरिवेष्ठित मात्र नभएर भारत परिवेष्ठित देश भएको यथार्थलाई कसैले पनि बेवास्ता गर्न मिल्दैन । गत चार महिनादेखि भारतले लगाएको नाकाबन्दीमा नेपाललाई आफ्नो जोहो गर्न परेको समस्याले नै पनि हाम्रो भारतप्रतिको निर्भरता स्वतः स्पष्ट भएको छ । त्यसैले नेपालले यस भौगोलिक बाध्यतालाई आत्मसात् गर्नुको विकल्प छैन । अर्थात्, नेपालले धेरै विषयमा भारतको चाहनाअनुरूप व्यवहार गर्नुपर्छ । यसो भन्नुको अर्थ नेपालको सार्वभौमसत्ता, अखण्डतामा समेत सम्झौता गर्नुपर्छ भन्ने भने होइन । नेपाल भारतको उपनिवेश चाहिँ होइन । लचकता अपनाउने भनेको नेपालबाट भारतको अहितमा काम हुन नदिनु हो । कुनैबेला नेपालको जनसंख्या करिब २ करोड हुँदा ३ करोड छाता र ४ करोड घडी तेस्रो मुलुकबाट आयात गरेर भारततर्फ चोरी निकासी हुन्थ्यो । यस्ता सामान अनगिन्ती हुन्थे, र भारत नेपाललाई तस्करीलाई समर्थन गरेको आरोप लगाइरहन्थ्यो । भारतले पनि विदेशी सामानको आयातमा भन्सार खुकुलोपारेपछि अहिले त्यस्ता समस्या कम भएका छन् ।तर अहिले पनि सुनको चोरी निकासी भइरहेको छ । भारतमा बढी भन्सार भएका कतिपय सामानको चोरी निकासी भएकै छ । भारतले नेपाली सामानमा दिएको बिनाभंसार निर्यात सुविधाको उपभोग गर्न नेपालको उद्योग बढाउन छाडेर विदेशी सामानलाई कसरी नेपाली लेबल लगाउने भन्ने दाउपेच चलिरहेकै हुन्छ । अझ, विदेशमा भारतीय नक्कली नोट छपाएर ल्याउने र नेपालको खुल्ला सिमानाबाट भारततिर लगिने गरेको समाचार पनि आइरहेकै हुन्छ । यस्ता कार्यलाई नेपालले कुनैपनि अवस्थामा प्रश्रय दिनु हुँदैन । नेपालको बाटो भएर उग्रवादी र आतंकवादी शक्ति भारत पस्न दिनु हुँदैन । भारतविरुद्ध कुनै अर्को देशले नेपालमा बसेर षड्यन्त्र गर्छ भने त्यस्तो देशलाई नेपालले आश्रय दिनु हुँदैन । भारतसँगको सम्बन्धमा लचकता अपनाउँदा नेपालले चीनको संवेदनशीलतामा भने केही विचार पु¥याउनुपर्छ । भारतले नेपालको दक्षिणी सिमानाको वरिपरि चीनले कुनैपनि प्रकारको ठूला योजना निर्माण नगरोस् भन्ने माग राख्छभने उत्तरतिरको सिमानामा पनि भारतको ठूलो उपस्थिति चीनका लागि ग्राह्य नहुन सक्छ । तर यस्ता मागहरू कतिपय अवस्थामा कूटनीतिक अडान वा अन्य माग पूरा गराउनभाँजोहाल्ने कामका लागिमात्र पनि हुन्छ । किनभने दुवै छिमेकी आणविक शक्ति र लामो दूरीका मिसाइलयुक्त छन् । साधारणतया आणविक शक्तिराष्ट्रबीच सम्बन्ध त्यस्तरी बिग्रँदैन तर बिग्य्रोभने पनि नेपालको करिब डेढसय किलोमिटरको सिमाना बाधक बन्दैन । लचकताकै प्रसंगमा विदेशीलाई भन्दा भारतीय मजदुरलाई नेपालमा काम गर्न सजिलो वातावरण बनाउने माग जायज हो र कायमै छ । भारतीय व्यापारीलाई कतिपय प्रकारका व्यापारमा नेपाली व्यापारीसरह सेवा र सुविधा प्रदान होस् भन्ने माग आउँछन् तर त्यसमा पनि नेपाल पहिलेदेखिनै भारतीय व्यापारीका लागि अपेक्षाकृत सहजै छ । नेपालले भारतको सुरक्षा सतर्कतामा पनि लचकता अपनाएर पहिल्यैदेखि धेरै सम्झौता गर्दैआएको छ । नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा भारतीय एयरलाइन्सको सुरक्षा जाँच भारतीय सुरक्षाकर्मीले नै गर्दैआएका छन् । त्यसले नेपालको सुरक्षास्थितिमा अन्तर्राष्ट्रियस्तरमै प्रश्न उठछ । तैपनि, नेपालले भारतीय सुरक्षाजाँचलाई हटाउन सकेको छैन । यस्ता प्रकरणमा नेपालले भारतसँगको सम्बन्धमा लचिलो बन्दाबन्दै पनि नेपालको सार्वभौमसत्ता र राष्ट्रियतामै आँच आउने कार्य नहोस् भन्नेमाभने विशेष ध्यान दिनै पर्छ । त्यसैले लचकका साथै भारतसँगको सम्बन्धमा आवश्यक अडानहरू पनि स्पष्ट ढंगले राखिनुपर्छ । नेपालका प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली फागुन ७ गते भारत भ्रमणमा प्रस्थान गर्दैछन् । नेपालले २००७ सालदेखि मनाउँदै आएको प्रजातन्त्र दिवसको दिन नेपालका प्रधानमन्त्रीको भारत भ्रमण यसै पनि अर्थपूर्ण छ । प्रधानमन्त्रीको यस भ्रमणपश्चात नेपालले भारतसँगको सम्बन्धमा केही हासिल गर्छ कि अहिलेसम्म प्राप्त गरेको उपलब्धिसमेत केही गुमाउँछ भन्ने उत्सुकता सर्वत्र देखिएको छ । प्रधानमन्त्रीले भ्रमणका अवसरमा नेपालले देखाउन सक्ने क्षेत्र र तहको लचकता देखाउनै पर्छ । तर नेपालले लिनुपर्ने केही अडानमा अड्न नसक्ने हो भने भ्रमणबाट नेपालले छोटो अवधिमा केही उपलब्धि हासिल गरेजस्तो देखिए पनि दूरगामी प्रभाव नेपालको हितमा हुँदैन । नेपालले आफ्नो देशको विकासका लागि उत्तरी नाकाहरू खोल्न र तिनबाट व्यापार बढाउने कार्य गर्नै पर्छ । यस विषयमा भारतका सुरक्षा सरोकारलाई ध्यान पु¥याउन सकिन्छ तर उत्तरको ढोका सधैँलाई बन्द राख्न सकिँदैन । त्यस्तै नेपाली सेना दुई देशका सेनाको अनुपातमा निकै सानो र कुनैपनि देशलाई सुरक्षा दृष्टिकोणले खतरा छैन । तथापि, नेपाली सेना देशको सुरक्षाका लागि सजग र तत्पर रहनु पर्छ । यसका लागि हतियारको स्रोत केबल एउटा देशमात्र बन्नु हुँदैन । नेपालको सबैभन्दा ठूलो समस्या ऊर्जाको अभाव हो । त्यसैले नेपालमा ऊर्जाका ठूला आयोजना विकास गर्ने क्रममा भारतले तत्परता देखाउँछ भने उसैलाई दिनु उचित हुन्छ तर उसले लाइसेन्स लिएर रोकेर बस्छ भने अरूलाई यस्ता आयोजना हस्तान्तरण गर्न हिचकिचाउनु हुँदैन । कति आयोजना भारतले जिम्मा लिएर नबनाएको वा बनाउन ढिलाइ गरेका उदाहरण छन्, सो भारत समक्ष प्रष्टरूपमा राख्नुपर्छ । कुनैपनि कारणले नेपालमा इन्धन आपूर्ति हुन सकेन भने सहरमा बसोबास गर्ने नेपाली भोकभोकै पर्ने अवस्था छ । विगतको नाकाबन्दीले पनि यो प्रमाणित गरिसकेको छ । नाकाबन्दीका अवस्थामा पनि नेपालले चीनबाट खासै सहयोग लिन सकेन । उत्तरी छिमेकीले दुईपल्ट उपहार स्वरूप दिएको १३, १३ लाख लिटर पेट्रोलबाहेक खासै सहयोग प्राप्त हुन सकेन । अझैसम्म पनि चीनसँग इन्धन खरिद गर्ने विषयमा दुईपक्षीय आर्थिक सम्झौता हुनसकेको छैन । भारतका केही राजनीतिकर्मी र साउथ ब्लकका केही कर्मचारीलाई खुसी पार्न नेपालका उत्तरी नाका प्रयोगहीन अवस्थामा राख्नु राष्ट्रिय हितविरुद्ध गरिएको अपराध हो । यस विषयमा नेपालको अडान सशक्त र स्पष्ट हुनुपर्छ । नेपाल भारतको सबैभन्दा ठूलो आयातकर्तामध्ये हो । तर औपचारिकरूपमा यो तथ्य बाहिर आउनसकेको छैन । त्यसैले भारतले नेपालसँग व्यापार वार्ता गर्दा सानो व्यापारिक साझेदारसँग जस्तो व्यवहार गर्छ । तर वास्तविकता फरक छ । नेपाल र भारतबीचको व्यापार सरकारी तथ्यांकमा देखिएको जतिमात्र होइन । यी दुई देशबीच भन्सार छलेर वा मिलेमतोमा जति सामान ओहोरदोहोर हुन्छ त्यति सायद विश्वको कुनैपनि दुई मुलुकबीच हुँदैन होला । त्यसैले भारतले औपचारिकरूपमा नेपाललाई उसको जति ठूलो क्रेता सम्झेको छ त्यसभन्दा नेपाल करिब तीन गुणा बढी ठूलो ग्राहक हो भन्ने अनुमान विज्ञहरूको छ । औपचारिक तथ्यांकभन्दा अनौपचारिक बाटोबाट नेपालले तीन गुणा बढी भारतीय सामान आयात गर्छ भने नेपाल भारतको सातौँ ठूलो आयातकर्ता देश हो । त्यही आधारमा गणना गर्दा व्यापार नाफाको हिसाबले भारतको लागि नेपाल संयुक्त राज्य अमेरिकापछि दोस्रो ठूलो राष्ट्र हो । औपचारिक तथ्यांकले जे देखाए पनि कुल व्यापार त अनौपचारिक ओसारपसार सहितकै तथ्यांक हो । अनौपचारिक व्यापारको आयतन घटाउँदै लग्ने एउटा तर्क होला तर सत्य त नेपाल भारतको अत्यन्तै ठूलो आयातकर्तामध्ये एउटा हो र यस तथ्यको बोध भारतलाई गराउनु पर्छ । नेपालमा सरकार परिवर्तन, ठूला पदमा कसैलाई आसीन गराउनेजस्ता विषयमा भारतले आफ्ना उमेदवारलाई सहयोग गर्छभन्ने आरोप लागि रहन्छ । भारत यसलाई अतिरञ्जित आरोप भन्छ तर नेपालको शासन सत्तामा भारतको प्रभाव प्रष्ट देखिन्छ । यसमा भारतको प्रभावभन्दा नेपाली नेता र कर्मचारीमा रहेको डरको मानसिकताले धेरै काम गरेको छ । कुनैबेला दरबारबाट फोन गरेर एउटा पिउनले पनि सहसचिवसम्म सरुवा गरेजस्तै अहिले भारतको उमेदवार भनेर धेरै काम हुने गरेको छ । भारतले प्रस्ताव गरेको उमेदवारको काम भएन भने सरकारलाई भारत विरोधीको बिल्ला लाग्ने गर्छ । तर यस्ता कामहरूमा दूतावासभन्दा माथिको प्रभाव कमै हुनेगर्छ । अझ आरोप त के पनि छ भने नेपाली नेता र कर्मचारी भारतीय आशीर्वाद प्राप्त गर्न दूतावासमा मोटो भेटीसमेत चढाउनपछि पर्दैनन् । यस्तो गलत प्रभावबाट नेपाल मुक्त हुनुपर्छ र यस विषयमा पनि भारतीय नेतृत्वलाई जानकारी गराउनुपर्छ । नेपाल एक सार्वभौम राष्ट्र हो । यसले भारतसँग बराबरको छिमेकीको हैसियतमा सम्बन्ध स्थापित गर्नुपर्छ र हाम्रा अडान त्यही अनुरूप हुनुपर्छ । साथै नेपाल एउटा सानो र भूपरिवेष्ठित राष्ट्र पनि भएका कारण यसले छिमेकीका उचित चासोका विषयलाई पनि बेवास्ता गरेर जान सक्दैन । जे होस्, भारतसँग यस्तो सम्बन्ध कायम होस् जसले गर्दा नेपाली जनताले दुःख पनि नपाउन् र बेइज्जती पनि अनुभव नगरुन्!
Opinion
false
[ 0, 4271, 1079, 36, 9, 479, 895, 282, 11246, 105, 13, 29, 7792, 261, 244, 9, 13169, 11, 639, 465, 4201, 6759, 53, 433, 104, 9, 261, 410, 7792, 14381, 54, 854, 8, 11122, 53, 15, 14709, 104, 5, 36, 9, 13714, 745, 745, 895, 200, 5589, 3642, 1714, 14, 592, 1239, 16, 2182, 78, 5, 7792, 2177, 85, 1391, 131, 30, 1093, 1033, 29, 261, 14, 643, 3752, 3859, 3316, 53, 9733, 2831, 8869, 5, 3469, 390, 9063, 26, 1459, 63, 978, 1019, 497, 463, 686, 25, 9, 497, 4223, 12, 1655, 1745, 1524, 25, 53, 371, 841, 9, 944, 390, 6, 1959, 13, 5, 261, 10302, 3623, 1704, 737, 4574, 441, 836, 971, 62, 18, 45, 43, 46, 109, 18847, 131, 4565, 26, 4798, 7865, 2394, 42, 1294, 14, 1788, 66, 86, 479, 970, 11528, 2960, 36, 1846, 16141, 8, 75, 575, 56, 124, 403, 299, 2012, 15, 508, 9, 679, 14984, 849, 5, 7447, 124, 3436, 5106, 90, 386, 10368, 294, 6221, 9, 9950, 1266, 103, 214, 4434, 6, 26, 13432, 2148, 397, 40, 294, 12260, 5, 564, 89, 1655, 11, 26, 1459, 14, 15947, 2758, 1846, 1594, 36, 9, 13714, 6, 895, 14019, 65, 254, 260, 467, 616, 1141, 2751, 664, 5, 261, 49, 2450, 350, 10403, 9, 567, 12, 4053, 17, 766, 1359, 53, 13746, 1930, 9, 39, 49, 261, 11, 350, 2450, 152, 357, 3945, 567, 56, 1916, 53, 6835, 14814, 5, 2816, 7, 171, 9, 1617, 498, 8, 15947, 99, 15, 511, 357, 2589, 89, 240, 357, 16334, 7, 6671, 463, 7, 16986, 463, 378, 82, 393, 4223, 112, 5, 2010, 19, 547, 156, 9, 529, 426, 4223, 6760, 1320, 5, 274, 10, 23, 60, 36, 1035, 479, 26, 2243, 2834, 6, 100, 686, 25, 8220, 10247, 10, 23, 397, 2450, 194, 598, 189, 654, 69, 578, 5, 971, 7, 397, 9, 124, 895, 15053, 10, 59, 5930, 9, 4379, 7771, 208, 89, 9063, 6, 463, 15947, 18425, 178, 5, 2177, 42, 371, 497, 227, 9046, 50, 7125, 23, 115, 1224, 200, 20, 47, 547, 4012, 29, 978, 978, 313, 20903, 14283, 9, 978, 978, 510, 4379, 705, 53, 403, 392, 9, 221, 23, 206, 13081, 5, 466, 10, 59, 5930, 96, 12246, 1577, 5920, 5, 36, 20947, 90, 2154, 397, 1502, 1903, 5152, 225, 207, 16, 2725, 14, 938, 15, 6645, 24, 5261, 5, 338, 304, 6666, 2177, 1852, 3511, 8, 2450, 54, 12406, 24, 346, 200, 11, 37, 15, 212, 397, 4052, 5108, 138, 7811, 893, 16, 13, 5, 383, 643, 42, 2816, 3091, 14, 5926, 108, 160, 6, 1836, 104, 5, 971, 7, 643, 85, 371, 479, 2622, 9215, 1524, 1192, 5, 2488, 2173, 6, 469, 124, 14084, 7, 9195, 8, 103, 560, 1192, 53, 29, 386, 5, 36, 479, 12396, 2422, 386, 5, 20903, 14283, 639, 5091, 479, 148, 5942, 8, 46, 67, 15895, 20, 5, 75, 3622, 124, 1442, 499, 143, 236, 342, 175, 236, 9331, 9, 247, 236, 6363, 725, 12558, 1589, 109, 397, 373, 2817, 4262, 1815, 5, 515, 1458, 16842, 5338, 7, 9, 397, 2450, 3786, 14, 2013, 28, 728, 6375, 17604, 5, 2177, 15, 819, 1458, 6, 1589, 8, 2798, 16521, 7925, 2936, 114, 1834, 200, 216, 73, 27, 5, 1791, 114, 15, 6308, 2817, 4262, 417, 13, 5, 1218, 118, 2798, 73, 824, 1458, 6, 2817, 4262, 4229, 13, 5, 2177, 39, 1458, 8, 245, 1675, 437, 141, 2782, 2881, 751, 6, 5213, 24, 124, 492, 1552, 3767, 819, 1458, 14, 497, 39, 10, 11, 2139, 1162, 53, 21627, 1100, 91, 10245, 78, 5, 1015, 7, 2230, 261, 3646, 2757, 13, 131, 1356, 1427, 9, 124, 2610, 3584, 17, 397, 523, 3659, 574, 28, 290, 15, 1185, 10245, 78, 5, 515, 7098, 643, 75, 575, 313, 14482, 119, 1068, 849, 5, 124, 612, 266, 8624, 884, 9, 17329, 34, 498, 397, 10743, 1068, 849, 5, 397, 1327, 75, 258, 5843, 211, 1399, 8500, 578, 29, 1028, 207, 14, 643, 12676, 1068, 849, 5, 5902, 6, 895, 20903, 19719, 33, 643, 486, 6, 16944, 8, 29, 72, 679, 6408, 1359, 5, 2177, 124, 3992, 3584, 6, 3818, 3188, 75, 575, 1213, 991, 289, 101, 513, 3304, 53, 263, 6562, 7163, 451, 523, 6, 9861, 15, 479, 218, 2313, 4930, 19, 8979, 303, 744, 6015, 542, 5, 47, 515, 263, 49, 824, 313, 6671, 4379, 50, 152, 263, 364, 931, 1621, 161, 3136, 13489, 46, 12, 19, 1249, 15, 78, 5, 2011, 390, 1655, 10571, 498, 9, 402, 3713, 12, 16772, 1809, 27, 5, 12430, 10571, 498, 6181, 428, 463, 291, 4182, 327, 21573, 69, 23, 47, 7466, 744, 2630, 7163, 15, 124, 499, 2611, 5177, 1136, 6, 3584, 10716, 1921, 23, 5, 20903, 96, 5235, 8, 819, 14, 158, 261, 2740, 14, 211, 46, 24, 1982, 790, 356, 263, 10690, 20, 9, 7889, 13, 5, 261, 2855, 14, 824, 1899, 10810, 39, 2855, 9685, 162, 9, 751, 359, 1417, 53, 263, 5589, 47, 1288, 15, 36, 8887, 979, 261, 2855, 12, 19, 14872, 727, 69, 13, 5, 643, 479, 418, 5582, 8, 15, 20903, 7673, 18, 10739, 132, 85, 560, 71, 10021, 13, 5, 124, 316, 4398, 261, 6846, 6, 418, 2687, 261, 4736, 11, 37, 71, 14298, 27, 5, 1938, 124, 418, 8762, 8, 316, 5503, 191, 609, 2932, 178, 5, 10, 7551, 7, 643, 261, 418, 719, 5847, 14, 3121, 760, 104, 5, 515, 7474, 643, 5902, 6, 895, 18864, 10957, 10976, 69, 15, 124, 14084, 9, 5738, 191, 14690, 329, 210, 6950, 53, 8, 7163, 302, 648, 56, 69, 664, 5, 383, 10, 59, 5930, 12, 230, 5902, 6, 895, 287, 4379, 49, 15, 893, 2758, 15636, 5, 547, 156, 1090, 698, 851, 1286, 301, 130, 397, 2602, 5878, 8975, 5, 643, 7382, 4800, 12540, 123, 2680, 4847, 56, 547, 3738, 397, 920, 563, 15, 16595, 13, 5, 3738, 42, 920, 7740, 643, 5902, 6, 895, 72, 1305, 578, 146, 1191, 193, 28, 2923, 345, 72, 6756, 3320, 53, 18694, 138, 9565, 631, 13, 5, 2840, 4663, 822, 643, 3382, 395, 164, 9, 1109, 20903, 3382, 69, 664, 5, 47, 643, 7824, 72, 4379, 8, 8595, 450, 1389, 20, 29, 920, 17, 643, 2645, 1770, 72, 2923, 1305, 120, 1093, 2814, 15, 6136, 6901, 854, 124, 5042, 849, 5, 643, 54, 817, 1499, 19, 2353, 2374, 49, 3252, 9, 2451, 17, 783, 1932, 210, 7117, 664, 5, 42, 371, 2010, 418, 3217, 14, 648, 6408, 363, 47, 451, 6, 2743, 3216, 14, 538, 742, 6057, 5, 617, 39, 1446, 89, 1190, 2866, 10968, 319, 816, 9, 75, 575, 207, 14, 418, 6970, 2472, 104, 5, 7013, 7, 39, 1446, 817, 7273, 19, 10516, 9, 11020, 3499, 664, 5, 653, 19, 2759, 6, 1123, 12250, 102, 207, 1249, 6076, 849, 5, 124, 282, 218, 200, 1486, 6, 1240, 20, 5, 383, 211, 1486, 12, 991, 205, 76, 25, 268, 2177, 11020, 138, 6561, 29, 6552, 14, 1068, 1808, 78, 47, 1062, 3278, 351, 12752, 12247, 29, 974, 14, 515, 205, 2273, 24, 21189, 13147, 849, 5, 465, 205, 2177, 2233, 351, 18616, 6, 50, 285, 7359, 48, 1295, 1556, 194, 397, 6317, 3369, 3925, 11122, 5, 75, 575, 1089, 211, 4489, 2739, 67, 1999, 29, 5580, 1387, 25, 39, 5798, 4266, 96, 177, 265, 13, 5, 11256, 3511, 11, 15, 21, 2956, 2523, 13, 5, 3511, 12, 313, 15, 643, 486, 17, 2809, 202, 423, 1999, 5, 2353, 1655, 11, 89, 7227, 3426, 3312, 245, 582, 7, 582, 129, 5749, 4548, 2193, 2809, 202, 193, 67, 1999, 5, 544, 116, 15, 6873, 4489, 863, 25, 371, 10, 20795, 171, 560, 14595, 6, 104, 5, 2010, 72, 921, 2913, 9, 9147, 10205, 12, 72, 4885, 1423, 1370, 547, 2353, 2374, 151, 4355, 313, 3264, 111, 2111, 1327, 51, 1291, 20, 5, 42, 371, 124, 4379, 4865, 9, 893, 1320, 5, 36, 479, 282, 218, 17854, 562, 20, 5, 47, 2039, 3925, 21, 1595, 488, 865, 3144, 104, 5, 383, 2177, 36, 63, 783, 1968, 150, 816, 3770, 7002, 63, 401, 1524, 578, 5, 47, 7271, 611, 13, 5, 36, 9, 13714, 6, 783, 414, 2887, 8, 631, 812, 1249, 386, 5, 208, 89, 9063, 2798, 13, 11, 18, 50, 12857, 8, 812, 1458, 20885, 78, 1047, 2385, 3454, 75, 575, 89, 647, 428, 849, 668, 5, 383, 2177, 2039, 3925, 2450, 1224, 812, 218, 4330, 30, 138, 14189, 6, 13, 14564, 36, 499, 173, 5696, 118, 218, 3043, 20, 53, 1317, 12014, 6, 13, 5, 2039, 2887, 168, 7912, 612, 17, 643, 173, 5696, 118, 261, 1458, 1589, 578, 29, 36, 479, 15815, 218, 17854, 207, 20, 5, 516, 393, 3440, 150, 783, 2425, 6, 1762, 479, 19, 36, 511, 343, 718, 135, 308, 218, 357, 20, 5, 2039, 2887, 11, 750, 7387, 15, 691, 783, 60, 7912, 12102, 660, 96, 2887, 20, 5, 7912, 783, 6, 1384, 84, 23, 3912, 1960, 16183, 30, 102, 2142, 668, 47, 1258, 60, 36, 479, 3380, 218, 17854, 562, 102, 20, 9, 42, 1595, 6, 6411, 8386, 3850, 664, 5, 211, 196, 470, 7, 991, 1170, 2461, 4935, 5530, 807, 1110, 371, 2177, 369, 12582, 14, 202, 578, 17600, 728, 19, 3326, 5, 397, 432, 1248, 18, 3155, 225, 728, 4254, 47, 124, 977, 6294, 479, 854, 3369, 589, 5, 695, 479, 854, 168, 39, 244, 9, 678, 8, 35, 1951, 6, 6712, 11, 85, 46, 28, 13, 5, 75, 3622, 2008, 17, 968, 109, 102, 9249, 11, 15, 4798, 116, 3554, 120, 1597, 114, 479, 12582, 185, 85, 46, 40, 28, 13, 5, 2177, 694, 28, 12582, 6, 46, 1452, 29, 1632, 397, 4203, 6, 453, 3410, 770, 578, 5, 47, 515, 46, 472, 3197, 168, 633, 6, 854, 8753, 40, 294, 12260, 5, 1015, 728, 60, 105, 15, 13, 29, 39, 244, 9, 678, 261, 12255, 193, 24, 3197, 8, 10433, 12355, 345, 15415, 135, 2543, 310, 5, 223, 1361, 854, 17, 36, 1977, 1320, 9, 42, 371, 15, 261, 541, 14, 125, 931, 1359, 5, 36, 26, 11339, 357, 20, 5, 438, 5902, 2243, 1655, 6, 9698, 463, 686, 1192, 9, 1041, 4379, 516, 7948, 1320, 5, 230, 36, 102, 816, 9, 20947, 357, 15, 73, 95, 438, 1655, 12, 1808, 1623, 12, 3580, 15, 6645, 109, 481, 1916, 5, 750, 5972, 5902, 223, 463, 659, 1417, 671, 150, 39, 1581, 1715, 15, 6364, 11810, 9, 18380, 34, 15, 841, 513, 9679, 1497, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,004
10,004
ओमप्रकाश भट्टराई, युएई हिँड्नलाई आँट छैन । नहिँडे हलीले लाठीले पिठ्युँमा बर्साउँछ । मुखबाट फिँज छोड्दै मंसिरे बाँझो फुटाल्ने, त्यो बहरको काँधमा घाउ भएको छ । जोत्ने हली उही हो, बराजुको पालादेखि । बराजुले जसरी जोते, अहिले पनि उसले त्यसरी नै जोतिरहेको छ । कहिलेकाहीँ चलाखी पनि गर्छ, बीचबीचमा बाँझो छाडेर धेरै जोतेको देखाउँछ । हली कजाउनेहरु फुरुंग हुन्छन्, मेलो धेरै जोतिएको देखेर ! खेतारीहरु ठ्यासठुस डल्ला हिर्काउन तम्सिन्छन्, डल्लो फुटाउनैपर्ने छ । तर, डल्लो न उप्किन्छ, न त फुट्छ । कोदालोको धारले खन्ने काम मात्रै भएपछि आपसमा खेतारी कानेखुसी गर्न थाल्छन्- मोरो हलीले अल्छी गरे छ, ठगेछ । हामीलाई गाह्रो भो । अनि भन्छन्, ‘यही हो जोतेको ? बाँझो मात्रै छ !’ हली मन्द मुस्कानले खैनी पिच्च पार्दै लौरो घुमाएर गोरुतिर देखाउँछ र भन्छ, ‘आज गोरु धर्म छाडा परे ।’ घर मालिक आएर हेरे । बहर निकै नै बिरामी थियो, उठ्लाजस्तो थिएन । केहीबेरमै बहर मर्छ । उनले सम्झे छोराले भनेको, ‘आधुनिक तरिकाले जोत्ने हातेमेसिन किन्नुपर्छ, छिटो हुन्छ, सस्तो पनि हुन्छ ।’ यो एउटा उदाहरण हो, परम्परागतखेतीको । गाउँ नै गाउँले भरिएको देश नेपाल । गाउँकै जीवन जिउन धेरै मुस्किल थेगेर बाँचिरहेछन्, गाउँका युवा शक्तिहरु ! बाबुआमाको ज्यालादारीले बल्लतल्ल कलेज पढेकाको प्रमाणपत्र ल्यामिनेसन गरेर बाकसमा थन्को लाग्छ । विपन्न वर्गको उत्थानका लागि सरकारले कुनै पहल गर्न सकेको छैन । जताततै सम्पन्नको बोलबाल छ । सम्पन्नहरु या त सरकारकै नातेलहरो हुन्छन् या पैसाको लहर हुन्छ । दुईवटा लहरो समाउनेले देशमा अवसर पाउँछन्, विदेशमा लगानी गर्न सक्छन् । अथवा, केही चामलमा बियाँझैँ खरो दिमाग भएकाले देशमा अवसर पाँउछन् । बाँकी सबै कपाल बोकेर नेपालमै रन्थनिन्छन् । कोही अभागी कर्म बोकेर बर्मा पुग्छन् । उसो त देशभित्र बसेर केही उद्यम गरौँ भने लगानी न पत्याउने ठालुहरुले नै सरकारको राहदानी खरिद गराएर ऋण दिएर अरब पठाउँछन् । अनि, बहर गोरुझैं नेपाली बहर युवा मुटु फुटालेर काठको बाकसभित्र दागबत्ती लिन आउँछन् । तर पनि सरकारले देशभित्रको विकल्प नखोजेर दिनहुँ दुई हजार युवा बेचिरहेको छ । पहाड बाँझिएको छ, देख्दैन सरकार । तराई प्लटिङ भएको छ,देख्दैन सरकार कृषिप्रधान देश भनेर चिनिने नेपालमा सिँचाइको अभावले उर्वर जमिन सिरुले धार उधाएर बसेको छ । धनियाँको गन्धौरो भारतबाट आयात छ भने खुर्सानी उताबाट न आए यता गाँस अडि्कन्छ । आत्मनिर्भरताको नांगो नारा भजेर विदेशी रेमिट्यान्सले भारत बजार चम्काउनु कतिको दूरदर्शी ठहरिन्छ सरकार ? देश कंगाल हुने दिशातर्फ उन्मुख छ, गणतन्त्र नेपालमा यो क्रम जारी छ । देशभित्र सम्भावनाको खोजीमा दूरदर्शी बन्न किन सक्दैन सरकार ? उत्तर एउटै छ, अज्ञानता सरकारमा अज्ञानता हाबी भो भने चोरी बढ्छ, भष्टाचार मौलाउँछ, सुशासन हराउँछ, जनता बहुलाउँछ, देश परनिर्भर हुन्छ, विदेशीले चलखेल गर्छ, संसारकै नमुना गरिब देश बन्छ । नेपालमा पटक-पटकका शासकको अज्ञानताले नै आज यो अवस्थामा नेपाल पुगेको छ । आजको यो समयसम्म शासकले नेपाली युवाको भविष्य बिगारेर आफ्नो भुँडी भर्ने काम मात्रै गरेका छन् । त्यसैले आउनुहोस् युवा साथीहरु नयाँ सोच बनाएर नयाँ जीवनको सुरुवात गरौं । नयाँ सुशासनको संकल्प गरौं । पारदर्शिताको वाचा गरौं । परिवर्तन हाम्रै पालामा हामीले नै अनुभव गर्नुपर्छ । नेपाली माटोमा नेपाली बुद्धि लगाएर संसार चिनाउने अठोट गरौं । यी सबै कुराका लागि इमानदार बनेर आ-आफ्नो ठाउँबाट प्रण गर्यौँ भने, नेपाल साँच्चिकै सुन्दर हुनेछ । जहाँनियाँ राणाशासनपछिका राजनीतिक उतारचढावले गन्तव्य तोकेको छ । अब उप्रान्त उग्र क्रान्ति गरे पनि या बैमानी राजनीति गरे पनि संघीय गणतन्त्र नेपालभन्दा अर्को हुँदै हुँदैन । योभन्दा माथि कुनै नेपाल बन्दै बन्दैन । नेपाल केवल आर्थिक परिवर्तनले मात्रै समुन्नत बन्न सक्छ भने अब दोबाटोमा अवरोध गर्दै मुर्दावाद र जिन्दावाद हैन, आर्थिक नीतिको राजनीति गरौं । नयाँ उमंगका साथ नयाँशक्तिले नयाँ युवालाई यही अपिल गरेको छ । युरोपेली देश दुई प्रतिशतले कृषि कर्म गरेर सिंगो देशलाई खाद्यान्न पुर्याएर बाहिर निकासी गर्छ । हामी कहाँ ६५ प्रतिशतले कृषि कर्म गरेर परनिर्भर बन्नुपरेको मूल जड नै यहाँको शासकको अदूरदर्शिता हो ।
Opinion
false
[ 0, 15726, 1800, 7, 4024, 5510, 14, 7630, 104, 5, 10, 23, 11457, 1778, 2093, 34, 11, 1105, 4328, 11, 16314, 1618, 161, 8, 13300, 3320, 5, 1963, 17, 20623, 4225, 458, 907, 30, 13074, 4395, 33, 6898, 7, 115, 6135, 18, 6, 9935, 7441, 16, 13, 5, 17972, 30, 2093, 34, 6346, 649, 416, 431, 97, 6, 11057, 132, 5, 416, 431, 97, 11, 2366, 400, 84, 30, 7, 114, 15, 1062, 3654, 37, 400, 84, 1973, 13, 5, 7116, 18281, 34, 15, 10247, 994, 428, 8, 13074, 3767, 85, 400, 84, 30, 6, 6561, 5, 2093, 34, 10, 44, 167, 623, 55, 3234, 1073, 836, 7766, 5553, 65, 85, 400, 84, 593, 2474, 264, 3652, 7200, 55, 10, 780, 11146, 780, 4430, 1241, 3410, 2945, 2076, 785, 60, 4550, 5519, 7, 1241, 5501, 4395, 785, 7883, 13, 5, 274, 1241, 5501, 10, 23, 1177, 2377, 1646, 7, 10, 23, 60, 4395, 108, 178, 5, 10, 6, 581, 743, 6, 4761, 11, 15291, 46, 295, 407, 10, 4835, 3652, 7200, 183, 297, 13411, 24, 14814, 70, 7599, 65, 2093, 34, 11, 16190, 120, 379, 5795, 30, 178, 5, 928, 2751, 1873, 5, 276, 1551, 62, 119, 1363, 20, 400, 84, 30, 6, 121, 13074, 295, 13, 264, 45, 2093, 34, 10509, 12938, 11, 6421, 408, 1373, 2608, 4399, 19739, 17031, 18, 6313, 523, 6561, 9, 4254, 7, 62, 6180, 6313, 640, 12435, 1777, 300, 159, 4391, 1440, 4522, 5, 6135, 18, 319, 37, 1307, 1449, 2932, 2553, 1093, 924, 5, 13985, 191, 6135, 18, 3716, 178, 5, 58, 14189, 717, 11, 639, 7, 62, 14050, 2686, 17972, 30, 536, 30, 17320, 483, 350, 6164, 7, 2370, 1738, 3535, 15, 78, 300, 21, 102, 1295, 649, 2240, 7245, 6, 5, 286, 37, 5605, 4943, 207, 36, 5, 286, 96, 368, 12776, 85, 8203, 18890, 30, 18, 8863, 91, 8900, 5650, 4833, 391, 498, 55, 264, 10934, 6, 6597, 6579, 11, 21015, 1140, 8677, 6, 1998, 6469, 4365, 2616, 109, 15613, 8, 13484, 65, 1033, 5, 3269, 767, 6, 9050, 12, 19, 142, 75, 1661, 24, 760, 104, 5, 9885, 203, 6, 2903, 6789, 13, 5, 203, 55, 526, 60, 196, 96, 946, 13635, 2882, 65, 583, 526, 549, 6, 5522, 78, 5, 3061, 5522, 65, 967, 623, 11, 838, 714, 5647, 7, 2230, 396, 24, 2122, 5, 735, 7, 72, 3322, 8, 453, 5245, 7621, 3307, 65, 7162, 422, 838, 714, 306, 12193, 956, 5, 805, 82, 4063, 2452, 5346, 9, 5599, 23, 5519, 5, 1128, 20460, 2179, 2452, 9361, 9656, 5, 10, 18823, 60, 12046, 1399, 72, 9343, 5920, 29, 396, 10, 23, 14946, 30, 10, 1991, 2224, 259, 37, 501, 5684, 863, 5260, 950, 1322, 2719, 17258, 310, 5, 276, 7, 6135, 18, 6313, 6152, 39, 6135, 18, 391, 3238, 4395, 1154, 18, 2301, 6, 15613, 527, 10536, 220, 7450, 423, 5589, 5, 47, 15, 142, 12046, 6, 1836, 18906, 30, 18, 8312, 89, 93, 391, 5187, 1973, 13, 5, 1907, 17428, 593, 379, 16910, 23, 196, 5, 1629, 19648, 16, 379, 2528, 552, 5269, 196, 419, 11731, 207, 185, 6146, 211, 5699, 6, 11638, 11184, 2237, 409, 1073, 11, 4761, 580, 763, 1356, 888, 13, 5, 1281, 9777, 6, 11531, 452, 18, 65, 3969, 1589, 13, 29, 10172, 3367, 17, 10, 23, 1063, 1831, 8754, 148, 1390, 2377, 1553, 5, 5620, 1993, 946, 836, 65, 1751, 789, 2466, 18, 819, 10595, 11, 397, 443, 10073, 2317, 465, 6, 6136, 12832, 3032, 1646, 196, 121, 207, 7843, 11154, 40, 16888, 6823, 379, 1576, 211, 21, 1544, 355, 13, 5, 12046, 809, 6, 7415, 6136, 12832, 756, 350, 1916, 196, 121, 451, 1148, 379, 148, 6720, 138, 3502, 148, 6720, 138, 10, 17602, 1873, 29, 2817, 4947, 7, 789, 6112, 2294, 8496, 59, 3320, 7, 2984, 2118, 3320, 7, 736, 11755, 3320, 7, 207, 1036, 6657, 1325, 1738, 819, 11, 6991, 10247, 10, 13646, 4227, 3267, 207, 4608, 5, 211, 17196, 12, 3164, 6, 148, 6720, 8338, 37, 136, 21, 313, 36, 493, 13, 5, 1091, 21, 3464, 3164, 11, 39, 391, 6, 2753, 18023, 18, 54, 2130, 9786, 9682, 46, 295, 48, 27, 5, 383, 865, 2676, 391, 3567, 94, 972, 879, 94, 2704, 2381, 3376, 5, 94, 2984, 6, 8159, 3376, 5, 13048, 6, 9148, 3376, 5, 470, 9038, 6327, 334, 37, 841, 1192, 5, 39, 2187, 8, 39, 3295, 1686, 2521, 13171, 11386, 3376, 5, 208, 82, 83, 12, 19, 11843, 3683, 6044, 65, 5656, 9178, 906, 6161, 405, 36, 10, 14571, 1179, 447, 5, 1061, 9777, 1466, 13581, 135, 12, 214, 15188, 11, 1705, 4570, 13, 5, 169, 17759, 8624, 2558, 120, 15, 526, 3060, 8, 408, 921, 120, 15, 778, 1576, 36, 168, 258, 309, 849, 5, 21, 168, 633, 75, 36, 1921, 1921, 23, 5, 36, 1939, 171, 470, 11, 295, 14550, 756, 542, 29, 169, 3294, 17, 65, 8, 3416, 71, 7042, 581, 1237, 9, 1183, 4563, 1237, 7528, 171, 427, 6, 921, 3376, 5, 94, 19531, 12, 246, 94, 3799, 11, 94, 7683, 430, 8267, 28, 13, 5, 5704, 207, 89, 4004, 419, 2179, 109, 7361, 207, 14, 5630, 8636, 18, 488, 4262, 578, 5, 155, 1194, 4219, 4004, 419, 2179, 109, 1036, 6657, 1325, 756, 5751, 975, 11147, 37, 2128, 3164, 6, 148, 15168, 8426, 2778, 20, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,005
10,005
गोविन्द अधिकारी १ फागुन, २०७२, गात्लाङ, रसुवा: सबेरैै काँधका काठ बोकेर उकालो लागेका एक जनालाई मैले सोधेँ – कता हिँड्नु भयो यस्तो जाडोमा ? ‘घार बनाउनु’ उनले स्थानीय लवजमा उत्तर दिए । ‘सरकारले त आउने बैशाख १२ पछि बनाउने भनेको छ नि । सरकारको सहयोग चाहिँदैन ?’ मेरो दोस्रो प्रश्न सुनेपछि भने उनी झाेंक्किएर सरकारलाई अलि अश्लील गाली दिएर भने – ‘यस्तो … सरकारको भर पर्ने हो भने अर्को वर्खामा त सबै मर्छ ।’ नजिकै देखिएको हिमालको चुचुरो सुनौला देखिएको भए पनि गात्लाङमा घाम लागेको थिएन । हामी त्यही गाउँमा वास बसेका थियौँ । दिउँसो रसुवाकै राम्चे स्वास्थ्य चौकी हस्तान्तरण कार्यक्रममा पुग्नु पर्ने भएकाले हाम्रो टोली बिहानै उठेर बाटो लागेको थियो । गात्लाङको स्वास्थ्य चौकी पनि भूकम्पबाट भत्केको थियो । रसुवाका अधिकांश स्वास्थ्य चौकीहरूको पुनर्निर्माण करुणा फाउन्डेसन नेपालले नेदरल्यान्डसको ह्याम फाउन्डेसनको सहयोगमा गरिरहेको छ । यही क्रममा गात्लाङमा स्वास्थ्य चौकी बनाइने ठाउँ हेरेर जान लाग्दा ती सरकारलाई गाली गर्ने पीडित भेटिएका थिए । गात्लाङ रसुवाको उत्तरी भेगमा पर्ने ठूलो तामाङ गाउँ हो । ढुंगा खापेर बनाइएका अधिकांश पुराना घरहरू भुइँचालोबाट भत्किएपछि लामटाङ पद यात्रा मार्गमा पर्ने यस गाउँमा धेरैको ध्यान गएको देखियो । गात्लाङसम्म कच्ची भए पनि मोटर बाटो पुगेको छ । यसैले पनि राष्ट्रिय अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था तथा राष्ट्रसंघीय निकायहरू पुगेका रहेछन् । गात्लाङ वासीले पनि अरू भूकम्पपीडितले जस्तै सरकारको मुख हेरेर करिब वर्ष दिन बिताएछन् । यस पटकको जाडो पालमै काट्नेहरू पनि थुप्रै रहेछन् । केही पुरानै घर मर्मत गरेर बसेका छन् भने केहीले पुरानै सामग्री सामग्री प्रयोग गरेर नयाँ घर बनाएका छन् । पुरानो शैलीको गाउँ अव्यवस्थित छ । सडक, खानेपानीजस्ता सुविधा पु¥याउन अप्ठेरो छ । सामान्य बेलामा बस्ती उठाएर अर्को ठाउँमा बसाउन सजिलो हुँदैन । तर भुइँचालोले भत्काएकाले गात्लाङ गाउँलाई पनि सडकको छेउमा सार्न सायद सजिलै सकिने थियो । तर, सरकारी सुस्ती र संवेदनहीनताले गात्लाङको नवनिर्माणको मौका गुम्दै गएको छ । स्थानीय जनता आफूसँग जे छ र जे भेटिन्छ त्यसैका भरमा जस्तो सकिन्छ त्यस्तै घर बनाउन अग्रसर भइसकेका छन् । कम्तीमा उनीहरूलाई अर्को भूकम्पले नभत्काउने घर बनाउन सहमत र सहयोग गर्न सके पनि हुन्थ्यो । तर, सरकार र गैरसरकारी संस्था कसैको पनि त्यसतर्फ ध्यान गएको देखिएन । अहिले पनि केही गैरसरकारी संस्था बाँस बाँड्दै रहेछन् र एउटा संस्थाले काठका ४ वटा टुक्रा बाँड्न लागेको रहेछ । गएको जेठ असारसम्म यस्ता वस्तु बाँडिएको भए उपयुक्त पनि हुन्थ्यो । अब तिनको खासै अर्थ र उपयोगिता छैन । त्यसमाथि त्यही त्यस्ता काठ जुटाउन खोजेको भए ४ वटाको पैसाले २० वटा किन्न सकिने थियो रे ! बाँस त झन् यसै बाहिरबाट लैजानै पथ्र्यो । अर्थात्, अस्थायी प्रबन्धका लागि दिनुपर्ने सहायता यिनताका दिइएको छ । त्यसमा लागेको खर्च पक्कै पनि निकै धेरै देखिनेछ । बेलैमा संयोजन गर्न सकेको भए अहिले अस्थायी व्यवस्थाकै लागि गरिएको खर्चले स्थायी पक्की घर नै बन्ने थियो । धेरै खर्च भएर पनि खेर जानु नै त हाइटीको रोग हो । सरकारमात्र हैन स्थानीय ठालुहरू पनि संवेदनहीन देखिए । स्यापु्र ेसीको स्वास्थ्य चौकी भवन पनि भूकम्पबाट भत्केको छ । तत्काल सेवा सञ्चालन गर्न सकिने र केही वर्ष सजिलै चल्ने गरी स्वास्थ्य चौकीको आधुनिक सुविधायुक्त भवन त्यहाँ पनि निर्माण गर्न थालिएको छ । भवन आधा बनिसकेपछि स्थानीय ठूलाठालुले रोकिदिएछन् । सडक विस्तार भएमा स्वास्थ्य चौकी रहेको ठाउँसम्म बाटो पुग्छ भनेर । स्वास्थ्य चौकीमा प्रयोग हुने सबै सामग्री ‘प्रिफ्याब’ हुनाले सजिलै सार्न पनि मिल्छ । सार्न नमिल्ने त जगमात्रै हो । जग बनिसकेको छ । बाटो बनेर सार्नुपर्ने नै भए पनि उति कठिन हुँदैन । तत्काल स्वास्थ्य सेवा सञ्चालन गर्न सकिने सुविधा जुटाउन यी भवनहरू बनाइएका हुन् । बाटो बनाउने मजदुरहरूकै लागि पनि स्वास्थ्य सुविधा आवश्यक हुन्छ । तर, कुन्नि केमा चित्त बुझेन आधा जति बनाएपछि राजनीतिक दलका स्थानीय कार्यकर्ताले निर्माण कार्य नगर्न आदेश दिए । स्थानीय जनतासँग कुराकानी गर्दा थाहा पाइएको एउटा कारण चाहिँ के रहेछ भने स्थानीय राजनीतिकर्मीहरूमध्ये अधिकांश बिरामी भए हेलिकप्टर चार्टर गरेर काठमाडौं जानसक्ने रहेछन् । उनीहरूलाई त्यहाँ स्वास्थ्य चौकी राम्ररी सञ्चालन हुनु र नहुनुको खासै अर्थ रहेनछ । स्वास्थ्य चौकी निर्माणबाट प्रत्यक्ष लाभ पनि केही पाउने रहेनछन् । यसैले स्वास्थ्य चौकी नबनाए पनि नोक्सान केही नहुने रहेछ । (राम्चेको स्वास्थ्य चौकी हस्तान्तरण समारोहमा त्यहाँका सांसदले स्थानीय जनतासँग छलफल गरेर अवरोध हटाउने प्रतिबद्धता सार्वजनिकरूपमै गरेका छन् । काम पुनः सुरु भयो भने स्याफ्रबेसीको स्वास्थ्य चौकी पनि एकाध महिनाभित्रै सरकारलाई हस्तान्तरण हुनेछ ।) र अन्त्यमा
Opinion
false
[ 0, 2486, 768, 127, 1286, 7, 2100, 7, 1453, 1348, 9609, 7, 3477, 184, 18275, 69, 183, 8925, 12, 2301, 2452, 7661, 1489, 26, 2280, 257, 4540, 161, 325, 4811, 5510, 97, 163, 223, 3202, 8, 121, 62, 2861, 18, 2371, 45, 58, 122, 9564, 167, 8, 451, 425, 5, 9715, 11, 60, 329, 2879, 333, 186, 356, 639, 13, 330, 5, 501, 202, 2422, 5541, 3219, 229, 308, 609, 14294, 29, 126, 2862, 8317, 2387, 2063, 1632, 2036, 7224, 3741, 1322, 29, 325, 62, 13831, 10, 32, 501, 1669, 177, 20, 29, 258, 504, 12409, 8, 60, 82, 3716, 178, 300, 2507, 631, 1488, 6, 14138, 689, 8143, 631, 99, 15, 1453, 1348, 9609, 8, 3914, 288, 924, 5, 155, 516, 1733, 11610, 1901, 8416, 5, 2235, 3477, 96, 588, 7307, 231, 3404, 2273, 314, 8217, 177, 422, 212, 871, 3917, 8715, 612, 288, 38, 5, 1453, 1348, 9609, 6, 231, 3404, 15, 1118, 17, 14974, 6, 38, 5, 3477, 12, 1001, 231, 3404, 180, 3055, 14236, 10346, 643, 18977, 68, 6, 10, 17399, 10346, 6, 2661, 699, 13, 5, 430, 268, 1453, 1348, 9609, 8, 231, 3404, 7938, 927, 3447, 481, 4248, 271, 1632, 3741, 25, 1246, 8255, 66, 5, 1453, 1348, 9609, 3477, 6, 2353, 4652, 177, 218, 1477, 286, 20, 5, 4958, 2795, 9762, 8280, 1001, 2080, 11781, 18799, 17, 8956, 135, 5979, 797, 442, 908, 646, 10362, 177, 42, 1733, 85, 6, 648, 251, 3437, 5, 1453, 1348, 9609, 116, 8084, 99, 15, 4996, 612, 493, 13, 5, 6314, 15, 111, 316, 5192, 570, 22, 13353, 12098, 963, 4108, 5, 1453, 1348, 9609, 10, 11690, 15, 974, 9738, 11, 487, 501, 1963, 3447, 499, 80, 56, 9519, 956, 5, 42, 249, 6, 3202, 3290, 191, 7830, 49, 15, 1421, 4108, 5, 72, 6144, 159, 3105, 109, 1901, 27, 29, 72, 11, 6144, 953, 953, 151, 109, 94, 159, 2045, 27, 5, 1078, 11589, 286, 14545, 13, 5, 226, 7, 2302, 1110, 751, 6408, 11246, 13, 5, 485, 2499, 1783, 7750, 258, 491, 556, 785, 1982, 849, 5, 47, 18799, 11, 10370, 12, 11, 1453, 1348, 9609, 286, 14, 15, 226, 6, 5534, 11284, 2385, 2600, 823, 38, 5, 274, 414, 8089, 34, 9, 713, 13075, 16625, 11, 1453, 1348, 9609, 6, 1981, 7181, 6, 2259, 6756, 458, 251, 13, 5, 122, 736, 10096, 750, 13, 9, 750, 9481, 861, 12, 4644, 401, 363, 617, 159, 285, 7557, 4269, 27, 5, 2031, 3625, 258, 6030, 5000, 1348, 12, 4297, 159, 285, 2586, 9, 202, 24, 2129, 15, 1815, 5, 274, 196, 9, 5192, 570, 2904, 15, 12642, 648, 251, 8816, 5, 114, 15, 72, 5192, 570, 7251, 9175, 458, 4108, 9, 102, 2286, 2301, 12, 247, 224, 5887, 15301, 288, 1175, 5, 251, 965, 773, 116, 515, 1397, 18135, 99, 1645, 15, 1815, 5, 169, 3038, 2809, 469, 9, 15296, 104, 5, 7314, 516, 1834, 2301, 8362, 3317, 99, 247, 224, 6, 549, 11, 323, 224, 4289, 823, 38, 1512, 264, 7251, 60, 2896, 563, 9527, 4317, 69, 17480, 5, 971, 7, 3750, 5133, 12, 19, 2821, 2467, 3653, 23, 2685, 1283, 13, 5, 1288, 288, 415, 4340, 15, 319, 85, 1925, 178, 5, 10, 13884, 4043, 24, 760, 99, 114, 3750, 179, 96, 19, 51, 415, 11, 1793, 7770, 159, 37, 1014, 38, 5, 85, 415, 266, 15, 4625, 2124, 37, 60, 17908, 34, 6, 652, 20, 5, 196, 1249, 2176, 122, 10, 1991, 2224, 49, 15, 713, 13075, 4355, 2814, 5, 3263, 2065, 1084, 10, 10653, 6, 231, 3404, 800, 15, 1118, 17, 14974, 6, 13, 5, 1178, 162, 292, 24, 823, 9, 72, 80, 2600, 3149, 57, 231, 3404, 6, 1306, 751, 1809, 800, 621, 15, 101, 24, 3230, 13, 5, 800, 1402, 2166, 10241, 122, 991, 1991, 2224, 11, 2181, 91, 3490, 956, 5, 226, 782, 2355, 231, 3404, 35, 927, 116, 612, 3884, 185, 5, 231, 3404, 8, 151, 40, 82, 953, 10323, 5644, 1407, 220, 45, 1594, 2600, 11284, 15, 5943, 5, 11284, 6927, 60, 2626, 3731, 20, 5, 2626, 10718, 13, 5, 612, 3683, 2336, 3488, 37, 99, 15, 6512, 2971, 849, 5, 1178, 231, 162, 292, 24, 823, 751, 8362, 208, 800, 49, 8280, 112, 5, 612, 356, 2740, 49, 96, 19, 15, 231, 751, 287, 78, 5, 274, 19604, 105, 8, 3472, 7682, 23, 1402, 812, 15097, 214, 2019, 122, 10637, 101, 210, 4694, 1197, 425, 5, 122, 12673, 1668, 150, 433, 2089, 102, 95, 2422, 105, 1175, 29, 122, 921, 2913, 7679, 1001, 1307, 99, 6329, 9261, 18, 109, 106, 481, 3751, 4108, 5, 3625, 621, 231, 3404, 5333, 292, 411, 9, 4940, 6, 2809, 469, 11597, 5, 231, 3404, 101, 17, 1186, 1482, 15, 72, 537, 11597, 310, 5, 6314, 231, 3404, 18616, 15, 12083, 72, 715, 1175, 5, 77, 1130, 7307, 6, 231, 3404, 2273, 3135, 4666, 10374, 122, 12673, 508, 109, 3416, 5770, 2157, 176, 15316, 48, 27, 5, 46, 1298, 206, 163, 29, 3263, 4722, 18, 12930, 6, 231, 3404, 15, 6780, 7151, 69, 1632, 2273, 447, 5, 52, 9, 5390, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,006
10,006
योगेश ढकाल दक्षिण कोरियाको एउटा आइएनजिओको नाम हो गुड नेइवर । उसले नेपालमा काम गर्न परिषद्बाट स्वीकृत लियो । तर, नेपालका काम गर्ने साझेदार संस्था छान्यो असल छिमेकी । परिषद्का कर्मचारीका अनुसार कोरियन आइएनजिओले नेपालमा आफ्नो संस्थाको नाम नेपाली रूपान्तरण गरेर आफैँलाई साझेदार संस्था बनायो । यो कानुनत: गैरकानुनी काम हो । तर, अहिलेसम्म उक्त आइएनजिओलाई कारबाही भएको छैन । ०६९ को सुरुमै साउथ एसिया फाउन्डेसन तिब्बतसँग सीमा जोडिएका नेपालका उत्तरी हिमाली जिल्लामा हर्बल प्लान्टेसन प्रोजेक्टको प्रस्ताव बोकेर समाज कल्याण परिषद्मा पुगेको थियो । प्रोजेक्ट ल्याउने सम्झौता फाउन्डेसनले परिषद्सँग गर्‍यो, त्यसपछि सम्पर्कमा नरहेको फाउन्डेसनलाई परिषद्ले ०६९ चैत १५ गते कालोसूचीमा राख्यो । तर, परिषद्ले त्यही संस्थाले नेपालमा काम गरिरहेको त्यतिवेला थाहा पायो, जतिवेला उक्त संस्था अर्को प्रोजेक्ट प्रस्ताव बोकेर परिषद्मा पुग्यो । परिषद्का कर्मचारीका अनुसार अहिले उक्त आइएनजिओको नयाँ प्रोजेक्ट प्रस्ताव परिषद्मा दर्ता भएको छ ।अनियमितता नै अनियमितता नेपालमा लामो समयदेखि काम गर्दै आएका सेभ द चिल्ड्रन इन्टरनेसनल, हेफर इन्टरनेसनल, केयर नेपाललगायत एक दर्जन आइएनजिओले अनियमितता गरेको भन्दै छानबिन भइरहेको छ । अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगमार्फत ती आइएनजिओको अनियमितता छानबिन परिषद्ले गरेको हो । परिषद्का कर्मचारीले दिएको जानकारीअनुसार सेभ द चिल्ड्रेन इन्टरनेसनलले सुनौला हजार दिन नामक स्वास्थ्यसम्बन्धी प्रोजेक्टमा अनियमितताको उजुरी परेको हो । अख्तियारले ०७१ साउन ६ गते पत्र लेखेर सेभ द चिल्ड्रेनमाथि छानबिन गर्न परिषद्लाई भनेको थियो । कर्मचारी भर्नादेखि आर्थिक अनियमिततासम्मको उजुरी अख्तियारमा पुगेको थियो । त्यसैगरी, अमेरिकाको पिएआई आइएनजिओले कर छुटमा सामान ल्याएर दुरुपयोग गरेको आरोप लागेको छ । उसले प्रोजेक्टका लागि ल्याएका सामान निजी प्रयोगमा ल्याएको भन्दै परिषद्ले छानबिन गरेको थियो । छानबिनका क्रममा अनियमितता भएको पुष्टि भयो । त्यसपछि कारबाहीका लागि सिफारिस गर्दै परिषद्ले मन्त्रालयलाई प्रतिवेदन बुझाइसकेको छ । तर, कारबाही भोग्नुको बदला उक्त आइएनजिओले अहिले पनि एक अर्ब ४८ करोड ५६ लाख ६२ हजार रुपैयाँको स्वास्थ्यसम्बन्धी नयाँ प्रोजेक्ट सञ्चालन गरिरहेको छ । परिषद्ले दिएको जानकारीअनुसार एक वर्षयता नौवटा आइएनजिओको अनियमिततामाथि छानबिन गरिएको छ । जर्मनीको शान्ति लेप्रोसी, फिनल्यान्डको डेमो फिनल्यान्ड, अमेरिकाको पिएसआई नामक आइएनजिओमाथि छानबिन प्रक्रिया पूरा भएको छ ।विवरण मात्रै नेपालमा समाज कल्याण परिषद्ले दिएको तथ्यांकअनुसार परिषद्मा प्रोजेक्ट स्वीकृत लिएर आएका आइएनजिओले ०१५ का लागि ११ अर्ब ६८ करोड ३२ लाख ६८ हजार दुई सय ८२ रुपैयाँ बजेट ल्याएका थिए । त्यसरी कार्यक्रम स्वीकृत लिने आइएनजिओको संख्या दुई सय छ । दुई वर्षपहिला दुई सय ६२ वटा आइएनजिओले परिषद्बाट कार्यक्रम स्वीकृत गराएका थिए । तर, ०१५ मा दुई सय १२ वटा आइएनजिओले मात्रै कार्यक्रम स्वीकृत गराएको परिषद्का एक कर्मचारीले जानकारी दिए । ती आइएनजिओको कुल बजेट भने ५२ अर्ब ७५ करोड ४३ लाख १६ हजार आठ सय ९० रुपैयाँ रहेको छ । आइएनजिओको बजेट प्रशस्त देखिने तर काम नदेखिने गरेको परिषद्का पूर्वसदस्य–सचिव रवीन्द्रकुमार स्वीकार गर्छन् । ‘पाँच वर्षको प्रोजेक्ट परिषद्बाट स्वीकृत गराउँछन् तर त्यसको रिपोर्टमाथिको छलफल भने तीन वर्षमा मात्रै हुने गर्छ । यसले उनीहरू के गर्छन् भन्ने यकिन गर्न सकिँदैन,’ रवीन्द्रकुमारले भने ।बजेट यकिन हुँदैन आइएनजिओले नेपालमा ल्याउने बजेट पनि यकिन हुँदैन । परिषद्मा प्रोजेक्ट स्वीकृत गराएर आउने बजेट यथार्थ नहुने गरेको स्वयं परिषद्का कर्मचारी स्वीकार गर्छन् । आइएनजिओले प्रोजेक्ट स्वीकृत गराउँदा काम गर्ने क्षेत्रसहित बैंक खातासमेत उल्लेख गर्नुपर्छ । ‘प्रोजेक्ट पास गराउन यो काम त आइएनजिओले पूरा गर्छन् । तर, परिषद्लाई दिएकोबाहेकको बैंक खातामा डलर कारोबार हुने गरेकोसमेत भेटिएको थियो, त्यसको छानबिनको जिम्मेवारी राष्ट्र बैंकको हो । तर, अहिलेसम्म भएको छैन,’ पूर्वसदस्य–सचिव रवीन्द्रकुमारले भने । परिषद्ले केही वर्षपहिला डलर एटिएमसमेत फेला पारेको थियो । परिषद्ले अहिलेसम्म उक्त डलर एटिएम कसले सञ्चालन गरेको थियो भन्ने सार्वजनिक गरेको छैन । त्यसबारे राष्ट्र बैंकले समेत छानबिन गरेको छैन । आइएनजिओले ल्याउने बजेट यकिन नहुने अर्को कारणबारे रवीन्द्रकुमारले भने, ‘परिषद्सँग एउटा प्रोजेक्टको प्रस्तावमा सम्झौता गर्ने, डोनर एजेन्सीसँग अर्को प्रस्तावमा सम्झौता गर्ने गरेका छन् ।’ त्यसैगरी, लेखापरीक्षणमा समेत अनियमितता हुने गरेको उनको भनाइ छ । सिडियो कार्यालयमा बुझाउने लेखा परीक्षणको प्रतिवेदन, परिषद्मा बुझाउने प्रतिवेदन र डोनर एजेन्सीलाई बुझाउने प्रतिवेदन फरक–फरक भेटिने गरेको पनि उनको भनाइ छ । ‘कुनै आइएनजिओ त परिषद्मा वास्तविक रकमको १० प्रतिशत रकम मात्रै देखाउन पनि आउँछन् । तर, ऐनको अभावले कारबाही गर्न सकिँदैन,’ उनले भने ।परिषद् किन गर्दैन कारबाही समाज कल्याण परिषद्ले आइएनजिओलाई कारबाही गर्न सक्ने हैसियत राख्दैन । परिषद्को ऐनमा आइएनजिओलाई कारबाही गर्ने क्षेत्राधिकार छैन । ऐनमा परिषद्सँग आबद्ध भएको संस्थालाई परिषद्को सिफारिसमा सरकारले निलम्बनसम्म गर्न सक्नेछ । सरकारले त्यसरी निलम्बन गरेर कार्यसमितिमध्येकै सदस्यबाट नयाँ कार्यसमिति बनाउन सक्छ । परिषद्ले भने दण्डित गर्न सक्दैन । ऐनले आइएनजिओको हकमा छुट्टै केही नबोलेको र यही कानुनी आधारमा टेकेर आइएनजिओलाई कारबाही गर्न नसकिने पूर्वसदस्य–सचिव रवीन्द्रकुमारले बताए ।संविधानमै आइएनजिओलाई मान्यता नेपालको नयाँ संविधानले आइएनजिओलाई संवैधानिक हैसियत प्रदान गरेको छ । ऐनबाट नियमन हुने संघसंस्थालाई संवैधानिक हैसियत प्रदान गरेर संविधानसभाले गलत काम गरेको कानुन व्यवसायीहरूको भनाइ छ । पूर्वमहान्याधिवक्ता प्रा. डा. युवराज संग्रौला अहिलेको संविधानले संसारमा नै नभएको अभ्यास गरेर आइएनजिओमार्फत देश सञ्चालन गर्न खोजेको टिप्पणी गर्छन् । कानुन व्यवसायीहरूका अनुसार संविधानको धारा ५१ को ञ (१४) मा उल्लेख गरिएको उक्त बुँदा सबैभन्दा गलत र खतरानक छ । उक्त धारामा ‘सामुदायिक तथा राष्ट्रिय वा अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संघसंस्थाको लगानी र भूमिकालाई जवाफदेही र पारदर्शी बनाउँदै त्यस्ता संस्थाको स्थापना, स्वीकृति, सञ्चालन, नियमन र व्यवस्थापनका लागि एकद्वार प्रणाली अपनाउने र राष्ट्रिय आवश्यकता र प्राथमिकताका क्षेत्रमा मात्र त्यस्ता संघसंस्थालाई संलग्न गराउने’ उल्लेख गरिएको छ । यसले आइएनजिओलाई लगानीकर्ताका रूपमा व्याख्या र मान्यता दियो संविधानमार्फत । ‘संविधानमा आइएनअिजोलाई छिराउनै हुँदैन, ती संस्थालाई ऐन वा नीतिबाट नियमन गर्ने हो,’ संग्रौलाले भने । त्यसमाथि आइएनजिओ कहिल्यै पनि लगानीकर्ता होइनन् । ती संस्थाले कहिल्यै पनि उद्योगधन्दामा लगानी गर्दैनन्, मात्र सहयोगी हुन् । कानुन आयोगका पूर्वसचिव तथा अधिवक्ता मोहन बन्जाडेको पनि यस्तै भनाइ छ । बन्जाडे भन्छन्, ‘संविधानमै गलत व्याख्या गरी गलत अभ्यास गरिएको छ ।’आइएनजिओको प्रभावमा संविधानका २९ धारा असोज ३ गते जारी भएको नेपालको संविधानका २९ वटा धारा आइएनजिओको प्रभावमा लेखिएको कानुनविद्हरूको टिप्पणी छ– संविधानका धारा ४ को उपधारा १ मा उल्लेख धर्मनिरपेक्षतासम्बन्धी व्यवस्थादेखि संविधानको धारा ३०६ मा अल्पसंख्यकको परिभाषासम्ममा आइएनजिओको प्रभाव देखिएको छ । ‘संविधान निर्माणमा अर्बौं खर्चेर आइएनजिओले नेपालको संविधानमा प्रभाव देखाएका छन्,’ कानुन आयोगका पूर्वसचिव तथा अधिवक्ता मोहन बन्जाडेले भने । संविधानको धारा ७ मा सरकारी कामकाजको भाषामा देवनागरी लिपिमा लेखिने नेपाली भाषा नेपालको सरकारी कामकाजको भाषा हुनेछ भनियो । तर, राष्ट्रभाषाका रूपमा प्रयोग गरिएन । नेपाली भाषालाई राष्ट्रिय भाषाबाट अलग गरिएको छ । ‘खासगरी पृथ्वीनारायण शाहको पालादेखि नै नेपालको संस्कृतिमाथि पश्चिमाले प्रहार गरिरहेका थिए । अहिले त्यसैको निरन्तरता संविधानमा देखिएको हो,’ संग्रौलाले भने । धारा ५१ को क(२)मा उल्लेख गरिएको सहिष्णुता, ख (१) मा उल्लेख सांस्कृतिक रूपान्तरण, ग (५) मा उल्लेख धर्म, प्रथा, परम्परा, रीति, संस्कारको नाममा भएका विभेद, शोषण, अन्याय र असमानताको अन्त्य गर्ने विषय उल्लेख गरेर नेपाली संस्कृतिमाथि योजनाबद्ध प्रहार गरेको अधिवक्ता बन्जाडेको तर्क छ । त्यसैगरी, संविधानको धारा २१५ को उपधारा ४ मा उल्लेख गरिएको अल्पसंख्यक समुदायलाई स्थानीय निकायमा प्रतिनिधित्व गराउनेबारेको बुँदा आइएनजिओले धार्मिक समुदायको प्रतिनिधित्व गराउने योजनाअनुरूप थपिएको आशंका छ । अल्पसंख्यक जातिलाई प्रतिनिधित्व गराउन सकिने भए पनि अल्पसंख्यक समुदाय भनेर आइएनजिओले क्रिस्चियानिटीलाई परिभाषित गरेको कानुन व्यवसायीले टिप्पणी गरेका छन् । संविधानको धारा ३०६ मा ‘अल्पसंख्यकको परिभाषामा संघीय कानुनअनुसार निर्धारित प्रतिशतभन्दा कम जनसंख्या भएको धार्मिक समूह पनि सम्झनुपर्नेछ’ भनिएको छ । यो आइएनजिओले सीधा रूपमा गरेको धार्मिक राजनीति हो ।
Opinion
false
[ 0, 12723, 3948, 420, 7025, 102, 5932, 23, 1911, 892, 6, 157, 20, 6984, 1321, 435, 181, 18, 5, 1062, 211, 46, 24, 1878, 17, 2588, 5860, 5, 274, 547, 46, 25, 7002, 570, 13, 8622, 382, 4045, 1655, 5, 1878, 12, 678, 12, 92, 12524, 5932, 23, 1911, 892, 11, 211, 54, 1900, 157, 39, 6699, 109, 3173, 14, 7002, 570, 4908, 5, 21, 424, 5325, 6793, 46, 20, 5, 274, 1191, 170, 5932, 23, 1911, 892, 14, 992, 16, 104, 5, 10, 722, 13855, 10, 6, 206, 191, 9147, 1401, 10346, 3084, 63, 964, 4867, 547, 2353, 2323, 328, 6412, 2139, 11435, 2616, 7208, 6, 694, 2452, 518, 4042, 1878, 8, 493, 38, 5, 7208, 1427, 560, 10346, 11, 1878, 63, 906, 21, 7, 543, 987, 8, 3515, 10346, 14, 1878, 11, 10, 722, 13855, 1670, 299, 130, 17735, 8, 14186, 5, 274, 1878, 11, 516, 2286, 211, 46, 699, 1047, 12424, 433, 5974, 7, 812, 12424, 170, 570, 258, 7208, 694, 2452, 1878, 8, 2113, 5, 1878, 12, 678, 12, 92, 114, 170, 5932, 23, 1911, 892, 6, 94, 7208, 694, 1878, 8, 601, 16, 13, 5, 877, 5111, 225, 138, 37, 4349, 211, 402, 2571, 46, 71, 254, 15297, 512, 1718, 3435, 1084, 23, 9336, 7, 1391, 6566, 9336, 7, 14347, 36, 700, 26, 1922, 5932, 23, 1911, 892, 11, 4349, 28, 192, 2606, 417, 13, 5, 2870, 2917, 521, 1490, 748, 271, 5932, 23, 1911, 892, 6, 4349, 2606, 1878, 11, 28, 20, 5, 1878, 12, 5118, 245, 125, 496, 15297, 512, 18919, 9336, 11, 689, 8143, 93, 56, 1380, 231, 793, 7208, 8, 4349, 6, 2440, 346, 20, 5, 2870, 11, 19204, 701, 232, 130, 894, 6954, 15297, 512, 18919, 312, 2606, 24, 1878, 14, 639, 38, 5, 678, 1674, 132, 171, 4349, 2364, 2440, 2870, 8, 493, 38, 5, 2131, 7, 1358, 13697, 2836, 5932, 23, 1911, 892, 11, 272, 1608, 8, 1458, 3132, 2917, 28, 728, 288, 13, 5, 1062, 7208, 12, 19, 4492, 1458, 711, 6441, 1314, 192, 1878, 11, 2606, 28, 38, 5, 2606, 12, 268, 4349, 16, 2796, 163, 5, 543, 992, 12, 19, 904, 71, 1878, 11, 11027, 1065, 5816, 3144, 13, 5, 274, 992, 10297, 6, 9152, 170, 5932, 23, 1911, 892, 11, 114, 15, 26, 557, 3961, 236, 5029, 129, 6489, 93, 322, 6, 231, 793, 94, 7208, 292, 699, 13, 5, 1878, 11, 245, 125, 496, 26, 9630, 10, 19396, 5932, 23, 1911, 892, 6, 4349, 312, 2606, 51, 13, 5, 2707, 6, 658, 10, 11, 9357, 398, 7, 2534, 23, 6367, 6, 1602, 61, 65, 2534, 23, 6367, 7, 1358, 10, 13233, 2836, 1380, 5932, 23, 1911, 892, 312, 2606, 651, 364, 16, 13, 5, 657, 8361, 295, 211, 518, 4042, 1878, 11, 245, 14884, 1878, 8, 7208, 2588, 351, 254, 5932, 23, 1911, 892, 11, 8821, 2351, 183, 19, 348, 557, 7715, 236, 2338, 129, 7715, 93, 89, 140, 8127, 322, 522, 4492, 66, 5, 3654, 128, 2588, 705, 5932, 23, 1911, 892, 6, 669, 89, 140, 13, 5, 89, 80, 17704, 89, 140, 6489, 224, 5932, 23, 1911, 892, 11, 1878, 17, 128, 2588, 2737, 66, 5, 274, 8821, 2351, 43, 89, 140, 333, 224, 5932, 23, 1911, 892, 11, 295, 128, 2588, 2121, 1878, 12, 26, 5118, 125, 425, 5, 271, 5932, 23, 1911, 892, 6, 691, 522, 29, 4851, 557, 2657, 236, 5415, 129, 709, 93, 1060, 140, 2773, 322, 35, 13, 5, 5932, 23, 1911, 892, 6, 522, 2833, 1925, 47, 46, 17146, 28, 1878, 12, 233, 18644, 86, 6501, 7578, 910, 1697, 890, 5, 62, 11545, 619, 7208, 1878, 17, 2588, 7131, 310, 47, 467, 2529, 7491, 508, 29, 173, 1125, 295, 40, 578, 5, 438, 1115, 105, 890, 53, 9489, 24, 6057, 1419, 7578, 910, 11, 29, 5, 18462, 9489, 849, 5932, 23, 1911, 892, 11, 211, 1427, 522, 15, 9489, 849, 5, 1878, 8, 7208, 2588, 5260, 329, 522, 2725, 715, 28, 2692, 1878, 12, 678, 1697, 890, 5, 5932, 23, 1911, 892, 11, 7208, 2588, 11704, 46, 25, 164, 354, 645, 3209, 345, 336, 1192, 5, 62, 21462, 1915, 931, 21, 46, 60, 5932, 23, 1911, 892, 11, 364, 890, 5, 274, 1878, 14, 245, 2193, 6, 645, 7594, 1021, 1038, 40, 28, 345, 3877, 1449, 467, 2606, 6, 891, 357, 2049, 20, 5, 274, 1191, 16, 11011, 233, 18644, 86, 6501, 7578, 910, 11, 29, 5, 1878, 11, 72, 80, 17704, 1021, 16869, 345, 2005, 1859, 38, 5, 1878, 11, 1191, 170, 1021, 16869, 4147, 292, 28, 38, 53, 176, 28, 104, 5, 12783, 357, 1121, 103, 2606, 28, 104, 5, 5932, 23, 1911, 892, 11, 1427, 522, 9489, 715, 258, 95, 273, 7578, 910, 11, 405, 62, 14153, 108, 63, 102, 7208, 6, 694, 8, 560, 1803, 3150, 23, 18, 1689, 63, 258, 694, 8, 560, 25, 48, 27, 300, 2131, 7, 10, 17680, 8, 103, 4349, 40, 28, 145, 765, 13, 5, 409, 11658, 1829, 7303, 3579, 1487, 6, 1065, 7, 1878, 8, 7303, 1065, 9, 3150, 23, 18, 1689, 14, 7303, 1065, 611, 86, 6993, 15478, 28, 15, 145, 765, 13, 5, 62, 9579, 5932, 23, 1911, 892, 60, 1878, 8, 2781, 335, 6, 217, 235, 335, 295, 3382, 15, 5589, 5, 274, 803, 6, 11638, 992, 24, 6057, 1419, 58, 29, 5, 14153, 108, 350, 4167, 992, 518, 4042, 1878, 11, 5932, 23, 1911, 892, 14, 992, 24, 395, 5377, 2192, 23, 5, 1878, 6, 9165, 5932, 23, 1911, 892, 14, 992, 25, 15331, 104, 5, 9165, 1878, 63, 3528, 16, 6306, 1878, 6, 904, 8, 142, 5154, 116, 24, 8156, 5, 142, 3654, 5154, 109, 4531, 562, 96, 240, 17, 94, 4531, 285, 542, 5, 1878, 11, 29, 6050, 225, 24, 1916, 5, 803, 11, 5932, 23, 1911, 892, 6, 4012, 2185, 72, 10886, 30, 6, 9, 430, 1817, 393, 11152, 5932, 23, 1911, 892, 14, 992, 24, 4034, 233, 18644, 86, 6501, 7578, 910, 11, 197, 5, 13323, 191, 5932, 23, 1911, 892, 14, 844, 124, 94, 4186, 5932, 23, 1911, 892, 14, 2738, 5377, 359, 28, 13, 5, 803, 17, 5499, 40, 6255, 14, 2738, 5377, 359, 109, 11866, 1361, 46, 28, 424, 13680, 6, 765, 13, 5, 233, 3643, 11132, 2350, 181, 11514, 6195, 454, 3950, 18624, 2135, 4186, 4132, 37, 590, 1563, 109, 5932, 23, 1911, 892, 748, 207, 292, 24, 3317, 2856, 890, 5, 424, 13680, 12, 92, 2551, 1767, 4477, 10, 6, 10, 11172, 77, 3873, 52, 43, 336, 51, 170, 8087, 282, 1361, 9, 2472, 23, 44, 13, 5, 170, 1767, 8, 11762, 16090, 15158, 22, 111, 50, 316, 5192, 6255, 6, 396, 9, 634, 14, 13917, 9, 7492, 4678, 1834, 1900, 305, 7, 3151, 7, 292, 7, 5499, 9, 7088, 19, 26, 7005, 901, 14283, 9, 111, 857, 9, 1583, 12, 144, 90, 1834, 6255, 14, 1054, 807, 45, 336, 51, 13, 5, 438, 5932, 23, 1911, 892, 14, 4661, 12, 100, 2745, 9, 844, 3223, 324, 748, 5, 62, 13323, 8, 5932, 23, 877, 2463, 65, 14, 9604, 785, 69, 6678, 271, 6306, 803, 50, 427, 17, 5499, 25, 7860, 18624, 11, 29, 5, 7314, 5932, 23, 1911, 892, 1536, 15, 4661, 4931, 5, 271, 2286, 1536, 15, 18321, 8, 396, 9313, 7, 90, 2585, 112, 5, 424, 4757, 233, 6501, 22, 5155, 2647, 6124, 719, 1778, 6, 15, 726, 765, 13, 5, 6124, 719, 1778, 1551, 62, 13323, 191, 1361, 2745, 57, 1361, 1563, 51, 13, 300, 18260, 23, 1911, 892, 6, 854, 8, 324, 12, 852, 1767, 777, 175, 130, 355, 16, 124, 324, 12, 852, 224, 1767, 5932, 23, 1911, 892, 6, 854, 8, 2040, 424, 3825, 180, 2856, 13, 86, 324, 12, 1767, 247, 10, 6, 12089, 127, 43, 336, 10780, 793, 179, 132, 2551, 1767, 175, 5987, 43, 9884, 6, 4623, 116, 8, 5932, 23, 1911, 892, 6, 854, 631, 13, 5, 62, 13323, 2839, 557, 848, 16351, 5932, 23, 1911, 892, 11, 124, 5164, 854, 8020, 12245, 424, 4757, 233, 6501, 22, 5155, 2647, 6124, 719, 1778, 11, 29, 5, 2551, 1767, 301, 43, 414, 9334, 6, 1428, 15052, 4561, 8, 446, 574, 39, 440, 124, 414, 9334, 6, 440, 447, 10146, 5, 274, 357, 8048, 12, 100, 151, 14264, 5, 39, 440, 14, 111, 440, 17, 2134, 51, 13, 5, 62, 1385, 68, 2613, 3921, 5063, 11057, 132, 37, 124, 1010, 312, 9501, 11, 1787, 882, 66, 5, 114, 861, 6, 2620, 5164, 631, 7860, 18624, 11, 29, 5, 1767, 4477, 10, 6, 10, 44, 1087, 2274, 52, 8, 336, 51, 16583, 7, 665, 15076, 43, 336, 1231, 6699, 7, 473, 77, 2351, 52, 43, 336, 8433, 3892, 7, 1173, 7, 17036, 7, 1813, 6, 846, 73, 2970, 7, 6194, 7, 5123, 9, 12327, 6, 919, 25, 372, 336, 109, 39, 1010, 312, 15677, 1787, 28, 5155, 6124, 719, 1778, 6, 2142, 13, 5, 2131, 7, 2551, 1767, 143, 4830, 10, 6, 12089, 247, 43, 336, 51, 9884, 1193, 14, 122, 5959, 1957, 807, 273, 6, 8087, 5932, 23, 1911, 892, 11, 788, 2481, 1957, 807, 289, 9215, 7220, 4312, 13, 5, 9884, 1506, 14, 1957, 931, 823, 99, 15, 9884, 1193, 185, 5932, 23, 1911, 892, 11, 5244, 337, 2241, 4249, 5904, 14, 9047, 28, 424, 784, 11, 2856, 48, 27, 5, 2551, 1767, 175, 5987, 43, 3186, 13380, 1860, 11932, 44, 6, 4623, 8, 778, 424, 496, 4518, 235, 168, 216, 1442, 16, 788, 388, 15, 8634, 1272, 178, 45, 1308, 13, 5, 21, 5932, 23, 1911, 892, 11, 12587, 100, 28, 788, 921, 20, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,007
10,007
डा. गोपाल सिवाकोटी ‘चिन्तन’ सह-प्राध्यापक तथा अन्तर्राष्ट्रिय कानुनविद् १. विषय प्रवेश अहिले नेपाललाई विभिन्न रूपमा छिन्नभिन्न बनाउन सके तराई भूभागलाई समग्र नेपालबाट अलग गर्ने हदैसम्मका विखण्डनकारी राज्यविरुद्धको अपराधजन्य गतिविधि भइरहेका छन् । सर्वसाधारण जनताको शान्ति र सुरक्षासँग सम्बन्धित संविधान तथा कानुन प्रदत्त अधिकारहरू जबर्जस्ती उल्लङ्घन गर्ने कार्य भइरहेका छन् । हो, शान्तिपूर्ण गतिविधि गर्ने अधिकार सबैलाई छ तर नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय सिमाना (दशगजा) नै कब्जामा लिएर बदनियतपूर्ण भारतीय नाकाबन्दीलाई सहज बनाउने, नेपाली भूमिभित्र भारतको झन्डा र भारतका जातिवादी/हिन्दूवादी प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको फोटो छातीमा टाँसेर नम्बरबिनाका मोटरसाइकलमा र्‍याली निकाल्ने तथा सर्वसाधारण जनता र सवारी साधनलगायत निजी तथा सार्वजनिक सम्पत्तिमाथि ढुंगामुढा र आगजनी गर्नेजस्ता कार्य भइरहेका छन् । मानौँ, आजसम्म नेपाली शासकले तराईवासीमाथि अन्याय, शोषण र भेदभाव गरे भन्ने भ्रम फैलाइएको छ । जब कि मधेसी जनताका दुश्मन भनेका त्यहीँ हुर्के-बढेका मधेसी मूलका कथित उच्च जातीय सम्भ्रान्त शोषक वर्ग हुन् भन्ने कुरा बिर्सने काम भएको छ । सारा नेपाली जनता मूलतः वर्गीय शोषणको सिकार भएका छन् र उनीहरूको मुख्य मुक्तिको प्रश्न भनेको वर्गीय मुक्तिको सवाल हो भन्ने कुरा छायामा पारिएको छ । कुनै पनि किसिमका भेदभाव र शोषणहरूको समाधानका निमित्त विद्यमान अन्तर्राष्ट्रिय मानवअधिकार कानुन तथा नेपालमा तिनको प्रभावकारी कार्यान्वयनबाट सम्भव छ भन्ने कुरा लत्याइएको छ । विगतमा तिनै राजा वीरेन्द्रका पालामा राष्ट्रिय जनसंख्या आयोगले २०३९ सालमा स्वर्गीय डा. हर्क गुरुङ संयोजक रहेको एक बसाइँ-सराइ अध्ययन कार्य समूह गठन गर्‍यो । यस समूहले तयार गरेको ‘नेपालमा आन्तरिक तथा अन्तर्राष्ट्रिय बसाइँ-सराइसम्बन्धी मूल प्रतिवेदन’ ०४० साउन २३ गतेका दिन राष्ट्रिय जनसंंख्या आयोगको अध्यक्षसमेत रहेका प्रधानमन्त्रीसमक्ष पेस गर्‍यो । तर सो प्रतिवेदन अन्य धेरै प्रतिवेदनझैँ कहिल्यै पनि सार्वजनिक गरिएन । यस प्रतिवेदनले तराईमा विद्यमान नागरिकताको समस्या र भारतीय अनियन्त्रित भारतीय आप्रवासनको प्रभाव तथा खुला सिमानालाई नियन्त्रण र व्यवस्थित गर्दै नेपालभित्र श्रम गर्ने भारतीय विदेशीका लागि समेत श्रम अनुमतिपत्रको व्यवस्था गर्नुपर्नेजस्ता सुझावहरू पेस गरेको थियो । तर, यस प्रतिवेदनलाई कहिल्यै पनि सार्वजनिक गरिएन (बरु यसै लेखकबाट सूचनाको हकको सहारा लिँदै ०५१ सालमा छापेर यसलाई सार्वजनिक गर्ने कार्य भएको थियो) । यसका सुझावहरूको कार्यान्वयन पनि भएन । बरु उल्टै यस प्रतिवेदनको संयोजक रहेका डा. गुरुङलाई भारतविरोधी प्रतिवेदन तयार गरेको भन्ने आसयले फासी दिनुपर्ने मागसमेत गरियो । तर अहिले परिस्थिति बदलिएको छ । यस प्रतिवेदनमा अघि सारिएका सुझावहरूको सान्दर्भिकता झन् झन् बढेको छ । यस परिप्रेक्ष्यमा, हामीले सबै वर्ग र समुदायका समान हक, अधिकार र विकासका लागि समान अवसरको वातावरण सुनिश्चित गर्न आन्तरिक रूपमा गर्नुपर्ने गृहकार्यहरू धेरै छन् र ती हुँदै पनि जानेछन् । अहिलेको संविधान बहुसंख्यक नेपालीका निमित्त एउटा अपूर्ण दस्तावेज हो तथापि यसलाई संशोधन वा खारेज गर्ने र नयाँ संविधान निर्माण गर्ने दीर्घकालीन प्रक्रिया सधैँ खुला छँदै छ नै । तर यही संविधानलाई आधार बनाएर तराईमा आगो बाल्ने, तराईलाई सिक्किम, फिजी र क्राइमिया बनाउने धम्की दिने, कहिले दशगजाभित्र त कहिले दशगजापारि बसेर भारतीय नेता र सुरक्षाकर्मीहरूको संरक्षणमा नेपाली भूमिमाथि ढुंगामुढा गर्ने तथा छिमेकी भारतको समस्त छिमेकीविरोधी मोदी सरकारलाई हस्तक्षेका लागि खुला निमन्त्रणा दिने कार्य आजको विश्वमा कुनै पनि मुलुकमा स्वीकार्य हुँदैन । यदि कसैले त्यस्तो कार्य गर्छ भने ऊ स्वतः कडा कानुनी सजायको भागिदार हुन्छ । त्यस्तो अवस्था कदापि मानवअधिकार उल्लंघनको विषय हुँदैन । संयुक्त राष्ट्रसंघीय सन्धिसम्झौताअन्तर्गत स्थापित आत्मनिर्णयको अधिकार विशुद्ध रूपमा आफ्ना नागरिक, राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक अधिकारहरूको प्रत्याभूतिसँग मात्र सीमित रहेको छ । त्यस्तै, आदिवासी तथा कबिला समुदायको अधिकारसम्बन्धी महासन्धि (आइएलओ महासन्धि नं. १६९) पनि आदिवासी तथा कबिला समुदायको जमिन, संस्कार, सँस्कृति र परम्पराको संरक्षणसँग मात्र सम्बन्धित रहेको छ । यस महासन्धिले आदिवासी र जनजातिका बारेमा पनि स्पष्ट परिभाषा र वर्गीकरण गरेको छ । सबै आदिवासी जनजाति हुन् तर सबै जनजाति आदिवासी होइनन् भन्ने मापदण्ड स्थापित गरेको छ । आदिवासीको हैसियतमा अधिकार र सुविधा दाबी गर्नका निमित्त अझै पनि आफ्नै परम्परागत थातथलोमा रहेर प्राकृतिक स्रोतमा आधारित जीवनप्रणाली निर्वाह गर्दै आफ्नै भेषभूषा, भाषा, धर्म र संस्कृतिको अवलम्बन गरिरहेको हुनुपर्दछ । अन्यथा आधुनिक जीवनशैली र जीवनप्रणालीमा प्रवेश गरिसकेपछि उनीहरूको अधिकार आदिवासीका रूपमा नभई जनजातिका रूपमा मात्र भाषा, धर्म र सँस्कृतिको संरक्षणमा मात्र सीमित हुने व्यवस्था गरेको छ । तर नेपालमा त यस आधारमा को हो जनजाति र को होइन आदिवासी भन्ने कुरा नै नछुट्याई सबैले आफैँले आफैँलाई आदिवासी वा आदिवासी जनजाति घोषणा गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, मान्यता र व्यवहारको अराजक व्याख्या गरेको अवस्था छ । मानौँ, संसारमा नेपालजस्तो जातिवादी मुलुक कतै छैन भन्ने भ्रम फैलाइएको छ । वर्तमानमा समानता र समान अवसरका अधिकारहरू सुनिश्चित गर्दै साझा समृद्धिका निमित्त भावी यात्रा सुरु गर्नुको सट्टा नेपाल र नेपाली समाजलाई अधिकार, आरक्षण र समावेशिताका नाममा कबिला युगमा फर्काउने दूष्प्रयास भइरहेको छ । यस्तो प्रतिगामी यात्रा हामी कसैका निमित्त उपयोगीसिद्ध नहुने निश्चित छ । दुःखको कुरा, विगतमा जनयुद्धताका शक्तिसञ्चय र परिचालन गर्ने क्रममा वर्गीय मुक्तिको सवाललाई छायाँमा पारेर जातीय मुक्तिको सवाललाई गलत दिशामा मोडियो । एकातिर यस्तो जातीय विद्वेेष र द्वन्द्वको विष रोप्ने, अर्कोतिर, पुरानै ढाँचा र ढर्राको पश्चिमा संसदीय राजनीतिको दलदलमा फँस्ने अनि आफ्नो सैद्धान्तिक एवं राजनीतिक दिवालियापनको बचाउ गर्ने नाममा २१औँ शताब्दीमा माक्र्सवाद, लेनिनवाद, माओवाद र कम्युनिस्ट पार्टीको प्रयोजन समाप्त भयो भन्दै कुर्लने युरोपेली शैलीका अराजकतावादी व्यक्ति र समूहहरूबाट हामी भोलि पनि सर्तक हुनैपर्दछ । यस्तै छद्मभेषी नेता र नेतृत्वका कारण नै मुलुकलाई आजसम्म नयाँ गतिमा फड्को मार्न नसकेकोतर्फ हामी सबैको ध्यान जान जरुरी छ । हाल आएर तराईमा विद्यमान भारतनिर्देशित एवं मूलतः नक्कली र अंगीकृत नागरिकता लिएका केही नेताहरूबाट उचालिएको अराजक आन्दोलनको चिरफार गर्दै समग्र नेपाल र नेपाली सबै समस्याहरूको समग्र समाधानका निमित्त यस प्रतिवेदनमा समाविष्ट नीतिगत समीक्षा र सुझावहरू उपयोगीसिद्ध छन् । आशा छ, विश्वको सर्वसुन्दर भूमि तथा ब्रम्हाण्डकै एक साझा र सुन्दर बगैँचारूपी नेपाल र नेपाली जनताको साझा समृद्धिप्रति इमानदार र देशभक्त सबैका निमित्त यो पुस्तिका उपयोगीसिद्ध हुनेछ । तराईमा विद्यमान मूलतः कृत्रिम तथा अन्य समसामयिक समस्याहरूको समाधानका निमित्त कुनै वार्ता, संवाद र सहमति र संविधान संशोधन गर्नुभन्दा पहिले सबै पक्षबाट यस बसाइँ-सराइसम्बन्धी यस प्रतिवेदनका नीतिगत समीक्षा र सुझावहरूको गम्भीर अध्ययन र चिन्तनमनन हुनेछ । यो पुस्तक मुलुकभित्र बढ्दो यस्तो अन्योल र अराजकताको सही सम्बोधन गर्नका निमित्त एउटा अचुक हतियार हुने निश्चित छ । २. नेपाल-भारत सम्बन्धबारे केही गम्भीर सवालहरू भूगोल, संस्कृति र खुला सिमानाका दृष्टिले नेपाल र भारत एकदमै नजिकका छिमेकी हुन् । तर राजनीतिक तथा आर्थिक दृष्टिले नेपालप्रति भारतको दृष्टिकोण र भूमिका कुनै साम्राज्यवादी तानाशाही राष्ट्रको भन्दा फरक छैन । कुनै पनि छिमेकीले आफ्नो छिमेकीमाथि यस्तो व्यवहार गर्दैन, जो हालैका वर्षहरूमा देखिएको छ । अर्थात् यस्तो क्रूर र अमानवीय व्यवहार गर्ने छिमेकी भौगोलिक रूपमा छिमेकी रहमा सिद्धान्त र व्यवहारमा शत्रुराज्यभन्दा फरक हुँदैन । संसारमा छिमेकी भएकै कारण शत्रुता भएका देशहरू धेरै छन् । त्यसैले छिमेकी हुँदैमा राम्रो सम्बन्ध हुन्छ भन्ने होइन । छिमेकी हुनुका साथै सामाजिक तथा सांस्कृतिक रूपमा समेत धेरै कुराहरू मेल खाने मुलुक भएर पनि यति साह्रो नराम्रो सम्बन्ध भएका छिमेकी मुलुकहरू संसारमा कमै होलान् । त्यसैले छिमेकी हुनु र असल वा खराब छिमेकी हुनु अलग कुरा हुन् । असल छिमेकी मात्र नभई विशेष सम्बन्धबाट गाँसिएका मुलुकका रूपमा यी दुई देशका शासकहरूले जतिसुकै ओठेभक्ति गरे तापनि यो सम्बन्ध दुष्ट र इष्टका रूपमा स्थापित छ । भारत सधैं दुष्टको व्यवहार गरिरहने अनि नेपालचाहिँ सधैं मित्रता खोजिरहने । यो क्रम भारत बेलायतको उपनिवेश हुँदा जति खुकुलो थियो त्यो भारत स्वतन्त्र भएपछि झनै कसियो । अनि नेपाल जति स्वतन्त्र र सक्षम हुँदै गयो, त्यति धारिलो भयो । फलस्वरूपः अहिले आएर भारत सकेसम्म नेपालको गलै रेट्ने अभियानमा लागेको कुरा दुनियाँकै सामु छर्लंग छ ।   किन त यस्तो ? सतही व्याख्या र विश्लेषण त धेरै बुज्रुकहरूले गरेका छन् । धेरैले दोष हाम्रै नेता, पार्टी र सरकारमाथि देखाएका छन् । आन्तरिक रूपमा हाम्रा दोष वा कमजोरी अवश्य पनि धेरै छन् तर वास्तविकता त्यति मात्र होइन । नेपालले जति राम्रो गर्न चाहे पनि भारत नचाहने वा भारतले नचाहेसम्म हामीले असल छिमेकी र मित्रताका फूलबुट्टा जति भरे पनि केही नहुने यथार्थता छ । अब यी यथार्थताहरूका बारेमा पनि हामीले खुलेर छलफल गर्नुपर्ने भएको छ । नत्र हामी भने हाम्रा नेता, पार्टी र सरकारहरूलाई गाली गरिरहने अनि भारतको आलोचना गरिरहने तर यसलाई कतिले अन्धराष्ट्रवाद र भारतविरोधी तत्वका रूपमा बदनाम गरिरहने । यस रोटेपिङको चक्काजस्तो उतारचढाव मात्र भइरहने वा रामायण, महाभारत र स्वस्थानी व्रतकथाका शैलीमा राष्ट्र र राष्ट्रियताका व्याख्या भइरहने नियतिबाट हामी कहिल्यै पनि माथि उठ्न सक्दैनौँ र सकेका पनि छैनौँ । अब कहाँबाट सुरु गर्ने त नेपाल-भारत सम्बन्ध सुधारको यात्रा ? यहाँ यी चुनौतीपूर्ण नयाँ यात्राका केही खुड्किलाहरूका बारेमा केही कुरा उठान गरौँ । (क) नेपालको सिमाना आश्चर्य छ, अहिलेसम्म पनि नेपालको सिमानाको ठेगाना लागेको छैन । त्यसो भए के क्षेत्रफलको पनि टुंगो छैन त ? हामीले तल्लो कक्षामा पढ्दादेखि नै घोक्दै आएको क्षेत्रफल हो ५४ हजार ३६२ वर्गमिल । यो क्षेत्रफल केका आधारमा तय भएको हो ?यसमा मिचिएको सुस्ता र कालापानीदेखि देशैभरि पूर्वदेखि पश्चिम र दक्षिणसम्म मिचिएका भूमिको क्षेत्रफल समावेश छ कि छैन ? अर्थात् अहिलेको वास्तविक क्षेत्रफल कति हो त ? त्यस्तै, नेपालको सिमाना खोज्दै जाँदा हामी सन् १८१६ को सुगौली सन्धिपूर्व जाने कि नजाने ? जाने हो भने सुगौली सन्धिलाई अवैध साबित गर्न लागिपरेका नेपालका इतिहासकार, बुद्धिजीवी र अभियानकारीहरूका कुरा पनि सुन्नुपर्ने हुन्छ । उस्तै परेमा, यसको वैधताको अन्तिम व्याख्याका लागि नेदरल्यान्डस्को द हेगस्थित संयुक्त राष्ट्रसंघीय अन्तर्राष्ट्रिय न्यायायलसम्म पनि पुग्नुपर्ने हुन्छ । सुगौली सन्धिलाई नै आधा मान्ने हो भने पनि नेपालको सिमाना पूर्वमा मेचीदेखि पश्चिममा महाकालीपारिसम्म पुग्नुपर्ने हुन्छ । नेपालको सिमाना महाकाली नदी नभएर महाकालीपारिसम्मै हो भन्ने कुरामा त कुनै विवाद नै छैन । तर अहिले विवाद छ । यस्तो विवाद उत्पन्न भएको भनेको सन् १९९६ मा सम्पन्न महाकाली सन्धिपछिमात्र हो । यस सन्धिमा नेपालको पश्चिमी सिमाना महाकाली नदी हो भन्ने सहमति गरियो । यसको अर्थ, महाकाली नदी साझा वा सीमानदी हो भन्ने अर्थ लाग्यो । फेरि सन्धिमा महाकाली नदीलाई कतै साझा त कतै नेपालको एकलौटी भनिएको छ । तर कहाँ कहाँ साझा र कहाँ कहाँ एकलौटी भन्ने खुलाइएको छैन । पहिलको शारदा र अहिलेको टनकपुर अनि भविष्यमा प्रस्तावित पञ्चेश्वर बाँधस्थलमा रहेका भूभागहरू नेपालका एकलौटी हुन् वा नेपाल र भारतका साझा भन्ने कुरा नखुलेसम्म विवाद कायम रही नै रहने अवस्था छ । यस सन्धिलाई राष्ट्रघाती र असंवैधानिक भन्दै धेरै अभियान र मुद्दामामिलाहरू भए । यता नेपालका शासक र सर्वोच्च अदालत नै यस सन्धिको पक्षमा उभिएपछि स्थिति भारतकै हितमा कायम भयो । केही समयअघि चीन र भारतबीच नेपालको संलग्नताविना गरिएको कथित लिपुलेक सम्झौताले ने हाम्रो सिमानाको अवस्था र क्षेत्रफललाई थप साँघुरो बनाइदिएको छ । यसरी नेपाल र भारतबीच सिमानासम्बन्धी विवाद झन्झन् चर्कँदो छ । नेपालका सिमाना झन्झन् अतिक्रमणमा परेको छ । नेपालको क्षेत्रफल झन्झन् सानो हुँदगएको छ । तर कहिलेसम्म र कतिसम्म त ? अब हामी सुगौलीसन्धिपूर्वको बृहत् नेपालका लड्ने वा पहिले जो भएकै भूमि बचाउनतिर लाग्ने ? समस्याको पहाड अग्लिँदो छ । व्यक्ति, समुह, मोर्चा र पार्टी नै पिच्छे सत्ताबाहिर रहेका बेला राष्ट्रवादी भएर राष्ट्रवादको राग अलाप्नु नै हाम्रा धेरैजसो इतिहासकार, देशभक्त र बुद्धिजीवीहरूको दिनचर्या बनेको छ । नेपालमा राष्ट्रवादको अभियान धेरै कर्मकाण्डी भएको छ । &#2360
Opinion
false
[ 0, 454, 2959, 19021, 62, 2241, 2051, 9390, 10413, 18583, 22, 316, 424, 3825, 5096, 372, 587, 114, 2450, 107, 100, 1316, 23, 12448, 285, 2129, 1629, 4850, 14, 2272, 5091, 2134, 25, 444, 1150, 5968, 16102, 1943, 343, 7590, 1291, 2580, 2277, 3108, 27, 5, 3695, 779, 658, 9, 418, 63, 676, 324, 22, 424, 550, 6767, 365, 49, 7944, 14672, 25, 210, 3108, 27, 5, 649, 6495, 2277, 25, 365, 1637, 13, 47, 124, 316, 3584, 77, 5101, 294, 719, 52, 37, 4342, 8, 351, 19920, 1032, 261, 3511, 14, 727, 11009, 39, 2249, 527, 479, 13881, 9, 2010, 1506, 884, 182, 20407, 884, 156, 3603, 1176, 6, 1523, 5783, 8, 9533, 30, 18, 534, 5049, 12, 2968, 8, 4382, 15036, 6556, 22, 3695, 736, 9, 825, 1000, 700, 711, 22, 176, 1413, 312, 4958, 1520, 5001, 9, 8489, 25, 1110, 210, 3108, 27, 5, 43, 12735, 7, 6450, 39, 3164, 11, 1629, 2498, 312, 5123, 7, 6194, 9, 5156, 120, 53, 3901, 4261, 4061, 13, 5, 745, 146, 2942, 4097, 15504, 1788, 5903, 11142, 10182, 7726, 12, 2942, 12180, 10, 8411, 375, 2496, 21290, 2256, 969, 44, 767, 112, 53, 83, 10443, 30, 46, 16, 13, 5, 4232, 39, 736, 10, 11909, 10970, 6194, 6, 5223, 73, 27, 9, 1818, 283, 2815, 6, 609, 639, 10970, 2815, 6, 6652, 20, 53, 83, 7559, 8, 4896, 13, 5, 75, 15, 3402, 5156, 9, 6194, 180, 925, 12, 3980, 4899, 316, 3450, 424, 22, 211, 3038, 1568, 794, 17, 1839, 13, 53, 83, 8835, 11229, 13, 5, 3526, 2963, 318, 5881, 12, 6327, 111, 1442, 1828, 323, 11483, 673, 8987, 454, 13344, 1230, 1209, 35, 26, 13887, 70, 14094, 435, 392, 210, 388, 554, 906, 21, 5, 42, 388, 11, 376, 28, 5763, 8, 1099, 22, 316, 13887, 70, 14094, 435, 793, 975, 1065, 45, 10, 6177, 722, 701, 1016, 130, 12, 56, 111, 662, 1860, 141, 6577, 2777, 117, 345, 133, 156, 4377, 3505, 906, 21, 5, 47, 194, 1065, 152, 85, 1065, 7621, 1536, 15, 176, 14264, 5, 42, 1065, 11, 8403, 4899, 1530, 6, 200, 9, 261, 12814, 261, 14570, 6, 854, 22, 1375, 3584, 14, 1053, 9, 2560, 71, 36, 527, 1409, 25, 261, 819, 12, 19, 103, 1409, 9658, 6, 179, 528, 1110, 1138, 49, 3505, 28, 38, 5, 274, 42, 1065, 14, 1536, 15, 176, 14264, 77, 220, 1073, 563, 1294, 17, 165, 6, 1392, 6, 4662, 7125, 9040, 1882, 673, 11536, 18, 432, 176, 25, 210, 16, 38, 52, 5, 653, 1138, 180, 794, 15, 1452, 5, 2572, 10, 9791, 42, 1065, 6, 1209, 133, 454, 1230, 14, 397, 8301, 1065, 376, 28, 53, 4935, 119, 11, 2766, 398, 2821, 263, 345, 1400, 5, 47, 114, 2937, 5744, 593, 13, 5, 42, 6605, 234, 2336, 1376, 1138, 180, 17245, 2896, 2896, 663, 13, 5, 42, 18563, 7, 334, 82, 767, 9, 3368, 1745, 1392, 7, 365, 9, 1499, 19, 1745, 714, 6, 790, 3964, 24, 1099, 100, 528, 7101, 49, 85, 27, 9, 271, 309, 15, 341, 956, 5, 2135, 324, 16958, 39, 12, 3980, 102, 11028, 7287, 20, 7013, 432, 1003, 50, 2979, 25, 9, 94, 324, 101, 25, 3628, 651, 3216, 1375, 11140, 13, 37, 5, 47, 430, 324, 14, 747, 879, 8403, 1810, 929, 461, 7, 1629, 14, 4335, 7, 2534, 535, 9, 20868, 635, 356, 6048, 189, 7, 883, 20619, 527, 60, 883, 20619, 11722, 1399, 261, 244, 9, 4736, 180, 10269, 39, 2249, 312, 4958, 1520, 5001, 25, 22, 1655, 479, 7305, 1655, 8301, 1176, 1632, 8797, 1432, 30, 12, 19, 1375, 8476, 189, 210, 1091, 2459, 75, 15, 1509, 9731, 849, 5, 548, 938, 1028, 210, 578, 29, 1517, 7811, 1720, 1817, 1902, 6, 448, 6211, 18, 78, 5, 1028, 265, 13713, 1210, 3450, 8435, 6, 372, 849, 5, 511, 13353, 2852, 16228, 1146, 686, 2519, 16181, 6, 365, 13669, 100, 369, 412, 7, 9602, 6494, 243, 22, 1231, 365, 180, 11703, 63, 90, 2197, 35, 13, 5, 3960, 2106, 22, 10, 44, 749, 219, 2481, 365, 793, 6738, 12908, 2251, 892, 6738, 988, 16900, 52, 15, 2106, 22, 10, 44, 749, 219, 2481, 2237, 7, 1813, 7, 13525, 9, 1173, 6, 723, 63, 90, 676, 35, 13, 5, 42, 6738, 11, 2106, 9, 2072, 12, 403, 15, 893, 4623, 9, 8443, 28, 13, 5, 82, 2106, 2072, 112, 47, 82, 2072, 2106, 4931, 53, 1728, 686, 28, 13, 5, 2106, 6, 9698, 365, 9, 751, 1157, 2194, 3980, 544, 15, 509, 2240, 20661, 8, 1894, 1113, 1123, 8, 1355, 368, 15205, 2152, 71, 509, 19451, 7, 5446, 640, 9, 4716, 6925, 699, 10460, 5, 6576, 1306, 5910, 9, 368, 15205, 8, 587, 11555, 1818, 365, 2106, 12, 100, 1699, 2072, 12, 100, 90, 5446, 640, 9, 13525, 6, 10269, 90, 2197, 40, 179, 28, 13, 5, 47, 211, 60, 42, 393, 10, 6, 20, 2072, 9, 10, 6, 386, 2106, 53, 83, 37, 18305, 7969, 1641, 3173, 11, 3173, 14, 2106, 50, 2106, 2072, 362, 71, 316, 424, 7, 844, 9, 1524, 6, 18827, 2745, 28, 265, 13, 5, 43, 12735, 7, 4132, 36, 1093, 1506, 884, 647, 1366, 104, 53, 3901, 4261, 4061, 13, 5, 1168, 8, 4504, 9, 1745, 714, 12, 365, 49, 3964, 71, 1163, 8097, 3980, 7397, 646, 206, 160, 6, 4860, 36, 9, 39, 7248, 10192, 5784, 9, 18136, 12, 846, 10, 44, 749, 219, 5740, 8305, 30, 10185, 2877, 19636, 417, 13, 5, 223, 484, 6901, 646, 155, 5056, 12, 3980, 4564, 13097, 715, 1394, 13, 5, 1715, 6, 83, 7, 3526, 5173, 2685, 498, 68, 4156, 119, 9, 2650, 25, 268, 10970, 2815, 6, 6652, 14, 9997, 8, 2438, 2496, 2815, 6, 6652, 14, 1361, 5457, 4569, 855, 5, 5236, 223, 2496, 10, 3825, 1903, 9072, 9, 1736, 6, 5939, 15682, 7, 7447, 7, 6144, 4339, 9, 6541, 18, 1588, 6, 9501, 1717, 921, 6, 596, 4051, 8, 19040, 461, 276, 54, 4222, 331, 214, 13565, 4002, 1696, 6, 10579, 25, 846, 828, 3293, 7861, 14004, 7, 5927, 1237, 7, 17210, 9, 1515, 1043, 7968, 2552, 163, 192, 5933, 59, 297, 5704, 3215, 12, 12569, 884, 530, 9, 388, 4591, 155, 2638, 15, 7569, 44, 8354, 131, 18, 4784, 5, 726, 13, 3077, 61, 437, 9072, 34, 244, 9, 541, 12, 95, 37, 647, 14, 6450, 94, 4524, 7710, 6196, 1411, 373, 155, 1410, 648, 481, 1172, 13, 5, 340, 1440, 8403, 4899, 397, 16116, 225, 331, 10, 11909, 3646, 9, 2148, 9217, 1530, 1885, 72, 3656, 17, 12873, 593, 18827, 3556, 20037, 71, 2272, 36, 9, 39, 82, 11245, 6, 2272, 925, 12, 3980, 42, 6605, 17949, 6039, 3700, 9, 1138, 49, 4564, 13097, 27, 5, 1445, 379, 3454, 3008, 11265, 2249, 22, 10848, 33, 1076, 96, 26, 1163, 9, 1179, 16470, 4308, 34, 36, 9, 39, 779, 1163, 2104, 475, 11843, 9, 12727, 8646, 3980, 21, 14929, 4564, 13097, 447, 5, 8403, 4899, 10, 11909, 9119, 22, 152, 8358, 11245, 6, 925, 12, 3980, 75, 1968, 7, 4487, 9, 688, 9, 324, 1003, 13034, 466, 82, 10014, 42, 13887, 70, 14094, 435, 793, 42, 1065, 12, 6039, 3700, 9, 1138, 180, 1204, 392, 9, 4873, 2110, 23, 447, 5, 21, 1219, 647, 527, 2494, 223, 7429, 9, 12569, 6, 1819, 1149, 2194, 3980, 102, 148, 3572, 44, 2759, 40, 1394, 13, 5, 6127, 16453, 463, 273, 72, 1204, 6652, 49, 5809, 7, 1010, 9, 1375, 3584, 12, 4178, 36, 9, 397, 4185, 1465, 12, 1655, 112, 5, 47, 214, 22, 171, 4178, 36, 475, 479, 3088, 9, 634, 75, 15778, 19509, 34, 4251, 158, 611, 104, 5, 75, 15, 1655, 11, 54, 1655, 312, 223, 1524, 4167, 7, 400, 2171, 12, 80, 472, 631, 13, 5, 971, 223, 18682, 9, 17547, 1524, 25, 1655, 2816, 100, 1655, 4140, 8, 1679, 9, 4599, 4003, 4693, 168, 611, 849, 5, 4132, 1655, 4229, 95, 4003, 138, 73, 7306, 85, 27, 5, 383, 1655, 309, 8, 269, 463, 78, 53, 386, 5, 1655, 9310, 230, 243, 22, 1231, 100, 103, 85, 5420, 5553, 1338, 647, 266, 15, 943, 1986, 2630, 4113, 463, 73, 1655, 10198, 4132, 8753, 5046, 5, 383, 1655, 411, 9, 4045, 50, 3718, 1655, 411, 2134, 83, 112, 5, 4045, 1655, 90, 1699, 302, 463, 17, 14641, 12, 4376, 100, 208, 89, 1190, 12842, 11, 10, 6444, 10116, 30, 14832, 120, 10, 4217, 21, 463, 14185, 9, 16692, 12, 100, 686, 13, 5, 397, 2219, 14185, 6, 1524, 15496, 276, 36, 4611, 2219, 7146, 1542, 8760, 5, 21, 1544, 397, 6544, 12396, 342, 812, 16521, 38, 115, 397, 999, 407, 10, 5375, 3340, 855, 5, 276, 36, 812, 999, 9, 3243, 309, 2300, 7, 1047, 19776, 65, 163, 5, 10305, 358, 114, 1440, 397, 5389, 124, 7012, 69, 9568, 461, 2906, 288, 83, 6067, 96, 5651, 21338, 294, 13, 5, 350, 60, 223, 121, 3430, 34, 2745, 9, 1129, 60, 85, 1268, 167, 9014, 44, 262, 48, 27, 5, 85, 11, 4455, 9038, 244, 7, 201, 9, 196, 312, 8020, 27, 5, 1099, 100, 1041, 4455, 50, 3559, 5734, 15, 85, 27, 47, 7271, 1047, 90, 386, 5, 643, 812, 269, 24, 2878, 15, 397, 17708, 50, 2177, 9365, 30, 116, 334, 4045, 1655, 9, 7146, 12, 1318, 2061, 3929, 812, 7282, 15, 72, 715, 2725, 138, 13, 5, 169, 208, 2725, 138, 1599, 403, 15, 334, 5450, 508, 528, 16, 13, 5, 6228, 155, 29, 1041, 244, 7, 201, 9, 196, 410, 3741, 15496, 276, 479, 1975, 15496, 47, 432, 465, 11, 14097, 6181, 1237, 9, 397, 8301, 4153, 12, 100, 11248, 15496, 5, 42, 9, 2367, 30, 9669, 6, 697, 4936, 1093, 15188, 90, 14026, 50, 6466, 7, 4080, 9, 11313, 2808, 5453, 12, 5070, 357, 9, 5738, 12, 2745, 14026, 15640, 17, 155, 1536, 15, 633, 6592, 1916, 1235, 9, 2909, 15, 15987, 5, 169, 1194, 17, 206, 25, 60, 16453, 463, 655, 6, 646, 121, 242, 208, 12706, 94, 646, 12, 72, 2165, 2900, 13615, 1599, 403, 72, 83, 12951, 5920, 5, 15083, 124, 3584, 6278, 379, 1191, 15, 124, 3584, 6, 5354, 288, 104, 5, 2047, 99, 105, 2761, 6, 15, 4836, 104, 60, 121, 334, 3017, 5711, 7632, 132, 37, 5306, 44, 458, 123, 2761, 20, 4846, 93, 175, 12082, 767, 6424, 5, 21, 2761, 105, 12, 393, 1716, 16, 20, 121, 3474, 8, 8330, 593, 15737, 9, 18064, 132, 13561, 233, 132, 795, 9, 420, 116, 8330, 1376, 2249, 6, 2761, 1703, 13, 146, 104, 121, 971, 2135, 2781, 2761, 465, 20, 60, 121, 3960, 124, 3584, 5424, 1201, 155, 154, 672, 6325, 10, 6, 11449, 2852, 2901, 341, 146, 8355, 121, 341, 20, 29, 11449, 2852, 14, 3632, 6913, 24, 16617, 547, 12823, 7, 10846, 9, 644, 1943, 1599, 83, 15, 689, 3488, 78, 5, 4215, 10568, 7, 195, 13640, 1993, 457, 2745, 12, 19, 18977, 337, 6, 512, 1391, 294, 339, 511, 13353, 316, 1045, 6584, 116, 15, 1382, 1272, 78, 5, 11449, 2852, 14, 37, 1402, 3287, 20, 29, 15, 124, 3584, 3650, 4562, 132, 3169, 3963, 11722, 116, 1382, 1272, 78, 5, 124, 3584, 3963, 758, 2154, 3963, 11722, 116, 69, 20, 53, 1495, 60, 75, 989, 37, 104, 5, 47, 114, 989, 13, 5, 223, 989, 1955, 16, 639, 154, 476, 15625, 43, 203, 3963, 2852, 135, 1249, 20, 5, 42, 2852, 8, 124, 3857, 3584, 3963, 758, 20, 53, 688, 1400, 5, 195, 469, 7, 3963, 758, 1163, 50, 964, 23, 1381, 20, 53, 469, 1547, 5, 704, 2852, 8, 3963, 758, 14, 1366, 1163, 60, 1366, 124, 16424, 1308, 13, 5, 47, 1194, 1194, 1163, 9, 1194, 1194, 16424, 53, 1375, 10352, 104, 5, 14998, 6, 8525, 9, 2135, 4173, 44, 517, 276, 5030, 4669, 3305, 1403, 4007, 10448, 133, 4850, 49, 547, 16424, 112, 50, 36, 9, 2010, 1163, 53, 83, 15566, 116, 989, 659, 4795, 37, 791, 265, 13, 5, 42, 2852, 14, 20140, 9, 20506, 192, 85, 644, 9, 4238, 9320, 49, 99, 5, 1831, 547, 3164, 9, 1080, 1057, 37, 42, 2852, 6, 1216, 7894, 135, 1395, 397, 96, 5042, 659, 163, 5, 72, 9659, 486, 9, 13714, 124, 5161, 5632, 51, 10, 8411, 21042, 560, 11, 1321, 212, 3584, 6, 265, 9, 2761, 14, 298, 12547, 10459, 6, 13, 5, 564, 36, 9, 13714, 3584, 793, 989, 20653, 108, 8171, 7074, 13, 5, 547, 3584, 20653, 108, 7629, 8, 346, 13, 5, 124, 2761, 20653, 108, 816, 1273, 270, 294, 1801, 13, 5, 47, 883, 116, 9, 14381, 60, 121, 169, 155, 11449, 4426, 2350, 2901, 6, 7065, 547, 9396, 50, 466, 400, 4229, 2249, 4381, 523, 770, 121, 6209, 1907, 148, 7164, 14766, 13, 5, 530, 7, 2088, 7, 2612, 9, 201, 37, 1373, 13269, 1756, 4670, 133, 260, 9177, 266, 6133, 6, 10152, 148, 9844, 1018, 37, 1041, 4544, 12823, 7, 12727, 9, 10846, 180, 17769, 385, 13, 5, 211, 6133, 6, 644, 85, 15382, 34, 16, 13, 5, 10, 10125, 17218, 4256, 13879, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,008
10,008
सुशील’दासितको भेटघाट र चिनापर्चीको पृष्ठभूमि पुरुषोत्तम बस्नेतकांग्रेस नेता ०१७ सालमा राजाको ‘कु’सँगै सुशीलदा सुवर्णजीले सुरु गरेको सशस्त्र संघर्षमा होमिनुभयो । त्यतिखेर उहाँहरूको सम्पर्क सूत्र काठमाडौंमा थियो । हामी त्यतिखेर होस्टेलमा बस्थ्यौँ । सानै भए पनि त्यहाँ अरू अग्रज पनि हुनुहुन्थ्यो, जोसित सुशीलदाहरूको सम्पर्क हुन्थ्यो । त्यससँगै मेरो पनि सुशीलदासितको चिनजान, भेटघाट बाक्लिएको हो । त्यसअघि मेरो उहाँसित खासै प्रत्यक्ष भेटघाट, चिनजान थिएन । तर, हाम्रो परिवार ००७ सालदेखि नै राजनीतिमा लागेको हुनाले र दाइहरू पनि कांग्रेसमै रहेको हुनाले पनि उहाँहरूबारे हामीलाई पक्कै पनि जानकारी त हुन्थ्यो । सरकार कसरी चलिरहेको छ, कोको नेता, मन्त्री छन्, तिनका पिए कोको छन् ? भन्ने त हामीलाई जानकारी थियो । तर, व्यक्तिगत स्तरमा चाहिँ नेताहरूको त्यस्तो चिनजान थिएन, किनकि त्यतिखेर हामी फुच्चे स्कुले विद्यार्थी मात्र थियौँ । त्यसैले उहाँसितको पहिलो भेट कहाँ र कसरी भयो भनेर अहिले मेरो सम्झनामा आइरहेको छैन । सशस्त्र संघर्षमा सुशील’दाको संलग्नता ०१९ सालपछि तत्काललाई सशस्त्र संघर्ष नगर्ने भनेर सुवर्णजीले हतियार बिसाइसकेपछि भने सुशीलदाको काठमाडौं आउने क्रम अलि बाक्लियो । त्यतिखेर हरेक महिनाको २ गते सुन्दरीजलमा सुशीला भाउजूसित बिपीको भेट हुन्थ्यो । त्यसका लागि उहाँ पनि सँगै आउनुहुन्थ्यो, तर उहाँ त्यतिखेर पनि भूमिगत अवस्थामै हुनुहुन्थ्यो । सशस्त्र संघर्षमा प्रत्यक्ष संलग्नता रहेको हुनाले त्यतिखेर पनि केही अप्ठ्याराहरू बाँकी नै थिए । त्यसैले उहाँ प्रत्यक्ष रूपमा खुला भएर हिँड्ने अवस्था थिएन । विभिन्न क्रान्तिमा सुशीलदाको संलग्नता सुशीलदा विभिन्न सशस्त्र क्रान्तिमा पनि प्रत्यक्ष, परोक्ष रूपमा संलग्न हुनुभयो । सुवर्णजी र बिपीको सशस्त्र संघर्षमा पनि उहाँको सक्रिय उपस्थिति रह्यो । हवाईजहाज अपहरणमा पनि उहाँको महत्त्वपूर्ण भूमिका रह्यो । उहाँमा जयप्रकाश नारायणको सोसलिस्ट मुभमेन्टको पनि प्रभाव थियो । बंगलादेशको स्वतन्त्रता आन्दोलनमा पार्टीका तर्फबाट गरिएको सहयोगमा उहाँको पनि भूमिका थियो । विगतका सशस्त्र संघर्षका दौरान कांग्रेसले जम्मा गरेको उन्नत प्रविधिका युरोपेली हतियार बंगलादेशको मुक्तिबाहिनीलाई प्रदान गरेको थियो । त्यो हतियार पुर्‍याउन गिरिजाबाबु, सुशीलदा र चक्र बाँस्तोलाहरू जानुभएको थियो । ०१७ पछिका दिनमा कांग्रेसले गरेका हरेक क्रान्ति वा आन्दोलनमा उहाँको सक्रिय सहभागिता रह्यो । राजनीतिबाहिरको रुचि सुशीलदा राजनीतिभन्दा अन्य क्षेत्रमा बढी रुचि राख्नुहुन्थ्यो । उहाँमा अरू नै कुनै व्यवसाय गर्ने वा जागिरमा जाने भन्ने सोच थियो । उहाँ जागिरमै जान बढी चाहनुहुन्थ्यो । त्यतिखेर नेपाली कांग्रेसले आफ्ना मन्त्रीहरूका लागि पार्टीबाट पिए खटाएको थियो । त्यसैले बिपीले उहाँलाई पनि डा. तुलसी गिरीको पिएमा पार्टीका तर्फबाट पठाउनुभएको थियो । उहाँ गिरी मन्त्री पदमा बहाल रहुन्जेल पिएका रूपमा कार्यरत रहनुभयो । हलिउडको हिरो बन्ने सपना सुशीलदा हलिउडको हिरो बन्न चाहनुहुन्थ्यो । त्यसका लागि उहाँले सम्बन्धित निकायमा पत्राचार पनि गर्नुभएको रहेछ । सायद उताबाट बोलावट पनि आइसकेको थियो । तर, उहाँ उता जानुभन्दा २–४ महिनाअगावै राजाले सत्ता हातमा लिएपछि उहाँको त्यो सपना पूरा हुन पाएन । यदि त्यो कु केही दिन मात्र ढिलो भइदिएको भए उहाँ हलिउड पुगिसक्नुभएको हुने थियो । त्यस्तो अवस्थामा उहाँ उतै रहनुहुन्थ्यो या यता फर्किनुहुन्थ्यो, यसै भन्न सकिन्न । यस हिसाबले भन्नुपर्दा ०१७ सालको घटना सुशीलदाको जीवनको ‘टर्निङ प्वाइन्ट’ बन्यो । यस घटनाले उहाँको हलिउड सपनाको हत्या गर्‍यो । हिरो बन्नैका लागि भनेर उहाँले कुनै अभिनयको तालिम वा मोडलिङ भने गरेको देखिएन । अस्पष्ट बोलीको कारण सुशीलदा पानपराग सेवन गरिरहनुहुन्थ्यो । त्यसैका कारण उहाँको जिब्रोमा अलिकति समस्या देखिएको थियो । त्यसैकारण गणतन्त्र नेपालका प्रथम राष्ट्रपति डा. रामवरण यादवले उहाँलाई पटक–पटक जिब्रोको राम्रो परीक्षण गर्न सुझाब दिनुभएको रहेछ । त्यसैक्रममा ०६३ पछि गिरिजाबाबु प्रधानमन्त्री भएकै समयमा उहाँ दुर्घटनामा पर्नुभयो । त्यसक्रममा शिक्षण अस्पताल, महाराजगन्जमा जँचाउँदा मात्र उहाँको जिब्रोमा क्यान्सर भएको पत्ता लाग्यो । पछि अमेरिका गएर क्यान्सरको उपचार गर्ने क्रममा उहाँको बोली निकै अस्पष्ट हुन गयो । तर, पछि बिस्तारै त्यसमा केही सुधार देखिएको थियो । पहिल्यैदेखि उहाँको स्वर त्यस्तो अस्पष्ट थिएन, एकदम प्रस्ट थियो । तर, त्यही क्यान्सरका कारण उहाँको बोली त्यस्तो अस्पष्ट भएको हो । बिपीविरुद्ध डा. गिरीको षड्यन्त्र ०१५ सालमा कांग्रेसको दुईतिहाइ बहुमत आए पनि बिपीलाई प्रधानमन्त्री बन्न नदिन ठूलै कसरत भएको थियो । यसमा विश्वबन्धु र गिरीले बढी नै चलखेल गरेका थिए । खासगरी उनीहरूले सुशीला भाउजूलाई प्रयोग गरेर बिपीको प्रधानन्त्रित्वमा क्याबिनेट बन्न नदिने प्रपञ्च रचेका थिए । उनीहरूले बिपी प्रधानमन्त्री बनेको खण्डमा पछि राजाले ठूलो एक्सन लिन्छन्, परिस्थिति बिपीको प्रतिकूल हुन्छ, राजाले बिपीलाई ‘टोलरेट’ गर्दैनन्, त्यसैले सुवर्णजीलाई प्रधानमन्त्री बनाउनुपर्छ भनेर रोक्ने प्रयास गरेका थिए । पछि उनीहरूले भनेजस्तै बिपीविरुद्ध कु भएको हुनाले यो सब एक किसिमको ‘ग्रान्ड डिजाइन’ नै थियो भन्ने पुष्टि हुन्छ । पछि तुलसी गिरी सहायकमन्त्री हुँदै मन्त्रीसम्म बने । उनी सवारीमन्त्री थिए । राजा पश्चिम नेपालको भ्रमणमा जाँदा म चुप लागेर बस्दिनँ भन्ने किसिमको कडा टिप्पणी सार्वजनिक भयो । राजाको त्यस्तो टिप्पणी बाहिर आउनुको कारण पनि सवारीमन्त्री तुलसी गिरी नै हुन् । यो कुरा पिएका रूपमा सुशीलदाले पनि थाहा पाउनुभयो । पार्टीले पनि तुलसी गिरीको बदमासी बुझ्दै गयो । त्यसपछि उनी मन्त्रीबाट हटाइए । त्यतिखेरसम्म सुशीलदा गिरीको पिए नै हुुनुहुन्थ्यो । बिपीविरुद्ध राजाका गतिविधिपार्टी जीवनमा सुशीलदाको सक्रियता ०२५ तिर बिपी जेलबाट छुटेर भारत प्रवासमा जानुभयो । त्यसको केही वर्षपछि बिपीले सशस्त्र संघर्षबाट मात्र नेपालमा पञ्चायत ढालेर प्रजातन्त्र पुनस्र्थापित गर्न सकिन्छ भन्ने महसुस गर्नुभयो । शान्तिपूर्ण आन्दोलनबाट राजालाई गलाउन सकिन्न भन्ने निष्कर्षमा उहाँ पुग्नुभयो । त्यसपछि उहाँ सशस्त्र संघर्षका लागि हतियार संकलन गर्ने र भूतपूर्व सैनिकलाई एकताबद्ध गराउने काममा लाग्नुभयो । बिपीको सोही अभियानसँगै पार्टी जीवनमा सुशीलदाको सक्रियता पनि बढ्यो । उहाँको सहयोगीका रूपमा उहाँले सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्नुभयो । पार्टीमा विशेषगरी युवापुस्तामाझ उहाँ निकै प्रभावशाली नै देखिनुभयो । खासगरी किसुनजी, गिरिजाबाबुपछिको पुस्तामा उहाँ कार्यकर्तामाझ पनि निकै लोकप्रिय हुनुहुन्थ्यो । उहाँले प्रजातन्त्रका लागि लामो संघर्ष गर्नुभएको छ । उहाँ पटक–पटकका सशस्त्र संघर्षमा पनि सहभागी हुनुभयो । संघर्षकै दौरान उहाँ निर्वासनमा पनि लामो समय रहनुभयो । भारतकै जेलमा पनि उहाँले लामै समय बिताउनुभयो । पार्टीका कार्यकर्तामाझ उहाँको छवि प्रभावशाली थियो । उहाँ देशभर घुम्नुभएको थियो । उहाँ अधिकांश कार्यकर्ताको घरघरमा पुग्नुभएको थियो । त्यसले पनि उहाँलाई कार्यकर्तासित जोडेको थियो । ०२९ सालमा बिपीले पुन: तरुण दललाई सक्रिय बनाउनुभयो । बनारसको एउटा गाउँमा गोप्य रूपमा सम्पन्न तरुण दलको सम्मेलनपछि शैलजा आचार्य र सुशीलदा विशेष सक्रिय बन्नुभयो । तरुणहरूको नेतृत्व तहमा रहेको हुनाले उहाँको युवापुस्तामाझ विशेष प्रभाव देखिनु स्वाभाविक हो । विमान अपहरण काण्डमा पनि उहाँको विशेष भूमिका रह्यो । यस घटनालाई भारतले आतंककारी गतिविधिका रूपमा लियो । जसले गर्दा भूमिगत अवस्थामै रहेको समयमा विमान अपहरणको केही वर्षपछि उहाँ दिल्लीमा गिरफ्तार हुनुभयो । उहाँलाई कडा सुरक्षा घेरामा तिहाड जेलमा बन्दी बनाइयो । पछि इन्दिरा गान्धी सत्ताबाट बाहिरिएपछि जनता पार्टीको सरकार आएपछि झन्डै तीन वर्षपछि मात्र उहाँ रिहा हुनुभयो । त्यो आतंककारी भन्ने छाप उहाँमाथि निकै पछिसम्मै कायम थियो । पछि एकपटक हामी सबै साथमै दिल्लीबाट काठमाडौं आउने क्रममा विमानस्थलमा रहेको कम्प्युटर रेकर्डमा उहाँको नाम आतंककारीको सूचीमा देखिएपछि केरकार गरिएको थियो । त्यसको धेरै पछि मात्र उहाँको नाम आतंककारीको सूचीबाट हटेको थियो । पार्टी र सरकार सञ्चालनमा सुशील’दाको कमजोरी ०४५ सालमा किसुनजीले पार्टी कार्यसमिति गठन गर्नुभयो । त्यतिवेलैदेखि उहाँ केन्द्रीय कार्यसमितिमा रहनुभयो । पछि गिरिजाबाबु सभापति भएपछि उहाँ महामन्त्री, उपसभापति हुँदै कार्यबाहक सभापतिसम्म बन्नुभयो । बाह्रौँ महाधिवेशनपछि त उहाँ पार्टीको निर्वाचित सभापति नै बन्नुभयो । उहाँले आफ्नो नेतृत्वकालमा पार्टीमा गरेका कामलाई एकपटक विगततर्फ फर्केर मूल्यांकन गर्दा त्यति उज्यालो वा गर्बिलो देखिन्न । उहाँको कार्यकालमा भ्रातृसंस्थाको निर्वाचित नेतृत्व एकपछि अर्को गर्दै विघटित भए । तर, उहाँले आफ्नो कार्यकालभरि तिनलाई गठन गर्न वा निर्वाचन गराएर नेतृत्व हस्तान्तरण गर्न सक्नुभएन । विभागहरूले पूर्णता पाउनै सकेनन् । कार्यसमितिले पूर्णता पाउन पनि पूरै पाँचवर्षे कार्यकाल कुर्नुपर्‍यो । विधानत: चार वर्षमा गराउनुपर्ने पार्टी महाधिवेशन पनि समयमै गराउन सक्नुभएन । त्यसैले उहाँले नेतृत्व सम्हालेपछि पार्टीलाई गति दिन सक्नुभएन भन्ने गुनासा सुनिए । तर, त्यति हुँदाहुँदै पनि आमकार्यकर्तामा उहाँप्रति अत्यन्तै श्रद्धा थियो र आगामी महाधिवेशनपछि पनि उहाँले नै पार्टी नेतृत्व सम्हाल्नुहुन्छ भन्ने थियो । विगतमा गिरिजाबाबुको अवसानपछि पार्टीको निर्विकल्प नेतृत्वकर्ताका रूपमा वा उहाँले नै अब निर्विवाद रूपमा पार्टीको नेतृत्व सम्हाल्नुपर्छ भन्ने आमकार्यकर्ताको धारणा थियो । त्यसैअनुरूप उहाँ नेतृत्वमा पनि पुग्नुभयो । त्यतिखेर उहाँको विकल्प खोज्नेबारे कसैले सोचेजस्तो देखिएन । सरकार सञ्चालनमा पनि सुशीलदा सोचेजति सफल देखिनुभएन । हुन त उहाँकै नेतृत्वमा सरकार रहेको समयमा संविधानसभाबाट संविधान बन्यो । यसमा उहाँको सुझबुझपूर्ण नेतृत्वको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको नकार्न सकिन्न । उहाँ त्यो पदमा नभएर अरू नै कोही हुँदो हो त हाम्रो नयाँ संविधान बन्थ्यो/बन्थेन यसै भन्न सकिन्न । तर, कतिपय सन्दर्भमा चाहिँ उहाँको सरकार केही सुस्त देखिएकै हो । भूकम्पको समयमा राहत वितरणदेखि कतिपय निर्णयमा सरकार कतै न कतै चुकेकै हो । हुन त त्यो संयुक्त सरकार थियो । त्यसमा काम गर्ने सन्दर्भमा केही जटिलता पनि थिए । तैपनि, उहाँले कतिपय गर्न सक्ने विषयमा पनि ‘बोल्ड डिसिजन’ गर्न सक्नुभएन । सुशील’दाका सकारात्मक पक्ष सुशीलदा तन, मन र वचनले पार्टीप्रति समर्पित हुनुहुन्थ्यो । उहाँ पार्टी कार्यकर्तामाझ पनि निकै भिज्नुभएको थियो । के गर्दा पार्टीको हित हुन्छ भन्ने विषयमा जतिखेर पनि चिन्तनशील रहनुहुन्थ्यो । के गर्दा प्रजातन्त्र र मुलुक बलियो हुन्छ भन्ने पक्षमा उहाँको ध्यान जतिखेर पनि केन्द्रित भइरह्यो । उहाँले प्रजातान्त्रिक मूल्य र मान्यताविपरीत कहिल्यै कसैसित कुनै सम्झौता गर्नुभएन, कसैसित झुक्नुभएन । प्रस्तुति : हरिशरण खनाल
Opinion
false
[ 0, 4310, 45, 581, 1202, 6, 3262, 9, 3106, 33, 3745, 3395, 6, 7155, 13370, 3130, 16855, 244, 8821, 3201, 673, 4953, 62, 1225, 45, 241, 4310, 581, 9376, 7368, 206, 28, 1405, 1896, 8, 20, 4365, 2520, 5, 8849, 7270, 6, 987, 5540, 1627, 38, 5, 155, 8849, 18428, 8, 416, 4360, 7145, 5, 5320, 99, 15, 621, 974, 6829, 15, 5877, 7, 400, 1202, 4310, 581, 180, 987, 1815, 5, 291, 241, 229, 15, 4310, 581, 1202, 6, 13554, 7, 3262, 14905, 593, 20, 5, 8990, 229, 1131, 1202, 2809, 1186, 3262, 7, 13554, 924, 5, 274, 212, 831, 10, 722, 4526, 4800, 37, 2030, 288, 1594, 9, 5214, 49, 15, 724, 191, 35, 1594, 15, 7270, 273, 928, 4340, 15, 125, 60, 1815, 5, 196, 497, 3448, 379, 10, 6, 6, 244, 7, 248, 1556, 5238, 13697, 10, 6, 6, 27, 121, 53, 60, 928, 125, 38, 5, 274, 1827, 4183, 2422, 10781, 1028, 13554, 9546, 3244, 8849, 155, 3234, 2608, 30, 1781, 30, 775, 90, 8416, 5, 383, 1131, 1202, 6, 113, 1234, 1194, 9, 497, 163, 185, 114, 229, 4190, 3899, 104, 5, 1405, 1896, 8, 4310, 45, 581, 6, 5161, 8821, 2723, 586, 135, 1178, 14, 1405, 1896, 1891, 185, 9376, 7368, 2759, 453, 8964, 12000, 29, 4310, 581, 6, 106, 329, 1544, 2036, 14905, 855, 5, 8849, 317, 2335, 143, 130, 17444, 8, 12307, 17793, 1202, 10564, 6, 1234, 1815, 5, 2161, 19, 1131, 15, 10, 241, 865, 7880, 7, 47, 1131, 8849, 15, 8390, 265, 191, 5877, 5, 1405, 1896, 8, 1186, 5161, 35, 1594, 8849, 15, 72, 19369, 49, 805, 37, 66, 5, 383, 1131, 1186, 100, 1375, 266, 9130, 265, 924, 5, 107, 2558, 8, 4310, 581, 6, 5161, 4310, 581, 107, 1405, 2558, 8, 15, 1186, 7, 20368, 100, 1054, 10343, 5, 9376, 535, 9, 10564, 6, 1405, 1896, 8, 15, 1539, 1228, 2313, 3232, 5, 19180, 3971, 8, 15, 1539, 2884, 634, 3232, 5, 1131, 8, 16942, 1735, 6, 12690, 4366, 20756, 6, 15, 854, 38, 5, 2149, 6, 2702, 3310, 1462, 1180, 51, 2661, 1539, 15, 634, 38, 5, 6997, 1405, 1896, 12, 12065, 2953, 948, 28, 6119, 9300, 5704, 2759, 2149, 6, 2815, 5109, 1969, 14, 359, 28, 38, 5, 115, 2759, 869, 4675, 13418, 4916, 7, 4310, 581, 9, 3794, 20721, 49, 19562, 6, 38, 5, 8821, 3201, 186, 12, 1161, 2953, 48, 317, 2558, 50, 3310, 1539, 1228, 1120, 3232, 5, 921, 4670, 6, 3098, 4310, 581, 921, 168, 152, 144, 118, 3098, 742, 7880, 5, 1131, 8, 974, 37, 75, 1097, 25, 50, 2715, 8, 341, 53, 972, 38, 5, 1131, 2715, 191, 481, 118, 7023, 23, 7880, 5, 8849, 39, 2953, 369, 9716, 12, 19, 201, 17, 13697, 12652, 6, 38, 5, 383, 10564, 11, 3821, 15, 454, 4824, 2222, 6, 13697, 8, 1462, 1180, 2825, 2125, 38, 5, 1131, 2222, 248, 1170, 10984, 4140, 14258, 13697, 12, 100, 1260, 1574, 2520, 5, 12316, 6, 7759, 1014, 1114, 4310, 581, 12316, 6, 7759, 756, 7023, 23, 7880, 5, 2161, 19, 436, 676, 5959, 7933, 15, 933, 1175, 5, 2385, 3367, 17, 2903, 33, 9926, 15, 9506, 38, 5, 274, 1131, 3367, 2124, 168, 143, 7326, 429, 19042, 318, 11, 1756, 2581, 7738, 1539, 115, 1114, 364, 67, 13583, 5, 548, 115, 867, 72, 56, 90, 4739, 1841, 3490, 6, 99, 1131, 12316, 8080, 14045, 40, 38, 5, 1028, 313, 1131, 11546, 1574, 7880, 526, 1831, 7649, 7880, 7, 563, 853, 6233, 5, 42, 1762, 13922, 8821, 3201, 1501, 573, 4310, 581, 6, 2704, 62, 166, 2559, 559, 16790, 45, 3462, 5, 42, 9520, 1539, 12316, 1114, 6, 449, 906, 21, 5, 7759, 756, 69, 12, 19, 185, 436, 75, 1263, 6, 1354, 50, 10420, 29, 28, 8816, 5, 18018, 5036, 6, 95, 4310, 581, 11221, 131, 11687, 2267, 15272, 23, 7880, 5, 861, 12, 95, 1539, 11206, 8, 5814, 200, 631, 38, 5, 861, 8392, 1576, 547, 804, 426, 454, 16914, 3049, 3821, 7235, 11206, 6, 269, 1487, 24, 6769, 4408, 1175, 5, 861, 5071, 20374, 186, 13418, 4916, 156, 4229, 278, 1131, 2363, 1330, 2520, 5, 291, 5071, 2939, 571, 7, 19709, 8, 680, 5847, 2629, 90, 1539, 11206, 8, 1628, 16, 2095, 1547, 5, 186, 718, 1029, 1628, 6, 616, 25, 268, 1539, 5036, 319, 18018, 67, 2300, 5, 274, 186, 4484, 1288, 72, 655, 631, 38, 5, 10739, 132, 1539, 2001, 1028, 18018, 9546, 7404, 4295, 38, 5, 274, 516, 1628, 12, 95, 1539, 5036, 1028, 18018, 16, 20, 5, 10564, 1327, 454, 2222, 6, 8500, 8821, 2351, 673, 3420, 17724, 2208, 1063, 15, 10564, 14, 156, 756, 5654, 10, 7934, 11777, 16, 38, 5, 695, 237, 5817, 97, 9, 2222, 11, 118, 37, 6991, 48, 66, 5, 3662, 1567, 12307, 17793, 14, 151, 109, 10564, 6, 1079, 310, 5373, 1690, 8, 19696, 756, 3527, 550, 8494, 9, 2989, 12, 66, 5, 1567, 10564, 156, 385, 2476, 186, 318, 11, 218, 10495, 13912, 7, 2937, 10564, 6, 8552, 1738, 318, 11, 10564, 14, 62, 6515, 9581, 45, 9313, 7, 383, 9376, 535, 14, 156, 10277, 185, 6081, 654, 48, 66, 5, 186, 1567, 29, 1597, 10564, 1327, 867, 16, 1594, 21, 2837, 26, 2516, 62, 5973, 1995, 3148, 45, 37, 38, 53, 2796, 78, 5, 186, 4824, 2222, 1863, 1579, 309, 248, 116, 2822, 5, 126, 825, 1579, 66, 5, 318, 795, 124, 2602, 1201, 74, 11041, 3298, 556, 15171, 53, 2516, 1720, 2856, 176, 163, 5, 4953, 1028, 2856, 488, 2631, 6, 95, 15, 825, 1579, 4824, 2222, 37, 112, 5, 21, 83, 13697, 12, 100, 4310, 581, 11, 15, 433, 1141, 2520, 5, 2531, 15, 4824, 2222, 6, 6517, 8, 398, 13746, 2300, 5, 543, 126, 248, 17, 16097, 474, 5, 8849, 116, 4310, 581, 2222, 6, 13697, 37, 16222, 7880, 5, 10564, 1327, 318, 12, 2277, 9922, 2059, 4310, 581, 6, 5262, 13409, 2351, 1302, 10564, 1549, 17, 682, 5917, 397, 7483, 8, 481, 2520, 5, 467, 72, 3120, 10564, 11, 1405, 1896, 17, 90, 211, 4820, 8218, 11, 18, 2680, 21668, 225, 24, 363, 53, 2182, 1196, 5, 6495, 868, 17, 9742, 7012, 785, 6233, 53, 7488, 1131, 1382, 2520, 5, 543, 1131, 1405, 1896, 12, 19, 2759, 1005, 25, 9, 14115, 1617, 14, 15018, 807, 1713, 2279, 2520, 5, 10564, 6, 885, 644, 241, 201, 2059, 4310, 581, 6, 5262, 15, 6751, 5, 1539, 2585, 12, 100, 436, 1228, 634, 2152, 1196, 5, 5805, 6143, 391, 2065, 3471, 5562, 1131, 319, 6804, 37, 3126, 2520, 5, 3662, 146, 8074, 535, 7, 13418, 4916, 135, 6, 2911, 8, 1131, 2180, 5562, 15, 319, 2275, 5877, 5, 436, 2680, 12, 19, 402, 1896, 933, 13, 5, 1131, 7235, 12, 1405, 1896, 8, 15, 546, 10343, 5, 1896, 96, 12065, 1131, 19950, 8, 15, 402, 137, 1574, 2520, 5, 397, 96, 7354, 15, 436, 1105, 191, 137, 9552, 2520, 5, 1462, 2180, 5562, 1539, 6359, 6804, 38, 5, 1131, 2812, 5186, 2125, 38, 5, 1131, 1001, 2180, 6, 8168, 8, 16803, 6, 38, 5, 1938, 15, 3821, 2180, 1202, 11259, 38, 5, 13409, 2723, 673, 10564, 11, 4135, 12433, 596, 14, 1228, 285, 2520, 5, 8668, 6, 102, 1733, 4510, 100, 203, 12433, 2284, 997, 135, 10, 17159, 719, 2075, 9, 4310, 581, 302, 1228, 756, 2520, 5, 12433, 180, 541, 1019, 35, 1594, 1539, 391, 2065, 3471, 5562, 302, 854, 14016, 2973, 20, 5, 1706, 3971, 8092, 8, 15, 1539, 302, 634, 3232, 5, 42, 573, 14, 2177, 14576, 2277, 12, 100, 5860, 5, 671, 150, 8390, 265, 191, 35, 278, 1706, 3971, 6, 72, 3120, 1131, 8945, 7931, 10343, 5, 3821, 1720, 418, 9402, 8, 1974, 702, 280, 7354, 8418, 10278, 5, 186, 7408, 4205, 1756, 17, 5353, 135, 736, 1043, 196, 2456, 2872, 173, 3120, 90, 1131, 6741, 10343, 5, 115, 14576, 53, 3550, 1131, 312, 319, 186, 116, 69, 659, 38, 5, 186, 2889, 155, 82, 246, 191, 2101, 17, 106, 329, 268, 4398, 35, 2786, 2337, 8, 1539, 157, 14576, 6, 1408, 8, 2814, 135, 105, 18, 12, 18, 51, 38, 5, 467, 85, 186, 90, 1539, 157, 14576, 6, 1408, 17, 7727, 6, 38, 5, 201, 9, 196, 1590, 4310, 45, 581, 6, 3559, 10, 722, 6226, 673, 146, 8074, 7368, 201, 4531, 554, 1196, 5, 1047, 7790, 69, 132, 1131, 565, 4531, 8, 1574, 2520, 5, 186, 13418, 4916, 1092, 407, 1131, 6568, 7, 11650, 309, 18238, 1092, 116, 756, 2520, 5, 3954, 1235, 2656, 135, 60, 1131, 1043, 886, 1092, 37, 756, 2520, 5, 436, 54, 541, 4555, 5805, 48, 46, 14, 2889, 1548, 373, 6394, 5449, 150, 1047, 3674, 50, 906, 749, 743, 14465, 5, 1539, 10866, 12915, 9544, 6, 886, 541, 26, 135, 258, 71, 441, 10038, 225, 99, 5, 274, 436, 54, 3804, 3493, 6108, 554, 24, 50, 228, 5260, 541, 2273, 24, 12983, 10105, 5, 1200, 262, 9881, 1141, 69, 4964, 5, 4531, 11, 9881, 1141, 15, 4117, 311, 4017, 30, 3804, 5933, 23, 5988, 21, 5, 2819, 5325, 304, 1125, 11260, 201, 2656, 15, 3075, 931, 12983, 10105, 5, 383, 436, 541, 9252, 135, 201, 14, 1582, 56, 12983, 10105, 53, 13731, 16814, 5, 274, 1047, 6042, 15, 1008, 4077, 1631, 8, 1131, 475, 3380, 6888, 38, 9, 642, 2656, 135, 15, 436, 37, 201, 541, 9900, 3366, 53, 38, 5, 3526, 13418, 4916, 6, 1633, 8320, 135, 1043, 3250, 657, 8340, 541, 1631, 12, 100, 50, 436, 37, 169, 3250, 657, 1237, 100, 1043, 541, 9900, 1359, 53, 1008, 4077, 1631, 6, 1435, 38, 5, 11291, 1131, 1671, 15, 1382, 2520, 5, 8849, 1539, 1836, 3258, 273, 938, 18431, 8816, 5, 196, 1590, 15, 4310, 581, 5272, 5463, 349, 3126, 10105, 5, 67, 60, 1131, 96, 1671, 196, 35, 278, 12557, 324, 3462, 5, 695, 1539, 18416, 1032, 1861, 2884, 634, 35, 18452, 6233, 5, 1131, 115, 1170, 2154, 974, 37, 1128, 11329, 20, 60, 212, 94, 324, 416, 7015, 182, 6326, 3198, 23, 563, 853, 6233, 5, 274, 824, 1531, 2422, 1539, 196, 72, 8089, 2814, 96, 20, 5, 1118, 6, 278, 2054, 572, 132, 824, 227, 8, 196, 1366, 10, 23, 1366, 14353, 96, 20, 5, 67, 60, 115, 511, 196, 38, 5, 1288, 46, 25, 1531, 72, 9022, 15, 66, 5, 10, 7551, 7, 436, 824, 24, 395, 371, 15, 4952, 14496, 959, 1104, 1085, 45, 24, 12983, 10105, 5, 4310, 45, 581, 12, 1606, 1012, 4310, 581, 60, 23, 7, 221, 9, 7302, 11, 201, 475, 5412, 5877, 5, 1131, 201, 2180, 5562, 15, 319, 10530, 450, 2125, 38, 5, 105, 150, 1043, 2111, 78, 53, 371, 10, 19690, 15, 4873, 2885, 1574, 7880, 5, 105, 150, 2680, 9, 647, 1541, 78, 53, 1216, 1539, 648, 10, 19690, 15, 1936, 15774, 926, 5, 436, 3922, 594, 9, 844, 8181, 1536, 5056, 1202, 75, 560, 24, 10105, 7, 5056, 1202, 7424, 450, 10105, 5, 3516, 209, 1469, 16627, 1614, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,009
10,009
मैले सुशीलजीलाई सादगीपूर्ण, झन्डै–झन्डै साधुको जीवन बिताउने लोकतन्त्रप्रति अत्यन्त निष्ठावान्, पार्टी र सिद्धान्तप्रति अविचलित योद्धाका रूपमा लिएको छु । लोकतान्त्रिक शक्तिहरूबीच एकता, सहकार्य हुनुपर्छ भन्नेमा उहाँ निष्ठापूर्वक लाग्नुभयो । यसबाट मात्रै मुलुकको आर्थिक विकास सम्भव छ भन्नेमा उहाँ विश्वस्त हुनुहुन्थ्यो । बिपी कोइरालाको एकता, सहकार्य र मेलमिलापको मान्यतालाई गहिरोसँग आत्मसात् गरेको र गिरिजाबाबुले अवलम्बन गरेका विचारलाई दह्रोसँग पक्रेको व्यक्तिका रूपमा मैले उहाँलाई स्मरण गरिरहनेछु । उहाँले सम्पूर्ण जीवन पार्टी राजनीति, मुलुक र प्रजातन्त्रप्रति समर्पण गर्नुभयो । राजनीतिक परिवर्तनको आन्दोलनमा निरन्तर लागिरहनुभयो । खासगरी, पञ्चायतविरोधी संघर्ष, २०४६ सालको बहुदलीय व्यवस्था स्थापनाको आन्दोलन र पछिल्लोपटक लोकतान्त्रिक गणतन्त्र प्राप्तिको आन्दोलनमा उहाँ अविचलित र इमानदारीपूर्वक क्रियाशील हुनुभयो । सुशीलजीसँग मेरो लामै सम्पर्क र सम्बन्ध रह्यो । ०६२/६३ मा तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रको निरंकुश कदमविरुद्धको हरेक चरणका आन्दोलनमा उहाँ सक्रियताका साथ क्रियाशील रहनुभयो । तत्कालीन माओवादीको सशस्त्र द्वन्द्वमा प्रजातान्त्रिक शक्तिहरू मिलेर मात्रै आन्दोलन सफल हुन्छ भन्ने मान्यतामा उहाँ निरन्तर उभिनुभयो । पुष्पकमल दाहालजी प्रधानमन्त्री भएका वेला नेपाली सेनामा हस्तक्षेप हुँदा गलत कदमको विरोध गर्नुभयो । मेरो नेतृत्वमा सरकार निर्माणमा पनि उहाँले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्नुभयो । संयुक्त सरकारको स्थायित्व र दिगोपनका लागि पार्टीका तर्फबाट सक्रिय हुनुभयो । संविधान जारी गर्ने वेला उहाँले प्रधानमन्त्रीका रूपमा सरकारको समेत नेतृत्व गर्नुभयो । त्यो वेला कुशलतापूर्वक नेतृत्व गर्नुहुन्छ कि हुन्न भन्नेमा देशले मात्रै होइन, संसारले उहाँलाई नियालिरहेको थियो । तर, संविधान जारी गर्न नदिने अनेकौँ दबाबसामु उहाँ अडिनुभयो र समयमै संविधान जारी गर्न सफल हुनुभयो । संविधान निर्माणको श्रेय संविधान निर्माणलगायतका विषयमा दलहरूबीचको बैठकमा पनि उहाँले निरन्तर एकता, सहकार्य र मेलमिलापमै बढी जोड दिनुहुन्थ्यो । यसबाट मात्रै संविधान निर्माण सम्भव छ भन्ने उहाँमा आत्मविश्वास थियो । कांग्रेस सभापतिको हैसियतमा पार्टीका पक्षमा, कार्यकर्ताका पक्षमा उभिने कुरा अन्यथा थिएन । तर, उहाँको प्रस्तुति जहिले पनि लोकतान्त्रिक मूल्य–मान्यता, राष्ट्रिय हित र एकताको पक्षमा हुन्थ्यो । प्रधानमन्त्री निर्वाचित भएपछि संविधान जारी गर्ने दृढ निश्चय देखेर नै हामीले उहाँलाई सहर्ष स्वीकार गर्‍यौँ । संविधान निर्माणमा अनेकौँ समस्या आए, जटिलता देखिए । उहाँ सधैँ संविधान जारी गर्ने पक्षमा उभिनुभयो । धेरै पक्षले उहाँलाई विचलित बनाउन खोजे, राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय अनेक दबाब हुँदा पनि उहाँ प्रधानमन्त्री र कांग्रेस सभापतिको हैसियतमा संविधान जारी गर्ने कुरामा अडिग रहनुभयो । अन्तत: संविधान जारी भयो । उहाँले नै अडान लिनुहुन्नथ्यो, विपक्षमा उभिनुहुन्थ्यो भने समयमै संविधान जारी हुने कुरा सम्भव थिएन । यसर्थ, संविधान जारी गरेको श्रेय उहाँलाई दिने कुरामा कसैले पनि कन्जुस्याइँ गर्नुहुँदैन । संविधानसभाबाट संविधान जारी गर्न नेतृत्वकारी भूमिकाको श्रेय उहाँलाई जान्छ । संविधान कार्यान्वयनमा अग्रसरता बैठकहरूमा रमाइलो माहोलका लागि हामी सुशीलजीलाई किन विवाह नगरेको भनेर जिस्क्याउाथ्यौा । तर, वैवाहिक जीवन मात्रै होइन, निजी जीवनप्रति उहाा कहिल्यै चिन्तित देखिनुभएन । घर, जग्गाजस्ता निजी सम्पत्तिप्रति उहाामा कहिल्यै मोह भएन । संविधान जारी भइसकेपछि कसरी कार्यान्वयन गर्ने भन्ने कुराप्रति उहाँ चिन्तित हुनुहुन्थ्यो । संविधान जारी गर्न जसरी अग्रसरता देखाउनुभयो, कार्यान्वयनमा पनि उहाँ त्यत्तिकै सक्रिय देखिनुभयो । पछिल्लो समय संयुक्त लोकतान्त्रिक मधेसी मोर्चाको आन्दोलन मत्थर पार्दै वार्तामार्फत समस्या समाधान गर्न पनि सुशीलजीले पहल गर्नुभयो । त्यसक्रममा नेतृत्वकर्ताको हैसियतमा समस्या समाधान गर्न पार्टीका तर्फबाट संसद्मा संविधान संशोधन प्रस्ताव दर्ता गराउनुभयो । अन्तत: संविधान संशोधनपछि मोर्चाको आन्दोलन मत्थर हुँदै समाधानउन्मुख भयो । मधेसी मोर्चाको माग सम्बोधनका लागि लचकताका साथ सबै दललाई समेटेर अघि बढ्ने सकारात्मक सक्रियता उहाँले देखाउनुभयो । देशभक्तिको भावना थियो । राष्ट्रिय एकता, सार्वभौमसत्ता, भौगोलिक अखण्डताप्रति उहाँ सचेत हुनुहुन्थ्यो । उहाँले भन्नुभएको थियो, ‘सम्झौता निश्चित दायरामा मात्रै हुनेछ ।’ यसर्थ, देशको चिन्ता गर्ने चिन्तनशील नेताका रूपमा उहाँले खेल्नुभएको भूमिका स्मरणीय हुनेछ । बैठकहरूमा जिस्किन्थ्यौँ विभिन्न सन्दर्भमा विवाह नभएका मान्छेहरूमा कोमलता हुँदैन, सामाजिक पक्ष कम हुन्छ भन्ने चर्चा गर्ने गरिन्छ । बैठकहरूमा रमाइलो माहोलका लागि हामी सुशीलजीलाई किन विवाह नगरेको भनेर जिस्क्याउँथ्यौँ । तर, वैवाहिक जीवन मात्रै होइन, निजी जीवनप्रति उहाँ कहिल्यै चिन्तित देखिनुभएन । घर, जग्गाजस्ता निजी सम्पत्तिप्रति उहाँमा कहिल्यै मोह भएन । नेता–कार्यकर्ता, देश र जनतालाई नै आफ्नो घर–परिवार ठानेर उहाँ राष्ट्रिय हितमा क्रियाशील रहनुभयो । तसर्थ उहाँ सादगी जीवनको पक्षपोषक, विचार र अडानमा दृढ नेता हो । कम्युनिस्टप्रति नकारात्मक सोच राख्नुपर्छ भन्ने संस्कारबाट अघि बढेको मान्छेमध्ये एक हुनुहुन्थ्यो उहाँ । तर, कम्युनिस्टसँग मिलेर मात्रै राष्ट्रिय हित र लोकतन्त्रको संरक्षण–संवद्र्धन गर्न सकिन्छ भन्ने मान्यताका आधारमा इतिहासका परिवर्तनका हरेक मोडलाई आत्मसात् गरेर सहकार्य गर्दै अघि बढ्नुभयो । कम्युनिस्ट नेताहरूसँग व्यक्तिगत सम्बन्ध पनि सधँै सुमधुर रह्यो । बैठकमा नीतिकथा सुशीलजीसँग विनम्रता थियो । म प्रधानमन्त्री, ठूलो दलको सभापति भन्ने अहंकार कहिल्यै देखिएन । बैठकहरूमा सबैका कुरा धैर्यका साथ सुन्ने, कम बोल्नेजस्ता एउटा असल मान्छेमा हुने मानवीय संवेदनशीलता थियो । यस्तो स्वभाव भएरै होला, कतिपय बैठकमा उहाँले नीतिकथा रोचक ढंगले राखेर बैठकको माहोल नै अर्कै बनाउने गरेको म स्मरण गरिरहन्छु । धेरै नबोलौँ, विचार गरेर मात्रै बोलौँ, जथाभावी बोल्दा अप्ठ्यारो हुन्छ, त्यसप्रति जवाफदेही हुनुपर्छ, मुखमा आयो भन्दैमा प्याच्च नबोलिहालौँ, जिब्रोबाट फुत्किएका कुराले मान्छेलाई च्वास्स–च्वास्स छुन्छ भन्नुहुन्थ्यो । प्रेरणादायी पक्ष मान्छेका बानी आफ्ना ठाउँमा हुन्छन्, तर सुशीलजीका बानी र भनाइले एउटा असल मान्छेका रूपमा व्यक्तित्व निर्माणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ । उहाँका भनाइबाट हामीले सधँैभरि प्रेरणा र शिक्षा लिन सक्नुपर्छ । अहिलेको स्वार्थी समाजमा नि:स्वार्थी, सादगी जीवन बिताउने कृष्णप्रसाद भट्टराई र उहाँजस्ता मान्छे विरलै छन् । यतिवेला राष्ट्र र जनताको हितलाई केन्द्रबिन्दुमा राखेर अघि बढ्नुपर्ने आवश्यकता छ । त्यसैले हामीले अघिल्ला पुस्ताका नेताबाट सिक्नुपर्ने धेरै कुरा छन् । सबैले राष्ट्र र जनतालाई माया गरौँ, दूरदृष्टि र कर्तव्यबोधका साथ देश निर्माणमा अघि बढौँ । हामीमा स्पष्ट ‘भिजन’, प्रतिबद्धता चाहिन्छ, मुलुकलाई कुशलतापूर्वक अघि बढाउन व्यवस्थापकीय कुशलता आवश्यक पर्छ । इतिहासको त्याग र बलिदानको कुरा गरेर मात्रै आज मुलुकलाई अघि बढाउन सकिँदैन । यस निम्ति व्यक्तिमा तदनुरूपको दक्षता, क्षमता, हरेक विषयवस्तुलाई गहिराइका साथ बुझ्न सक्ने गुणका साथै समष्टिगत रूपमा दृष्टिकोण अघि सार्न सक्नुपर्छ । ती गुण उहाँमा थियो । दोहोर्‍याएर नबोल्ने बानी उहाँ कम बोल्ने मान्छे हो । कतिपय सन्दर्भमा हाम्रा बीचमा एकपटक बोलिसकेँ, अब तपाईंहरूलाई कसरी सम्झाऊँ भन्ने गर्नुहुन्थ्यो । कतिपय वेला त मेरो जिब्रोको समस्या छ, आज बोलेको बुझ्नुभएन भन्ने गर्नुहुन्थ्यो । पछिल्लोपटक उहाँले संविधान जारी गर्ने क्षणमा संसद्को बैठकमा राष्ट्रिय भावनाले ओतप्रोत हुने खालको निकै संवेदनशील सम्बोधन गर्नुभयो । उहाँको त्यही सम्बोधन संविधान निर्माणमा निर्णायक बन्यो । हामीले कुनै पनि व्यक्तिको नकारात्मक पक्ष होइन, सकारात्मक पक्ष अर्थात् राम्रा गुणबाट शिक्षा लिनुपर्छ । व्यक्तिको योगदानको समुचित मूल्यांकनसहित कदर गर्नुपर्छ । व्यक्तिको प्रतिष्ठामै आँच पुग्ने गरी मानमर्दन गर्नु राम्रो होइन । अन्त्यमा, सुशीलजीलाई निजी स्वार्थबाट मुक्त एउटा इमानदार, निष्ठावान् योद्धाका रूपमा राष्ट्रले इतिहासमा सम्झिरहनेछ । यस्तो योद्धाको असामयिक निधनबाट म ममार्हित छु । शोकको यस घडीमा म उहाँप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली व्यक्त गर्छु । साथै, तेह्रौँ दिनको तिथिमा सिंगो कांग्रेस पार्टी र परिवारजनप्रति गहिरो समवेदना प्रकट गर्दछु ।
Opinion
false
[ 0, 257, 4310, 535, 14, 10, 14181, 2776, 1032, 7, 2872, 86, 1166, 1995, 69, 14342, 6, 368, 14825, 2143, 475, 1775, 9521, 12471, 7, 201, 9, 1679, 475, 6077, 5467, 225, 11108, 12, 100, 656, 682, 5, 1561, 498, 49, 428, 850, 7, 1954, 1320, 53, 8, 1131, 9521, 2618, 2279, 2520, 5, 42, 17, 295, 1598, 171, 76, 1839, 13, 53, 8, 1131, 7808, 5877, 5, 10564, 5967, 850, 7, 1954, 9, 5462, 6, 844, 14, 4764, 63, 5926, 108, 28, 9, 13418, 4916, 11, 6925, 48, 679, 14, 16482, 63, 14657, 30, 6, 10693, 100, 257, 3821, 3476, 15496, 2697, 5, 436, 629, 368, 201, 921, 7, 647, 9, 2680, 475, 5998, 1196, 5, 214, 7352, 3310, 1098, 19, 9794, 2520, 5, 3662, 7, 4820, 8301, 1896, 7, 6527, 1501, 8528, 179, 305, 6, 868, 9, 17575, 1561, 1576, 4512, 6, 3310, 1131, 6077, 5467, 225, 9, 9149, 2618, 3311, 10343, 5, 4310, 535, 63, 229, 1105, 191, 987, 9, 463, 3232, 5, 10, 16336, 43, 712, 318, 3422, 6, 12189, 2668, 7590, 317, 2434, 12, 3310, 1131, 5262, 12, 246, 3311, 1574, 2520, 5, 712, 6483, 1405, 1736, 8, 3922, 498, 49, 1543, 295, 868, 349, 78, 53, 844, 8, 1131, 1098, 9391, 2520, 5, 2071, 757, 535, 156, 73, 5613, 39, 8848, 3444, 342, 1361, 2668, 6, 1055, 1196, 5, 229, 1671, 196, 2839, 15, 436, 2884, 634, 238, 9723, 5, 511, 501, 7107, 9, 3814, 1696, 12, 19, 1462, 1180, 1228, 10343, 5, 324, 355, 25, 5613, 436, 156, 12, 100, 501, 103, 541, 1196, 5, 115, 5613, 5351, 6066, 541, 5217, 146, 4515, 53, 8, 5843, 295, 1074, 2521, 11, 3821, 21432, 6, 38, 5, 274, 324, 355, 24, 3527, 1853, 1235, 2094, 7970, 1131, 8595, 483, 2520, 9, 3075, 324, 355, 24, 349, 10343, 5, 324, 1871, 10238, 324, 101, 1504, 371, 3801, 2518, 1266, 15, 436, 1098, 850, 7, 1954, 9, 5462, 191, 118, 808, 56, 7880, 5, 42, 17, 295, 324, 101, 1839, 13, 53, 1131, 8, 10327, 38, 5, 724, 1092, 6, 9698, 1462, 1216, 7, 2180, 12, 1216, 9391, 30, 83, 6576, 924, 5, 274, 1539, 3516, 7840, 15, 1561, 20385, 7, 111, 2111, 9, 5907, 1216, 1815, 5, 156, 886, 407, 324, 355, 25, 8265, 10111, 2474, 37, 334, 3821, 1434, 5021, 1697, 906, 10, 6161, 5, 324, 2839, 1853, 1235, 200, 1063, 7, 9022, 2814, 5, 1131, 3216, 324, 355, 25, 1216, 9391, 2520, 5, 85, 4288, 3821, 14573, 285, 5712, 7, 111, 86, 17589, 1853, 2094, 342, 15, 1131, 156, 9, 724, 1092, 6, 9698, 324, 355, 25, 1495, 8595, 6496, 1574, 2520, 5, 10, 11615, 324, 355, 163, 5, 436, 37, 4379, 423, 10359, 3547, 7, 10658, 9391, 7880, 29, 3075, 324, 355, 40, 83, 1839, 924, 5, 10959, 7, 324, 355, 28, 10238, 3821, 189, 1495, 938, 15, 20735, 14725, 160, 11599, 5, 12557, 324, 355, 24, 541, 1943, 634, 6, 10238, 3821, 1937, 5, 324, 3052, 15268, 613, 472, 2844, 10480, 12, 19, 155, 4310, 535, 14, 350, 820, 3104, 185, 13332, 1407, 615, 33, 445, 3438, 33, 5, 274, 7391, 368, 295, 1074, 711, 368, 475, 4871, 33, 1536, 6655, 3126, 10105, 5, 10082, 796, 1110, 711, 1413, 475, 4871, 33, 8, 1536, 4125, 1452, 5, 324, 355, 9891, 497, 794, 25, 53, 83, 475, 1131, 6655, 5877, 5, 324, 355, 24, 2366, 15268, 3382, 2520, 7, 3052, 15, 1131, 8427, 1228, 3126, 2520, 5, 532, 137, 511, 1561, 2942, 2612, 6, 868, 74, 12496, 18, 4399, 1968, 748, 200, 925, 24, 15, 4310, 7368, 1661, 1196, 5, 291, 5071, 541, 1631, 6, 9698, 200, 925, 24, 1462, 1180, 6505, 324, 1003, 694, 601, 15044, 5, 10, 11615, 324, 1003, 135, 2612, 6, 868, 74, 12496, 18, 309, 925, 18618, 163, 5, 2942, 2612, 6, 263, 1149, 12, 19, 20903, 12, 246, 82, 596, 14, 5871, 234, 1892, 1606, 5262, 436, 3382, 2520, 5, 12727, 3707, 1644, 38, 5, 111, 850, 7, 14084, 7, 2816, 9195, 475, 1131, 2769, 5877, 5, 436, 10318, 1449, 62, 16228, 1394, 4581, 8, 295, 447, 300, 10959, 7, 817, 1967, 25, 4873, 2885, 244, 12, 100, 436, 2437, 2125, 634, 10, 13516, 447, 5, 613, 472, 13332, 1516, 445, 7145, 107, 1531, 820, 2802, 8506, 8, 8718, 138, 6678, 243, 1012, 216, 78, 53, 913, 25, 490, 5, 613, 472, 2844, 10480, 12, 19, 155, 4310, 535, 14, 350, 820, 3104, 185, 13332, 744, 6513, 445, 7145, 5, 274, 7391, 368, 295, 1074, 711, 368, 475, 1131, 1536, 6655, 3126, 10105, 5, 10082, 796, 1110, 711, 1413, 475, 1131, 8, 1536, 4125, 1452, 5, 19519, 7, 207, 9, 2078, 37, 54, 159, 86, 10500, 12332, 1131, 111, 5042, 3311, 1574, 2520, 5, 3740, 1131, 10, 14181, 2776, 2704, 1012, 2883, 969, 44, 7, 679, 9, 4379, 8, 8265, 244, 20, 5, 1515, 475, 3852, 972, 11122, 53, 1813, 17, 234, 663, 916, 562, 26, 5877, 1131, 5, 274, 1515, 63, 1543, 295, 111, 2111, 9, 5258, 723, 86, 1860, 181, 12835, 23, 24, 363, 53, 844, 12, 393, 802, 12, 8959, 317, 4569, 14, 5926, 108, 109, 1954, 71, 234, 1952, 2520, 5, 1515, 3656, 63, 1827, 463, 15, 190, 763, 161, 69, 7003, 3232, 5, 1266, 427, 5453, 4310, 535, 63, 18564, 138, 38, 5, 74, 156, 7, 218, 2284, 1092, 53, 16219, 1536, 8816, 5, 613, 472, 8646, 83, 10738, 12, 246, 5119, 7, 216, 3581, 1110, 102, 4045, 916, 8, 40, 2483, 16944, 38, 5, 223, 4023, 266, 69, 6979, 824, 1266, 436, 427, 5453, 5572, 2758, 897, 8274, 10480, 37, 6446, 356, 28, 74, 3476, 17538, 97, 5, 85, 10886, 1235, 7, 679, 109, 295, 2903, 1235, 7, 6440, 13975, 6434, 1738, 291, 475, 13917, 1320, 7, 4817, 1324, 192, 8, 5716, 2608, 10886, 91, 3565, 1235, 7, 11206, 17, 19684, 1376, 83, 11, 6200, 697, 2345, 11008, 86, 384, 2345, 11008, 682, 1553, 853, 7880, 5, 19295, 1012, 916, 12, 3831, 369, 491, 7766, 47, 4310, 535, 12, 3831, 9, 765, 11, 102, 4045, 916, 12, 100, 2867, 2839, 2884, 634, 2437, 542, 5, 4264, 765, 17, 334, 190, 763, 161, 69, 3493, 5812, 9, 307, 423, 8642, 5, 2135, 2784, 34, 1189, 330, 184, 3685, 12205, 7, 10, 14181, 2776, 368, 14825, 5369, 1800, 9, 1131, 1110, 916, 18174, 27, 5, 943, 12424, 357, 9, 779, 2111, 14, 13427, 8, 897, 234, 15709, 857, 13, 5, 383, 334, 14324, 11243, 244, 17, 5771, 1272, 85, 83, 27, 5, 1641, 357, 9, 2078, 932, 5920, 7, 6136, 13039, 9, 3025, 5380, 12, 246, 207, 2839, 234, 2804, 1235, 5, 155, 8, 893, 62, 15326, 2416, 2157, 2880, 7, 647, 14, 5351, 6066, 234, 1552, 17120, 5351, 138, 287, 664, 5, 802, 6, 4712, 9, 9341, 6, 83, 109, 295, 136, 647, 14, 234, 1552, 6057, 5, 42, 1232, 530, 8, 60, 270, 864, 4308, 6, 10161, 7, 839, 7, 317, 5489, 14, 15031, 12, 246, 1647, 395, 2627, 12, 230, 15108, 859, 100, 3088, 234, 11284, 8642, 5, 271, 2627, 1131, 8, 38, 5, 12646, 10, 14523, 10886, 461, 3831, 1131, 216, 3581, 916, 20, 5, 824, 1531, 1041, 1946, 2889, 12517, 6360, 5547, 169, 13930, 14, 497, 3354, 9903, 53, 24, 7880, 5, 824, 5613, 60, 229, 11206, 6, 200, 379, 136, 11994, 1647, 10105, 53, 24, 7880, 5, 17575, 436, 324, 355, 25, 5144, 8, 2349, 6, 1266, 111, 1644, 11, 19727, 40, 3057, 319, 5636, 1149, 1196, 5, 1539, 516, 1149, 324, 2839, 4281, 3462, 5, 334, 75, 15, 1988, 3852, 1012, 1074, 1606, 1012, 971, 3040, 2627, 17, 307, 12764, 5, 1988, 937, 6, 15053, 5449, 354, 8110, 1192, 5, 1988, 5615, 191, 14690, 990, 57, 2183, 61, 4919, 23, 160, 269, 386, 5, 5390, 7, 4310, 535, 14, 711, 2784, 17, 1977, 102, 11843, 7, 9521, 12471, 11108, 12, 100, 357, 11, 3373, 3354, 8760, 178, 5, 223, 11108, 6, 20744, 1503, 17, 74, 74, 8, 520, 5942, 682, 5, 6903, 6, 42, 6363, 8, 74, 1131, 475, 3113, 13549, 759, 2785, 5, 9167, 13306, 1235, 3152, 4706, 8, 7361, 724, 201, 9, 13086, 475, 4764, 16678, 2807, 6781, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,010
10,010
अधिवक्ता दुर्गा भण्डारी सार्वजनिक सेवा प्रदायक निकाय अहिले सेवाभन्दा बढी दुःख दिने नियतबाट चलेको देखिन्छ, यसको उदाहरण प्रशस्तै भेटिन्छन् । यी अड्डाका कर्मचारीबाट, सेवाग्राहीको दुई घन्टामा बन्ने काम पनि दुई-तीन दिन लगाएर नियतवश दुःख दिने गरेको पाइन्छ । विशेषगरी माल आउने रुपमा चिनिएका कार्यालयमा सेवा लिन आउने सर्वसाधारण काम गर्न त के छिर्नसम्म पनि सक्दैनन् । जिल्ला प्रशासन कार्यालय, मालपोत कार्यालय जिल्ला विकास समिति, नगरपालिकाजस्ता नागरिकसँग प्रत्यक्ष सम्पर्कमा रहने र नागरिकको करबाट चल्ने सरकारी निकायमा सेवाग्राहीले सेवा भन्दा बढी सास्ती भोग्नुपरेको छ । आफ्नो काम आफैँ गर्दछु र प्रक्रिया पनि बुझ्छु भन्नेहरूलाई यी निकायमा कामको प्रक्रिया बुझ्न पनि हम्मेहम्मे पर्दछ । कार्यशैली आफैँमा जटिल, प्रविधिविहीन र पुरानो भद्दा पारामा चल्ने सरकारी कार्यालयका कर्मचारीले सार्वजनिक सेवा लिन आउने सेवाग्राहीलाई अलमलमा पार्ने गरेको पाइन्छ । सही सूचनाको अभावमा सेवाग्राही कोठा चहार्दै हैरान पर्दछन् र थकित हुन्छ । यसपछि पनि काम बन्न नसक्दा कि त सरकारी कर्मचारीलाई चियाखाजाको पैसा दिनु पर्‍यो कि त बिचौलिया भित्र्याउनुपर्‍यो । सरकारी निकाय सेवाग्राहीप्रति कति हदैसम्म गैरजिम्मेवार छन् भन्ने कुराको ताजा उदाहरण म यहाँ प्रस्तुत गर्न चाहन्छु । उदाहरण- १ पहिलो घटना जिल्ला अदालत कास्कीको हो । यही गत २५ माघमा अदालतको फोटोकपी मेसिन बिगि्रएर कार्यालयले प्रमाणित गरेर दिनुपर्ने कागजहरूको फोटोकपी हुन पाएन । बुझ्दा मेसिनको टोनर बिगि्रएको रहेछ । टोनर फेर्न करिब ८ दिन जति लाग्यो । मेरो पक्ष (ग्राहक) आठ दिनसम्म अदालत आउने-जाने गरे । अदालतको नागरिक बडापत्रमा लेखिएको छ- दुई घन्टामा फोटोकपी प्राप्त गर्न सकिन्छ । सामान्य अवस्थामा त फोटोकपी गर्ने फाँटको कर्मचारीलाई खुसामत गर्नुपर्छ, नभए काम ढिला हुन्छ । यो सेवाग्राहीको बाध्यता हो । महिला सेवाग्राहीलाई झनै अप्ठेरो, भीड भएको बहाना बनाएर ठेल्ने र घचेट्ने गरिन्छ । यो महिलामाथिको दुव्र्यवहार भएन र ? महिला हिंसा भएको होइन र ? भीडभाडको अवसर पारेर महिला सेवाग्राहीलाई छुने धकेल्ने संवेदनशील अंगहरूमा छुनेजस्ता दुव्र्यवहारका घटना पनि प्रशस्तै भएका पाइन्छन् । तर, यो त विशेष अवस्था नै हो, टोनर नै फेनुपर्ने । बल्लतल्ल आठ दिनपछि मात्र फेरियो टोनर । कास्की जिल्ला अदालतका प्रशासन प्रमुखकहाँ टोनर फेर्नुपर्ने भयो भन्ने कुरा पुग्न मात्रै तीन दिन लाग्यो । प्रमुखको कक्ष टाढा पनि होइन, एउटै कार्यालय एउटै भवन वल्लो र पल्लो छिमेकी कोठा । फेरि पनि समन्वय नभई सेवाग्राहीले दुःख पाउँछन् भने अन्तर कार्यालय स्तरीय सेवा लिँदा सेवाग्राहीले झन् कति कष्ट पाउलान्, सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ । यूएनडीपीको सहयोगमा कास्कीको सिक्लेसमा न्यायमा पहुँच भन्ने कार्यक्रम चलिरहेका बेला यहाँ भने फोटोकपीको टोनर बिगि्रएर सेवाग्राहीले आठ दिनसम्म दुःख पाइरहेका थिए । नागरिकको काम आफ्नै जिम्मेवारी सम्झेर गर्ने हो भने कार्यालय समयमा कुनै विदेशी दातृनिकायले कार्यक्रम गरेर जिम्मेवारीबोध गराइराख्नुपर्ने जरुरी नै थिएन । नागरिक बडापत्रमा भनेको समयमा काम नहुँदा क्षतिपूर्ति प्राप्त गर्न सकिने कुरा लेखिएको छ । तर अदालतसँग क्षतिपूर्ति माग्ने आँट कसको होस् ? उदाहरण- २ मालपोत कार्यालय कास्कीको मुद्दा पक्षको कानुन व्यवसायीको हैसियतले मैले पक्षलाई नजानेको काममा गाइड गर्नुपर्ने हुन्छ । विपक्षीले तारेख गुजारेकाले मेरो पक्षले विपक्षीको समेत सम्पत्तीको फाँटवारी पेस गर्नुपर्ने भएको हुँदा मेरो पक्ष मालपोत कार्यालय कास्कीमा स्रेस्ता उतार गर्न गए । बोलेको पनि कमै मात्र बुझ्ने बुझाउन त झनै नसक्ने भएपछि सरकारी कार्यालयको काम बनाउन मेरो पक्षलाई झन गाह्रो हुने भयो । उनले मसँग सहयोगका लागि अपेक्षा गरे । आर्थिक हैसियत निम्न भएकाले मुद्दाको पक्षलाई म आफैँले सहयोग गर्न उचित ठानेर मालपोत कार्यालय गएँ । पहिलो दिनको दृश्य सेवाग्राहीभन्दा बढी बिचौलियाको भीड । उनीहरूले अड्डाको ढड्डा जथाभावी चलाइरहेका ।कम्प्युटरमा भिडाउने ठाउँमा पनि उनीहरूकै भीड बढी, सरकारी कर्मचारीले पनि उनीहरूलाई मात्रै रेस्पोन्स गर्ने गरेको देखियो । भद्रगोल पारा, साँगुरो ठाउँमा उभिएर काम गराउँदा सकस हुने, छोडेर पर बस्दा कागजात हराउने डर । कामको चापाचाप भएर भद्रगोल बनाएर सर्वसाधारणलाई दुःख दिन पाइन्छ र ? त्यो त व्यवस्थापनकै कमजोरी हो, सेवाग्राहीको सरोकारको विषय नै होइन । यसरी नागरिकले तिरेको करबाट चल्ने यी निकायमा न बस्ने ठाउँ गतिलो छ । न त लाइनमा बसेर काम गरिदिने शैली छ । न त टोकन नै वितरण गरेर भीडभाड कम गर्ने गरिन्छ । न प्राथमिकताका आधारमा काम गर्ने गरिन्छ । यसरी कुनै पनि पद्धती अपनाइएको पाइँदैन । साथै अझ महिला सेवाग्राहीलाई झनै अप्ठेरो, भीड भएको बहाना बनाएर ठेल्ने र घचेट्ने गरिन्छ । यो महिलामाथिको दुव्र्यवहार भएन र ? महिला हिंसा भएको होइन र ? भीडभाडको अवसर पारेर महिला सेवाग्राहीलाई छुने धकेल्ने संवेदनशील अंगहरूमा छुनेजस्ता दुव्र्यवहारका घटना पनि प्रशस्तै भएका पाइन्छन् । तर, महिलाहरू झुक्किएर भएको होला भन्ने ठान्दछन् । वास्तवमा झुक्किएर गरेको नभई भुक्याएर नियतवश गरिएका हुन् । यसरी नियतवश ह्यारेसमेन्ट गरेपछि त्यो कार्यालयमा कोही महिला सेवाग्राही फर्किएर नजाओस् भन्ने चाहन्छन् उनीहरू । यस्ता प्रवृत्तिकविरुद्ध कोही-कोहीले आवाज उठाए भने पनि जो चोर उसकै ठूलो स्वर भनेझैं उल्टै उनीहरू चर्को डाँको गर्दछन् । भीडभाडमा छोइहाल्छ नि भनेर ठूलो स्वरमा कराउँछन् र महिलालाई बेवकुफ बनाउँछन् तिनीहरूले । जति भद्रगोल र भीडभाड बढायो, कर्मचारीलाई त्यति नै फाइदा । अनि सेवाग्राहीले आफ्नो काम बनाउन कर्मचारीलाई खुसामत गर्दछन्, त्यति गर्दा पनि नभए चियाखाजा खर्च दिएर काम गराउँछन् । त्यसरी पनि नभए बिचौलियामार्फत सेटिङ त छँदै छ नि । अनि किन बनाउनुपर्‍यो सार्वजनिक सेवा प्रवाह गर्ने निकायलाई चुस्त-दुरुस्त ? घाटा भइहाल्छ नि । यस्तो छ, मालपोत कार्यालय कास्कीको सार्वजनिक सेवा । यसरी सरकारी अड्डामा सेवा कम सास्ती बढी भएको छ । यसरी मेरो पक्षको दुई घन्टामा स्रेस्ता उतार गर्ने काममा कम्प्युटरबाटै गलत सूचना दिइयो र दिनभरि दुःख पाइयो । अलमलमा परेर हैरान भएपछि मौखिक नै भए पनि गुनासो गर्नुपर्‍यो भन्दा हाकिम बोर्डमा भित्र मान्छे चाहिँ बाहिर थिए । उनी त्यो दिनभरि नआउने नै जानकारी फोन गरेर थाहा भयो । दोस्रो दिन पनि दुःख पाइएला कि भनेर एकजना बहिनीको सहयोग लिएर बल्लबल्ल काम भयो । मेरो लेखाइको आसय सबै कर्मचारी खराब भन्ने होइन । यस कामका लागि मलाई हेम्जा फाँटका अधिकृतले राम्रै सहयोग गर्नुभयो धन्यवाद छ, उहाँलाई । उदाहरण- ३ या अलि पुरानो घटना हो । १२ वैशाखको भूकम्पपछि ७ जेठमा म आफ्नो पक्षको विवाह दर्ताको प्रमाणपत्र बनाउन जिल्ला प्रशासन कार्यालय कास्की गएकी थिएँ । सबै डकुमेन्ट थियो । तर, सामाजिक शाखाका सुब्बाले दर्ता गर्न मानेनन् । किन भनेर सोध्दा उत्तर छैन । ‘हुँदैन-हुँदैन’ मात्र भन्ने गर्थे । विदेशी केटी र नेपाली केटाको विवाह दर्ता गर्नुपर्ने थियो । यस्तो काममा उनले नजराना नलिई कामै नगर्ने दुःख दिएर हैरान पारेपछि पक्ष आफैँले बुझेर नजराना टक्राउनुपर्ने रहेछ । यो काममा उनले राजस्वबाहेक केही पनि पाउने छाँट देखेनन् । पत्रकारसँग जोडिएको काम र वकिल पनि सँगै भएकाले उनले पटकपटक मेरो पक्षलाई त्रसित र आतंकित गर्न खोजे । हामीले प्रमुख जिल्ला अधिकारीसमक्ष सबै कुरा भन्यौं, तैपनि मान्दैनन् । सीडीओले आफैँ निर्देशन दिँदा पनि अटेरी ज्याद्रा स्वभावका ती कर्मचारीले अन्त्यमा नचाहिँदा कागजात समेत खोज्ने गरे । त्यति गर्दा पनि ती कर्मचारीले आखिर राजस्वबाहेक केही पाएनन् । खुलेर भन्न नसक्ने दुःख दिएर झार्ने प्रवृत्ति मौलाउँदो छ । कोही कर्मचारी राम्रो र छिटो काम गर्दा सेवाग्राही प्रभावित भएर चियाखाजा स्वरुप दिनु पनि भ्रष्टाचार हो । तर, त्यसरी खुसी दिएको कुरालाई अधिकारको रुपमा ठान्नु हुँदैन । सेवाग्राहीलाई सुविधा दिनु राष्ट्रसेवक कर्मचारीको कर्तव्य हो । किनभने, नागरिककै करबाट चलेका हुन्छन्, सरकारी कार्यालय । कानुनतः भ्रष्टाचार गर्ने छुट कसैलाई छैन । सानोतिनो रकम दुई सय लिए पनि दुई खर्ब लिए पनि भ्रष्टाचार नै हो । भ्रष्टाचार, व्यक्तिले नपुगेर गर्ने होइन, यो त नियत खराब भएकाले गर्ने कुर्कम हो । सेवाग्राहीसँग सीधै नमागे पनि उनीहरूलाई घुमाउरो पाराले दुःख दिएर धेरै दिन लगाएर अनावश्यक कागजपत्र खोजेर दुःख पाउनु भन्दा केही पैसा दिएर छुटकारा पाइन्छ कि भनेर त्यसो गर्नतर्फ लाग्छन् । यदि सरकारी कार्यालयमा सुशासन कायम गर्ने हो भने कामको प्राथमिकता छुट्याइनुपर्छ । एक घन्टाको सानो काम र दिनभरि लाग्ने कामलाई सँगै गरिनु हुँदैन । सेवाग्राही आफैँ गएर गर्ने र बिचौलियामार्फत गर्ने कामलाई पनि प्राथमिकतापूर्वक हेरेर सरल र सहज ढंगले गरिनुपर्छ । बिचौलिया प्रथाको अन्त्य र आधुनिक प्रविधियुक्त सरकारी कार्यालय बनाइनुपर्छ । भ्रष्टाचारीलाई पनि कारबाही गरिनुपर्छ ।
Opinion
false
[ 0, 5155, 2576, 2006, 176, 162, 8584, 1221, 114, 162, 168, 118, 1715, 189, 7097, 17, 2464, 589, 7, 195, 1295, 2833, 69, 10709, 5, 208, 8919, 12, 678, 17, 7, 3768, 6, 89, 3558, 8, 1014, 46, 15, 89, 70, 8417, 56, 1686, 7097, 5409, 1715, 189, 28, 847, 5, 6143, 4672, 329, 88, 14854, 12, 1829, 162, 423, 329, 3695, 46, 24, 60, 105, 15523, 116, 15, 6348, 5, 79, 786, 4301, 7678, 239, 79, 76, 10338, 275, 1110, 412, 63, 1186, 987, 8, 791, 9, 3453, 272, 17, 3149, 414, 5959, 3768, 11, 162, 158, 118, 7945, 17953, 13, 5, 54, 46, 3173, 6781, 9, 651, 15, 3591, 3694, 53, 410, 208, 5959, 46, 6, 651, 1647, 15, 16245, 303, 3784, 30, 1379, 5, 10493, 3173, 8, 4441, 7, 707, 4049, 9, 1078, 789, 10882, 7982, 8, 3149, 414, 2832, 5118, 176, 162, 423, 329, 3768, 14, 9515, 8, 1436, 28, 847, 5, 1819, 165, 6, 5130, 3768, 2919, 697, 2849, 458, 9370, 7552, 9, 18106, 225, 78, 5, 8875, 15, 46, 756, 3475, 146, 60, 414, 4885, 2003, 1385, 719, 6, 549, 1068, 1750, 21, 146, 60, 11247, 9817, 5988, 21, 5, 414, 1221, 3768, 475, 465, 444, 1150, 116, 16220, 27, 53, 3664, 4092, 1295, 74, 242, 599, 24, 4110, 5, 1295, 70, 127, 113, 573, 79, 1057, 8687, 20, 5, 430, 338, 464, 1058, 8, 1057, 6, 1523, 44, 998, 4714, 7466, 8972, 3248, 1923, 2956, 109, 2821, 4008, 180, 1523, 44, 998, 67, 13583, 5, 3591, 685, 4714, 6, 4076, 23, 18, 7466, 8972, 1801, 1175, 5, 4076, 23, 18, 9551, 499, 380, 56, 812, 1547, 5, 229, 1012, 77, 5973, 303, 44, 52, 1060, 2907, 1057, 329, 70, 14845, 120, 5, 1057, 6, 412, 4861, 10824, 2040, 13, 70, 89, 3558, 8, 1523, 44, 998, 193, 24, 363, 5, 485, 313, 60, 1523, 44, 998, 25, 6555, 6, 4885, 2165, 11964, 84, 1192, 7, 1935, 46, 8487, 78, 5, 21, 3768, 6, 3091, 20, 5, 188, 3768, 14, 10, 5375, 11246, 7, 3905, 16, 13046, 879, 6545, 6898, 9, 1914, 2989, 166, 461, 490, 5, 21, 14331, 6, 12394, 1452, 9, 121, 188, 2020, 16, 386, 9, 121, 19494, 6, 714, 2438, 188, 3768, 14, 7905, 16728, 30, 5636, 2148, 472, 7905, 1110, 12394, 12, 573, 15, 2833, 69, 73, 8733, 5, 274, 21, 60, 302, 265, 37, 649, 4076, 23, 18, 37, 4193, 8161, 5, 21015, 1060, 6191, 90, 704, 382, 4076, 23, 18, 5, 2603, 79, 9594, 786, 110, 6274, 4076, 23, 18, 9551, 1272, 163, 53, 83, 1382, 295, 173, 56, 1547, 5, 110, 6, 6519, 2087, 15, 1074, 1148, 239, 1148, 800, 504, 5501, 9, 17129, 1655, 2919, 5, 704, 15, 958, 1699, 3768, 11, 1715, 5647, 29, 1693, 239, 4130, 162, 11701, 3768, 11, 2896, 465, 7330, 5564, 219, 5650, 727, 69, 1317, 24, 363, 5, 3094, 2322, 15622, 6, 2661, 8687, 11097, 11, 68, 8, 1045, 8, 1966, 53, 128, 14582, 260, 242, 29, 1523, 44, 998, 6, 4076, 23, 18, 7466, 8972, 3248, 3768, 11, 1060, 2907, 1715, 16949, 66, 5, 3453, 46, 509, 891, 9081, 25, 20, 29, 239, 278, 75, 819, 14678, 708, 12, 119, 11, 128, 109, 891, 5380, 6603, 7896, 1272, 1172, 37, 924, 5, 412, 4861, 10824, 639, 278, 46, 2163, 4920, 193, 24, 823, 83, 2040, 13, 5, 47, 1057, 63, 4920, 7977, 7630, 3340, 6, 1417, 121, 1295, 70, 143, 7678, 239, 8687, 739, 4139, 424, 784, 6, 13321, 257, 5758, 8355, 6, 1713, 9513, 528, 78, 5, 3907, 11, 16377, 9814, 8070, 12, 11, 229, 4288, 3907, 6, 103, 18184, 6, 6555, 4364, 3505, 528, 16, 342, 229, 1012, 7678, 239, 2603, 8, 190, 4875, 3471, 11186, 24, 1533, 5, 11994, 15, 8753, 90, 4406, 6010, 60, 10, 5375, 1389, 407, 414, 2260, 46, 285, 229, 5758, 4777, 2751, 40, 163, 5, 58, 9280, 9859, 19, 1727, 120, 5, 171, 5377, 2457, 422, 739, 6, 5758, 74, 3173, 11, 202, 24, 1808, 12332, 7678, 239, 13382, 5, 113, 3152, 2281, 3768, 168, 118, 11247, 6, 3905, 5, 1567, 8919, 6, 6541, 8808, 33, 6440, 16343, 5, 8597, 1618, 166, 18, 8, 4448, 623, 491, 15, 1115, 96, 3905, 118, 7, 414, 5118, 15, 3625, 295, 6884, 12310, 1759, 25, 28, 3437, 5, 13574, 7982, 7, 5892, 6832, 65, 491, 11619, 46, 11704, 12096, 40, 7, 3257, 1036, 6502, 4808, 13590, 1951, 5, 46, 6, 3878, 33, 1577, 131, 266, 13574, 879, 9535, 1715, 56, 847, 9, 121, 115, 60, 503, 96, 3559, 649, 3768, 6, 3217, 6, 372, 37, 386, 5, 564, 5563, 7619, 6, 272, 17, 3149, 208, 5959, 10, 23, 585, 927, 5254, 13, 5, 10, 23, 60, 8377, 1399, 46, 8459, 3215, 13, 5, 10, 23, 60, 12113, 23, 37, 572, 109, 19494, 216, 25, 490, 5, 10, 23, 1583, 12, 393, 46, 25, 490, 5, 564, 75, 15, 306, 2482, 667, 18250, 6, 7390, 5, 230, 1015, 188, 3768, 14, 10, 5375, 11246, 7, 3905, 16, 13046, 879, 6545, 6898, 9, 1914, 2989, 166, 461, 490, 5, 21, 14331, 6, 12394, 1452, 9, 121, 188, 2020, 16, 386, 9, 121, 19494, 6, 714, 2438, 188, 3768, 14, 7905, 16728, 30, 5636, 2148, 472, 7905, 1110, 12394, 12, 573, 15, 2833, 69, 73, 8733, 5, 274, 5493, 4168, 2387, 2063, 16, 668, 53, 6567, 8842, 5, 3469, 4168, 2387, 2063, 28, 1699, 2130, 44, 6115, 7097, 5409, 1142, 112, 5, 564, 7097, 5409, 3979, 8221, 3069, 741, 115, 1829, 1128, 188, 3768, 5279, 18, 6614, 33, 7143, 53, 7319, 1115, 5, 515, 2091, 44, 1327, 1128, 70, 6, 1363, 11, 1386, 12124, 29, 15, 400, 5516, 4541, 96, 218, 2001, 29, 6152, 10, 9791, 1115, 4787, 11829, 6, 1724, 5, 19494, 8, 17578, 9368, 330, 185, 218, 4496, 272, 4197, 9, 3221, 1250, 181, 1225, 716, 17475, 8858, 5, 812, 13574, 9, 19494, 2804, 15917, 4885, 1047, 37, 1461, 5, 276, 3768, 11, 54, 46, 285, 4885, 2165, 11964, 84, 1724, 7, 1047, 150, 15, 1935, 2003, 1385, 719, 415, 1322, 46, 7131, 310, 5, 3654, 15, 1935, 11247, 748, 15743, 60, 11140, 13, 330, 5, 276, 350, 285, 5988, 21, 176, 162, 2211, 25, 1221, 14, 11840, 70, 6771, 97, 1918, 121, 4235, 18851, 330, 5, 223, 379, 7678, 239, 8687, 176, 162, 5, 564, 414, 8919, 8, 162, 216, 7945, 118, 16, 13, 5, 564, 229, 4139, 89, 3558, 8, 190, 4875, 3471, 11186, 25, 1713, 2786, 1024, 1361, 165, 6623, 9, 12597, 1715, 8726, 5, 9515, 8, 4305, 9370, 407, 12675, 37, 99, 15, 1447, 11121, 21, 158, 10628, 1388, 8, 477, 916, 2422, 488, 66, 5, 126, 115, 12597, 11271, 37, 125, 968, 109, 433, 163, 5, 308, 56, 15, 1715, 7781, 219, 146, 185, 1824, 2793, 6, 202, 351, 4109, 220, 4298, 46, 163, 5, 229, 446, 818, 6, 4935, 119, 82, 678, 3718, 53, 386, 5, 42, 46, 12, 19, 377, 6078, 4419, 6555, 12, 720, 11, 4731, 202, 1196, 2667, 379, 3821, 5, 1295, 70, 175, 526, 2036, 1078, 573, 20, 5, 333, 1365, 6, 7909, 301, 965, 8, 74, 54, 4139, 820, 601, 6, 1998, 285, 79, 786, 239, 2603, 9711, 1678, 5, 82, 14860, 38, 5, 274, 243, 9647, 2965, 11, 601, 24, 5951, 1930, 5, 350, 185, 15513, 451, 104, 5, 62, 11599, 70, 11599, 45, 90, 53, 3540, 5, 819, 3875, 9, 39, 5243, 6, 820, 601, 528, 38, 5, 223, 1713, 58, 5601, 5531, 4937, 91, 255, 46, 69, 1891, 1715, 1322, 9370, 3586, 135, 1012, 3173, 11, 7114, 5601, 5531, 11532, 1084, 785, 1272, 1175, 5, 21, 1713, 58, 2380, 2193, 72, 15, 537, 18368, 4416, 1930, 5, 482, 63, 1807, 46, 9, 7787, 15, 10, 241, 422, 58, 6893, 229, 5758, 14780, 9, 9005, 225, 24, 5712, 5, 334, 110, 79, 768, 4377, 82, 83, 3808, 4695, 7, 10, 7551, 18880, 5, 21160, 11, 3173, 730, 5418, 15, 15024, 34, 6755, 10529, 4023, 12, 271, 5118, 5390, 9365, 4794, 4808, 103, 3258, 120, 5, 1047, 150, 15, 271, 5118, 4460, 2380, 2193, 72, 11670, 5, 5450, 853, 1389, 1715, 1322, 5397, 461, 2091, 21666, 65, 13, 5, 1128, 678, 269, 9, 2370, 46, 150, 3768, 1111, 266, 2003, 1385, 719, 3301, 1068, 15, 2229, 20, 5, 274, 3654, 1423, 245, 3869, 3344, 88, 19192, 97, 849, 5, 3768, 14, 751, 1068, 17490, 2587, 3025, 20, 5, 2011, 7, 412, 96, 272, 17, 10107, 7766, 414, 239, 5, 424, 3079, 2229, 25, 1608, 2461, 104, 5, 18648, 335, 89, 140, 2805, 15, 89, 4456, 2805, 15, 2229, 37, 20, 5, 2229, 7, 2394, 9572, 18, 25, 1074, 21, 60, 7097, 3718, 422, 25, 5933, 4326, 20, 5, 3768, 63, 13150, 69, 10, 23, 8, 4635, 15, 3625, 10, 16727, 7982, 11, 1715, 1322, 85, 56, 1686, 5565, 15615, 12038, 1715, 3600, 158, 72, 549, 1322, 16335, 847, 146, 185, 2047, 24, 373, 14336, 5, 548, 414, 1829, 2984, 659, 25, 20, 29, 46, 6, 1583, 1608, 6676, 23, 1359, 5, 26, 3558, 6, 816, 46, 9, 12597, 770, 46, 14, 10, 241, 6721, 849, 5, 3768, 3173, 1029, 25, 9, 11247, 748, 25, 46, 14, 15, 1583, 2618, 3447, 3371, 9, 727, 2758, 13081, 5, 11247, 3892, 6, 919, 9, 1306, 707, 1809, 414, 239, 4702, 23, 1359, 5, 2229, 34, 14, 15, 992, 13081, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,011
10,011
ईश्वर अर्याल हरेकपटक नेपाल भारतबीच जब सन्धि-सम्झौताको कुरा गरिन्छ, त्यहाँ भारतले नेपाललाई दिने आर्थिक सहयोग, अनुदान र ऋण पहिलो बुँदामा हुन्छ । भूकम्पलगत्तै भारतले दिने भनेको एक बिलियन डलर आर्थिक सहयोगसहितको प्याकेज भारतले एकतर्फी घोषणा गरे पनि ल्याउनका लागि चाहिने सहमतिको चरण धेरै हुन्छन् । हरेकपटक उच्चस्तरीय भेटघाट हुँदा त्यही कुरा दोहोर्याइन्छ । जनतालाई कति सहयोग हो, कति ऋण हो भनेर जानकारी दिन न यता सरकारले आवश्यक ठान्छ, न त भारतले नै त्यो प्याकेज कसरी र कुन प्रक्रियामा नेपाल भित्रने हो स्पष्ट पारिदिन्छ । हामी कहिले सहयोग गर्यो भनेर भारतप्रति नतमस्तक हुन्छौं र कहिले अझै दिएन भनेर आक्रोशित पनि । एकपटक घोषणा गरेको उक्त सहयोग प्याकेज यता आउन नपाउँदै सयौंपटक अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा विज्ञापन भइसकेको हुन्छ । मोदी जापान गए, अनि नेपालीलाई पैसा दिएको कुरा गरे, अरब आए, उही कुरा, संसारको जुनसुकै कुनामा गए, एउटै कुरा मात्र गर्छन्, नेपालबारे त्यो हो, ‘नेपालको दुःखमा भारतको पनि आँसु र्झछ, त्यही भएर त हामीले एक बिलियन डलर दियौं । नेपालको बडे भाइ हो भारत, भारत बुद्ध भूमि हो, हामी शान्तिपि्रय भएकाले हामीले नेपालमा शान्तिको कामना गर्छौं ।’ उनले उता उसो भन्दै गर्दा, राहत नपाएर र उपचार नपाएर भूकम्पपीडित मरिसकेका हुन्छन् । जनताले सरकारलाई राहतको पैसा खायो भनेर हैरान पार्छन्, उता सरकारले घोषणा गरिएको उक्त रकम ल्याउन चासो पनि दिएको हुन्न, वार्ता भइराखेको छ, भनिदिन्छन् । आउँदै नआएको पैसा दाताबाट उठाउन सक्षम भयो भनेर अर्थमन्त्रीले विदेशबाट पुरस्कार कुम्ल्याइसकेका हुन्छन् । वास्तवमै यो सिलसिला के हो र कसरी चल्छ भन्ने कुरामा हामी अनभिज्ञ छौं । हामीलाई पैसा घोषणा गरेको मात्र थाहा हुन्छ, न त्यो पैसा हामीसँग आउँछ, न त हामीलाई थाहा नै हुन्छ, कहाँ गयो भनेर । सब कागजमा र मिडियामा मात्र फैलन्छ । अनि, हाम्रा आशा र भएको यथार्थ मिल्दैनन्, हामी फेरि चिच्याउँछौं, त्यत्रो पैसा कहाँ गयो ? भूकम्प गइसकेको करिब १० महिनापछि प्रधानमन्त्रीको राजकीय भारत भ्रमणमा फेरि पनि उही सहयोग प्याकेजबारे दोहोर्याएर वक्तव्य आउनु माथि उल्लेख गरिएकोबाहेक केही होइन । यो कुनै पनि रुपमा आउन सक्छ या नआउन पनि सक्छ, या आयो भने जनतासामु नपुग्न पनि सक्छ । तर महत्त्वपूर्ण कुरा के हो त भन्दा प्याकेज घोषणा हुने बित्तिकैको दिनदेखि हामी भारतको ऋणी बन्यौं, राष्ट्रिय रुपमा पनि र अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा पनि । यही सहयोगलाई दोहोर्याएर, तेहेर्याएर भारतले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा फलाकिरहन्छ । हामीले एक सुको नपाए पनि हामी त्यही दिनदेखि भारतको ऋणी बन्यौं, जुन दिन भारतले घोषणा गर्‍यो । तब त भारतीयले पनि हामीलाई हेप्छन् । यति दियो र उति दियो हाम्रो देशले तँलाई, तँ गरिब छस्, हामी धनी छौं, यी कुरा पंक्तिकारले पनि धेरै व्यहोरेको छ । जनताको लेभलमा मात्र होइन, उच्चस्तरीय राजनैतिक स्तरमा पनि यिनै कुरा गरिन्छन्, अनि हेपिन्छन् हाम्रा नेताहरू पनि । नचाहँदा नचाहँदै हेपिन तयार हुन्छन्, त्यस्तो प्रकारको हेपाइलाई हामी गुलामी भन्छौं । अनि, हामीमा फेरि ‘कसले बढी राष्ट्रवादको खरानी घस्ने’ भन्ने प्रतिस्पर्धा हुन्छ । जसले जिते पनि उसलाई कागजी ऋणको भारी बोकाइन्छ, फेरि गुलामी सुरु हुन्छ । यो प्रक्रिया अनन्तसम्म जान्छ । हामी स्वाभिमान खोज्छौँ, त्यतिबेलै उसले तमसुक खोज्छ, अनि हामी फेरि नतमस्तक । यस्तो किन चल्छ ? यसको सजिलो उत्तर छ । भारतले नेपाललाई केही नदिईकनै ‘बडेभाइ’को पगरी गुथिरहन चाहन्छ । भारतले कहिल्यै चाहन्न, युएनओले जारी गर्ने मानव विकास सूचकांकमा नेपालमाथि परोस्, यदि यसो भयो भने उसलाई अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा घाटा हुन्छ । नेपालीको जीवनस्तर माथि जानु भनेको उसलाई विश्व विकास बैंकले नपत्याउनु हो । खर्बौं डलर आणविक कार्यक्रममा खर्च गरिरहेको भारतले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा आफ्ना नागरिकहरू विश्वकै गरिब छन् भनेर हल्ला पिटिएको सुन्न चाहँदैन । गरिब किसानहरू बोकेर आणविक कार्यक्रम चलाउनु भनेको उत्तर कोरियाको बाटो हिँड्नु हो भन्ने थाहा छ, त्यसैकारण भारत आफ्नो गरिबी लुकाउन चाहन्छ । यसो गर्नलाई सजिलो उपाय छ, नेपाललाई गरिब देखाउनु । भारत नेपालभन्दा गरिब देखियो भने उसलाई लाजको मर्नु हुन्छ । अनि दिइएको आर्थिक सहयोगलाई भर्याङ बनाएर नेपालको आर्थिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक क्षेत्रमा हस्तक्षेप गर्न पनि सजिलो हुन्छ । त्यसैले भारत दुई तरिकाबाट काम गरिरहेको छ, पहिलो तरिका हो, दिइएको सहयोग प्याकेजमा आफ्ना सर्त घुसाएर लक्षित वर्गसम्म पुग्न नदिने, अर्को हो सहयोग प्याकेज घोषणा गर्न नछोड्ने । भारतले नेपाललाई केही नदिईकनै ‘बडेभाइ’को पगरी गुथिरहन चाहन्छ । भारतले कहिल्यै चाहन्न, युएनओले जारी गर्ने मानव विकास सूचकांकमा नेपालमाथि परोस्, यदि यसो भयो भने उसलाई अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा घाटा हुन्छ । यो कहिलेसम्म चल्छ ? यो त्यस बेलासम्म मात्र चल्छ, जबसम्म हाम्रै युवाको पौरखी हातप्रति हाम्रा शासकको विश्वास हुन्न । हामीसँग उदाहरण पनि छ, त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको व्यवस्थापन भारतीय कम्पनीलाई जिम्मा दिने हल्ला चलेका बेला हाम्रै मन्त्रीले नेपालमा त्यस्तो प्रविधि र प्राविधिकहरू नभएको कुरा गर्थे । त्यो आफ्नै जनतालाई गरिएको अविश्वासको पराकाष्ठा हो । हामीसँग भएको ज्ञान र सीपलाई राष्ट्रिय हितमा प्रयोग गर्ने वातावरण जहिले सुरु हुन्छ, त्यही दिनदेखि अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगका लागि हात फैलाउनुपर्ने छैन र स्वतः भारतसँगको परनिर्भरता कम हुन्छ । तब हामीलाई भारतीय प्याकेजको विश्वास लाग्न छोड्छ । अनि नयाँ नेपाल निर्माणको चरण सुरु हुन्छ । त्यतिबेलै हाम्रो स्वाभिमान बुलन्द भएर आउँछ । भ्रमण र सहयोग नेपाल आफैंमा जलविद्युत्को खानी हो । अहिलेको परिस्थितिमा निजी लगानीकर्ता पनि भरपुर आकषिर्त भएका छन् र मध्यमस्तरीय आयोजनाहरू सञ्चालन गर्नका लागि सरकारले कुनै कसरत गर्नुपर्ने नै देखिन्न । मध्यमस्तरका आयोजना भन्नाले ५-१० मेगावाटदेखि २०-३० मेगावाटका आयोजना हुन् । तर भारतसँग ८० मेगावाट ल्याउने सम्झौता भएको छ र दीर्घकालमा त्यसलाई ६ सयसम्म पुर्याउने कुरा भएको छ । त्यो कुनै सहयोग या अनुदान होइन, त्यसलाई मुजफ्फरपुरबाट ढल्केबरसम्म ल्याउँदाको गि्रडको खर्च र त्यसमा लाग्ने प्रतियुनिट खर्च भारतलाई बुझाउने हो । यसलाई हाइलाइट किन गरिएको छ ? व्यापारको कुरालाई प्रधानमन्त्रीको भ्रमणसँग जोड्नु आवश्यक नै छैन । तर, यहाँ के गरिन्छ भन्दा त कार्यान्वयन भइसकेको, या कहिल्यै कार्यान्वयन हुन नसक्ने कुरा प्रस्तुत गरेर कुरालाई बढाइचढाइ गरेर भ्रमणलाई अतिरञ्जना गरिन्छ । अनि फेरि त्यही स्वाभाविक चलखेल सुरु हुन्छ, दान सहयोगको । भारतसँगको सम्बन्ध नेपाल-भारतको भौगोलिक र सांस्कृतिक आयाम धेरै हदसम्म जोडिएका छन् । हाम्रो सभ्यता इन्दुस भ्यालीबाट सँगै सुरुवात भएको हो । भारत सापेक्षित रुपमा धेरै राजनैतिक संक्रमणम फस्यो, कहिले मुगलहरूले राज गरे त, कहिले अंग्रेजहरूले राज गरे । नेपाल सापेक्षित रुपमा आन्तरिक खिचातानीमा पनि स्वतन्त्र नै रहन सक्यो । हाम्रो समान सम्बन्ध छ, कसैले भन्दैमा कोही बडेभाइ र छोटेभाइ हुन सक्दैन । हामी असल छिमेकी हुन चाहन्छौं । कहिले रोटीबेटी त कहिले बडेभाइ छोटेभाइ भन्दै भारत सहयोग दिन हात पसार्दै आउनु उसको दीर्घकालीन योजनाको एउटा हिस्सा हो । खासमा भारतका आफ्नै बल्झिरहेका समस्या छन् । आज मात्र बानरसमा मोदीको विरोध गर्ने १९ जनालाई मारियो भन्ने खबर आएको छ । भारत आफ्नै जनताप्रति असहिष्णु हुँदाहुँदै नेपालसँग बडेभाइ भनेर सहिष्णुता कसरी देखाउन सक्छ ? यथार्थमा यो सम्भव नै छैन । हामी भारतका कुनै पनि सहयोग प्याकेजमा मख्ख नपरीकन यसलाई ‘सिम्प्ली इग्नोर’ गर्न सक्छौं । हाम्रा शासक भारतसँग झुक्ने पर्याप्त कारण होला, तर एक स्वाभिमानी नेपाली हुनुको नाताले हामीले कहिल्यै राष्ट्रियताको सवालमा रोटीबेटी या बडेभाइ-छोटेभाइको सम्बन्ध स्वीकार्न सकिन्न ।
Opinion
false
[ 0, 2985, 5014, 317, 3913, 36, 13714, 745, 2852, 70, 16228, 6, 83, 490, 7, 621, 2177, 2450, 189, 171, 202, 7, 1880, 9, 950, 113, 8087, 8, 78, 5, 1118, 5043, 2177, 189, 639, 26, 453, 7541, 1021, 171, 202, 2926, 7257, 2177, 15195, 362, 120, 15, 1144, 12, 19, 4161, 688, 6, 2434, 85, 583, 5, 317, 3913, 6613, 3262, 342, 516, 83, 12646, 119, 7199, 5, 2078, 465, 202, 649, 465, 950, 20, 185, 125, 56, 10, 23, 1831, 142, 287, 17509, 7, 10, 23, 60, 2177, 37, 115, 7257, 497, 9, 978, 3736, 36, 477, 297, 20, 893, 1521, 15888, 5, 155, 883, 202, 2640, 185, 397, 475, 6917, 61, 1918, 44, 78, 848, 9, 883, 544, 425, 23, 185, 11875, 15, 5, 2889, 362, 28, 170, 202, 7257, 1831, 865, 12678, 4866, 3913, 316, 2413, 8, 2398, 942, 78, 5, 1176, 1398, 1533, 7, 276, 7792, 549, 245, 83, 6604, 2719, 1063, 7, 6346, 83, 7, 5141, 2801, 11543, 1533, 7, 1148, 83, 90, 11218, 36, 273, 115, 649, 5763, 6, 1715, 8, 479, 15, 8264, 4382, 1166, 8090, 516, 266, 60, 334, 26, 453, 7541, 1021, 1662, 5356, 5, 124, 6430, 30, 1772, 20, 6175, 397, 1182, 2249, 649, 155, 658, 1210, 1084, 119, 422, 334, 211, 658, 6, 3529, 3021, 300, 58, 3367, 10, 18823, 192, 150, 7, 2054, 9929, 9, 616, 9929, 9738, 7598, 4020, 583, 5, 1581, 1632, 2054, 6, 549, 2795, 382, 185, 9370, 1521, 11637, 3367, 142, 362, 51, 170, 335, 1144, 1623, 15, 245, 4515, 7, 1968, 20709, 6, 379, 2607, 270, 5519, 5, 5539, 9224, 549, 8046, 17, 3859, 3243, 163, 185, 3748, 11, 7863, 732, 13460, 4984, 6676, 4020, 583, 5, 10, 17438, 21, 19775, 105, 20, 9, 497, 8869, 53, 1495, 155, 17338, 922, 5, 928, 549, 362, 28, 90, 433, 1738, 10, 23, 115, 549, 7430, 1796, 7, 10, 23, 60, 928, 433, 37, 1738, 1194, 2300, 185, 5, 2837, 4008, 8, 9, 7930, 90, 4261, 1553, 5, 276, 7, 1041, 1445, 9, 16, 2725, 5261, 5650, 155, 704, 11913, 15067, 7943, 15892, 65, 549, 1194, 2300, 121, 1118, 12957, 6, 499, 217, 6753, 3738, 8463, 397, 2602, 704, 15, 6346, 202, 7257, 273, 7609, 6115, 7847, 2631, 633, 336, 51, 2193, 72, 386, 5, 21, 75, 15, 88, 865, 542, 526, 15155, 23, 15, 7688, 526, 1324, 29, 736, 7970, 10546, 450, 15, 542, 5, 47, 2884, 83, 105, 20, 60, 158, 7257, 362, 40, 7769, 6, 3315, 155, 479, 950, 34, 2166, 4695, 7, 111, 88, 15, 9, 316, 88, 15, 5, 430, 202, 14, 7609, 6115, 7, 3910, 8974, 6115, 2177, 316, 4469, 1378, 33, 44, 7965, 5, 334, 26, 381, 6, 7246, 15, 155, 516, 3315, 479, 950, 34, 2166, 4695, 7, 253, 56, 2177, 362, 906, 21, 5, 2698, 60, 261, 11, 15, 928, 1391, 131, 3065, 5, 943, 3223, 9, 6512, 3223, 212, 5843, 10708, 14, 7, 10708, 3267, 13, 337, 7, 155, 2635, 10599, 208, 83, 17285, 11, 15, 85, 19212, 6, 13, 5, 779, 17684, 8, 90, 1074, 6613, 3706, 4183, 15, 3968, 83, 490, 5650, 276, 1391, 131, 5519, 1041, 3656, 15, 5, 9365, 3906, 9365, 2846, 1391, 1210, 23, 376, 7766, 1028, 1213, 1391, 7417, 14, 155, 1797, 219, 1124, 17501, 5, 276, 7, 155, 8, 704, 3701, 7123, 118, 6133, 6, 12769, 1914, 10468, 45, 53, 1653, 78, 5, 671, 4655, 15, 2407, 4008, 34, 950, 6, 4209, 17911, 1553, 7, 704, 1797, 219, 1124, 206, 78, 5, 21, 651, 8093, 116, 1937, 5, 155, 7329, 1542, 13639, 7, 10, 20496, 1062, 60, 61, 1188, 44, 16088, 7, 276, 155, 704, 6917, 61, 1918, 44, 5, 223, 350, 8869, 121, 195, 1982, 451, 13, 5, 2177, 2450, 72, 11668, 44, 979, 4952, 1778, 7479, 45, 6, 306, 2613, 1797, 445, 11993, 5815, 5, 2177, 1536, 17453, 7, 1615, 2322, 892, 11, 355, 25, 604, 76, 18022, 8, 36, 312, 11802, 108, 7, 548, 2488, 163, 29, 2407, 316, 88, 4235, 78, 5, 39, 6, 11093, 633, 2124, 639, 2407, 237, 76, 1121, 20379, 13147, 20, 5, 4456, 848, 1021, 10571, 314, 415, 699, 2177, 316, 4469, 369, 412, 49, 237, 96, 3267, 27, 185, 4273, 8955, 593, 2155, 19484, 5, 3267, 13467, 2452, 10571, 128, 14316, 639, 451, 7025, 612, 5510, 97, 20, 53, 433, 379, 861, 8392, 397, 54, 4103, 8071, 5815, 5, 2488, 24, 14, 1982, 2285, 379, 2450, 3267, 13673, 5, 397, 36, 168, 3267, 3437, 29, 2407, 8194, 6, 8578, 97, 78, 5, 276, 1283, 171, 202, 14, 1669, 3544, 879, 124, 6494, 214, 9, 1231, 144, 3444, 24, 15, 1982, 78, 5, 383, 397, 89, 2853, 17, 46, 699, 379, 113, 2853, 649, 1283, 202, 7257, 8, 369, 7569, 4791, 1356, 2247, 767, 116, 1382, 3527, 7, 258, 20, 202, 7257, 362, 24, 13450, 10050, 5, 2177, 2450, 72, 11668, 44, 979, 4952, 1778, 7479, 45, 6, 306, 2613, 1797, 445, 11993, 5815, 5, 2177, 1536, 17453, 7, 1615, 2322, 892, 11, 355, 25, 604, 76, 18022, 8, 36, 312, 11802, 108, 7, 548, 2488, 163, 29, 2407, 316, 88, 4235, 78, 5, 21, 883, 116, 8869, 121, 21, 291, 260, 116, 90, 8869, 7, 745, 116, 9038, 391, 6, 19794, 34, 536, 475, 1041, 3164, 6, 468, 4515, 5, 7430, 1295, 15, 379, 1500, 316, 6723, 503, 261, 558, 14, 2233, 189, 4273, 10107, 260, 9038, 248, 11, 211, 1028, 707, 9, 973, 49, 590, 83, 3540, 5, 115, 509, 2078, 51, 8356, 6, 5645, 12, 5152, 33, 20, 5, 7430, 16, 944, 9, 3123, 14, 111, 5042, 151, 25, 790, 7840, 206, 1738, 516, 3315, 316, 9859, 19, 536, 15497, 1272, 104, 9, 7811, 5902, 6, 17165, 216, 78, 5, 2698, 928, 261, 7257, 6, 468, 2279, 4225, 108, 178, 5, 276, 94, 36, 1871, 2434, 206, 78, 5, 10, 20496, 212, 7329, 7310, 266, 1796, 5, 920, 9, 202, 36, 12331, 3204, 6, 4755, 20, 5, 2135, 9898, 711, 4661, 15, 16637, 12079, 9301, 3514, 73, 27, 9, 2727, 4892, 205, 49, 292, 2194, 19, 142, 75, 11777, 528, 37, 14465, 5, 2727, 13609, 205, 3815, 198, 70, 4069, 3085, 132, 323, 70, 5115, 3085, 12, 205, 112, 5, 47, 5902, 2186, 3085, 1427, 560, 16, 13, 9, 18968, 8, 1050, 232, 140, 116, 5434, 83, 16, 13, 5, 115, 75, 202, 526, 1880, 1074, 1050, 918, 167, 4722, 6566, 517, 17, 20417, 116, 12275, 6, 4285, 1084, 280, 6, 415, 9, 1288, 770, 21507, 415, 8386, 7303, 20, 5, 432, 4888, 12095, 350, 51, 13, 121, 783, 6, 3869, 3738, 920, 63, 5657, 97, 287, 37, 104, 5, 274, 242, 105, 490, 158, 60, 794, 942, 7, 526, 1536, 794, 67, 1389, 83, 599, 109, 3869, 11956, 384, 2359, 818, 109, 920, 14, 1248, 18, 8049, 33, 490, 5, 276, 704, 516, 2973, 6991, 206, 1738, 3387, 202, 6, 5, 5902, 6, 463, 16453, 6, 2816, 9, 1231, 1934, 85, 6994, 4867, 27, 5, 212, 3665, 505, 10632, 68, 9465, 281, 17, 10, 241, 2381, 16, 20, 5, 397, 8912, 225, 88, 85, 3706, 3562, 61, 6490, 9408, 883, 12728, 262, 1026, 120, 60, 7, 883, 7465, 262, 1026, 120, 5, 36, 8912, 225, 88, 1099, 20443, 8, 15, 999, 37, 1574, 8467, 5, 212, 1745, 463, 379, 938, 192, 8, 1128, 6430, 30, 7479, 9, 13, 2367, 30, 7479, 67, 1916, 5, 155, 4045, 1655, 67, 12622, 5, 883, 10043, 17705, 34, 60, 883, 6430, 30, 7479, 13, 2367, 30, 7479, 192, 397, 202, 56, 536, 306, 2782, 458, 2631, 1224, 3628, 12002, 102, 4617, 20, 5, 1812, 8, 2010, 509, 17090, 3063, 200, 27, 5, 136, 90, 753, 23, 18, 68, 8, 1176, 6, 1055, 25, 476, 2280, 7152, 382, 53, 740, 123, 13, 5, 397, 509, 736, 475, 21227, 6042, 36, 63, 6430, 30, 7479, 185, 16583, 497, 3382, 542, 121, 2725, 8, 21, 1839, 37, 104, 5, 155, 2010, 75, 15, 202, 7257, 8, 74, 13761, 11972, 2403, 23, 432, 14042, 2764, 5355, 505, 7052, 65, 18, 45, 24, 8019, 5, 1041, 3164, 5902, 7424, 461, 1450, 95, 6979, 47, 26, 7329, 34, 39, 10328, 10674, 334, 1536, 5738, 6, 5456, 10043, 17705, 34, 526, 6430, 30, 7479, 70, 178, 2367, 30, 7479, 6, 463, 1697, 450, 6233, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,012
10,012
समाजमा चुलिएका पछिल्ला राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक एवं सांस्कृतिक आकांक्षा बुझेर नेतृत्व नलिए देशकै सबैभन्दा पुरानो राजनीतिक संस्था नेपाली कांग्रेस देश हाँक्ने जिम्मेवारीमै असफल हुनेछ। एउटा राजनीतिक पार्टीको जीवनमा आवधिक रूपमा आउने प्रक्रिया भए पनि नेपाली कांग्रेसको १३औं महाधिवेशन (२०–२३ फागुन) ले सिंगो देश र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको ध्यान आकृष्ट गरेको छ। यो आलेख कांग्रेस महाधिवेशनलाई योविधि चासोपूर्ण बनाउने विविध पहलु र आयामको विश्लेषणमा केन्द्रित हुनेछ। नेपाली कांग्रेस पार्टी नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनको पर्यायको रूपमा रहेको छ। आधुनिक नेपालको पछिल्ला सात दशकको प्रत्येक युगान्तकारी राजनीतिक आन्दोलनको नेतृत्व कांग्रेसले गर्‍यो। बीपी कोइरालाको नेतृत्वमा २००७ सालमा राणाशाही फालेको कांग्रेसको बागडोर सुशील कोइरालाको हातमा रहेको वेला २०७२ असोजमा संविधानसभाबाट गणतन्त्र नेपालको संविधान जारी भयो। संविधानसभाबाट संविधान जारी गर्ने राजनीतिक कार्यक्रमको उद्घोष गर्ने पहिलो शक्ति पनि कांग्रेस नै हो। असोज २००५ मा प्रकाशित बीपी कोइरालाको ‘हाम्रो ध्येय’ शीर्षकको लेखमा उल्लेख गरिएको छ– ‘रैती दुनियाँले ठाउँ ठाउँबाट आफ्नो प्रतिनिधि चुनेर एउटा सभा खडा गर्ने प्रथम काम हुनेछ। यस सभाको काम विधान बनाउनु हुनेछ।’ रोमाञ्चकारी प्रक्रिया लोकतन्त्रमा पार्टीहरू अनिवार्य हुन्छन् र देशको नेतृत्व पनि यिनले नै जन्माउँछन्। संसारभर राजनीतिक पार्टीहरू गत दुई शताब्दीयता आधुनिक शासन व्यवस्थाका अनिवार्य हिस्साका रूपमा चलायमान हुँदै आएका छन्। १९९२ सालमा पहिलो राजनीतिक पार्टी प्रजापरिषद् स्थापना भएको नेपालमा अहिले संसद्मै ३१ वटा दलको उपस्थिति छ र संसद् बाहिर पनि थुप्रै दल छन्। हरेक पार्टीले महाधिवेशनहरूबाट दीर्घकालीन जीवन्तता, उपादेयता र अनिवार्यता आर्जन गर्छ। कांग्रेसको आसन्न अधिवेशनलाई यही आलोकमा हेर्नुपर्छ। दरबारसँग सधैं सम्झौता गरेको आरोप लाग्ने गरेको कांग्रेसले देशलाई गणतन्त्रको युगमा प्रवेश गराउने राजनीतिक प्रक्रियामा पनि नेतृत्व लियो। नेपाल गणतन्त्र हुनुका अरू पनि कारण छन्, तर कांग्रेसले गणतन्त्रमा जाने निर्णय गरेपछि त्यो प्रक्रिया सहज परिणतिमा पुगेको तथ्य इतिहासमा अंकित भइसकेको छ। राजसंस्थाको बिदाइसँगै कांग्रेस पार्टी नेपालको सबभन्दा पुरानो र गतिशील संस्था बन्न पुगेको छ। देशको विशिष्ट राजनीतिक परिस्थिति र पार्टी नेतृत्वकै कतिपय अलमलले गर्दा कांग्रेसको १३औं महाधिवेशन भने अलि ढिला हुन पुगेको छ। अधिवेशनले पार्टीलाई नवजीवन दिन्छ। पार्टीको गाउँदेखि केन्द्रीय तहसम्म कार्यकर्ताको अनुमोदनबाट तय हुने नयाँ नेतृत्व, नीति र कार्यक्रमले अधिवेशनलाई महत्व पूर्ण बनाउँछ। कांग्रेसभित्र २४० निर्वाचन क्षेत्रमा छरिएका झ्ण्डै साढे चार लाख क्रियाशील सदस्यमध्येबाट ३३ हजार क्षेत्रीय प्रतिनिधिमार्फत क्षेत्र र जिल्लाको नेतृत्व चयन गर्दै केन्द्रीय नेतृत्व चयनका लागि करीब ३ हजार १०० महाधिवेशन प्रतिनिधि निर्वाचित गर्ने झ्ण्डै एक महीना लामो रोमाञ्चकारी लोकतान्त्रिक प्रक्रिया चलिरहेको छ। पार्टीको आन्तरिक चुनाव भए तापनि खुला लोकतान्त्रिक विधिबाट देशका प्रत्येक वडाबाट नेतृत्व छानिने भएकोले बस्तीदेखि केन्द्रसम्म नेकां महाधिवेशनको चर्चा र चासो भएको हो। समय अनुसारको कांग्रेस २००९ सालमा वितरण गरिएकाे नेपाली कांग्रेसकाे सदस्यता, जसमा उल्लेख पार्टीकाे स्थापनाकालीन उद्देश्यमा भनिएकाे छ, ‘श्री ५ महाराजाधिराजकाे वैधानिक नायकत्वमा जनताप्रति उत्तरदायी शासन खडा गर्नु र शाेषणरहित समाज स्थापना गर्नु ।’ लोकतान्त्रिक राजनीतिमा नागरिकलाई जोड्ने/आकर्षित गर्ने विशेषतः चार चिज हुन्छन्– व्यक्ति, विचार, कार्यक्रम र संगठन। नेपाली कांग्रेस आन्दोलनका क्रममा बनेको/जन्मिएको शक्ति हो। राणाशासनको खिलाफमा जन्मिएको यो पार्टीले कालान्तरमा पंचायत र राजसंस्थालाई समेत फ्याँक्यो। यसको स्थापनाकालीन उद्देश्य चाहिं ‘श्री ५ महाराजाधिराजको वैधानिक नायकत्वमा जनताप्रति उत्तरदायी शासन खडा गर्नु र शोषणरहित समाज स्थापना गर्नु’ थियो। २०६६ सालको परिमार्जित विधान अनुसार, गणतन्त्रकालीन कांग्रेसको उद्देश्य चाहिं ‘राष्ट्रियता, लोकतन्त्र, समाजवादका आदर्श एवं सिद्धान्त अनुरूप संघीय गणतन्त्रात्मक राज्य, बहुलवादमा आधारित बहुदलीय व्यवस्था, नयाँ संसदीय शासन प्रणालीको माध्यमबाट नेपालमा न्यायपूर्ण, गतिशील र शान्तिपूर्ण समाजको निर्माण गरी सामाजिक, राजनीतिक तथा आर्थिक विकास गर्नु’ हो। कतिपय वेला नेपाली कांग्रेसको नेतृत्व कमजोर जस्तो देखिए पनि यो पार्टीको सुदीर्घ इतिहास, विचार, कार्यक्रम र संगठनले नेपाली राजनीतिलाई नवीन दिशाबोध गराउने सामर्थ्य राख्दछ। संविधानसभाबाट संविधान जारी भएपछि नेपाली राजनीति विकास–समृद्धिको युगमा प्रवेश गरेको छ। कांग्रेसले साध्य मानेर हिंडेको लोकतन्त्र अब साधनमा बदलिएको छ। एउटा आन्दोलनको रूपमा स्थापना भएको संस्थालाई सत्तामुखी हुनबाट कसरी जोगाउने? पार्टी पंक्तिलाई सामाजिक आन्दोलनको संवाहक शक्ति कसरी बनाइराख्ने? कांग्रेसको अगाडि यो हाँक छ। पार्टी सरकारबाहिर रहँदा कार्यकर्ता जनताका सेवक र प्रवक्ता हुन्छन्। सत्तामा पुग्दा कार्यकर्ताहरूले सरकार र जनताबीच सेतुको काम कम र विचौलियाको काम बेसी गर्न पुग्छन्। २०४७–६६ बीच कांग्रेस सरकारमा पुग्दा यो स्वाभाविक प्रक्रियामा समस्या भोगेको छ। व्यवस्था परिवर्तनपछि कांग्रेसको ‘कथनी’ र ‘करनी’ मा अन्तर देखिंदा आम जनतामा राजनीतिप्रति नै वितृष्णा बढेको छ। के कांग्रेस पार्टीले अब आफूलाई यी समस्याबाट मुक्त बनाउन सक्छ? परिवर्तनको लागि जन्मेको कांग्रेस २०४६ सालपछि सत्ताको चास्नीमा यति निथ्रुक्क भिज्यो कि केन्द्रबाट बायाँतर्फ रहेको पार्टी द्रूत गतिमा दायाँतर्फ अग्रसर हुँदै घोर दक्षिणपन्थको बचाउ गर्ने शक्ति बन्न पुग्यो। माओवादी सशस्त्र द्वन्द्वले समेत संवेदनशील बनाउन नसकेको कांग्रेस पार्टीलाई ज्ञानेन्द्रको ‘कु’ ले भने सत्ताको घोर निद्राबाट ब्यूँताइदियो। र, सधैंभरि पार्टीको सिद्धान्त जस्तै मानिएको संवैधानिक राजतन्त्रका बारेमा समेत पुनर्विचार गर्न पुग्यो। २०६२/६३ को जनआन्दोलनले राज्यका प्रत्येक निकाय र संरचनालाई समावेशी बनाउन आरक्षण प्रणालीको व्यवस्था गरेसँगै त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव कांग्रेस पार्टीमा समेत देखापर्‍यो। अहिले कांग्रेसको आन्तरिक संरचना समावेशी बनेको छ। आरक्षणको व्यवस्थाले मधेशी, आदिवासी/जनजाति, अल्पसंख्यक, महिला आदिलाई यो दल सुगम बनाएको छ। र पनि, ती समुदायले कांग्रेसको आडभरोसा अनुभूत गर्न सकिरहेका छैनन्। गणतन्त्र र संघीयताबारे पनि पार्टी पंक्तिभित्रै सन्देह विद्यमान छ, कार्यकर्ता र जनतालाई ठीक ढंगले आफ्नो नीति तथा कार्यक्रम बताउन–बुझाउन नसकेकोले। कतिसम्म भने, कांग्रेसले राजा फ्याँकेर गल्ती गर्‍यो भन्ने ठूलै तप्का छ, पार्टीभित्र। कांग्रेसभित्रको ठूलो तप्काले धर्मनिरपेक्षताको विरोध र हिन्दू राष्ट्र स्थापनाको माग गर्न छाडेको छैन। कांग्रेसले कार्यकर्तालाई यस्तो आत्महीनता/आत्मग्लानिबाट जतिसक्दो चाँडो मुक्त गर्नुपर्नेछ। कांग्रेस र राजतन्त्र नेपाली कांग्रेसले आफ्ना दस्तावेजहरूमा राजसंस्थाबारे सशर्त उल्लेख गरेको छ। पार्टी मुखपत्र युगवाणीमा २००५ सालमा प्रकाशित लेखमा भनिएको छ– ‘हामीले शाही परिवारलाई विशेष महत्व दिनु छैन, हाम्रो लडाइँ त त्यस शासन प्रबन्धसँग छ, जसले गर्दा एउटा व्यक्ति वा एउटा परिवारको स्वार्थका लागि एक करोड जनताको अहित भइरहेको छ। काठमाडौंको कुन दरबार बलियो हुन्छ र कुन कमजोर हुन्छ, त्यसमा हाम्रो दिलचस्पी छैन। हामी जनता जनार्दनको बलमा नेपालमा कोही पनि भोका, नांगा वा अशिक्षित नरहुन्, देशमा सडक, बाटोघाटो, अस्पताल लगायत जीवनलाई सुन्दर र सुखी बनाउने अरू कुनै कुराको अभाव नरहोस्, त्यस्तो व्यवस्था ल्याउने प्रयत्नमा छौं।’ संवैधानिक राजा मान्छु भन्दै आएको पार्टीले संवैधानिक मर्यादा तोडेर तानाशाह हुन खोज्ने राजालाई छाडेर गणतन्त्रमा जाने अवस्था सदैव खुला राखेको हुन्छ। कांग्रेसले निःशर्त राजा मान्ने कुरा कतै उल्लेख गरेको छैन। राजसंस्थाले बारम्बार तानाशाही चरित्र देखाउँदा कांग्रेसले राजसंस्थालाई सदाका लागि बिदाइ गरेको हो। निःशर्त राजसंस्था मानेको भए कांग्रेस पञ्चायतमा विलय हुन्थ्यो, निर्वासन र आन्दोलन जरूरी हुँदैनथ्यो। बीपीले खास परिस्थितिमा ‘राजासँग घाँटी जोडिएको छ’ भनेका थिए, तर त्यो भनाइलाई दरबारले कांग्रेसको कमजोरी ठान्यो। २०१९ सालमै राजामाथि बम प्रहार गर्न सक्ने ल्याकत भएका कार्यकर्ता उत्पादन गरेको कांग्रेस पार्टीले वैधानिक दायरामा बस्न इन्कार गर्ने राजालाई बिदाइ गर्नु स्वाभाविक घटना थियो। एक पटक बीपीले नै भनेका थिए– ‘आधुनिक युगमा राजसंस्थाको चर्चा गर्नु भनेको चिहानबाट मूर्दा उधिन्नु जस्तै हो।’ अब देश गणतन्त्रमा हेलिइसकेको वेला कथित राजावादीहरूको बहकाउमा लागेर चिहानबाट मूर्दा उधिन्ने मूर्खता कांग्रेसले गर्न सक्दैन। अर्को महत्व पूर्ण कुरा, कांग्रेसले आफ्नो मूल मन्त्र उल्लेख गर्दा राजसंस्था भन्दा राष्ट्रियता, लोकतन्त्र र समाजवादलाई सदैव प्राधान्य दिंदै आएको हो। यसबाट स्पष्ट हुन्छ, राजसंस्था कांग्रेस पार्टीको अस्तित्वको लागि अनिवार्य तत्व थिएन र होइन। उत्तराधिकारको सवाल बीपी कोइराला २००७ सालको क्रान्तिका द्रष्टा र नेता दुवै थिए। चमत्कारिक नेतृत्वका कारण उनी समयक्रममा कांग्रेस मात्र हैन, लोकतान्त्रिक आन्दोलनकै शिखरपुरुष बन्न पुगे। २००७ अघिको अवधिमा बीपी जेल पर्दा डिल्लीरमण रेग्मी पार्टी सभापति बनेका थिए भने नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस र नेपाल प्रजातान्त्रिक कांग्रेस मिलेर नेपाली कांग्रेस बन्दा मातृकाप्रसाद कोइराला पार्टी सभापति छानिएका थिए। मातृकाको दरबारमा समर्पित नीतिका कारण आम कार्यकर्ताले भाइ बीपीलाई नै साथ दिए। २०१२ सालमा वीरगञ्ज अधिवेशनबाट नेपाली कांग्रेसलाई ‘समाजवादी’ पार्टी घोषणा गर्दा सुवर्णशमशेर राणा सभापतिको रूपमा अगाडि सारिए। सुवर्णशमशेर बीपीको तुलनामा राजाको रोजाइमा परेका भए पनि उनले पार्टीप्रतिको वफादारीमा आँच आउन दिएनन्। तत्कालीन समयमा देखाउनुपर्ने रणनीतिक चातुर्यको आवश्यकताले पनि सुवर्णलाई पार्टी सभापति बनाइएको थियो। २०१५ सालको आमनिर्वाचनमा कांग्रेसले बहुमत प्राप्त गरेर सरकार चलाइराख्दा वैशाख २०१७ मा बीपी पुनः पार्टी सभापति भए। १ पुस २०१७ मा राजाले ‘कु’ गर्दा सुवर्णशमशेर कलकत्तामा थिए। ‘कु’ पछि निर्वासित भएका पार्टी कार्यकर्ताहरूले पटना सम्मेलनबाट उनैलाई कार्यकारी अध्यक्ष बनाए। पञ्चायतकालीन तीन दशकमा कांग्रेसको महाधिवेशन भएन। २०२५ सालमा बीपी रिहा भएपछिको केही समय बीपी र सुवर्णको समानान्तर नेतृत्व चल्यो। सुवर्णले आफ्नो आखिरी दिनमा सुझ्बुझ्का साथ बीपीलाई पार्टी नेतृत्व सुम्पे। लगत्तै बीपीले कार्यकर्ता भेलाबाट किशुनजीलाई पार्टीको कार्यवाहक सभापतिमा नियुक्त गरे। भारतको नेहरू–गान्धी परिवारको वंश परम्पराबाट प्रभावित भएर हो या अन्य कारणले, बीपीले आफ्नो सहोदर भाइ गिरिजाप्रसादलाई परशुनारायण चौधरीसँगै पार्टी महामन्त्रीमा मनोनयन गरे। त्यसरी गणेशमानजी, किशुनजी र गिरिजाप्रसाद रहेको ‘नेतात्रय’ अवधारणा स्थापित भयो। २०४८ को आमनिर्वाचनमा किशुनजी पराजित भए भने गणेशमान चुनावी प्रतिस्पर्धामा सहभागी नभएकाले गिरिजाप्रसाद कोइराला स्वतः प्रधानमन्त्री बने। आठौं महाधिवेशन (२०४८) ले किशुनजीलाई सर्वसम्मत सभापति चुने पनि सरकार हाँकेका गिरिजाप्रसादले पार्टी सभापतिभन्दा व्यापक प्रभाव जमाए। परिणाम, वैशाख २०५३ को नवौं महाधिवेशनबाट उनी सर्वशक्तिमान सभापति बन्न सफल भए। पार्टी सभापति भएलगत्तै गिरिजाप्रसादले कोइराला परिवारका दुई सदस्य शैलजा आचार्य र सुशील कोइरालालाई क्रमशः उपसभापति र महामन्त्रीमा मनोनीत गरे। त्यही कदमले गिरिजाप्रसादपछि पार्टीको उत्तराधिकार सुशीलमा हस्तान्तरण गर्न सहज बनायो। १२औं अधिवेशनबाट सुशील पार्टी सभापतिमा निर्वाचित भए। कोइराला परिवारका सुजाता, शशांक र शेखर पनि केन्द्रीय सदस्य निर्वाचित भए, तर उनीहरूलाई पार्टीको महत्व पूर्ण जिम्मेवारी हस्तान्तरण गर्न नपाउँदै १३औं महाधिवेशनको मुखैमा सुशीलले देहत्याग गरे। त्यसो त, १३औं महाधिवेशनसम्म आइपुग्दा पार्टी धेरै हदसम्म लोकतान्त्रिक विधिभित्र पसिसकेकोले सभापतिका तजविजी अधिकारहरू कटौती भइसकेका थिए। आफूबाट फुटेर बनेको नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) ले समावेशीपन अंगीकार गरेकाले पनि पार्टी एकीकरणपछि कांग्रेसलाई अझ् बढी लोकतान्त्रिक अभ्यास गर्नुपर्ने अवस्था आयो। ८५ प्रत
Opinion
false
[ 0, 1189, 16120, 2331, 3648, 9602, 5894, 171, 331, 1231, 10736, 7114, 541, 12164, 207, 96, 282, 1078, 214, 570, 39, 724, 207, 11857, 461, 891, 191, 2592, 1962, 102, 214, 1043, 2059, 13645, 100, 329, 651, 99, 15, 39, 3420, 582, 2328, 2656, 10089, 86, 7737, 1286, 52, 10, 11, 7361, 207, 9, 316, 2481, 648, 326, 8589, 28, 41, 21, 14883, 724, 2656, 14, 21, 14849, 1623, 1032, 356, 2141, 1661, 97, 9, 1934, 6, 1129, 8, 1936, 1962, 39, 724, 201, 124, 1561, 3556, 18739, 6, 100, 35, 41, 1306, 124, 3648, 603, 1310, 6, 774, 2460, 4035, 1943, 214, 3556, 541, 2953, 906, 21, 31, 5461, 5967, 1671, 7382, 673, 1466, 11188, 9776, 6, 3420, 19933, 4310, 5967, 2581, 35, 5613, 2100, 777, 8, 12557, 1576, 124, 324, 355, 1011, 12557, 324, 355, 25, 214, 1297, 9466, 25, 113, 498, 15, 724, 37, 87, 777, 12747, 43, 502, 5461, 5967, 13274, 15898, 45, 3397, 6, 446, 8, 336, 51, 13, 86, 62, 18, 69, 667, 6067, 11, 927, 5656, 54, 1081, 1806, 6060, 102, 693, 3423, 25, 804, 46, 1962, 42, 4826, 46, 2819, 2371, 1962, 45, 19558, 1943, 651, 2143, 8, 7026, 1867, 583, 9, 817, 541, 15, 5690, 37, 406, 4197, 31, 6225, 214, 7026, 338, 89, 2431, 3097, 1306, 977, 179, 12, 1867, 4617, 12, 100, 17246, 309, 254, 139, 476, 12203, 673, 113, 214, 201, 9129, 14153, 108, 305, 16, 211, 114, 2349, 191, 1845, 224, 2284, 2313, 13, 9, 2349, 488, 15, 1421, 596, 139, 317, 2531, 2656, 4591, 3628, 10158, 4998, 9536, 2528, 3097, 9, 1867, 138, 4054, 3229, 3420, 10, 12649, 3081, 14, 430, 16378, 8, 766, 6222, 2008, 63, 2219, 560, 28, 728, 770, 28, 2953, 207, 14, 9925, 5740, 587, 807, 214, 3736, 15, 541, 5860, 31, 36, 1576, 9310, 974, 15, 95, 1556, 47, 2953, 1576, 8, 341, 227, 741, 115, 651, 727, 3675, 4466, 493, 1595, 3373, 11031, 942, 41, 13219, 6, 15830, 241, 724, 201, 124, 10, 3705, 1078, 9, 10332, 570, 756, 493, 41, 817, 2619, 214, 2937, 9, 201, 541, 96, 824, 9515, 11, 150, 3420, 582, 2328, 2656, 29, 2036, 8487, 67, 493, 41, 3081, 11, 201, 14, 1981, 6867, 10045, 1043, 286, 132, 565, 9153, 2180, 6, 5401, 17, 1716, 40, 94, 541, 7, 427, 9, 128, 11, 3081, 14, 1255, 622, 3909, 31, 13953, 15346, 228, 144, 17493, 11350, 1076, 69, 2375, 304, 129, 3311, 240, 562, 17, 2637, 93, 1086, 1081, 748, 164, 9, 284, 541, 2168, 71, 565, 541, 2168, 12, 19, 2465, 175, 93, 3595, 2656, 1081, 886, 25, 11350, 1076, 69, 26, 4088, 402, 19558, 1943, 1561, 651, 3448, 41, 1043, 1099, 731, 99, 10, 4217, 1375, 1561, 1476, 17, 1190, 774, 321, 17, 541, 18424, 297, 2261, 1783, 132, 361, 116, 1321, 12, 141, 2656, 6, 913, 9, 1623, 16, 87, 137, 92, 6, 724, 10335, 673, 572, 1142, 30, 39, 2633, 30, 6105, 7, 1223, 336, 1462, 30, 305, 3349, 1463, 8, 7986, 30, 379, 62, 3463, 198, 10, 20596, 738, 9498, 3412, 1690, 8, 736, 475, 9443, 977, 3423, 160, 9, 1535, 18720, 6007, 518, 305, 160, 300, 1561, 2030, 4458, 2888, 182, 1066, 44, 5021, 225, 25, 12851, 304, 5727, 583, 86, 530, 7, 1879, 128, 9, 1546, 31, 39, 724, 6176, 268, 385, 182, 8306, 593, 498, 87, 1466, 13581, 6, 4809, 219, 716, 8, 11841, 21, 2531, 10, 12400, 16796, 9, 13219, 14, 103, 13218, 6684, 195, 305, 3349, 1463, 8616, 62, 3463, 198, 10, 20596, 6, 9498, 3412, 1690, 8, 736, 475, 9443, 977, 3423, 160, 9, 6194, 6007, 518, 305, 160, 45, 172, 13141, 1501, 17341, 2819, 8649, 1576, 3349, 3420, 1463, 8616, 14749, 4998, 10624, 3635, 12, 2035, 331, 1679, 7948, 778, 1576, 1329, 343, 7, 11755, 1237, 8, 1355, 8528, 179, 7, 94, 1717, 977, 5691, 2077, 211, 10, 17537, 7, 10332, 9, 6495, 2683, 101, 57, 5894, 214, 22, 171, 76, 160, 45, 87, 824, 5613, 39, 3420, 541, 1239, 401, 2814, 15, 21, 1043, 381, 1381, 16490, 7048, 1879, 128, 9, 1546, 11, 39, 921, 14, 6840, 4579, 5380, 807, 18651, 11124, 31, 12557, 324, 355, 407, 39, 921, 76, 86, 20434, 3707, 5740, 587, 28, 41, 2953, 18259, 4096, 13197, 6, 2143, 169, 1000, 8, 5744, 593, 41, 102, 3556, 100, 305, 16, 6306, 1756, 4163, 67, 17, 497, 11493, 675, 201, 8993, 14, 243, 3556, 713, 8508, 498, 497, 4702, 7896, 30, 675, 3420, 320, 21, 11857, 41, 201, 196, 4670, 4302, 2180, 4097, 14386, 9, 1562, 2396, 6294, 4027, 16464, 11, 196, 9, 736, 428, 16744, 6, 46, 216, 9, 21265, 6, 46, 13685, 24, 9656, 31, 14152, 86, 12924, 994, 724, 3502, 4027, 21, 2973, 3736, 200, 13457, 41, 179, 11389, 3420, 3701, 445, 408, 45, 9, 3701, 18, 408, 45, 43, 1693, 153, 5527, 1008, 6059, 921, 475, 37, 19823, 663, 41, 105, 724, 2531, 169, 1035, 208, 200, 17, 1977, 285, 542, 675, 7352, 19, 8681, 724, 6527, 586, 135, 9204, 1931, 337, 408, 8, 943, 330, 6822, 13668, 10530, 926, 146, 9292, 11191, 373, 35, 201, 9576, 7845, 4524, 8711, 373, 7557, 309, 8034, 420, 131, 5599, 6, 10579, 25, 498, 756, 11002, 494, 1405, 1736, 11, 103, 5636, 285, 1411, 724, 201, 14, 3422, 6, 62, 1225, 45, 10, 11, 29, 9204, 8034, 8593, 17, 5437, 10334, 84, 15058, 31, 9, 7, 2219, 3493, 1043, 1679, 487, 3246, 2738, 4388, 12, 403, 103, 4665, 14859, 24, 11002, 143, 16336, 10, 6, 5459, 11, 4493, 774, 1221, 9, 940, 14, 4505, 285, 5784, 5691, 179, 120, 241, 467, 1186, 854, 724, 5805, 103, 2159, 3745, 21, 31, 114, 3420, 1099, 940, 4505, 385, 41, 5784, 6, 179, 11, 3023, 7, 2106, 182, 1085, 8138, 7, 9884, 7, 188, 378, 14, 21, 596, 10740, 856, 41, 9, 15, 7, 271, 5117, 3420, 7648, 1325, 65, 627, 12927, 24, 7567, 12, 5574, 1576, 9, 2875, 273, 15, 201, 8993, 3141, 154, 15487, 4899, 379, 2180, 9, 2078, 2412, 2758, 54, 427, 22, 128, 12956, 86, 14644, 785, 1411, 11, 31, 14381, 405, 2953, 318, 13218, 30, 18, 3552, 906, 21, 53, 10, 7934, 16000, 379, 7293, 31, 13953, 6, 218, 16000, 11, 10780, 6, 1055, 9, 1448, 357, 305, 6, 263, 24, 9525, 934, 2953, 10470, 223, 2519, 16625, 182, 16876, 13436, 708, 17, 812, 16665, 7218, 1977, 11865, 31, 724, 9, 4388, 39, 2953, 369, 7287, 472, 13219, 273, 190, 16113, 336, 28, 41, 201, 1963, 1422, 2460, 10551, 8, 12747, 673, 502, 446, 8, 1308, 13, 86, 2362, 11, 2708, 3345, 302, 1255, 1068, 2424, 212, 8603, 60, 291, 977, 5133, 63, 379, 671, 150, 102, 530, 50, 102, 3245, 2784, 12, 19, 26, 236, 779, 148, 5942, 417, 41, 1155, 978, 2008, 1541, 78, 9, 978, 1239, 1738, 1288, 212, 4447, 384, 337, 998, 934, 155, 736, 12697, 6, 5952, 211, 1128, 15, 1873, 12, 7, 946, 3798, 50, 20645, 15196, 9679, 7, 838, 226, 7, 20160, 7, 571, 692, 368, 14, 1179, 9, 6708, 356, 974, 75, 3664, 1240, 15196, 3304, 7, 1028, 179, 1427, 3894, 8, 4403, 45, 2738, 318, 2183, 3694, 192, 123, 2531, 2738, 5247, 9360, 18, 19509, 67, 3258, 9742, 3767, 1576, 8, 341, 265, 10, 9494, 1375, 1351, 366, 2953, 330, 358, 16113, 318, 3287, 83, 1366, 336, 28, 934, 13219, 11, 5448, 19509, 34, 2869, 4396, 2629, 2953, 13219, 14, 5332, 12, 19, 15830, 28, 87, 330, 358, 16113, 13219, 5951, 6, 99, 724, 4820, 8, 16631, 1815, 7, 19950, 9, 868, 12530, 34, 17206, 31, 5461, 11, 1812, 9898, 62, 7786, 63, 5721, 1807, 13, 45, 1788, 1677, 47, 115, 765, 14, 2008, 11, 3420, 3559, 6567, 6684, 9537, 586, 191, 318, 312, 1672, 1787, 24, 395, 6469, 44, 84, 73, 2180, 315, 28, 724, 2531, 9498, 4581, 8, 1364, 16899, 25, 9742, 15830, 160, 2973, 573, 172, 26, 249, 5461, 11, 37, 1788, 66, 86, 62, 14050, 5740, 13219, 6, 913, 160, 639, 14385, 17, 5796, 18, 685, 580, 2350, 23, 1018, 487, 87, 45, 169, 207, 1576, 8, 8022, 9212, 3144, 5613, 10, 8411, 318, 884, 180, 6135, 12, 615, 8, 3298, 14385, 17, 5796, 18, 685, 580, 2350, 23, 461, 21257, 2953, 24, 11141, 258, 1255, 622, 83, 7, 2953, 54, 975, 3247, 336, 150, 13219, 158, 7304, 2143, 9, 3635, 14, 10, 9494, 1730, 4783, 744, 7471, 123, 87, 42, 17, 893, 1738, 13219, 724, 1043, 3840, 6, 19, 1867, 4153, 924, 9, 5368, 451, 6488, 6, 6652, 5461, 1769, 7382, 1501, 2558, 12, 9576, 6112, 9, 244, 390, 256, 10, 19895, 541, 12, 95, 126, 137, 5071, 724, 90, 7528, 1561, 868, 96, 2419, 8943, 756, 12506, 7382, 234, 6, 1770, 5461, 1549, 2694, 11692, 18, 7182, 2857, 201, 1092, 1265, 66, 29, 39, 111, 724, 9, 36, 3922, 724, 1543, 39, 724, 10957, 7247, 12, 762, 1769, 201, 1092, 11848, 12, 256, 7247, 12, 6, 8389, 5412, 427, 12, 95, 1008, 10637, 1772, 5461, 14, 37, 246, 2535, 7185, 673, 6187, 3081, 17, 39, 11127, 10, 17617, 45, 201, 362, 150, 9376, 6141, 1466, 1092, 6, 100, 320, 2336, 2028, 31, 9376, 6141, 5461, 6, 2191, 4953, 10548, 8, 584, 99, 15, 58, 201, 4052, 21017, 34, 8, 14690, 865, 13735, 31, 712, 278, 3382, 1272, 8493, 1931, 3241, 4729, 6, 857, 11, 15, 9376, 14, 201, 1092, 1722, 172, 4901, 1501, 1008, 12112, 8, 2953, 2208, 193, 109, 196, 697, 737, 13175, 685, 1365, 3393, 43, 5461, 1298, 201, 1092, 2986, 127, 1649, 3393, 43, 318, 11, 62, 1225, 45, 150, 9376, 6141, 10454, 8, 256, 62, 1225, 45, 186, 10, 19814, 73, 201, 16464, 11, 9492, 997, 17, 4022, 14, 1344, 117, 12229, 4820, 3349, 173, 1310, 8, 3420, 2656, 9219, 323, 4032, 673, 5461, 6741, 407, 6, 72, 137, 5461, 9, 9376, 6, 15589, 541, 9311, 31, 9376, 11, 54, 4460, 34, 1161, 16672, 108, 14644, 7080, 246, 5461, 14, 201, 541, 18479, 31, 4485, 5461, 11, 2180, 2064, 17, 146, 4180, 23, 535, 14, 1043, 12660, 1092, 8, 1572, 983, 479, 1321, 49, 86, 1257, 5945, 34, 3245, 3225, 1173, 17, 1111, 266, 20, 526, 152, 1089, 7, 5461, 11, 54, 1434, 65, 2556, 1772, 8647, 14, 1036, 4180, 2843, 2306, 241, 201, 6568, 8, 6083, 983, 3654, 9729, 535, 7, 146, 4180, 23, 535, 9, 8647, 35, 62, 11180, 1498, 119, 45, 2254, 686, 1011, 13222, 10, 6, 1008, 12112, 8, 146, 4180, 23, 535, 1208, 99, 29, 9729, 1996, 8514, 546, 6621, 8647, 1769, 7811, 156, 10477, 8568, 2656, 10089, 11374, 52, 10, 11, 146, 4180, 23, 535, 14, 7946, 1092, 5309, 30, 15, 196, 11857, 30, 12, 8647, 11, 201, 1092, 168, 2227, 854, 14930, 31, 1658, 7, 1365, 8242, 10, 6, 11859, 2656, 17, 126, 3008, 3799, 1296, 1092, 756, 349, 2986, 201, 1092, 99, 5043, 8647, 11, 1769, 2733, 89, 240, 10, 17159, 719, 2075, 9, 4310, 1769, 14, 3470, 11650, 9, 6568, 8, 18088, 983, 516, 2668, 11, 8647, 135, 1043, 451, 6488, 4310, 8, 2273, 24, 727, 4908, 31, 333, 2328, 3081, 17, 4310, 201, 1092, 8, 886, 2986, 1769, 2733, 17645, 7, 10, 15210, 9, 9260, 15, 565, 240, 886, 99, 7, 47, 3625, 1043, 1255, 622, 891, 2273, 24, 12678, 582, 2328, 2656, 6, 1963, 69, 8, 4310, 11, 11275, 19660, 983, 2047, 60, 7, 582, 2328, 2656, 116, 7519, 201, 85, 6994, 1561, 1476, 527, 6635, 4615, 11, 1092, 12, 60, 167, 657, 535, 365, 49, 7225, 4269, 256, 592, 17, 9734, 18, 385, 39, 724, 10, 21245, 10, 11, 4505, 1696, 2148, 34, 12, 18, 48, 11, 15, 201, 2568, 135, 11127, 1015, 108, 118, 1561, 1563, 528, 265, 10854, 5159, 550, 84, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,013
10,013
खगेन्द्र संग्रौला मैले ट्वीटरमा लेखें ‘जो आफैं आफ्नो होइन, ऊ हल्लिरहन्छ भित्तेघडीको लंगुरझैं, कहिले यता, कहिले उता ।’ त्यो राष्ट्रवादको भेल उर्लिएको याम थियो । संविधान चित्त नबुझेर मधेस आक्रोशित र आन्दोलित थियो । दिल्लीधामका ठूल्दाइहरू गुत्थ फुलेका थिए । दक्षिणी नाकाहरू बन्द थिए । काठमाडौंमा इन्धन अभाव थियो । जनजीवन अनिश्चितता र भयको सघन कुहिरोभित्र निसासिएको थियो । अलि दिनअघिसम्म हाम्रा शासक दिल्लीतिर फर्केर आत्महीन मुद्रामा ठूल्दाइलाई जदौ गर्दै हात थाप्थे । दृश्य एकाएक फेरियो । र, उनै शासक हिमालपारिको चीनतिर फर्केर जदौ गर्दै हात थाप्न थाले । हात उनै हुन्, हात थाप्ने उनै हुन् । केवल हातको दिशा परिवर्तन भयो । दिल्लीको उत्पात छिःछिः–दूरदूर हुँदै थियो र चीनको हुनुसम्म हाइहाइ । शासक वृत्तमा मौसमी राष्ट्रवादको बाढी आयो । राष्ट्रवादको गजुररूपी नेता को थियो ? आश्चर्य नेता उही थियो, जसले दिल्लीधामका चरणसामु सभक्ति शीर्षासन गर्दै महाकाली सन्धि गरेको थियो । र, जसले मखलेल मुद्रामा उही महाकालीको पानीबाट राष्ट्रवाद दक्षिणतिर बगाएको थियो । मागिखाने मुलाको अस्तित्व दयनीय हुन्छ । ऊ आफैं आफ्नो हुँदैन । ऊ पराश्रित हुन्छ । ऊ स्वत्वविहीन हुन्छ । ऊ आत्माभिमानशुन्य हुन्छ । त्यसैले त ऊ आफैं आफ्नो हुँदैन । भनुँ भने जीवनमा उसको आफ्नो भन्नु एकरत्ति केही हुँदैन । यो विराट जगत्मा सधैं ऊ अरू कसैको हुन्छ । ऊ त्यसको हुन्छ, जसले उसलाई भिक्षा दिन्छ । तर, सधैं एउटै मालिक, एउटै भिखारीलाई भीख दिइरहँदैन । भिखारीको भक्तिभावको मात्र नपुगेर कहिलेकाहीं ऊ झर्किन्छ, ऊ रिसाउँछ र ऊ भीख दिन छाड्छ । तैपनि भिखारी आफ्नै विवेक र पसिनाको बलले आफ्नै आर्जन खाएर आफ्नै खुट्टामा उभिँदै आफू आफ्नै हुने उद्यमतिर लाग्दैन । बसीबसी, हात पसारी–पसारी मागिखान अभ्यस्त यो हरिप अर्को मालिकको खोजीतिर लाग्छ । जब नयाँ भीखदाता फेलापर्छ, आत्महीन भिखारी उक्त नयाँ भीखदाताको बढाइचढाइ प्रशंसा गर्छ । र, पुरानो भीखदाताको बढाइचढाइ निदा गर्छ । हामीकहाँ भयो ठ्याक्कै त्यस्तै । अनि हिजोको निकट, प्रिय र पुजनीय प्रभुको निन्दा र आजको निकट, प्रिय र पुजनीय प्रभुको प्रशंसालाई राष्ट्रवाद भनियो । जसले आफ्नै खुट्टामा उभिएर र आफ्नै दिमागले सोचेर आफू आफ्नै हुन खोज्दै यस्तो राष्ट्रवादको राग रटना गर्न इन्कार गर्यो, उसलाई राष्ट्रघातीको फत्तुर लगाइयो । र, यी मान्यवरको अद्वितीय अन्वेषणशीलताको प्रशंसामा मैले ट्वीटरमा लेखें– ‘चुला–चुलामा ग्यास, बैठक–बैठकमा तेल, ढोका–ढोकामा रेल, पिँढी–पिँढीमा खीर, छाना–छानामा सुनका गजुर, छाती–छातीमा हीराका हार, आँगन–आँगनमा स्वर्ग जाने केबुलकार । हैट् मान्यवर ।’ दक्षिणी नाका बन्द हुँदा राष्ट्रवादी शासकगणका निरीह नजर उत्तरी नाकातिर सोझिए । अनि सुरु भयो, केरुङ र तातोपानी नाकाको अखण्ड महात्म्य । राष्ट्रवादीको अस्थिर मथिंगलमा उत्तरी नाका खोलेर दक्षिणका हेपाहा प्रभुलाई देखाइदिने सनक चढ्यो । र, भक्तिमुद्रामा बेइजिङको गुहार मागियो— गुहार, गुहार बेइजिङ आऊ, हामीलाई बचाऊ, दक्षिणका हेपाहालाई देखाइदेऊ । तत्पश्चात् प्रतिक्रियात्मक राष्ट्रवाद क्षणभंगुर चमत्कारतिर लाग्यो । मन्त्रीहरू ऊर्जा खोज्न माटोमा मिथेन ग्यास सुँघ्दै हिँडे । कोही हाहा–होहोको लयमा दगुर्दै पनौतीको भूमिगत ग्यास सुँघ्न गए । कोही वायु वेगमा बालाजुतिर हान्निए । तमास भयो, हिमवत् खण्डमा रातारात एकसेएक आविष्कारक प्रकट भए । कसैले सजीवनबाट ऊर्जा निकाल्यो, कसैले सल्लाको खोटोबाट । कसैले गोबरका गुइँठाबाट, कसैले मानवमलको थाप्रोबाट । कसैले पानीको बाफबाट, कसैले आगाको रापबाट । कसैले हावाबाट, कसैले सूर्यको किरणबाट । कसैले अपान वायुबाट, कसैले मुत्र रागबाट । हेर्दाहेर्दै मुलुकमा ऊर्जाको खोलो बग्यो । यत्तिकैमा राष्ट्रवादका महानायकका करुणामयी चित्तमा लोकका अभावग्रस्त अभागीप्रति अपार उदारता जागृत भयो र ज–जसलाई जे–जेको दुःख थियो, तिनले कुरैकुरामा ती सबै चीज प्रदान गरे । राष्ट्रवादी महानायकको अद्भुत कल्पनाशीलता, विचित्र सिर्जनशीलता, अगाध उदारता र असिम करुणाबाट मेरो चित्त हुनुसम्म प्रसन्न भयो । र, यी मान्यवरको अद्वितीय अन्वेषणशीलताको प्रशंसामा मैले ट्वीटरमा लेखें– ‘चुला–चुलामा ग्यास, बैठक–बैठकमा तेल, ढोका–ढोकामा रेल, पिँढी–पिँढीमा खीर, छाना–छानामा सुनका गजुर, छाती–छातीमा हीराका हार, आँगन–आँगनमा स्वर्ग जाने केबुलकार । हैट् मान्यवर ।’ भिखारीपन एउटा प्रवृत्ति हो, लम्पट प्रवृत्ति । भिखारीपन एउटा मनोरोग हो, अकर्मन्य मनोरोग । भिखारीपन एउटा कुण्ठा हो, आत्महीनताग्रस्त कुण्ठा । भिखारीपन सचेत योजना, अटुट प्रयत्न, सम्भावित जोखिम, अथक उद्यम, नवीन अन्वेषण, नूतन आविष्कार र गरिमामय आत्मनिर्भरताको शत्रु हो । भिखारीपन जीवनको हरियालीयुक्त वृक्षमा उम्रिने परजीवी ऐजेरु हो । नेपालको सत्तावृत्तमा यही भिखारीपनको रोग धेरै अघिदेखि व्याप्त छ । यो सत्ताले मुलुुक आत्मनिर्भर बन्ने दीर्घकालीन योजना कहिल्यै रचेन । केवल हरियो वन नेपालको धनको मन्त्र जप्यो र वन मास्यो । केवल नेपाल जलस्रोतको धनी देशको भजन गायो र कुम्भकर्णे निद्रामा लमतन्न सुत्यो । निहित स्वार्थका पुजारी सम्भ्रान्त शासकलाई सत्ता, भत्ता र मोजमज्जा पाए पुग्यो । तिनलाई देश–दुनियाँको कहिल्यै एक पित्को चिन्ता भएन । सत्तावृत्तमा केवल सत्तामा उक्लिने र सत्तामा भएकालाई खसाल्ने कुटिल क्रीडा चलिरह्यो । रंगरंगका शासक सदैव आफ्नै सेवा र आफैंलाई मेवामा लिप्त रहे । नतिजा के भयो ? दक्षिणका भीखदाता प्रभु रिसाउँदा मुलुकमा हाहाकार मच्चियो । र, मागिखानुमै मोक्ष देख्ने शासक भिखारीको भेषमा फनक्कै उत्तरमुखी हुन पुगे । आखिर यस्तो हुनु नै त थियो । जो आफैं आफ्नो होइन, उसको नियति आखिर भित्तेघडीको लंगुरभैं हल्लिनु त हो– लज्जाहीन मौसमी मुद्रामा कहिले दक्षिणतिर, कहिले उत्तरतिर । र, कहिले उत्तरतिर, कहिले दक्षिणतिर । भीख उत्तरको होस् वा दक्षिणको, भीख भनेको भीखै हो । एउटा भीखदातालाई देखाएर अर्को भीखदातासँग धक्कु लगाउनु निकृष्ट तहको मूर्खता हो । असल कुरो त दूरगामी दृष्टिले आफ्नै उद्यमका पौरखी द्वार खोल्नु हो । असल कुरा त आफ्नै बुद्धि खियाउनु हो, आफ्नै पसिना बगाउनु हो । असल कुरा कसैसँग भीख माग्नु नपर्नेगरी आफ्नै खुट्टामा उभिनु हो । र, असल कुरा आफू आफ्नै भएर स्वाभिमानको शिर ठाडो पार्नु हो । तर, मौसमी राष्ट्रवादीलाई यी सबै कुरा भन्नु भालुलाई पुराण सुनाउनुजस्तै हो । ती अहिले फेरि उत्तरबाट उही पूर्ववत् भक्ति मुद्रामा उही हेपाहा दक्षिणतिर पर्लक्क पल्टिएका छन् । र, केरुङ र तातोपानीको क्षणभंगुर किस्सा फासफुस भएको छ । अब मान्यवर भिखारीगणको गलित र थकित राष्ट्रवाद विस्मृतिको बाटो हुँदै दीर्घ विश्रामतर्प उन्मुख छ । आखिर यस्तो हुनु नै त थियो । जो आफैं आफ्नो होइन, उसको नियति आखिर भित्तेघडीको लंगुरभैं हल्लिनु त हो– लज्जाहीन मौसमी मुद्रामा कहिले दक्षिणतिर, कहिले उत्तरतिर । र, कहिले उत्तरतिर, कहिले दक्षिणतिर ।
Opinion
false
[ 0, 10271, 18624, 257, 6919, 8, 3166, 141, 62, 3136, 2916, 54, 1074, 1517, 9713, 7965, 20233, 1315, 628, 6, 10, 59, 141, 6832, 6152, 7, 883, 1831, 7, 883, 3367, 300, 115, 6133, 6, 16415, 5297, 10650, 6, 6522, 38, 5, 324, 3472, 10971, 18, 2253, 11875, 9, 15502, 38, 5, 2101, 7356, 12, 19443, 59, 685, 435, 49, 1797, 12496, 12058, 12, 66, 5, 3992, 2374, 49, 538, 66, 5, 1627, 4489, 1240, 38, 5, 9098, 13041, 138, 9, 3560, 6, 14362, 867, 14095, 527, 330, 14071, 593, 38, 5, 2036, 6629, 116, 1041, 3164, 2101, 523, 6394, 2519, 4355, 3165, 8, 19443, 59, 685, 435, 14, 680, 8133, 71, 536, 11230, 3198, 5, 2281, 6244, 704, 382, 5, 9, 7, 4022, 3164, 1488, 11722, 6, 486, 523, 6394, 680, 8133, 71, 536, 13690, 1393, 5, 536, 4022, 6760, 536, 13690, 30, 4022, 112, 5, 1939, 536, 6, 4579, 470, 163, 5, 2101, 6, 5212, 3506, 13, 91, 358, 178, 91, 358, 86, 15168, 15168, 309, 38, 9, 486, 6, 411, 116, 4888, 11409, 5, 3164, 6017, 8, 12289, 6133, 6, 1566, 1324, 5, 6133, 6, 14091, 4308, 34, 244, 10, 6, 38, 121, 6278, 244, 6346, 1449, 671, 2101, 7356, 12, 2434, 7970, 190, 14832, 2695, 33, 1341, 71, 3963, 2852, 28, 38, 5, 9, 7, 671, 74, 552, 11, 59, 3165, 8, 6346, 3963, 6, 387, 17, 6133, 420, 523, 11640, 38, 5, 263, 91, 10745, 12290, 6, 3840, 512, 16823, 78, 5, 1517, 2916, 54, 849, 5, 1517, 5645, 7482, 225, 78, 5, 1517, 1311, 1690, 4049, 78, 5, 1517, 3566, 1702, 1296, 4180, 3983, 78, 5, 383, 60, 1517, 2916, 54, 849, 5, 3808, 4323, 29, 2059, 1224, 54, 2173, 26, 18, 4832, 72, 849, 5, 21, 7561, 10686, 8, 2219, 1517, 974, 2904, 78, 5, 1517, 467, 1738, 671, 2407, 2448, 3260, 3213, 5, 274, 2219, 1148, 4391, 7, 1148, 20452, 14, 6052, 552, 3486, 18, 303, 11456, 5, 20452, 6, 5337, 3633, 6, 90, 9572, 18, 9534, 1517, 12197, 44, 1646, 7, 1517, 3255, 3320, 9, 1517, 6052, 552, 56, 21023, 5, 10, 7551, 20452, 509, 5756, 9, 5842, 6, 889, 11, 509, 4054, 4691, 509, 3163, 8, 5385, 3456, 592, 509, 40, 9343, 523, 4732, 5, 7924, 220, 398, 7, 536, 6635, 7200, 11326, 2782, 34, 263, 91, 11401, 17339, 21, 1469, 131, 258, 4391, 6, 2201, 523, 1033, 5, 745, 94, 6052, 552, 6352, 2005, 9496, 7, 2519, 4355, 20452, 170, 94, 6052, 552, 6352, 6, 11956, 384, 2359, 818, 4357, 578, 5, 9, 7, 1078, 6052, 552, 6352, 6, 11956, 384, 2359, 818, 330, 581, 578, 5, 11730, 163, 10, 9393, 617, 5, 276, 1941, 6, 3035, 7, 3780, 9, 1833, 1085, 439, 5052, 6, 14555, 9, 1091, 3035, 7, 3780, 9, 1833, 1085, 439, 5052, 6, 4357, 14, 6133, 10146, 5, 671, 509, 3163, 8, 11619, 9, 509, 7162, 11, 14175, 592, 509, 67, 5424, 223, 6133, 6, 10152, 9, 166, 252, 24, 16899, 2640, 7, 2407, 20140, 6, 1049, 2787, 97, 18, 17831, 5, 9, 7, 208, 16370, 6, 148, 3666, 13254, 2885, 1993, 4357, 8, 257, 6919, 8, 3166, 141, 86, 9832, 7705, 86, 3572, 6828, 3045, 7, 613, 86, 20148, 8, 2209, 7, 2743, 86, 11193, 12, 8, 1869, 7, 1373, 161, 4431, 86, 1210, 161, 4431, 8, 665, 34, 18, 7, 10157, 86, 178, 5531, 8, 689, 12, 14091, 7, 5783, 86, 178, 33, 667, 8, 15853, 12, 2711, 7, 13847, 86, 20740, 8, 4482, 341, 14487, 5, 2775, 3111, 16370, 300, 3992, 2374, 538, 342, 9177, 3164, 5340, 12, 11399, 5601, 2353, 2374, 523, 7262, 2028, 5, 276, 206, 2806, 11107, 9, 7133, 2374, 6, 16667, 939, 1348, 6126, 5, 9177, 6, 15064, 74, 5147, 9877, 8, 2353, 2374, 7967, 420, 12, 1391, 781, 702, 5052, 14, 8444, 3233, 1773, 44, 4491, 926, 5, 9, 7, 5337, 1520, 10529, 8, 6989, 6, 14765, 263, 855, 1676, 14765, 7, 14765, 6989, 16420, 7, 928, 6484, 5357, 7, 420, 12, 1391, 781, 702, 14, 8444, 14257, 5, 18436, 108, 1585, 4208, 6133, 5144, 437, 141, 6832, 13417, 523, 1547, 5, 9716, 1486, 3927, 2187, 8, 14044, 30, 23, 3045, 381, 161, 1315, 458, 11577, 5, 1128, 2127, 702, 86, 1451, 1451, 6, 4703, 8, 512, 6832, 458, 11469, 6, 8390, 3045, 381, 161, 14507, 1533, 5, 1128, 4684, 14230, 8, 11498, 523, 11387, 2028, 5, 60, 8, 68, 2806, 4133, 10103, 2476, 13670, 26, 1362, 3484, 8693, 44, 2807, 99, 5, 938, 190, 6867, 17, 1486, 5160, 9408, 938, 16515, 6, 14584, 65, 17, 5, 938, 8448, 12, 473, 16265, 1991, 17, 7, 938, 604, 4828, 6, 11230, 2630, 17, 5, 938, 2922, 15906, 17, 7, 938, 326, 1257, 6, 14480, 17, 5, 938, 3212, 17, 7, 938, 6960, 3720, 17, 5, 938, 148, 8099, 4684, 17, 7, 938, 918, 1498, 10152, 17, 5, 1438, 8974, 458, 1509, 1486, 6, 4592, 65, 3757, 926, 5, 11426, 96, 8, 6133, 12, 939, 9876, 12, 14236, 61, 4427, 3472, 8, 875, 12, 1240, 7936, 20460, 475, 14967, 5975, 138, 12704, 163, 9, 680, 86, 167, 68, 14, 750, 86, 2466, 6, 1715, 1449, 6355, 6978, 5813, 8, 271, 82, 8969, 359, 120, 5, 9177, 939, 9876, 6, 16241, 3185, 2885, 4998, 14933, 16126, 4998, 148, 1257, 763, 5975, 138, 9, 148, 10665, 14236, 17, 229, 3472, 411, 116, 7493, 163, 5, 9, 7, 208, 16370, 6, 148, 3666, 13254, 2885, 1993, 4357, 8, 257, 6919, 8, 3166, 141, 86, 9832, 7705, 86, 3572, 6828, 3045, 7, 613, 86, 20148, 8, 2209, 7, 2743, 86, 11193, 12, 8, 1869, 7, 1373, 161, 4431, 86, 1210, 161, 4431, 8, 665, 34, 18, 7, 10157, 86, 178, 5531, 8, 689, 12, 14091, 7, 5783, 86, 178, 33, 667, 8, 15853, 12, 2711, 7, 13847, 86, 20740, 8, 4482, 341, 14487, 5, 2775, 3111, 16370, 300, 20452, 1696, 102, 2091, 649, 10, 59, 2764, 166, 2091, 5, 20452, 1696, 102, 4659, 4488, 649, 148, 3779, 3983, 4659, 4488, 5, 20452, 1696, 102, 5352, 649, 2519, 16625, 7936, 5352, 5, 20452, 1696, 2769, 289, 7, 148, 3142, 166, 3894, 7, 7062, 2136, 7, 16798, 9343, 7, 6840, 13254, 7, 10, 23, 7845, 23, 8693, 9, 18412, 5620, 1993, 4003, 20, 5, 20452, 1696, 2704, 10234, 1809, 10336, 8, 6742, 18, 574, 1036, 13613, 3807, 2466, 1073, 20, 5, 124, 1756, 14706, 8, 430, 20452, 1696, 6, 652, 85, 8492, 10442, 13, 5, 21, 1756, 11, 2634, 97, 3355, 5620, 1014, 3628, 289, 1536, 9, 2989, 23, 5, 1939, 5136, 525, 124, 1275, 6, 3247, 9807, 926, 9, 525, 8058, 926, 5, 1939, 36, 7617, 6, 2635, 817, 6543, 1453, 382, 9, 12404, 13981, 30, 8593, 8, 12486, 84, 4172, 381, 12088, 5, 11195, 2784, 12, 10592, 21290, 3164, 14, 1756, 7, 2938, 9, 1948, 167, 61, 7198, 33, 1545, 2113, 5, 6108, 207, 86, 2515, 9777, 6, 1536, 26, 1373, 1348, 6, 1967, 1452, 5, 1756, 14706, 8, 1939, 6294, 20114, 30, 9, 6294, 73, 14, 14941, 461, 4954, 2321, 10, 7907, 591, 1100, 15362, 5, 2231, 18, 836, 12, 3164, 10, 9494, 509, 162, 9, 2916, 14, 14508, 8, 1181, 3460, 1905, 5, 2014, 105, 163, 121, 420, 12, 6052, 552, 6352, 5052, 3255, 2629, 1509, 20186, 74, 2608, 855, 5, 9, 7, 263, 91, 1385, 864, 191, 8937, 6632, 3164, 20452, 6, 8533, 8, 1049, 23, 9218, 451, 4163, 67, 1485, 5, 4460, 223, 411, 37, 60, 38, 5, 400, 2916, 54, 1074, 1224, 15640, 4460, 20233, 1315, 628, 6, 10, 59, 141, 6832, 437, 4081, 9713, 2789, 60, 20, 86, 17648, 4355, 12289, 3165, 8, 883, 420, 523, 7, 883, 451, 523, 5, 9, 7, 883, 451, 523, 7, 883, 420, 523, 5, 6052, 552, 451, 6, 1417, 50, 420, 6, 7, 6052, 552, 639, 6052, 552, 69, 20, 5, 102, 6052, 552, 6352, 14, 6622, 258, 6052, 552, 6352, 63, 1281, 2387, 97, 5928, 330, 8589, 1109, 21257, 20, 5, 4045, 3903, 60, 6136, 6901, 4178, 509, 9343, 12, 19794, 34, 8082, 3252, 97, 20, 5, 4045, 83, 60, 509, 3295, 665, 881, 2317, 649, 509, 5842, 3757, 2317, 20, 5, 4045, 83, 7879, 6052, 552, 263, 1018, 4015, 2613, 509, 3163, 8, 9391, 97, 20, 5, 9, 7, 4045, 83, 592, 509, 266, 7329, 6, 3752, 9115, 11123, 20, 5, 274, 12289, 9177, 14, 208, 82, 83, 2173, 10308, 14, 3868, 689, 2317, 1597, 20, 5, 271, 114, 704, 451, 17, 6346, 233, 10103, 5337, 3165, 8, 6346, 1391, 781, 702, 420, 523, 1750, 59, 2387, 17181, 12, 27, 5, 9, 7, 11107, 9, 7133, 6, 5144, 437, 141, 6832, 20270, 2766, 68, 4912, 68, 16, 13, 5, 169, 16370, 20452, 5340, 6, 7012, 225, 9, 18106, 225, 6133, 441, 15911, 6, 612, 309, 6895, 12182, 84, 7418, 6823, 13, 5, 4460, 223, 411, 37, 60, 38, 5, 400, 2916, 54, 1074, 1224, 15640, 4460, 20233, 1315, 628, 6, 10, 59, 141, 6832, 437, 4081, 9713, 2789, 60, 20, 86, 17648, 4355, 12289, 3165, 8, 883, 420, 523, 7, 883, 451, 523, 5, 9, 7, 883, 451, 523, 7, 883, 420, 523, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,014
10,014
बाह्रखरी, काठमाडौं फागुन १२ दैनिक पत्रपत्रिकामा मुख्य समाचार अधिकांश समय एउटै विषयको सेरोफेरोमा घुम्ने गर्दछ । त्यही मुख्य समाचारलाई कसले कसरी लेख्यो र कसरी प्रस्तुत ग¥यो त्यसैका आधारमा त्यसदिन कुन पत्रिकाले राम्रो ग¥यो भनिन्छ । यसहप्ता दैनिक पत्रिका प्रधानमन्त्री ओलीको भारत भ्रमण र नेपाली कांग्रेसको आसन्न तेह्रौ महाधिवेशनका वरिपरि घुमेका छन् । तेसै क्रममा बाह्रखरीले समिक्षा र विवेचना गरेका ६ पत्रिका — कान्तिपुर, नागरिक, नयाँपत्रिका, अन्नपूर्ण पोष्ट, राजधानी र कारोबार — मध्ये फागुन १२ को दिन कान्तिपुरले बाजी मारेको छ । आजको कान्तिपुरले प्रधानमन्त्री ओलीसंगको अन्तर्वार्ता प्रकाशित गरेको छ, जुन अन्य पत्रिकामा छैन । विदेश भ्रमणमा रहेका प्रधानमन्त्रीसँग अन्तर्वार्ता लिनु त्यस दैनिक र त्यसका संवाददाता देवेन्द्र भट्टराईको सफलता हो । कान्तिपुरका सम्पादकले सो अन्तर्वार्ताको महत्वलाई आत्मसात गर्दै पहिलो पृष्ठको देब्रे पट्टिको चार कोलम स्थानमा पेजको करिब पुछारसम्मै लेखेका छन् । गुजरातको भूकम्प पीडित शहर भुजको निरिक्षण भ्रमण गरेर मुम्बईतर्फ जाँदै गरेका प्रधानमन्त्रीलाई हवाई जहाजभित्र अन्तर्वार्ता गर्नुले नै आजको दिनका पत्रिकामा कान्तिपुर अगाडि देखिएको हो । तर संवाददाताले प्लेन भित्रकै फोटो नराखेर प्लेनबाट ओर्लीएको फोटो राखेका छन् । शायदभित्रको फोटो स्तरिय नभएको हुनसक्छ । व्यवसायिक फोटो पत्रकारसँगै भैदिएको भए अझ सुनमा सुगन्ध हुन्थ्यो । अन्तर्वार्ताको चुरो भारतले नेपालको संविधानलाई समर्थन र स्वागत गरेको हो कि होईन भन्नेमा छ । प्रधानमन्त्री ओलीले शब्दका विभिन्न अर्थ खोजेर हिंडनेका पछाडि नलाग्नुस, महत्वपुर्ण उपलब्धि भनेको पनि स्वागत गरेभन्दा ठूलो हो भनेर अन्तर्वार्तामा भनेका छन् । उता कान्तिपुरकै पृष्ठ सातको विविधामा दिल्लीदर्पण कोलममा तिनै अन्तर्वार्ता गर्ने संवाददाताले संविधानलाई भारतले स्वागत गरेको स्पष्ट लाईन नआएसम्म प्रम ओलीको भ्रमणको सार नहुने तर्क गरेका छन् । समाचारको अन्तर्यसम्म जाने कार्यमा आजको अन्नपूर्ण पोष्ट पनि अगाडि देखिएको छ । अन्नपूर्णमा नयाँ दिल्लीबाट सन्तोष घिमिरेले लेखेको समाचारमा प्रम ओलीको भ्रमणको अन्त्यमा नेपाल र भारतको संयुक्त विज्ञप्तिबारे विवाद भएको विषयलाई उठाएका छन् । अन्नपूर्ण पोष्टको तीन कोलमको मुख्य समाचारका अनुसार संविधानलाई स्पष्ट भाषामा स्वागत गर्ने विषयमा भारत अनिच्छुक देखिएपश्चात सो समस्या आएको हो । यदि भारतले संविधानको स्वागत स्पष्ट शब्दमा नगर्ने हो भने नाकाबन्दी पुरै नहट्ने आशंका रहन्छ । त्यस्तो अवस्थामा प्रधानमन्त्री ओलीको भ्रमण असफल हुने अवस्था आउँछ । नाकाबन्दी सम्पुर्ण रुपमा हटि नसकेको व्यहोरा कारोबार दैनिकको आजको मुख्य समाचारले पनि पुष्टि गरेको छ । उक्त दैनिकका अनुसार ईण्डियन आयल कर्पोरेशनले माथिबाट निर्देशन नआएको भन्दै नेपालले मागेजति तेल दिन नसक्ने र मागको ७० प्रतिशत मात्र दिने व्यहोरा औपचारिक रुपमा जनाएको छ । कारोबारका मोहन गुरुङले लेखेको समाचार अनुसार, आईओसीको उक्त भनाई पश्चात नेपालले पेट्रोल र खाना पकाउने ग्यासको आयात बढाएर डिजलको आयात कम गर्ने सोँच बनाएको छ । प्रधानमन्त्री ओलीको भारत भ्रमणलाई महत्व दिदै राजधानी दैनिकले पाँच कोलममा बक्स गरेर फोटो सहित समाचार छापेको छ । तर उक्त दैनिकले घटनालाई मात्र सरसर्ती समाचार बनाएको देखिन्छ । नयाँपत्रिकाले पनि प्रधानमन्त्रीको भारत भ्रमणलाई नयाँ ढंगले हेरेको छ । उसले आठ कोलमको हेडलाईनमा ‘किन भारत जान्छन् प्रधानमन्त्री’ भनेर ठूलो रहस्योद्घाटन गरेजस्तो देखाएपनि वास्तवमा कुन–कुन प्रधानमन्त्री भारत भ्रमणमा कहिले गए भनेर केवल ईतिहास मात्र केलाएको छ । यस्तो ईतिहास केलाउने कामका लागि दिईएको आठ कोलमको हेडलाईन सुहाउँदो छैन । बरु पर्शुराम काफ्लेले नयाँ दिल्लीबाट फाईल गरेको प्रधानमन्त्रीको दिल्ली भ्रमणको चारदिन समाचारमूलक छ । प्रधानमन्त्री ओलीको भारत भ्रमणलाई सबैभन्दा बेवास्ता नागरिक दैनिकले गरेको देखिन्छ । उसले प्रथम पृष्ठमा भ्रमणको कुनै समाचार छापेको छैन । भ्रमणको विषयमा केवल दोस्रो पृष्ठमा पातलो फोटो कोलाज छापेको छ । प्रमको भ्रमण पश्चात आजका दैनिकले महत्वदिएको विषय नेपाली कांग्रेसको तेह्रौ महाधिवेशनको हो । नागरिक, राजधानी दैनिक, अन्नपूर्ण पोष्ट तथा नयाँपत्रिकाले सुशील कोइरालाको निधनमा कांग्रेस कार्य समितिमा प्रश्न उठेको र छानविन गर्न माग गरिएको विषयलाई समाचार बनाएका छन् । नागरिक, कान्तिपुर र राजधानीले कांग्रेसको महाधिवेशनलाई प्रथम पृष्ठको माथि राखेका छन् । कान्तिपुरले नेकाको विधान संशोधन गरी पदाधिकारी बढाउने विषयलाई तीन कोलमको मुख्य समाचार बनाएको छ । कांग्रेसकोे समाचार एक दुई दिन देखि मिडियामा आइरहेकोले एक्सक्लुसिव हुन सकेको छैन । नयाँपत्रिकाले मध्यभागमा तीन कोलम स्थान दिएको छ र सानो फोटो पनि राखेको छ भने अन्नपूर्णले मध्यभागमा अलि ठूलो एक कोलम स्थानदिएको छ तर कलर ब्याकग्राउण्ड दिएर महत्वदर्शाएको छ । प्रथम पृष्ठको अन्य समाचारमा नागरिकले फेरि उपभोक्ता लुट्ने दाउ भन्दै निजी पेट्रोलियम आयातकर्ता विराट पेट्रोलियमले रु. १५५ प्रति लिटर तेल बेच्न सरकारसँग अनुमति मागेको समाचारलाई मुख्य समाचार बनाएको छ । पत्रिकाको ले–आउटका दृष्टिले अन्नपूर्ण पोष्ट आजपनि सफा र राम्रो देखिन्छ । कान्तिपुरको पनि ले–आउट आकर्षक छ, अन्यपत्रिकाको ले–आउट उल्लेख्य छैन । सम्पादकीयमा के छ ? नेपालबाट फागनु १२ गते प्रकाशित दैनिकमध्ये सबैले फरक फरक विषयमा सम्पादकीय लेखेका छन् । सबै पत्रिकाले फरक फरकविषयमा सम्पादकीय लेखेको मतलब अहिले मिडियाले एक स्वरमा उठाउनुपर्ने राष्ट्रिय महत्वको मुद्दा केही रहेनछ भन्ने थाहा हुन्छ । आजका सम्पादकीयमा कारोबार दैनिकले ‘आयल निगमको खराब नियत’भन्दै उपभोक्तालाई निगमले बढी मूल्यमा तेल बेचेर ठगी ग¥यो भनेको छ । अन्नपूर्ण पोष्टले भारतको हालको पानीको समस्यामा ‘जात, पानी र राजनीति’शिर्षकमा सम्पादकीय लेखेको छ । कान्तिपुरले विद्यालय पुनर्निर्माणलाई प्राथमिकता दिन आव्हान गरेको छ भने नयाँपत्रिकाले डलरको मुल्यबृद्धिबाट नेपाली अर्थतन्त्रमा पर्ने प्रभावका बारेमा लेखेको छ । नागरिकले भूकम्प पीडितलाई खाद्य अभाव भनेर सम्पादकीय लेखेको छ भने राजधानीले संविधान कार्यान्वयनमा गम्भीर बन्न घच्घच्याएको छ ।
Opinion
false
[ 0, 3954, 552, 8856, 106, 1286, 333, 489, 7211, 8, 283, 290, 1001, 137, 1148, 5413, 17200, 12901, 787, 5, 516, 283, 290, 14, 4147, 497, 446, 926, 9, 497, 599, 3763, 861, 12, 393, 16419, 978, 600, 11, 269, 3763, 982, 5, 42, 19707, 489, 600, 156, 3778, 397, 920, 9, 39, 3420, 10, 12649, 13306, 452, 2656, 12, 3818, 4418, 30, 12, 27, 5, 20197, 268, 3954, 3372, 34, 11, 7980, 9, 11119, 30, 9016, 48, 232, 600, 1319, 1158, 7, 412, 7, 94, 11568, 7, 2954, 4118, 7, 595, 9, 1038, 1319, 755, 1286, 333, 10, 6, 56, 1158, 11, 10, 11095, 10528, 13, 5, 1091, 1158, 11, 156, 851, 8035, 3958, 502, 28, 379, 253, 152, 9778, 104, 5, 970, 2602, 133, 156, 63, 3958, 3690, 291, 489, 9, 2161, 11823, 13970, 1800, 6, 1360, 20, 5, 1158, 12, 2693, 11, 194, 3958, 6, 1255, 14, 5926, 71, 113, 6510, 14017, 10, 6162, 6, 304, 4637, 61, 510, 5084, 6, 499, 17698, 116, 69, 3608, 27, 5, 9084, 6, 1118, 1246, 957, 2130, 167, 6, 19549, 920, 109, 6734, 373, 3335, 48, 156, 14, 3183, 2206, 527, 3958, 160, 11, 37, 1091, 56, 12, 9778, 1158, 320, 631, 20, 5, 47, 11823, 11, 7508, 23, 477, 96, 1523, 12476, 30, 18, 7508, 23, 17, 12367, 10837, 1523, 2288, 27, 5, 7067, 7364, 1523, 11516, 590, 3347, 5, 4074, 1523, 482, 241, 1976, 3490, 6, 99, 1015, 689, 8, 13957, 1815, 5, 3958, 6, 697, 6386, 2177, 124, 324, 14, 2013, 9, 1102, 28, 20, 146, 6118, 53, 8, 13, 5, 156, 1048, 761, 12, 107, 469, 12038, 11402, 297, 12, 2324, 17734, 4430, 7, 8573, 2923, 639, 15, 1102, 120, 168, 218, 20, 185, 3958, 8, 1788, 27, 5, 3367, 1158, 96, 1207, 603, 6, 2141, 33, 8, 2101, 9504, 4637, 61, 8, 2963, 3958, 25, 11823, 11, 324, 14, 2177, 1102, 28, 893, 11945, 7962, 116, 6137, 3778, 5827, 2336, 715, 2142, 48, 27, 5, 290, 6, 6418, 119, 116, 341, 2898, 1091, 2954, 4118, 15, 320, 631, 13, 5, 2954, 8, 94, 2101, 17, 3733, 5986, 2995, 5335, 6137, 3778, 5827, 5390, 36, 9, 479, 511, 6166, 273, 989, 16, 3580, 9144, 27, 5, 2954, 4118, 6, 173, 4637, 61, 6, 283, 290, 12, 92, 324, 14, 893, 1428, 1102, 25, 371, 397, 276, 3517, 3355, 2814, 7740, 194, 200, 123, 20, 5, 548, 2177, 2551, 1102, 893, 8069, 1891, 20, 29, 3511, 3574, 17296, 461, 4312, 3326, 5, 1028, 313, 156, 3778, 920, 2592, 40, 265, 1796, 5, 3511, 6018, 88, 3660, 91, 1411, 12916, 1038, 489, 6, 1091, 283, 290, 11, 15, 2796, 28, 13, 5, 170, 489, 12, 92, 10, 255, 1076, 2169, 7243, 17541, 11, 633, 17, 730, 9224, 192, 643, 263, 30, 5463, 2209, 56, 1389, 9, 263, 6, 2200, 235, 90, 189, 12916, 2039, 88, 360, 13, 5, 1038, 12, 2647, 2818, 2995, 290, 8649, 1156, 892, 398, 6, 170, 1804, 3291, 643, 4548, 9, 1238, 11443, 3045, 6, 1589, 7615, 959, 4813, 6, 1589, 216, 25, 194, 5847, 856, 13, 5, 156, 3778, 397, 920, 14, 1255, 3951, 595, 489, 11, 311, 4637, 61, 8, 5546, 109, 1523, 660, 290, 11536, 6, 13, 5, 47, 170, 489, 11, 573, 14, 90, 1457, 68, 9849, 290, 856, 589, 5, 94, 11568, 11, 15, 3738, 397, 920, 14, 94, 2758, 4522, 6, 13, 5, 1062, 1060, 4637, 61, 6, 5790, 14, 23, 8, 10508, 397, 6931, 156, 45, 185, 218, 5675, 65, 3077, 11287, 120, 1093, 7387, 575, 3469, 978, 13850, 156, 397, 2602, 883, 1533, 185, 1939, 11950, 90, 105, 11734, 6, 13, 5, 223, 11950, 18344, 30, 46, 12, 19, 13534, 1060, 4637, 61, 6, 5790, 14, 23, 15754, 104, 5, 2572, 21103, 5283, 11, 94, 2101, 17, 19536, 28, 3738, 2101, 5827, 304, 1335, 290, 2123, 13, 5, 156, 3778, 397, 920, 14, 282, 6645, 412, 489, 11, 28, 589, 5, 1062, 804, 1207, 8, 5827, 75, 290, 11536, 6, 104, 5, 5827, 371, 1939, 308, 1207, 8, 11642, 1523, 10, 6, 219, 167, 11536, 6, 13, 5, 6137, 6, 920, 3291, 7593, 489, 11, 1255, 3490, 6, 372, 39, 3420, 13306, 452, 2656, 6, 20, 5, 412, 7, 595, 489, 7, 2954, 4118, 22, 94, 11568, 11, 4310, 5967, 1503, 8, 724, 210, 3709, 609, 5444, 9, 6023, 24, 263, 51, 3580, 290, 2045, 27, 5, 412, 7, 1158, 9, 595, 11, 3420, 2656, 14, 804, 6510, 633, 2288, 27, 5, 1158, 11, 1321, 12, 6, 2819, 1003, 57, 1648, 1932, 3580, 173, 4637, 61, 6, 283, 290, 856, 13, 5, 3420, 30, 290, 26, 89, 56, 153, 7930, 3899, 11, 4214, 6036, 4430, 8180, 67, 760, 104, 5, 94, 11568, 11, 16381, 8, 173, 4637, 61, 598, 245, 13, 9, 816, 1523, 15, 1351, 13, 29, 2954, 11, 16381, 8, 2036, 218, 26, 4637, 61, 598, 3490, 6, 13, 47, 13008, 9995, 18711, 1322, 1255, 8426, 2946, 13, 5, 804, 6510, 152, 5335, 5563, 704, 1906, 5575, 461, 10524, 192, 711, 5359, 17854, 7561, 5359, 11, 3553, 299, 2351, 484, 5749, 2209, 5653, 4816, 1528, 9051, 290, 14, 283, 290, 856, 13, 5, 600, 6, 10, 11, 86, 9834, 12, 4178, 2954, 4118, 136, 575, 1989, 9, 269, 589, 5, 1158, 6, 15, 10, 11, 86, 9834, 3313, 379, 152, 11568, 6, 10, 11, 86, 9834, 4511, 104, 5, 7486, 8, 105, 13, 121, 5091, 2766, 294, 864, 333, 130, 502, 489, 562, 1641, 611, 611, 371, 7486, 3608, 27, 5, 82, 600, 11, 611, 611, 657, 969, 119, 8, 7486, 2995, 9106, 114, 1437, 11, 26, 4496, 3859, 1272, 111, 1255, 6, 739, 72, 11597, 53, 433, 78, 5, 7593, 7486, 8, 1038, 489, 11, 5512, 119, 59, 1578, 6, 3718, 7097, 45, 437, 23, 458, 1906, 14, 1578, 11, 118, 4974, 2209, 8610, 4840, 3763, 639, 13, 5, 2954, 4118, 11, 479, 5405, 2922, 9865, 62, 10888, 7, 387, 9, 921, 45, 2400, 5021, 44, 8, 7486, 2995, 13, 5, 1158, 11, 703, 3055, 14, 1583, 56, 4537, 28, 13, 29, 94, 11568, 11, 1021, 6, 3732, 17205, 17, 39, 10136, 177, 854, 12, 403, 2995, 13, 5, 5563, 1118, 1246, 14, 2988, 1240, 185, 7486, 2995, 13, 29, 595, 11, 324, 3052, 1204, 756, 1914, 384, 108, 1315, 384, 8222, 13, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,015
10,015
नयाँ संविधानमा भाषा, भाषा-नीति तथा भाषा-योजना अमृत योञ्जन-तामाङ १. नयाँ संविधानमा भाषिक व्यवस्था र भाषिक विभेद २००४ सालदेखि २०७२ सालसम्ममा अर्थात् ६८ वर्षको अवधिमा नेपालमा निम्नानुसारका ७ वटा संविधान बन्यो (कोष्ठकभित्र भाषिक धाराको सङ्ख्या राखिएको छ) : १. नेपाल सरकारको वैधानिक–कानुन २००४ (‌एउटा धारा) २. नेपाल अन्तरिम शासन विधान २००७ (० वटा धारा) ३. नेपाल अधिराज्यको संविधान २०१५ (एउटा धारा) ४. नेपालको संविधान २०१९ (२ वटा धारा) ५. नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०४७ (३ वटा धारा) ६. नेपालको अन्तरिम संविधान, २०६३ (३ वटा धारा) ७. नेपालको संविधान २०७२ (७ वटा धारा) धारा ६ (राष्ट्रभाषा), धारा १८ (समानताको हक), धारा ३२ (भाषा तथा संस्कृतिको हक) र धारा ५१ (बहुभाषिक नीति) मानार्थ धारा हुन् । यी धारा मान-सम्मान र समानताका लागि हुन् । यी धाराले कुनै कार्य गर्दैनन् । यी धारा कार्यान्वयनका लागि सरकारले कुनै बजेट तर्जुमा गर्नु पर्दैन । भाषिक धाराको सङ्ख्या र विषय-विविधताको आधारमा हेर्दा तुलनात्मक रुपमा अघिल्ला संविधानभन्दा नेपालको संविधान (२०७२) केही गतिशील देखिन्छ । नेपालको संविधान (२०७२)को प्रस्तावना र धारा ३ मा नेपाल ‘बहुभाषिक …. राष्ट् हो’ भनेर स्वीकारिएको छ । यस आधारमा नेपाल संविधानतः बहुभाषिक मुलुक भएको छ । विश्वमा १०० भन्दा धेरै भाषा भएका मुलुक १२३ छन् र नेपाल २०औं स्थानमा पर्दछ । नयाँ संविधानका भाषासम्बन्धी धाराहरुलाई दुई खण्डमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ- मानार्थ धारा र कार्यमूलक धारा । मानार्थ धारा ४ वटा छन् भने कार्यमूलक धारा ३ वटा मात्र । धारा ६ (राष्ट्रभाषा), धारा १८ (समानताको हक), धारा ३२ (भाषा तथा संस्कृतिको हक) र धारा ५१ (बहुभाषिक नीति) मानार्थ धारा हुन् । यी धारा मान-सम्मान र समानताका लागि हुन् । यी धाराले कुनै कार्य गर्दैनन् । यी धारा कार्यान्वयनका लागि सरकारले कुनै बजेट तर्जुमा गर्नु पर्दैन । धारा ७ (सरकारी कामकाजको भाषा), धारा ३१ (शिक्षाको हक) र धारा २८७ (भाषा आयोग) मात्र कार्यमूलक धारा हुन् । यी धारा कार्यान्वयन गर्न सरकारले बजेट तर्जुमा गर्न आवश्यक हुन्छ । सरकारी कामकाजको भाषाको सम्बन्धमा लेखिएको छः “देवनागरी लिपिमा लेखिने नेपाली भाषा नेपालको सरकारी कामकाजको भाषा हुनेछ” : धारा ७(१) । र “नेपाली भाषाका अतिरिक्त प्रदेशले आफ्नो प्रदेशभित्र बहुसङ्ख्यक जनताले बोल्ने एक वा एकभन्दा बढी अन्य राष्ट्रभाषालाई प्रदेश कानुन बमोजिम प्रदेशको सरकारी कामकाजको भाषा निर्धारण गर्न सक्नेछ” : धारा ७(२) । यसै गरी नेपालको अन्तरिम संविधान २०६३ को धारा ५(३) मा “स्थानीय निकाय तथा कार्यालयमा मातृभाषा प्रयोग गर्न कुनै बाधा पुर्‍याएको मानिने छैन” जस्ता प्रावधान यस संविधानमा छैन । यस अर्धमा यो नयाँ संविधान पछि हटेको छ । शिक्षासम्बन्धी धारामा भनिएको छः “नेपालमा बसोबास गर्ने प्रत्येक नेपाली समुदायलाई कानुन बमोजिम आफ्नो मातृभाषामा शिक्षा पाउने र त्यसका लागि विद्यालय तथा शैक्षिक संस्था खोल्ने र सञ्चालन गर्ने हक हुनेछ” : धारा ३१(५) । यो व्यवस्था नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७ धारा १८ र नेपालको अन्तरिम संविधान २०६३ धारा १७ मा पनि थियो । यो व्यवस्था प्रस्ट हुन ऐन-कानुनको आवश्यकता पर्दछ । धारा ७ (सरकारी कामकाजको भाषा), धारा ३१ (शिक्षाको हक) र धारा २८७ (भाषा आयोग) मात्र कार्यमूलक धारा हुन् । यी धारा कार्यान्वयन गर्न सरकारले बजेट तर्जुमा गर्न आवश्यक हुन्छ । नयाँ संविधानमा मातृभाषामा सूचनाको हकका साथै अदालत र लोकसेवामा मातृभाषाको हकको व्यवस्था छैन । यसै गरी लोपोन्मुख भाषाबारे पनि कुनै व्यवस्था छैन । भाषा संरक्षण-सम्बर्द्धनमा सरकारी अनुदान वा सुविधाको कुनै सुनिश्चितता पनि छैन । भाषा संरक्षण-सम्बर्द्धनका लागि अब बनाउने भनिएको “भाषा आयोग” पनि संवैधानिक आयोग होइन । यो मन्त्रिपरिषद्को इच्छाअनुसार गठन हुनेछ । यसको गठन गर्दा अध्यक्ष वा सदस्यको पदको लागि (क) मान्यताप्राप्त विश्वविद्यालयबाट सम्बन्धित विषयमा स्नातकोत्तर उपाधि प्राप्त गरेको, (ख) नेपालका विभिन्न भाषाहरूको सम्बन्धमा अध्ययन, अध्यापन, अनुसन्धान र अन्वेषणको क्षेत्रमा कम्तीमा बीस वर्षको कार्य अनुभव भएको हुनु पर्ने त ठीकै हुन सक्दछ । तर नीति निर्माण गर्नु पर्ने यस्तो आयोगमा “पैंसठ्ठी वर्ष उमेर पूरा भएमा” पद रिक्त हुने व्यवस्थाले आयोगको कार्यक्षमतामा प्रश्नचिन्ह उभिन सक्दछ । किनकि यो आयोग निर्वाचन आयोग वा लोक सेवा आयोगजस्तो स्थापित नीति नियमको आधारमा कार्यान्वयन गर्ने आयोग होइन । अबको आन्दोलन भाषा समानता र अधिकारको हुनेछ । यसले जटिल मोड लिनसक्दछ । आयोगको गठन प्रकिया र काम, कर्तव्य र अधिकारलाई हेर्दा नेपालको भाषिक समस्या सुल्झिनुको सट्टा झन् उल्झिन सक्दछ । ‘भाषिक विभेद’ बढ्ने सम्भावना पनि उत्तिकै छ । भाषिक मानवअधिकारवादी तोभे स्कुतनाभ-काङ्गास र रोबर्ट फिलिप्सन (सन् २०००)का अनुसार भाषिक विभेद हुँदा राज्यमा भाषिक समुदायको : १. राजनीतिक प्रतिनिधित्व उचित ढङ्गले हुनसक्दैन २. उचित न्याय पाउने अवसर गुम्छ ३. शिक्षामा पहुँच हुँदैन ४. सूचनामा पहुँच हुँदैन ५. लोकसेवा दुर्लभ हुन्छ ६. वाक् स्वतन्त्रता कुन्ठित हुन्छ ७. सांस्कृतिक सम्पदा उचित संरक्षण हुन सक्दैन र ८. स्थानीय प्रशासनमा भाषाको प्रयोग हुँदैन । यिनै ८ वटा भाषिक मानवअधिकार प्राप्तिका लागि भाषिक समुदाय निरन्तर सक्रिय भइरहने छन् । नयाँ संविधानमा मातृभाषामा सूचनाको हकका साथै अदालत र लोकसेवामा मातृभाषाको हकको व्यवस्था छैन । यसै गरी लोपोन्मुख भाषाबारे पनि कुनै व्यवस्था छैन । भाषा संरक्षण-सम्बर्द्धनमा सरकारी अनुदान वा सुविधाको कुनै सुनिश्चितता पनि छैन । २. नेपालको राष्ट्रिय भाषा नीति नै छैन हालसम्म नेपालको राष्ट्रिय “भाषा नीति” नै छैन । २०४७ सालसम्म नेपालमा एक भाषा नीति थियो । “एक भाषा एक भेष”को नारा र नीतिमा चलेको थियो । यसपछिका २५ वर्षको अवधिमा व्यवस्थित हुन सकेन । नेपालको भाषा नीति विभिन्न महासन्धिहरु, संविधान, ऐन, कानुन, नियमावली, निर्देशिका, कार्ययोजना आदिमा खोज्नु परेको छ । यसको व्याख्या पनि व्यक्तिपिच्छे फरक फरक पाइन्छ । यी स्रोतलाई केलाउँदा सञ्चार र शिक्षामा मात्र भाषा नीति फेला पर्दछ : क) सञ्चारको क्षेत्रमा भाषा नीतिः १% वक्ता भएको भाषालाई रेडियो नेपालमा प्रवेश गराउने नीति लिइएको पाइन्छ । ख) शिक्षाको क्षेत्रमा भाषा नीतिः बहुभाषिक शिक्षा कार्यक्रम कार्यान्वयन निर्देशिका २०६६ लाई हेर्दा शिक्षाको क्षेत्रमा निम्न नीति अँगालेको देखिन्छः १. पूर्व प्राथमिक तहः शिक्षाको माध्यम स्थानीय मातृभाषा (४.२) । २. कक्षा १–३ सम्मः भाषा विषय (नेपाली, अंग्रेजी) बाहेकका अन्य सबै विषयको शिक्षण–सिकाइको माध्यम स्थानीय मातृभाषा (४.३) । ३. कक्षा ४–५ सम्मः शिक्षाको माध्यम मातृभाषा र सरकारी कामकाजको भाषा (४.४) । ४. कक्षा ६–८ सम्मः शिक्षाको माध्यम सरकारी कामकाजको भाषामा र विद्यालयले चाहेमा मातृभाषामा पनि (४.५) । ५. अनौपचारिक शिक्षाः अनौपचारिक शिक्षाको माध्यम स्थानीय मातृभाषा (४.६) । तर यी नीति कार्यान्वयन भएको पाइँदैन । यो हात्तीको देखाउने दाँतजस्तै भएको छ । दाताहरुलाई देखाउने दाँत । जहाँ जे कार्यान्वयन भयो त्यसको कार्यान्वयन पक्ष निकै फितलो छ । उदाहरणको लागि बहुभाषिक शिक्षालाई लिन सकिन्छ । हालसम्म नेपालको राष्ट्रिय “भाषा नीति” नै छैन । २०४७ सालसम्म नेपालमा एक भाषा नीति थियो । यसपछिका २५ वर्षको अवधिमा व्यवस्थित हुन सकेन । नेपालको भाषा नीति विभिन्न महासन्धिहरु, संविधान, ऐन, कानुन, नियमावली, निर्देशिका, कार्ययोजना आदिमा खोज्नु परेको छ । ३. भाषा-योजना किन र कसरी ? नेपालको जनगणनाको प्रतिवेदन २०११ अनुसार नेपालमा १२३ भाषा बोलिन्छन् । यी भाषालाई स्थानीय र गैर-स्थानीय भाषामा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ । अंग्रेजी, फ्रेन्च, चाइनिज, कुकी, नागा, आसामिज आदि २६ भाषा गैर-स्थानिक भाषा हुन् । यी भाषाको विकासको लागि कुनै योजना बनाइरहनु पर्ने छैन । नेपालमा मूलतः चार परिवारका भाषा पाइन्छन् : १) भोट-बर्मेलीः तामाङ, मगर, गुरुङ, लिम्बु आदि ८० भन्दा धेरै भाषा छन् । २) भारोपेलीः नेपाली, मैथिली, भोजपुरी, थारु आदि १६ भन्दा धेरै भाषा छन् । ३) अस्ट्रो-एसियाटिकः संन्थाली, खडिया, मुण्डा गरी ३ वटा र ४) ड्रभिडिएनः उराव र किसान गरी दुई भाषा छन् अनि ५) अवर्गीकृत भाषा कुसुण्डा हो । कुसुण्डा कुन परिवारको भाषा हो, अझैसम्म ठेगान लागिसकेको छैन । लोपोन्मुखताको स्थितिको आधारमा हेर्दा नेपालका भाषाहरुको स्थिति निम्न पाइन्छः १) सुरक्षित भाषा (१० लाखभन्दा धेरै वक्ता भएका) ५ वटा छन् । २) सुरक्षितप्रायः भाषा (एक लाखदेखि दश लाखसम्म वक्ता भएका) १० वटा छन् । ३) लोपोन्मुख भाषा (दश हजार – एक लाखसम्म वक्ता भएका) ३२ वटा छन् । ४) अत्यन्त लोपोन्मुख भाषा (एक हजारदेखि दश हजारसम्म वक्ता भएका) ३३ वटा छन् । र ५) मृतप्रायः भाषा (एक हजारभन्दा कम वक्ता भएका) २२ वटा छन् । यीमध्ये अत्यन्त लोपोन्मुख र मृतप्रायः भाषाको संरक्षणको लागि यथाशक्य छिटो योजना बन्नु पर्दछ । किनकि “भाषा मर्न दिनुको अर्थ हुन्छ संसारको बारेमा भएका हाम्रो कुल ज्ञान घटाउनु हो ।” र “… कुनै भाषा मर्नु भनेको उच्चारित स्वरका विभिन्नता र विशिष्टताको पनि अन्त्य हुनु हो (डेनियल नेटल र सुजेन रोमेन) ।” नेपालको नयाँ संविधानमा ७ प्रदेशको व्यवस्था छ । स्थानीय भाषाहरुको आधारमा हेर्दा प्रदेश नं. १ मा धेरै भाषा बोलिने देखिन्छ । यो लिम्बु, बान्तावा, राजबंसी, धिमाल, थारु, उराव, संथाली, लेप्चा आदि ४० भन्दा धेरै भाषाको मूल भूमि हो । यहाँ चारै परिवारका भाषा बोलिन्छन् । त्यसैगरी प्रदेश नं. ३ मा १९ भाषा (तामाङ, नेवार, चेपाङ, थामी, हायु, जिरेल, सुरेल, थारु आदि), प्रदेश नं. ४ मा ९ भाषा (मगर, गुरुङ, थकाली आदि) र प्रदेश नं. ७ मा ७ भाषा (डोट्याली, बझाङ्गी, आछामी आदि) बोलिन्छन् । प्रदेश नं. २ (मैथिली, बज्जिका, भोजपुरी, उर्दु आदि), प्रदेश नं. ५ (अवधी, थारु, उर्दु आदि) र प्रदेश नं. ६ मा (मुगाली, खस, ब्यासी आदि) ५-५ भाषा बोलिन्छन् । यसरी हेर्दा भाषाको आधारमा प्रदेश नं. १ भाषिक विविधताले भरिभराउ छ । निश्चित रुपमा यो प्रदेश जैविक विविधताले पनि भरिएको हुनु पर्दछ । भाषा सम्वेदनशील विषय भएको हुनाले उचित व्यवस्थापन हुन सकेन भने यो निकै जटिल पनि हुन सक्दछ । यसतर्फ हामी सबैको ध्यान जान आवश्यक छ । मातृभाषामा सूचनाको हक, अदालती हक, लोकसेवा र स्थानीय निकायमा मातृभाषा प्रयोगको हक आदि हकका लागि संविधानका संशोधनको लागि पहल हुनु पर्दछ । ४. अबको बाटो माथि उठाइएका भाषिक समस्या सुल्झाउन निम्न अनुसारका १६ बुँदामा ध्यान दिन आवश्यक छः १. भाषा आयोग यथाशक्य छिटो गठन गरिनु पर्दछ । २. भाषिक ऐन-कानुन बहुभाषिक नीति अनुकूल हुनेगरी यथाशक्य छिटो बनिनु पर्दछ र कार्यान्वयनका लागि निर्दशिका तयार गरिनु पर्दछ । ३. हालसम्म नेपालको भाषा नीति छैन । नेपालको “राष्ट्रिय भाषा नीति” तयार गरिनु पर्दछ । ४. मातृभाषामा सूचनाको हक, अदालती हक, लोकसेवा र स्थानीय निकायमा मातृभाषा प्रयोगको हक आदि हकका लागि संविधानका संशोधनको लागि पहल हुनु पर्दछ । ५. स्थानीय तहमा बोलिने मातृभाषाहरुलाई “स्थानीय निकाय तथा कार्यालयहरु”मा प्रयोग गरिने नीति बनिनु पर्दछ । ६. लोपोन्मुख भाषाबारेको छुट्टै हकको व्यवस्था हुनु पर्दछ र भाषाको संरक्षणको विशेष पहल गरिनु पर्दछ । ७. सबै प्रकारका भाषिक विभेदको अन्तको लागि पहल गरिनु पर्दछ । ८. नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषा राष्ट्रभाषा हुन् (धारा ६) भनिएको छ । गैर-स्थानिक भाषा पनि तथ्याङ्कमा रहेकाले केही अन्यौल छ, त्यसबारे प्रस्ट पारिनु पर्दछ । ९. भाषा संरक्षण-सम्बर्द्धनमा सरकारी अनुदान वा सुविधाको सुनिश्चितता हुनु पर्दछ । १०. बहुभाषिक शिक्षामा बृहत नीति विकास गरिनु पर्दछ । ११. मृतप्रायः भाषाका वक्तालाई नै सरक्षण गरिनु पर्दछ । १२. शिक्षामा मातृभाषी बालबालिकाहरुको पहुँच बढाउन बहुभाषिक शिक्षा देशव्यापी रुपमा सञ्चालनको लागि विशेष कार्यक्रम तय गरिनु पर्दछ । १३. भाषिक मानवअधिकारको सम्मान गर्नु पर्दछ । १४. कार्यान्वयन पक्ष साह्रै फितलो भएको हुनाले यसको अनुगमनको लागि यथाशीघ्र कार्यदल गठन गरिनु पर्दछ । १५. प्रत्येक नागरिकले समान हैसियतमा ( उभिने बानी बसाल्नु पर्दछ । १६. हामी नेपालीहरु भाषा र संस्कृतिमा धेरै सम्पन्न छौं भनेर गर्व गर्ने बानी बसाल्नु पर्दछ । ० (अन्तर्राष्ट्रिय मातृभाषा दिवस-२०१६ को अवसरमा नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित गोष्ठीमा प्रस्तुत छलफल-पत्रको सारांश) ईसमता डटकमबाट  
Opinion
false
[ 0, 94, 5164, 5446, 440, 70, 9986, 22, 440, 70, 8173, 5427, 14503, 70, 3749, 442, 5096, 94, 5164, 9062, 179, 9, 9062, 2970, 11980, 4800, 2100, 12572, 8, 971, 7715, 619, 1770, 211, 14037, 12, 301, 224, 324, 3462, 77, 6, 5152, 44, 527, 9062, 1767, 6, 3087, 1064, 13, 52, 209, 5096, 36, 501, 9498, 86, 13974, 11980, 77, 102, 1767, 52, 6127, 36, 5038, 977, 2819, 7382, 77, 722, 224, 1767, 52, 8066, 36, 6381, 6, 324, 4901, 77, 16747, 1767, 52, 10030, 124, 324, 9537, 77, 2274, 224, 1767, 52, 10640, 36, 6381, 6, 324, 7, 14152, 77, 2215, 224, 1767, 52, 12757, 124, 5038, 324, 7, 8485, 77, 2215, 224, 1767, 52, 301, 81, 124, 324, 2100, 77, 3201, 224, 1767, 52, 1767, 232, 77, 6181, 8048, 1331, 1767, 672, 77, 68, 1296, 1993, 1392, 1331, 1767, 2338, 77, 8048, 22, 4716, 1392, 52, 9, 1767, 4477, 77, 220, 2672, 12163, 370, 427, 52, 15084, 1767, 112, 5, 208, 1767, 2183, 70, 13006, 9, 4504, 12, 19, 112, 5, 208, 1767, 11, 75, 210, 9313, 5, 208, 1767, 8076, 19, 142, 75, 522, 3990, 160, 2543, 5, 9062, 1767, 6, 3087, 9, 372, 70, 657, 8458, 1993, 393, 1438, 8551, 88, 14324, 324, 168, 124, 324, 77, 14632, 52, 72, 10332, 589, 5, 124, 324, 77, 14632, 52, 6, 694, 252, 9, 1767, 175, 43, 36, 4952, 2672, 12163, 370, 10, 9221, 9021, 108, 20, 45, 185, 1697, 593, 13, 5, 42, 393, 36, 324, 3079, 20077, 647, 16, 13, 5, 2459, 3595, 158, 85, 440, 73, 647, 333, 2215, 27, 9, 36, 323, 2328, 510, 1379, 5, 94, 324, 12, 440, 793, 1767, 344, 89, 2476, 8443, 24, 363, 70, 15084, 1767, 9, 210, 2123, 1767, 5, 15084, 1767, 247, 224, 27, 29, 210, 2123, 1767, 175, 224, 90, 5, 1767, 232, 77, 6181, 8048, 1331, 1767, 672, 77, 68, 1296, 1993, 1392, 1331, 1767, 2338, 77, 8048, 22, 4716, 1392, 52, 9, 1767, 4477, 77, 220, 2672, 12163, 370, 427, 52, 15084, 1767, 112, 5, 208, 1767, 2183, 70, 13006, 9, 4504, 12, 19, 112, 5, 208, 1767, 11, 75, 210, 9313, 5, 208, 1767, 8076, 19, 142, 75, 522, 3990, 160, 2543, 5, 1767, 301, 77, 15265, 9334, 6, 440, 1331, 1767, 1845, 77, 7344, 6, 1392, 52, 9, 1767, 874, 3201, 77, 8048, 1490, 52, 90, 210, 2123, 1767, 112, 5, 208, 1767, 794, 24, 142, 522, 3990, 24, 287, 78, 5, 414, 9334, 6, 860, 895, 2040, 13, 358, 213, 1564, 252, 2613, 4561, 8, 446, 574, 39, 440, 124, 414, 9334, 6, 440, 447, 332, 209, 1767, 301, 1087, 1882, 52, 5, 9, 14800, 34, 440, 12, 1343, 147, 11, 54, 147, 527, 21962, 1581, 3581, 26, 50, 26, 168, 118, 152, 357, 8048, 14, 147, 424, 1609, 1565, 414, 9334, 6, 440, 1695, 24, 8156, 332, 209, 1767, 301, 1087, 2274, 52, 5, 563, 57, 124, 5038, 324, 8485, 10, 6, 1767, 198, 20145, 43, 213, 12775, 1221, 22, 1829, 6291, 151, 24, 75, 4872, 869, 8121, 3689, 104, 332, 519, 2525, 42, 5164, 104, 5, 42, 5829, 8, 21, 94, 324, 186, 7727, 6, 13, 5, 307, 793, 1767, 8, 1308, 13, 358, 14800, 8, 1387, 25, 774, 39, 1193, 14, 424, 1609, 54, 6291, 8, 307, 537, 9, 2161, 19, 703, 22, 1096, 570, 6001, 9, 292, 25, 1392, 447, 332, 209, 1767, 1845, 1087, 2351, 52, 5, 21, 179, 36, 6381, 6, 324, 14152, 1767, 672, 9, 124, 5038, 324, 8485, 1767, 734, 43, 15, 38, 5, 21, 179, 4295, 67, 803, 70, 13974, 6, 857, 1379, 5, 1767, 301, 77, 15265, 9334, 6, 440, 1331, 1767, 1845, 77, 7344, 6, 1392, 52, 9, 1767, 874, 3201, 77, 8048, 1490, 52, 90, 210, 2123, 1767, 112, 5, 208, 1767, 794, 24, 142, 522, 3990, 24, 287, 78, 5, 94, 5164, 6291, 8, 165, 6, 1392, 12, 230, 1057, 9, 11170, 8, 6291, 6, 1392, 6, 179, 104, 5, 563, 57, 13943, 440, 273, 15, 75, 179, 104, 5, 440, 723, 70, 6470, 10344, 2482, 23, 8, 414, 1880, 50, 751, 6, 75, 9556, 15, 104, 5, 440, 723, 70, 6470, 10344, 2482, 23, 12, 19, 169, 356, 1308, 213, 8048, 1490, 332, 15, 2738, 1490, 386, 5, 21, 5640, 2278, 496, 554, 447, 5, 195, 554, 150, 117, 50, 6006, 2710, 19, 15083, 844, 6764, 966, 17, 676, 371, 4762, 1454, 193, 28, 7, 16767, 547, 107, 9226, 6, 895, 392, 7, 6333, 7, 521, 9, 13254, 6, 144, 2031, 8902, 619, 210, 841, 16, 411, 177, 60, 2412, 69, 67, 8569, 5, 47, 427, 101, 160, 177, 223, 8364, 213, 131, 69, 3240, 15831, 34, 80, 936, 364, 2355, 332, 908, 6640, 40, 179, 11, 2777, 19020, 8, 21361, 9391, 8569, 5, 3244, 21, 1490, 228, 1490, 50, 875, 162, 1490, 1093, 686, 427, 830, 6, 393, 794, 25, 1490, 386, 5, 169, 6, 868, 440, 4504, 9, 3344, 447, 5, 438, 4441, 4569, 423, 68, 44, 4784, 5, 2777, 554, 550, 44, 635, 9, 46, 7, 3025, 9, 365, 14, 1438, 124, 9062, 200, 20940, 2789, 6, 4860, 2896, 9184, 1166, 483, 8569, 5, 62, 12163, 370, 2970, 45, 1892, 809, 15, 3657, 13, 5, 9062, 3450, 884, 60, 65, 5788, 8778, 97, 84, 252, 437, 70, 12, 5731, 68, 9, 15837, 12501, 495, 23, 14652, 13620, 52, 12, 92, 9062, 2970, 342, 4244, 9062, 2481, 209, 5096, 214, 1957, 1808, 6602, 11, 20594, 6127, 1808, 1045, 537, 714, 10310, 178, 8066, 6474, 1966, 849, 10030, 165, 8, 1966, 849, 10640, 11170, 6825, 78, 12757, 50, 1858, 2702, 978, 9826, 225, 78, 301, 81, 1231, 1752, 1808, 723, 67, 1916, 9, 380, 81, 122, 786, 8, 860, 151, 849, 5, 3968, 380, 224, 9062, 3450, 12843, 19, 9062, 1193, 1098, 1228, 14026, 27, 5, 94, 5164, 6291, 8, 165, 6, 1392, 12, 230, 1057, 9, 11170, 8, 6291, 6, 1392, 6, 179, 104, 5, 563, 57, 13943, 440, 273, 15, 75, 179, 104, 5, 440, 723, 70, 6470, 10344, 2482, 23, 8, 414, 1880, 50, 751, 6, 75, 9556, 15, 104, 5, 6127, 124, 111, 440, 427, 37, 104, 1610, 124, 111, 213, 8048, 427, 332, 37, 104, 5, 14152, 12572, 211, 26, 440, 427, 38, 5, 213, 3484, 440, 26, 8533, 332, 6, 1751, 9, 427, 8, 2464, 38, 5, 8875, 12, 464, 619, 1770, 2560, 67, 1999, 5, 124, 440, 427, 107, 6738, 6142, 324, 7, 3824, 424, 7, 3401, 7, 4772, 7, 6312, 6589, 8579, 346, 13, 5, 195, 2745, 15, 530, 1210, 13269, 611, 611, 847, 5, 208, 1123, 14, 19427, 33, 1171, 9, 6474, 90, 440, 427, 2005, 1379, 209, 10, 44, 52, 1171, 6, 144, 440, 427, 358, 127, 1153, 9701, 16, 440, 14, 1134, 211, 587, 807, 427, 4494, 847, 5, 665, 52, 3074, 144, 440, 427, 358, 20077, 307, 128, 794, 4772, 13141, 10, 14, 1438, 3074, 144, 2457, 427, 148, 6403, 11, 6, 589, 358, 5096, 233, 2910, 690, 358, 3074, 1743, 122, 6291, 77, 3254, 9055, 52, 5, 6127, 1215, 127, 6054, 267, 358, 440, 372, 77, 7926, 7, 2955, 52, 1472, 12, 152, 82, 5413, 2939, 86, 7103, 818, 6, 1743, 122, 6291, 77, 3254, 11128, 52, 5, 8066, 1215, 247, 8978, 267, 358, 3074, 1743, 6291, 9, 414, 9334, 6, 440, 77, 3254, 10955, 52, 5, 10030, 1215, 232, 9858, 267, 358, 3074, 1743, 414, 9334, 6, 1428, 9, 5983, 2878, 8, 6291, 8, 15, 77, 3254, 5494, 52, 5, 10640, 7912, 307, 358, 7912, 3074, 1743, 122, 6291, 77, 3254, 10929, 52, 5, 47, 208, 427, 794, 16, 7390, 5, 21, 4380, 6, 4521, 5695, 1597, 16, 13, 5, 8046, 344, 4521, 5695, 5, 1061, 750, 794, 163, 467, 794, 1012, 319, 14650, 13, 5, 1295, 6, 19, 20077, 307, 14, 423, 363, 5, 1610, 124, 111, 213, 8048, 427, 332, 37, 104, 5, 14152, 12572, 211, 26, 440, 427, 38, 5, 8875, 12, 464, 619, 1770, 2560, 67, 1999, 5, 124, 440, 427, 107, 6738, 6142, 324, 7, 3824, 424, 7, 3401, 7, 4772, 7, 6312, 6589, 8579, 346, 13, 5, 8066, 440, 70, 8173, 350, 9, 497, 121, 124, 1970, 6, 1065, 6304, 92, 211, 333, 2215, 440, 17369, 310, 5, 208, 440, 14, 122, 9, 1826, 70, 12775, 1428, 8443, 24, 363, 5, 2955, 7, 12581, 7, 17844, 7, 867, 98, 7, 3847, 33, 7, 13683, 2463, 378, 1211, 440, 1826, 70, 2876, 370, 440, 112, 5, 208, 860, 2722, 19, 75, 289, 4702, 11381, 177, 104, 5, 211, 10, 11909, 304, 2733, 440, 8733, 209, 127, 52, 2550, 10182, 4260, 2356, 358, 8290, 10711, 5364, 4414, 378, 2186, 158, 85, 440, 27, 5, 143, 52, 2081, 7268, 2356, 358, 39, 7, 10072, 7, 2663, 1964, 3522, 378, 709, 158, 85, 440, 27, 5, 175, 52, 148, 9880, 70, 2297, 635, 4647, 358, 713, 5599, 5371, 7, 665, 4462, 7, 918, 5273, 57, 175, 224, 9, 247, 52, 5312, 1702, 8013, 23, 358, 580, 8994, 9, 1725, 57, 89, 440, 27, 276, 198, 52, 148, 5176, 9217, 440, 867, 1188, 5273, 20, 5, 867, 1188, 5273, 978, 3245, 440, 649, 544, 116, 18973, 19, 3144, 104, 5, 13943, 1993, 1395, 6, 393, 1438, 547, 440, 199, 1395, 2457, 847, 358, 127, 52, 1326, 440, 77, 4069, 129, 168, 85, 9701, 73, 52, 198, 224, 27, 5, 143, 52, 1326, 4876, 119, 358, 440, 14322, 129, 132, 1856, 11735, 9701, 73, 52, 217, 224, 27, 5, 175, 52, 13943, 440, 77, 5101, 93, 325, 26, 11735, 9701, 73, 52, 2338, 224, 27, 5, 247, 52, 1775, 13943, 440, 14322, 93, 132, 1856, 93, 116, 9701, 73, 52, 2637, 224, 27, 5, 9, 198, 52, 3744, 4876, 119, 358, 440, 14322, 93, 168, 216, 9701, 73, 52, 1004, 224, 27, 5, 208, 562, 1775, 13943, 9, 3744, 4876, 119, 358, 860, 723, 6, 19, 10122, 367, 9400, 2370, 289, 6076, 1379, 5, 3244, 213, 8048, 8578, 1068, 6, 469, 78, 5141, 403, 73, 212, 691, 944, 6644, 97, 20, 995, 9, 213, 32, 75, 440, 8578, 97, 639, 375, 33, 7056, 2001, 12, 107, 138, 9, 2619, 1993, 15, 919, 411, 20, 77, 1778, 23, 8732, 11088, 59, 9, 381, 9747, 9, 65, 7122, 52, 995, 124, 94, 5164, 301, 1565, 179, 13, 5, 122, 440, 199, 393, 1438, 147, 988, 127, 43, 85, 440, 15875, 30, 589, 5, 21, 4414, 7, 16651, 462, 7, 1026, 220, 3240, 1964, 13765, 7, 3522, 7, 580, 8994, 7, 713, 1584, 7706, 20291, 378, 1095, 158, 85, 860, 975, 2249, 20, 5, 242, 8339, 2733, 440, 17369, 310, 5, 2131, 147, 988, 175, 43, 476, 440, 77, 3749, 442, 7, 3755, 7, 10329, 7, 15667, 7, 2127, 1643, 7, 1183, 9907, 7, 381, 9907, 7, 3522, 378, 1331, 147, 988, 247, 43, 404, 440, 77, 8866, 7, 5364, 13065, 378, 52, 9, 147, 988, 301, 43, 301, 440, 77, 2742, 7927, 7706, 5679, 2250, 1964, 326, 178, 8371, 378, 52, 17369, 310, 5, 147, 988, 143, 77, 191, 5147, 7706, 416, 7198, 1765, 7, 2663, 1964, 5297, 2515, 378, 1331, 147, 988, 198, 77, 12092, 3274, 7, 3522, 7, 5297, 2515, 378, 52, 9, 147, 988, 232, 43, 77, 1520, 1257, 7706, 2212, 7, 4350, 398, 378, 52, 198, 8609, 440, 17369, 310, 5, 564, 1438, 860, 393, 147, 988, 127, 9062, 2930, 11, 19462, 13, 5, 1394, 88, 21, 147, 4882, 2930, 11, 15, 4943, 411, 1379, 5, 440, 21511, 372, 16, 1594, 1808, 503, 67, 1999, 29, 21, 319, 4441, 15, 67, 8569, 5, 42, 373, 155, 1410, 648, 481, 287, 13, 5, 6291, 8, 165, 6, 1392, 7, 1057, 34, 1392, 7, 11170, 9, 122, 5959, 6291, 151, 6, 1392, 378, 1392, 12, 19, 324, 12, 1003, 6, 19, 1661, 411, 1379, 5, 10030, 169, 6, 612, 633, 13082, 12, 9062, 200, 19005, 2457, 92, 12, 709, 8087, 8, 648, 56, 287, 13, 358, 5096, 440, 1490, 10122, 367, 9400, 2370, 554, 6721, 1379, 5, 6127, 9062, 803, 70, 13974, 20077, 427, 4436, 8706, 10122, 367, 9400, 2370, 2166, 2789, 1379, 9, 8076, 19, 3250, 5101, 1765, 376, 6721, 1379, 5, 8066, 1610, 124, 440, 427, 104, 5, 124, 213, 9464, 440, 427, 332, 376, 6721, 1379, 5, 10030, 6291, 8, 165, 6, 1392, 7, 1057, 34, 1392, 7, 11170, 9, 122, 5959, 6291, 151, 6, 1392, 378, 1392, 12, 19, 324, 12, 1003, 6, 19, 1661, 411, 1379, 5, 10640, 122, 1019, 15875, 30, 6291, 344, 213, 12775, 1221, 22, 9532, 332, 8, 151, 421, 427, 2166, 2789, 1379, 5, 12757, 13943, 440, 273, 6, 2185, 1392, 6, 179, 411, 1379, 9, 860, 723, 6, 302, 1661, 6721, 1379, 5, 301, 81, 82, 1899, 9062, 2970, 6, 3549, 6, 19, 1661, 6721, 1379, 5, 380, 81, 211, 15875, 30, 82, 6291, 357, 8048, 112, 77, 6215, 232, 52, 1308, 13, 5, 1826, 70, 2876, 370, 440, 15, 3541, 8, 4211, 72, 14670, 379, 12783, 4295, 4385, 864, 1379, 5, 404, 81, 440, 723, 70, 6470, 10344, 2482, 23, 8, 414, 1880, 50, 751, 6, 9556, 411, 1379, 5, 217, 81, 20077, 6474, 6754, 427, 76, 6721, 1379, 5, 348, 81, 3744, 4876, 119, 358, 440, 12, 9701, 14, 37, 1457, 7574, 6721, 1379, 5, 333, 81, 6474, 7247, 9618, 10518, 6, 1966, 1552, 20077, 307, 11217, 88, 292, 6, 19, 302, 128, 1716, 6721, 1379, 5, 582, 81, 9062, 3450, 6, 567, 160, 1379, 5, 620, 81, 794, 1012, 7800, 14650, 16, 1594, 195, 1046, 6, 19, 10, 19263, 3714, 554, 6721, 1379, 5, 299, 81, 774, 5563, 1745, 9698, 77, 9391, 30, 3831, 15886, 97, 1379, 5, 709, 81, 155, 6612, 440, 9, 1010, 8, 85, 203, 922, 185, 6240, 25, 3831, 15886, 97, 1379, 5, 10, 722, 77, 17589, 6291, 960, 10434, 6325, 10, 6, 822, 36, 6864, 70, 475, 5152, 33, 23, 215, 1152, 3974, 8, 599, 508, 70, 1422, 6, 4232, 5142, 52, 10, 255, 5225, 138, 3170, 17, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,016
10,016
रेणुका काउचा मगर, बाग्लुङ ३ समानुपातिक मुद्दामा पार्टी र जनजातिबीच फरक खालको बुझाइ छ । पार्टीले सम्पूर्ण जातजातिलाई समेट्ने गरी समावेशी समानुपातिक प्रणाली भनिरहेको छ भने हामी जातीय जनसंख्याका आधारमा पूर्ण समानुपातिक हुनुपर्छ भनिरहेका छौँ । हामी महाधिवेशनमा पनि यसलाई उठाउनेछौँ । पार्टी सभापतिको निधनपछि पार्टी अस्तव्यस्त भएको छ । यस्तोमा हुन गइरहेको महाधिवेशनमा सबल नेतृत्व चयनमा ध्यान पुर्‍याउनु जरुरी छ । पछिल्लो समयमा युवा नेतृत्वको सवालमा पनि जोडदार बहस सुरु भएको छ । कुरा उठाएर मात्र हुँदैन, त्यसलाई तार्किक निष्कर्षमा पुर्‍याउनु पनि जरुरी छ । महाधिवेशनबाट युवा नेतृत्व तहमा आउनैपर्छ । पार्टीभित्र भागबन्डा र गुटको राजनीति पनि निकै मौलाएको छ । युवाले यो गुटको पर्खाल भत्काउनैपर्छ । यतिखेर युवाको विदेश पलायन डरलाग्दो छ । दैनिक बिदेसिने युवाको लर्को यतै स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गरी रोक्न सकिएन भने त्यसको परिणाम भयावह हुनेछ । बिदेसिएका युवाले पठाएको रेमिट्यान्स गनेर मात्र हुँदैन । हामीले युवा जनशक्तिलाई स्वदेशमै व्यवस्थापन गर्न सक्नुपर्छ । त्यसका लागि कृषि, पर्यटन र औद्योगिकीकरणलाई प्राथमिकता दिएर उपयुक्त नीति तर्जुमा गर्न सक्नुपर्छ । त्यसैले अबको महाधिवेशनमा हामी यिनै मुद्दालाई एजेन्डाका रूपमा सशक्त ढंगले उठाउनेछौँ । भागबन्डाको राजनीति अन्त्य हुनुपर्छ कल्याण गुरुङ महोत्तरी–६ लोकतान्त्रिक पार्टीभित्र छनोटको स्वतन्त्रता हुनु स्वाभाविकै हो । यसलाई हामीले लोकतान्त्रिक पद्धतिकै एउटा सुन्दर पक्ष मान्नुपर्छ । आफ्नो प्रतिनिधि आफैँले छान्ने राजनीतिक पद्धतिले संगठनलाई मजबुत नै बनाउँछ । तर, पछिल्लो समयमा प्रतिशत नै तोकेर भागबन्डा लगाउने जुन अपसंस्कार पार्टीभित्र मौलाएको छ, त्यसलाई भने अन्त्य गर्नैपर्छ । यतिखेर सम्पूर्ण नेपाली जनताका प्रतिनिधिद्वारा निर्मित संविधान कार्यान्वयनको ठूलो चुनौती खडा छ । युवा जनशक्ति पलायनको अर्को चुनौती पनि छ । हामीले एकातिर संविधान कार्यान्वयनको चुनौती पन्छाउनु छ भने अर्कातिर युवा पलायन रोक्नु छ । त्यसका लागि उत्पादनका चार साधन जमिन, श्रम, पुँजी र प्रविधिको उच्च तालमेलबाट कृषि क्रान्ति गरी देशमै रोजगारीको व्यवस्था मिलाउनुपर्छ । देशकै पुरानो र ठूलो पार्टी कांग्रेसलाई थप सशक्त र मजबुत बनाउन पार्टीभित्र भावनात्मक एकता जरुरी छ । अबको तेह्रौँ महाधिवेशनबाट पार्टीमा भावनात्मक एकता कायम गर्नुपर्छ । युवाको सबल उपस्थिति होस् भीम श्रीष, बाग्लुङ– २ १३औँ महाधिवेशनको संघारमै पुगिसक्दा कांग्रेसभित्र नीतिमाथि भन्दा नेतामाथि बहस चुलिएको छ । तलदेखि माथिसम्म यस्तै प्रवृत्ति हाबी भइरहेको देखिन्छ । तलदेखि माथिसम्म पार्टीनीतिका पक्षमा बहस गर्ने नेता, कार्यकर्ता पछाडि परिरहेको अवस्था छ । यतिखेर देशका भर्भराउँदा युवाशक्ति बिदेसिन बाध्य भइरहेका छन् । स्वदेशमा नयाँ रोजगारी सिर्जना हुन सकिरहेको छैन । त्यसैले अबको कांग्रेस महाधिवेशनबाट नेतामुखी बहस अन्त्य गरी नीतिमुखी बहस अघि बढाउनुपर्छ । देशभित्रै रोजगार वृद्धिका लागि नीति तथा योजना ल्याउनुपर्छ । यतिखेर पार्टी अनेक गुट, उपगुटमा बाँडिएको छ । पार्टीभित्रको गुटबन्दीलाई पनि हामीले यही महाधिवेशनबाट अन्त्य गर्नु छ । यो वा त्यो गुट भन्ने होइन, सबैलाई समेट्न सक्ने नेता नेतृत्वमा आउनुपर्छ । अहिले युवा नेतृत्वको विषयमा पनि बहस भइरहेको छ । सबैमा सबै युवा नै आउनुपर्छ भन्ने त होइन, तर पुरानो पुस्ताले बिस्तारै युवालाई नेतृत्व हस्तान्तरण गर्दै विश्राम लिएर संरक्षक तथा सल्लाहकारको भूमिकामा बस्नु उपयुक्त हुन्छ । त्यसैले यो महाधिवेशनबाट युवाको सबल उपस्थिति होस् भन्नेमा हाम्रो विशेष जोड हुनेछ ।
Opinion
false
[ 0, 14238, 12, 12535, 1577, 10711, 10787, 175, 3468, 4238, 201, 9, 2072, 428, 611, 3057, 5816, 13, 5, 2531, 629, 8963, 14, 8474, 57, 4505, 3468, 901, 18833, 6, 13, 29, 155, 2496, 1442, 12, 393, 622, 3468, 1320, 18833, 12, 2395, 5, 155, 12198, 15, 432, 3835, 10452, 5, 201, 1092, 6, 1503, 135, 201, 14835, 16, 13, 5, 223, 8, 67, 5205, 12198, 7111, 541, 2168, 8, 648, 869, 4675, 97, 1172, 13, 5, 532, 278, 391, 1861, 5456, 15, 16950, 1983, 206, 16, 13, 5, 83, 7750, 90, 6678, 1050, 19525, 7488, 869, 4675, 97, 15, 1172, 13, 5, 2656, 17, 391, 541, 1019, 865, 9992, 5, 7293, 18773, 9, 3838, 6, 921, 15, 319, 19250, 13, 5, 391, 11, 21, 3838, 6, 5454, 11688, 9992, 5, 6956, 391, 6, 970, 9453, 11566, 13, 5, 489, 453, 12765, 574, 391, 6, 17806, 6, 17820, 3046, 191, 2418, 1094, 57, 2242, 9471, 29, 467, 1658, 15899, 447, 5, 453, 12765, 1376, 391, 11, 3820, 10595, 16165, 18, 90, 849, 5, 334, 391, 2652, 14, 3046, 191, 503, 24, 8642, 5, 2161, 19, 8007, 632, 9, 3026, 1709, 14, 1583, 1322, 1645, 427, 3990, 24, 8642, 5, 383, 169, 6, 12198, 155, 3968, 739, 14, 7797, 12, 100, 4865, 2758, 3835, 10452, 5, 18773, 6, 921, 919, 1320, 4042, 1230, 4750, 9864, 1561, 7293, 1464, 6, 2702, 411, 2973, 69, 20, 5, 432, 334, 1561, 2824, 96, 102, 1179, 1012, 17807, 5, 54, 1081, 3173, 11, 11241, 30, 214, 2824, 11, 1546, 14, 8151, 37, 3909, 5, 274, 532, 278, 235, 37, 9781, 18, 18773, 1162, 253, 2718, 14310, 7293, 19250, 379, 1050, 29, 919, 24, 9992, 5, 6956, 629, 39, 4097, 1081, 215, 4552, 324, 7543, 218, 1711, 3423, 13, 5, 391, 2652, 9453, 6, 258, 1711, 15, 13, 5, 334, 5236, 324, 7543, 1711, 17092, 97, 13, 29, 12628, 391, 9453, 2242, 97, 13, 5, 2161, 19, 315, 12, 304, 1000, 2237, 7, 1409, 7, 3883, 9, 707, 6, 375, 6696, 17, 419, 2558, 57, 207, 191, 5726, 179, 4709, 1359, 5, 207, 96, 1078, 9, 218, 201, 11127, 298, 4865, 9, 8151, 285, 7293, 10860, 850, 1172, 13, 5, 169, 6, 13306, 1235, 2656, 17, 5805, 10860, 850, 659, 1192, 5, 391, 6, 7111, 2313, 1417, 4506, 577, 969, 7, 10787, 86, 143, 582, 3293, 2656, 6, 19035, 191, 8080, 9011, 13953, 427, 312, 158, 244, 312, 1983, 17060, 13, 5, 1006, 132, 633, 116, 726, 2091, 10, 17602, 417, 589, 5, 1006, 132, 633, 116, 201, 9986, 12, 1216, 1983, 25, 244, 7, 2180, 2324, 8266, 265, 13, 5, 6956, 1190, 6649, 1325, 2629, 391, 3799, 453, 12765, 483, 1782, 3108, 27, 5, 12543, 94, 2418, 1094, 67, 7567, 6, 104, 5, 383, 169, 6, 724, 2656, 17, 244, 4163, 1983, 919, 57, 427, 4163, 1983, 234, 1552, 1359, 5, 207, 3141, 1684, 776, 12, 19, 427, 22, 289, 1144, 1359, 5, 6956, 201, 1853, 3838, 7, 1177, 13250, 8, 18135, 13, 5, 7293, 6, 17852, 14, 15, 334, 430, 2656, 17, 919, 160, 13, 5, 21, 50, 115, 3838, 53, 1074, 1637, 13072, 395, 244, 1671, 865, 1359, 5, 114, 391, 1861, 371, 15, 1983, 417, 13, 5, 82, 8, 82, 391, 37, 865, 1359, 53, 60, 1074, 47, 1078, 12647, 4484, 7683, 541, 2273, 71, 12182, 351, 10847, 22, 2845, 6, 6072, 4889, 1645, 78, 5, 383, 21, 2656, 17, 391, 6, 7111, 2313, 1417, 53, 8, 212, 302, 808, 447, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,017
10,017
समावेशी समानुपातिकका विषयमा हाम्रो पार्टी स्पष्ट छैन । हामीले यसबारे पार्टीमा कुरा उठाउँदै आएका पनि हौँ । तर, नीति तथा कार्यक्रममा पनि आदिवासी जनजातिका विषयलाई प्रभावकारी रूपमा उठाइएन । आदिवासी जनजाति एउटै शब्द हो । आदिवासी तथा जनजाति पहिले भनिन्थ्यो, तर कांग्रेसको नीतिमा जनजाति मात्र भनिएको छ । एमालेले घोषणापत्रमा सबै ‘जनजाति आदिवासी होइनन्, सबै आदिवासी जनजाति हुन्’ भन्ने विषय उल्लेख गरेको छ । म आफैँ कांग्रेसको भ्रातृ संस्था आदिवासी जनजाति संघको प्रमुख हुँदा ‘जनजाति आदिवासी होइनन्, सबै आदिवासी जनजाति हुन्’ भन्ने विषयलाई पार्टीमा उठाएको थिएँ । तर, अहिले कांग्रेसभन्दा एमालेले एक कदम अघि सरेर यो विषय उल्लेख गर्‍यो । मेरो परिभाषाअनुसार ताप्लेजुङका वास्तविक आदिवासी लिम्बू हुन् । पश्चिमका आदिवासी गुरुङ हुन् । सोलुका शेर्पा वास्तविक आदिवासी हुन् । काठमाडौँका आदिवासी नेवार नै हुन् । अर्को सवाल आदिवासी जनजाति दुवै हुन् । हामी गुरुङ काठमाडौंमा जनजाति हौँ । यहाँका आदिवासी होइनौँ । यहाँका आदिवासी नेवार नै हुन् । पहिले आदिवासी तथा जनजाति भन्ने शब्द लेखियो । हामीले एउटै अर्थमा लिनुपर्छ भन्ने विषय उठायौँ । फेरि आदिवासी/जनजाति लेखियो । यो भनेको आदिवासी र जनजाति एउटै हुन् भन्ने अर्थ लाग्छ । ठाउँ, परिवेशअनुसार आदिवासी र जनजातिलाई फरक रूपमा लिनुपर्छ । अग्राधिकार वास्तविक आदिवासीले पाउनुपर्छ । आदिवासी जनजातिलाई एउटै मानिदिँदा जुन ठाउँको वास्तविक आदिवासी हो उसले नपाउने, तर अर्को जनजातिले पाउने पनि हुुनु हुँदैन । आरक्षणको व्यवस्था हुनैपर्छ । तर, हाम्रो राज्य, पार्टी नेतृत्व पहिचानको विषयमा संवदेनशील भएको पाइँदैन । कोही पनि संवेदनशील नहुँदा उग्रवादीहरू निस्कन्छन् । विषय र समस्याको गम्भीरतालाई नबुझी हल्कासँग लिइयो भने पनि जातीय उग्रवादी निस्कन्छन् । गुरुङ, लिम्बूहरूले सधैँ अग्राधिकार मात्रै पाउनुपर्छ भन्नेमा पनि हामी छैनौँ । केही समयका लागि मात्र अग्राधिकार दिनुपर्छ । आर्थिक, सामाजिक रूपले मूलधारको समाजसँग भिज्न सक्ने अवस्थासम्म मात्र आदिवासी जनजातिलाई अग्राधिकार दिएर प्रतिनिधित्वको व्यवस्था गरिनुपर्छ । आर्थिक सामाजिक रूपले सबल भएपछि पर्दैन । त्यसपछि भने यस्ता प्रावधान हटाउनुपर्छ । हामी महाधिवेशनमा यी विषय उठाउँछौँ । हाम्रो समाज कोही फाइदै फाइदा पाउने कोही अलिअलि पनि पाउँदै नपाउने जस्तो असन्तुलनले जकडिँदै आएको छ । यस्तो अवस्था बन्द हुनुपर्छ, चाहे त्यो गुरुङ, लिम्बू होस् वा आर्थिक रूपले पछाडि परेको बाहुन नै किन नहोस् । हाम्रैतिर पनि लिम्बूको तुलनामा बाहुन पनि आर्थिक रूपले निकै पछाडि छन् । चप्पलधरी नलगाई हिँड्ने बाहुन पनि छन् यहाँ । बाहुनलाई पनि गरिबीबाट उठाउनुपर्छ, सुविधा दिनुपर्छ । तर, अरूको तुलनामा बाहुनलाई सुविधा केही बढी नै छ । हाम्रो माग सुविधामा सबैलाई बराबरी हुनुपर्छ भन्ने नै हो । तर, वर्षौंसम्म पहुँच र शक्तिमा बाहुन क्षेत्रीहरूको रजगज चल्दै आएको छ । उच्च जाति भएकै आधारमा जातिको रूपमा  सुविधा उनीहरूले मात्रै पाउनुपर्छ, लिनुपर्छ भन्ने छैन । कसैको आफ्नो मात्र बोलवाला हुने तर कसैले केही नपाउने भन्ने हुनु हुँदैन । पछाडि पारिएका आदिवासी जनजातिलाई निश्चित समयसम्म आरक्षण दिइए यी कुरा आफैँ हट्छन् । देशका सबै नागरिक सामाजिक, आर्थिक रूपमा सबल हुनुपर्छ । यसका लागि समानता कसरी कायम गर्न सकिन्छ, त्यसरी नै पिछडिएका समुदाय र वर्गलाई अधिकार दिनुपर्छ । आर्थिक सामाजिक सबै विषयमा एकरूपता ल्याउने हो भने मात्र हामी लक्ष्यमा पुग्न सक्छौँ । हाम्रो मुख्य ध्येय पनि आर्थिक, सामाजिक रूपले कुनै पनि जातजाति, वर्ग, क्षेत्र, लिंग पछाडि नपरोस् भन्ने नै हो । –(गुरुङ कांग्रेस केन्द्रीय सदस्य हुन्)
Opinion
false
[ 0, 4505, 3468, 12, 371, 212, 201, 893, 104, 5, 334, 4159, 5805, 83, 11273, 254, 15, 8735, 5, 274, 427, 22, 314, 15, 2106, 2072, 12, 3580, 1568, 100, 13082, 23, 5, 2106, 2072, 1148, 761, 20, 5, 2106, 22, 2072, 466, 13825, 7, 47, 3420, 427, 8, 2072, 90, 1308, 13, 5, 4048, 6498, 8, 82, 62, 1085, 8138, 2106, 4931, 7, 82, 2106, 2072, 112, 45, 53, 372, 336, 28, 13, 5, 74, 3173, 3420, 12915, 570, 2106, 2072, 2309, 110, 342, 62, 1085, 8138, 2106, 4931, 7, 82, 2106, 2072, 112, 45, 53, 3580, 5805, 7406, 1678, 5, 274, 114, 724, 168, 4048, 26, 2668, 234, 6345, 18, 21, 372, 336, 906, 21, 5, 229, 4623, 496, 3872, 12, 2781, 2106, 3350, 112, 5, 795, 12, 2106, 1230, 112, 5, 11357, 12, 1527, 2781, 2106, 112, 5, 394, 12, 2106, 3755, 37, 112, 5, 258, 6652, 2106, 2072, 390, 112, 5, 155, 1230, 1627, 2072, 8735, 5, 2018, 2106, 386, 1235, 5, 2018, 2106, 3755, 37, 112, 5, 466, 2106, 22, 2072, 53, 761, 446, 855, 5, 334, 1148, 4749, 12764, 53, 372, 2932, 33, 6161, 5, 704, 2106, 182, 1085, 8138, 446, 855, 5, 21, 639, 2106, 9, 2072, 1148, 112, 53, 469, 1033, 5, 927, 7, 8178, 496, 2106, 9, 2072, 14, 611, 100, 12764, 5, 6944, 6488, 2781, 2106, 11, 15464, 5, 2106, 2072, 14, 1148, 43, 708, 17073, 253, 6297, 2781, 2106, 20, 1062, 3867, 7, 47, 258, 2072, 11, 537, 15, 16222, 97, 849, 5, 5784, 6, 179, 17015, 5, 274, 212, 343, 7, 201, 541, 754, 6, 371, 713, 181, 7989, 2885, 16, 7390, 5, 1128, 15, 5636, 2163, 8624, 884, 49, 13748, 310, 5, 372, 9, 6209, 14388, 14, 14991, 5578, 63, 6581, 382, 29, 15, 2496, 8624, 884, 13748, 310, 5, 5364, 3350, 262, 3216, 6944, 6488, 295, 15464, 53, 8, 15, 155, 15987, 5, 72, 137, 12, 19, 90, 6944, 6488, 5315, 5, 6494, 243, 3684, 12754, 6, 518, 63, 10530, 450, 395, 265, 116, 90, 2106, 2072, 14, 6944, 6488, 1322, 1957, 6, 179, 13081, 5, 171, 243, 3684, 7111, 407, 2543, 5, 543, 29, 515, 2525, 3121, 1359, 5, 155, 12198, 208, 372, 2932, 3320, 1235, 5, 212, 518, 1128, 10, 8916, 1150, 1461, 537, 1128, 10, 14453, 15, 10, 14538, 3867, 401, 18469, 11, 680, 44, 280, 3456, 123, 13, 5, 223, 265, 538, 1320, 7, 2878, 115, 5364, 3350, 1417, 50, 171, 3684, 2324, 346, 5649, 37, 350, 6950, 5, 9038, 523, 15, 3350, 6, 2191, 5649, 15, 171, 3684, 319, 2324, 27, 5, 18059, 15460, 11115, 597, 9130, 5649, 15, 27, 242, 5, 5649, 14, 15, 4103, 17, 3859, 1359, 7, 751, 5315, 5, 274, 974, 6, 2191, 5649, 14, 751, 72, 118, 37, 13, 5, 212, 263, 751, 8, 1637, 5255, 1320, 53, 37, 20, 5, 274, 13152, 116, 1966, 9, 498, 8, 5649, 3300, 180, 9, 167, 294, 167, 8881, 123, 13, 5, 375, 1506, 4229, 393, 4730, 100, 751, 1567, 295, 15464, 7, 12764, 53, 104, 5, 2904, 54, 90, 2903, 2709, 40, 47, 938, 72, 3867, 53, 411, 849, 5, 2324, 9863, 2106, 2072, 14, 1394, 3464, 5784, 3486, 474, 208, 83, 3173, 3660, 3065, 5, 1190, 82, 412, 5894, 171, 100, 7111, 1320, 5, 653, 19, 4504, 497, 659, 24, 363, 7, 3654, 37, 16300, 1193, 9, 767, 14, 365, 5315, 5, 171, 243, 82, 371, 18684, 1427, 20, 29, 90, 155, 706, 8, 1382, 14130, 5, 212, 283, 15898, 15, 6494, 243, 3684, 75, 15, 8963, 7, 767, 7, 4187, 4994, 2324, 13578, 53, 37, 20, 5, 325, 1087, 8319, 442, 724, 565, 240, 112, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,018
10,018
समावेशिता र प्रतिनिधित्वका कुरा गर्दा आदिवासी जनजाति, मधेसी, मुस्लिम आदिका मात्रै विषय उठ्छन् । तर, यथार्थमा हामीकहाँ कुनै एक जातजाति मात्र पछाडि परेको छ भन्ने होइन । नेपालमा १२५ जातजाति छन् । यी सबैलाई समेटेर अघि बढ्नु र उनीहरूलाई सामाजिक आर्थिक मुद्दामार्फत सबल बनाउँदै जानु आजको प्रमुख आवश्यकता हो । सामूहिक रूपमा उनीहरूलाई रोजगारी, शिक्षा जस्ता क्षेत्रमा समान अवसर दिँदै आर्थिक सामाजिक रूपले सबल बनाउनु आजको नेपालको प्रमुख आवश्यकताभित्र पर्छ । तर, जातीय अधिकारको विषयलाई लिएर अतिजातिवादी सोच र व्यवहारका विषय पनि उठ्दै गएका छन् । यस्ता सोच र व्यवहारले हाम्रो विविधतामय मुलुकलाई विध्वंस र विखण्डनमा पुर्‍याउँछ । जातीयतावादी र क्षेत्रीयतावादी जस्ता पुराना सोच, विचार र प्रयासबाट हामी बच्नुपर्छ । जातीय अधिकारको विषयलाई लिएर अतिजातिवादी सोच र व्यवहारका विषय पनि उठ्न थालेका छन् । यस्ता सोच र व्यवहारले हाम्रो विविधतामय मुलुकलाई विध्वंस र विखण्डनमा पुर्‍याउाछ । यस्ता अतिवादी सोचलाई हेरेर हामीले समानताका लागि समावेशी लोकतन्त्रको मर्ममा टेकेर बाँकी समस्या र विषयलाई अघि बढाउनुपर्छ । हामीकहाँ कुनै एउटा जाति मात्र पछाडि परेको छैन । सबै जातजाति, क्षेत्र र वर्गमा समस्या छन् । त्यसैले विविधताले भरिएको मुलुकका सबै जातजाति, वर्ग, क्षेत्र, लिंग समुदायको समस्यालाई यथोचित सम्बोधन गर्नुपर्छ । समान अधिकार र पहुँचका लागि भन्दै आजभोलि समानता र समावेशिताको विषय चर्को रूपमा उठ्ने गरेको छ । तर, २०१६ मा बिपीको मन्त्रिमण्डल हेर्दा समावेशी र समानुपातिकताको विषय उठेको थिएन । अहिलेजस्तो समावेशी र समानुपातिकको राग र ताप नभएको त्यतिखेर हिमालदेखि तराई, पूर्वदेखि पश्चिमसम्मका नेतालाई उहाँले मन्त्रिमण्डलमा समेट्नुभयो । उहाँको सरकारमा सारा नेपाल झल्किन्थ्यो । बिपीको त्यो प्रयास नेपालको विविधतालाई झल्काउने प्रतिबिम्ब थियो । भाषण र कागजमा होइन, समानता, हक र अधिकारका लागि व्यवहारवादी बन्नुपर्छ भन्ने उदाहरण र सन्देश त्यसले दिन खोजेको छ । त्यसैले समाजका पछाडि परेका सबैलाई न्यायसंगत ढंगले सम्बोधन गर्नुपर्छ न कि कुनै एउटा जाति विशेषलाई । त्यसैले पार्टीले महाधिवेशनको मूल राजनीतिक प्रस्तावमा यसरी नै नीति तय गर्नुपर्छ । पहिचान र प्रतिनिधित्वका लागि संख्याको उपस्थितिले मात्रै सबै थोकको ग्यारेन्टी गर्दैन । क्षमता पनि अभिवृद्धि गर्दैै जानु आवश्यक छ । कहिले जिम्मेवारीले क्षमता बढाउँछ । कहिले क्षमताले जिम्मेवारी बढाउँछ । हामी सबै वर्ग, समुदाय र पक्ष बलियो भयौँ भने राष्ट्रियता बलियो हुन्छ । त्यसैले जुन विधि र प्रक्रियाले राष्ट्र, राष्ट्रियता र जनता सबल बन्छन्, हामीले त्यस्तै गर्नुपर्छ । केन्द्रमा राष्ट्रियतालाई राखेर वर्ग, क्षेत्र, लिंग, जातजाति सबैको मुद्दा सामूहिक रूपमा सम्बोधन गर्ने परिपाटी बनाउनुपर्छ । प्रतिनिधित्व र समावेशिताका लागि आदिवासी, जनजाति, दलित, महिला, मधेसी, मुस्लिम, अल्पसंख्यक सबैको संख्या मात्र समेट्दा सबैका समस्या समाधान हुन्छन् भन्ने हुँदैन । त्यसैले उनीहरूका भावना समेट्ने दिशामा सबैको ध्यान केन्द्रित हुनुपर्छ । र, मुद्दा यसैमा केन्द्रित हुनुपर्छ । गोरखाका राजाले राज्य एकीकरण गर्दा ‘गोर्खा’ नाम राखेनन्, बृहत् राज्यको नामलाई प्राथमिकता राखे । त्यसैले सबैका भावना समेट्ने र समस्या समाधान हुने गरी सामाजिक आर्थिक रूपान्तरण हुने किसिमले समस्या सम्बोधन गर्नतर्फ हाम्रो १३औँ महाधिवेशनको नीति लक्षित हुनुपर्छ । –(गुरुङ कांग्रेस केन्द्रीय सदस्य हुन्)
Opinion
false
[ 0, 18136, 9, 1957, 12, 83, 150, 2106, 2072, 7, 2942, 7, 4111, 378, 12, 295, 372, 13819, 310, 5, 274, 2725, 8, 11730, 75, 26, 8963, 90, 2324, 346, 13, 53, 386, 5, 211, 127, 4032, 8963, 27, 5, 208, 1637, 5871, 234, 6837, 9, 3625, 243, 171, 739, 748, 7111, 4678, 2124, 1091, 110, 857, 20, 5, 2871, 100, 3625, 2418, 7, 307, 519, 144, 1745, 714, 1622, 171, 243, 3684, 7111, 2371, 1091, 124, 110, 857, 527, 664, 5, 274, 2496, 3344, 3580, 351, 1248, 8138, 884, 972, 9, 1524, 12, 372, 15, 2932, 458, 1236, 27, 5, 515, 972, 9, 1524, 11, 212, 2930, 61, 119, 647, 14, 21327, 9, 16102, 8, 869, 15656, 5, 2496, 138, 884, 9, 1086, 138, 884, 519, 2080, 972, 7, 679, 9, 654, 17, 155, 7322, 1359, 5, 2496, 3344, 3580, 351, 1248, 8138, 884, 972, 9, 1524, 12, 372, 15, 6592, 1624, 27, 5, 515, 972, 9, 1524, 11, 212, 2930, 61, 119, 647, 14, 21327, 9, 16102, 8, 869, 526, 615, 33, 178, 5, 515, 1248, 884, 972, 14, 3447, 334, 4504, 12, 19, 4505, 5258, 5886, 8, 11152, 805, 200, 9, 3580, 234, 1552, 1359, 5, 11730, 75, 102, 1506, 90, 2324, 346, 104, 5, 82, 8963, 7, 164, 9, 11003, 200, 27, 5, 383, 2930, 11, 4943, 4376, 82, 8963, 7, 767, 7, 4187, 4994, 2481, 200, 14, 10, 19729, 1149, 1192, 5, 1745, 365, 9, 1966, 12, 19, 192, 6726, 4504, 9, 18136, 6, 372, 4787, 100, 8223, 28, 13, 5, 274, 3817, 43, 10564, 6, 15584, 1438, 4505, 9, 3468, 1993, 372, 5444, 924, 5, 114, 1093, 4505, 9, 3468, 6, 10152, 9, 7230, 590, 8849, 1488, 132, 1629, 7, 233, 132, 795, 5968, 244, 14, 436, 15584, 8, 13072, 2520, 5, 1539, 3502, 4232, 36, 12131, 7006, 5, 10564, 6, 115, 654, 124, 2930, 14, 12131, 623, 17051, 38, 5, 3987, 9, 4008, 8, 1074, 4504, 7, 1392, 9, 365, 12, 19, 1524, 884, 15305, 53, 1295, 9, 1603, 1938, 56, 3317, 13, 5, 383, 3214, 2324, 584, 1637, 1045, 827, 84, 2758, 1149, 1192, 10, 23, 146, 75, 102, 1506, 302, 14, 5, 383, 2531, 2656, 6, 975, 214, 694, 8, 564, 37, 427, 1716, 1192, 5, 754, 9, 1957, 12, 19, 669, 6, 2313, 11, 295, 82, 10808, 6, 11816, 4167, 5, 839, 15, 5140, 71, 69, 2124, 287, 13, 5, 883, 891, 11, 839, 10613, 5, 883, 839, 11, 891, 10613, 5, 155, 82, 767, 7, 1193, 9, 1012, 1541, 3560, 1235, 29, 5738, 1541, 78, 5, 383, 253, 1476, 9, 651, 11, 357, 7, 5738, 9, 736, 7111, 16466, 7, 334, 617, 1192, 5, 2146, 5738, 14, 897, 767, 7, 4187, 4994, 7, 8963, 1410, 739, 2871, 100, 1149, 25, 11567, 10277, 5, 1957, 9, 18136, 12, 19, 2106, 7, 2072, 7, 1455, 7, 9780, 2942, 7, 4111, 7, 9884, 1410, 669, 90, 7651, 685, 8646, 200, 925, 583, 53, 849, 5, 383, 9304, 1644, 8474, 5457, 1410, 648, 1936, 1320, 5, 9, 7, 739, 563, 8, 1936, 1320, 5, 2004, 12, 318, 11, 343, 2568, 150, 62, 18371, 45, 157, 2735, 1930, 7, 7065, 1244, 157, 14, 1583, 2735, 5, 383, 8646, 1644, 8474, 9, 200, 925, 40, 57, 243, 171, 6699, 40, 7456, 200, 1149, 24, 373, 212, 582, 3293, 2656, 6, 427, 2247, 1320, 5, 325, 1087, 8319, 442, 724, 565, 240, 112, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,019
10,019
प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली हिजो मात्र दिल्ली भ्रमणबाट काठमाडांै फर्केका छन् । प्रधानमन्त्रीका रूपमा उनको यो पहिलो विदेश भ्रमण हो । प्रधानमन्त्रीको उम्मेदवारका रूपमा ओलीलाई पराजित गर्न सुशील कोइरालालाई उभ्याएर अनेक हरकत गरेको दिल्लीले उनैलाई स्वागत गर्नुपर्दा जे–जति अमिलो मन लगाएर भए पनि कुनै कन्जुस्याइँ हुनचाहिँ दिएन । उनलाई राष्ट्रपति भवनमा राखियो, गार्ड अफ अनर दिइयो, भारतीय प्रधानमन्त्रीसँग वान टु वान वार्ताको अवसर दिइयो । केही सहमतिमा हस्ताक्षर गरियो, दुई देशका प्रधानमन्त्रीले संयुक्त पत्रकार सम्मेलनलाई सम्बोधन गरे । कूटनीतिको दुनियाँमा देखिने खालका सबै मान–सम्मान प्रधानमन्त्री र नेपाली प्रतिनिधि मण्डलले पायो । अर्थ न बर्थ गोविन्द गाई भन्ने उखान झैँ टेहरी बाँध र भुज हुँदै मुम्बईसम्म पनि प्रधानमन्त्रीले भ्रमण गरे । दिदी सुष्मा स्वराजसँगै एउटा प्रतिष्ठानको कार्यक्रममा सम्बोधन गर्ने अवसर पनि ओलीलाई मिलाइयो । यसरी प्रधानमन्त्रीको दिल्ली भ्रमणलाई राम्रो देखाउन भारतले कुनै कसर बाँकी राखेन । प्रधानमन्त्री ओली र नेपालीका लागि यो राम्रो कुरा हो । सम्भवत: ओलीले कुनै समय दिल्लीमा उपचार खर्च तिर्न नसकेर होटेलमा बेवारिसे जस्तो भएर भारतीय गुप्तचर अधिकारीलाई पर्खिनु पर्दा पाएको अपमानको पनि बदला लिएको अनुभूति गरेको हुनुपर्छ । ओलीले राम्रो गृहकार्य गरे र चीनसाग सहमति तथा सम्झौतामा पुगे भने नेपालको आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने चाहना र अखण्डित सार्वभौमसत्ताको अभ्यासका आकांक्षा सफल हुनेछन् । कुरा चिल्ला गर्दा देखिने राम्रो यही हो । जहाँसम्म प्रधानमन्त्रीको भ्रमणले नेपाल र भारतबीच विगत केही महिनादेखि देखिएको गतिरोधको अन्त्य गरेको भन्ने कुरा छ, त्यो भने सतहमा देखिने गरी नै कायमै रहेको सन्देश लिएर प्रधानमन्त्री नेपाल फर्के । सम्भवत: प्रधानमन्त्री ओलीको भ्रमण सम्बन्धलाई सामान्यीकरण गर्ने एक मात्र उद्देश्य पूरा गर्न असफल रहेको भनी इतिहासमा दर्ज हुनेछ । उनको प्रधानमन्त्रीत्वकालको दु:खान्त पनि यसैमा अन्तर्निहित रहनेछ । संयुक्त प्रेस वक्तव्यका क्रममा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले बोलिरहँदा उनको बडी ल्यांग्वेज समग्र नेपालीलाई आस्वस्त पार्ने गरी सहज थिएन । त्यति बोलुन्जेल उनी न त मुस्कुराए, न त उनको अनुहारमा स्फुर्ती नै थियो । बरु केही कुरा छोप्न खोजेजस्ता देखिन्थे । उनले आफ्नो मन्तव्यको अन्तमा नेपालमा संविधान जारी भएको राम्रै भयो भन्ने आसय झल्किने भाषाको प्रयोग र त्यसको सफलताका लागि सुझाव सँगसँगै दिए । उनको असन्तुष्टि यही वाक्यमा झल्किन्थ्यो । उनले नाकाबन्दी र त्यसले पारेको असरबाट नेपालीले पाएको दु:खमा दु:खमनाउ गर्ने आवश्यकता पनि देखेनन् । यता पराराष्ट्रमन्त्रीलाई नै ओलीको स्वागतका लागि एयरपोर्ट पठाएका मोदीले आफ्ना विदेश सचिव जयशंकरलाई आफ्नो सम्बोधनलगत्तै परराष्ट्र मन्त्रालयमा पत्रकारहरूसँग नेपालसँगका मामिला मधेसको समस्या समाधानसँग गाँसिएको र मधेसी आन्दोलनका माग सम्बोधन नगरी भारतसँग सम्बन्ध पहिलेको स्थानमा जाँदैन भन्ने सन्देश प्रवाहित गराएर ओलीको भ्रमण र औपचारिक भाषामा भ्रमण सफल भएको भन्ने ओलीको भनाइलाई खण्डित गरे । ओली भ्रमणको सबैभन्दा निम्छरो पक्ष यही हुन पुग्यो सायद । यसको अर्थ यही निस्कन्छ कि मधेस आन्दोलन फेरि हुनेछ, नेपालमाथि दबाब दिने र ओलीमाथि दबाब सिर्जना गरिरहने भारतीय चाहना ढिलो–चाँडो सतहमा देखा परिहाल्ने छ । यस्तो लाग्छ, उनको भ्रमण गराउनकै लागि नाकाबन्दी अर्ध रूपमा खोलिएको थियो (भारतीय आयल कर्पोरेसनले अझै पनि नेपालले मागेजति इन्धन दिएको छैन) । भ्रमणको अन्तमा दुई देशका प्रधानमन्त्रीले जारी गर्ने संयुक्त वक्तव्यमा नेपालको संविधानलाई स्वागत गर्ने शब्द राख्ने नेपालको अडान र भारतीयले नमानेको घटनालाई सामान्य अर्थमा लिन मिल्दैन । यो नेपालको सार्वभौमिकता खण्डित गर्ने भारतीय प्रयास हो भन्नेमा पनि दुईमत हुँदैन । यसले ओलीको भ्रमण उनले दाबी गरेकोभन्दा विपरीत दुई देशबीचको सम्बन्ध सामान्यीकरण गर्न असफल भएको प्रमाणित गर्छ । भारतीयहरू चाहन्थे ओलीको पहिलो विदेश भ्रमण दिल्लीबाटै थालियोस् । अहिले उनको भ्रमण यसैको प्रपञ्चस्वरूप भएको थियो । यसलाई जर्नेल अशोक मेहताको भनाइले पनि पुष्टि गर्छ । नयाँ पत्रिकाका लागि पर्शुराम काफ्लेसँग गरेको कुराकानीमा अशोक मेहताले दिल्ली भ्रमणले ओलीलाई चीन भ्रमणका लागि बाटो खोलेकोबाहेक केही हात नलागेको भन्ने टिप्पणी गरेका छन् । नेपाल मामिलाका जानकार मानिने मेहताले ओलीको भ्रमणले नेपाल–भारतबीचका सम्बन्धमा देखा परेको असमझदारी ओली भ्रमणपछि पनि उस्तै रहेको बताएका छन् । नेपाली राजनीतिमा भारतले खेल्न सक्ने र खेलिआएको भूमिकाका सन्दर्भमा भारतसँगको सम्बन्ध कुनै पनि प्रधानमन्त्रीका लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ । त्यस अर्थमा ओलीले भारतको भ्रमणलाई पहिलो प्राथमिकतामा राख्नुलाई कूटनीतिक सुझबुझ नै मानिएला । तर, भारत जानुअघि जे–जस्तो गृहकार्यको आवश्यकता थियो, त्यो गर्न दुवै पक्षले रुचि नदेखाएको पाइयो । अर्कोतर्फ मेहताका दुईवटा भनाइ सांकेतिक रूपमा आएका छन् । मेहताको भनाइ र गत चार महिनायता भारतीयहरूले देखाएको कूटनीतिक गतिविधिले भन्छ– नेपाल नीतिका मामिला सञ्चालन गरिरहेको भारतीय नेतृत्व र भारतीय प्रधानमन्त्रीसमेत अहिले नेपाली राजनीतिमा ओलीलाई वास्तविक नेता मान्दैनन् । बरु तिनीहरू एमाओवादी अध्यक्ष प्रचण्डलाई नै अहिलेको राजनीतिक शक्तिको वास्तविक प्रतिनिधि मान्छन् र उनीसँग संवाद गर्न चाहन्छन् । नेपालले संविधान जारी गरेदेखि अहिलेसम्म भारतसँग जे समस्या झेलेको छ, त्यसको कारणका रूपमा भारतीयहरू र प्रचण्डका बीचमा रहेको टक्कर नै प्रमुख थियो । यसको अन्तर्यमा चिनियाँहरूको राजनीतिक चासो र त्यसलाई कतै न कतै प्रचण्डसँग जोडिनु पनि रहेको छ । दोस्रो हो, चीनसँगको नेपालको सम्बन्धले प्रस्ट आकार लिएको पनि उनीहरू देख्न चाहन्छन्, ताकि नेपालका मामिलामा आफ्ना नयाँ दृष्टकोण बनाउन सहयोग मिलोस् । त्यसैले पनि ओलीको यो भ्रमण उनका लागि भारतीयहरूलाई विश्वासमा लिन गरिएको असफल प्रयासबाहेक केही होलाजस्तो देखिन्न । प्रधानमन्त्री ओलीका लागि अब उनको राजनीतिक करिअरको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण अवसर चीनको आगामी भ्रमण हुनेछ । यद्यपि नेपालको आन्तरिक राजनीतिक समस्या हल नगरी उनको प्रधानमन्त्रीत्व सफल मानिनेछैन । तैपनि चीन भ्रमणलाई उनले नेपालको परराष्ट्र सम्बन्ध र वैदेशिक व्यापारमा रहेको भारतप्रतिको झुकाबलाई सदाका लागि अन्त गराउन सक्नेछन् । उनले चीनसँग गर्न सक्ने नयाँ सम्झौताका लागि केही कार्यसूची छन् । पहिलो त उनले नेपालको इन्धन आवश्यकताको आपूर्तिमा रहेको भारतीय एकाधिकार तोड्न चीनसँग सम्झौता गर्न सक्नेछन् । कमसेकम सरकार र नेपाल आयल निगमले यसअघि गरेको प्रस्तावअनुसार ३० प्रतिशत इन्धन आयात चीनबाट हुने सम्झौता गरियो भने भारतले अहिलेको जस्तो नेपालको घाँटी अँठ्याउन पाउनेछैन । उनले गर्न सक्ने दोस्रो सम्झौता हो, केरुङ–काठमाडांै–लुम्बिनी रेलमार्गको निर्माण । यसमा नेपाल सरकारले केही प्रतिशत लगानी गर्ने र चीनको सहयोग र ऋणसमेत गरी निर्माण गर्ने सहमति भयो भने यो नेपालको मात्र होइन, समग्र दक्षिण एसियाकै लागि पनि दूरगामी काम हुनेछ । ओलीले चीनसँग गर्न सक्ने तेस्रो सहमतिचाहिँ तिब्बतसँग बिजुली व्यापार अर्थात् पावर ट्रेड सम्झौता नै हो । यस्तो सम्झौता भयो भने अहिले एकाध वर्षमा नेपालले तिब्बतबाट बिजुली खरिद गरेर लोडसेडिङ अन्त गर्न सक्नेछ भने केही वर्षपछि भारतको एकाधिकार बजार तोडेर चीनतर्फ बिजुली बेच्न पनि बाटो खुला हुनेछ । यी तीन पक्षमा यदि ओलीले राम्रो गृहकार्य गरे र चीनसँग सहमति तथा सम्झौतामा पुगे भने नेपालको आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने चाहना र अखण्डित सार्वभौमसत्ताको अभ्यासका आकांक्षा सफल हुनेछन् । यस्तो काममा ओलीले भारतीयसँग डर या धाक नमाने पनि हुने अवसर त यतिवेला उनको भ्रमण सफल हुन नदिएर र उनलाई प्रधानमन्त्री हुन नदिने प्रपञ्च गरेर भारतले दिएकै छ । के उनी र उनको समूह यस्तो कार्यका लागि तयारी गर्दै छ ?
Opinion
false
[ 0, 156, 1090, 698, 851, 1941, 90, 2101, 920, 17, 20477, 8952, 27, 5, 156, 12, 100, 145, 21, 113, 970, 920, 20, 5, 3738, 986, 12, 100, 851, 14, 1208, 24, 4310, 1769, 14, 5385, 6115, 1853, 2118, 44, 84, 28, 2101, 11, 4022, 14, 1102, 160, 12284, 750, 86, 5463, 16133, 221, 1686, 99, 15, 75, 20735, 14725, 67, 4611, 425, 23, 5, 389, 426, 5840, 10728, 7, 12500, 610, 1971, 18, 6623, 7, 261, 156, 63, 5443, 1832, 5443, 1968, 6, 714, 6623, 5, 72, 9478, 2062, 1400, 7, 89, 1190, 2840, 511, 482, 997, 14, 1149, 120, 5, 14358, 6, 6067, 8, 1925, 2981, 82, 2183, 86, 13006, 156, 9, 39, 1081, 3362, 11, 5974, 5, 469, 10, 23, 416, 2858, 2486, 1494, 53, 7877, 8236, 4682, 5386, 4007, 9, 2130, 167, 309, 6734, 116, 15, 2840, 920, 120, 5, 3374, 13482, 13854, 241, 102, 2423, 6, 314, 1149, 25, 714, 15, 851, 14, 2504, 9070, 5, 564, 3738, 2101, 920, 14, 269, 3382, 2177, 75, 3340, 18, 805, 2735, 23, 5, 156, 851, 9, 39, 12, 19, 21, 269, 83, 20, 5, 16168, 184, 1048, 75, 137, 8945, 616, 415, 5231, 8577, 8258, 8, 19138, 401, 266, 261, 14387, 9403, 8385, 2789, 2694, 976, 5991, 6, 15, 9152, 656, 4030, 28, 1320, 5, 1048, 269, 7101, 120, 9, 486, 12598, 688, 22, 8199, 1485, 29, 124, 5620, 2574, 101, 25, 2622, 9, 16667, 225, 14084, 6, 1563, 12, 10736, 349, 4325, 5, 83, 18395, 150, 1925, 269, 430, 20, 5, 1061, 116, 3738, 920, 11, 36, 9, 13714, 1548, 72, 6666, 631, 17701, 6, 919, 28, 53, 83, 379, 115, 29, 3430, 8, 1925, 57, 37, 7889, 35, 1603, 351, 156, 36, 7083, 5, 16168, 184, 156, 3778, 920, 463, 14, 485, 1709, 25, 26, 90, 1463, 364, 24, 2592, 35, 1020, 3373, 512, 4879, 447, 5, 145, 156, 1690, 12, 59, 6, 3829, 4035, 15, 563, 8, 6418, 708, 5942, 4926, 5, 511, 1478, 7847, 12, 268, 261, 156, 3603, 1176, 11, 2903, 10491, 145, 7487, 6469, 141, 16196, 167, 2272, 7792, 326, 3685, 1918, 1436, 57, 727, 924, 5, 1047, 2903, 14258, 126, 10, 23, 60, 12074, 5813, 474, 7, 10, 23, 60, 145, 7507, 10, 20846, 34, 37, 38, 5, 2572, 72, 83, 16179, 5712, 1110, 6254, 5, 58, 54, 6987, 6, 7416, 211, 324, 355, 16, 4731, 163, 53, 4935, 119, 12131, 574, 860, 151, 9, 467, 1360, 12, 19, 1138, 7395, 425, 5, 145, 5591, 430, 7448, 8, 12131, 7006, 5, 58, 3511, 9, 1938, 1859, 1222, 17, 39, 11, 976, 3829, 8, 3829, 2110, 1233, 25, 857, 15, 4416, 1930, 5, 1831, 5645, 6181, 1579, 14, 37, 3778, 1102, 12, 19, 10425, 9277, 1176, 11, 369, 970, 806, 2158, 11659, 14, 54, 1149, 5043, 3436, 5106, 482, 3721, 36, 63, 12, 2714, 2253, 6, 200, 925, 63, 14641, 6, 9, 2942, 6176, 263, 1149, 1757, 5902, 463, 466, 6, 510, 3335, 23, 53, 1603, 10, 16835, 5260, 3778, 920, 9, 2039, 1428, 920, 349, 16, 53, 3778, 765, 14, 3019, 225, 120, 5, 851, 5827, 282, 330, 746, 178, 18, 65, 1012, 430, 67, 2113, 2385, 5, 195, 469, 430, 13748, 146, 2253, 868, 704, 447, 7, 36, 312, 2094, 189, 9, 851, 312, 2094, 1094, 15496, 261, 2622, 4739, 86, 1577, 4814, 65, 3430, 8, 2159, 1502, 13489, 13, 5, 223, 6129, 145, 920, 931, 96, 19, 3511, 5829, 100, 12469, 38, 77, 17429, 7243, 16057, 11, 544, 15, 643, 263, 30, 5463, 4489, 245, 104, 52, 5, 5827, 7416, 89, 1190, 2840, 355, 25, 511, 7847, 8, 124, 324, 14, 1102, 25, 761, 810, 124, 4379, 9, 261, 11, 10059, 6, 573, 14, 485, 4749, 423, 5261, 5, 21, 124, 16334, 3019, 225, 25, 261, 654, 20, 53, 8, 15, 89, 5671, 849, 5, 438, 3778, 920, 58, 1157, 28, 168, 4829, 89, 9063, 6, 463, 485, 1709, 24, 2592, 16, 2956, 578, 5, 261, 49, 11891, 3778, 113, 970, 920, 2101, 1024, 9957, 337, 5, 114, 145, 920, 563, 6, 550, 8494, 9225, 16, 38, 5, 432, 20043, 3481, 12831, 1993, 765, 11, 15, 2796, 578, 5, 94, 600, 12, 19, 21103, 5283, 63, 28, 1668, 8, 3481, 12831, 8338, 2101, 920, 11, 851, 14, 486, 4663, 19, 612, 6062, 6, 2193, 72, 536, 8547, 6, 53, 2856, 48, 27, 5, 36, 2714, 12, 6551, 3689, 12831, 8338, 3778, 920, 11, 8165, 428, 12, 895, 2159, 346, 16960, 851, 920, 135, 15, 4215, 35, 545, 27, 5, 39, 2030, 2177, 2437, 395, 9, 238, 91, 10021, 634, 12, 1531, 5902, 6, 463, 75, 15, 156, 12, 19, 2884, 78, 5, 291, 4749, 1048, 479, 920, 14, 113, 3676, 3264, 14, 6671, 18416, 37, 2183, 2028, 219, 5, 274, 397, 481, 9066, 750, 86, 1093, 7101, 6, 857, 1449, 115, 24, 390, 4288, 3098, 18464, 6, 8726, 5, 10080, 12831, 2685, 3061, 765, 10, 17894, 100, 254, 27, 5, 12831, 1993, 765, 9, 338, 304, 429, 3097, 261, 262, 2744, 6671, 2277, 11, 4254, 86, 36, 427, 12, 2714, 292, 699, 261, 541, 9, 261, 156, 345, 114, 39, 2030, 851, 14, 2781, 244, 18880, 5, 2572, 5061, 4577, 117, 10919, 37, 2135, 214, 4963, 2781, 1081, 12292, 9, 8549, 4487, 24, 7319, 5, 643, 324, 355, 120, 132, 1191, 5902, 750, 200, 12712, 30, 6, 379, 467, 95, 12, 100, 261, 49, 9, 1774, 12, 1946, 35, 19465, 37, 110, 38, 5, 195, 6418, 119, 8, 1169, 180, 214, 1623, 9, 1050, 1366, 10, 23, 1366, 1774, 63, 3342, 97, 15, 35, 13, 5, 308, 649, 6873, 6, 124, 463, 11, 4295, 2997, 656, 15, 1115, 1760, 7319, 7, 15252, 547, 8065, 369, 94, 10, 15824, 6, 480, 285, 202, 2504, 3304, 5, 383, 15, 3778, 21, 920, 539, 19, 261, 410, 468, 8, 423, 51, 2592, 654, 2193, 72, 668, 1093, 14465, 5, 156, 851, 12, 19, 169, 145, 214, 13788, 6, 282, 2884, 714, 486, 6, 642, 920, 447, 5, 3228, 124, 1099, 214, 200, 2093, 1757, 145, 156, 1690, 349, 3689, 8421, 5, 10, 7551, 486, 920, 14, 58, 124, 3436, 463, 9, 1550, 10810, 35, 397, 4052, 4168, 12, 220, 14, 5332, 12, 19, 3549, 931, 7994, 5, 58, 6873, 24, 395, 94, 560, 12, 19, 72, 14429, 27, 5, 113, 60, 58, 124, 4489, 857, 6, 2739, 8, 35, 261, 5393, 11283, 6873, 560, 24, 7994, 5, 10, 16972, 196, 9, 36, 7243, 1578, 11, 870, 28, 694, 496, 607, 235, 4489, 1589, 486, 17, 40, 560, 1400, 29, 2177, 2135, 401, 124, 5721, 8691, 780, 4202, 537, 8421, 5, 58, 24, 395, 308, 560, 649, 11107, 86, 12, 780, 8, 280, 11099, 86, 21371, 5590, 6, 101, 5, 695, 36, 142, 72, 235, 396, 25, 9, 486, 6, 202, 9, 950, 345, 57, 101, 25, 688, 163, 29, 21, 124, 90, 1074, 2272, 420, 1401, 96, 19, 15, 6136, 6901, 46, 447, 5, 1048, 6873, 24, 395, 725, 688, 4611, 3084, 63, 2850, 783, 971, 4859, 5554, 560, 37, 20, 5, 223, 560, 163, 29, 114, 6780, 1125, 643, 3084, 17, 2850, 863, 109, 7216, 3549, 24, 8156, 29, 72, 3120, 479, 5393, 443, 9360, 18, 486, 373, 2850, 5653, 15, 612, 1375, 447, 5, 208, 173, 1216, 548, 1048, 269, 7101, 120, 9, 6873, 688, 22, 8199, 1485, 29, 124, 5620, 2574, 101, 25, 2622, 9, 16667, 225, 14084, 6, 1563, 12, 10736, 349, 4325, 5, 223, 1713, 1048, 261, 63, 1951, 526, 4649, 44, 10059, 15, 40, 714, 60, 943, 12424, 145, 920, 349, 67, 7524, 18, 9, 389, 156, 67, 3527, 550, 8494, 109, 2177, 425, 96, 13, 5, 105, 126, 9, 145, 388, 223, 210, 12, 19, 478, 71, 13, 121, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,020
10,020
[ " 4790" " "150"] प्रेमचन्द्र झा[/ प्रेमचन्द्र झा प्रधामन्त्री केपी शर्मा ओलीको भारत भ्रमण पहिलो विदेश भ्रमणको अनेक थरी विश्लेषण हुन थालेका छन् । प्रधानमन्त्री ओली भारत बाहेकका मुलुक जाने कुरा गरेर पछि फेरी आफ्नो अडान छाडेका कारण अनेक थरी विश्लेषण भएका छन् । राजनीतिक क्षेत्रमा दखल राख्ने विश्लेषकले प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको विदेश भ्रमणको रुपमा पहिलो भारत हुनु भन्ने कुरा स्वाभाविक हो भनेका छन् । नेपालका सबैजसो प्रधानमन्त्री पहिलो भ्रमण भारत नै गर्ने गरेको परम्परा हो । यसलाई प्रायः सबैले निरन्तरता नै दिने गर्दछन् । त्यसले प्रधानमन्त्री ओलीको भारत भ्रमण स्वभाविक र पहिलोको परम्परालाई निरन्तरता दिनु नै हो । प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको भारत भ्रमणलाई कुटनितिक क्षेत्रमा दखल राख्ने जानकारहरुले यो भ्रमणलाई नेपाल र भारतको ऐतिहासिक सम्बन्धको जीतको रुपमा लिएका छन् । नेकपा एमालेका केन्द्रीय अध्यक्ष समेत रहनु भएका प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली जुन समय परिस्थितिमा नेपालको प्रधानमन्त्री पदमा निर्वाचित हुनु भएको थियो । त्यसबेला नेपालमा भारत विरोधी कुरा गर्ने र माहोल बनाउनेलाई कथित राष्ट्रवादीको रुपमा चित्रण गरिएको थियो । देशमा जारी मधेश आन्दोलनको मुख्य प्रायोजक र श्रोतको रुपमा सत्तापक्षधर नेताबाट प्रचार गरिएको थियो । जसका कारण भारत र नेपालका यूगौ युगदेखिको समन्धमा भ्रम फेलाउने समय काम गरियो । पछि ती सबै कुरा प्रायोजित टिप्पणीको रुपमा सावित भयो । भारत र नेपालको सम्बन्ध विगानै खोज्ने आपसे आप पराजित भए । भारतले नेपाललाई हेर्ने दृष्टिकोण सत्तापक्षका जिम्मेवार नेताले बुझि सकेपछि प्रायोजित भ्रम टुटेका थिए । जसको फल स्वरुप नोर्थ फेसको वकालत गर्ने एमाओवादी अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल सहितका नेतारुको भारत विरोधी बोली बन्द भयो । प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले पनि नोर्थ फेसको गेम प्लानमा काम गर्नेहरुको कुरा सजिलै बुझ्नु भयो । त्यसै कारणले हुनसक्छ हाम्रो प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले भारत प्रतिको पुरानो मान्यतामा रुपान्तरण हुनु भयो । प्रधानमन्त्री ओलीले बोल्न थाल्नु भयो “हाम्रो लागि दुवै बराबर, सबै छिमेकी मुलुकसंग हामी सद्भाव सम्बन्ध कायम राख्न चाहन्छौं । हाम्रो लागि भारत र चीन उस्तै उस्तै जताबाट निमन्त्रण आउँछ त्यही पहिलो भ्रमण हुन्छ” अन्ततः प्रधानमन्त्री ओलीले परम्परा तोडने हिम्मत गर्न सक्नु भएन । वहाँलाई भारत र नेपालको प्रागढ सम्बन्धले पहिलो विदेश भ्रमण भारत गर्न बाध्य बनायो । प्रधानमन्त्री ओलीको पहिले देखिको चाहना समेत थियो कि प्रधानमन्त्री भएपछि पहिलो विदेश भ्रमण मित्र राष्ट्र भारतमा नै होस । जो पुरा भएका छन् । तर भारत र नेपालको सौहादर्य सम्बन्ध उपर आँखा लगाउनेले कम प्रयास गरेन । तर ती तत्व यतिखेर पराजित नङ्गेधार भएका छन् । नेपालमा भारतलाई नजिकबाट हेर्ने जमात संग उनी पराजित भए । यतिखेर भारतको विरोधमा नेपालमा कुरा गर्नेहरुको मुख बन्द भएको छ । भारतको विरोधमा बोलेर नेपाल र भारतको सम्बन्धमा खासै असर पर्नेबाला छैन भन्ने कुराको ज्ञान ती तत्वलाई भईसके । किनभने दुवै देशको राष्ट्रप्रमुख बीच कुरा मिली सकेको अवस्था हो । भारत र नेपालको सम्बन्ध छिमेकी को मात्र होइन । हाम्रो सम्बन्ध प्राकृतिक भौगोलिक, सांस्कृतिक, पौराणिक, धार्मिक एवं सामाजिक हो । भारत र नेपालको सम्बन्ध लाई दुवै देशका जनस्तरबाट “बेटी रोटीको सम्बन्ध” को रुपमा पनि अंगिकार गरेका छन् । भारत र नेपालको सरकार बीचको सम्बन्ध भन्दा पनि यसको महतव ठुलो र विसाल छन् । भारत र नेपालको सरकारले चाहेर मात्र हाम्रो सम्बन्ध प्रगाढ भएको होइन । यो सम्बन्ध युगौं युगदेखिको हो । यी कुरा बुझेर ने प्रधानमन्त्री केपी ओली शर्माले आफ्नो पहिलो विदेश भ्रमण भारतबाट आरम्भ गरी सौहादर्तालाई मजबुत पार्ने काम गरेका छन् । यसले हाम्रो सम्बन्धको अभूतपूर्व जीत र विस्तार भएको छन् । भारत र नेपालको जनता जनताबीच सम्बन्ध भएको हुनाले एक अर्का देशका सरकार प्रमुखले पनि त्यही सेरोफेरोमा नीतिगत र्णिय लिई सम्बन्धलाई सुमधुर तुल्याउने अथक प्रयास जारी नै राखी राख्नु पर्दछ । भ्रमणको बेला प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीलाई कसले स्वागत गरे, कसले विदाई गरे, कसले भेटनु पर्दथ्यो, कसलाई भेटनु हुँदैन्थ्यो, कसले भेटने, क—कसले भेटयो, भारतले नेपाललाई के के दियो, के दिएन ? यी सबै कुरा प्राविधिक हुन् । भारतले नेपाललाई आफ्नो असल हितैषी नै ठानेर बेला बखतमा आवश्यक सहयोग गरेका छन् । जसलाई कुने पनि नेपालीले विर्सनु हुँदैन । भारत हाम्रो छिमेकी मात्र होइन नातेदार पनि हुन । यसर्थ प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको पहिलो दिेश भ्रमण भारतबाट भएकोमा भारत नेपालको सम्बन्धको जीत भएको छ । (लेखक ः नेपाल पत्रकार महासंघ रौतहटका पूर्व अध्यक्ष हुन् ।)
Opinion
false
[ 0, 3184, 374, 14431, 14228, 399, 374, 374, 3710, 1274, 399, 2982, 752, 3272, 2862, 6079, 182, 752, 3272, 2862, 550, 2921, 1579, 1090, 698, 3778, 397, 920, 113, 970, 5827, 1853, 9399, 1129, 67, 1624, 27, 5, 156, 851, 397, 1472, 12, 647, 341, 83, 109, 186, 2848, 54, 4379, 12662, 95, 1853, 9399, 1129, 73, 27, 5, 214, 144, 512, 6625, 810, 9163, 11, 156, 1090, 698, 3778, 970, 5827, 88, 113, 397, 411, 53, 83, 2973, 20, 1788, 27, 5, 547, 9966, 156, 113, 920, 397, 37, 25, 28, 1173, 20, 5, 432, 3206, 1641, 2620, 37, 189, 1724, 5, 1938, 156, 3778, 397, 920, 8484, 9, 113, 6, 1173, 14, 2620, 1068, 37, 20, 5, 156, 1090, 698, 3778, 397, 920, 14, 4954, 708, 8081, 144, 512, 6625, 810, 6551, 259, 21, 920, 14, 36, 9, 479, 945, 463, 6, 5464, 6, 88, 1885, 27, 5, 533, 3281, 565, 117, 103, 3499, 73, 156, 1090, 698, 851, 253, 137, 9898, 124, 156, 1170, 886, 411, 16, 38, 5, 3642, 211, 397, 4203, 83, 25, 9, 10480, 356, 14, 10, 8411, 9177, 6, 88, 7285, 51, 38, 5, 838, 355, 2497, 3556, 283, 16940, 9, 3793, 6, 88, 12796, 6005, 244, 17, 1956, 51, 38, 5, 3726, 95, 397, 9, 547, 3094, 294, 452, 2460, 132, 6, 967, 5945, 8, 3901, 7258, 623, 137, 46, 1400, 5, 186, 271, 82, 83, 21051, 2856, 6, 88, 5207, 163, 5, 397, 9, 124, 463, 441, 8024, 69, 3258, 8811, 1362, 8811, 1208, 99, 5, 2177, 2450, 1846, 3088, 12796, 12, 3596, 4618, 11971, 12565, 21051, 3901, 9830, 30, 12, 66, 5, 1059, 1378, 3301, 3833, 2858, 14354, 6, 8973, 25, 4577, 117, 2071, 757, 660, 12, 244, 1073, 6, 397, 4203, 5036, 538, 163, 5, 156, 1090, 698, 1048, 15, 3833, 2858, 14354, 6, 3134, 11754, 8, 46, 25, 199, 83, 2600, 10865, 163, 5, 861, 1089, 3347, 212, 156, 1090, 698, 1048, 397, 484, 6, 1078, 844, 8, 6788, 411, 163, 5, 156, 1048, 3640, 13738, 163, 213, 12204, 19, 390, 4223, 7, 82, 1655, 647, 827, 155, 5662, 463, 659, 742, 12622, 5, 212, 19, 397, 9, 486, 4215, 4215, 12022, 17, 20912, 1796, 516, 113, 920, 78, 332, 5196, 156, 1048, 1173, 6116, 297, 9561, 24, 3691, 1452, 5, 4708, 14, 397, 9, 124, 1730, 5488, 463, 11, 113, 970, 920, 397, 24, 1782, 4908, 5, 156, 3778, 466, 153, 6, 2622, 103, 38, 146, 156, 407, 113, 970, 920, 2834, 357, 1218, 37, 5121, 5, 400, 866, 73, 27, 5, 47, 397, 9, 124, 4741, 702, 270, 4729, 463, 9825, 1261, 1162, 11, 216, 654, 6959, 5, 47, 271, 4153, 6956, 1208, 10, 23, 9117, 4874, 73, 27, 5, 211, 8386, 12266, 1846, 10916, 1145, 126, 1208, 99, 5, 6956, 479, 5336, 211, 83, 25, 199, 1963, 538, 16, 13, 5, 479, 5336, 5411, 18, 36, 9, 479, 895, 2809, 1222, 177, 954, 219, 104, 53, 3664, 944, 271, 4153, 14, 568, 6360, 5, 2011, 390, 817, 357, 6463, 994, 83, 2504, 34, 760, 265, 20, 5, 397, 9, 124, 463, 1655, 10, 6, 90, 386, 5, 212, 463, 1113, 2816, 7, 1231, 7, 5093, 7, 788, 331, 243, 20, 5, 397, 9, 124, 463, 10, 14, 390, 1190, 13011, 17, 213, 17705, 34, 10043, 6, 463, 332, 10, 6, 88, 15, 2148, 1765, 18, 48, 27, 5, 397, 9, 124, 196, 994, 6, 463, 158, 15, 195, 4981, 181, 1741, 9, 441, 8437, 27, 5, 397, 9, 124, 142, 2878, 18, 90, 212, 463, 13089, 16, 386, 5, 21, 463, 2460, 848, 2460, 132, 6, 20, 5, 208, 83, 7114, 1321, 156, 1090, 851, 2754, 54, 113, 970, 920, 3969, 3338, 57, 4741, 702, 14680, 14, 8151, 1436, 46, 48, 27, 5, 438, 212, 463, 6, 15964, 5464, 9, 782, 16, 27, 5, 397, 9, 124, 736, 736, 428, 463, 16, 1594, 26, 1459, 1190, 196, 110, 11, 15, 516, 17200, 6039, 10, 5265, 881, 3346, 463, 14, 7003, 11917, 30, 16798, 654, 355, 37, 2397, 3264, 1379, 5, 5827, 260, 156, 1090, 698, 851, 14, 4147, 1102, 6604, 4147, 4627, 255, 6604, 4147, 1234, 864, 14284, 7, 9637, 1234, 864, 309, 7015, 7, 4147, 1234, 297, 7, 10, 44, 1676, 44, 7123, 1234, 382, 7, 2177, 2450, 105, 105, 3223, 7, 105, 425, 23, 121, 208, 82, 83, 973, 112, 5, 2177, 2450, 54, 4045, 2111, 69, 969, 34, 37, 12332, 260, 5517, 8, 287, 202, 48, 27, 5, 1642, 978, 30, 15, 39, 11, 441, 1167, 864, 849, 5, 397, 212, 1655, 90, 386, 13200, 15, 67, 5, 10959, 156, 1090, 698, 3778, 113, 1662, 2265, 920, 3969, 16, 8, 397, 124, 463, 6, 5464, 16, 13, 5, 77, 7510, 44, 10, 358, 36, 482, 1758, 4233, 12, 233, 117, 112, 5, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,021
10,021
राजेश सिंह (रिसर्च स्कलर, जेएनयु, नयाँदिल्ली) प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली भारत यात्रा पुरा गरी नेपाल फर्किसकेका छन्।अहिले उनको यात्राको सफलता/असफलताको संश्लेषण र विश्लेषण भैरहेको छ। भारत भ्रमणको पृष्ठभूमि कुनै पनि भ्रमणको सफलता र असफलताको विश्लेषण भ्रमणबाट प्राप्त हुने उपलब्धिका आधारमा गरिन्छ । र, भ्रमणको उपलब्धि उसको पृष्टभूमिले निर्धारण गर्छ। संविधान बनेपश्चात नेपाल-भारत सम्बन्ध अत्यन्तै कठिन मोडबाट गुज्रिरहेको थियो। भारतले संविधानलाई स्वागत गरेको थिएन। र, संविधानमा आफुहरुको माग सम्बोधन नभएको भनेर मधेसीहरुले वीरगञ्ज-रक्सौल सीमा ठप्प पारेका थिए । सरकार र गैर-मधेसीहरुले यसलाई भारतीय नाकाबन्दी भनी प्रचार-प्रसार गरेका थिए। यी विषयलाई लिएर नेपाल र भारतका प्रतिनिधिहरुले सायद इतिहासमा पहिलोचोटि होला, आफ्नो देशभन्दा बाहिर जेनेभास्थित मानव अधिकार सम्मेलनमा एक अर्काप्रति अभद्र तरिकाले आरोप-प्रत्यारोपसमेत गरे । भारतले ओलीलाई प्रधानमन्त्री बन्नबाट रोक्ने प्रयास गरेको भनी सञ्चार माध्यममा प्रचार-प्रसार गरिएको थियो। यी सबै कारणहरुले गर्दा नेपाल-भारत सम्बन्धमा कटुता उत्पन्न भएको थियो। भ्रमणको पृष्टभूमि संविधान बन्नुपूर्व भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले दुईपटक नेपालको भ्रमण गरेका थिए। उनले आफ्नो प्रत्येक भ्रमणमा संविधान समावेशी हुनुपर्छ र त्यसमा सबैको अधिकारको सुनिश्चित हुनुपर्छ भनि सल्लाह-सुझाव दिएका थिए। तर, संविधान बनाउने क्रममा आफूले दिएको सल्लाह-सुझावलाई समावेश नगरेको, मधेसीले गरेको सीमा अवरोधलाई भारतीय नाकाबन्दी भनी देश-विदेशमा प्रचार गरेकाले मोदी ओलीसँग रुष्ट थिए। प्रथमतः मोदी ओलीलाई भ्रमणमा बोलाउने पक्षमा थिएनन्। तर, विदेश मन्त्री सुष्मा स्वराज भने केही नरम थिइन्। सुष्मा यस द्वन्दको सुरक्षित अवतरण गराउन चाहन्थिन्। यसैबीच उपप्रधानमन्त्री कमल थापाले सुष्मासँग गरेको ४ बुँदे बाचाअनुसार एकपक्षीय रुपमा भए पनि संविधानको संशोधन हुनु र राजनीतिक संयन्त्र बन्यो। दोश्रो कुरा, ओलीको चीन भ्रमणको चैतमा हुने लगभग पक्का थियो। सुष्मा स्वराजले एकपटक राज्यसभामा नेपालको विषयमा जवाफ दि सकेकी थिइन् र उनी चाहँदैनथिइन् कि बजेट सत्रमा विपक्षीले यस विषयलाई फेरि प्रवेश गराओस्। विपक्षीहरुले नेपालको संकटलाई देखाएर मोदीको पहिले छिमेकीको नीति असफल भएको र नेपालको प्रधानमन्त्रीलाई पहिले चीन जानबाट रोक्न नसकेको भनेर सदन र सडकमा कुरा उठाउने थाहा पाएपछि मोदी र सुष्मा दुवै झस्के । भारतीय विदेश सचिवले आयोजना गरेको पत्रकार सम्मेलनमा प्रयोग भएको ‘मधेस’ शब्द मन्त्रालयको बेबसाइटमा ‘सुन्न नसकिएको’ भनी हटाइएको छ तेश्रो कुरा, उनीहरुले राम्ररी बुझेका थिए कि नेपालको मामलामा चीनले जे प्रतिवद्धता गर्छ, उसले पूरा गरिदिन्छ। त्यसका लागि पनि ओलीले चीनसँग कुनै ठुलो र दुरगामी सम्झौता नगरून भनी रोक्नुपर्ने थियो। दुविधाग्रस्त मानसिकता ओलीलाई भ्रमणमा बोलाउने कि नबोलाउने भनी भारतभित्रका विभिन्न शक्तिकेन्द्रको रस्साकशी बीच सुष्मा स्वराजले बाजी मारिन् । र, उनले मोदीलाई फकाउन सफल भइन्। यसरी असमञ्जस्यकै बीच ओलीको भ्रमण तय भयो।यस्तो दुविधाकै बीच पूरा भएको भ्रमणको परिणामको हिसाव-किताव पनि सन्देह र संशयमै सीमित रहेको देखिँदैछ। भ्रमणभरि नै दुविधाका दृश्यहरु देख्न पाइन्थ्यो।भ्रमणको शुरुमै उच्च मन्त्रीको हैसियतले सुष्मा स्वराज आफै विमानस्थलमा स्वागत गर्न पुगिन् ।विमानस्थमबाट बाहिरिँदै गर्दा कडा सुरक्षाकै बीच मधेसी विद्यार्थीहरुले कालो झण्डा देखाए, जसलार्इ रोक्ने प्रयास गरेको देखिएन। उच्च अतिथिका रुपमा ओलीलाई राष्ट्रपति भवनमा राखे पनि वन-टु-वन बैठकपछि मोदीले उनीसँग फोटो खिचाउनसमेत अनिच्छुक जस्तो देखिए।भ्रमणको अन्तमा संयुक्त विज्ञप्ति समेत निकाल्न मानेनन्। त्यसो त ओली पनि भारत भ्रमणका लागि दुविधाग्रस्त नै थिए।उनका लागि भारत भ्रमण ‘नखाउँ त दिनभरिको शिकार, खाउँ त कान्छा बाऊको अनुहार’ जस्तो भएको थियो। पहिलो भ्रमण भारतमै नगरे भारतले उनको सरकार गिराइदिन्छ भने त्रास थियो । किनभने त्यस्तो खेलमा पहिले उनी आफै पनि संलग्न भैसकेका थिए । भारत भ्रमणमा जाउँ भने उनले आफूले बनाएको ‘राष्ट्रवादी’ छविमा धक्का लाग्ने थियो।सीमा अवरोध र मधेश आन्दोलनबाट त्राहीमाम भएको जनताले भारत भ्रमणमा गएको खण्डमा विश्वास गर्न छोड्छन् कि भन्ने त्रास उनमा थियो। भारतले संविधान संशोधन पश्चात पनि संविधानको स्वागत नगरेकाले भारतप्रति संशय कामयमै थियो।त्यसकारणले उनले राजनीतिक संयन्त्र बनाउँदा मधेसीहरुलाई विश्वासमा लिने भरमग्धुर प्रयास गरेनन्।भ्रमणबाट केही ठूलो उपलब्धि हुनेवाला छैन र मधेसीले भनेअनुसार संयन्त्र बनाएको खण्डमा पछि आफ्नो हातबाट सबै थोक खुस्किन्छ भनी उनले राम्ररी बुझेका थिए।तर, भारतप्रति विश्वस्त नरहे पनि भ्रमण गर्नु उनको बाध्यता थियो। यसरी ओली र मोदीमा एक-अर्का प्रतिको शंका र संशय कायमै थियो । यसअर्थमा भ्रमण दुविधाग्रस्त मानसिकतकै उपज थियो। भ्रमणको उपलब्धि के ? भ्रमणको पृष्टभूमिका आधारमा उपलब्धिलाई दुई भागमा विभाजन गरेर हेर्नुपर्ने हुन्छ। पहिलो, ओलीले एउटा व्यक्तिको हैसियतले के प्राप्त गरे र दोश्रो सिंगो नेपाल देशले के पायो? व्यक्तिगतरुपमा हेर्ने हो भने ओलीका लागि यो भ्रमण धेरै उपलब्धिमूलक रह्यो। उनले भ्रमणको शुरुदेखि नै भव्य स्वागत र सम्मान पाए। उनलाई विमानस्थलमा सुष्मा स्वराज आफैले फूलमाला लगाएर स्वागत गर्नु ओलीका लागि ठूलो सम्मान थियो। ९ बुँदे सम्झौताको खबर आए पनि भारतको विदेश मन्त्रालयको वेबसाइटमा सातवटा बुँदामात्र राखिएको छ। बाँकी दुई  बुँदा के थियो र किन गोप्य राखियो ? भारतले अतिथिहरुलाई राष्ट्रपति भवनमा बिरलै राख्ने गरे पनि उनले त्यहाँ आतिथ्य पाए । रेड कार्पेटमा हिँडदै भारतीय सेनाको सम्मानाभिवादन (गार्ड अफ अनर) प्राप्त गरे, आफ्नो जन्मदिन र विवाह वर्षगाठ (मधुमास)पनि राजकीय सम्मानसाथ  मनाउने अवसर प्राप्त गरे। दुर्इ बुँदामा गम्भीर शंका यो भ्रमण एक-अर्काप्रति शंका र संदेहबीच भएकाले सिंगो देशलाई केही खास उपलब्धि भएको देखिँदैन।जेजति सम्झौताहरु भएका छन्, तीमध्ये केही विभिन्न समयमा पहिले नै भैसकेका समझौता हुन् भने बाँकी नेपाल-भारत सम्बन्धमा कुनै खास महत्व राख्ने खालका छैनन्। विभिन्न पत्र-पत्रिकामा ९ बुँदे सम्झौताको खबर आए पनि भारतको विदेश मन्त्रालयको वेबसाइटमा सातवटा बुँदामात्र राखिएको छ। बाँकी दुई  बुँदा के थियो र किन गोप्य राखियो? राष्ट्रवादी नेपाली जनताले अब ओलीसँग ती दुई गोप्य सम्झौताबारे सोध्नुपर्छ। भ्रमण सकेर फर्किने क्रममा विमानस्थलमा पत्रकारहरुलाई सम्बोधन गर्दा उनले ‘सुस्ता र कालापानी’को बारेमा कुरा भएको छ भनेका थिए। कहीँ ती दुईवटा गोप्य समझौता त्यही त होइनन् ? नेपाल-भारत बीचको सीमा विवाद त्यही दुईवटा स्थानमा अड्केको थियो। अथवा, भारतमा पत्रकारहरुलाई सम्झौतासम्बन्धी जानकारी गराउने क्रममा भारतीय विदेश सचिव जयशंकरले ‘फास्ट-ट्याक’ र ‘विमानस्थल’ सम्बन्धी परियोजनाका बारेमा पनि कुरा भएको भनेका थिए। कतै, त्यो गोप्य राखिएका दुई सम्झौता तिनै न होइनन् ? ओलीले राष्ट्रवादी नेपाली जनतालाई यसबारे प्रष्ट पार्नुपर्छ। भ्रमणबाट सिंगो देशभन्दा बढी उपलब्धि व्यक्तिगत रूपमा ओलीले पाएको देखिन्छ। तर, नाकाबन्दीका नाममा सरकारी संयन्त्रको आडमा मौलाएको तस्करीबाट त्राहिमाम सर्वसाधारणको चुल्होमा अझै ग्यास जोडिएको छैन । सवारी साधनले अझै फूल ट्याङ्की इन्धन पाउन सकेका छैनन्।जनताले पाएको दु:खका बारेमा यस भ्रमणले केही बोलेको देखिँदैन। प्रधानमन्त्रीले भनेजस्तै भारतले उनीमार्फत सम्पूर्ण नेपालीलाई भारतले सम्मान गरेको छ भनी तर्क गर्ने हो भने योभन्दा बढी उपलब्धि के नै हुन्छ र  ? मधेसको मधुमास मधेसका लागि पक्कै पनि यो मधुमासको समय होइन।मधेस आफ्नो ५५ भन्दा बढी सपुतको शोकमा डुबेको छ।६ महिनाभन्दा बढी विद्यालय बन्द हुँदा हजारौं बालबालिकाको भविष्य अन्धकार भएको छ।कृषक र व्यापारीहरु पीडित बनेका छन्। त्यसो त ओलीको भ्रमणबाट मधेसीहरुले केही आश गरेको पनि देखिँदैन । तर, सचेत जरुर देखिन्छन्। अहिले मधेस नेपाल र भारत दुवैतिरबाट तिरष्कृत भएको देखिन्छ। ओलीको भ्रमणको पूरा अवधिलाई केलाउने हो भने त्यसमा दुवै पक्ष (ओली र मोदी) बाट मधेसको ‘म’ पनि उच्चारण गरेको देखिदैनन्।तर, ‍कूटनीतिमा जे हुन्छ त्यो भनिँदैन र जे हुँदैन, त्यही भनिन्छ भन्ने तथ्यअनुसार मधेसको उच्चारण नगरिएको हुन सक्छ। मोदी र ओलीबीचको भेटमा मधेसको मुद्दामा छलफल भए पनि उनीहरुबीच मतेक्य नभएपछि यस विषयले महत्व नपाएको हुन सक्छ।दुवै प्रधानमन्त्रीको सम्बोधनदेखि विदेश सचिवको पत्रकार सम्मेलनसम्म मधेस भन्ने शब्द समेत सुनिएन। अझ, विदेश सचिवले आयोजना गरेको पत्रकार सम्मेलनमा पत्रकारहरुले प्रश्न सोध्ने क्रममा प्रयोग गरेको ‘मधेस’ भन्ने शब्द पनि भारतीय विदेश मन्त्रालयको बेबसाइटमा राखिएको सम्बोधनको लिपिबाट अश्रव्य (सुन्न नसकिएको) भनी हटाइएको छ।यसरी, नेपाल र भारत दुवैले जानी-जानी मधेस शब्दको उच्चारण समेत गर्न नखोजेको देखिन्छ। अर्कोतिर, ओलीलाई कालो झण्डा देखाउन गएका मधेसी विद्यार्थीहरुलाई भारतले अमानवीय र अलोकतान्त्रिक तरिकाले जेलसम्म पुर्‍यायो।साधारण विरोध प्रदर्शनको क्रममा नियन्त्रणमा लिइएका विद्यार्थीलाई केही समयपछि छोडिदिने प्रचलन रहे पनि उनीहरुसँग अपराधीजस्तो व्यवहार गरिएको थियो र माथिको आदेश भन्दै भारतको आपराधिक कानुन अन्तर्गतका धारा १०७ र १५१ लगाएर मुद्दा चलाउने प्रयाससमेत गरिएको थियो। यसरी मधेशी विद्यार्थीमाथि दमन गरेर भारतले मधेसलाई के सन्देश दिन खोजेको छ भनी मधेसीहरुले बुझ्नु जरुरी छ। तर, मधेसीलाई अपुरणीय क्षति भिराएको मधेस आन्दोलन बिनाकुनै उपलब्धि तुहिँदासमेत कुनै ठोस  र अग्रगामी रणनीति बनाउन नसक्ने, मधेसी जनतासमक्ष कमीकमजोरी स्वीकार गर्न पनि नचाहाने कृतघ्न मधेसी नेताहरुले ओलीको भ्रमणलाई असफल र औचित्यहीन बताई आफ्नो कुकर्म ढाकछोप गर्न खोजेको देखिन्छ। ओलीको असफलतामा मधेसीको सफलता देख्नु दिवास्पनमात्र हुन्छ मधेसीका लागि।आफ्नो सफलता आफ्नै असफलताभित्र खोज्नुपर्छ। भारतीय विदेश मन्त्री सुष्मा स्वराजले संकेत गरे जस्तै मधेसीहरुले अधिकार आफ्नै मौजुदा शक्तिको आधारमा मात्र प्राप्त गर्न सक्छ। यसर्थ, ओलीको भारत भ्रमणले न ओलीलाई उल्लास प्रदान गरेको छ, न मधेसीलाई मधुमास मनाउ भनी संदेश दिएको छ।
Opinion
false
[ 0, 4869, 815, 77, 6763, 7265, 8778, 59, 18, 7, 750, 2322, 1643, 7, 11634, 52, 156, 1090, 698, 851, 397, 646, 866, 57, 36, 21306, 12, 139, 12097, 145, 9315, 1360, 182, 877, 68, 4115, 1993, 713, 2050, 11, 5953, 9, 1129, 4452, 41, 397, 5827, 7155, 75, 15, 5827, 1360, 9, 9960, 6, 1129, 920, 17, 193, 40, 2923, 12, 393, 490, 5, 9, 7, 5827, 2923, 1224, 11530, 1664, 7254, 11, 1695, 3229, 324, 2822, 7740, 16453, 463, 3380, 2971, 4569, 17, 20499, 65, 172, 2177, 324, 14, 1102, 28, 3843, 9, 7, 5164, 9257, 6, 263, 1149, 590, 185, 2942, 259, 6187, 70, 18, 1872, 9851, 964, 8394, 4629, 66, 5, 196, 9, 1826, 70, 19228, 34, 259, 432, 261, 3511, 1020, 21652, 48, 256, 208, 3580, 351, 36, 9, 2010, 10465, 11, 2385, 3373, 113, 12199, 6979, 54, 207, 168, 488, 20461, 339, 604, 365, 2546, 26, 1459, 475, 17261, 2686, 728, 70, 19174, 345, 120, 5, 2177, 851, 14, 156, 756, 17, 6081, 654, 28, 1020, 1171, 1743, 8, 21652, 51, 172, 208, 82, 95, 259, 150, 16453, 895, 3012, 97, 138, 1955, 16, 172, 5827, 11530, 1664, 7254, 324, 6076, 2901, 261, 156, 3603, 1176, 11, 15249, 124, 920, 48, 256, 58, 54, 774, 2602, 324, 4505, 1320, 9, 1288, 1410, 3344, 3964, 1320, 2607, 1719, 70, 1188, 5961, 181, 514, 256, 274, 324, 356, 268, 1245, 245, 1719, 70, 1188, 5961, 181, 14, 1703, 3104, 7, 2942, 11, 28, 964, 3416, 14, 261, 3511, 1020, 207, 70, 11281, 8, 1956, 48, 11, 1176, 851, 63, 347, 1664, 256, 804, 3079, 1176, 851, 14, 2602, 11200, 1216, 14102, 274, 970, 248, 13482, 13854, 29, 72, 9367, 3973, 13482, 42, 14753, 6, 1326, 6506, 931, 7023, 5599, 7141, 6456, 6690, 2041, 1369, 13482, 63, 28, 247, 6531, 15090, 496, 26, 7500, 88, 99, 15, 2551, 1003, 411, 9, 214, 3180, 10662, 2533, 83, 7, 3778, 486, 5827, 1670, 8, 40, 1685, 5839, 172, 13482, 13854, 11, 2889, 343, 3324, 8, 124, 371, 1587, 1662, 10, 9596, 1132, 9, 126, 19484, 445, 12071, 146, 522, 4793, 8, 3907, 11, 42, 3580, 704, 587, 1174, 33, 7143, 31, 3907, 259, 124, 2665, 14, 6622, 1176, 6, 466, 1655, 6, 427, 2592, 16, 9, 124, 156, 14, 466, 486, 481, 17, 2242, 1411, 185, 6110, 9, 1822, 83, 3835, 433, 5304, 1176, 9, 13482, 390, 15708, 30, 5, 261, 970, 806, 11, 205, 28, 482, 2546, 151, 16, 11936, 45, 761, 2960, 1250, 220, 17318, 8, 11648, 4172, 10210, 45, 1020, 14172, 13, 4854, 83, 7, 1823, 5333, 6575, 66, 146, 124, 11528, 8, 3188, 750, 5764, 10247, 1062, 364, 13336, 31, 2161, 19, 15, 1048, 6873, 75, 1741, 9, 8927, 6901, 560, 513, 10345, 1020, 2242, 1272, 172, 17553, 7936, 6712, 851, 14, 2602, 11200, 146, 10886, 623, 1020, 397, 7666, 107, 498, 5085, 6, 9, 337, 627, 44, 2079, 994, 13482, 13854, 11, 10, 11095, 7152, 310, 5, 9, 7, 58, 1176, 14, 20029, 349, 6128, 31, 564, 15222, 3155, 4960, 96, 994, 3778, 920, 1716, 1011, 13831, 17553, 96, 994, 364, 16, 5827, 1658, 6, 17396, 70, 44, 2778, 181, 15, 154, 15487, 9, 19931, 191, 2197, 35, 153, 13246, 31, 920, 3493, 37, 17553, 12, 2281, 55, 1760, 18313, 31, 6639, 7182, 6, 540, 191, 375, 248, 6, 13321, 13482, 13854, 1953, 4398, 1102, 24, 16540, 5, 657, 1296, 4360, 61, 17, 488, 3456, 150, 1720, 418, 96, 994, 2942, 3942, 11, 1613, 5496, 7387, 7, 1657, 1698, 6081, 654, 28, 8816, 31, 375, 3227, 12, 88, 851, 14, 426, 5840, 2735, 15, 525, 70, 3142, 70, 2151, 613, 135, 1176, 11, 8549, 1523, 5707, 785, 345, 276, 3517, 3355, 401, 2814, 31, 6639, 7182, 6, 7416, 511, 6166, 103, 3997, 5951, 6212, 2047, 60, 851, 15, 397, 4663, 19, 17553, 7936, 37, 256, 3715, 12, 19, 397, 920, 5110, 552, 6513, 60, 12597, 6, 4461, 7, 665, 6513, 60, 6492, 416, 5357, 6, 3125, 45, 401, 16, 172, 113, 920, 397, 191, 4411, 2177, 145, 196, 9288, 15137, 29, 6098, 38, 5, 2011, 1028, 638, 466, 126, 1953, 15, 1054, 13686, 66, 5, 397, 2602, 16837, 29, 58, 1245, 856, 62, 6181, 13421, 6359, 8, 9211, 770, 172, 398, 8, 3416, 9, 2497, 868, 17, 10, 1498, 5867, 8, 61, 16, 1581, 397, 2602, 251, 2476, 468, 24, 4225, 3065, 146, 53, 6098, 11010, 172, 2177, 324, 1003, 3291, 15, 2551, 1102, 8505, 11, 397, 475, 19931, 46, 119, 191, 172, 7169, 8392, 11, 58, 214, 3180, 6851, 2942, 344, 468, 8, 705, 1669, 61, 2119, 13844, 654, 7966, 31, 6639, 7182, 17, 72, 218, 2923, 40, 2709, 104, 9, 2942, 11, 29, 496, 3180, 856, 2476, 186, 54, 536, 17, 82, 10808, 2165, 3403, 1646, 1020, 58, 5333, 6575, 256, 1791, 7, 397, 475, 7808, 12116, 15, 920, 160, 145, 3091, 172, 564, 851, 9, 1176, 8, 20183, 484, 6, 4442, 9, 19931, 7889, 38, 5, 42, 11500, 8, 920, 17553, 7936, 1667, 84, 96, 8702, 172, 5827, 2923, 105, 121, 5827, 11530, 1664, 7254, 12, 393, 2923, 14, 89, 1673, 2295, 109, 766, 1272, 366, 113, 7, 1048, 102, 1988, 13321, 105, 193, 120, 9, 2533, 7361, 36, 5843, 105, 5974, 675, 1827, 1926, 1846, 20, 29, 851, 12, 19, 21, 920, 85, 2923, 2123, 12040, 58, 5827, 540, 132, 37, 2430, 1102, 9, 567, 1545, 31, 389, 4398, 13482, 13854, 3465, 15261, 1686, 1102, 160, 851, 12, 19, 218, 567, 172, 404, 6531, 560, 6, 740, 1063, 15, 479, 970, 2960, 9267, 14585, 8087, 1249, 1064, 41, 805, 89, 8087, 105, 38, 9, 350, 4510, 10728, 121, 2177, 3227, 344, 426, 5840, 17057, 810, 120, 15, 58, 621, 7419, 1545, 5, 4894, 17816, 8, 6863, 1150, 261, 2866, 567, 33, 1702, 1237, 23, 77, 15303, 610, 1971, 18, 52, 193, 6604, 54, 7144, 9, 820, 80, 1257, 780, 77, 61, 4720, 8, 68, 52, 575, 8463, 567, 2138, 2257, 714, 193, 983, 7365, 8087, 8, 1204, 4442, 21, 920, 20183, 475, 4442, 9, 713, 15487, 428, 422, 7361, 207, 14, 72, 1812, 2923, 16, 5470, 31, 2466, 5463, 560, 55, 73, 1556, 8109, 72, 107, 278, 466, 37, 13686, 12006, 452, 138, 112, 29, 805, 16453, 895, 75, 1812, 1255, 810, 2981, 5574, 107, 894, 70, 11568, 8, 404, 6531, 560, 6, 740, 1063, 15, 479, 970, 2960, 9267, 14585, 8087, 1249, 1064, 41, 805, 89, 8087, 105, 38, 9, 350, 4510, 10728, 675, 9177, 39, 1581, 169, 851, 63, 271, 89, 4510, 560, 273, 9783, 6222, 920, 7147, 8509, 268, 4398, 7366, 14, 1149, 150, 58, 11648, 3471, 9, 18064, 45, 6, 403, 83, 16, 13, 1788, 256, 9276, 271, 3061, 4510, 12006, 452, 138, 516, 60, 4931, 121, 16453, 994, 6, 964, 989, 516, 3061, 510, 15495, 30, 6, 172, 735, 7, 1218, 7366, 14, 560, 793, 125, 807, 268, 261, 970, 806, 2158, 11659, 11, 62, 2107, 1460, 70, 7927, 44, 45, 9, 10195, 1296, 2820, 45, 471, 1784, 12, 403, 15, 83, 16, 1788, 256, 1366, 7, 115, 4510, 6150, 89, 560, 2963, 10, 23, 4931, 121, 1048, 9177, 39, 2078, 4159, 3369, 1370, 6222, 920, 17, 7361, 207, 168, 118, 2923, 1827, 100, 1048, 976, 2530, 274, 3511, 12, 846, 414, 3180, 6, 7648, 8, 19250, 3786, 17, 10, 7974, 2042, 8, 61, 7622, 19493, 8, 544, 3045, 1807, 104, 5, 825, 1000, 11, 544, 1318, 12109, 34, 4489, 1141, 2909, 5574, 1085, 8338, 976, 3829, 12, 403, 42, 920, 11, 72, 11994, 5470, 31, 2840, 29, 1597, 2177, 126, 748, 629, 7792, 2177, 567, 28, 13, 1020, 2142, 25, 20, 29, 21, 168, 118, 2923, 105, 37, 78, 9, 121, 2253, 6, 6277, 8, 68, 2253, 12, 19, 4340, 15, 21, 6277, 8, 68, 6, 137, 5368, 19228, 54, 3415, 158, 118, 190, 2065, 84, 6, 6903, 8, 7502, 6, 41, 2674, 429, 168, 118, 703, 538, 342, 3944, 5203, 2753, 10275, 16, 41, 13849, 969, 44, 9, 16717, 1246, 1265, 139, 2047, 60, 3778, 920, 17, 2942, 259, 72, 5316, 28, 15, 5470, 5, 274, 2769, 14527, 15078, 114, 2253, 36, 9, 397, 390, 523, 17, 1302, 2877, 3192, 16, 2530, 3778, 5827, 364, 2303, 14, 18344, 30, 20, 29, 1288, 390, 1012, 77, 892, 281, 9, 1176, 52, 10, 17, 2253, 6, 1753, 45, 15, 9503, 28, 12829, 3009, 1791, 7, 14358, 8, 750, 78, 115, 2607, 11456, 9, 750, 6678, 516, 982, 53, 1595, 496, 2253, 6, 9503, 13107, 67, 1785, 1176, 9, 851, 2518, 8944, 2253, 6, 4238, 508, 99, 15, 1368, 428, 674, 30, 9400, 6149, 42, 372, 11, 1255, 5624, 67, 1785, 2515, 8014, 3738, 1149, 132, 970, 806, 6, 482, 997, 116, 2253, 53, 761, 103, 16814, 23, 31, 1015, 7, 970, 806, 11, 205, 28, 482, 2546, 7366, 11, 609, 14970, 268, 151, 28, 11936, 45, 53, 761, 15, 261, 970, 2960, 1250, 220, 17318, 8, 1064, 1149, 6, 4561, 17, 148, 7482, 3602, 77, 8074, 450, 10210, 52, 1020, 14172, 41, 3474, 8856, 36, 9, 397, 390, 11, 481, 34, 70, 719, 408, 2253, 4369, 9503, 103, 24, 18906, 30, 6, 2530, 7447, 7, 851, 14, 1613, 5496, 3382, 1236, 2942, 3942, 14, 2177, 17547, 9, 148, 3390, 10193, 2686, 1549, 116, 869, 526, 4785, 14722, 1055, 911, 6, 268, 2017, 6581, 2331, 3386, 72, 8564, 15141, 3233, 2270, 1905, 15, 1368, 63, 4468, 1093, 1524, 51, 38, 9, 633, 6, 1197, 192, 479, 10, 10017, 424, 636, 12, 1767, 127, 4526, 9, 299, 1882, 1686, 739, 3496, 654, 345, 51, 172, 564, 3023, 775, 312, 6319, 109, 2177, 2253, 14, 105, 1603, 56, 3317, 13, 1020, 2942, 259, 10865, 1172, 41, 274, 2942, 14, 148, 517, 480, 439, 1044, 7542, 2946, 2253, 868, 1675, 9579, 2923, 4131, 303, 4794, 345, 75, 4928, 9, 15869, 3283, 285, 1389, 7, 2942, 736, 4377, 20212, 1697, 24, 15, 9365, 9397, 10, 3192, 14507, 2942, 4616, 3778, 920, 14, 2592, 9, 6481, 4355, 7345, 597, 54, 867, 3779, 18764, 24, 3317, 2530, 3778, 9960, 8, 2942, 6, 1360, 10895, 13565, 337, 1696, 1249, 78, 2942, 12, 19, 31, 9037, 1360, 509, 9960, 527, 3927, 6222, 261, 970, 248, 13482, 13854, 11, 2632, 120, 487, 2942, 259, 365, 509, 19520, 4963, 393, 90, 193, 24, 1785, 10959, 7, 3778, 397, 920, 11, 10, 23, 851, 14, 18243, 359, 28, 379, 10, 23, 2942, 14, 6277, 8, 68, 221, 1233, 1020, 17293, 245, 41, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,022
10,022
– तिलक घिमिरे त्यसदिन काठमाण्डौका लागि ढीला गरी साँझ सवा ६ बजे काँकडभिट्टा (झापा) बाट मेट्रो डिलक्सको रात्रीबस छुट्यो । ३५ सिटे गाडीमा लगभग ६० जनाको यात्रा थियो । कोही आउजाउ गर्ने बाटामै थचक्कै बसिरहेका थिए भने कोही चामलको बोरामाथि बिराजमान थिए । कोही चाँही चमेरो तरिकामा दुबै हातले माथिल्लो डण्डीमा समाएर उभिएका थिए । गाडीमा अधिकांश यात्रु महिला थिए, थोरै पुरुष । कुनै महिलाका साथमा त तीन वटासम्म बालबच्चा थिए । जाडोको समय अनि तराईको सिरेटो, त्यसमा थप बसको अगाडिको सिसा फुटेकाले प्लास्टिकको टेप लगाएर टाँसेको रहेछ । मधेसवादी दलका धर्तिपुत्रहरुले फुटाएका रे । अगाडीबाट हावा लिक भइरहेको थियो र चिसोले सबैजना कठ्याङगि्रइरहेका थिए । लालाबाला चाँचाँ र चुँचुँ गर्दै थिए भने कसै-कसैले चाँही एउटै सिटको टिकट ४ जनासम्मका लागि काटेकाले विवाद गर्दै थिए । सहचालक भाइ यात्रुहरुलाई जवरजस्ती पछाडि धकेल्दै र कोच्दै थिए भने बाहिर काउण्डरका टिकट काट्नेहरु अरु मानिस थप्ने सुरमा बोलाउँदै थिए । मैले टिकट दुई नम्बर सिटको काटेको थिएँ । तर ९ नम्बरमा बस्नुपर्ने सौभाग्य मिल्यो । बसका गुरुजीको ठूलो भुँडी थियो र कण्डक्टर चाँही लट्टे कपाल पालेका भुसतिघ्रे थिए । तर, सहचालक मरञ्च्याँसे थिए । यी सबै त्यसबखतका पृष्ठभूमि हुन् । गाडीको गति लगभग ८० को भन्दा कम थिएन । त्यसैबीचमा, पछाडिबाट तीन बच्चावालाकी आमा उठेर अगाडि आइन् । अनि गाडी रोक्नका लागि अनुरोध गरिन् । उनले आˆना बच्चाहरुलाई पिसाब लागेको बताइन् । “गाडी अहिले रोक्न मिल्दैन, हामी कम्पिटिसनमा छौं” । जगल्टे कण्डक्टर कड्किए । “डिलक्स गाडीमा चड्नेले पानी खानु पहिला सोच्नुपर्दैन” ? उनी अझ ठूलो स्वरमा बम्किए । ती महिला नाजवाफ भएर आफ्नो सीटमा फर्किइन् । म पनि बाटामा प्यास लाग्न सक्छ भनेर ल्याएको पानी पिउनै लाग्दा झसङ्ग भएँ । किनकि डिलक्स बसको सिस्टम त यात्रुलाई पिसाब लाग्दा गाडी नै नरोक्ने पो रहेछ । मैले पिउनै लाग्या पानी पिइँन । लगभग १० मिनेटजति पछि एकजना नेपाली-हिन्दी मिश्रति भाषामा पछाडिबाट तराई मूलका युवकले कराए “हाम्लाई पेसाब लागिरहेको छ, हे गुरुजी गाडी रोक्नुस् न” । गुरुजीले नसुनेको झै गरे । उही जगल्टे कण्डक्टर पुनः कड्किए । केटो चुपचाप भयो । हिँडेको साढे २ घण्टा जति भएपछि पेडै पेडा पाउने बरमझिया भन्दा थोरै पश्चिमपट्टकिो एक धानखेत छेउको होटल अगाडि गाडी रोकियो । त्यो होटलबाहेक आसपासमा अन्य घर थिएनन् । सुदुरपूर्वबाट राजधानी चल्ने दुई वटा गाडी रोकिरहेका थिए । कोही गाडीबाट ओर्लँदै थिए, कोही टाउको समाएर वाकवाकी गर्दै थिए । नजिकै, कोही पाइन्टको फस्नर समाउँदै पिसाव फेर्न दौडिरहेका देखिन्थ्ो । म पनि सोही नित्य कर्ममा दौडिएँ । तर, सातजना पछाडि मेरो पालो आयो । लाइनमा बसेँ । पालो त आयो तर झण्डै वमिट गरेको मैले । शौचालय यति धेेरै दुर्गन्धित थियो कि भनी साध्य छैन । त्यहाँ छिर्न नसकेर म पिसाब नगरी अलि भित्रपट्टकिो शौचालयमा गएँ, त्यहाँ पनि उस्तै । सबैले ढोका बाहिरबाट गर्ने रहेछन् मैले पनि अˆठ्यारो मान्दै बाहिरबाटै मुत्र बिर्सजन गरिदिएँ । हात धोएर छेउको बाटो आउँदा-आउँदै भान्सा कोठा देखियो । राम राम, हेरिनसक्नु रहेछ त्यो किचन । डुङडुङी गनाइरहेको थियो । भोलिका लागि काटेर राखेको भण्टा र मुला ओइलाइसकेका थिए । भित्र हाँस्दै काम गरिरहेका कुक मित्रहरुको सरसफाइ त झन फोहोर उठाउँदै हिड्ने नगरपालिकाको कर्मचारीको जति पनि थिएन । झ्यालबाट हेर्दा भित्र हिलै-हिलो देखिन्थ्यो । दुर्गन्ध सहन नसकेर हो कि किन हो, एकजना वेटर मुखमा माक्स लगाएर सरसमान मिलाउँदै थियो । मैले पनि त्यो दुर्गन्ध खप्न सकिँन र अगाडि बढेर टेबल छेउमा बसे । एक जना वेटर केटो आएर टेबलमा एउटा खण्डे थाल थपक्क राखिदियो । त्यस थालमा प| इ गरेको चाउचाउ, एक डाडु जति टमाटर र मुला मिसाएको अचार, अलिकति खसि-बाख्राको आन्द्राको भुटुवा, एउटा चम्चा, चिसो पुरी २ वटा अनि मस्यौरा र आलुको झोलवाला तरकारी सानो एक कचौरा थियो । खाजाको कम्मिनेसन हेर्दा लाग्थ्यो कि त्यहाँ जे-जे बाँकी थिए, ती सबै ल्याइएको थियो । मैले यो होटलको सरसफाइ चाँहि अलि भएन, साह्रै फोहोर रहेछ भाइ भनेर एकजना लगभग १५ वषर्ीय वेटर केटोलाई भने । उसले त मलाई उल्टै खाउँला झै गरी हेर्‍यो र भन्यो “क्या ल्याङ्ग-ल्याङ्ग गर्ने मान्छे रहेछ यार, भेजा प| इ गर्ने साइको, खाने भए खाने, नत्र साइट लाग्ने खुरुक्क” उसले भन्यो । म त अचम्ममा पो परें । तर, पनि नखाउँ भने दिनभरिको शिकार खाउँ भने कान्छा बाको अनुहार भन्ने लागेर चुप बसे र खान थालें । त्यस्तो भोक लागेका बेलामा अघिपछि भएको भए त एक माना बजाइन्थ्यो होला । तर, त्यसबेला बडो मुस्किलले आधा भन्दा बढी खानै सकिँन । खाँदा-खाँदै भित्तामा टाँसिएको होटलको मेनुको ˆलेक्स पि्रन्टमा आँखा पर्‍यो । जहाँ परिकारको नाम मात्रै थिए, मूल्य लेख्ने ठाउँमा टिपेक्स लगाएर मेटिएको थियो । त्यहाँ हरियो स्टिकर समेत टाँसिएको रहेछ । म अज्ञानीले त्यो बुझ्न सकिँन कि, हरियो स्टिकर त जति धेरै फोहोर छ, त्यस्तो होटललाई पो दिने हो कि ? आधा खाएर उठें र पैसा तिर्न लाग्दा साहुजीलाई सोधेँ । उसले ४ नं. टेबुल हैन तपाई भनेर सोध्यो । मैले हो भन्ने जवाफ दिएँ । उसले क्यालकुलेटर थिच्दै २९० को हिसाब निकाल्यो । म त छक्क परेँ कि, त्यति परिकारको २९० भनेर सुन्दा । सबै सामाग्रीको उच्चतम् हिसाब गर्दा पनि सायद त्यतिलाई रु.५० भन्दा बढ्ता पर्दैनथ्यो होला । मैले भनें-“यति धेरै लिए त ठगी गरेको ठहरिनेछ र प्रशासनलाई उजुरी गर्ने अधिकार हामीलाई पनि छ ।” यति भन्नासाथ एउटै कानमा २ ठाउँमा छेडेर बन्दुकको गोली आकारको दुबै कानमा टप लगाएको दादाजस्तो देखिनेले आएर जोडले मलाई थर्कायो । घिच्ने बेलामा घिच्छस् अहिले पैसा तिर्ने बेलामा बाह्र-सत्तरी ल्याङ्ग-ल्याङ्ग गर्छस् ? परबाट एकजना थप आएर “ठोक न सालेलाई” भनेर थप्यो । म हल्का डराएँ । किनकि उनीहरुका पाखुरा नै मेरा तिघ्राभन्दा ठूला देखिन्थ्ो । तर, पनि रीस चाहिँ साहै्र उठ्यो । यद्यपि त्यहाँ विवाद गरेर रामधुलाइ खानुभन्दा पैसा खरक्क तिर्नै बेस भनेर पूरै पैसा तिरेर गाडीमा आˆनो सीटमा बसंे । भूँडी हल्लाउँदै टुथपिक मुखमा च्यापेर गुरुजी होटलको काउण्टरतिर आएको झ्यालबाट देखेँ । उनलाई होटलको साहुले एक हजार रुपैयाँको नोट कमिसनका रुपमा हातमा थमाइरहेका थिए । म झनै छक्क परंे । सीटमा ढल्किएँ । गाडी गुड्यो । सबैजना खाजाको विषयमा आपसमा गुनासो गर्दै थिए । मैले पनि कण्डक्टरलाई किन यस्तो फोहोर होटलमा गाडी रोकेको भनेर सोधेँ- उही जगल्टे कण्डक्टरले हातमा लिएको सोप ˆवाँक्क फाँको मार्दै टुथपिकले दाँत कोट्र्‍याउँदै जवाफ दियो-‘गाडी किन्ने बेलामा पैसा लगानी गरिदिने साहुजी पो हो त त्यो होटलवाला, हाम्रो साहु र त्यो होटलवाला साहु पार्टनरसीपमा बिजनेस गर्ने गर्‍या छन् के सोल्टी’ । म त पुरै अज्ञानी पो रहेंछु । किनकि राजमार्गका अधिकांश ठूला होटलहरुको त ‘चेन बिजनेस’ पो हुने रहेछ । ठूलो सञ्जाल रहेछ त्यहाँ त । तब त त्यस्ता चुल्ठे मुन्द्रे पालेका रहेछन् । अनि एकान्त स्थानमा होटल बनाएका रहेछन्, ताकि त्यस मोटरका कुनै पनि प्यासेन्जरले अरु पसल वा होटलमा गएर केही नखाउन् र बाध्यकारी भएर त्यहाँ जे छ, सोही खानु परोस् । सीटमा ढल्किएँ, आखाँ चिम्म पारेँ । तर, २९० रुपैयाँको झझल्को आइरह्यो । म एकजना मात्र होइन, त्यहाँ त दिनमा कैयौं गाडी रोक्दा हुन् अनि म जस्ता सयौं यात्रु ठगिँदा हुन् भन्ने मनमा खेलिरह्यो । मोटर आˆनै गतिमा मीठो आधुनिक गीत बजाउँदै दौडिरहेको थियो, म धेरैबेरसम्म निदाउनै सकिँन । तर, बाहिर अन्धकार भएकाले होला, कुन ठाउँ आएको चाल पाइँदैनथ्यो । राति १२ बजे गाडी घ्याच्च रोकियो । खाना खान सब उत्रिनुस् है ! सहचालक कराए । सबैजना आँखा मिच्दै ओर्लिए । कतिपय अघिकै बमिटको इपिसोट पूरा गर्नपट्टि लागे । कतिपय ट्वाइलेटतिर दौडिए । त्यो ट्वाइलेट पनि उही सप्तरीकोभन्दा अझ खस्केको । परैबाट गन्ध आइरहेको थियो । कतिपय ट्वाइलेट नगई बाटामै अध्याँरो कुनापट्टि गए । म खाना खान गए । एकजना लगभग १० बर्ष जतिको देखिने कानमा मुन्द्रा लगाएको बाल मजदुर टेबुल पुछ्दै छेउमा आयो । यति सानो बालक अनि यो मध्यरातसम्म काम लगाउने कस्ता शोषक साहु होलान्, किन यिनको मनमा दया नभएको होला, बालअधिकारको क्षेत्रमा काम गर्नेहरुले पनि किन नदेखेका होलान् जस्ता कुरा एक्कासी मनमा खेल्न थाले । सानो केटोलाई सोधें- ‘भाइ तिम्रो घर कहाँ हो ?’ ‘खाँबा गाड्या ठाउँमा’ उसले ठाडो उत्तर दियो । म छक्क परें । वल्लो पल्लो टेबलमा बस्ने सबै गलल्ल हाँसे । म हल्का सर्माएँ । रातको १२ः२५ मा त्यो सानो बालक जूठो गिलास र प्लेट उठाउँदै किचनमा छिर्‍यो । अर्कोले खाइरहेको चुरोट मागेर तान्यो । म अचम्ममा परें । यति सानो उमेरमा जूठो गिलास प्लेट उठाउने काम अनि धुम्रपान । उसलाई चुरोट दिने व्यक्तिचाँहि ३५ वर्ष जत्रो देखिन्थ्यो । अचम्म रहेछ होटलमा काउण्टरको अगाडि “बालश्रम निषेधित क्षेत्र” भन्ने स्टिकर टाँसिएको थियो । मेनुमा मासु भातको २२० लेखिएको रहेछ । त्यो खाना पनि लगभग त्यस दिनको होइन भन्नेमा निश्चिन्त हँुदा पनि मगाएर खाइयो । पैसा तिर्न लाग्दा साहुले ३४० मागे । मैले २२० भन्दा नतिर्ने अड्डी कसें । किनकि मेनुमा मूल्य त्यही छ । तर “नाकाबन्दीमा २२० मा मासुभात कहाँ पाइन्छ” भनेर साहुजीले हकारे । नाकाबन्दीमा २२० को भ्यालु ३४० हुने रहेछ । तर, पनि गुणस्तर नभएको र बढी पैसा नतिर्ने जिकिर गर्दै जिद्दी गरें । त्यहाँ पनि २ जना भुसतिघ्रे आएर जोडले हर्काए । कुटुम्लाझैं गरे । मैले बाध्य भएर तिरें । त्यहाँ पनि गुरुजीलाई होटलको साहुले रु.१५ सय हातमा थमाउँदै धन्यवाद ज्ञापन गरे । म दिक्क भएँ । थपक्क आˆनै सिटमा गएर पल्टें । मोटर आˆनै गतिमा गीत बजाउँदै दौडियो । “ल ट्वाइलेट बाथरुम, खाजा-साजा खान झर्नुस्” सहचालक भाइ र होटलमा काम गर्ने अर्को केटाको चिच्याइले ब्युँझिएँ । यसो घडी हेरेको त बिहानको ४ बजेर ९ मीनेट गएको रहेछ । आँखा मिच्दै यात्रुहरु ओर्लँदै थिए । प्रायः ट्वाइलेटतर्फ मोबाइलको टर्च अन गरेर लम्किरहेका देखिन्थ्ो । म पनि सोही गतिमा गएँ । ट्वाइलेट पूर्ववर्ती भन्दा फरक थिएन । उही फोहोर, उही अवस्थाकै थियो । तापनि नाक थुनेर काम सकेँ अनि मुख धोइवरि अगाडि गएँ । ‘खाजा तयार छ, तात्तातो छिटो बस्नुहोला’ साहु भन्दै थिए । मैले कतिबेला बनाएको यो खाजा भनेर सोधें , उनले ‘अहिले भर्खरै’ भन्ने जवाफ दिए । पुनः घडी हेरेँ, भर्खरै ४ः२३ भएको रहेछ । मलाई पत्यार लागेन । खाजाको परिकार हेर्दा लाग्थ्यो, त्यो त अघिल्लो दिनको पनि होइन कि जस्तो । २/३ दिन अगाडिको जस्तो लाग्थ्यो । मन मानेन, त्यो बासीजस्तो लाग्ने खाजा नखाने नै निधो गरेँ र चिया मात्र खाने निक्र्याैल गर्दै कालो चिया मागें । पैसा तिर्न लाग्दा त्यहाँ पुन तर्सिएँ । कालो चियालाई पनि ३५ रुपैयाँ रे । मैले अब चाँहि तर्क दिएर बोल्नु उचित ठानिँन । किनकि सबै प्यासेन्जर मलाई वाच गरिरहेका थिए । कस्तो कच्कचे मान्छे रहेछ भन्लान् जस्तो लाग्यो र सरक्क तिरें । एक जना यात्रु खाजाको मोलको विषयमा साहुजीसँग झगडा गर्दै थियो । म नजिकै गएँ । त्यहाँ पूरी-तरकारीको १७० रुपैयाँ संसारमा कहिँ पनि पर्दैन भनेर यात्रु भन्भनाउँदै थिए । तर साहुजी चाहि “यो धार्के हो धार्के, यहाँको चलनै यस्तै छ, खुरुक्क तिर्नुस् नत्र फेरि….।” भन्दै धम्की पूर्ण स्वरमा कराउँदै थिए । म मनमनै सर्तक भएँ, धार्के -धादिङ्ग) त खतरा पो रहेछ । गाडी आˆनै गतिमा बढ्यो । मनमनै सोचें- यो राजमार्गको चलन, नियमै यस्तै होला । बिहान साढे ६ बजे कोठामा पुगें र गाता च्यातिएको पुरानो एउटा किताब पल्टाएँ, जुन उपभोक्ता संरक्षण ऐन र त्यसको नियामावली लेखिएको किताब थियो । जहाँ स्पष्ट रुपमा उल्लेख गरिएको थियो- यात्रुलाई असुविधा व्यवहार गर्न नहुने, ठगी गर्न नहुने तथा असुविधा गर्न नहुने । यदि सवारी साधन तथा त्यसका कर्मचारीहरुबाट त्यस्तो व्यवहार भएमा लाइसेन्स निलम्बन, १० हजारसम्म जरिवाना, ६ महिनासम्म कैद वा दुबै सजाय हुन सक्नेछ । साथै उपभोक्ता ठगी गर्ने महासयहरुलाई पनि कसुर अनुसार कडै कानुन हुने रहेछ । म पुन चकित भएँ र भाव मुद्रामा पुनः सोचमग्न भएँ । आफ्नै ठाउँको शासनप्रतिको गुनासो तथा कार्यान्वयनको फितलोपनामा वाक्क लागेर आयो । सम्भि ँ, ती काउण्टरका दलालदेखि बसका यात्रुहरुलाई असहज यात्रा गराउने यात्रुबसका मरञ्च्याँसे र भुसतिघ्रे सबैलाई । बासी खानाबाट दोब्बरभन्दा बढी पैसा असुली गर्ने सबैलाई । अनि बालश्रमको शोषण गर्नेदेखि फोहोरै-फोहोर भएको होटललाई हरियो स्टिकर प्रदान गर्ने गुणस्तर नापतौलका कर्मचारी सबैलाई सम्झें । कर्तव्य पालना गरे नगरेको भनी नियमनकारी निकायका सपत खाएका प्रहरी कर्मचारीहरु समेतको मौन स्वीकृत तथा मूकदर्शकपना व्यवहार गर्नेसम्मलाई सम्झें । मधेसवादी दलका धर्तीपुत्र नेताहरु तथा तिनका कार्यकर्ताको निसाना-यात्रुबसको सिसादेखि रु. ५ समेत नपर्ने समानलाई ७ गुणामा वृद्धि गरी आफैं मूल्य निर्धारण गर्ने चिया पसलका साहुसम्मलाई सम्झें । सोच्दा-सोँच्दै हैरान भएँ अनि सोच्नै छोडेँ । किनकि त्यस कुकृत्यको अनुगमन गर्ने नियमनकारी निकाय स्पष्टैरुपमा उल्लेख छ कानुनमा । कानुन छ, ऐन छ, नियमावली छ, कार्यविधि पनि छ । सबै छ, तर हामीमा छैन त केवल मानवता । उफ्……. हामीसँग नियमको अभाव नभई नियतकै अभाव रहेछ ।
Opinion
false
[ 0, 325, 11384, 2800, 16419, 2432, 12, 19, 10, 4431, 219, 57, 1253, 13870, 232, 814, 18621, 21532, 10, 17, 11348, 7183, 1872, 6, 11476, 5291, 1608, 926, 5, 1786, 2851, 30, 8838, 1685, 1347, 1143, 646, 38, 5, 1128, 16188, 25, 10, 17, 33, 191, 10, 445, 384, 9218, 11858, 66, 29, 1128, 3322, 6, 14586, 312, 453, 431, 1296, 66, 5, 1128, 13674, 697, 8802, 2853, 8, 1714, 536, 11, 2724, 1241, 7222, 8, 18817, 18, 13955, 66, 5, 8838, 1001, 1958, 188, 1677, 2204, 500, 5, 75, 9236, 2684, 60, 173, 224, 116, 15341, 66, 5, 3202, 6, 137, 276, 1629, 6, 409, 9581, 65, 7, 1288, 298, 556, 6, 320, 6, 9610, 9734, 12, 11, 8920, 6, 15594, 1686, 9533, 30, 6, 1175, 5, 16570, 2019, 1281, 5476, 6934, 259, 4395, 4565, 1512, 5, 2583, 17, 3212, 10, 6307, 417, 38, 9, 2669, 11, 14738, 10257, 3544, 294, 8972, 13053, 66, 5, 2752, 33, 954, 219, 9250, 1577, 161, 9, 1806, 5847, 4323, 71, 66, 29, 5056, 70, 44, 68, 69, 11, 13674, 1148, 2851, 6, 2615, 247, 174, 5968, 19, 8379, 12, 11, 989, 71, 66, 5, 17447, 1772, 11779, 14, 20539, 2324, 1281, 10883, 458, 9, 10002, 458, 66, 29, 488, 12535, 1076, 18, 12, 2615, 7830, 55, 677, 1069, 10514, 4424, 8, 2903, 1960, 66, 5, 257, 2615, 89, 534, 2851, 6, 8379, 6, 1678, 5, 47, 404, 7775, 12178, 11757, 10783, 5, 556, 12, 1965, 10358, 218, 2130, 9786, 38, 9, 10, 44, 1076, 7585, 13674, 10, 59, 14795, 4063, 900, 11, 12, 2130, 68, 650, 15355, 30, 66, 5, 274, 17447, 74, 18, 4156, 744, 8445, 30, 66, 5, 208, 82, 291, 18698, 12, 7155, 112, 5, 923, 6, 1582, 1685, 2186, 10, 6, 158, 216, 924, 5, 861, 428, 8, 7, 2324, 17, 173, 1625, 2709, 98, 835, 8715, 320, 1185, 310, 5, 276, 923, 2242, 12, 19, 1559, 3175, 5, 58, 10, 18576, 33, 12386, 14, 6715, 288, 3930, 5, 213, 6004, 34, 114, 2242, 5261, 7, 155, 6021, 9108, 1341, 8, 922, 332, 5, 2626, 4802, 30, 10, 44, 1076, 7585, 16506, 2377, 2028, 5, 213, 1390, 59, 1872, 8838, 697, 10050, 11, 387, 6101, 1418, 13718, 10656, 332, 121, 126, 1015, 218, 4496, 1672, 2377, 2028, 5, 271, 188, 946, 167, 462, 716, 266, 54, 13328, 8, 2648, 12071, 5, 74, 15, 10, 17, 33, 8, 15306, 2279, 542, 185, 1314, 387, 9249, 69, 4248, 2442, 12379, 7260, 5, 3244, 7183, 1872, 556, 6, 4796, 60, 1958, 14, 6715, 4248, 923, 37, 12847, 9700, 941, 1175, 5, 257, 9249, 69, 4160, 1407, 387, 1373, 435, 161, 23, 5, 1685, 217, 2012, 5463, 186, 1824, 39, 70, 5603, 3673, 3525, 650, 1428, 2324, 17, 1629, 12180, 4464, 11, 272, 33, 474, 213, 702, 746, 14, 5053, 220, 7332, 379, 1391, 1965, 535, 923, 2242, 6220, 10, 23, 332, 5, 1965, 7368, 13004, 30, 6, 6526, 120, 5, 6346, 2626, 4802, 30, 10, 44, 1076, 7585, 1298, 16506, 2377, 2028, 5, 14212, 14235, 163, 5, 11114, 2375, 143, 1051, 812, 407, 10, 14273, 69, 2090, 591, 537, 3306, 61, 1166, 635, 158, 2204, 795, 15565, 1034, 65, 26, 1444, 10194, 5937, 6, 1160, 320, 923, 10683, 5, 115, 1160, 2193, 7773, 8, 152, 159, 3931, 5, 14048, 2901, 17, 595, 3149, 89, 224, 923, 2181, 3063, 66, 5, 1128, 923, 17, 12367, 2846, 1677, 1128, 3381, 18817, 18, 50, 44, 462, 98, 71, 66, 5, 2507, 7, 1128, 10239, 166, 6, 14128, 23, 18, 967, 1960, 20490, 9551, 3191, 3063, 153, 5599, 108, 65, 5, 74, 15, 885, 9411, 2179, 8, 3191, 2028, 161, 5, 274, 603, 3076, 2324, 229, 9475, 1324, 5, 8377, 4128, 161, 5, 9475, 60, 1324, 47, 2048, 504, 10436, 28, 257, 5, 3998, 943, 1281, 30, 13129, 10, 20655, 38, 146, 1020, 18259, 104, 5, 621, 15523, 8577, 74, 6715, 1757, 2036, 477, 15565, 1034, 65, 3998, 8, 13382, 7, 621, 15, 4215, 5, 1641, 2743, 9527, 25, 4108, 257, 15, 148, 22207, 780, 13973, 5451, 488, 1024, 918, 1498, 9087, 1085, 7081, 161, 5, 536, 5378, 3248, 5937, 6, 612, 3007, 10010, 8183, 12549, 2919, 3437, 5, 588, 588, 7, 8613, 23, 7099, 1175, 115, 146, 2962, 5, 4897, 442, 280, 6705, 34, 6273, 5779, 38, 5, 2638, 12, 19, 6224, 1351, 789, 4983, 33, 9, 12290, 832, 435, 737, 4020, 66, 5, 477, 18192, 46, 882, 867, 44, 16268, 6, 5767, 60, 4777, 2974, 11273, 12679, 1147, 2587, 812, 15, 924, 5, 6986, 17, 1438, 477, 9426, 69, 70, 303, 3503, 11153, 5, 17262, 5947, 8577, 20, 146, 350, 649, 1824, 504, 8322, 4817, 43, 1872, 1686, 14490, 2504, 1960, 38, 5, 257, 15, 115, 17262, 665, 131, 450, 10062, 161, 23, 9, 320, 3743, 10248, 5534, 4128, 5, 26, 174, 504, 8322, 14212, 1440, 10248, 8, 102, 3019, 30, 5198, 298, 2387, 4753, 12450, 5, 291, 5198, 8, 306, 1571, 505, 28, 16555, 7, 26, 801, 6465, 812, 17809, 9, 12290, 2052, 2946, 14481, 7, 5814, 2212, 91, 70, 954, 552, 1588, 6, 13794, 6, 13557, 10923, 102, 13506, 7, 2669, 10230, 143, 224, 276, 74, 4960, 9169, 9, 5313, 6, 14578, 2709, 1654, 816, 26, 11583, 9169, 38, 5, 8332, 6, 216, 11805, 23, 2616, 1438, 6819, 146, 621, 750, 70, 2466, 805, 1677, 271, 82, 3977, 38, 5, 257, 21, 1160, 6, 5767, 14149, 2036, 1452, 7, 7800, 2974, 1175, 1772, 185, 1824, 1685, 299, 504, 969, 520, 439, 504, 8322, 14212, 14, 29, 5, 1062, 60, 377, 10, 9791, 665, 6513, 219, 6526, 57, 2847, 108, 21, 9, 5076, 213, 9790, 6469, 914, 70, 6971, 914, 25, 916, 1175, 526, 18, 7, 4397, 719, 306, 1571, 505, 25, 6284, 6, 7, 1338, 99, 1338, 7, 6228, 4095, 770, 665, 15827, 332, 1062, 5076, 5, 74, 60, 4230, 8, 941, 1777, 141, 5, 274, 15, 7478, 6513, 29, 12597, 6, 4461, 665, 6513, 29, 6492, 753, 6, 3125, 53, 3298, 11041, 4128, 9, 837, 1393, 141, 5, 1028, 5798, 1489, 2499, 234, 135, 16, 99, 60, 26, 43, 252, 13499, 7015, 668, 5, 274, 3642, 10777, 8203, 11, 1402, 158, 118, 837, 69, 10062, 161, 23, 5, 7572, 70, 1385, 2846, 13483, 17426, 6, 1160, 6, 1030, 864, 6, 10, 22207, 11, 1872, 1373, 1084, 2319, 8, 1261, 1750, 21, 5, 1061, 5168, 6, 157, 295, 1677, 594, 3010, 491, 8895, 7991, 1686, 7848, 593, 38, 5, 621, 5136, 10, 11784, 18, 103, 17426, 6, 1175, 5, 74, 148, 6720, 34, 11, 115, 1647, 10062, 161, 23, 146, 7, 5136, 10, 11784, 18, 60, 812, 85, 2974, 379, 1028, 1160, 14, 941, 189, 20, 146, 121, 1402, 4691, 13495, 141, 9, 549, 5231, 4248, 11698, 535, 14, 4540, 161, 5, 1062, 247, 988, 15528, 2176, 1742, 185, 18033, 5, 257, 20, 53, 1587, 425, 161, 5, 1062, 2172, 59, 3615, 8322, 3719, 384, 458, 852, 722, 10, 6, 7477, 5160, 926, 5, 74, 60, 9373, 1777, 161, 146, 7, 1047, 5168, 6, 852, 722, 185, 5013, 5, 82, 3536, 6, 12826, 108, 7477, 150, 15, 2385, 1047, 14, 3553, 5583, 158, 10, 21392, 2543, 3547, 668, 5, 257, 10544, 70, 1493, 119, 650, 85, 2805, 60, 4840, 28, 3032, 11833, 9, 786, 14, 2440, 25, 365, 928, 15, 13, 995, 943, 18098, 1148, 3795, 8, 143, 491, 13, 30, 8428, 7299, 6, 1790, 8536, 1714, 3795, 8, 6805, 1852, 2689, 581, 1093, 1925, 11, 1440, 808, 11, 377, 17291, 33, 382, 5, 1914, 4129, 461, 2499, 10, 14254, 3517, 337, 114, 549, 4483, 2499, 3954, 70, 68, 8704, 34, 6469, 914, 70, 6971, 914, 578, 337, 121, 1036, 17, 1824, 298, 1440, 213, 6896, 44, 10, 23, 1126, 11, 14, 332, 185, 298, 926, 5, 74, 5578, 16439, 161, 5, 3244, 10798, 18357, 37, 1652, 20510, 168, 991, 153, 5599, 108, 65, 5, 274, 15, 9, 34, 68, 2422, 1986, 69, 1084, 16674, 5, 3228, 621, 989, 109, 588, 4720, 737, 6101, 168, 549, 3307, 2387, 5231, 69, 6679, 185, 4117, 549, 8703, 8838, 10, 18576, 65, 13328, 8, 556, 141, 30, 5, 2421, 9786, 9713, 1960, 1832, 12577, 370, 4817, 5808, 1965, 535, 1160, 6, 19342, 523, 123, 6986, 17, 13741, 5, 389, 1160, 6, 11698, 11, 26, 93, 322, 6, 2757, 9531, 12, 88, 2581, 12405, 4620, 66, 5, 74, 10, 5375, 9373, 1036, 141, 30, 5, 13328, 8, 12732, 2028, 161, 5, 923, 6984, 926, 5, 14738, 8332, 6, 371, 10, 4835, 1447, 71, 66, 5, 257, 15, 10, 44, 1076, 7585, 14, 350, 223, 2974, 1160, 8, 923, 6660, 6, 185, 4540, 161, 70, 6346, 2626, 4802, 30, 10, 44, 1076, 7585, 11, 2581, 656, 194, 131, 10, 22207, 11587, 2387, 2766, 161, 6, 13301, 1832, 12577, 370, 11, 5695, 10, 6, 5588, 108, 526, 8183, 1587, 3223, 70, 3259, 6004, 34, 5005, 2499, 549, 396, 8459, 11698, 535, 941, 20, 60, 115, 1160, 2709, 7, 212, 11698, 9, 115, 1160, 2709, 11698, 12653, 398, 131, 8, 14868, 25, 906, 526, 27, 105, 15432, 45, 5, 74, 60, 3574, 148, 6720, 34, 941, 1905, 141, 2697, 5, 3244, 2670, 12, 1001, 991, 1160, 199, 60, 62, 2989, 23, 14868, 45, 941, 40, 1175, 5, 218, 2109, 1175, 621, 60, 5, 2698, 60, 1834, 1806, 1312, 7636, 918, 3491, 30, 900, 11, 12, 4108, 5, 276, 14107, 510, 1160, 2045, 4108, 7, 15252, 291, 4996, 12, 75, 15, 15306, 8078, 18, 11, 677, 2115, 50, 1160, 8, 1029, 72, 7478, 785, 108, 9, 1782, 1943, 266, 621, 750, 379, 885, 6101, 11802, 108, 5, 13328, 8, 12732, 2028, 5547, 10061, 161, 12015, 61, 3586, 161, 5, 274, 852, 722, 322, 6, 21730, 1185, 16135, 5, 74, 1824, 90, 1074, 621, 60, 1161, 8694, 923, 2181, 685, 112, 276, 74, 519, 4866, 1958, 5795, 4794, 112, 53, 2864, 238, 15362, 5, 4996, 10, 18576, 69, 4524, 9049, 1306, 279, 17352, 3191, 1973, 1449, 74, 85, 7362, 116, 16408, 69, 10062, 161, 23, 5, 274, 488, 10275, 422, 6979, 978, 927, 123, 3578, 7390, 3547, 5, 1304, 333, 814, 923, 16567, 2608, 10683, 5, 1238, 837, 2837, 7241, 2789, 337, 2775, 264, 17447, 272, 33, 474, 5, 14738, 1261, 8330, 458, 19178, 5, 824, 234, 96, 1672, 3451, 6, 505, 1210, 68, 2367, 364, 24, 6162, 2469, 5, 824, 18916, 523, 3191, 2028, 5, 115, 18916, 15, 6346, 3090, 6, 168, 1015, 11792, 30, 6, 5, 1036, 69, 17, 11531, 3899, 38, 5, 824, 18916, 10, 20678, 10, 17, 33, 191, 12333, 2527, 18, 65, 10985, 6162, 1533, 5, 74, 1238, 837, 1533, 5, 1824, 1685, 217, 618, 812, 6, 1925, 3795, 8, 918, 3491, 33, 1852, 929, 2740, 15528, 16236, 458, 5534, 1324, 5, 943, 816, 2053, 276, 21, 11853, 116, 46, 1162, 7718, 2256, 969, 44, 11698, 5046, 7, 350, 4752, 2864, 7674, 590, 6979, 5098, 6, 144, 46, 25, 259, 15, 350, 13654, 12, 5046, 519, 83, 10, 11765, 2864, 2437, 1393, 5, 816, 14212, 14, 4540, 141, 70, 62, 7479, 2545, 159, 1194, 20, 3219, 62, 1385, 161, 954, 10, 6004, 1407, 491, 45, 1062, 9115, 451, 3223, 5, 74, 9373, 1777, 141, 5, 504, 5501, 17129, 10248, 8, 585, 82, 7012, 4298, 15632, 5, 74, 5578, 4387, 8, 474, 161, 5, 2320, 6, 333, 358, 4032, 43, 115, 816, 2053, 10, 8044, 6896, 15725, 9, 8449, 11273, 146, 2962, 8, 9604, 108, 21, 5, 258, 11, 18786, 6, 7501, 13461, 8841, 926, 5, 74, 4230, 8, 1777, 141, 5, 943, 816, 2415, 10, 8044, 6896, 15725, 8449, 3835, 46, 276, 10, 17435, 5, 2407, 7501, 189, 530, 1577, 161, 2042, 1786, 80, 680, 12615, 11153, 5, 4230, 1175, 1160, 8, 19342, 6, 320, 213, 6789, 10432, 10, 15267, 164, 332, 53, 10, 11784, 18, 17426, 6, 38, 5, 1030, 864, 8, 2307, 5901, 6, 143, 3282, 2040, 1175, 5, 115, 1238, 15, 1685, 291, 3152, 386, 53, 8, 330, 6947, 1516, 84, 17310, 15, 74, 11477, 11342, 382, 5, 549, 5231, 4248, 11698, 11, 175, 6983, 263, 30, 5, 257, 143, 3282, 158, 10, 23, 523, 461, 148, 8808, 34, 3340, 8317, 5, 3244, 1030, 864, 8, 594, 516, 13, 5, 47, 213, 252, 12, 7886, 8, 143, 3282, 43, 2307, 1621, 84, 1194, 847, 332, 185, 11698, 7368, 1392, 8070, 5, 3511, 8, 143, 3282, 10, 6, 9465, 2224, 175, 6983, 40, 1175, 5, 274, 15, 2347, 590, 9, 118, 549, 10, 23, 523, 461, 7635, 71, 19811, 7776, 5, 621, 15, 143, 174, 2130, 68, 650, 15355, 30, 1440, 808, 11, 6412, 12, 474, 5, 4954, 7142, 2553, 6152, 120, 5, 257, 1782, 266, 7619, 141, 5, 621, 15, 1965, 535, 14, 1160, 6, 11698, 11, 3553, 4830, 140, 2581, 12405, 1960, 2667, 8018, 120, 5, 74, 9681, 7260, 5, 298, 2387, 10, 18576, 69, 2851, 8, 1029, 3955, 8317, 5, 4996, 10, 18576, 69, 4524, 279, 17352, 3191, 855, 5, 213, 59, 18916, 19154, 7, 8332, 70, 627, 719, 837, 13167, 6220, 332, 17447, 1772, 9, 1160, 8, 46, 25, 258, 5243, 6, 11913, 6676, 11, 20999, 2028, 161, 5, 2488, 6363, 4522, 6, 60, 637, 6, 247, 814, 18, 404, 8888, 2537, 251, 1175, 5, 1261, 8330, 458, 11779, 12367, 2846, 66, 5, 3206, 18916, 373, 1479, 6, 8245, 384, 1971, 109, 14822, 3063, 153, 5599, 108, 65, 5, 74, 15, 885, 4524, 13382, 5, 18916, 233, 11475, 158, 611, 924, 5, 6346, 2974, 7, 6346, 265, 96, 38, 5, 10, 4217, 4767, 9193, 6060, 46, 2129, 161, 276, 1963, 5378, 435, 181, 18, 91, 320, 13382, 5, 62, 1385, 719, 376, 379, 2220, 4538, 84, 65, 2370, 1364, 6918, 45, 11698, 192, 66, 5, 257, 12287, 856, 21, 8332, 185, 4540, 141, 10, 7, 58, 8108, 3724, 45, 53, 1587, 425, 5, 1298, 6363, 4522, 5547, 3724, 247, 358, 7737, 16, 1175, 5, 377, 19003, 7626, 5, 8332, 6, 5168, 1438, 6819, 7, 115, 60, 1881, 3152, 15, 386, 146, 401, 5, 10, 20576, 56, 320, 6, 401, 6819, 5, 221, 5951, 23, 7, 115, 10, 3351, 1093, 770, 8332, 16071, 37, 14727, 6239, 9, 2003, 90, 1338, 330, 3533, 1407, 69, 59, 71, 1613, 2003, 263, 8317, 5, 549, 5231, 4248, 621, 1443, 47, 495, 2028, 161, 5, 1613, 2003, 14, 15, 1786, 322, 1512, 5, 257, 169, 14149, 2142, 1322, 13542, 1808, 6567, 91, 161, 23, 5, 3244, 82, 15306, 8078, 18, 377, 50, 384, 882, 66, 5, 1184, 11583, 2377, 2989, 916, 1175, 3808, 11354, 401, 1547, 9, 1457, 2387, 7619, 141, 5, 26, 174, 1958, 8332, 6, 10, 10501, 6, 371, 11698, 535, 63, 6199, 71, 38, 5, 74, 2507, 13382, 5, 621, 5058, 327, 70, 1791, 1943, 6, 734, 722, 322, 4132, 12001, 161, 15, 2543, 185, 1958, 6159, 437, 23, 1960, 66, 5, 47, 11698, 535, 8599, 14616, 4649, 8638, 20, 4649, 8638, 7, 2128, 1328, 69, 726, 379, 665, 15827, 12474, 337, 6228, 704, 9221, 7053, 192, 6048, 622, 4496, 272, 1960, 66, 5, 74, 15940, 69, 7569, 44, 7260, 7, 4649, 8638, 204, 2921, 270, 2195, 52, 60, 2472, 941, 1175, 5, 923, 10, 18576, 69, 4524, 6751, 5, 15940, 69, 5272, 141, 70, 21, 9597, 1328, 7, 830, 69, 726, 668, 5, 637, 2375, 232, 814, 4333, 1485, 141, 9, 1453, 138, 18288, 6, 1078, 102, 2780, 3955, 33, 474, 5547, 253, 1906, 723, 803, 9, 467, 330, 6758, 7153, 2040, 2780, 38, 5, 1061, 893, 88, 336, 51, 38, 70, 1958, 14, 18393, 1524, 24, 715, 7, 4840, 24, 715, 22, 18393, 24, 715, 5, 548, 825, 1000, 22, 2161, 6549, 17, 1028, 1524, 2355, 3278, 5154, 7, 217, 93, 116, 3870, 7, 232, 5294, 3409, 50, 1714, 1902, 67, 8156, 5, 230, 1906, 4840, 25, 939, 5177, 344, 15, 7160, 92, 16506, 69, 424, 40, 1175, 5, 74, 1443, 9109, 7260, 9, 2749, 3165, 8, 1298, 972, 61, 7052, 7260, 5, 509, 6297, 977, 4052, 1447, 22, 7543, 14650, 5893, 8, 50, 2387, 3298, 1324, 5, 16185, 91, 10, 5547, 271, 19342, 12, 4645, 132, 556, 12, 11779, 14, 6870, 646, 807, 1958, 5291, 12, 74, 18, 4156, 744, 8445, 30, 9, 2130, 68, 650, 15355, 30, 1637, 5, 10, 3351, 1238, 17, 7696, 168, 118, 549, 11540, 25, 1637, 5, 276, 13396, 6, 6194, 25, 132, 2974, 69, 70, 6743, 1451, 18, 16, 1160, 14, 5136, 10, 11784, 18, 359, 25, 2347, 19782, 12, 678, 1637, 14189, 141, 5, 3025, 2863, 120, 3104, 1020, 5499, 1943, 6125, 190, 7680, 5935, 12, 149, 6549, 103, 6, 5482, 2588, 22, 5796, 44, 12854, 5893, 1524, 25, 116, 14, 14189, 141, 5, 16570, 2019, 11453, 6934, 2447, 22, 5238, 2180, 6, 18038, 33, 70, 8773, 9014, 5291, 6, 9610, 132, 3553, 198, 103, 4015, 1745, 14, 301, 5696, 8, 776, 57, 2916, 594, 1695, 25, 2003, 2115, 12, 11698, 116, 14, 14189, 141, 5, 972, 685, 70, 1529, 5847, 458, 9370, 7260, 276, 6835, 69, 5658, 161, 5, 3244, 291, 867, 3192, 744, 6, 1046, 25, 5499, 1943, 1221, 893, 69, 1926, 336, 13, 424, 8, 5, 424, 379, 803, 379, 3401, 379, 3146, 15, 13, 5, 82, 379, 47, 155, 8, 104, 60, 1939, 13928, 5, 580, 4722, 32, 9221, 7430, 830, 6, 1240, 1699, 7097, 96, 1240, 1175, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,023
10,023
कांग्रेस महाधिवेशनले एक कार्यकालका लागि पारित गर्ने नीति तथा कार्यक्रम कहिल्यै पनि खराब हुँदैन । तर, महाधिवेशनले पारित गरेको नीति तथा कार्यक्रम कार्यान्वयन भएको छ कि छैन, त्यस्ता पारित नीति तथा कार्यक्रमलाई समयसापेक्ष परिवर्तन गरी सान्दर्भिक बनाएर कार्यान्वयनमा लगियो कि लगिएन भन्ने विषयमा अहिले बहस आवश्यक छ । अहिलेसम्म हेर्दा नीति तथा कार्यक्रमको कार्यान्वयन र अनुगमनको कार्य ज्यादै नै फितलो छ । यो विषयमा १३औँ महाधिवेशनपछि प्रगति गर्न आवश्यक छ । र, हामी गर्छौं । विधान संशोधनमा चुक्यौँ पार्टी विधानमा महाधिवेशन भएको र हुने वर्षबाहेकका वर्षमा महासमिति बैठक बस्ने भन्ने उल्लेख छ । तर, १२आँै महाधिवेशनपछि एकपटक मात्रै महासमिति बैठक बस्यो । मुलुक र राष्ट्रिय राजनीतिमा भएका परिवर्तनलाई पार्टीमा कसरी लागू गर्ने भन्ने अहिलेसम्म स्पष्ट धारणा आएको छैन । नयाँ संविधान निर्माण र संविधानमा संघीयता उल्लेख गर्ने काम कांग्रेस नेतृत्वमा भयो । संविधान निर्माणमा नेतृत्व गरेको व्यवस्थापिका संसद्को सबैभन्दा ठूलो पार्टी कांग्रेसको संविधान जारी भएपछि पहिलोपटक महाधिवेशन हुँदै छ । तर, संविधानमा उल्लेख भएका विषयवस्तुअनुरूप पार्टीको महाधिवेशन गर्न कांग्रेस चुकेको छ । संविधानमा उल्लेख भएको सात प्रदेशको खाकासहित बुथ समितिबाटै महाधिवेशनको प्रक्रिया कांग्रेसले सुरु गर्नुपथ्यो । त्यसो गर्न सकेको भए मुलुकमा त त्यसको असर पथ्र्यो नै, विश्वको ध्यान पनि कांग्रेस महाधिवेशनले तान्न सक्थ्यो । त्यसमा कांग्रेस चुकेकै हो । हामीले संविधानअनुरूप विधान संशोधन त गर्‍यौँ तर त्यो अन्तिम अवस्थामा आएर मात्र सम्भव भयो । विधान संशोधन गरी अञ्चलको सट्टा प्रदेश केन्द्रीय समितिबाट निर्णय गरेर राखियो । एउटा अञ्चलबाट एक सदस्य निर्वाचित हुने व्यवस्था रहेकोमा एउटा प्रदेशबाट दुई राख्ने व्यवस्था गर्नुबाहेक विधानमा अन्य कुनै उल्लेख्य व्यवस्था परिवर्तन भएन । त्यो कांग्रेसको दोस्रो कमजोरी हो । संविधान जारी हुने वेला नै कांग्रेस महाधिवेशनको सरगर्मी सुरु भइसकेको थियो । त्यसको ६ महिनापछि हुन लागेको महाधिवेशनमा पनि कांग्रेसले संविधानमा भएका व्यवस्थाअनुरूप विधानलाई परिमार्जन गरेर, व्यवहारमा कार्यान्वयन गर्दै महाधिवेशनबाट पारित गरी लैजाने गृहकार्यसमेत गर्न सकेन । संविधानअनुरूप प्रदेशमा कांग्रेसको कस्तो संरचना बन्ने भन्ने विषयमा बहस गरी निर्णय गरेको भए त्यसले विश्वलाई सकारात्मक सन्देश दिन सक्थ्यो । दुर्भाग्य, त्यो हुन सकेन । पार्टीले संविधानअनुरूप पार्टीको विधान संशोधन गर्न समिति बनाएको थियो । तर, त्यो समितिमा रहेका साथीहरूले विश्वलाई नै सकारात्मक सन्देश दिने तरिकाले आफ्नो काम प्रभावकारी ढंगले गर्न सक्नुभएन । समितिको प्रतिवेदन महाधिवेशन उद्घाटन हुन तीन दिन मात्रै बाँकी रहँदासम्म पेस नभएपछि केन्द्रीय समितिले प्रत्येक प्रदेशबाट दुई–दुईजनाका दरले १४ जना सदस्य बनाउने निर्णय गर्‍यो । विधानमा त्यो व्यवस्था गर्दा भूभाग र जनसंख्यालाई आधार बनाइएन । भाग लगाएजस्तै गरी एउटा प्रदेशका नाममा दुईवटा कोटा छुट्याउने काम भयो । यो सान्दर्भिक र जायज हुनै सक्दैन । केन्द्रीय समितिले गलत निर्णय गरे पनि हामीले गलतसमेत भन्न सकेका छैनौँ । प्रदेशमा रहेका अञ्चल, जिल्ला र पार्टीका क्रियाशील सदस्यको संख्याअनुसार कुन प्रदेशलाई कति केन्द्रीय सदस्य दिने भन्ने छुट्याउनुपथ्र्याे । त्यसमा जनसंख्यालाई पनि आधार बनाएको भए पनि हुन्थ्यो । सोच्दै नसोचेर जे मन लाग्छ, त्यही गरियो । समावेशीका नाममा गल्ती अहिले केन्द्रीय समितिका लागि विधानमा निर्धारित पदमा आकांक्षी धेरै देखिएका छन् । भ्रातृसंस्थाका महाधिवेशन गर्न नदिइएकाले पार्टीमा नेतृत्व आकांक्षी धेरै हुनु स्वाभाविक हो । तर, सबैलाई केन्द्रीय समितिमा एडजस्ट गर्ने नाममा पद बढाउन हुँदैन । यस विषयमा १२औँ महाधिवेशनमा ठूलो गल्ती भएको हो । महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, मधेसीलाई समावेशीकरण गर्ने नाममा गल्ती भयो । उनीहरूलाई समावेशीकरण त गर्नुपर्छ तर हामीले पहिलोपटक नै महाधिवेशन प्रतिनिधि बनाई केन्द्रीय सदस्यका लागि कोटा छुट्याएर त्यसमा बढुवा गर्ने काम गर्‍याँै । त्यो पूर्णतया गलत थियो । समावेशीकरणलाई तल्लो तहबाट बिस्तारै निरन्तर प्रक्रियाबाट माथिल्लो तहसम्म पुर्‍याउनुपथ्र्यो । त्यो हुन नसकेपछि अहिले हामीले गरेको निर्णय गलत थियो भनेर स्विकार्न सक्नुपर्छ । १३औँ महाधिवेशनमा पनि अर्को गल्ती हुँदै छ । प्रत्येक प्रदेशमा दुईजनाका दरले केन्द्रीय सदस्य बनाउने निर्णय गरियो । तर, पार्टीको प्रदेशमा कस्तो संरचना निर्माण हुने भन्ने केही तय भएको छैन । पहिला गर्नुपर्ने काम त्यो थियो । संविधानमा उल्लेख गरेकाले प्रदेशको संरचनामा जानैपर्ने बाध्यता भएकाले मात्रै निर्णय गरियो । सँगसँगै गर्न सकिने केन्द्रीय महाधिवेशनका लागि निर्वाचित भएका प्रतिनिधिबाटै गर्न सकिने प्रदेशको चुनाव गर्न सकिएन । त्यो चुनाव गरिदिएको भए केन्द्रीय सदस्यका आकांक्षीको संख्या घट्थ्यो । प्रदेशमा कांग्रेसको सांगठनिक कार्य पनि विस्तार हुन्थ्यो । संविधानमा उल्लेख गरिएको सीमाअनुरूपका प्रदेशबाट आएका प्रतिनिधिले प्रदेशको कार्यसमिति पनि चुनिदिएको भए अहिलेको झमेला खत्तम हुन्थ्यो । यो केन्द्रीय समिति बैठकबाट निर्णय गरी विधान संशोधन प्रस्तावमा उल्लेख गर्नुपर्नेमा नगरेर हामीले अवसर चुकायौँ । प्रदेशको सांगठनिक संरचना प्रदेशको सांगठनिक संरचना पनि अहिले भएको केन्द्र, जिल्ला, क्षेत्र र एकाइ समिति जस्तै हुने हो । प्रदेशबाट आएका महाधिवेशन प्रतिनिधिहरू विधानमा उल्लेख भएका पदाधिकारी र सदस्य चुनेर ‘प्रदेश कांग्रेस समिति’ बनाउने हो । केन्द्रीय समितिको बैठकबाट महाधिवेशन सम्पन्न भएलगत्तै महासमिति बैठक बसेर प्रदेशमा पार्टीको संरचना कसरी निर्माण गर्ने भन्ने निर्णय लिने भनिएको छ । तर, महाधिवेशन गर्न गाह्रो भइरहेको अवस्थामा तत्काल कसरी महासमिति बैठक बस्छ ? यो धेरै गाह्रो कुरा हो । महाधिवेशनमा पनि यस विषयमा आवाज त उठ्ला तर, त्यो आवाज त्यहीँ खत्तम हुन्छ, अघि बढ्नेवाला छैन । राजनीतिमा समय एकपटक आउँछ, सधैँ आउँदैन । महाधिवेशनपछि महासमिति बोलाएर निर्णय गरी कार्यसमिति बनाउँदा अर्को पाँच वर्ष लाग्छ । यसले पार्टी संगठनको क्रियाशीलता र सशक्तीकरणमा असर पार्ने निश्चित छ। नेतृत्वको कमजोरी पार्टी सिस्टम बिग्रनुमा नेतृत्वको कमजोरी त छ नै । त्यसमा केही हदसम्म बनेको नीति कार्यान्वयन नहुनु पनि कमजोरी हो । कांग्रेस ‘मास–वेस्ड’ पार्टी हो । तसर्थ कांग्रेसको नीति तथा कार्यक्रम एउटै हुन्छ । जसलाई केन्द्रीय समितिले पास गरी महाधिवेशनको फ्लोरमा पेस गरिन्छ । महाधिवेशनले पास गरेको सो नीति तथा कार्यक्रमलाई व्यवहारमा सफल कार्यान्वयन गर्न नेतृत्व लिन सक्छ भन्ने लागेको सभापतिको उम्मेदवारलाई महाधिवेशन प्रतिनिधिले भोट हाल्छन् । र, ऊ सभापतिमा विजयी हुन्छ । तर, सभापति भएपछि नीति तथा कार्यक्रमलाई कार्यान्वयन गर्न नसकेपछि पार्टी अस्तव्यस्त हुन्छ । अहिले भएको त्यही हो । यसमा नेतृत्वको अक्षमता त भन्न सकिन्न । तथापि, नेतृत्वले ठूलो त्रुटि गरेको पक्कै हो । पार्टीको भावी नेतृत्व अहिले चर्चा सभापतिमा स्वाभाविक उम्मेदवार एउटा मात्रै हो भनेर भएको छ । महाधिवेशन प्रतिनिधिमा निर्वाचित भएर आएपछि विधानमा उल्लेख भएको क्राइटेरिया मेल खाएमा सभापतिको उम्मेदवार जो पनि हुन सक्छ । कांग्रेस विधानमा १५ वर्ष क्रियाशील सदस्य रहेको व्यक्ति महाधिवेशनमा सभापतिको उम्मेदवार हुन पाउने उल्लेख छ । विधानमा क्राइटेरिया तोकेपछि त्यो ‘मिट’ गर्ने कसैले पनि दाबी गर्न पायो । त्यसमा स्वाभाविक र अस्वाभाविक भन्ने भएन। ‘बिरासत’ को चर्चा कांग्रेसमा बिरासत जोगाउने भन्ने विषय पछिल्लो समय व्यापक रूपमा उठ्ने गरेको छ । त्यसका लागि पहिला बिरासतको परिभाषा खोज्नुपर्ला । बिरासत केलाई भन्ने ? बिपी कोइरालाको बिरासत, गिरिजाप्रसाद कोइरालाको बिरासत वा अन्य कसैको बिरासत ? बिरासतको विषयमा बिपीले लेखेको एउटा चिठीको स्मरण हुन्छ । बिपीले मेरो बाबा (केशव कोइराला) लाई चिठी लेख्नुभयो । जुन वेला बिपी भारतको टाटा क्यान्सर अस्पताल र बाबा मोरङमा हुनुहुन्थ्यो । दुवैजनालाई क्यान्सर लागेको थियो । चिठीमा लेखिएको थियो ‘कोशु, नोनालाई मैले लिएर आएँ । तिमीलाई दु:ख भयो होला । नोना मेरी आमा हो । तर, तिमीले कृष्णप्रसादको बिरासत नथामिदिएको भए हामीले राजनीति गर्न सक्ने थिएनाँै ।’ त्यसलाई बिरासत भन्ने कि केलाई बिरासत भन्ने ? त्यसकारण नेतृत्व चयन गर्दा बिरासतवाला होइन, क्षमतावान् खोज्नुपर्छ भन्ने मेरो मान्यता हो । यसपटक कोइराला परिवारबाट सभापतिमा दाबेदार बन्नु हुन्न, अन्य उपर्युक्त पदमा भने दाबेदारी पेस गर्नुपर्छ । राजनीतिमा नेचुरल प्रक्रिया हुन्छ । सुशील कोइरालाको निधन भयो, त्यसैले कोइराला परिवारबाट सभापतिमा उम्मेदवारी दिनुपर्छ भन्ने मान्यताको म विरोधी हँु । नेचुरल प्रोसेसबाट गयो भने उपयुक्त हुन्छ । यस सम्बन्धमा छिमेकी मुलुक भारतको सिरियस उदाहरण छ । भारतमा कांग्रेस आईको स्थिति पछिल्लो समय किन खस्कियो । यस्तो हुन्छ भन्ने कसैले आँकलन गरेको थियो ? कांग्रेस आईले इन्दिरा गान्धीको मृत्यु भए पनि पाइलट बन्नका लागि अध्ययन गरिरहेको व्यक्तिलाई पार्टी सभापति र प्रधानमन्त्री दुवै बनाइदियो । त्यो वेला नेचुरल प्रोसेसमा अरू सिनियर नेताहरूलाई सभापति बनाइदिएको भए अहिलेको अवस्था आउने थिएन । उनीहरूलाई बाइपास गर्दा यस्तो अवस्था आयो । नेपाली कांग्रेसमा पनि त्यस्तै हुन सक्नेतर्फ हामी सचेत हुनुपर्छ । सभापतिमा नै लड्नु थियो भने सुशील’दा हुँदै तयारी गर्नुपथ्र्याे । हामीले गरेनाँै, त्यसैले अहिले नै नेतृत्व लिन होमिनु हँुदैन । यसमा कोइराला परिवारका तीन सदस्य (म, डा. शशांक र सुजाता) बीच छलफल भइरहेको छ । मत–मतान्तर छैन । अहिलेसम्म एक स्थानमा छाँै । एकै स्थानमा रहन्छाँै । उम्मेदवारी भए सल्लाहमा हुन्छ । केमा उम्मेदवारी दिने भन्ने निर्णय हामीले गर्ने होइन महाधिवेशन प्रतिनिधिले गर्ने हो । हामीबीच मिल्ती पनि छ, प्रतिस्पर्धा पनि छ, को अघि बढ्ने भनेर । तिक्तता चाहिँ छैन ।(कांग्रेस केन्द्रीय सदस्य डा. कोइरालासँगको वार्तामा आधारित)
Opinion
false
[ 0, 724, 2656, 11, 26, 3804, 12, 19, 1406, 25, 427, 22, 128, 1536, 15, 3718, 849, 5, 274, 2656, 11, 1406, 28, 427, 22, 128, 794, 16, 13, 146, 2424, 1834, 1406, 427, 22, 5514, 19432, 470, 57, 11120, 879, 3052, 3659, 855, 146, 9468, 2322, 53, 371, 114, 1983, 287, 13, 5, 1191, 1438, 427, 22, 1297, 794, 9, 1046, 6, 210, 10, 5394, 37, 14650, 13, 5, 21, 371, 582, 3293, 2656, 135, 1601, 24, 287, 13, 5, 9, 7, 155, 3021, 5, 2819, 1003, 8, 15380, 6161, 201, 2819, 8, 2656, 16, 9, 40, 80, 2193, 12, 1125, 9287, 613, 585, 53, 336, 13, 5, 274, 333, 1066, 161, 69, 2656, 135, 2889, 295, 9287, 613, 11427, 5, 647, 9, 111, 2030, 73, 470, 14, 5805, 497, 996, 25, 53, 1191, 893, 1435, 123, 104, 5, 94, 324, 101, 9, 5164, 2875, 336, 25, 46, 724, 1671, 163, 5, 324, 2839, 541, 28, 5607, 2349, 6, 282, 218, 201, 3420, 324, 355, 407, 3253, 2656, 309, 13, 5, 274, 5164, 336, 73, 5489, 9215, 1043, 2656, 24, 724, 14353, 6, 13, 5, 5164, 336, 16, 603, 1565, 9514, 354, 1268, 445, 250, 1024, 2656, 6, 651, 2953, 206, 160, 131, 3547, 5, 2047, 24, 760, 99, 1509, 60, 467, 1222, 17480, 37, 7, 3454, 648, 15, 724, 2656, 11, 13910, 13648, 5, 1288, 724, 14353, 96, 20, 5, 334, 324, 9215, 2819, 1003, 60, 906, 10, 6161, 47, 115, 457, 313, 1440, 90, 1839, 163, 5, 2819, 1003, 57, 930, 6, 4860, 147, 565, 250, 17, 227, 109, 10728, 5, 102, 930, 17, 26, 240, 886, 40, 179, 35, 8, 102, 147, 17, 89, 810, 179, 160, 2193, 2819, 8, 152, 75, 4511, 179, 470, 1452, 5, 115, 3420, 308, 3559, 20, 5, 324, 355, 40, 5613, 37, 724, 2656, 6, 1457, 294, 13173, 206, 942, 38, 5, 467, 232, 6753, 67, 288, 12198, 15, 2953, 5164, 73, 179, 9215, 2819, 14, 5569, 109, 7, 4599, 794, 71, 2656, 17, 1406, 57, 3848, 7101, 345, 24, 1999, 5, 324, 9215, 2082, 3420, 1184, 940, 1014, 53, 371, 1983, 57, 227, 28, 99, 1938, 237, 14, 1606, 1603, 56, 13648, 5, 8723, 7, 115, 67, 1999, 5, 2531, 324, 9215, 1043, 2819, 1003, 24, 250, 856, 38, 5, 274, 115, 3709, 133, 5372, 11, 237, 14, 37, 1606, 1603, 189, 2686, 54, 46, 1568, 2758, 24, 12983, 10105, 5, 955, 1065, 2656, 1416, 67, 173, 56, 295, 805, 4302, 116, 3505, 6149, 565, 1103, 774, 147, 17, 89, 86, 5891, 3076, 12, 917, 11, 620, 174, 240, 356, 227, 906, 21, 5, 2819, 8, 115, 179, 150, 4850, 9, 1442, 14, 747, 16759, 23, 5, 448, 4055, 1597, 57, 102, 2664, 846, 3061, 8002, 9377, 30, 46, 163, 5, 21, 11120, 9, 10690, 8354, 1916, 5, 565, 1103, 1361, 227, 120, 15, 334, 1361, 345, 853, 2909, 15987, 5, 2082, 133, 8404, 79, 9, 1462, 3311, 6006, 669, 496, 978, 147, 14, 465, 565, 240, 189, 53, 9377, 97, 131, 6822, 1407, 30, 5, 1288, 1442, 14, 15, 747, 856, 99, 15, 1815, 5, 972, 458, 19252, 30, 18, 750, 221, 6129, 516, 1400, 5, 4505, 12, 846, 3552, 114, 565, 1199, 19, 2819, 8, 4518, 1170, 18706, 85, 2439, 27, 5, 12915, 9544, 12, 2656, 24, 3337, 435, 2331, 11, 5805, 541, 18706, 85, 411, 2973, 20, 5, 274, 1637, 565, 3709, 4389, 167, 1460, 25, 846, 908, 1552, 849, 5, 42, 371, 333, 3293, 12198, 218, 3552, 16, 20, 5, 9780, 1455, 7, 2106, 2072, 7, 2942, 14, 1703, 1709, 25, 846, 3552, 163, 5, 3625, 1703, 1709, 60, 1192, 47, 334, 3253, 37, 2656, 1081, 2025, 565, 240, 12, 19, 8002, 16441, 18, 1288, 3336, 25, 46, 906, 10, 5245, 69, 5, 115, 16585, 1361, 38, 5, 1703, 1709, 14, 3017, 10523, 4484, 1098, 651, 17, 2724, 9153, 869, 4675, 9626, 5, 115, 67, 7398, 114, 334, 28, 227, 1361, 38, 185, 7993, 450, 8642, 5, 582, 3293, 12198, 15, 258, 3552, 309, 13, 5, 774, 2082, 7288, 12, 917, 11, 565, 240, 356, 227, 1400, 5, 274, 1043, 2082, 1184, 940, 101, 40, 53, 72, 1716, 16, 104, 5, 1418, 528, 46, 115, 38, 5, 5164, 336, 48, 11, 1565, 8632, 481, 7883, 3091, 422, 295, 227, 1400, 5, 7395, 24, 823, 565, 2656, 12, 19, 886, 73, 1081, 1024, 24, 823, 1565, 731, 24, 9471, 5, 115, 731, 8868, 99, 565, 240, 12, 18706, 6, 669, 3912, 4621, 5, 2082, 3420, 16214, 210, 15, 782, 1815, 5, 5164, 336, 51, 964, 9215, 12, 147, 17, 254, 1081, 11, 1565, 4531, 15, 5309, 11209, 99, 2135, 19579, 665, 2787, 61, 1815, 5, 21, 565, 250, 11681, 227, 57, 2819, 1003, 694, 8, 336, 9934, 13280, 334, 714, 1806, 12, 6161, 5, 1565, 16214, 940, 1565, 16214, 940, 15, 114, 16, 11038, 79, 7, 164, 9, 10513, 250, 487, 40, 20, 5, 147, 17, 254, 2656, 14879, 2819, 8, 336, 73, 1648, 9, 240, 1806, 6060, 62, 5745, 724, 250, 45, 356, 20, 5, 565, 955, 11681, 2656, 203, 99, 5043, 9287, 613, 1399, 2082, 1043, 940, 497, 101, 25, 53, 227, 705, 1308, 13, 5, 274, 2656, 24, 2751, 417, 313, 1178, 497, 9287, 613, 12247, 121, 21, 85, 2751, 83, 20, 5, 12198, 15, 42, 371, 1386, 60, 2932, 2553, 274, 115, 1386, 5903, 665, 2787, 61, 1738, 234, 1892, 2709, 104, 5, 2030, 137, 2889, 1796, 7, 3216, 8139, 5, 2656, 135, 9287, 6289, 227, 57, 4531, 6851, 258, 311, 80, 1033, 5, 438, 201, 7807, 3311, 138, 9, 16881, 8, 1222, 1436, 1394, 41, 1861, 3559, 201, 4796, 13338, 97, 8, 1861, 3559, 60, 13, 37, 5, 1288, 72, 6994, 385, 427, 794, 4940, 15, 3559, 20, 5, 724, 62, 8, 68, 86, 14559, 3341, 45, 201, 20, 5, 3740, 3420, 427, 22, 128, 1148, 78, 5, 1642, 565, 1103, 1915, 57, 2656, 6, 13263, 8, 3505, 490, 5, 2656, 11, 1915, 28, 194, 427, 22, 5514, 4599, 349, 794, 24, 541, 423, 542, 53, 288, 1092, 6, 986, 14, 2656, 1081, 11, 2550, 10, 17423, 5, 9, 7, 1517, 1092, 8, 1656, 78, 5, 274, 1092, 407, 427, 22, 5514, 794, 24, 7398, 201, 14835, 78, 5, 114, 16, 516, 20, 5, 695, 1861, 148, 1432, 61, 138, 60, 853, 6233, 5, 7013, 7, 8318, 218, 7057, 28, 4340, 20, 5, 1043, 7397, 541, 114, 913, 1092, 8, 2973, 986, 102, 295, 20, 185, 16, 13, 5, 2656, 1081, 8, 886, 266, 2456, 2819, 8, 336, 16, 5416, 9793, 12667, 5553, 5935, 8, 1092, 6, 986, 400, 15, 67, 542, 5, 724, 2819, 8, 299, 80, 3311, 240, 35, 530, 12198, 1092, 6, 986, 67, 537, 336, 13, 5, 2819, 8, 5416, 9793, 12667, 9781, 135, 115, 62, 10436, 45, 25, 938, 15, 1157, 24, 5974, 5, 1288, 2973, 9, 8009, 53, 9219, 13753, 9800, 84, 45, 10, 6, 913, 724, 8, 9853, 68, 84, 11493, 53, 372, 532, 137, 2227, 100, 8223, 28, 13, 5, 2161, 19, 1418, 9853, 68, 84, 6, 4623, 3927, 5988, 219, 5, 9853, 68, 84, 105, 14, 53, 121, 10564, 5967, 9853, 68, 84, 7, 8647, 5967, 9853, 68, 84, 50, 152, 2904, 9853, 68, 84, 121, 9853, 68, 84, 6, 371, 10564, 11, 2995, 102, 11455, 6, 3476, 78, 5, 10564, 11, 229, 3773, 77, 8736, 181, 1769, 52, 10, 14, 11455, 446, 9723, 5, 253, 5613, 10564, 479, 15103, 1628, 571, 9, 3773, 1744, 8, 5877, 5, 16051, 14, 1628, 288, 38, 5, 11455, 8, 2040, 38, 62, 6, 4180, 7, 3833, 252, 14, 257, 351, 1063, 161, 5, 4038, 3829, 163, 668, 5, 3833, 252, 5004, 835, 20, 5, 274, 6724, 5369, 6, 9853, 68, 84, 10, 23, 1584, 61, 11209, 99, 334, 921, 24, 395, 924, 6462, 300, 1050, 9853, 68, 84, 53, 146, 105, 14, 9853, 68, 84, 53, 121, 4446, 541, 2168, 150, 9853, 68, 84, 2709, 1074, 839, 12471, 3927, 1359, 53, 229, 844, 20, 5, 3617, 1769, 831, 17, 1092, 8, 15150, 6076, 4515, 7, 152, 7818, 1170, 29, 15150, 34, 3505, 1192, 5, 2030, 20105, 651, 78, 5, 4310, 5967, 1503, 2806, 383, 1769, 831, 17, 1092, 8, 3569, 5315, 53, 844, 6, 74, 4203, 10, 16269, 5, 20105, 9319, 17, 2300, 29, 1645, 78, 5, 42, 895, 1655, 647, 479, 17976, 68, 1295, 13, 5, 1218, 724, 1156, 6, 1395, 532, 137, 350, 11792, 855, 5, 223, 78, 53, 938, 14623, 28, 38, 121, 724, 1156, 11, 7408, 4205, 6, 296, 99, 15, 8353, 756, 12, 19, 392, 699, 1874, 201, 1092, 9, 156, 390, 2166, 15058, 5, 115, 5613, 20105, 9319, 8, 974, 3588, 3656, 14, 1092, 10459, 6, 99, 2135, 265, 329, 924, 5, 3625, 12060, 5602, 150, 223, 265, 1324, 5, 39, 724, 8, 15, 617, 67, 395, 373, 155, 2769, 1320, 5, 1092, 8, 37, 8238, 97, 38, 29, 4310, 45, 581, 309, 478, 160, 131, 6822, 1407, 30, 5, 334, 6959, 6462, 7, 383, 114, 37, 541, 423, 4319, 2789, 10647, 5, 695, 1769, 2733, 173, 240, 77, 61, 7, 454, 10, 15210, 9, 17645, 52, 994, 508, 417, 13, 5, 674, 86, 5671, 7168, 104, 5, 1191, 26, 510, 13, 6462, 5, 1127, 510, 3326, 6462, 5, 3569, 99, 1719, 8, 78, 5, 105, 8, 3569, 189, 53, 227, 334, 25, 386, 2656, 1081, 11, 25, 20, 5, 155, 428, 2504, 5825, 15, 379, 1653, 15, 379, 10, 6, 234, 1892, 185, 5, 19980, 2422, 104, 5, 1087, 16855, 565, 240, 454, 1769, 2133, 10527, 1355, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,024
10,024
०४५ सालको नाकाबन्दीपछि नेपाल–भारत सम्बन्ध सबैभन्दा जटिल र संवेदनशील मोडमा पुगेको समयमा आशा र आशंकाबीच सम्पन्न प्रधानमन्त्री केपी ओलीको ‘राजकीय’ भारत भ्रमण अपेक्षाकृत सफल नभएपछि ‘असमझदारी’ कायमै रहेको देखिन्छ । संविधानसभाबाट नयाँ संविधान जारी भएपछि नेपाल र भारतबीच आकस्मिक रूपमा गम्भीर कूटनीतिक ‘असमझदारी’मात्रै सिर्जना भएको थिएन, कूटनीतिक संवादहीनता र रिक्तता नै सिर्जना भएको थियो । विशेषगरी तराई र मधेसकेन्द्रित दलहरूको सीमानाका अवरोधलगायत तराईकेन्द्रित आन्दोलन तथा भारतले सो आन्दोलनलाई ‘परोक्ष’ रूपमा समर्थन गर्दै ‘अघोषित’ नाकाबन्दी गरेपछि नेपाल र भारत सरकारबीच गैरकूटनीतिक शैलीमा शृंखलाबद्ध ‘वाक्युद्ध’ नै चलेको थियो । तर, संविधान जारीपछि आकस्मिक र रहस्यमय रूपमा भएको ‘अघोषित’ नाकाबन्दी ओली भ्रमणको पूर्वसन्ध्यामा सोही आकस्मिक र नाटकीय शैलीमै खुलेपछि ओलीको बहुप्रतीक्षित भारत भ्रमणको साइत जुरेको थियो । ओलीलाई स्वागतार्थ इन्दिरा गान्धी विमानस्थलमा विदेशमन्त्री आउनु, भ्रमणलाई भारतले उच्च प्राथमिकता दिएर राजकीय सम्मान दिनु, अति विशिष्ट पाहुनालाई मात्र राखिने राष्ट्रपति भवनमा ओलीको मुकाम हुनु तथा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीसँग करिब ४० मिनेट एकल बैठक हुनु जस्ता घटनाका आधारमा विश्लेषण गर्दा भ्रमण फलदायी हुने अपेक्षा गरिएको थियो । शरद ऋतुको पूर्वसन्ध्यामा चिसिएको सम्बन्ध वसन्त ऋतुको आगमनसँगै भएको भ्रमणमा ओलीले नयाँदिल्लीमा न्यानो स्वागत पाए । तर, जति सकारात्मक र उत्साहजनक वातावरणमा भ्रमण प्रारम्भ भएको थियो, त्यति नै निराशाजनक र नकारात्मक सन्देशसाथ अन्त्य भयो । यद्यपि भ्रमणबाट असमझदारी अन्त्य भएको दाबी गर्दै सम्बन्ध नयाँ उचाइमा पुगेको सगौरव घोषणा ओलीले आफ्नै ‘शैली’मा नयाँदिल्लीमै गरेका थिए । तर, सरकार प्रमुख तहमा हुने औपचारिक भ्रमणमा संयुक्त वक्तव्य प्रकाशित गरिने नियमित र सामान्य कूटनीतिक परम्पराविपरीत ‘राजकीय’ भ्रमणको अन्त्यमा ‘अर्थपूर्ण’ रूपमा संयुक्त वक्तव्यसमेत प्रकाशित नभएपछि ‘उच्च’ प्राथमिकता पाएको भ्रमणको उपलब्धि न्यून भएको छ । सकारात्मक पक्ष संविधान जारीपछि नेपाल–भारतबीच सिर्जित असमझदारी हटाएर हार्दिक र घनिष्ट सम्बन्ध स्थापित गर्ने एकसूत्रीय कार्यसूचीसाथ नयाँदिल्ली गएका ओली आफ्नो उद्देश्यमा आंशिक रूपमा सफल रहे । बहुचर्चित भ्रमण अपेक्षाकृत सफल नभए पनि संविधान जारी भएपछि प्रारम्भ भएको कूटनीतिक ‘वाक्युद्ध’ कूटनीतिक संवादमा परिणत भएको छ । त्यसैले मधेस आन्दोलन र ‘अघोषित’ नाकाबन्दीपछि सिर्जना भएको कूटनीतिक रिक्तता र संवादहीनता यस भ्रमणपछि अन्त्य भएको छ । कूटनीति भनेकै निरन्तर संवाद हो । त्यसैले कूटनीतिक संवादमार्फत असमझदारी अन्त्य गरी आत्मीयतामा रूपान्तरण गर्ने सम्भावनाको संघार उघारेको छ । ‘अघोषित’ नाकाबन्दीका कारण मोदी सरकार भारतमै आलोचित, नेपालमा भारतविरोधी भावना सशक्त तथा अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा भारतको कूटनीतिक छवि धुमिल भएपछि नेपालनीति पुनरावलोकन गर्ने मनस्थितिमा पुगेको भारतसँग नेपालले कूटनीतिक कौशल देखाएको अवस्थामा उक्त संघारले सकारात्मक परिणाम दिन सक्छ । नेपाल–भारत सम्बन्ध घनिष्ट, विशिष्ट, आत्मीय र अद्वितीय हुँदाहुँदै पनि समस्यारहित छैन । इतिहासको विशिष्ट कालखण्डमा सम्पन्न केही यस्ता सन्धि–सम्झौता र समझदारी छन्, जुन एक्काइसौँ शताब्दीमा दुई सार्वभौमसत्ता सम्पन्न देशबीच हुने समान प्रकृतिका छैनन् । १९५० को शान्ति तथा मैत्रीलगायत केही सन्धि असमान भएको तर्क गर्दै ती असमान सन्धि पुनरावलोकन गर्न नेपालले माग गर्दै आइरहेको थियो । त्यसैले नेपालको मागअनुरूप १९५० को सन्धिलगायत नेपाल र भारतबीचका सबै सन्धि–सम्झौता र समझदारीको अध्ययन, अनुसन्धान तथा समीक्षा गरी पुनरावलोकन गर्न गत वर्ष मोदीको नेपाल भ्रमणको क्रममा सहमति भएको थियो । सोही सहमतिअनुरूप नेपालले प्रबुद्ध व्यक्ति समूह गठन गरेपछि भ्रमण अवधिमा भारतले पनि घोषणा गर्नु सकारात्मक पक्ष हो । यद्यपि नेपाल–भारतबीच यति जटिल, विवादास्पद र संवेदनशील विषय छन् कि ती समूहले मात्रै त्यस्ता जटिल विषयको निरूपण गर्ने सम्भावना छैन । यदि नेपाल र भारत दुवै सो सहमतिप्रति इमानदार छन् भने सकारात्मक वातावरण सिर्जना भएको छ । नेपालले दुई दशकदेखि माग गर्दै आएको फुलबारी–बंगलाबन्द र विशाखापटनम् बन्दरगाहबारे सहमति हुनु व्यापार र वाणिज्यका दृष्टिले उल्लेखनीय उपलब्धि हो । फुलबारी–बंगलाबन्द र विशाखापटनम् बन्दरगाह प्रयोगको सुविधा पाएपछि नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार सहज र सरल मात्रै होइन, व्यापार र वाणिज्यको लागत पनि न्यून हुनेछ । यसले नेपालको भारतसँगको व्यापारघाटा न्यूनीकरण गर्न योगदान गर्नेछ भने तेस्रो मुलुकसँगको व्यापारलाई प्रोत्साहित गर्नेछ । असफल पक्ष भ्रमणले ‘उच्च’ प्राथमिकता त पायो तर सामान्य कूटनीतिक अभ्यासअनुरूप राजकीय भ्रमणको अन्त्यमा संयुक्त वक्तव्यसमेत जारी हुन सकेन । यदि भ्रमण सफल र फलदायी भएको भए दस्ताबेजीकरण वा अभिलेखीकरण गर्न संयुक्त वक्तव्य प्रकाशित गरिन्थ्यो । संयुक्त वक्तव्यका लागि नेपाली पक्षले अधिकतम प्रयास गर्‍यो । तर, भारतीय पक्षले रहस्यमय रूपमा संयुक्त वक्तव्य प्रकाशित गर्न रुचि देखाएन । भारतको त्यस्तो अरुचि कूटनीतिक दृष्टिले ‘अर्थपूर्ण’ छ । मोदीले संयुक्त पत्रकार सम्मेलनमा नेपालको संविधानको प्रशंसा गरे । तर, सो प्रशंसा गरिएको संविधानको औपचारिक रूपमा स्वागत गर्न असहमत भएपछि भारतको अन्तर्विरोधपूर्ण मानसिकता तथा द्वैध कूटनीतिको पनि पर्दाफास भएको छ । यदि संयुक्त वक्तव्य जारी गर्न भारत तयार थिएन भने राजकीय भ्रमणमा किन आमन्त्रण गरियो ? यो भारतको गहन कूटनीतिक कमजोरी हो । यो कूटनीतिक कमजोरी मात्रै हो कि भारतको नियत नै यस्तै हो ? भन्ने गम्भीर प्रश्न खडा भएको छ । अर्कातिर ओली प्रमण्डलले भ्रमण फलदायी बनाउन जति गम्भीरता तथा संवेदनशीलतापूर्वक गृहकार्य गर्नुपथ्र्यो, गरेन । मोदीले सार्वजनिक रूपमा प्रशंसा गरेको संविधानलाई स्वागत गर्न भारतीय पक्षलाई सहमत गराउन नसक्नु नेपाली पक्षको कूटनीतिक कमजोरी हो । संविधान र नाकाबन्दीप्रति नेपाली र भारतीय दृष्टिकोण समान हुन नसकेका कारणले संयुक्त वक्तव्य प्रकाशित नभएको समाचार सार्वजनिक सञ्चार माध्यममा आए । यदि सो समाचार सत्य हो भने यो नेपाल र भारत दुवै देशका लागि कूटनीतिक ‘लज्जा’को विषय हो । मोदीसँग एकल संवादपछि ओलीले जंगी ‘शैली’मा पत्रकार सम्मेलनमा असमझदारी हट्यो, अब नेपाल–भारत सम्बन्ध नयाँ सिराबाट अघि बढ्छ भनी दृढतापूर्वक घोषणा गरे । तर, ओलीको सो घोषणाप्रति ‘डिप्लोम्याटिक रेसिप्रोसिटी’ भएन । हैदरावाद हाउसमा आयोजित उक्त पत्रकार सम्मेलनमा ओली र मोदीको ल्यांग्वेज र बडील्यांग्वेजमा औपचारिकता र शिष्टता थियो । तर, उनीहरूबीच आत्मीयता र स्वाभाविक ‘केमेस्ट्री’ थिएन ।ओली र मोदीबीचको एकल संवाद सकारात्मक नभएको प्रतिबिम्ब पत्रकार सम्मेलनमा झल्किन्थ्यो । संयुक्त वक्तव्य प्रकाशित नहुनुको रहस्य पनि सोही हुन सक्छ । ओली र मोदीबीच स्वाभाविक ‘केमेस्ट्री’ नभएको मात्रै होइन, भ्रमण अवधिमै विदेशमन्त्री स्वराज र विदेशसचिव एस जयशंकरले ओलीको अभिव्यक्तिप्रति कूटनीतिक शैलीमा ‘अर्थपूर्ण’ प्रतिवाद गरेका थिए । नेपालको संविधान र मधेस आन्दोलनबारे ओलीप्रति आश्वस्त हुन नसकेको संकेत गर्दै सीमांकन निर्धारण गर्ने राजनीतिक संयन्त्रको क्षेत्राधिकार र मधेसकेन्द्रित दलहरूको सहभागिताबारे स्वराजले सार्वजनिक रूपमै चासो राखेकी थिइन् । यसैगरी ओली–मोदी पत्रकार सम्मेलनलगत्तै विदेश मन्त्रालयमा हतारमा आयोजित पत्रकार सम्मेलनमै सचिव जयशंकरले ‘पर्ख र हेर’ को नीति अख्तियार गर्ने संकेत गरेका थिए । वामपन्थीको वर्चस्व रहेको ओली सरकारको चीनसँगको सम्बन्ध र मधेसप्रतिको दृष्टिकोणबारे पूर्ण रूपमा आश्वस्त हुन नसकेको कूटनीतिक सन्देश भ्रमण अवधिमै दियो । होइन भने तर, यद्यपि, किन्तु, परन्तु जस्ता आशंकाबोधी शब्द उल्लेख गरी पूरक सुझाब दिनु आवश्यक थिएन । त्यसैले औपचारिकता र कूटनीतिक शिष्टताका लागि जेसुकै अभिव्यक्ति दिए पनि संविधान र मधेसप्रतिको धारणा मौलिक रूपमा परिवर्तन भएको देखिएन । काठमाडांैसँग कूटनीतिक सम्बन्ध सुधार गर्ने तर मधेस ‘कार्ड’लाई पनि जीवितै राख्ने रणनीति भारतले अख्तियार गरेको देखिन्छ । भारतका प्राथमिकता सुरक्षा तथा सामरिक सम्बन्ध, व्यापार तथा वाणिज्य, प्राकृतिक स्रोत–साधनको उपयोग तथा विकास र नेपालमा भारतीय प्रभाव विस्तार, भारतका स्थायी स्वार्थ, उच्च प्राथमिकता र दीर्घकालीन रणनीतिक योजना हुन् । यस भ्रमणका क्रममा पनि भारतका ती स्वार्थ, प्राथमिकता र रणनीतिक योजना स्पष्ट रूपमा प्रतिबिम्बित भए । मोदीले पत्रकार सम्मेलन प्रारम्भमै ‘भारतको सुरक्षा नेपालको स्थायित्वसँग गाँसिएको’ भनी नेपाल–भारत सम्बन्धलाई सुरक्षा अवधारणाबाट परिभाषित गर्ने प्रयास गरे । गहन सामरिक आयाम अन्तर्निहित मोदीको सो कूटनीतिक सन्देश सांकेतिक तर अर्थपूर्ण छ । मोदीको उक्त कूटनीतिक शैलीको सामरिक आयामको समीचिन मीमांशा गर्दा नेपालको भूराजनीतिक तथा सामरिक संवेदनशीलता कति उच्च र जोखिमपूर्ण छ भन्ने वास्तविकताको पुनर्पुष्टि भएको छ । नेपालको सामरिक संवेदनशीलता यति उच्च छ । तर, चासोप्रति भारतलाई आश्वस्त तुल्याउन असफल भएको देखिन्छ । करिब ६ महिनादेखिको मधेस आन्दोलन र चार महिनादेखिको ‘अघोषित’ नाकाबन्दी हुँदा करिब १८ सय किलोमिटर लामो खुला सिमाना भएकाले सीमापार क्षेत्रमा वाञ्छित र अवाञ्छित गतिविधि भएका छन् । त्यस्ता गतिविधिले नेपाल–भारत दुवै देशलाई आन्तरिक तथा बाह्य सुरक्षा चुनौती थपिएका छन् । तर, उक्त जटिल कार्यसूचीमाथि भ्रमणका क्रममा सार्थक छलफलसमेत भएन । नेपालका प्राथमिकता नेपाल–भारत सम्बन्ध केवल कूटनीतिक तहमा मात्रै होइन, जनस्तरमा अझ हार्दिक, आत्मीय र भावनात्मक छ । तर, जति आत्मीय र भावनात्मक सम्बन्ध छ, उति नै समस्या र विवाद पनि नभएका होइनन् । सीमा विवाद, १९५० को सन्धि, सीमापार अपराध नियन्त्रण, व्यापार घाटा, बाढी नियन्त्रणजस्ता सदाबहार कार्यसूची छन् भने भूकम्पपछिको पुनर्निर्माण, नाकाबन्दी तथा पेट्रोलियम पदार्थको सहज आपूर्ति, जलस्रोतको विकास, भारतीय लगानीजस्ता नेपालका उच्च प्राथमिकताका कार्यसूची पनि थिए । नेपालमा ४० प्रतिशत प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी भारतको छ भने भारतसँग ६६ प्रतिशतभन्दा बढी व्यापार भारतसँगै हुन्छ । आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रको विकास गरी राष्ट्रिय स्वाधीनताको संवर्धन गर्ने दृष्टिले केही ठोस पहल गर्नुपर्ने घडीमा न्यून प्राथमिकताका सचिवस्तरमा गरिने सहमतिपत्रमा हस्ताक्षर गरी भ्रमण सफल भएको झ्याली पिट्दै प्रधानमन्त्रीको टोली काठमाडौँ फर्कियो । सायद आर्थिक तथा विकास साझेदारीका दृष्टिले कुनै उल्लेखनीय उपलब्धि नहुने पूर्वाभाष भएरै होला तर कुनै ‘सपिङ लिस्ट’ लिएर भारत नगएको स्पष्टीकरण ओलीले दिएका थिए । तर, ‘उच्च’ प्राथमिकता प्राप्त राजकीय भ्रमणमा द्विपक्षीय कूटनीतिक, आर्थिक, व्यापारिक, सामाजिक, सांस्कृतिक विषयमा गहन छलफल र संवाद नहुनु विडम्बना हो । त्यसैले नेपालले न भ्रमणका कार्यसूची प्राथमिकताका आधारमै निर्धारण गर्‍यो, न निर्धारण गरिएका कार्यसूचीमै उपलब्धि हासिल गर्‍यो । निष्कर्ष वैदिककालदेखि नै सत्ता र शक्तिको केन्द्र मानिने हस्तिनापुरमा अवतरण भएदेखि आधुनिक सभ्यता र कलाको केन्द्र मानिने बलिउड ‘मायानगरी’ मुम्बईबाट स्वदेश फर्किने वेलासम्मका घटनाक्रम विश्लेषण गर्दा जुन उद्देश्य लिएर दलबलसहित भारत गएका थिए ओली, आंशिक र औसत उपलब्धि लिएर फर्किए । भारतीय पक्षको ल्यांग्वेज र बडी ल्यांग्वेजका आधारमा विश्लेषण गर्दा आंशिक निवारण भए पनि आंशिक आशंका भने जीवितै रहेको देखिन्छ । राजकीय भ्रमण गर्ने ओलीको अभीष्ट त पूरा भयो, तर भारतीय पक्षको अभिव्यक्ति र क्रियाकलाप विश्लेषण गर्दा अहिले पनि ‘डिप्लोम्याटिक डिफिसिट’ र ‘ट्रस्ट डिफिसिट’ कायमै रहेको देखिन्छ । गंगाको पवित्रता र हिमालयको अखण्डतासँग सांकेतिक रूपमा तुलना गर्दै मोदीले नेपाल–भारत सम्बन्धको अर्थपूर्ण पदावलीसहित व्याख्या गरेका थिए । मानव सिर्जित प्रदूषणका कारण गंगाको पवित्रता त कायम रहेन, हिमालयको अखण्डता कति अटल रहला ? सायद नेपाल–भारत र नेपाल–चीन सम्बन्धको कसीले निर्धारण गर्ला !(सामरिक तथा सुरक्षा मामिलाका शोधार्थी वाग्ले बेलायतको बर्मिङ्घम विश्वविद्यालयका रिसर्च फेलो हुन्)
Opinion
false
[ 0, 10, 722, 6226, 1501, 3511, 135, 8165, 463, 282, 4441, 9, 5636, 4569, 8, 493, 278, 1445, 9, 4312, 428, 203, 156, 1090, 3778, 62, 431, 98, 119, 45, 397, 920, 14872, 349, 6149, 3186, 5225, 1166, 6579, 45, 7889, 35, 589, 5, 12557, 94, 324, 355, 407, 36, 9, 13714, 6732, 100, 1204, 6671, 3186, 5225, 1166, 6579, 45, 3731, 1094, 16, 9546, 6671, 4487, 16625, 9, 6640, 138, 37, 1094, 16, 38, 5, 6143, 1629, 9, 2253, 10221, 3801, 6, 6691, 12, 3416, 700, 1629, 10221, 868, 22, 2177, 194, 9458, 5869, 18, 65, 1432, 45, 100, 2013, 71, 62, 16397, 45, 3511, 741, 36, 9, 397, 13978, 1826, 18850, 9986, 44, 5070, 7536, 4039, 62, 462, 1858, 12821, 45, 37, 2464, 38, 5, 274, 324, 355, 135, 6732, 9, 8311, 100, 16, 62, 16397, 45, 3511, 851, 5827, 19018, 885, 6732, 9, 17243, 3215, 191, 10, 19538, 3778, 3071, 834, 667, 7941, 397, 5827, 7690, 10, 14903, 6, 38, 5, 851, 14, 1102, 2873, 7408, 4205, 4398, 10076, 2631, 7, 920, 14, 2177, 375, 1583, 1322, 8463, 567, 1068, 7, 1248, 2619, 7093, 14, 90, 9559, 426, 5840, 3778, 15603, 411, 22, 261, 156, 3603, 1176, 63, 499, 1095, 2012, 2495, 613, 411, 519, 10913, 393, 1129, 150, 920, 10, 16210, 40, 1727, 51, 38, 5, 7069, 6861, 6, 19018, 1718, 6900, 6, 463, 4673, 6861, 6, 4470, 241, 16, 2602, 1048, 11634, 8, 8892, 1102, 1545, 5, 274, 812, 1606, 9, 15259, 8660, 920, 2190, 16, 1449, 1047, 37, 1802, 9974, 9, 3852, 1603, 2138, 919, 163, 5, 3228, 920, 17, 16960, 919, 16, 1157, 71, 463, 94, 6379, 493, 12357, 452, 18, 181, 362, 1048, 509, 62, 15300, 45, 8, 11634, 191, 48, 66, 5, 274, 196, 110, 1019, 40, 2039, 2602, 511, 7847, 502, 421, 1277, 9, 485, 6671, 1173, 8181, 62, 431, 98, 119, 45, 5827, 5390, 62, 11500, 1032, 45, 100, 511, 7847, 345, 502, 6149, 11643, 2608, 45, 1583, 976, 5827, 2923, 3634, 16, 13, 5, 1606, 1012, 324, 355, 135, 8165, 428, 409, 11201, 16960, 8648, 3113, 9, 19159, 463, 686, 25, 26, 10989, 439, 14429, 2138, 11634, 1236, 851, 54, 1463, 8, 9132, 100, 349, 1905, 5, 13644, 225, 920, 14872, 349, 1935, 15, 324, 355, 407, 2190, 16, 6671, 62, 462, 1858, 12821, 45, 6671, 4487, 8, 3675, 16, 13, 5, 383, 2253, 868, 9, 62, 16397, 45, 3511, 135, 1094, 16, 6671, 6640, 138, 9, 4487, 16625, 42, 920, 135, 919, 16, 13, 5, 14358, 7301, 1098, 4487, 20, 5, 383, 6671, 4487, 748, 16960, 919, 57, 2519, 439, 3749, 6699, 25, 809, 6, 19035, 580, 2861, 8155, 13, 5, 62, 16397, 45, 3511, 12, 95, 1176, 196, 397, 191, 17268, 225, 7, 211, 397, 8301, 1644, 4865, 22, 316, 2413, 8, 479, 6671, 6359, 4651, 6424, 407, 36, 9986, 11871, 25, 13355, 8, 493, 5902, 643, 6671, 10115, 2744, 313, 170, 19035, 11, 1606, 1658, 56, 542, 5, 8165, 463, 19159, 7, 2619, 7, 2519, 439, 9, 148, 3666, 6042, 15, 200, 6007, 104, 5, 802, 6, 2619, 18012, 8, 203, 72, 515, 2852, 86, 16228, 9, 4278, 1556, 253, 10, 22035, 7861, 89, 14084, 203, 9063, 40, 1745, 8780, 1017, 5, 12973, 10, 6, 658, 22, 7780, 700, 72, 2852, 15947, 16, 2142, 71, 271, 15947, 2852, 11871, 24, 643, 263, 71, 3899, 38, 5, 383, 124, 263, 9215, 12973, 10, 6, 2852, 700, 36, 9, 13714, 12, 82, 2852, 86, 16228, 9, 4278, 6, 392, 7, 521, 22, 3700, 57, 11871, 24, 338, 80, 1176, 6, 36, 5827, 268, 688, 16, 38, 5, 885, 688, 9215, 643, 18660, 530, 388, 554, 741, 920, 1770, 2177, 15, 362, 160, 1606, 1012, 20, 5, 3228, 8165, 428, 943, 4441, 7, 10539, 9, 5636, 372, 27, 146, 271, 388, 11, 295, 1834, 4441, 5413, 19317, 25, 809, 104, 5, 548, 36, 9, 397, 390, 194, 688, 475, 11843, 27, 29, 1606, 790, 1094, 16, 13, 5, 643, 89, 6113, 263, 71, 123, 2918, 3167, 86, 220, 836, 219, 10976, 9, 441, 9349, 5958, 23, 746, 6833, 273, 688, 411, 783, 9, 1483, 12, 4178, 7087, 2923, 20, 5, 2918, 3167, 86, 220, 836, 219, 10976, 9, 441, 9349, 5958, 23, 746, 6833, 151, 6, 751, 5304, 124, 316, 783, 727, 9, 3371, 295, 1074, 783, 9, 1483, 6, 3479, 15, 3634, 447, 5, 438, 124, 5902, 6, 783, 2478, 33, 7338, 24, 937, 2842, 29, 725, 647, 2133, 783, 14, 10713, 2842, 5, 2592, 1012, 920, 11, 11643, 2608, 45, 1583, 60, 5974, 47, 485, 6671, 1563, 9215, 8463, 5827, 5390, 511, 7847, 345, 355, 67, 1999, 5, 548, 920, 349, 9, 10, 16210, 16, 99, 21402, 1709, 50, 3874, 1709, 24, 511, 7847, 502, 8307, 5, 511, 7847, 12, 19, 39, 4288, 4126, 654, 906, 21, 5, 274, 261, 4288, 8311, 100, 511, 7847, 502, 24, 3098, 7387, 23, 5, 479, 1028, 677, 2241, 6671, 4178, 62, 11500, 1032, 45, 13, 5, 1176, 11, 511, 482, 2546, 124, 2551, 4357, 120, 5, 274, 194, 4357, 51, 2551, 2039, 100, 1102, 24, 20027, 407, 479, 6418, 657, 10803, 1032, 6712, 22, 21585, 14358, 6, 15, 2694, 2107, 68, 16, 13, 5, 548, 511, 7847, 355, 24, 397, 376, 924, 29, 8463, 2602, 350, 13049, 1400, 121, 21, 479, 5845, 6671, 3559, 20, 5, 21, 6671, 3559, 295, 20, 146, 479, 7097, 37, 726, 20, 121, 53, 1204, 609, 3423, 16, 13, 5, 12628, 851, 550, 6627, 11, 920, 10, 16210, 285, 812, 14388, 22, 5636, 6066, 7101, 24, 9626, 7, 6959, 5, 1176, 11, 176, 100, 4357, 28, 324, 14, 1102, 24, 261, 5758, 2586, 931, 6250, 39, 4139, 6671, 3559, 20, 5, 324, 9, 3511, 475, 39, 9, 261, 3088, 1745, 67, 6668, 1089, 511, 7847, 502, 590, 290, 176, 1171, 1743, 8, 1063, 5, 548, 194, 290, 1258, 20, 29, 21, 36, 9, 397, 390, 1190, 19, 6671, 62, 59, 7198, 33, 45, 6, 372, 20, 5, 1176, 63, 2495, 4487, 135, 1048, 13535, 34, 62, 15300, 45, 8, 482, 2546, 16960, 3660, 9408, 169, 8165, 463, 94, 5957, 33, 17, 234, 4947, 1020, 15225, 2618, 362, 120, 5, 274, 3778, 194, 362, 475, 62, 1390, 5331, 65, 12502, 4647, 6884, 91, 9357, 10411, 45, 1452, 5, 21096, 3823, 8, 1152, 170, 482, 2546, 851, 9, 1176, 6, 6469, 141, 16196, 167, 9, 7487, 59, 17887, 8671, 167, 8, 16042, 9, 1535, 3976, 138, 38, 5, 274, 1115, 428, 2519, 439, 138, 9, 2973, 13617, 61, 30, 4497, 6558, 924, 5, 892, 281, 9, 1176, 2518, 2495, 4487, 1606, 590, 17051, 482, 2546, 12131, 7006, 5, 511, 7847, 502, 4940, 6, 5675, 15, 885, 67, 542, 5, 851, 9, 1176, 428, 2973, 13617, 61, 30, 4497, 6558, 590, 295, 1074, 920, 2303, 191, 10076, 13854, 9, 970, 6501, 2085, 2158, 11659, 11, 3778, 3331, 475, 6671, 5070, 62, 11500, 1032, 45, 11614, 48, 66, 5, 124, 324, 9, 2253, 868, 273, 851, 475, 16991, 67, 1411, 2632, 71, 14777, 1695, 25, 214, 3180, 6, 15331, 9, 2253, 10221, 3801, 6, 1120, 273, 13854, 11, 176, 10, 15316, 1623, 2735, 98, 1132, 5, 2269, 851, 86, 11789, 34, 482, 997, 5043, 970, 5106, 4392, 8, 1152, 482, 997, 191, 806, 2158, 11659, 11, 62, 3745, 552, 9, 2847, 45, 10, 6, 427, 2870, 25, 2632, 48, 66, 5, 5441, 6, 16701, 35, 851, 501, 6873, 6, 463, 9, 2253, 4052, 3088, 273, 622, 100, 16991, 67, 1411, 6671, 1603, 920, 2303, 191, 3223, 5, 386, 29, 274, 10643, 146, 11312, 7, 13699, 519, 4312, 5380, 34, 761, 336, 57, 18246, 6769, 1068, 287, 924, 5, 383, 16042, 9, 6671, 1535, 3976, 2685, 19, 750, 1188, 96, 3331, 425, 15, 324, 9, 2253, 4052, 1435, 2096, 100, 470, 16, 8816, 5, 20477, 63, 6671, 463, 655, 25, 47, 2253, 62, 10881, 45, 14, 15, 5761, 69, 810, 3283, 2177, 2870, 28, 589, 5, 2010, 1583, 418, 22, 15970, 463, 7, 783, 22, 1483, 7, 1113, 1123, 86, 15845, 6, 1290, 22, 76, 9, 211, 261, 854, 782, 7, 2010, 1793, 2784, 7, 375, 1583, 9, 3628, 8493, 289, 112, 5, 42, 4663, 268, 15, 2010, 271, 2784, 7, 1583, 9, 8493, 289, 893, 100, 17051, 225, 99, 5, 1176, 11, 482, 997, 2190, 191, 62, 7618, 6, 418, 124, 7107, 63, 14641, 6, 45, 1020, 8165, 463, 14, 418, 2254, 17, 9047, 25, 654, 120, 5, 5845, 15970, 1934, 6418, 708, 5942, 1176, 6, 194, 6671, 1603, 10, 17894, 47, 16595, 13, 5, 1176, 6, 170, 6671, 11589, 15970, 1934, 6, 967, 34, 2241, 23, 7504, 8, 5142, 33, 150, 124, 2421, 11347, 22, 15970, 16944, 465, 375, 9, 13077, 13, 53, 7271, 6, 4665, 17944, 91, 16, 13, 5, 124, 15970, 16944, 943, 375, 13, 5, 274, 1623, 475, 8386, 16991, 11917, 2592, 16, 589, 5, 499, 232, 6666, 6, 2253, 868, 9, 304, 6666, 6, 62, 16397, 45, 3511, 342, 499, 672, 140, 1136, 402, 1375, 3584, 422, 964, 7925, 144, 50, 7828, 178, 225, 9, 1633, 33, 7828, 178, 225, 2277, 73, 27, 5, 1834, 2277, 11, 8165, 390, 207, 14, 1099, 22, 4642, 418, 1711, 15545, 27, 5, 274, 170, 4441, 14429, 312, 4663, 268, 7612, 508, 345, 1452, 5, 547, 1583, 8165, 463, 1939, 6671, 1019, 295, 1074, 13011, 8, 1015, 3113, 7, 2519, 439, 9, 10860, 13, 5, 274, 812, 2519, 439, 9, 10860, 463, 379, 6512, 37, 200, 9, 989, 15, 2802, 4931, 5, 964, 989, 7, 12973, 10, 6, 2852, 7, 964, 7925, 1291, 1053, 7, 783, 4235, 7, 1566, 1053, 1110, 20356, 14429, 27, 29, 7909, 6, 3055, 7, 3511, 22, 5359, 5971, 727, 2739, 7, 7617, 6, 76, 7, 261, 396, 1110, 547, 375, 1583, 12, 14429, 15, 66, 5, 211, 1095, 235, 1186, 1550, 396, 479, 13, 29, 5902, 7668, 235, 168, 118, 783, 397, 241, 78, 5, 5620, 2574, 6, 76, 57, 111, 15029, 6, 713, 19392, 25, 4178, 72, 4928, 1661, 528, 6363, 8, 3634, 1583, 12, 806, 7113, 421, 688, 10824, 2062, 57, 920, 349, 16, 6986, 34, 8955, 458, 3738, 871, 394, 2648, 855, 5, 2385, 171, 22, 76, 3597, 12, 4178, 75, 7087, 2923, 715, 233, 33, 12163, 266, 69, 668, 47, 75, 2772, 9669, 1181, 1460, 45, 351, 397, 12595, 6, 13587, 1048, 514, 66, 5, 274, 11643, 2608, 45, 1583, 193, 8463, 2602, 9173, 6671, 7, 6494, 3770, 7, 5894, 1231, 371, 5845, 508, 9, 4487, 4940, 12066, 20, 5, 383, 643, 10, 23, 4663, 14429, 1583, 12, 747, 191, 1695, 906, 21, 7, 10, 23, 1695, 1142, 14429, 191, 2923, 1305, 906, 21, 5, 4405, 3941, 12, 59, 132, 37, 1756, 9, 4963, 361, 3689, 8797, 3210, 7732, 6506, 99, 132, 1306, 3665, 9, 1025, 6, 361, 3689, 3102, 62, 3044, 1847, 6558, 6734, 17, 3046, 8509, 5613, 5968, 10457, 1129, 150, 253, 1463, 351, 596, 2139, 354, 397, 1236, 66, 851, 7, 9132, 9, 4291, 2923, 351, 5279, 5, 261, 4139, 6469, 141, 16196, 167, 9, 7487, 6469, 141, 16196, 167, 12, 393, 1129, 150, 9132, 5248, 99, 15, 9132, 4312, 29, 5761, 69, 35, 589, 5, 8463, 920, 25, 3778, 20397, 60, 364, 2806, 47, 261, 4139, 3331, 9, 3015, 1129, 150, 114, 15, 62, 1390, 5331, 65, 12502, 4647, 959, 16238, 3451, 45, 9, 62, 5588, 1460, 959, 16238, 3451, 45, 7889, 35, 589, 5, 3663, 6, 2760, 138, 9, 3896, 6, 9195, 63, 10, 17894, 100, 6809, 71, 1176, 11, 8165, 463, 6, 16595, 908, 7153, 354, 2745, 48, 66, 5, 604, 409, 11201, 7741, 12, 95, 3663, 6, 2760, 138, 60, 659, 7396, 7, 3896, 6, 9195, 465, 16634, 4140, 219, 121, 2385, 8165, 9, 17555, 463, 6, 3340, 34, 11, 1695, 15976, 264, 1087, 11964, 4267, 22, 418, 2714, 12, 6693, 12205, 7115, 6544, 3781, 61, 12778, 1315, 61, 6051, 10302, 7258, 65, 112, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,025
10,025
 प्राध्यापक कृष्ण खनाल नेपाली कांग्रेस १३ औँ महाधिवेशनमार्फत नेतृत्व परिवर्तनको संघारमा छ । कांग्रेसको अहिलेको अवस्था नेपालका अन्य पार्टीहरुको भन्दा खासै भिन्न छैन । शशांक कोइरालाले बीबीसीको अन्तर्वार्तामा भनेका छन् कि कांग्रेसले संघीयता, गणतन्त्र, धर्मनिरपेक्षतामा पुनर्विचार गर्नुपर्छ । कांग्रेसभित्र कतिपयको यस्तो धारणा पनि होला । तर, मलाई लाग्दैन कि कांग्रेसको अबको नेतृत्व संवैधानिक परिवर्तनबाट पछि हट्छ । शशांक कोइरालाले भनेजस्तै विचार बोक्ने व्यक्ति केन्द्रीय समितिमा हाबी भए भने पनि कांग्रेसले संविधान नै बदल्न सक्दैन । सीमांकनका मुद्दामा, संघको कार्यप्रणालीमा केही मतभेद आउला, तर नेपाली कांग्रेस परिवर्तनबाटै पछि हट्छ भन्ने मलाई लाग्दैन । यो विषय नेतृत्वमा कस्ता व्यक्ति हाबी हुन्छन् भन्नेमा पनि भर पर्छ । तर, शशांक कोइरालाले भनेजस्तै विचार बोक्ने व्यक्ति केन्द्रीय समितिमा हाबी भए भने पनि कांग्रेसले संविधान नै बदल्न सक्दैन । तथापि संविधान कार्यान्वयनमा अवरोध ल्याउने कोसिस भने नहोला भन्न सकिँदैन । कांग्रेस नेतृत्वमा त्यसरी अवरोध गर्ने पक्ष देखिए पनि सफल हुने सम्भावना छैन । किनभने, अहिले मुलुकलाई संविधानको रक्षा गर्ने र संविधानको अग्रगामी कार्यान्वयन गर्ने शक्तिकै खाँचो छ । मुलुक यही मार्गमा अघि बढिसकेको छ, यसमा सिंगो कांग्रेसले अवरोध गर्न सक्दैन । र, यसो गर्दा कांग्रेसको अस्तित्व पनि संकटमा पर्छ । समयसँगै हिँडेन कांग्रेस कांग्रेसले  ००७ सालको परिवर्तनमा जुन अग्रगामी सोच राख्यो, त्यो निकै क्रान्तिकारी थियो । तर, पछिल्लो समय कांग्रेसमा नयाँ विचारको अभाव खड्कँदै आयो । अहिलेको बदलिएको समाजअनुरुप कांग्रेस केही पछाडि देखिन्छ । किनभने, पार्टीभित्र चिन्तनको बहस कमजोर छ, विचार व्यक्त गर्ने प्लेटर्फम छैन बीपीको विचारलाई नयाँ सन्दर्भमा बुझ्न जरुरी थियो, छ, यसमा कांग्रेस अहिले पनि कमजोर छ । अहिलेको बदलिएको समाजअनुरुप कांग्रेस केही पछाडि देखिन्छ । किनभने, पार्टीभित्र चिन्तनको बहस कमजोर छ, विचार व्यक्त गर्ने प्लेटर्फम छैन । बन्द कोठामा छलफल गरेर हुँदैन । पार्टीका विचार आमजनतामा पुग्नुपर्छ, यसमा कांग्रेस पछाडि छ । तर, कांग्रेसभित्रै पनि गतिशील विचारको अभाव छैन । पछिल्लो परिवर्तनका लागि गणतन्त्रको नारा कांग्रेसभित्रै जबर्जस्त उठेको हो । फेरि पनि कांग्रेसमा वैचारिक बहसको अभाव छ । वैचारिक बहस गर्ने, चिन्तन गर्ने नेताहरुको अभाव छ । आफ्नो पक्षमा ताली पिट्नेको जमात बढाउने होड कांग्रेसभित्र छ । त्यसैले कांग्रेसले पार्टीभित्र बहस गर्न आवश्यक छ । कोइराला र कांगेस कांग्रेसको इतिहासमा कोइराला परिवारको ठूलो प्रभाव रहँदै आयो, यस्तो प्रभाव नेपालका अन्य पार्टीमा छैन । पार्टीको स्थापना कालका वीपी कोइरालादेखि सुशील कोइरालासम्म आइपुग्दा कांग्रेसमा कोइराला परिवारकै वर्चस्व रह्यो । तर, महत्त्वपूर्ण कुरा यो छ कि वीपी र कांग्रेसलाई अलग्याउन सकिँदैन । बीपीलाई बिर्संदा, अलग्याउँदा कांग्रेस अपूर्ण रहन्छ । कांग्रेस अहिले पनि एक प्रकारले बीपीकै दर्शन, विचारले निर्देशित छ । अझै पनि एउटा ठूलो जत्था कांग्रेसमा छ, जो वीपीले भनेबाहेक केही पनि तल-माथि गर्न हुँदैन भन्ने सोच राख्छ । यो खालको पारिवारिक वर्चस्व नेपालका अन्य पार्टीमा छैन । सधैँ बीपीको नामले मात्रै कांग्रेस चल्दैन । सुशील कोइरालाको निधनपछि एक किसिमले कोइराला परिवारको वर्चस्व सकिएको छ । कोइराला परिवार त छन्, तर देशको लोकतान्त्रिक आन्दोलनसँग व्यक्तिगत रुपमा जोडिएका कोइराला सदस्य खासै छैनन् । अहिले कोइराला सदस्यका रुपमा शशांक कोइराला, शेखर कोइराला, सुजाता कोइरालाको चर्चा छ । पारिवारिक हिसाबले कांग्रेसमा उहाँहरूको संलग्नता होला, परिवारै कांग्रेस भएकाले उहाँहरू प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष रुपमा कांग्रेससँग जोडिनुभयो होला, तर पार्टी सदस्य नै भएर प्रस्ट रुपमा उहाँहरूको संलग्नता रहेको धेरै पछि हो । यसकारण उच्च व्यक्तित्वको कोइराला सदस्यविना नै यसपटक कांग्रेसको महाधिवेशन हुँदैछ । कोइराला परिवारबाट पार्टी शीर्षस्थ नेतृत्वमा दाबी गर्ने व्यक्तित्व निर्माण हुन सकेको छैन । त्यसैले यो महाधिवेशनपछि कांग्रेसको नेतृत्व कोइराला परिवारबाट अरु कसैमा जाँदैछ । कहिलेकाहीँ पार्टीको इतिहासमा परिवारको वर्चस्व रहन्छ । वीपी कोइरालाको निधनपछि नै कांग्रेस निरन्तर संगठनका रूपमा आइसकेको छ । त्यसैले व्यक्तिको आयुसँग पार्टीको आयु जोड्न मिल्दैन । वीपीपछि कृष्णप्रसाद भट्टराईको नेतृत्वमा पार्टी संगठित भएर रह्यो, उनकै नेतृत्वमा ०४६ सालको आन्दोलन सम्पन्न भयो । यसकारण कोइरालाको नेतृत्वविना पार्टी चल्दैन भन्ने होइन, यो इतिहासले नै पुष्टि गरिसकेको छ । तैपनि कतिपय कार्यकर्तामा सुशील कोइरालापछि कांग्रेस के होला भन्ने चिन्ता छ । शेरबहादुर देउवाले यसअघि नै गिरिजाप्रसाद कोइराला, सुशील कोइरालाविरुद्ध चुनाव लडेर आफ्नो उपस्थिति देखाइसकेका छन् । अहिले कोइराला सदस्यबाट अन्यमा पार्टीको नेतृत्व जाने बिन्दुमा कांग्रेस छ । विभाजित प्रजातान्त्रिक कांग्रेस र नेपाली कांग्रेसको एकतापछि प्रस्ट देखिने गरी गुटले प्रश्रय पायो । एकता गर्नका लागि केही पदको बाँडफाँड गरियो । यो बाँडफाँडको धार अहिलेसम्म मेटिएन संस्थापन पक्ष र विद्रोही पक्ष भन्नु राजनीति पार्टीभित्र गलत शब्द चयन हो । संस्थापन भनेपछि सिंगै पार्टीलाई जनाउँछ । सभापतिले नेतृत्व गरेको समूहलाई मात्रै जनाउने होइन । हो, पार्टीभित्र केही दृष्टिकोण भिन्न हुन्छन्, त्यसमा प्रतिस्पर्धा हुन्छ, कतिपय मुद्दामा फरक मत हुन्छन्, यो सिंगो पार्टीको कुरा हो, संस्थापन र विद्रोही पक्षको कुरा होइन । तर, नेपालका पार्टीमा खासगरी कांग्रेसमा केही वर्षयता पार्टी प्रमुखको चुनावपछि पराजित हुने पक्षले समानान्तर खालको कार्यशैली अपनाउने, निर्वाचित नेतृत्वभन्दा अलिकति पृथकरुपमा प्रस्तुत हुनेखालको गलत परम्परा बस्दै आएको छ । कांग्रेसमा गुटको राजनीति एक समय गिरिजाप्रसाद र कृष्णप्रसाद भट्टराईबीच अलिकति दूरीजस्तो भयो । भट्टराईजी आफैँले त त्यस्तो दूरी राख्नुभएन, तर उहाँको नाम उपयोग गरी शेरबहादुरजीहरूले गिरिजाप्रसादभन्दा अलिकति भिन्न दृष्टिकोणसहितको समूहगत अभ्यास गरेको देखिन्छ । सिंगो पार्टीले यसलाई रोक्ने खालको गतिविधि गरेन र समूहगत अभ्यास झनै विकसित हुँदै गयो, देउवाजीहरूको प्रजातान्त्रिक कांग्रेसलाई जन्मायो । विभाजित प्रजातान्त्रिक कांग्रेस र नेपाली कांग्रेसको एकतापछि प्रस्ट देखिने गरी गुटले प्रश्रय पायो । एकता गर्नका लागि केही पदको बाँडफाँड गरियो । यो बाँडफाँडको धार अहिलेसम्म मेटिएन । यस्तो गुटगत प्रवृत्ति कांग्रेसमा मात्रै नभएर अन्य पार्टीमा पनि देखिन्छ । पार्टीभित्र समूहगत अभ्यास स्वाभाविक रुपमा हुन्छ । कुनै नेताको व्यक्तित्वको वरिपरि केही व्यक्ति घुमेका हुन्छन् । तर, पछिल्लो समय प्रस्ट देखिने गरी, पार्टी सञ्चालनमै बेला-बेला अवरोध आउने गरेर कांग्रेसमा गुटबन्दी देखियो । पछिल्लो पाँच वर्ष पार्टीभित्र संगठनात्मक काम हुन सकेका छैनन् । संगठनात्मक काममा अर्को पक्षलाई कसरी सहमत गराउने भन्ने समस्या देखिन्थ्यो । यही अवस्थामा पार्टी अगाडि बढ्दैन । निर्वाचित नेतृत्वले एउटा कार्यकाल सन्तुलनका साथ अगाडि बढाउन पाउनुपथ्र्यो, तर त्यसमा समस्या आयो । नीतिगत विवाद छैन संस्थापन र देउवा पक्ष जो छ, यो ध्रुवीकरणमा कुनै नीतिगत विवाद छैन । बीपीले नेपालको लोकतान्त्रिक शक्तिको प्रतिनिधिको रुपमा पार्टी निर्माण गर्नुभयो । परिवर्तित समाजलाई हेर्ने, बुझ्ने, व्याख्या गर्ने दृष्टिकोणमा नेपाली कांग्रेसमा मतभेद छन् । तर, नीतिगत भिन्नताले कांग्रेसलाई त्यति ठूलो असर पार्लाजस्तो मलाई लाग्दैन मोटामोटी रुपमा विश्वसम्मत लोकतन्त्र र सिद्धान्तका मूल्यलाई बोकेर कांग्रेसको निर्माण भयो, जसलाई प्रजातान्त्रिक समाजवाद भनेर व्याख्या गरिएको पनि छ, यसमा कांग्रेसभित्र अहिले कसैको पनि मतभेद छैन । विश्वसम्मत व्याख्यामा समाजवादले अन्धो निजीकरण नियन्त्रण, समाजमा पिछडिएको समुदायको सहभागिता र समतामूलक समाज भन्ने बुझाउँछ, यसमा कांग्रेसको फरक बुझाइ नहोला । राजनीतिक प्रतिस्पर्धा, व्यक्तिगत प्रतिस्पर्धालाई कायम राखेर समतामूलक समाजका लागि राज्यको भूमिकालाई पनि प्रभावकारी बनाउने कुरामा नेपालका प्रायः सबै पार्टीको मतभेद छैन । व्यक्तिगत दृष्टिकोणमा केही भिन्न बुझाइ सबैमा हुन्छ, जो कांग्रेसमा पनि होला । अलि फराकिलो रुपमा, लोकतान्त्रिक शैलीमा पार्टी सञ्चालन गर्दा विचारका विविधता हुन्छन् नै । परिवर्तित समाजलाई हेर्ने, बुझ्ने, व्याख्या गर्ने दृष्टिकोणमा नेपाली कांग्रेसमा मतभेद छन् । तर, नीतिगत भिन्नताले कांग्रेसलाई त्यति ठूलो असर पार्लाजस्तो मलाई लाग्दैन । अबको कांग्रेस कस्तो होला ? कांग्रेसको ‘ड्राइभ’ के हो ? अहिले यो निक्र्योल गर्न गाह्रो भइरहेको छ । सधैँ वीपीको नामले कांग्रेस चल्दैन । पार्टीलाई कुन दिशामा हाँक्ने कहाँ पुर्‍याउने ? यो कार्यदिशाको अभाव अहिले पनि छ । कांग्रेसलाई सही दिशामा हाँक्ने नेतृत्व देखिएको छैन, यो समस्या पुरानै हो । क्रमशः हुँदै जान्छ, एकैचोटि कहीँ पुगिँदैन भन्ने कन्जर्भेटिभ सोचको जमात पनि कांग्रेसमा छ । अर्को, क्रमिक होइन, परिवर्तन फड्को मारेर हुनुपर्छ भन्ने जमात पनि छ । यो मतभेद पछिल्लो १२-१५ वर्षदेखि कांग्रेसमा छ, चाहे हिजो शान्ति प्रक्रिया, संविधान निर्माणको को सन्दर्भमा होस्, मतभेद रहँदै आएकै छ । यो मतभेद टुंग्याएर पार्टीलाई गतिशील मार्गमा हिँडाउन अब आउने नेतृत्वलाई चुनौती छ । यो व्यक्तिमा भर पर्छ, ड्राइभ सक्ने व्यक्ति नेतृत्वमा आए सिंगो पार्टी नयाँ गतिमा अघि बढ्छ । होइन भने पनि कांग्रेस एउटा संस्था हो, संस्थाका आफ्ना परम्परा-मर्यादा छन्, त्यसैले क्रमिक रुपमा पार्टीलाई अगाडि बढाउँछ । मुलुक के-केमा अड्किएको छ, त्यो अवरोध हटाउन नै नयाँ गतिको निर्माण गर्ने हो । मुलुकलाई नयाँ गति दिन निर्णायक नेतृत्व कांग्रेसलाई चाहिएको छ । अहिले नेतृत्व दाबेदारको चर्चामा जति छन्, उनीहरूले पार्टी र मुलुकलाई हाँक्छन् भन्ने मेरो अपेक्षा छैन । किनभने, अहिलेको परिस्थितिको निर्माण हुनुमा यिनै जिम्मेवार छन् । जस्तो, संविधानमा भएका कमी-कमजोरीका निर्माता शेरबहादुर, रामचन्द्रलगायत सभापतिका दाबेदार नै हुन् । (कुराकानीमा आधारित)
Opinion
false
[ 0, 2420, 798, 1614, 39, 724, 582, 2623, 2656, 748, 541, 7352, 19035, 8, 13, 5, 3420, 2135, 265, 547, 152, 201, 199, 158, 2809, 3570, 104, 5, 10, 15210, 4228, 8871, 6, 3958, 8, 1788, 27, 146, 2953, 2875, 7, 1576, 7, 10780, 8, 4665, 14859, 1192, 5, 13953, 824, 6, 223, 1435, 15, 668, 5, 274, 377, 4732, 146, 3420, 169, 6, 541, 2738, 470, 17, 186, 3660, 108, 178, 5, 10, 15210, 4228, 29, 1597, 679, 10009, 530, 565, 3709, 10, 17602, 99, 29, 15, 2953, 324, 37, 10361, 1916, 5, 14777, 12, 4238, 7, 2309, 210, 15205, 8, 72, 11136, 8563, 7, 47, 39, 724, 470, 1024, 186, 3660, 108, 178, 53, 377, 4732, 5, 21, 372, 1671, 7718, 530, 10, 17602, 583, 53, 8, 15, 1669, 664, 5, 274, 10, 15210, 4228, 29, 1597, 679, 10009, 530, 565, 3709, 10, 17602, 99, 29, 15, 2953, 324, 37, 10361, 1916, 5, 7013, 324, 3052, 3416, 1427, 8220, 29, 5465, 853, 6057, 5, 724, 1671, 3654, 3416, 25, 1012, 2814, 15, 349, 40, 809, 104, 5, 2011, 7, 114, 647, 14, 2551, 2103, 25, 9, 2551, 15869, 794, 25, 498, 96, 7884, 13, 5, 647, 430, 10362, 234, 1795, 3144, 379, 695, 7361, 2953, 3416, 24, 1916, 5, 9, 7, 2488, 150, 3420, 3840, 15, 2665, 8, 664, 5, 137, 241, 11577, 23, 724, 2953, 10, 722, 4526, 1501, 470, 8, 253, 15869, 972, 14186, 7, 115, 319, 3827, 38, 5, 274, 532, 137, 724, 8, 94, 679, 6, 1240, 12677, 2846, 1324, 5, 2135, 5744, 593, 518, 11318, 724, 72, 2324, 589, 5, 2011, 7, 7293, 4873, 6, 1983, 1239, 379, 679, 759, 25, 8449, 8163, 61, 104, 5461, 6, 679, 14, 94, 1531, 1647, 1172, 1449, 379, 695, 724, 114, 15, 1239, 13, 5, 2135, 5744, 593, 518, 11318, 724, 72, 2324, 589, 5, 2011, 7, 7293, 4873, 6, 1983, 1239, 379, 679, 759, 25, 8449, 8163, 61, 104, 5, 538, 4333, 508, 109, 849, 5, 1462, 679, 12499, 8, 1382, 1359, 7, 695, 724, 2324, 13, 5, 274, 13953, 69, 15, 10332, 679, 6, 1240, 104, 5, 532, 8959, 19, 9925, 1751, 13953, 69, 20679, 5444, 20, 5, 704, 15, 724, 8, 8502, 1983, 6, 1240, 13, 5, 8502, 1983, 1803, 4873, 25, 2447, 6, 1240, 13, 5, 54, 1216, 14744, 13926, 6, 10916, 1932, 20, 280, 13953, 13, 5, 383, 2953, 7293, 1983, 24, 287, 13, 5, 1769, 9, 183, 10991, 68, 3420, 3373, 1769, 3245, 218, 854, 5206, 1324, 7, 223, 854, 547, 152, 5805, 104, 5, 1043, 305, 2296, 12, 15842, 1769, 132, 4310, 1769, 116, 7519, 724, 8, 1769, 831, 96, 16701, 3232, 5, 274, 2884, 83, 21, 13, 146, 15842, 9, 11127, 2134, 4202, 6057, 5, 5461, 14, 9087, 5527, 7, 2134, 15986, 724, 11028, 3326, 5, 724, 114, 15, 26, 8941, 5461, 96, 1350, 7, 679, 11, 6706, 13, 5, 544, 15, 102, 218, 680, 12496, 33, 724, 8, 379, 400, 15842, 11, 29, 2193, 72, 15, 1006, 70, 312, 24, 849, 53, 972, 6562, 5, 21, 3057, 3680, 16701, 547, 152, 5805, 104, 5, 3216, 5461, 6, 3028, 295, 724, 15847, 5, 4310, 5967, 1503, 135, 26, 7456, 1769, 3245, 16701, 2854, 13, 5, 1769, 831, 60, 1556, 47, 817, 1561, 868, 63, 1827, 88, 4867, 1769, 240, 2809, 1017, 5, 114, 1769, 240, 12, 88, 10, 15210, 10605, 9260, 10605, 17645, 5967, 913, 13, 5, 3680, 1762, 724, 8, 7270, 6, 5161, 6979, 831, 69, 724, 422, 7270, 1186, 3669, 20737, 88, 724, 63, 3342, 2520, 6979, 47, 201, 240, 37, 266, 4295, 88, 7270, 6, 5161, 35, 85, 186, 20, 5, 7323, 375, 2867, 6, 1769, 240, 5632, 37, 3617, 3420, 2656, 3067, 5, 1769, 831, 17, 201, 2695, 4360, 1671, 1157, 25, 2867, 101, 67, 760, 104, 5, 383, 21, 2656, 135, 3420, 541, 1769, 831, 17, 677, 5056, 8, 3335, 178, 5, 7116, 1043, 3373, 3245, 16701, 3326, 5, 15842, 5967, 1503, 135, 37, 724, 1098, 1546, 12, 100, 9506, 13, 5, 383, 1988, 5492, 63, 1043, 5492, 5657, 5261, 5, 15842, 135, 5369, 1800, 6, 1671, 201, 3734, 266, 3232, 7, 5057, 1671, 10, 18406, 1501, 868, 203, 163, 5, 7323, 5967, 541, 5632, 201, 15847, 53, 1074, 21, 802, 11, 37, 2796, 2523, 13, 5, 10, 7551, 824, 2180, 8, 4310, 1769, 135, 724, 105, 668, 53, 1967, 13, 5, 2736, 3101, 870, 37, 8647, 10605, 4310, 1769, 1327, 731, 6090, 18, 54, 2313, 8444, 4020, 27, 5, 114, 1769, 240, 17, 152, 8, 1043, 541, 341, 5596, 8, 724, 13, 5, 5246, 3922, 724, 9, 39, 3420, 850, 135, 4295, 1925, 57, 3838, 11, 14482, 119, 5974, 5, 850, 2194, 19, 72, 2710, 8947, 1400, 5, 21, 8947, 6, 4761, 1191, 7848, 10387, 11255, 1012, 9, 7210, 1012, 2173, 921, 7293, 1361, 761, 2168, 20, 5, 11255, 6106, 11606, 69, 201, 14, 13933, 5, 1092, 11, 541, 28, 388, 14, 295, 9801, 386, 5, 649, 7293, 72, 3088, 3570, 7766, 1288, 1653, 1738, 824, 4238, 611, 674, 7766, 21, 7361, 1043, 83, 649, 11255, 9, 7210, 4139, 83, 386, 5, 274, 547, 5805, 3662, 724, 8, 72, 9630, 201, 110, 6, 731, 135, 1208, 40, 4288, 15589, 3057, 10493, 14283, 7, 886, 541, 168, 5814, 8434, 1926, 599, 40, 6436, 6, 1361, 1173, 2762, 123, 13, 5, 724, 8, 3838, 6, 921, 26, 137, 8647, 9, 5369, 1800, 428, 5814, 3713, 1093, 163, 5, 1800, 535, 3173, 11, 60, 1028, 3713, 742, 10105, 7, 47, 1539, 157, 1290, 57, 2736, 535, 262, 8647, 168, 5814, 3570, 3088, 2926, 388, 859, 1563, 28, 589, 5, 7361, 2531, 432, 6081, 3057, 2277, 6959, 9, 388, 859, 1563, 10, 5375, 2584, 309, 2300, 7, 1776, 535, 180, 3922, 11127, 406, 33, 382, 5, 5246, 3922, 724, 9, 39, 3420, 850, 135, 4295, 1925, 57, 3838, 11, 14482, 119, 5974, 5, 850, 2194, 19, 72, 2710, 8947, 1400, 5, 21, 8947, 6, 4761, 1191, 7848, 10387, 5, 223, 3838, 859, 2091, 724, 8, 295, 2154, 152, 5805, 15, 589, 5, 7293, 388, 859, 1563, 2973, 88, 78, 5, 75, 7658, 2867, 6, 3818, 72, 530, 4418, 30, 12, 583, 5, 274, 532, 137, 4295, 1925, 57, 7, 201, 292, 191, 260, 70, 3622, 3416, 329, 109, 724, 8, 17852, 3437, 5, 532, 311, 80, 7293, 1546, 1329, 46, 67, 2909, 1017, 5, 1546, 1329, 1713, 258, 5758, 497, 2586, 807, 53, 200, 11153, 5, 430, 313, 201, 320, 1229, 23, 5, 886, 8318, 102, 3804, 5365, 12, 246, 320, 1552, 1141, 9626, 7, 47, 1288, 200, 1324, 5, 6039, 989, 104, 11255, 9, 1776, 1012, 400, 379, 21, 5835, 1709, 8, 75, 6039, 989, 104, 5, 5461, 11, 124, 1561, 4963, 1081, 6, 88, 201, 101, 1196, 5, 11774, 7248, 1846, 7, 4406, 7, 2745, 25, 3088, 8, 39, 724, 8, 11136, 27, 5, 274, 6039, 5277, 11, 11127, 1047, 218, 1222, 6324, 219, 1093, 377, 4732, 10, 20586, 88, 237, 116, 84, 2143, 9, 1679, 12, 594, 14, 2452, 3420, 101, 2806, 1642, 3922, 3635, 185, 2745, 51, 15, 379, 695, 13953, 114, 2904, 15, 11136, 104, 5, 237, 116, 84, 2745, 8, 3635, 11, 14097, 65, 711, 2890, 1053, 7, 1189, 15721, 2481, 1120, 9, 10, 20378, 518, 53, 8457, 7, 695, 3420, 611, 5816, 5465, 5, 214, 1653, 7, 1827, 1653, 14, 659, 897, 10, 20378, 3214, 19, 1244, 634, 14, 15, 1568, 356, 1495, 547, 3206, 82, 1043, 11136, 104, 5, 1827, 3088, 8, 72, 3570, 5816, 82, 8, 1738, 400, 724, 8, 15, 668, 5, 2036, 5502, 88, 7, 1561, 5070, 201, 292, 150, 679, 12, 2930, 583, 37, 5, 11774, 7248, 1846, 7, 4406, 7, 2745, 25, 3088, 8, 39, 724, 8, 11136, 27, 5, 274, 6039, 5277, 11, 11127, 1047, 218, 1222, 6324, 219, 1093, 377, 4732, 5, 169, 6, 724, 1184, 668, 121, 3420, 62, 8172, 818, 437, 45, 105, 20, 121, 114, 21, 21122, 24, 2751, 417, 13, 5, 3216, 15842, 6, 3028, 724, 15847, 5, 201, 14, 978, 5457, 11857, 461, 1194, 869, 3911, 121, 21, 11471, 6, 1240, 114, 15, 13, 5, 11127, 1819, 5457, 11857, 461, 541, 631, 2424, 21, 200, 6144, 20, 5, 3470, 309, 1937, 7, 17187, 91, 9276, 3520, 10373, 53, 3834, 167, 5800, 9662, 972, 6, 10916, 15, 724, 8, 13, 5, 258, 7, 13224, 1074, 470, 7710, 11489, 1320, 53, 10916, 15, 13, 5, 21, 11136, 532, 333, 70, 4830, 1537, 724, 8, 379, 2878, 1941, 658, 651, 7, 324, 1871, 10, 6, 1531, 5972, 11136, 5206, 1063, 96, 13, 5, 21, 11136, 9214, 6115, 201, 14, 10332, 10362, 6863, 785, 169, 329, 541, 14, 1711, 13, 5, 21, 530, 8, 1669, 664, 7, 16297, 395, 530, 1671, 1063, 7361, 201, 94, 4524, 234, 4947, 5, 386, 29, 15, 724, 102, 570, 649, 2473, 369, 1173, 70, 61, 18, 1407, 581, 1556, 383, 13224, 88, 201, 14, 320, 10613, 5, 647, 105, 70, 626, 8, 19305, 6, 379, 115, 3416, 3121, 37, 94, 1582, 6, 101, 25, 20, 5, 647, 14, 94, 1582, 56, 4281, 541, 11127, 8719, 13, 5, 114, 541, 15150, 6, 3832, 812, 1556, 1567, 201, 9, 647, 14, 11857, 3065, 53, 229, 1727, 104, 5, 2011, 7, 2135, 2937, 6, 101, 411, 8, 3968, 3596, 27, 5, 401, 7, 5164, 73, 1959, 70, 4326, 9963, 34, 12, 2593, 2736, 7, 3604, 700, 1092, 12, 15150, 37, 112, 5, 77, 5813, 12, 408, 8, 1355, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,026
10,026
 नेपाली कांग्रेसको संस्कृतिमा किसुनजी हुँदा पनि गुट थियो, गणेशमानजी हुँदा पनि गुट थियो, वीपी हुँदा पनि गुट थियो । भारतमा गान्धीजीको पालामा पनि गुट थियो । अहिले अमेरिकामा रिपक्लिकन र डेमोक्रेटिक पार्टीमा गुट छ । यो आफूमा खराब होइन, डेमोक्रेटिक प्रोसेसकै विस्तार हो । गिरोह भएपछि न त विचार हुन्छ, न मूल्य हुन्छ, न मान्यता हुन्छ । कांग्रेसमा यो कसरी सुरु भो भन्नुभन्दा पहिले गिरोहको परिभाषा बुझ्नुस् । कांग्रेसमा गुट छैन, गिरोह छ एउटा शब्द छ ‘गिरोह’ । कांग्रेसमा गुटको ठाउँ गिरोहले लिएको छ । गिरोह भनेको उही चक्रे मिलनको गिरोह, जसमा कसैले चक्रे मिलनलाई च्यालेन्ज गर्‍यो भने ‘उठाओ बन्दुक, ओर लगाओ निसाना’ भन्दैन ? अहिले कांग्रेसमा गिरोहवादी प्रवृत्ति एकदमै बलियो भएर गएको छ । गुटका नाममा गिरोह बन्दैछ । गिरोह भएपछि न त विचार हुन्छ, न मूल्य हुन्छ, न मान्यता हुन्छ । कांग्रेसमा यो कसरी सुरु भो भन्नुभन्दा पहिले गिरोहको परिभाषा बुझ्नुस् । गुण्डाहरुको ग्याङ हुन्छ नि । काठमाडौंमा चरी काण्ड, घैंटे काण्ड, चक्रे मिनल भन्ने छ नि, उनीहरु पनि त्यसै ग्याङ चलाउँदैनन् । ८/१० जना, ५०/६० जना मान्छे लिएर हिँड्छन् । मैले धेरै वर्ष पहिले ग्याङमा आधारित हिन्दी फिल्म कम्पनी भन्ने हेरेको थिएँ । हिन्दुस्तानका नामुद गुण्डाहरुको जीवनमा आधारित छ त्यो । जब एउटा समूह जीवनमूल्य र विचारधाराबाट निरपेक्ष रहेर आफ्नो स्वार्थको अभिवृद्धिका लागि काम गर्न थाल्छ, त्यसको चरित्र राजनीतिक हुँदैन, जसरी गिरोहको पनि चरित्र राजनीतिक हुँदैन । गिरोह कुनै अर्थमा पार्टी र गुटभन्दा फरक हो । किनभने गिरोहमा राजनीति हुँदैन, विशुद्ध तत्कालिक लाभका लागि बनेको समूह हुन्छ । जस्तो-एउटा विजनेश ग्रुप हुन्छ । कर्पोरेट कम्पनीलाई त तपाई पोलिटिकल मान्नुहुन्न, विशुद्ध नाफाका लागि बनेको हुन्छ र कानुनसम्मत हुन्छ । गिरोह-ग्याङ कसरी बन्छ ? त्यो  गैरकानुनी ढंगले कमाउनका लागि । गिरोह र राजनीतिमा फरक के हुन्छ भने निश्चित राजनीतिक समझदारीका साथ लाग्दा हामी त्यसलाई पार्टी भन्छौं । कांग्रेसले बुझेको भए पनि नबुझेको भए पनि, कांग्रेसका नेताहरुले पढेको भए पनि नपढेको भए पनि, डेमोक्रेटिक सोसलिज्म भनेको हुनाले कांग्रेसमा लागेको हो । बहुदलीय जनवाद भनेकाले एमाले र जनयुद्ध र जनवाद भनेकाले माओवादी भएको हो । त्यो जब सिद्धिँदै जान्छ, गिरोह बन्छ । कांग्रेसमा गिरोहको सुरुवात यो गिरोह गिरिजाबाबुका पालामा सुरु भएको थियो । गिरिजाबाबु हाट्टहुट्ट गर्ने काम बडो गर्न थाल्नुभएको थियो । त्यसको अवशेष कांग्रेसमा छ, यो सबैभन्दा अपशोचको कुरो हो । गिरिजाबाबुले कहिल्यै पार्टीमा सैद्धान्तिक कुरा राख्नुभएन । आफ्नो पक्षमा समर्थन जुटाउँदा त्यसका मूल्य र मान्यता के छन् हेर्नुभएन । त्यसैले गिरिजाबाबुले जुनसुकै पार्टीका मान्छेलाई आमन्त्रण गर्नु भो । उहाँलाई मद्दत गर्ने मान्छे कट्टर कम्युनिष्टलाई पनि ल्याउनुभो । पञ्चायतका मान्छेलाई पनि ल्याउनुभो । नाम भन्दा ठीक हुँदैन । एक से एक गुण्डाहरु ल्याउनुभो । किनकि उहाँलाई पार्टीमा बलियो बन्नुथियो । किसुनजीले एउटा पनि संदिग्ध चरित्रको मान्छेलाई पार्टीमा ल्याउनुभएन । यसरी पार्टी विस्तारै गिरोहमा परिणत हुँदै गयो । गुट स्वाभाविक, गिरोह अफसोच ! दुनियाँमा कुनै यस्तो राजनीतिक पार्टी हुँदैन, जसमा गुट नहोस् । जुन सामाजिक प्रक्रियाले पार्टी बन्छ, त्यही सामाजिक प्रक्रियाले गुट बन्छ । पार्टी कसरी आउँछ समाजमा ? राजा महेन्द्रले पार्टीका विरुद्ध के आरोप लगाउँथे ? यिनीहरुले आफ्नो पार्टीको हित हेर्छन्, देशको हित हेर्दैनन् भन्दै उनले पार्टी र देशलाई बझाएका थिए । दलगत स्वार्थ मात्र हेर्छन् भन्ने भाषा प्रयोग गरेका थिए । हुन पनि हो जस्तो लाग्छ, किनकि मेरो पार्टी भन्छु म । तर, तपाई नबिर्सनुस्, पार्टीले मेरो पार्टी, मेरो सिद्धान्त, मेरो कार्यक्रम भन्दा उसले त्यसै मुलुकका लागि कार्यक्रम र सिद्धान्त बनाएको हुन्छ । पार्टीको रणनीति र कार्यनीति हुन्छ । हामी पार्टीमा लाग्ने भनेको पार्टीका लागि मात्रै होइन । ठीक त्यस्तै एउटा पार्टीमा पनि दुईवटा लाइन हुन्छन् । उदाहरणका लागि माओवादीमा यो शब्द बडा प्रचलनमा छ, दुई लाइनको सघर्ष । त्यसैले पहिले पार्टी बन्छ । के भनेर बन्छ ? कांग्रेस र कम्युनिष्ट । त्यसपछि त्यही कांग्रेस र कम्युनिष्टमा के भनेर झगडा हुन्छ ? (जो हाम्रो कांग्रेस पार्टीमा भर्खर भएको छ) कम्युनिष्टसँग कस्तो सम्वन्ध राख्ने ? कम्युनिष्टको झगडा कांग्रेससँग कस्तो सम्वन्ध राख्ने भनेर हुन्छ । मुलुककै भविश्यलाई लिएर पार्टीभित्र विभाजन हुन्छ र त्यसलाई गुट भनिन्छ । गुट पनि पार्टीकै रुप हो । पार्टी व्यवस्था बन्द गर्नुस्, गुट बन्द हुन्छ । पार्टी व्यवस्था राख्नुस्, गुट रहन्छ । पार्टी व्यवस्था समाजबाट आएको हुन्छ । समाजमा भोटको अधिकार भएपछि एउटा मान्छेले कति जनासँग भोट माग्न सक्छ र ? एक लाखको घरदैलोमा जान सक्दैन । त्यसैले पार्टी चाहियो । गिरोह र गुटमा के फरक हुन्छ भने पार्टी बन्छ विशुद्ध बैचारिक आधारमा । कार्यक्रम, कार्यनीति र रणनीतिको समझमा । गुट बन्छ त्यही रणनीति र कार्यनीतिमा भएको मतभेदलाई लिएर । अथवा बन्नुपर्छ । गुट र गिरोहमा क्षीण अन्तर हुन्छ । गिरोहमा राजनीतिको बहस हुँदैन । लुटी ल्याउने, भुटी खाने -डकैती गर्ने र बाँडीचुँडी खाने) हुन्छ । त्यहाँ  पनि हल्का हुँदोहोला, झ्यालबाट छिर्ने कि ढोकाबाट भनेर बहस त हुन्छ होला । गिरोहमा अर्को ‘क्वालिफाइङ फ्याक्टर’ हुन्छ, त्यो गुटको सदस्यता गिरोहको नेताको कृपामा हुन्छ । पार्टीेको सदस्यता त त्यसरी हुँदैन । विधिवत विधानका आधारमा हुन्छ । त्यसैले हाम्रो नेपाली कांग्रेस पार्टीको अहिलेको रोग गुट होइन, गिरोहको हो ।
Opinion
false
[ 0, 39, 3420, 1010, 8, 146, 8074, 535, 342, 15, 3838, 1449, 9729, 535, 342, 15, 3838, 1449, 15842, 342, 15, 3838, 38, 5, 1218, 14533, 6, 6327, 15, 3838, 38, 5, 114, 2002, 9, 3641, 6036, 370, 23, 9, 17081, 5805, 3838, 13, 5, 21, 592, 8, 3718, 1074, 17081, 9319, 96, 782, 20, 5, 13840, 407, 10, 23, 60, 679, 1738, 10, 23, 594, 1738, 10, 23, 844, 78, 5, 724, 8, 21, 497, 206, 1873, 2173, 168, 466, 13840, 6, 4623, 10865, 337, 5, 724, 8, 3838, 2424, 13840, 13, 102, 761, 13, 62, 4367, 5020, 45, 5, 724, 8, 3838, 6, 927, 13840, 11, 656, 13, 5, 13840, 639, 6346, 3794, 30, 5040, 6, 13840, 7, 1223, 938, 3794, 30, 5040, 14, 17170, 906, 21, 29, 11643, 1991, 892, 7299, 7, 7392, 8766, 892, 18038, 33, 45, 192, 23, 121, 114, 724, 8, 13840, 884, 2091, 4185, 1541, 266, 251, 13, 5, 3838, 12, 846, 13840, 1921, 178, 5, 13840, 407, 10, 23, 60, 679, 1738, 10, 23, 594, 1738, 10, 23, 844, 78, 5, 724, 8, 21, 497, 206, 1873, 2173, 168, 466, 13840, 6, 4623, 10865, 337, 5, 8698, 199, 473, 3544, 78, 330, 5, 1627, 10, 10733, 8092, 7, 1914, 4081, 1980, 8092, 7, 3794, 30, 11751, 59, 53, 13, 330, 7, 1368, 15, 861, 473, 3544, 13880, 1930, 5, 380, 16654, 174, 7, 555, 182, 7360, 174, 916, 351, 6863, 3065, 5, 257, 85, 80, 466, 473, 3544, 8, 1355, 3196, 670, 558, 53, 4522, 6, 1678, 5, 17114, 12, 946, 16090, 8698, 199, 2059, 1355, 13, 115, 5, 745, 102, 388, 368, 12625, 9, 11785, 17, 12258, 1894, 54, 2784, 6, 5140, 12, 19, 46, 24, 6499, 7, 467, 2869, 214, 6678, 2366, 13840, 6, 15, 2869, 214, 849, 5, 13840, 75, 4749, 201, 9, 3838, 168, 611, 20, 5, 2011, 13840, 8, 921, 6678, 13669, 1178, 370, 1482, 12, 19, 385, 388, 78, 5, 401, 70, 16747, 441, 1085, 2265, 5067, 78, 5, 13253, 558, 14, 60, 1742, 10, 21000, 4201, 10359, 7, 13669, 2425, 12, 19, 385, 78, 9, 424, 116, 84, 78, 5, 13840, 70, 294, 3544, 497, 4608, 121, 115, 6793, 2758, 6782, 12, 19, 5, 13840, 9, 2030, 611, 105, 78, 29, 1394, 214, 4278, 12, 246, 4248, 155, 1050, 201, 17501, 5, 2953, 9998, 99, 15, 10971, 6, 99, 15, 7, 2633, 4616, 7186, 99, 15, 12617, 30, 6, 99, 15, 7, 17081, 12690, 13629, 639, 1594, 724, 8, 288, 20, 5, 8528, 11919, 1788, 11, 684, 9, 5173, 9, 11919, 1788, 11, 494, 16, 20, 5, 115, 745, 4363, 3456, 1937, 7, 13840, 4608, 5, 724, 8, 13840, 6, 2381, 21, 13840, 13418, 4916, 12, 6327, 206, 16, 38, 5, 13418, 4916, 2127, 5966, 2672, 5966, 25, 46, 10777, 24, 15849, 2125, 38, 5, 467, 11346, 724, 8, 379, 21, 282, 2718, 6467, 384, 6, 3903, 20, 5, 13418, 4916, 11, 1536, 5805, 4222, 83, 742, 10105, 5, 54, 1216, 2013, 5736, 2629, 2161, 594, 9, 844, 105, 27, 766, 10105, 5, 383, 13418, 4916, 11, 2801, 1462, 6200, 13049, 160, 1873, 5, 3821, 2282, 25, 916, 14575, 1119, 14, 15, 8896, 4266, 5, 4820, 12, 6200, 15, 8896, 4266, 5, 157, 158, 2412, 849, 5, 26, 1276, 26, 8698, 55, 8896, 4266, 5, 3244, 3821, 5805, 1541, 6076, 11998, 5, 146, 8074, 7368, 102, 15, 713, 1607, 2119, 763, 2869, 6, 6200, 5805, 1144, 10105, 5, 564, 201, 3649, 13840, 8, 3675, 309, 2300, 5, 3838, 2973, 7, 13840, 610, 1529, 384, 264, 6067, 8, 75, 223, 214, 201, 6678, 1223, 3838, 6950, 5, 253, 243, 651, 11, 201, 4608, 7, 516, 243, 651, 11, 3838, 4608, 5, 201, 497, 1796, 1189, 121, 318, 11979, 1462, 1475, 105, 728, 3659, 7611, 121, 7317, 11, 54, 1043, 2111, 2847, 11637, 817, 2111, 6647, 1930, 192, 58, 201, 9, 207, 14, 416, 1166, 4565, 66, 5, 596, 859, 2784, 90, 14054, 310, 53, 440, 151, 48, 66, 5, 67, 15, 20, 401, 6129, 3244, 229, 201, 8727, 74, 5, 274, 1742, 10756, 12533, 6220, 7, 2531, 229, 201, 7, 229, 6423, 229, 128, 158, 1062, 861, 4376, 19, 128, 9, 1679, 856, 78, 5, 1043, 3283, 9, 17745, 78, 5, 155, 5805, 770, 639, 1462, 19, 295, 386, 5, 2412, 617, 102, 5805, 15, 3061, 2835, 583, 5, 1295, 12, 19, 494, 8, 21, 761, 4861, 10131, 379, 89, 2835, 6, 190, 1315, 5021, 5, 383, 466, 201, 4608, 5, 105, 185, 4608, 121, 724, 9, 1119, 5, 543, 516, 724, 9, 1119, 8, 105, 185, 6199, 78, 121, 77, 3136, 212, 724, 5805, 6844, 16, 13, 52, 1119, 63, 1184, 10063, 810, 121, 1119, 6, 6199, 724, 63, 1184, 10063, 810, 185, 78, 5, 647, 96, 15552, 14, 351, 7293, 2295, 78, 9, 1050, 3838, 982, 5, 3838, 15, 201, 96, 1979, 20, 5, 201, 179, 538, 10966, 7, 3838, 538, 78, 5, 201, 179, 3264, 337, 7, 3838, 3326, 5, 201, 179, 518, 17, 123, 78, 5, 1189, 2550, 6, 365, 407, 102, 5646, 465, 174, 63, 2550, 7657, 542, 9, 121, 26, 129, 6, 8112, 8, 481, 1916, 5, 383, 201, 12253, 5, 13840, 9, 3838, 8, 105, 611, 78, 29, 201, 4608, 13669, 3060, 2294, 370, 393, 5, 128, 7, 17745, 9, 3283, 6, 12006, 8, 5, 3838, 4608, 516, 3283, 9, 17745, 8, 16, 11136, 14, 351, 5, 735, 15305, 5, 3838, 9, 13840, 8, 10, 6773, 480, 1693, 78, 5, 13840, 8, 921, 6, 1983, 849, 5, 5575, 34, 1427, 7, 13557, 34, 1338, 204, 280, 96, 667, 25, 9, 9175, 34, 3572, 9786, 1338, 52, 78, 5, 621, 15, 5578, 11329, 1451, 6347, 6986, 17, 16448, 146, 2743, 17, 185, 1983, 60, 78, 668, 5, 13840, 8, 258, 62, 12578, 666, 8916, 442, 10065, 7585, 45, 1738, 115, 3838, 6, 6105, 13840, 6, 7658, 10450, 8, 78, 5, 201, 30, 6, 6105, 60, 3654, 849, 5, 4509, 2819, 12, 393, 78, 5, 383, 212, 39, 724, 1043, 2135, 652, 3838, 1074, 13840, 6, 20, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,027
10,027
 तपाईंको सभापतिमा उम्मेदवारी केका लागि ? कांग्रेसमा एउटा ट्रेन्ड छ । हामीले त्यसमा परिवर्तन खोजेका छौँ । समग्रमा हामी विचारको राजनीतिलाई अघि बढाउन चाहन्छौँ । लिगेसी हुन्छ, ज्येष्ठता हुन्छ, त्यो स्वाभाविक हो । तर, यी दुवैलाई विचारका आधारमा मूल्यांकन गरिनुपर्छ । यो सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण विषय हो । त्यसका लागि हामी अघि बढेका छौँ । ‘लिगेसी’लाई विचारका आधारमा मूल्यांकन गर्नुपर्छ भन्नुभयो । त्यो सम्भव छ त ? कांग्रेस अहिलेसम्म लिगेसीमा होइन, विचारका आधारमा चलिरहेको छ । त्यही विचारका कारण अहिलेसम्म मुलुकमा भएका परिवर्तनगामी आन्दोलनको नेतृत्व गरेर त्यसलाई सफल पार्न सम्भव भएको छ । अब पनि कांग्रेसलाई नयाँ विचार र भिजनका आधारमा अघि बढाउनुपर्छ । कांग्रेस लिगेसीका नाममा कसैको परिवारमा कैद हुन सक्दैन । कांग्रेस यहाँसम्म त लिगेसीकै आधारमा नै आएको होइन र ? केही हदसम्म होला । तर, बढी लोकतान्त्रिक र प्रजातान्त्रिक विचारका आधारमा आएर परिवर्तनको नेतृत्व गरेको हो । अब हामीले ‘लिगेसी’लाई बचाउनुपर्छ । हाम्रा पुर्खाले पार्टीलाई दिएको योगदानका आधारमा हामी पनि अघि बढ्नुपर्छ भन्ने होइन। कांग्रेसको नेतृत्वमा संविधानसभामार्फत संविधान जारी भएको छ । त्यो संविधान कार्यान्वयनको महत्त्वपूर्ण आवश्यकता राष्ट्र, जनता र कांग्रेसका लागि छ । त्यसको नेतृत्व कांग्रेसले गर्‍यो भने मात्रै सम्भव देखिन्छ । त्यो कार्यान्वयन गर्न सक्नेलाई नेतृत्वमा पुर्‍याउनुपर्छ । यो विषयमा महाधिवेशन प्रतिनिधिले ध्यान दिन आवश्यक छ । हामीले कांग्रेसमा लागेर के पायाँै ? के पाएनौँ ? भन्ने प्रश्न गौण हो । बरु, हामीले कांग्रेसको राजनीति गरेर राष्ट्र र जनताका लागि के दिन सक्यौँ, अब के दिन्छौँ भन्ने भिजन प्रस्तुत गर्न आवश्यक छ । कांग्रेसलाई नेतृत्व दिएर परिवर्तन गर्ने तपाईंका एजेन्डा के–के हुन् त ? नेपाली कांग्रेसलाई सुदृढ गर्दै पार्टीको नेतृत्वमा राष्ट्रमा देखिएका सबै समस्या समाधान गर्न र चुनौतीहरूको सामना गर्दै देशलाई अघि बढाउन सबल नेतृत्वको आवश्यकता पर्छ । नेपाल संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र र समावेशी सहभागितामा प्रवेश गरेको छ । यिनै विषय उल्लेख गरेर हामीले संविधान घोषणा गरिसकेका छौँ । संविधानलाई कार्यान्वयन गरेर नेपाललाई समृद्ध राष्ट्र बनाउने अबको आवश्यकता हो । त्यसका लागि नेपाली कांग्रेस आफैँभित्र सुदृढ हुनुपर्छ । विचार, संगठन र एकताबद्ध पार्टीले मात्र सिंगो राष्ट्रलाई एकताबद्ध गर्न सक्छ । पार्टीलाई एकताबद्ध गरेर राष्ट्रका सामु देखिएका समस्या समाधान गर्न हामी अघि बढ्नुपर्ने छ । यी चुनौती समाधानका लागि म सक्षम छु भन्ने लागेर सभापतिमा उम्मेदवारी घोषणा गरेको छु । देशले राष्ट्रिय एकता खोजेको छ । सबै क्षेत्र, सबै वर्ग, सबै भाषा र संस्कृति अँगाल्ने जनतालाई एकतामा आबद्ध गर्नु छ । सबैको भावनालाई सम्बोधन गरेर मेची–महाकाली, तराई, पहाड, हिमाललाई एकताको सूत्रमा आबद्ध गरेर हिँडाउनु छ । त्यसका लागि कांग्रेस विचार र संगठनले सुदृढ हुन सक्नुपर्छ । कांग्रेस आफ्ना लागि होइन, जनताका लागि हो, राष्ट्रका लागि हो । हामीले प्राप्त गर्ने पद राष्ट्रका लागि हो । त्यो पदमा पुगेर के गर्ने भन्ने योजना आकांक्षीले सार्वजनिक गर्नुपर्छ । त्यसैले कांग्रेसमा नेतृत्वदायी जिम्मेवारी लिन हामीले खोजेका हौँ । कांग्रेस नेतृत्वमा पुगेर राष्ट्रलाई नेतृत्व प्रदान गर्न मेरो उम्मेदवारी हो । राष्ट्रलाई नेतृत्व प्रदान गर्नुको अर्थ हो, जनतालाई प्रगतिको बाटोमा अघि बढाउनु । पार्टीलाई, त्यसमा आबद्ध नेताहरूलाई व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठाउनुपर्छ । पार्टीपंक्तिलाई आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठाउनुपर्छ । समसामयिक तरिकाले पार्टी चलाउनुपर्छ । हामीले सुन्दर नेपाल र सबल नेपाल बनाउन सक्नुपर्छ । त्यसको नेतृत्व गर्न म कांग्रेसको सभापतिमा उम्मेदवारी दिने निर्णयमा पुगेको हुँ । टिम स्प्रिट मिलाउन मेरै टिमबाट गगन थापाले महामन्त्रीमा र उमाकान्त चौधरीले कोषाध्यक्षमा उम्मेदवारी दिएको हो । राष्ट्रलाई एकताबद्ध गर्ने, पार्टीलाई एकताबद्ध गर्ने भन्नुभयो । तर, सभापतिमा उम्मेदवारी नै चारजनाको पर्ने पक्का भयो । यसरी कसरी एकताबद्ध भयो त ? महाधिवेशनबाट जब निर्वाचनको परिणाम आउँछ, तब हामी स्वच्छ निर्वाचनका रूपमा मत परिणामलाई स्वीकार गर्छौं । त्यसपछि नेतृत्वमा पुग्नका लागि निर्वाचनका होमिँदा देखिएका तिक्ततालाई बिर्सेर हामी पार्टी एकताबद्ध गर्न लाग्छौँ । पार्टीजीवनमा यो कांग्रेसको संस्कृति हो । लोकप्रिय युवानेता गगन थापालाई महामन्त्री र तराईका थारू समुदायका नेता उमाकान्त चौधरीलाई कोषाध्यक्ष राखेर सभापतिमा उम्मेदवारी घोषणा गर्नुभएको छ । जित्ने आधार के–के हुन् ? नेपालमा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापित गरी संस्थागत गर्न महत्त्वपूर्ण काम गरेका छौँ । शान्ति प्रक्रिया र संविधान निर्माणजस्ता महत्त्वपूर्ण काम गर्न हामी टिममा रहेका नेताको नेतृत्वदायी भूमिका छ । सबै साथीलाई साथमा लिएर राष्ट्रलाई आवश्यक परेको गहन जिम्मेवारी पूरा गर्न हामी सफल भएका छौँ । कांग्रेसका सिपाहीलाई मात्रै होइन, विपरीत ध्रुवमा रहेका राजनीतिक दललाई पनि शान्ति प्रक्रियामा जोडेर हिँड्न हामी सफल भएका छौँ । यसमा हामीलाई गर्व छ, खुसी पनि छौँ । नयाँ संविधान जारी भएपछि त्यसको कार्यान्वयन गर्नु महत्त्वपूर्ण विषय हो । जारी गर्ने कामको नेतृत्व गरेकाले कार्यान्वयनको पनि हामी नेतृत्व गर्न सक्छौँ भन्ने हाम्रो विश्वास हो । ०६२/६३ को आन्दोलनमा होमिएका मानिस एक स्थानमा उभिएर उम्मेदवारी दिएका छौँ । आन्दोलनबाट आएको संघीयता, लोकतन्त्र र गणतन्त्रको विषयमा आएको परिवर्तनलाई सही ढंगले व्यवस्थापन दिन सक्छौँ भन्नेमा दृढ रूपमा विश्वस्त छौँ । त्यही विश्वासका आधारमा यो उम्मेदवारी प्रस्तुत गरेका छौँ, महाधिवेशन प्रतिनिधिले विश्वास गर्नेमा आशावादी छौँ ।प्रस्तुति : मधुसुधन भट्टराई
Opinion
false
[ 0, 1480, 1092, 8, 3569, 105, 12, 19, 121, 724, 8, 102, 17566, 13, 5, 334, 1288, 470, 8522, 2395, 5, 7702, 155, 679, 6, 921, 14, 234, 1552, 5815, 1235, 5, 1101, 10653, 1738, 6103, 138, 1738, 115, 2973, 20, 5, 274, 208, 390, 14, 679, 12, 393, 5449, 13081, 5, 21, 282, 2884, 372, 20, 5, 2161, 19, 155, 234, 6311, 2395, 5, 62, 666, 4635, 398, 45, 14, 679, 12, 393, 5449, 1192, 2199, 5, 115, 1839, 13, 60, 121, 724, 1191, 1101, 10653, 8, 1074, 679, 12, 393, 3448, 13, 5, 516, 679, 12, 95, 1191, 1509, 73, 470, 6901, 3556, 541, 109, 1050, 349, 1370, 1839, 16, 13, 5, 169, 15, 11127, 94, 679, 9, 12306, 12, 393, 234, 1552, 1359, 5, 724, 1101, 10653, 12, 846, 2904, 3846, 3409, 67, 1916, 5, 724, 13209, 60, 1101, 10653, 96, 393, 37, 123, 386, 9, 121, 72, 6994, 668, 5, 274, 118, 1561, 9, 3922, 679, 12, 393, 1440, 7352, 541, 28, 20, 5, 169, 334, 62, 666, 4635, 398, 45, 14, 4381, 1359, 5, 1041, 5918, 11, 201, 14, 245, 937, 12, 393, 155, 15, 234, 17598, 53, 5368, 3420, 1671, 2595, 748, 324, 355, 16, 13, 5, 115, 324, 7543, 2884, 857, 357, 7, 736, 9, 2633, 19, 13, 5, 467, 541, 2953, 906, 21, 29, 295, 1839, 589, 5, 115, 794, 24, 395, 14, 1671, 869, 4675, 1359, 5, 21, 371, 2656, 1081, 11, 648, 56, 287, 13, 5, 334, 724, 8, 3298, 105, 900, 5245, 69, 121, 105, 13583, 1235, 121, 53, 609, 7554, 480, 20, 5, 2572, 7, 334, 3420, 921, 109, 357, 9, 4097, 19, 105, 56, 3031, 7145, 7, 169, 105, 56, 13639, 53, 12306, 599, 24, 287, 13, 5, 11127, 541, 1322, 470, 25, 687, 12, 7797, 17441, 112, 60, 121, 39, 11127, 7106, 71, 1043, 1671, 357, 8, 2439, 82, 200, 925, 24, 9, 1711, 180, 3297, 71, 207, 14, 234, 1552, 7111, 1861, 857, 664, 5, 36, 778, 1561, 1576, 9, 4505, 8537, 587, 28, 13, 5, 3968, 372, 336, 109, 334, 324, 362, 3609, 2395, 5, 324, 14, 794, 109, 2450, 2967, 357, 356, 169, 6, 857, 20, 5, 2161, 19, 39, 724, 3173, 527, 7106, 1320, 5, 1879, 1546, 9, 15018, 2531, 90, 7361, 357, 14, 15018, 24, 542, 5, 201, 14, 15018, 109, 8146, 5651, 2439, 200, 925, 24, 155, 234, 15709, 13, 5, 208, 1711, 925, 12, 19, 74, 3243, 682, 53, 3298, 1092, 8, 3569, 362, 28, 682, 5, 5843, 111, 850, 3317, 13, 5, 82, 4187, 82, 767, 7, 82, 440, 9, 1010, 148, 6403, 6898, 2078, 850, 8, 3528, 160, 13, 5, 1410, 1644, 14, 1149, 109, 4562, 86, 3643, 7192, 7, 1629, 7, 1907, 7, 1488, 14, 5907, 5540, 8, 3528, 109, 6863, 2317, 13, 5, 2161, 19, 724, 679, 9, 1546, 11, 7106, 67, 8642, 5, 724, 369, 19, 1074, 4097, 19, 649, 8146, 19, 20, 5, 334, 193, 25, 908, 8146, 19, 20, 5, 115, 1170, 2263, 105, 25, 53, 289, 18706, 11, 176, 1192, 5, 383, 724, 8, 10, 12870, 891, 423, 334, 8522, 8735, 5, 724, 1671, 2263, 357, 14, 541, 359, 24, 229, 3569, 20, 5, 357, 14, 541, 359, 160, 6, 469, 649, 2078, 1601, 6, 3211, 234, 9855, 5, 201, 14, 7, 1288, 3528, 3656, 14, 1827, 2784, 168, 633, 3859, 1359, 5, 201, 131, 141, 4806, 14, 54, 2784, 168, 633, 3859, 1359, 5, 8358, 2686, 201, 2894, 1359, 5, 334, 1179, 36, 9, 7111, 36, 285, 8642, 5, 467, 541, 24, 74, 3420, 1092, 8, 3569, 189, 227, 8, 493, 1273, 5, 905, 4559, 4093, 166, 4709, 11507, 905, 17, 6292, 1369, 6568, 8, 9, 6958, 7446, 5234, 4786, 8, 3569, 245, 20, 5, 357, 14, 15018, 1803, 201, 14, 15018, 25, 2199, 5, 274, 1092, 8, 3569, 37, 13365, 6, 177, 5839, 163, 5, 564, 497, 15018, 163, 60, 121, 2656, 17, 745, 4241, 1658, 1796, 7, 2698, 155, 4949, 6560, 100, 674, 1658, 14, 1697, 3021, 5, 543, 1671, 1382, 12, 19, 6560, 4319, 4794, 2439, 19980, 14, 11622, 18, 155, 201, 15018, 24, 1033, 1235, 5, 201, 6867, 8, 21, 3420, 1010, 20, 5, 2275, 391, 11180, 6292, 5508, 6568, 9, 1629, 12, 6074, 3368, 244, 6958, 7446, 2306, 14, 4786, 897, 1092, 8, 3569, 362, 933, 13, 5, 5197, 747, 17441, 112, 121, 211, 778, 1561, 1576, 686, 57, 2763, 24, 2884, 46, 48, 2395, 5, 658, 651, 9, 324, 101, 1110, 2884, 46, 24, 155, 905, 8, 133, 7658, 10, 12870, 634, 13, 5, 82, 1346, 14, 2684, 351, 357, 14, 287, 346, 5845, 891, 364, 24, 155, 349, 73, 2395, 5, 2633, 11450, 14, 295, 1074, 4829, 5835, 8, 133, 214, 596, 14, 15, 658, 3736, 4690, 5510, 155, 349, 73, 2395, 5, 695, 928, 6240, 379, 1423, 15, 2395, 5, 94, 324, 355, 407, 467, 794, 160, 2884, 372, 20, 5, 355, 25, 46, 6, 541, 48, 11, 7543, 15, 155, 541, 24, 14130, 53, 212, 468, 20, 5, 10, 16336, 10, 6, 3310, 10900, 12, 1069, 26, 510, 11619, 3569, 514, 2395, 5, 868, 17, 123, 2875, 7, 2143, 9, 9925, 371, 123, 470, 14, 1819, 2758, 503, 56, 14130, 53, 8, 8265, 100, 7808, 2395, 5, 516, 468, 12, 393, 21, 3569, 599, 48, 12611, 2656, 1081, 11, 468, 25, 8, 13151, 2395, 5, 834, 11067, 650, 209, 6277, 1188, 2404, 1800, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,028
10,028
फेरि एकपटक पार्टी सभापतिको उम्मेदवारी दिँदै हुनुहुन्छ । त्यसका लागि तयारी कस्तो गर्नुभएको छ ? महाधिवेशनको तयारी निकै राम्रो भइरहेको छ । साथीहरू पनि उत्साहित हुनुहुन्छ । साथीहरूको साथ र समर्थनबाट यसपटक मेरो जित सुनिश्चित छ । तपाईंले आफ्नो जित सुनिश्चित छ भनेर त दाबी गर्नुभयो । त्यसका आधारचाहिँ केके छन् ? मैले तीनपटक देश चलाइसकेको छु । गिरिजाबाबुले कारबाही गरेपछि अर्को हाराहारीको पार्टी खोलेर त्यसको नेतृत्व गरेको पनि हुँ । ममा निर्णय क्षमता पनि छ । ममा आफ्नो पार्टीलाई पुन: उचाइमा पुर्‍याउन सक्ने क्षमता पनि छ । मसित पार्टीलाई समावेशी स्वरूप दिने भिजन पनि छ । राज्यका हरेक अंगलाई समावेशी बनाउने र देशमा प्रजातन्त्रलाई बलियो बनाउन सक्ने क्षमता पनि भएकाले मेरो जित सुनिश्चित छ । फेरि सभापतिमा तपाईंको उम्मेदवारी किन ? यसपटक म पार्टी सभापतिमा उम्मेदवार बन्नुका पछाडि धेरै कारण छन् । विगतमा गिरिजाबाबुले कारबाही गरेपछि केही समय पार्टीबाट अलग पनि भइयो । पछि फेरि उहाँसित सहमति भएपछि पार्टी एक भयो । त्यसैले पार्टीलाई पूर्ण रूपले एक बनाउनै पनि मैले उम्मेदवारी दिएको हुँ । यतिखेर पार्टीलाई प्रस्ट निर्णय क्षमता भएको व्यक्तिको खाँचो छ । सबैलाई मिलाएर लान सक्ने फराकिलो छाती भएको व्यक्तिको आवश्यकता छ । त्यसका लागि मैले उम्मेदवारी नदिई नहुने अवस्था छ । म पार्टीको नीति कदमजमको पक्षमा छु । विकासमा पछि परेको कर्णाली, सबैभन्दा शोषणमा परेका दलित, थिचोमिचोमा परेका महिला, अवसरबाट वञ्चित जनजाति र राज्यबाट हेपिएको महसुस गरिरहेका मधेसी अर्थात् कदमजमको पक्षमा निर्णय गर्न पनि मैले उम्मेदवारी दिएको हुँ । यी सबैलाई समेटेर समावेशी राजनीति सुरु गर्ने मै हुँ । त्यतिखेर कुनै पनि पार्टीमा समावेशिताको सोच नै आइसकेको थिएन । हिजो मैले नै सुरु गरेको समावेशितालाई स्विकार्न आज सबै पार्टी बाध्य भएका छन् । यतिखेर हाम्रो देशलाई सम्पूर्ण नेपालीको साझा नेपाल बनाउनु छ । त्यसका लागि समावेशितालाई आत्माका रूपमा स्विकार्नु जरुरी छ । यस क्रममा हामीले मल्टी पार्टी डेमोक्रेसीलाई कुनै हालतमा छायामा पर्न दिनु हुँदैन । यो दलित, आदिवासी जनजाति, मधेसी, महिला, पहाडी वा हिमाली सबै क्षेत्र र वर्गका जनताको साझा देश हो । यहाँ सबैले समान अवसर र प्रतिनिधित्व पाउनुपर्छ । यतिखेर हामीले पार्टीलाई मात्र होइन, देशका सम्पूर्ण अंंग र अवयवलाई समावेशी बनाउनु जरुरी छ । त्यसैका लागि पनि मैले पार्टीको तेह्रौँ महाधिवेशनमा सभापति पदमा उम्मेदवारी दिएको हुँ । पछिल्लो समयमा पार्टीमा एक किसिमले नेतात्रयको उपस्थिति थियो । अहिले नेता द्वयको अवस्था छ । दुवैबीच महाधिवेशनमा सभापति पदमा प्रतिस्पर्धा पनि हुँदै छ । सिनियर नेताहरू पार्टी संरक्षकमा बसेर नयाँ पुस्तालाई अघि सार्नुपर्छ भन्ने विषयमा पनि बहस भइरहेको छ । यसलाई के भन्नुहुन्छ ? यो राम्रो कुरा हो । तर, अहिले आएर यो विषय उठाउन धेरै ढिलो भइसकेको छ । कुरा धेरै अघि बढिसक्यो । त्यसैले तत्काल वा यसै महाधिवेशनमा यो सम्भव छैन । यतिखेर पार्टी सभापतिको प्रतिस्पर्धामा चर्चामा रहनुभएका प्रतिस्पर्धीभन्दा तपाईंको उम्मेदवारी के कुरामा भिन्न छ ? उहाँहरू हाम्रै पार्टीका सिनियर साथीहरू हुनुहुन्छ । उहाँहरूको विषयमा मलाई त्यस्तो विशेष केही भन्नु छैन । म आफ्नो विषयमा मात्र भन्न सक्छु । बाह्रौँ महाधिवेशनमा त निकै अघि उम्मेदवारी घोषणा गर्नुभएको थियो । तर, यसपालि चाहिँ अझै आफ्नो उम्मेदवारीको औपचारिक घोषणा गर्नुभएको छैन । किन ? मेरो उम्मेदवारी औपचारिक रूपमै घोषित बराबर नै छ । यसलाई घोषणामा ढिलाइ भएको भन्न मिल्दैन । म स्वत: उम्मेदवार हुँ । यो स्वस्फूर्त रूपमा सबैलाई थाहा छ । यसलाई औपचारिक घोषणा गर्न मात्र बाँकी रहेको हो । पार्टीको संस्थापन भनिने समूहमा सभापति पदमै विवाद देखिएको छ । तपार्इंको टिममा चाहिँ समस्या देखिँदैन । तैपनि, तपार्इंले औपचारिक घोषणामा किन ढिलाइ गरिरहनुभएको छ भन्ने जिज्ञासा सबैमा देखिन्छ । यसमा के भन्नुहुन्छ ? यो संस्थापन भन्ने समूह मिडियाले बनाइदिएको हो । एमालेमा यदि केपी ओलीलाई संस्थापन पक्ष भन्ने हो भने माधव नेपाललाई के भन्ने ? त्यसैले यो मिडियाले बनाएको संस्थापन पक्ष हो । पार्टी एकीकरणपछि कांग्रेस एक भइसकेको छ । यसमा यो संस्थापन र यो अर्को पक्ष भन्ने हुँदैन । यदि पार्टी सभापतिलाई नै संस्थापन भनिएको हो भने अहिले सभापति सुशील कोइराला हुनुहुन्न । उहाँ नभएको अवस्थामा त सबै संस्थापन पक्ष भइहाले नि । त्यसैले, म पनि संस्थापन पक्ष नै हुँ। कांग्रेस महाधिवेशनमा नीतिभन्दा पनि नेतृत्वलाई किन बढ्ता महत्व दिइन्छ ? कम्युनिस्ट पार्टी र हाम्रो जस्तो लोकतान्त्रिक पार्टीको अन्तर भनेकै यही हो । हाम्रो पार्टीमा ‘फन्डामेन्टल’ कुरामा कुनै झगडा हुँदैन । हाम्रो पार्टीको नीति तथा कार्यक्रम व्यापक छलफलमा जान्छ । छलफलपछि कार्य समितिले पास गर्छ । त्यसमा सबैका भावना समेटिएका हुन्छन् । कसैले पनि मेरो गोरुको बाह्रै टक्का गर्दैन । सबैको राय सुझाबसमेत समेटेर त्यसलाई फाइनल गरिने हुनाले हाम्रोमा कम्युनिस्टहरूको जस्तो दुई लाइन, तीन लाइन वा चार लाइन के के नामको अन्तरविरोध हुँदैन । पार्टीभित्र ६०/४० को भागबन्डालाई संस्थागत रूप दिनुभयो भन्ने आरोप तपार्इंमाथि लाग्दै आएको छ । यो आरोपलाई कसरी मेटाउनुहुन्छ ? यो ६०/४० को भागबन्डाको मुद्दा केही पनि होइन । यसलाई जसरी पनि अन्त्य गर्नैपर्छ । पार्टीमा जेजति गुट उपगुट छन् भनिँदै आएको छ, त्यो पनि अन्त्य हुनुपर्छ । तपाईंले जित्नुभयो भने पार्टीलाई एकढिक्का बनाउने सूत्र के छन् तपाईंसित ? विगतमा गणेशमानजी, किशुनजी जस्ता नेता पनि पार्टी छाड्न बाध्य हुनुभएको थियो । तर, मेरो जितपछि कुनै पनि साथीले पार्टी छाड्नुपर्ने परिस्थिति पैदा हुन दिनेछैन । क्षमता र पार्टीमा पुर्‍याएको योगदानका आधारमा साथीहरूको मूल्यांकन हुनेछ र सोहीअनुसारको जिम्मेवारी उहाँहरूले पाउनुहुनेछ । तेरो र मेरो भनेर कसैमाथि पनि भेदभाव हुनेछैन । अनि त पार्टी एकढिक्का नहुने त कुरै भएन । बाह्रौँ महाधिवेशनपछिका पाँच वर्षसम्म पार्टी संस्थागत रूपमा चलेन, पार्टी लथालिंग भयो भन्ने आरोप पनि सुनिन्छ । तेह्रौँ महाधिवेशनपछि तपाईं सभापतिमा निर्वाचित हुनुभयो भने पार्टीलाई कसरी गति दिनुहुन्छ ? यतिखेर पार्टी सभापति सुशील कोइराला हामीमाझ हुनुहुन्न । यस्तो अवस्थामा म उहाँबारे केही टिप्पणी गर्न चाहन्नँ । तर विगतमा नेतृत्वको निर्णय क्षमतामा प्रश्न उठेको भने पक्कै हो । त्यसैले मेरो विजयपछि म त्यस्तो अवस्था आउन दिनेछैन। पार्टी सभापतिको आगामी कार्यकालका चुनौती केलाई मान्नुभएको छ ? हाम्रै पार्टीको अगुवाइमा संविधान बन्यो । यसको कार्यान्वयन हाम्रो पहिलो चुनौती हो । मधेसमा उठेका मुद्दाको सम्बोधन दोस्रो चुनौती हो । सीमांकनलगायत मधेसका मुद्दालाई हामीले सम्बोधन गर्नैपर्छ । यसलाई आपसी वार्ताबाटै समाधान गर्नुपर्छ र गर्न सकिन्छ पनि । पार्टीलाई एकढिक्का बनाएर लानु त छँदै छ । यिनै हुन् आगामी कार्यकालका चुनौती । बाह्रौँ महाधिवेशनलाई एकताको महाधिवेशन भनिए पनि पार्टीभित्र त्यस्तो हुन सकेन । अब तेह्रौँ महाधिवेशनपछि चाहिँ त्यो सम्भव होला त ? हिजो बहुमतको प्रधानमन्त्रीलाई पार्टीको साधारण सदस्यबाटै निकालेर मलाई अर्को पार्टी खोल्न बाध्य बनाइएको हो । पार्टी सदस्य नै नरहेको व्यक्ति कसरी प्रधानमन्त्री हुन सक्छ ? त्यो निर्दलीय व्यवस्था त थिएन । देशमा बहुदलीय व्यवस्था बहाल गराउन लामो संघर्ष गरेर देशको नेतृत्व गर्ने स्थानमा पुगेपछि मलाई निर्दलीय बनाउन खोजियो । मैले त्यतिखेर ममाथिको कारबाही फिर्ता गराउन गिरिजाबाबुलाई दबाब दिने उद्देश्यले भेला बोलाएको थिएँ । मैले माफी मागेजस्तो कागज पनि गरेको हुँ । तर, सुनुवाइ भएन । भेला बोलाएको भोलिपल्ट ५ बजेभित्रै नयाँ पार्टी दर्ता नगरी हुने अवस्था थियो । त्यो नै अन्तिम दिन थियो, नयाँ पार्टी दर्ताको । सोही दिन रामचन्द्रजी बालुवाटार आउनुभयो । उहाँले अलग पार्टी गठन गर्नुपर्ने सुझाब दिनुभयो । उहाँले सभापति बन्न पनि सहमति जनाउनुभयो । उहाँले भेलामा जान साथीहरूलाई सल्लाह पनि दिनुभयो । उहाँले आफू पनि भोलिपल्टको भेलामा आउने वचन दिनुभयो । तर, भोलिपल्ट उहाँ आउनुभएन । बेलुका ५ बजेभित्र अर्को पार्टी दर्ता गरिसक्नुपर्ने थियो । नत्र त म निर्दलीय प्रधानमन्त्री बन्ने अवस्था थियो । त्यसैले रामचन्द्रजीलाई लगाउन तयार गरेको माला म आफैँले लगाउनुपरेको हो । मैले रहरले होइन, बाध्यताले माला लगाएको हुँ । निर्दलीय प्रधानमन्त्री हुनबाट मुक्ति पाउन मात्र मैले अर्को पार्टी खोलेको हुँ । तपाईंमाथि प्रजातन्त्र दरबारमा बुझाएको आरोप लाग्दै आएको छ । यसको यथार्थ के हो ? त्यतिखेर मैले चुनावको घोषणा गरेको थिएँ । ६ओटा पार्टीका नेताहरू मकहाँ आउनुभयो । त्यतिखेर नेपाली कांग्रेसबाट सुशील कोइराला, एमालेबाट माधव नेपाल, राप्रपाबाट सूर्यबहादुर थापा जस्ता नेताहरू आउनुभएको थियो । उहाँहरूले चुनाव सार् कि सार् भनेर दबाब दिनुभयो । मैले, श्रीलंका, बोडोल्यान्ड, नागाल्यान्ड आदि स्थानको उदाहरण दिएर हामीकहाँ पनि हुन सकिने जिकिर गरेँ । मैले चुनाव नसार्ने अडान लिएँ । तर, उहाँहरूले सो चुनावमा भाग लिन नसक्ने बताउनुभयो । बहुदलीय प्रणालीमा पार्टीहरूले नै भाग नलिएको अवस्थामा चुनाव कसरी हुन सक्छ ? त्यसैले बाध्य भएर मैले चुनाव सारेँ । चुनाव सार्नासाथ राजाले मलाई हटाइहाले । अनि चुनाव सार् भन्नेले राजालाई बुझाएको हुन्छ कि चुनाव सार्न नाइँनाइँ भन्ने मैले बुझाएको हुन्छ ? नेपालमा कि त बिपी कोइरालालाई राजाले खोसे, कि मलाई खोसे । पछि हाम्रो पार्टीले निर्वाचित प्रधानमन्त्रीको पुनर्वहालीका लागि आन्दोलन गर्दा राजाले मलाई जेलमा हाले । अरूभन्दा मलाई नै राजाले बढी समय थुने । अनि, चुनाव सार्न लगाउने उहाँहरू, दोषचाहिँ ममाथि किन ?प्रस्तुति : रमेश सापकोटा
Opinion
false
[ 0, 704, 2889, 201, 1092, 6, 3569, 1622, 1334, 5, 2161, 19, 478, 1184, 933, 13, 121, 2656, 6, 478, 319, 269, 417, 13, 5, 5372, 15, 6923, 1334, 5, 5372, 6, 246, 9, 2013, 17, 3617, 229, 1106, 3964, 13, 5, 2401, 54, 1106, 3964, 13, 185, 60, 1157, 1196, 5, 2161, 747, 4611, 105, 626, 27, 121, 257, 173, 3913, 207, 1100, 13073, 682, 5, 13418, 4916, 11, 992, 741, 258, 14438, 6, 201, 7967, 467, 541, 28, 15, 1273, 5, 74, 8, 227, 839, 15, 13, 5, 74, 8, 54, 201, 14, 4135, 6379, 869, 4675, 395, 839, 15, 13, 5, 74, 1202, 201, 14, 4505, 3312, 189, 12306, 15, 13, 5, 4493, 317, 2148, 14, 4505, 356, 9, 838, 2680, 14, 1541, 285, 395, 839, 15, 422, 229, 1106, 3964, 13, 5, 704, 1092, 8, 1480, 3569, 350, 121, 3617, 74, 201, 1092, 8, 986, 6076, 12, 2324, 85, 95, 27, 5, 3526, 13418, 4916, 11, 992, 741, 72, 137, 201, 17, 2134, 15, 1841, 382, 5, 186, 704, 1131, 1202, 688, 407, 201, 26, 163, 5, 383, 201, 14, 622, 3684, 26, 285, 69, 15, 257, 3569, 245, 1273, 5, 6956, 201, 14, 4295, 227, 839, 16, 1988, 7884, 13, 5, 1637, 4568, 10354, 395, 5502, 5783, 16, 1988, 857, 13, 5, 2161, 19, 257, 3569, 11668, 715, 265, 13, 5, 74, 1043, 427, 2668, 167, 61, 6, 1216, 682, 5, 2660, 186, 346, 1270, 7, 282, 6194, 8, 584, 1455, 7, 21223, 8, 584, 9780, 714, 17, 9233, 2072, 9, 11286, 1391, 131, 593, 2182, 882, 2942, 971, 2668, 167, 61, 6, 1216, 227, 24, 15, 257, 3569, 245, 1273, 5, 208, 1637, 5871, 4505, 921, 206, 25, 1639, 1273, 5, 8849, 75, 15, 5805, 18136, 6, 972, 37, 9506, 924, 5, 1941, 257, 37, 206, 28, 18136, 14, 7993, 450, 136, 82, 201, 1782, 73, 27, 5, 6956, 212, 207, 14, 629, 39, 6, 1163, 36, 2371, 13, 5, 2161, 19, 18136, 14, 3566, 12, 100, 7993, 1018, 1172, 13, 5, 42, 268, 334, 2068, 7841, 201, 10, 22083, 14, 75, 5641, 8, 7559, 8, 1330, 1068, 849, 5, 21, 1455, 7, 2106, 2072, 7, 2942, 7, 9780, 1474, 50, 2323, 82, 164, 9, 8611, 779, 1163, 207, 20, 5, 242, 1641, 1745, 714, 9, 1957, 15464, 5, 6956, 334, 201, 14, 90, 1074, 1190, 629, 148, 141, 836, 9, 19293, 14, 4505, 2371, 1172, 13, 5, 861, 12, 19, 15, 257, 1043, 13306, 1235, 12198, 1092, 1170, 3569, 245, 1273, 5, 532, 278, 5805, 26, 7456, 244, 1498, 119, 6, 2313, 38, 5, 114, 244, 10, 5872, 6, 265, 13, 5, 390, 428, 12198, 1092, 1170, 1653, 15, 309, 13, 5, 3588, 3656, 201, 10847, 8, 1399, 94, 2911, 14, 234, 2336, 6164, 53, 371, 15, 1983, 417, 13, 5, 432, 105, 8460, 121, 21, 269, 83, 20, 5, 274, 114, 1440, 21, 372, 3859, 85, 4739, 942, 13, 5, 83, 85, 234, 1795, 12315, 5, 383, 1178, 50, 563, 12198, 21, 1839, 104, 5, 6956, 201, 1092, 6, 8514, 3832, 9375, 6218, 168, 1480, 3569, 105, 1495, 3570, 13, 121, 7270, 9038, 1462, 3588, 5372, 1334, 5, 7270, 6, 371, 377, 1028, 302, 72, 2173, 104, 5, 74, 54, 371, 90, 853, 8211, 5, 3954, 1235, 12198, 60, 319, 234, 3569, 362, 933, 38, 5, 274, 5107, 2422, 544, 54, 3569, 6, 2039, 362, 933, 104, 5, 350, 121, 229, 3569, 2039, 10, 15316, 4098, 4223, 37, 13, 5, 432, 362, 8, 7359, 16, 853, 5261, 5, 74, 17093, 986, 1273, 5, 21, 1311, 337, 10120, 3514, 100, 1637, 433, 13, 5, 432, 2039, 362, 24, 90, 805, 35, 20, 5, 1043, 11255, 3356, 5132, 1092, 908, 191, 989, 631, 13, 5, 8269, 6, 905, 8, 2422, 200, 5470, 5, 10, 7551, 7, 8269, 11, 2039, 362, 8, 350, 7359, 353, 8442, 13, 53, 5439, 82, 8, 589, 5, 695, 105, 8460, 121, 21, 11255, 53, 388, 1437, 11, 10459, 6, 20, 5, 684, 8, 548, 1090, 851, 14, 11255, 1012, 53, 20, 29, 3532, 2450, 105, 53, 121, 383, 21, 1437, 11, 856, 11255, 1012, 20, 5, 201, 2568, 135, 724, 26, 942, 13, 5, 695, 21, 11255, 9, 21, 258, 1012, 53, 849, 5, 548, 201, 1092, 14, 37, 11255, 1308, 20, 29, 114, 1092, 4310, 1769, 7110, 5, 1131, 590, 313, 60, 82, 11255, 1012, 1841, 702, 11, 330, 5, 383, 7, 74, 15, 11255, 1012, 37, 1273, 31, 724, 12198, 427, 168, 15, 541, 14, 350, 10, 21392, 1255, 9420, 121, 1515, 201, 9, 212, 401, 1561, 1043, 1693, 7301, 430, 20, 5, 212, 5805, 9006, 6803, 3069, 59, 45, 1495, 75, 6199, 849, 5, 212, 1043, 427, 22, 128, 2227, 5688, 1937, 5, 508, 135, 210, 1103, 1915, 578, 5, 1288, 8646, 1644, 15731, 583, 5, 938, 15, 229, 6313, 6, 3954, 69, 10, 166, 4936, 4167, 5, 1410, 3655, 6769, 345, 5871, 1050, 3932, 421, 1594, 212, 8, 1515, 180, 401, 89, 2835, 7, 173, 2835, 50, 304, 2835, 105, 105, 157, 6, 18458, 849, 5, 7293, 1347, 182, 6983, 10, 6, 18773, 14, 2763, 1441, 1002, 53, 728, 8269, 312, 8915, 123, 13, 5, 21, 728, 14, 497, 4072, 3366, 121, 21, 1347, 182, 6983, 10, 6, 18773, 6, 739, 72, 15, 386, 5, 432, 2366, 15, 919, 24, 9992, 5, 5805, 750, 5463, 3838, 1177, 13250, 27, 2607, 2846, 123, 379, 115, 15, 919, 1320, 5, 2401, 3265, 2520, 29, 201, 14, 26, 8776, 4936, 356, 5540, 105, 27, 687, 1202, 121, 3526, 9729, 535, 7, 146, 4180, 23, 535, 519, 244, 15, 201, 9135, 1782, 3413, 38, 5, 274, 229, 1106, 135, 75, 15, 1346, 11, 201, 9135, 1272, 2937, 4588, 67, 189, 8421, 5, 839, 9, 5805, 869, 8121, 937, 12, 393, 5372, 6, 5449, 447, 9, 885, 496, 6, 891, 7270, 11, 19225, 5, 14741, 9, 229, 185, 5056, 312, 15, 5156, 14539, 5, 276, 60, 201, 26, 8776, 4936, 715, 60, 6978, 1452, 5, 3954, 1235, 2656, 135, 12, 311, 2388, 201, 2763, 100, 11586, 23, 7, 201, 16240, 163, 53, 728, 15, 12158, 5, 13306, 1235, 2656, 135, 687, 1092, 8, 886, 10343, 29, 201, 14, 497, 1582, 56, 3366, 121, 6956, 201, 1092, 4310, 1769, 155, 5562, 7110, 5, 223, 313, 74, 1131, 273, 72, 2856, 24, 17453, 161, 5, 47, 3526, 1861, 227, 839, 8, 609, 5444, 29, 4340, 20, 5, 383, 229, 1558, 135, 74, 1028, 265, 865, 189, 8421, 31, 201, 1092, 6, 642, 3804, 12, 1711, 105, 14, 4201, 2125, 13, 121, 9038, 1043, 3981, 435, 8, 324, 3462, 5, 195, 794, 212, 113, 1711, 20, 5, 2253, 8, 11957, 739, 6, 1149, 308, 1711, 20, 5, 14777, 700, 2253, 12, 739, 14, 334, 1149, 24, 9992, 5, 432, 5011, 1968, 1024, 925, 1192, 9, 24, 363, 15, 5, 201, 14, 26, 8776, 4936, 879, 1105, 864, 60, 11140, 13, 5, 3968, 112, 642, 3804, 12, 1711, 5, 3954, 1235, 2656, 14, 5907, 2656, 6830, 15, 7293, 1028, 67, 1999, 5, 169, 13306, 1235, 2656, 135, 2422, 115, 1839, 668, 60, 121, 1941, 2208, 6, 156, 14, 1043, 1554, 240, 1024, 7796, 377, 258, 201, 3252, 1782, 1722, 20, 5, 201, 240, 37, 3515, 530, 497, 156, 67, 542, 121, 115, 20724, 179, 60, 924, 5, 838, 8528, 179, 10984, 931, 402, 1896, 109, 817, 541, 25, 510, 5081, 377, 20724, 285, 1542, 855, 5, 257, 8849, 74, 7491, 992, 1226, 931, 13418, 4916, 14, 2094, 189, 2258, 2064, 11239, 1678, 5, 257, 8321, 263, 30, 1093, 4008, 15, 28, 1273, 5, 274, 5184, 1452, 5, 2064, 11239, 5185, 198, 814, 3141, 94, 201, 601, 1757, 40, 265, 38, 5, 115, 37, 457, 56, 1449, 94, 201, 601, 6, 5, 885, 56, 3604, 535, 9416, 865, 2520, 5, 436, 2134, 201, 554, 528, 6769, 1002, 5, 436, 1092, 756, 15, 688, 18964, 5, 436, 10734, 481, 5372, 14, 1719, 15, 1002, 5, 436, 592, 15, 5185, 6, 10734, 329, 7302, 1002, 5, 274, 5185, 1131, 9765, 23, 5, 4831, 198, 814, 527, 258, 201, 601, 353, 10537, 38, 5, 6228, 60, 74, 20724, 156, 1014, 265, 38, 5, 383, 3604, 535, 14, 1540, 376, 28, 3687, 74, 3173, 11, 1540, 5751, 20, 5, 257, 4224, 11, 1074, 3091, 11, 3687, 1852, 1273, 5, 20724, 156, 67, 17, 2815, 1141, 90, 257, 258, 201, 6062, 6, 1273, 5, 687, 312, 2680, 8389, 5706, 728, 8915, 123, 13, 5, 195, 2725, 105, 20, 121, 8849, 257, 731, 6, 362, 28, 1678, 5, 232, 14043, 1462, 3656, 74, 6274, 865, 2520, 5, 8849, 39, 724, 17, 4310, 10605, 684, 17, 3532, 36, 7, 3545, 17, 16212, 772, 519, 3656, 9228, 38, 5, 7270, 11, 731, 2336, 108, 146, 2336, 108, 185, 2094, 1002, 5, 257, 7, 3753, 7, 1700, 2742, 6367, 7, 3847, 33, 6367, 378, 8117, 1295, 1322, 11730, 15, 67, 823, 7635, 6239, 5, 257, 731, 11488, 4050, 4379, 2805, 161, 5, 274, 7270, 11, 194, 2655, 448, 423, 1389, 569, 5, 8528, 4508, 7026, 11, 37, 448, 12164, 6, 313, 731, 497, 67, 542, 121, 383, 1782, 266, 257, 731, 2336, 30, 161, 5, 731, 11284, 6729, 318, 11, 377, 16097, 702, 11, 5, 276, 731, 2336, 108, 53, 11, 9742, 5706, 78, 146, 731, 11284, 9312, 161, 23, 9054, 53, 257, 5706, 78, 121, 211, 146, 60, 10564, 1769, 14, 318, 11, 14401, 7, 146, 377, 14401, 5, 186, 212, 2531, 886, 3738, 4665, 181, 3565, 34, 12, 19, 868, 150, 318, 11, 377, 7354, 9752, 5, 974, 168, 377, 37, 318, 11, 118, 137, 11405, 30, 5, 276, 7, 731, 11284, 1162, 7270, 7, 4455, 4611, 74, 312, 350, 121, 834, 11067, 650, 209, 3027, 4713, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,029
10,029
वासु रिजाल, अधिवक्ता नेपाल भूखण्डका आधारमा सानो देश हो । तर, यहाँ भौगोलिक, जातीय, सामाजिक, सांस्कृतिक, भाषिक र वर्गीय रुपले विविधता छ । यी विविधतालाई एउटै धागोमा जोड्ने साधनको खोजी आजको आवश्यकता हो । राष्ट्रलाई जोगाइराख्ने त्यस्तो साधन संघीयता मात्र हो भनेर पनि व्याख्या गर्ने गरिएको छ । अनावश्यक बहसले जनतालाई एकापसमा मिल्न नदिने खाडल बढाउँदै लगेको स्पष्ट देखिन्छ । यस्तो छुट्टाउने संघीयताभन्दा बरु मेची-महाकाली जोडिने कुनै परियोजनामा सबैको ध्यान जान सके जनता एकापसमा जोडिने त थिए । जस्तै, मेची-महाकाली जोड्ने बुलेट ट्रेन । पूर्व-पश्चिम जोड्ने योजना लेखको आसय, संघीयताको विकल्प बुलेट ट्रेन भन्ने होइन, तर यसरी पनि सोच्न सकिन्छ कि भन्ने अनुरोध मात्र हो । नेपालमा जे-जति राजनीतिक र सामाजिक नारा दिएर आन्दोलन भएका छन्, ती आन्दोलन मुख्यतः गरिबीका कारणबाट सिर्जित छन् । गरिब जनतालाई धनी बनाउन सके यस्ता समस्या निश्चय नै कम हुनेछन् । छिमेकी राष्ट्र चीनमा भएको एक परियोजनालाई उदाहरणका रुपमा हेरौँ । चीनको सांघाई-बेइजिङ उच्च गतिको रेल सेवा जसले १३१८ किलोमिटर दूरीलाई ४ घन्टा ५५ मिनेटमा पार गर्दछ । अपि्रल २००८ मा निर्माण सुरु भएर व्यापारिक रुपमा जुन २०११ मा सञ्चालनमा आएको सांघाई-बेइजिङ उच्च गतिको रेल सेवाले चीनको एकतिहाइ जनसंख्यालाई एकापसमा जोडेको छ । ३२ बिलियन -लगभग ३२ खर्ब नेपाली रुपैयाँ) अमेरिकी डलर लागेको त्यस परियोजनामा दैनिक दुई लाख २० हजार यात्रु आवत-जावत गर्न सक्छन् । यस्तै, परियोजना नेपालमा गर्न सके के हुन्छ हेरौँ । नेपालको पूर्व-पश्चिम लम्बाई सरदर ११ सय किलोमिटर रहेको छ र उत्तर-दक्षिण चौडाइ सरदर दुई सय किलोमिटर रहेको छ । मेची-महाकाली सोही उच्च गतिको रेल सेवा सुरुवात गर्ने हो भने हाल नेपालको पूर्व झापामा बस्ने र पश्चिम नेपालगन्जमा बस्ने जनता दुई घन्टामै काठमाडौं आइपुग्छन् । कुनै गरिब प्रदेश, जसको एकछेउबाट अर्कोछेउ दिनभर यात्रा गर्दा पनि पुगिँदैन भने त्यस्ता प्रदेश भन्दा त यो एक परियोजना जसले नेपालको एक अर्को कुनालाई एक दिनमा तीन पटकसम्म एकापसमा जोड्न सक्छ, ठीक होइन र ? हाल एकै राज्य रहँदा त यस्ता परियोजनाका लागि पर्याप्त ऐन-कानुन र व्यवस्था गर्न नेपालीको ध्यान पुगेको छैन भने संघीयताको झगडाभित्र यस्ता परियोजना कता जालान् । हुन त राष्ट्रिय योजनाहरू संघकै अधीनमा रहन्छन्, तर पनि विभिन्न प्रदेशका स्वार्थहरू बाझिने निश्चित परिस्थितिमा सहज परियोजनाहरू पनि जटिल बन्नेछन् । टुक्रेटाक्रे परियोजनाले अलमल मात्र गर्ने हुन्, देशमा आर्थिक समृद्धि सम्भव गर्दैनन् । सांघाई-बेइजिङ उच्चगतिको रेलसेवा स्तरको नेपालमा मेची-महाकाली उच्च गतिको रेल सेवा सञ्चालन हुने हो भने नेपालको पूर्वी जिल्ला झापाबाट नेपालको पश्चिमी जिल्ला कञ्चनपुर पुग्न ४ घन्टा १० मिनेट मात्र लाग्नेछ । यस्तो परियोजनाले नेपालको दुईतिहाइ जनसंख्यालाई एकापसमा जोड्ने छ, जसले जनस्तरको दूरी कम गर्न समेत मद्दत गर्नेछ । यस्तो परियोजना पूरा गर्न नेपालको छ, वर्षको बजेटले पनि पुग्दैन । तर, नेपालले चाहेमा परियोजना सफल गर्ने प्रसस्त विकल्प हुन सक्छन् । केही ऐन संशोधन र केही थप ऐन तयार गरेमा नेपाल सरकार, नेपाली जनता तथा गैरआवासीय नेपालीबीच सेयर निष्कासनमार्फत केही प्रतिशत रकम जम्मा गरी विभिन्न विदेशी कम्पनीलाई विशेष गरी भारत र चीनका कम्पनीमार्फत पनि यस्ता परियोजन गर्न सकिने पर्याप्त सम्भावना रहन्छ । सम्भाव्यता अध्ययनको आधारमा, नेपालको हालको जनसंख्या र नेपालको पूर्वी भागमा पर्ने भारतको पश्चिम बंगाल र सिक्किमको भू-भागलाई छोटो दूरी र कम समयमा नेपालको पश्चिमी भागको भारतको सिमाना उत्तर प्रदेश र उत्तराखण्डसँगको भू-भागसँग जोड्न मद्दत गर्ने परियोजना बन्नेछ । नेपालसँग सिमाना जोडिएका भारतका प्रदेशको जनसंख्यालाई समेत मध्यनजर गरेर यस्तो परियोजना सहजै सफल हुने अनुमान गर्न सकिन्छ । गरिबी नै समस्या केही समूह र जातिलाई पछाडि पारियो भन्ने आवाज उठेको छ, उठाइएको छ । तर, प्रत्येक नेपाली नागरिकको व्यक्तिगत चरित्रका कारण र समाजभित्र बनेको विभिन्न वर्गको विषयलाई पूरै छोडिएको छ । वास्तवमा समस्या व्यक्ति र समाजका विभिन्न वर्गभित्र छ र ती सम्पूर्ण विषयको चुरोमा मुख्य समस्या गरिबी नै देखिएको छ । यस समस्यालाई समाधान गर्न पछाडि पारिएका भनिएका वर्गलाई अन्य वर्गको पहुँचसँग बराबरीमा ल्याउन आवश्यक छ । तला तह र वर्गका जनतालाई राज्यका साना साना योजनाले मात्र अन्य वर्गसँग प्रतिस्पर्धी बनाउन सक्ने देखिँदैन, त्यसैले केही ठूला स्तरका परियोजना हुन आवश्यक छ । कुनै एक मात्र उदाहरणीय परियोजना सफल गर्न सकिएमा पनि सामाजिक र राजनीतिक रुपमा हुने धेरै समस्या समाधान गर्न मद्दत पुग्छ र राज्य समृद्ध रहेमा मात्र आर्थिक साथसाथै, सामाजिक र राजनीतिक समस्याको समाधान गर्न सक्षम हुन्छ । आर्थिक विकासले सबैलाई जोड्छ जुनसुकै वाद, तन्त्र र प्रणाली भनिए पनि, देश समृद्ध नभए ती सबै नाराको औचित्य गौण हुने रहेछ । नेपालको प्रजातन्त्रको ६५ वर्षको अनुभवले पनि धेरै कुरा देखाइसकेको छ । नेपालभित्र व्यावहारिक रुपमा संघीयता लागू भए पनि भू-राजनीतिक र सामरिक महत्त्वका आधारमा दुई ठूला र बलिया राष्ट्रको बीचमा एक गरिब राज्य र परिपक्व राजनीतिक चेतना नभएका जनताबीच हाल बहसमा ल्याइएको जस्तो संघीयताको स्वरुप देशलाई अझ गरिब र मगन्ते नबनाउला भन्न सकिँदैन । देशभित्र कुनै एक ठूलो परियोजना सफल भएमा साना परियोजना आफैँ अगाडि आउँछन् । एक ठूलो परियोजनालेे अर्को परियोजना सफल गर्न दिने प्रेरणा अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ । त्यसबाहेक कैयौँ गुणा बढी लाभ देशको अन्य आर्थिक क्रियाकलापमा देखिन्छ । आर्थिक क्रियाकलाप सम्बन्धमा मात्र कुरा गर्दा कसैलाई लाग्न सक्छ, यस्ता कुराले देशमा हाल उठिरहेको सामाजिक समस्या कसरी समाधान होला ? विश्व परिवेशमा हेर्दा जबसम्म कुनै राज्य आर्थिक रुपमा सम्पन्न हुन सक्दैन, तबसम्म राज्यले जनताका आर्थिक समस्या मात्र होइन, जनताका सामाजिक र राजनीतिक आवश्यकता तथा समस्या पूरा गर्न सक्दैनन् । राज्यले सामाजिक र राजनीतिक अधिकारको पूर्ति गर्न पनि साधन र स्रोत सम्पन्न हुनैपर्छ । हाल विश्व नै एक गाउँजस्तो भएको अवस्थामा, एक गरिब राज्यले चाहेर पनि जनताको सामाजिक र राजनीतिक अधिकार पूर्ति गर्न सक्दैन, यदि त्यसो गर्ने प्रयास गरिए पनि त्यो क्षणिक मात्र हुन जान्छ र नेपालमा त्यस्तै प्रयास गरिँदै छ ।
Opinion
false
[ 0, 50, 1188, 3542, 7, 5155, 36, 2421, 5868, 12, 393, 816, 207, 20, 5, 274, 242, 2816, 7, 2496, 7, 5894, 1231, 7, 9062, 9, 10970, 4586, 2930, 13, 5, 208, 2930, 14, 1148, 9645, 8, 2888, 1000, 6, 2201, 1091, 857, 20, 5, 357, 14, 5851, 818, 7896, 30, 1028, 1000, 2875, 90, 20, 185, 15, 2745, 25, 51, 13, 5, 5565, 1983, 11, 2078, 20082, 8, 9708, 3527, 12552, 9981, 8001, 893, 589, 5, 223, 6634, 623, 2875, 168, 2572, 4562, 70, 3643, 7192, 12145, 75, 1784, 8, 1410, 648, 481, 2129, 736, 20082, 8, 12145, 60, 66, 5, 487, 7, 4562, 70, 3643, 7192, 2888, 16552, 16115, 5, 233, 70, 4593, 2888, 289, 446, 6, 4935, 119, 7, 2875, 6, 1836, 16552, 16115, 53, 1074, 47, 564, 15, 6835, 363, 146, 53, 1559, 90, 20, 5, 211, 750, 70, 5463, 214, 9, 243, 1751, 1322, 868, 73, 1556, 271, 868, 10, 13189, 4103, 12, 95, 17, 409, 11201, 27, 5, 3267, 2078, 2635, 285, 2129, 515, 200, 10111, 37, 216, 4325, 5, 1655, 357, 6285, 16, 26, 1784, 14, 1295, 12, 88, 18141, 5, 486, 6, 10563, 1315, 597, 70, 2573, 10731, 559, 375, 1582, 6, 1869, 162, 671, 582, 4701, 1136, 3713, 14, 247, 3558, 3415, 2524, 1521, 787, 5, 14592, 1084, 59, 7096, 43, 101, 206, 266, 3770, 88, 253, 6304, 43, 1590, 123, 10563, 1315, 597, 70, 2573, 10731, 559, 375, 1582, 6, 1869, 162, 11, 486, 6, 26, 650, 11409, 1442, 14, 20082, 8, 11259, 13, 5, 2338, 453, 7541, 204, 10118, 437, 294, 2338, 4456, 39, 322, 52, 529, 1021, 288, 291, 1784, 8, 489, 89, 129, 323, 93, 1958, 1821, 84, 70, 167, 6904, 24, 2122, 5, 5888, 1784, 211, 24, 2129, 105, 78, 18141, 5, 124, 233, 70, 4593, 11369, 11143, 18, 348, 140, 1136, 35, 13, 9, 451, 70, 9440, 16198, 11143, 18, 89, 140, 1136, 35, 13, 5, 4562, 70, 3643, 7192, 885, 375, 1582, 6, 1869, 162, 2381, 25, 20, 29, 340, 124, 233, 1332, 8, 585, 9, 795, 6673, 8, 585, 736, 89, 3558, 191, 106, 16657, 310, 5, 75, 3267, 147, 7, 1059, 26, 16091, 17, 258, 16091, 6899, 646, 150, 15, 3520, 10373, 29, 1834, 147, 158, 60, 21, 26, 1784, 671, 124, 26, 258, 10985, 14, 26, 1161, 173, 249, 116, 20082, 8, 5657, 7688, 2412, 386, 9, 121, 340, 1127, 343, 4302, 60, 515, 1784, 12, 19, 1450, 803, 70, 13974, 9, 179, 24, 39, 6, 648, 493, 104, 29, 2875, 6, 6199, 527, 515, 1784, 4811, 8062, 8622, 5, 67, 60, 111, 11855, 696, 96, 11911, 8, 9545, 7, 47, 15, 107, 2664, 2784, 49, 753, 1166, 574, 1394, 9898, 727, 1784, 49, 15, 4441, 1014, 956, 5, 10289, 30, 797, 3533, 30, 1784, 11, 9515, 90, 25, 6760, 838, 171, 2104, 1839, 9313, 5, 10563, 1315, 597, 70, 2573, 10731, 559, 375, 7971, 6, 1869, 5475, 6374, 211, 4562, 70, 3643, 7192, 375, 1582, 6, 1869, 162, 292, 40, 20, 29, 124, 1605, 79, 1332, 17, 124, 3857, 79, 1708, 1382, 247, 3558, 217, 2012, 90, 12183, 5, 223, 1784, 11, 124, 17724, 1442, 14, 20082, 8, 2888, 379, 671, 13011, 6, 3713, 216, 24, 103, 2282, 2842, 5, 223, 1784, 364, 24, 124, 379, 619, 522, 11, 15, 11902, 5, 274, 643, 2878, 8, 1784, 349, 25, 10749, 1836, 67, 2122, 5, 72, 803, 1003, 9, 72, 298, 803, 376, 4158, 36, 196, 7, 39, 736, 22, 6279, 39, 428, 1593, 7178, 748, 72, 235, 335, 948, 57, 107, 819, 558, 14, 302, 57, 397, 9, 4930, 558, 748, 15, 515, 1502, 12551, 24, 823, 1450, 809, 3326, 5, 7393, 392, 6, 393, 7, 124, 5405, 1442, 9, 124, 1605, 1673, 177, 479, 795, 8559, 9, 4335, 6, 6097, 14, 2645, 3713, 9, 216, 278, 124, 3857, 448, 6, 479, 3584, 451, 147, 9, 13063, 2133, 6097, 63, 5657, 2282, 25, 1784, 10034, 5, 36, 63, 3584, 4867, 2010, 1565, 1442, 14, 103, 5969, 109, 223, 1784, 727, 69, 349, 40, 1317, 24, 363, 5, 4103, 37, 200, 72, 388, 9, 1506, 14, 2324, 1521, 855, 53, 1386, 5444, 379, 13082, 6, 13, 5, 274, 774, 39, 3453, 1827, 2869, 12, 95, 9, 518, 527, 385, 107, 767, 6, 3580, 4117, 4225, 593, 13, 5, 3469, 200, 530, 9, 3214, 107, 767, 527, 13, 9, 271, 629, 5413, 697, 6386, 8, 283, 200, 4103, 37, 631, 13, 5, 42, 200, 14, 925, 24, 2324, 9863, 7986, 767, 14, 152, 767, 6, 1966, 63, 8111, 1144, 287, 13, 5, 7606, 690, 9, 8611, 2078, 4493, 1203, 1203, 289, 11, 90, 152, 767, 63, 6218, 285, 395, 5470, 7, 383, 72, 991, 7865, 1784, 67, 287, 13, 5, 75, 26, 90, 1295, 439, 1784, 349, 24, 5548, 8, 15, 243, 9, 214, 88, 40, 85, 200, 925, 24, 2282, 3884, 9, 343, 2967, 1905, 8, 90, 171, 8923, 7, 243, 9, 214, 6209, 925, 24, 3243, 78, 5, 171, 76, 11, 1637, 808, 108, 178, 2801, 10, 1237, 7, 9060, 9, 901, 6830, 15, 7, 207, 2967, 1935, 271, 82, 1751, 6, 6481, 7554, 480, 40, 1175, 5, 124, 10478, 4219, 619, 841, 11, 15, 85, 83, 8444, 3144, 13, 5, 36, 527, 7171, 88, 2875, 996, 99, 15, 2421, 70, 11347, 9, 15970, 4358, 12, 393, 89, 991, 9, 14851, 4251, 1946, 26, 3267, 343, 9, 5828, 214, 3089, 2802, 736, 428, 340, 1983, 8, 3977, 401, 2875, 6, 3301, 207, 14, 1015, 3267, 9, 7829, 12467, 6719, 1233, 219, 853, 6057, 5, 12046, 75, 26, 218, 1784, 349, 2355, 1203, 1784, 3173, 320, 5589, 5, 26, 218, 1784, 11, 30, 258, 1784, 349, 24, 189, 5812, 1015, 2884, 78, 5, 12940, 9675, 5696, 118, 1482, 817, 152, 171, 12207, 589, 5, 171, 3015, 895, 90, 83, 150, 2461, 2279, 7688, 515, 83, 11, 838, 340, 18467, 6, 243, 200, 497, 925, 668, 121, 237, 11242, 1438, 745, 116, 75, 343, 171, 88, 203, 67, 1916, 7, 10, 19591, 2927, 4097, 171, 200, 90, 1074, 4097, 243, 9, 214, 857, 22, 200, 364, 24, 6348, 5, 2927, 243, 9, 214, 3344, 10479, 24, 15, 1000, 9, 1123, 203, 17015, 5, 340, 237, 37, 26, 286, 1093, 16, 313, 7, 26, 3267, 2927, 2878, 18, 15, 779, 243, 9, 214, 365, 10479, 24, 1916, 7, 548, 2047, 25, 654, 2468, 15, 115, 17941, 90, 67, 1937, 9, 211, 617, 654, 7024, 13, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,030
10,030
जब कथित दक्षिणपन्थी, व्यापारी हितैषी पार्टी सबैभन्दा ठूलो भोट बैंक (यसपटक ग्रामीण गरिब र किसान) माथि ध्यान दिएर लोकप्रियतावादी बजेट ल्याउँछ भने बुझ्नुपर्छ, भारतले पुँजीवादसम्म पुग्न लामो बाटो तय गर्नुपर्छ । वित्तीय खर्च नियन्त्रण राख्न देखाइएको संयम र ग्रामीण आधारभूत ढाँचालाई बढावा दिनु बजेटको राम्रो पक्ष हो । तथापि, हाम्रो अर्थव्यवस्थामा साँचो अर्थमा परिवर्तन ल्याएर रोजगारी पैदा गर्ने कुनै ठूलो विचारको अभाव प्रस्ट देखिनु नकारात्मकता हो । यस्तो लाग्छ, सरकारले चुनाव अभियानका दौरान गरेको वाचा भुलेको छ, खासगरी यो देशका शिक्षित युवासँग गरिएको । अर्थव्यवस्थालाई अझ अगाडि लान बजेटमा कुनै ठूलो विचार छैन, न यसमा नयाँ लगानी वा बिजनेसलाई प्रेरित गरिएको छ । त्योविना आउने केही वर्ष युवाका लागि आवश्यक लाखौँ नयाँ रोजगारी निर्माण गर्न सम्भव छैन । निकै मिहिनेत गर्ने र कर चुक्ता गर्ने लाखौँ मानिस, यानि मध्यमवर्गलाई फेरि चुसिएको छ । सबैभन्दा ठूलो प्रहार त उनीहरूको पेन्सन बचतमा करको अर्को प्रहार गरिएको छ । अर्को शब्दमा भन्ने हो भने, यो भाजपाको बजेट थिएन । यो युपिएको ‘कपी पेस्ट’ बजेट थियो । यसमा पनि नराम्रो के भने यो युपिएको फिका बजेटमध्ये एक थियो । भाजपा विपक्षमा हुन्थ्यो भने यो बजेटको खुबै आलोचना गथ्र्यो, निरस, लोकप्रियतावादी, बिजनेस र मध्यमवर्गविरोधी भनेर । चुनावमा मतदातासँग वाचा गर्ने, त्यसअनुरूप भोट लिने अनि अहिले आएर उनीहरूलाई उपेक्षा गरिदिने ? कांग्रेसले यस्तो गरिसकेको छ, अहिले भाजपाले गरेको छ । भाजपाले २०१४ को चुनावका दुई सबैभन्दा बफादार समर्थकविरुद्ध यस्तो गरेको छ, भारतीय व्यापारिक वर्ग र यस देशका शिक्षित युवा वर्ग । भाजपाले किन यस्तो गर्‍यो ? केही राज्यको चुनाव हारेको बदला लिन ? किसान र गरिब धेरै संख्यामा छन्, त्यसकारण यसपटक उनीहरूलाई पुकारौँ भन्ने लागेको हो ? गरिब र धनी, गरिब र मध्यमवर्गको विभाजन गर्न मन लागेर ? कांग्रेसले यही गरिरह्यो र काफी सफल पनि भयो । ठुल्ठूला घोटला हुन्नथे भने कांग्रेस अझै सत्तामा हुनसक्थ्यो । ‘आप’ यही गर्ने प्रयास गरिरहेको छ र ऊ यसमा काफी सफल भइरहेको छ । अब भाजपा यही गर्ने कोसिस गरिरहेको छ । तथापि, भाजपा दुई तप्कालाई त्याग गरेर यस्तो गरिरहेको छ, युवा तथा भारतीय व्यापारी वर्ग । हामी जसलाई गरिबको हितमा छ भन्छौँ, वास्तवमा त्यो गरिबीको हितमा हुन्छ । पुँजीवाद मानिसलाई पैसा कमाउन प्रोत्साहित गर्ने अवधारणामा काम गर्छ र यसप्रकार उपभोग र रोजगारीलाई बढावा दिन्छ । तर, भारतमा कुनै राजनीतिक दल यसमाथि भरोसा गर्दैन किनकि समाजवादी सजिलै बिक्छ । भाजपाजस्तो दक्षिणपन्थी राजनीतिक पार्टीको हकमा पनि यही हो । भाजपा आफूमाथि सुट–बुटको सरकारको लेबल नलागोस् भन्ने चाहन्छ।भगत भारतीय लेखक हुन् दैनिक भास्करबाट
Opinion
false
[ 0, 745, 10, 8411, 17452, 7, 2855, 2111, 69, 969, 34, 201, 282, 218, 2550, 645, 77, 3474, 3913, 2768, 3267, 9, 1725, 52, 633, 648, 1322, 8395, 884, 522, 11272, 29, 17231, 7, 2177, 16108, 116, 1382, 402, 612, 1716, 1192, 5, 1269, 415, 1053, 742, 9677, 13226, 9, 2768, 2445, 4339, 14, 13164, 1068, 522, 6, 269, 1012, 20, 5, 7013, 7, 212, 14389, 8, 9134, 4749, 470, 3132, 2418, 4588, 25, 75, 218, 679, 6, 1240, 4295, 14016, 3924, 20, 5, 223, 6129, 142, 731, 10181, 12065, 28, 9148, 2130, 11, 6, 379, 3662, 21, 1190, 9407, 391, 63, 51, 5, 14389, 14, 1015, 320, 10354, 6727, 75, 218, 679, 2424, 10, 23, 695, 94, 396, 50, 14868, 14, 6293, 51, 13, 5, 115, 5632, 329, 72, 80, 391, 12, 19, 287, 10534, 94, 2418, 101, 24, 1839, 104, 5, 319, 9104, 25, 9, 272, 6426, 25, 10534, 1069, 7, 526, 708, 2727, 5176, 14, 704, 1806, 6900, 6, 13, 5, 282, 218, 1787, 60, 1818, 10774, 2771, 8, 272, 6, 258, 1787, 51, 13, 5, 258, 8069, 53, 20, 405, 21, 17695, 6, 522, 924, 5, 21, 1615, 131, 593, 3701, 998, 306, 6849, 45, 522, 38, 5, 695, 15, 4113, 105, 29, 21, 1615, 131, 593, 2534, 12, 522, 562, 26, 38, 5, 17695, 10658, 1815, 29, 21, 522, 6, 7022, 69, 1975, 17247, 7, 4247, 68, 7, 8395, 884, 7, 14868, 9, 2727, 5176, 8301, 185, 5, 2655, 2346, 63, 9148, 1803, 291, 9215, 2550, 705, 276, 114, 1440, 3625, 12965, 8459, 121, 2953, 223, 2523, 379, 114, 17695, 11, 28, 13, 5, 17695, 11, 4532, 10, 6, 731, 12, 89, 282, 18839, 4717, 1327, 223, 28, 379, 261, 3770, 767, 9, 42, 1190, 9407, 391, 767, 5, 17695, 11, 350, 223, 906, 21, 121, 72, 1244, 731, 7187, 6, 9152, 423, 121, 1725, 9, 3267, 85, 3328, 1556, 4446, 3617, 3625, 13210, 1235, 53, 288, 20, 121, 3267, 9, 2635, 7, 3267, 9, 2727, 5176, 6, 2295, 24, 221, 3298, 121, 2953, 430, 353, 16135, 9, 183, 6392, 349, 15, 163, 5, 21162, 33, 5306, 166, 219, 4515, 3849, 29, 724, 544, 6294, 67, 11293, 3547, 5, 5512, 131, 45, 430, 25, 654, 699, 13, 9, 1517, 695, 183, 6392, 349, 417, 13, 5, 169, 17695, 430, 25, 8220, 699, 13, 5, 7013, 7, 17695, 89, 16000, 14, 4712, 109, 223, 699, 379, 391, 22, 261, 2855, 767, 5, 155, 1642, 3267, 6, 5042, 13, 4254, 1235, 7, 3469, 115, 4103, 6, 5042, 78, 5, 16108, 4486, 549, 6782, 10713, 25, 2254, 8, 46, 578, 9, 9797, 5213, 9, 2418, 14, 13164, 3213, 5, 274, 1218, 75, 214, 596, 42, 312, 8628, 4167, 3244, 2544, 2600, 453, 14483, 5, 17695, 1093, 17452, 214, 1043, 4012, 15, 430, 20, 5, 17695, 14662, 9392, 86, 2061, 166, 6, 501, 10, 11, 2139, 12804, 3304, 53, 5815, 31, 437, 859, 261, 1294, 112, 489, 2081, 11231, 17, 2, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0 ]
10,031
10,031
अरुणकुमार सुवेदी नेपाली कांग्रेसमा कोइराला परिवारको वर्चश्व र महत्व कहीँकसैबाट छिपेको छैन । यसप्रति विरोध र समर्थन पनि सुरुदेखि नै भई आएको छ । तर, आजको विषय भने यसतर्फ भन्दा पनि कोइराला परिवारका कान्छा भाइ शशांक कोइरालाको नयाँ अवतारका बारेमा केन्द्रित हुनेछ । अरुणकुमार सुवेदी बैचारिक रुपमा कोइराला परिवारभित्र समय-समयमा विवाद परेको र बढेको कुरा नेपाली कांग्रेसको इतिहासको सामान्य जानकारी हुने जोकोहीलाई थाहा छ । मात्रिका अवतार विसं. २००८ सालमा सर्वप्रथम नेपाली कांगे्रसकै नेता पहिलो प्रधानमन्त्री भएका बखत तात्कालीन प्रधानमन्त्री मात्रिकाप्रसाद कोइराला र वी.पी. कोइरालावीचको विवादले एक्लिएका प्रधानमन्त्री मात्रिकाप्रसाद कोइराला नयाँ भूमिकामा देखापरे । कोइराला परिवार र नेपाली कांग्रेस पार्टीको साथ नपाएर एक्लिएका मात्रिकाबाबुलाई तात्कालीन राजा त्रिभुवन र तात्कालीन हिन्दुस्थानी प्रधानमन्त्री नेहरुको भने राम्रै साथ थियो भन्ने इतिहासले देखाउँछ । तर मात्रिकाबाबुको राजा र हिन्दुस्थानपरस्त अवतारले २००७ सालको क्रान्तिमा वहाँले खेलेको भूमिकाको समेत यथोचित मूल्यांकन र चर्चाबाट नै वञ्चित गर्‍यो । त्यसपछिका दिनहरुमा पनि मात्रिकाबाबुको राजनीतिक यात्रालाई सधैं संकटमा पार्‍यो । मात्रिकाबाबुको यो अवतार कांग्रेस, प्रजातन्त्र, कोइराला परिवार र वहा स्वयंलाईसमेत प्रत्युत्पादक भएको देखिन्छ । प्रकाश अवतार कोइराला परिवारभित्र वीचवीचमा अरु पनि विवादहरु नआएका होइनन् । तर, कांग्रेस पार्टी र कोइराला परिवारको निर्णय विपरीत सबैभन्दा उल्लेख्य विद्रोहकारी अवतार देखियो ०४६/०४७ सालको जनआन्दोलनमा बीपी कोइरालाका ज्येष्ठ पुत्र प्रकाश कोइरालाको । नेपाली कांग्रेस, पूरा हिन्दुस्तान र पश्चिमाहरुसमेत एक खेमामा आएर चलाइएको जनआन्दोलनलाई कांग्रेसको मूल मान्यता विपरीत भनी वहाँले विरुद्धमा वक्तव्य दिनुभयो । वहाँको विरोधका बावजुद जनआन्दोलनले लक्षातीत उपलब्धि हासिल गर्‍यो र पञ्चायत ढल्यो । त्यसपछिका राजनीतिक क्रियाहरुमा प्रकाश कोइराला नेपाली कांग्रेसभित्र ‘एकोमोडेट’ त हुनुभयो, तर आफ्नो लाइन भने कहिल्यै परिवर्तन गर्नुभएन । कांग्रेसको मूल लाइनको विपरीत उभिएर पनि प्रकाश कोइराला केन्द्रीय सदस्य, सांसद, मन्त्री इत्यादि भइरहनुभयो । नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलन प्रक्रिया र राजावीचको तनाव पनि निरन्तर रहि नै रहयो । ज्ञानेन्द्रको मन्त्रिमण्डलमा सहभागी भएता पनि प्रकाश १३ महाधिशवेनसम्म नेपाली कांग्रेसको प्रतिनिधि बन्दै आएका छन् । गिरिजा अवतार नेपालको प्रजातान्त्रिक प्रकिया, भारत, राजदरबार र पश्चिमको चाख द्वन्द्वलाई नेपाली कांग्रेसले समायोजन र सन्तुलन गर्न नसकिरहेका बेला गिरिजाप्रसाद कोइरालाको एकछत्र नेतृत्वमा नेपाली कांग्रेस पुग्यो । गिरिजाप्रसाद कोइरालाको एकोहोरो कार्यशैली, विषयको गाम्भीर्यतामाथिको मसिनो समझ र आत्मकेन्दि्रत एवं परपीडक सोचबीच नेपालमा अप्रत्याशित घटनाहरु हुन पुगेको इतिहास निकट समयकै हो । यसैवीच पछिल्लोपटक तात्कालीन महाराज ज्ञानेन्द्रले राज्यसत्ता लिँदा फेरि कोइराला परिवारमा प्रकाश कोइराला पुरानै आफ्नो लाइन अनुसार राजा ज्ञानेन्द्रको नेतृत्वको मन्त्रीपरिषदमा सहभागी हुनु पुग्नुभयो । अलिकति आफ्नै कुरा मेरो ०४७ सालपछि कोइराला परिवारका सदस्यमध्ये प्रकाश कोइरालासँग नै सघन सम्वन्ध भयो । तथापि सप्तकोशी पारिको कांग्रेसी राजनीतिमा निवासको इशाराविना पात पनि नहल्लिने अवस्थामा निवासको ठुलै सदस्यसँगको सम्वन्ध आफ्नै करिअर राजनीतिमा पटक-पटक खग्रास ग्रहण बनेर आउला भन्ने मलाई लागेको थिएन । तर, मैले यो नियति भोगें । प्रकाश कोइरालासँगको सामीप्यसँगै उहाँले लिनुभएको लाइनप्रति समय-समयमा मेरो गम्भीर असहमति रहेको पनि हो । तर, त्यसले सम्वन्धलाई त्यस्तो असर पारेन । वहाँका कतिपय बानी व्यहोराबारे अतिरञ्जनापूर्ण दुश्प्रचार पनि भए । प्रकाश कोइराला पछिल्लोपटक जब राजा ज्ञानेन्द्रको ‘कु’सरकारको मन्त्री बन्नुभयो त्यसपछि केही दिन उहाँसँग मेरो सघन सम्वाद भयो । गतिलै संवैधानिक हैसियतमा आफ्नो नियुक्तिको प्रस्तावमाथि हामीबीच धेरै नै विमर्श भयो । धेरै लामा टेलिफोन वार्ता भए । अन्ततः उहाँको प्रस्ताव मैले स्वीकार गर्न सकिँन । मेरो अन्तिम निर्णयपछि उहाँले आफ्नो लाइनका बारेमा भनेका दुईवटा तर्क भने अहिलेको नेपालको स्थितिले मेरा निमित्त झन मननीय बनाइरहेछ- पहिलो- महत्वपूर्ण कुरा, राजाले सत्तालिनु नलिनु हैन, यो कदम असफल हुने वा बनाइने सम्भावना प्रशस्त छ । तर, पनि यो राष्ट्रियतासँग प्रत्यक्ष सम्वन्धित विषय भएकाले मैले यस्तो निर्णय लिएको हँु । यो राजाको कदमको अन्त्यपछि नेपाल निकै ठूलो दुर्गतिमा फस्छ । र, दोस्रो- अब नेपाललाई साम्प्रदायिक र धार्मिक द्वन्द्वमा फसाइनेछ । र, नेपाल अत्यन्त कमजोर हुनेछ । यीबाहेक पनि उहाँले धेरै कुराहरु गर्नुभयो । तर, ती सबैका बावजुद मैले राजा ज्ञानेन्द्रको कदमको औचित्य पुष्टि गर्दै समर्थन जनाउन र सहभागिताको सम्भावनातर्फ सोच्न चाहिँन । त्यो ‘मौका’ को उपयोग नगरेकोमा मेरा निकटस्थहरुबाट म अहिले पनि यथेष्ट आलोचित छु । त्यसपछि नेपालको राजनीतिक घटनाक्रम कता गयो, सबैलाई थाहा छ । आश्चर्यको एउटा अवस्था दिल्लीको बाह्रबुँदे सम्झौतापछि भएको आन्दोलनमा मेरो पनि सक्रिय सहभागिता थियो नै । आफ्नो कार्यस्थान हेटौडामा रहेर जे गर्न सक्थें गरि नै रहेको थिएँ । त्यसपछिको राजनैतिक परिवर्तन सामुन्नेमा छन् । मलाई त्यसबखत सर्वाधिक आश्चर्य भयो, जब तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले बाह्रबुँदे सहमतिमा नभएका तीन कुराहरु आफ्नो खल्तीबाट निकाल्दै दिन थाल्नुभयोः संघीयता, गणतन्त्र र धर्मनिरपेक्षता । कुनै जमानामा चुनाव जितेका आफ्नै नेताले विघटन गरेका र त्यो विघटन संविधानसम्मतः छ भनी सर्वोच्च अदालतले ठहर्‍याएका भूतपूर्व सांसदहरु र जंगलबाट आमन्त्रण गरी ल्याएका व्यक्तिहरु सम्मिलित एउटा संज्ञाविहीन सभाको गठन भयो राजाकै हुकुम प्रमाङ्गीबाट । र, त्यही सभाले उप्रान्त आउने भनिएको संविधानसभालाई तिनै तीन कुरालाई पूर्वशर्त बनाई निर्णयसमेत गर्‍यो । म आश्चर्यमा परेको थिएँ यी निर्णयहरु काँग्रेस सभापति र प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले गरिरहनुभएको छ कि कुनै कथित कम्युनिष्ट नेताद्वारा यी निर्णयहरु भइरहेका छन् ? समय आएको थियो, मैले आफ्नो ब्रह्मको आवाज सुनें । हरेक कोणबाट विश्लेशण गरेर कांग्रेस अर्थात गिरिजाप्रसाद कोइरालाको विरुद्धमा उभिएँ । यी कृत्यहरु भइरहँदा किसुनजी, शैलजा आचार्य, तारानाथ रानाभाट जस्ता धेरै व्यक्तिहरु यसको विरुद्धमा उभिइसक्नुभएको थियो । तर, त्यसले राजनीतिक प्रवाहलाई थोरै पनि प्रभाव पार्न सकेन । नेपालमा भइरहेका राजनीतिक घटनाक्रमप्रति भारतको तत्कालीन विपक्षीमात्र नभएर कांग्रेस आइकै केही उपल्ला नेताहरुसमेत असहमत देखिन्थे । तथापि गिरीजाप्रसाद कोइराला रोकिएनन् । यी सबै घटना भइरहँदा मेरो अडान र सोचबारे मैले आफैंलाई बारम्बार विश्लेषण गरें । तर, मेरो स्थिति राजतन्त्रलाई छाड्ने हो भने प्रकाश कोइरालाले लिनुभएकै अडान वा भन्नुभएको लाइनमा देखियो । यो आकस्मिकताले म स्वयम आश्चर्यमा थिएँ । र, लामो समयपछि प्रकाश कोइरालासँग सम्पर्क गरेर आफ्नो मनको कुरा बताएँ । तरल उहाँको राजतन्त्रबारेको लाइनमा म आझसम्म पनि आएको छैन । त्यसबारेमा मेरा आफ्ना तर्क र धारणाहरु छन्, जुन यहाँ उल्लेख गर्न सम्भव छैन । शशांकको नयाँ अवतार पहिलो संविधानसभा स्खलनपछि दोस्रो संविधानसभा र नेपालको संविधान ०७२ सम्म आइपुग्दा नेपाली कांग्रेसमा प्रकाश कोइरालाको लाइनमा धेरै नेता-कार्यकर्ताहरु आइपुगेका छन् । तर, प्रकाश कोइराला कांग्रेसमा आइपुग्नुभएको छैन । म स्वयमले पनि कांग्रेस छाडें तिनै मुद्दाहरुका कारणले । अहिले कांग्रेसमा ठूलै खेमा त्यो लाइनमा छ । धर्म निरपेक्षतामा संविधान निर्माण प्रक्रियामा चुँसम्म नगरेका बरिष्ट नेता शेरबहादुर देउवाले समेत यस अभियानको कद्दावर नेता खुमबहादुर खडकाको गृहजिल्लामा पुगेर अझै हिन्दुराष्ट्र बनाउन सकिन्छ भन्नुभयो । डा. शेखर कोइराला पहिलेदेखि बोलिरहनुभएको थियो । तर, उहाँहरुले यो संविधानको विरुद्धमा आजसम्म खुलेर बोल्नु भएको छैन । र, कांग्रेसले यस अभियानको नेतृत्व गरेर संविधान परिवर्तन गरी छाडने प्रतिवद्धता कसैबाट आएको छैन । स्थिति हेर्दा लाग्छ, हिन्दु सांस्कृतिक राष्ट्रवादको लाइनबाट कमल थापाको पतन भएपछि कांग्रेसमा भइरहेको यो लाइन रामनामको मण्डी ओडेर पदको घिऊ खाने चाल हो कि, अन्तःस्करणको आवाज हो ? पर्गेल्न गार्‍हो भइरहेको छ । यसैवीच हिन्दु सांस्कृतिक राष्ट्रियताको लाइनमा बोल्नसमेत लगलगी कामेका आफ्नो खेमाका सभापतिका उमेदवार रामचन्द्र पौडेलको लाइनमा कहीँ ‘फिट’ नदेखिएको लाइन शशांक कोइरालाले अप्रत्याशितरुपमा लिएका छन् । विगतका राजनीतिक उपलब्धि भनिएका तीनैवटा विषयमाथि पुनरावलोकन हुनुपर्छ भनी डा. शशांक कोइरालाले ‘माष्टर स्ट्रोक’ हानेका छन् । दक्षिणबाट मोदीको निरन्तरको असन्तुष्टिवीच शशांकको नयाँ अवतार कति सोचविचार र योजनावद्ध किसिमले आएको हो ? प्रतिक्षाको विषय बनेको छ । तर, अचम्मको विषय के छ भने एउटै लाइनको वकालत गर्ने शेरबहादुर र शशांक अलग-अलग खेमाबाट चुनाव लड्दैछन् । हुनत कांग्रेसमा तेस्रो खेमा पनि देखिएको छ । तर, त्यसको औकात ‘चिढीको दुक्की’ भन्दा माथिको नदेखिएकाले यसको चर्चा गरिएन । शशांकको यो अवतार जेठा दाजु प्रकाश कोइरालाको लाइनकै शत प्रतिशतको अभिव्यक्ति चाहिँ पक्कै हो । अब प्रतिक्षाको विषय, शशांकको यो अवतार महामन्त्रीको निर्वाचन जित्न ओढिएको मण्डीमात्रै हो कि नेपालको राजनीतिक कोर्ष नै परवर्तनका लागि नेतृत्व लिन कसिएको कम्मर हो ? नेपाली कांग्रेसको १३ महाधिवेशनमा शुभकामना मन्तव्य दिन आएका अतिथिहरुमध्ये भारतीय कम्युनिष्ट पार्टीका जोगेन्द्र शर्माले मोदीको मुख्य एजेन्डा हिन्दु राष्ट्र नै भएको पुष्टि गरे । भाजपाका पूर्वउपाध्यक्ष भगतसिंह कोसियारीले आफ्नो दल नेपालको संघीयतामा हिमाल, पहाड, तराई सम्मिलित विभाजनको पक्षमा रहेको कुरा व्यक्त गरेर तराई आन्दोलनको भौगोलिक विभाजनसम्वन्धी मागमा भाजपा असहमत रहेको सन्देश दिए । भारतवाटै यस्तो सोच आइरहँदा अब कांग्रेसभित्र भाजपा र संघ परिवारको भावनासँग तादम्य राख्ने नेतृत्वका लागि शेरबहादुर देउवा र शशांक कोइरालावीच प्रतिस्पर्धा पनि देखिएको छ । अब भविश्यमा देख्न पाइएला, यिनीहरुले संविधान निर्माण प्रक्रियामाझैं मोदीलाई छक्याउने छन् वा यही लाइनमा अडिग रहनेछन् ? जे होस् यो लेखक डा. शशांकको नयाँ शुरुवातले निरन्तरता पाओस् भन्ने पक्षमा छ ।(यो लेखकको व्यक्तिगत विचार हो)
Opinion
false
[ 0, 4321, 910, 4184, 39, 724, 8, 1769, 3245, 7008, 384, 4721, 9, 1255, 9276, 44, 68, 69, 17, 13, 3641, 30, 6, 104, 5, 42, 475, 1055, 9, 2013, 15, 206, 132, 37, 568, 123, 13, 5, 274, 1091, 372, 29, 42, 373, 158, 15, 1769, 2733, 6492, 1772, 10, 15210, 5967, 94, 6357, 12, 403, 1936, 447, 5, 4321, 910, 4184, 3060, 2294, 370, 88, 1769, 831, 527, 137, 70, 8341, 8, 989, 346, 9, 663, 83, 39, 3420, 802, 6, 485, 125, 40, 18247, 14, 433, 13, 5, 90, 1765, 6357, 2677, 81, 7096, 673, 6330, 39, 20957, 96, 244, 113, 156, 73, 5517, 20009, 156, 90, 1765, 762, 1769, 9, 19030, 1769, 9058, 6, 989, 11, 26, 4984, 1376, 156, 90, 1765, 762, 1769, 94, 6072, 11798, 5, 1769, 831, 9, 39, 724, 1043, 246, 9929, 26, 4984, 1376, 90, 1765, 4916, 14, 20009, 318, 1500, 9, 20009, 1692, 2876, 34, 156, 1321, 199, 29, 4731, 246, 38, 53, 802, 11, 6561, 5, 47, 90, 1765, 4916, 6, 318, 9, 1692, 2876, 131, 18, 1918, 6357, 11, 7382, 1501, 2558, 8, 4708, 11, 4245, 634, 6, 103, 10, 19729, 5449, 9, 913, 17, 37, 9233, 906, 21, 5, 543, 12, 12777, 15, 90, 1765, 4916, 6, 214, 646, 14, 2219, 2665, 8, 6324, 21, 5, 90, 1765, 4916, 6, 21, 6357, 724, 7, 2680, 7, 1769, 831, 9, 11333, 2692, 14, 345, 22004, 16, 589, 5, 1287, 6357, 1769, 831, 527, 12366, 9058, 8, 677, 15, 989, 55, 7962, 12, 4931, 5, 274, 724, 201, 9, 1769, 3245, 227, 4829, 282, 4511, 4412, 1943, 6357, 3437, 10, 18406, 182, 722, 11585, 1501, 5459, 8, 5461, 1769, 12, 6103, 3115, 1287, 5967, 5, 39, 724, 7, 364, 17114, 9, 9501, 55, 345, 26, 6160, 8, 8, 1440, 16977, 5459, 14, 3420, 975, 844, 4829, 1020, 4708, 11, 7908, 7847, 1002, 5, 4708, 6, 1055, 12, 17289, 97, 270, 5459, 11, 9976, 33, 667, 84, 2923, 1305, 906, 21, 9, 4820, 4742, 926, 5, 543, 12, 214, 6725, 608, 1287, 1769, 39, 13953, 7036, 6, 7191, 2537, 45, 60, 10343, 7, 47, 54, 2835, 29, 1536, 470, 24, 10105, 5, 3420, 975, 2835, 6, 4829, 11619, 15, 1287, 1769, 565, 240, 7, 985, 7, 248, 8452, 15774, 23, 2520, 5, 124, 3922, 868, 651, 9, 318, 9058, 6, 2244, 15, 1098, 8293, 37, 17006, 5, 3422, 6, 15584, 8, 546, 7490, 15, 1287, 582, 939, 2350, 367, 1903, 23, 116, 39, 3420, 1081, 1921, 254, 27, 5, 13418, 6357, 124, 3922, 550, 44, 10121, 6175, 17449, 9, 795, 6, 9459, 1736, 14, 39, 2953, 3933, 9, 5365, 24, 9325, 3063, 260, 8647, 5967, 26, 178, 1498, 1671, 39, 724, 2113, 5, 8647, 5967, 16726, 10493, 7, 5413, 1453, 9342, 34, 18, 7950, 7491, 7762, 12006, 9, 2519, 626, 3056, 8972, 84, 331, 1036, 13694, 44, 972, 428, 211, 19692, 8284, 67, 493, 802, 3035, 137, 96, 20, 5, 563, 9058, 17575, 20009, 6382, 3422, 11, 11325, 11701, 704, 1769, 3846, 1287, 1769, 6144, 54, 2835, 92, 318, 3422, 6, 1861, 15229, 8, 546, 411, 1382, 2520, 5, 5814, 509, 83, 229, 10, 722, 11585, 586, 135, 1769, 2733, 240, 562, 1287, 1769, 63, 37, 14362, 10063, 163, 5, 7013, 14866, 4385, 6, 724, 34, 2030, 2577, 6, 20307, 5632, 2411, 15, 3717, 4298, 574, 313, 2577, 6, 11328, 69, 240, 2133, 10063, 509, 13788, 2030, 17196, 665, 5973, 68, 2409, 3683, 8563, 53, 377, 288, 924, 5, 274, 257, 21, 15640, 4480, 8317, 5, 1287, 1769, 2133, 21570, 241, 436, 10, 17070, 2835, 475, 137, 70, 8341, 8, 229, 1204, 10366, 35, 15, 20, 5, 274, 1938, 10063, 14, 1028, 1222, 3586, 23, 5, 4708, 12, 824, 3831, 12916, 273, 1248, 18, 8049, 33, 1032, 1912, 2050, 834, 2294, 15, 99, 5, 1287, 1769, 17575, 745, 318, 3422, 6, 62, 1225, 45, 8510, 6, 248, 756, 2520, 543, 72, 56, 1131, 63, 229, 14362, 17935, 163, 5, 1582, 59, 69, 2738, 9698, 54, 2642, 6, 694, 312, 155, 428, 85, 37, 14984, 163, 5, 85, 1425, 5478, 1968, 99, 5, 5196, 1539, 694, 257, 1697, 24, 10062, 161, 23, 5, 229, 457, 227, 135, 436, 54, 2835, 12, 403, 1788, 3061, 2142, 29, 2135, 124, 1395, 11, 1652, 3980, 4777, 221, 6831, 4702, 8900, 70, 113, 70, 624, 83, 7, 318, 11, 1756, 59, 2789, 15169, 97, 7528, 21, 2668, 2592, 40, 50, 7938, 809, 2833, 13, 5, 274, 15, 21, 5738, 63, 1186, 13166, 372, 422, 257, 223, 227, 656, 10, 16269, 5, 21, 4953, 2668, 6, 919, 135, 36, 319, 218, 17156, 650, 8, 14128, 178, 5, 9, 7, 308, 70, 169, 2450, 10, 18268, 9, 788, 1736, 8, 6490, 5625, 178, 5, 9, 7, 36, 1775, 1239, 447, 5, 208, 2193, 15, 436, 85, 3668, 1196, 5, 274, 271, 8646, 17289, 97, 270, 257, 318, 3422, 6, 2668, 6, 6481, 2796, 71, 2013, 11935, 9, 1120, 6, 809, 373, 6835, 2422, 23, 5, 115, 1753, 452, 12, 45, 10, 6, 1290, 3104, 8, 1652, 3035, 4360, 5237, 74, 114, 15, 18084, 17268, 225, 682, 5, 543, 124, 214, 10457, 4811, 2300, 7, 1637, 433, 13, 5, 6278, 6, 102, 265, 2101, 6, 3954, 18219, 560, 135, 16, 3310, 229, 15, 1228, 1120, 38, 37, 5, 54, 210, 2876, 10519, 8, 1894, 750, 24, 16363, 141, 353, 37, 35, 1678, 5, 543, 6, 3706, 470, 7913, 8, 27, 5, 377, 291, 18698, 2406, 6278, 2806, 745, 712, 156, 8647, 4228, 3954, 18219, 9478, 2802, 173, 3668, 54, 16162, 17, 12972, 56, 15849, 2520, 358, 2875, 7, 1576, 9, 10780, 5, 75, 8831, 731, 5629, 509, 4618, 8041, 48, 9, 115, 8041, 324, 116, 3079, 13, 1020, 1080, 2453, 3032, 108, 13800, 14115, 7795, 9, 4082, 17, 13049, 57, 4492, 2892, 10, 7583, 102, 9706, 4049, 4826, 554, 163, 318, 96, 18094, 6137, 5266, 34, 17, 5, 9, 7, 516, 693, 11, 17759, 329, 1308, 2595, 14, 2963, 173, 3869, 233, 16113, 2025, 227, 345, 906, 21, 5, 74, 6278, 8, 346, 1678, 208, 4648, 1909, 1092, 9, 156, 8647, 4228, 353, 8442, 13, 146, 75, 10, 8411, 1119, 244, 215, 208, 4648, 3108, 27, 121, 137, 123, 1449, 257, 54, 5190, 6, 1386, 6836, 141, 5, 317, 10, 18296, 10485, 11, 367, 480, 109, 724, 1659, 8647, 5967, 7908, 7894, 161, 5, 208, 11933, 55, 17089, 146, 8074, 535, 7, 10, 17159, 719, 2075, 7, 11661, 14382, 519, 85, 2892, 195, 7908, 5385, 9212, 14045, 38, 5, 274, 1938, 214, 2211, 14, 2204, 15, 854, 1370, 1999, 5, 211, 3108, 214, 10457, 475, 479, 712, 3907, 1249, 2154, 724, 1185, 96, 72, 1177, 3410, 2447, 345, 20027, 6254, 5, 7013, 2222, 719, 762, 1769, 16426, 310, 5, 208, 82, 573, 17089, 229, 4379, 9, 972, 273, 257, 2916, 14, 5448, 1129, 7776, 5, 274, 229, 1395, 4388, 14, 8692, 20, 29, 1287, 4228, 3690, 4735, 96, 4379, 50, 10318, 8377, 3437, 5, 21, 6732, 8338, 74, 8334, 6278, 8, 1678, 5, 9, 7, 402, 8564, 1287, 1769, 63, 987, 109, 54, 221, 6, 83, 197, 161, 5, 47, 59, 1539, 4388, 273, 6, 8377, 74, 326, 1166, 116, 15, 123, 104, 5, 12783, 8, 1652, 369, 2142, 9, 1435, 55, 1556, 253, 242, 336, 24, 1839, 104, 5, 10, 15210, 6, 94, 6357, 113, 2595, 1710, 6625, 23, 135, 308, 2595, 9, 124, 324, 12981, 267, 7519, 39, 724, 8, 1287, 5967, 8377, 85, 244, 70, 4077, 1631, 55, 10748, 27, 5, 274, 1287, 1769, 724, 8, 15204, 2125, 104, 5, 74, 8334, 11, 15, 724, 9768, 141, 2963, 739, 2213, 1089, 5, 114, 724, 8, 10, 7934, 6160, 8, 115, 8377, 13, 5, 640, 12258, 3749, 324, 101, 3736, 1806, 161, 116, 8505, 3306, 3976, 244, 2736, 3101, 103, 42, 4770, 10, 44, 4535, 6745, 244, 20598, 13350, 6, 1611, 7402, 8, 2263, 544, 1692, 6181, 285, 363, 2199, 5, 454, 9260, 1769, 8887, 12517, 8442, 38, 5, 274, 5069, 11, 21, 2551, 7908, 6450, 5450, 13542, 16, 104, 5, 9, 7, 2953, 42, 4770, 541, 109, 324, 470, 57, 5034, 297, 5764, 5056, 17, 123, 104, 5, 1395, 1438, 6129, 1692, 1231, 6133, 6, 2835, 17, 2041, 4413, 8219, 407, 724, 8, 417, 21, 2835, 588, 3458, 6, 74, 7222, 832, 8428, 2710, 10, 14254, 4220, 1338, 3578, 20, 146, 7, 3549, 358, 337, 2890, 6, 1386, 20, 121, 1750, 16085, 450, 14065, 20, 417, 13, 5, 563, 9058, 1692, 1231, 5738, 6, 8377, 3640, 345, 3659, 59, 2776, 46, 30, 12, 54, 6160, 8, 12, 1092, 12, 12582, 3604, 7068, 8377, 9276, 62, 13797, 45, 10190, 6, 2835, 10, 15210, 4228, 19692, 1926, 1885, 27, 5, 6997, 214, 2923, 7986, 5025, 3730, 372, 312, 11871, 1320, 1020, 454, 10, 15210, 4228, 62, 8, 1664, 18, 10, 9880, 44, 45, 9816, 12, 27, 5, 420, 17, 1176, 6, 1098, 6, 5591, 9058, 10, 15210, 6, 94, 6357, 465, 972, 14859, 9, 289, 8744, 7456, 123, 20, 121, 9620, 6, 372, 385, 13, 5, 274, 4230, 6, 372, 105, 13, 29, 1148, 2835, 6, 8973, 25, 2736, 9, 10, 15210, 10, 19738, 6160, 8, 17, 731, 4900, 458, 956, 5, 67, 84, 724, 8, 725, 6160, 8, 15, 631, 13, 5, 274, 467, 2950, 12, 84, 62, 2241, 4431, 6, 1912, 2387, 6558, 158, 633, 6, 10190, 12, 11, 195, 913, 14264, 5, 10, 15210, 6, 21, 6357, 8210, 3959, 1287, 5967, 2835, 96, 13934, 235, 6, 3331, 2422, 4340, 20, 5, 169, 9620, 6, 372, 7, 10, 15210, 6, 21, 6357, 6568, 6, 228, 3265, 10095, 593, 74, 7222, 3731, 20, 146, 124, 214, 16596, 37, 1036, 15394, 12, 19, 541, 423, 3340, 593, 9562, 20, 121, 39, 3420, 582, 12198, 1984, 6987, 56, 254, 3227, 11620, 261, 1119, 1462, 5851, 2712, 2754, 1176, 6, 283, 7797, 1692, 357, 37, 16, 2796, 120, 5, 17695, 12, 233, 20147, 789, 859, 1897, 10, 6, 5035, 327, 11, 54, 596, 124, 9584, 1488, 7, 1907, 7, 1629, 10, 7583, 2295, 6, 1216, 35, 83, 759, 109, 1629, 3556, 2816, 2295, 20406, 263, 8, 17695, 20027, 35, 1603, 425, 5, 397, 1650, 69, 223, 972, 1185, 8810, 169, 13953, 17695, 9, 696, 3245, 1644, 63, 2220, 270, 6126, 810, 541, 12, 19, 2736, 1776, 9, 10, 15210, 1769, 9058, 1653, 15, 631, 13, 5, 169, 15552, 8, 1760, 7781, 6347, 7317, 11, 324, 101, 3736, 6152, 1176, 14, 13, 44, 3050, 27, 50, 430, 8377, 8595, 6496, 13625, 121, 750, 1417, 21, 1294, 454, 10, 15210, 6, 94, 4726, 11, 2620, 900, 7143, 53, 1216, 13, 5, 1087, 382, 1294, 6, 1827, 679, 20, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,032
10,032
नेपाली कांग्रेसको जन्म र विस्तारसँग जोडिएको कोइराला परिवारका अपवाद हुन्, कमल कोइराला । एमालेका सल्लाहकार समिति सभापति, सांसद भएका कोइराला कहिल्यै पिता मातृकाप्रसाद कोइरालासाग राजनीतिक रूपमा नजिक भएनन् । यद्यपि, उनी पूर्वप्रधानमन्त्री मातृकाप्रसादको जीवनपर्यन्त सागै बसे । कहिल्यै राजनीतिक संगत नगरेका पिताजीका विषयमा कोइरालाले नयाँ पत्रिकाका पर्शुराम काफ्लेलाई यसरी बेलीविस्तार लगाए : केटाकेटीदेखि नै मेरो बुबासँग राजनीतिक सम्बन्ध रहेन । तर, बुबाको अन्तिम घडीसम्म म सँगै रहेँ । मैले सौभाग्यवश बाबुआमाको जीवनभरि उहाँहरूसँगै रहन पाएँ । २०११ सालमा पिताजी प्रधानमन्त्री हुँदा म पक्राउ परेँ । मदन रेग्मीका बुबा डिल्लीरमण रेग्मी परराष्ट्रमन्त्री हुनुहुन्थ्यो । प्रधानमन्त्री र परराष्ट्रमन्त्रीका छोरा हामी आठ–दश दिन जेल बस्यौँ । त्यसपछि त म दर्तावाल कम्युनिस्ट नै भएँ । म त्रिचन्द्र कलेजमा त्यस वेला आइए पढ्दै थिएँ । भर्खरै १६–१७ वर्षको थिएँ । मक्बुल शाह भन्ने साथी थिए । उनी त्यस वेला कम्युनिस्ट थिए । उनी पक्राउ परेका थिए । कम्युनिस्ट पार्टी प्रतिबन्धित थियो । जनअधिकार सुरक्षा समितिको नाममा गतिविधि हुन्थ्यो र समितिको अध्यक्ष त्यस वेला यादवप्रसाद पन्त हुनुहुन्थ्यो । कम्युनिस्ट हुनु एकपटक फेसन नै थियो, कांग्रेस नहुनेहरू कम्युनिस्ट हुने । २०११ माघ ४ गते (१७ जनवरी १९५५) मेरो उमेर १६ वर्ष १० महिनाको थियो । त्यस दिन मकबुल शाहको कलेजको फारम उनकी आमालाई दिएर फर्कन लागेको थिएँ । मकबुलको भाइ याकुबले भने, ‘दाइ, सडकपारिको चोकमा निर्मल लामा, अरविन्द रिमाल र अरूहरू छन्, हेर्न जाने हो ?’ वसन्तपुर डबलीमा कार्यक्रम थियो, निर्मल लामा, अरविन्द रिमाललगायले सम्बोधन गर्ने । त्यस समय धारा ८ क लगाइएको थियो, जसअनुसार धर्ना, जुलुस गर्न नपाइने । निर्मल लामाहरू त्यो धाराको उल्लंघन गर्न बसेका थिए । म पार्टीमा आबद्ध थिइनँ, तर विरोध प्रदर्शन हुने ठाउँमा पुगेँ । निर्मल लामा हुनुहुन्थ्यो । उहाँलाई म बनारसदेखि नै चिन्थेँ । निर्मल लामा कुनै वेला कांग्रेसको अफिस सेक्रेटरी भई वाराणसी रामकटौत रोडको कोठामा मेरा पिता मातृकाप्रसाद कोइराला (सभापति) र हाम्रो परिवारका साथ बस्नुहुन्थ्यो । मलाई त्यहाँ देखेपछि उहाँले ‘तिमी पनि जुलुसमा आएका हौ ?’ भन्नुभयो । म पनि गएँ । त्यो चोकको मिटिङमा सनसनी भयो । प्रधानमन्त्रीको छोरा जनअधिकार सुरक्षा समिति नाम राखेर चलाइएको कम्युनिस्ट पार्टीको जुलुसमा सामेल हुनु ठूलो सनसनी थियो त्यतिवेला । चारजना केटाहरू झन्डाका साथ निस्कने र मैले नजिकको इन्द्रचोक डबलीमा उक्लेर भाषण गर्ने कार्यक्रम बन्यो । बोल्न मात्र के थालेको थिएँ, नजिकको छोटो बाटो हुँदै हनुमानढोकाबाट पुलिस आउँदै गरेको देखेर फेरि जुलुस अगाडि बढाउन भीडमा उत्रेँ । के–के बोल्ने भनेर मलाई अरबिन्द रिमालजीले भन्नुभएको थियो । तर, त्यतिवेला मैले के–के बोलेँ भन्ने सम्झना छैन । किनभने, अल्लारे उमेर थियो । मेरो पहिलो भाषण थियो । किलागलबाट असन कति टाढा थियो र । हनुमानढोका ठानाबाट आएका एकजना पुलिस अफिसरले मेरो पाखुरामुनिबाट हात छिराए । सात–आठजना त्यहाँ मसँगै पक्राउ परे । हामी सबैलाई हनुमानढोका पुर्‍याइयो । सायद पिताजीसँग कुरा भइसकेको थियो र उहाँले पनि पक्राउ गर्न मञ्जुरी दिनुभएको थियो । मदन रेग्मी पनि पक्राउ परे । उनी मलाई भेट्न आएका थिए, भित्र आउने कुरा थिएन । पछि कताकता विरोध गरेछन्, प्रहरीले समातेर ल्याए । हनुमानढोकामा एक दिन राखेर हामीलाई नख्खु जेल पठाइयो । त्यहाँ ९ दिन राखेपछि छाडियो । फौजदारी मुद्दा थिएन, राख्ने कुरा भएन । हामी समातिएपछि बुबाले खोज्नुभएन । जेलबाट छुटेपछि म र मदन रेग्मी दुवै ईश्वर प्रधानको घर प्युखा गयौँ । किनभने, घर जान मन लागेन । तर, म बसेको ठाउँ पत्ता लगाएर आमाले लिन पठाउनुभएछ । त्यसवेला काठमाडौं ठूलो थिएन । म कहाँ बसेको भन्ने थाहा भइहाल्यो । म मदन रेग्मीलाई नै लिएर प्रधानमन्त्रीनिवास कान्ताभवन कुपन्डोल गएँ । अहिले शिखहरूको गुरुद्वार रहेको ठाउँ हो । घर पुगेको केही दिनसम्म पिताजीसँग सीधा आँखाले पनि हेर्न सकिनँ । केही दिनसम्म गफगाफ पनि भएन । र, बुबाले म पक्राउको विषयमा कुरै उठाउनुभएन । एक–डेढ महिनापछि प्रधानमन्त्रीबाट बुबाले दिनुभएको राजीनामा स्वीकृत भयो । त्यसपछि बुबासहित परिवारका हामी सबै विराटनगर गयौँ । म कम्युनिस्ट भएँ । पिताजीसँग राजनीतिक सहकार्य वा सम्बन्ध कहिल्यै भएन । त्यहाँबाट बाहिर आउन सकिनँ । त्यसवेला यादवप्रसाद पन्त, नगेन्द्रप्रसाद रिजाल, चिरञ्जीवीप्रसाद रिजाल पनि कम्युनिस्ट हुनुभयो । चिरञ्जीवीजी राज्यसभाका उपाध्यक्ष हुनुभयो । नगेन्द्रप्रसाद राजाका प्रधानमन्त्री हुनुभयो । धेरै बाहिर निस्किए, म चाहिँ कम्युनिस्टबाहिर भइनँ । व्यक्तिगत रूपमा म जहाँ गए पनि फरक परेन । राजनीतिक विचार कहिल्यै मिलेन, तर म सधैँ पिताजीसँग साथमा रहेँ । आमासँग पनि म अन्तिमसम्म साथमै रहेँ । अरू दाजुभाइ बेग्लै बस्नुभयो, म साथमा रहेँ । श्रीमतीको निधन पनि अर्को कारण होला । तर, मृत्युपर्यन्त म पिताजी र आमासँग साथमा रहेँ । म संसद्को राज्य व्यवस्था समितिको सभापति हुँदा पिताजीको देहान्त भयो । पिताजीसँग जीवनभर रहँदा उहाँका गोप्य कागजहरू हेर्ने मौका पाएँ, देश दुनियालाई नजिकबाट बुझ्ने मौका पाएँ । यो मेरो सौभाग्य हो । बिपी कोइराला (काका) मेरा पिताजी प्रधानमन्त्री हुँदा मन्त्रिपरिषद्मा बस्न स्वीकार गर्नुभयो । यो अहिलेसम्म अप्रकाशित छ । बिपीलाई क्याबिनेटमा लैजान त्रिभुवनले मानेनन्, बरु नेहरूले आपत्ति जनाएनन् । किनभने, त्यसवेला दक्षिणको सहमति भएपछि कसैको केही लाग्दैनथ्यो । बिपीलाई नभएपछि टंकप्रसाद आचार्य र डिल्लीरमण रेग्मीलाई मन्त्रिपरिषद्मा लगिएको हो । यो कुरा धेरैलाई थाहा छैन । घरमा कहिल्यै राजनीतिक डिबेट भएन । किनभने, पिताजीको अर्कै लाइन, मेरो अर्कै लाइन । पिताजीले मसँग कहिल्यै पनि यस विषयमा प्रत्यक्ष कुराकानी गर्नुभएन । एकपटक आमालाई भन्नुभएछ– त्यो पढ्ने भए पढोस्, राजनीति गर्ने भए त्यही मात्रै गरोस् ।’ मलाई पढ्नु थियो, पढेँ । इलाहाबाद र बनारसमा पढेँ । विद्यार्थी जीवनमा म पिताजीसँग नजिक भइनँ । २०११ सालमा म जेलबाट छुटेपछि केही दिन मात्रै पिताजीसँग बोलचाल भएन । पिताजीसँग सबैभन्दा नजिकको म भएँ, तर राजनीतिक रूपमा भइनँ । म एमालेको सांसद हुँदा पनि हामी एउटै घरमा बस्यौँ, तर राजनीतिक बहस गरेनौँ । २००७ सालको क्रान्तिका कमान्डर पिताजी हुनुहुन्थ्यो । कांग्रेसको बैरगनिया सम्मेलनले पिताजीलाई सभापति बनायो । सुप्रिम कमान्डर भए पनि बिपी र सुवर्णशमशेरलाई पनि पिताजीले राख्नुभयो । त्यो ऐतिहासिक भूमिका पिताजीको थियो । तर, पिताजीको स्थिर विचारधारा रहेन । बिपी धेरै समय जेलमा बस्नुभयो । उहाँ जेल बस्नुपर्ने कारण नै थिएन । रमेशनाथ पाण्डेजीले बिपीलाई छुटाउन खोज्नुभयो । बिपीले तपाईंको कदमको अध्ययन गर्छु, त्यतिन्जेल राजनीतिक गतिविधि गर्दिनँ भनिदिनुभएको भए बिपी छुट्नुहुन्थ्यो । तर, त्यसो गर्नुभएन र उहाँ सफल हुनुभयो । राजनीतिक सिद्धान्तमा निरन्तरता भएन भने नेता सफल हुँदैन । अहिले प्रचण्ड, बाबुराम, मदन भण्डारीले पनि बिपीलाई मानिरहेका छन् । कांग्रेसहरूले त महामानव नै भन्छन् । बिपी कोइरालाको सिद्धान्तको सार भनेको जनताद्वारा निर्वाचित शासन पद्धति । उहाँहरूले निर्वाचित संसद् चाहिन्छ भनेर जीवनभरि लड्नुभयो । जसको अर्थ थियो, जनताप्रति उत्तरदायी सरकार । पहिला संविधानसभा नै भनिराख्नुभयो बिपीले । संविधानसभाको विरोध गर्दा टंकप्रसादलाई बिपीले मुद्दा नै हाल्नुभयो । पिताजीलाई म सफल मान्दिनँ, तर बिपी सफल हुनुभयो । अहिले बिपीको नामका अगाडि प्रधानमन्त्रीको पद सानो भएको छ । कांग्रेसको सभापति पद बिपीको व्यक्तित्वसामु पुड्को छ । बिपीसँग बटमलाइन थियो । भारतका प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूले एड मेमोयर (ननपेपर) पिताजीलाई पठाउनुभयो । पिताजीले आठ महिनासम्म त्यसलाई स्विकार्नुभएन, बरु झुलाइदिनुभयो । ए रोल इन रिभोल्युसन किताबमा पनि त्यो छापिएको छ । त्रिभुवन, डिल्लीरमण रेग्मी, भद्रकाली मिश्र र महावीरशमशेर दिल्ली गएका थिए । त्यस वेला नेहरूले कुरा गरेछन् । त्रिभुवन जवाफ फर्काउँदैनथे, सुनिरहे । डिल्लीरमण रेग्मीको हातमा पठाइएको गोप्य खामबन्दी पिताजीले पाउनुभयो । नेहरू आफैँ विदेशमन्त्री थिए, हाम्रोमा डिल्लीरमण । क्याबिनेटले एड मेमोयर पास गरेन । १९५४ मेमा आएको थियो, मेमोयर । १९५५ फेब्रुअरीसम्म पिताजीले त्यसको जवाफ पठाउनुभएन । त्रिभुवन बिरामी परेर स्विजरल्यान्ड गए । त्यस विषयमा पिताजीको त्रिभुवनसँग कुराकानी भएन । क्याबिनेटमा टंकप्रसाद आचार्य, केशरशमशेरजस्ता व्यक्ति थिए । त्यो क्याबिनेटले नेहरूको एड मेमोयर स्वीकार गर्ने कुरा रहेन । त्यही कारण मैले देशका लागि बलिदान गरेँ भन्ने कुरा पिताजीले भन्नुभएको रहेछ । पिताजीका आफ्नै मान्छे वेदानन्द मिश्रले किताब लेखेका छन् । नेहरूको प्रस्ताव नमानेकाले मातृकाबाबुलाई हटाएको भन्ने मिश्रको आशय छ । नेहरूले पठाएको एड मेमोयरमा लेखिएको सबैभन्दा गडबडी प्रस्ताव थियो– चीन र तिब्बतका सम्बन्धमा नेपालले नीति बनाउँदा भारतसँग परामर्श लिनेछ । विदेश नीति कोअर्डिनेटेड (समन्वयात्मक) हुनेछ ।’ यो मान्न सक्ने कुरा भएन । त्यसवेला नेहरूले नै मातृकाप्रसादलाई प्रधानमन्त्री बनाएको भन्ने चर्चा थियो । बिपी कोइरालालाई पन्छाएर पिताजी प्रधानमन्त्री बन्ने वातावरण बनेको थियो । गोविन्दनारायण बिदा भएपछि राजाका सल्लाहकारका रूपमा भारतीय बस्न छाडे । त्रिभुवन फर्किंदा गोविन्द नारायणलाई ल्याउनुभएको थियो । वेलावेलामा सिपिएन सिन्हा (राजदूत)ले हप्काउँथे । उनी बिदा भएपछि नयाँ भारतीय राजदूत आउँदा यो घटना भएको थियो । महाराजकृष्ण रसगोत्रा पनि दूतावासमा थिए । पछि उनी राजदूत भएर आए, भारतका विदेशसचिव पनि भए । नेहरू र पछि त्रिभुवनसँग पिताजीको सम्बन्ध राम्रो थिएन । नेहरूले तत्कालीन भारतीय राजदूत भगवान सहायलाई लेखेका पत्रहरू हेर्दा स्पष्ट हुन्छ । त्रिभुवनलाई नेहरूले भनेका थिए कि यो मान्छे (मातृकाप्रसाद) राणाहरूसँग नजिक छ । महेन्द्रको विवाहका विषयमा बुबासँग त्रिभुवनको राम्रो भएन । त्रिभुवन र महेन्द्रले बुबालाई तपाईं भन्थे । वीरेन्द्र अंग्रेजी बोल्थे । अंग्रेजी बोलेपछि तपाईं, तिमी केही भन्नु परेन । सायद उनलाई तपाईं भन्नुमा लघुताभास थियो । पिताजीले त्रिभुवनलाई महेन्द्रको रत्नसँग विवाह गरिदिँदा भैहाल्यो नि भन्नुभएछ । चन्द्रशमशेरले जसरी मेरो व्यक्तिगत कुरामा तपाईं हस्तक्षेप गर्न नखोज्नुस् न भनेछन् । त्यसपछि पिताजीले महेन्द्र र रत्नको बिहेका विषयमा उच्चारण गर्न छाड्नुभएछ । त्रिभुवनले पछि कसैलाई भनेछन्, मैले पर गरेको होइन, मातृकाप्रसाद आफैँ परपर गएका छन् ।’ कतिपयले त योसम्म भने कि त्रिभुवनले अधिराजकुमारहरू बसुन्धरा वा हिमालयमध्ये कसैलाई युवराजधिराज बनाउँछन् । तर, त्यस्तो भएन । महेन्द्रको विवाहमा त्रिभुवनका परिवारका सदस्य गएनन् । बरु आर्थिक सहयोग सोनादेवी पाठक (लीला पाठकका आमा), बितीराज पाण्डे कान्छा गुरुज्युले कर्मकाण्ड गराइदिनुभयो । नागार्जुनमा विवाह भयो । व्यक्तिगत रूपमा महेन्द्र र त्रिभुवनबीच राम्रो भएन । यद्यपि, विराटनगरमा त्रिभुवन, महेन्द्र, वीरेन्द्र, ज्ञानेन्द्र र रानी ऐश्वर्य पनि हाम्रो घर पुगेका छन् । कोसी सम्झौता दुईपटक भएको छ । एकपटक मातृकाप्रसाद कोइराला प्रधानमन्त्री हुँदा, अर्को राजा महेन्द्रले शासनसत्ता हातमा लिएपछि । त्यो पूरै देशको हितमा रहेन होला । तर, अरू सम्झौताभन्दा त्यो तुलनात्मक रूपमा कम खराब छ । कोसीको पानीको हक स्थापित भएको छ । चतरा नहरमा हामीले भारतसँग सोधिरहनु पर्दैन । त्यसको थप विकास चिनियाँहरूले वीरेन्द्रका पालामा गरेका छन् । चिनियाँहरूले चतरा नहर भारतीय सीमासम्म पुर्‍याएका छन् । गण्डक र कोसी भारतको आवश्यकता थियो, उनीहरूले फुत्काए । कोसीको पानी अहिलेसम्म पनि नेपालकै छ । भारतले उच्च बाँध बनाउने गफ गरिरहेको छ । पिताजीसँग राजनीतिक संगत कहिल्यै भएन । कम्युनिस्टहरूको साथमा होइन, राजाको साथमा पिताजीको निकटता रह्यो । सैद्धान्तिक रूपमा उहाँ प्रजातन्त्रवादी, तर सधैँभरि राजाहरूसँग सम्बन्ध रह्यो । महेन्द्रसँग राम्रो सम्बन्ध नभए पनि पिताजीलाई उनले अमेरिकाका लागि राजदूत बनाए । उहाँको राजनीतिक महत्त्वाकांक्षा थियो । त्यही भएर पूर्ण कार्यकाल नबसी फर्किनुभयो । राजाहरू जति राष्ट्रवादी भए, पिताजी पनि उत्तिकै हुनुभयो ।
Opinion
false
[ 0, 39, 3420, 406, 9, 782, 63, 1807, 1769, 2733, 12447, 6760, 2041, 1769, 5, 3281, 2845, 250, 1092, 7, 985, 73, 1769, 1536, 2458, 7247, 12, 762, 1769, 12598, 214, 100, 1465, 10498, 5, 10643, 126, 233, 3168, 7247, 12, 762, 6, 368, 17557, 6694, 69, 4128, 5, 1536, 214, 14261, 8505, 2458, 535, 12, 371, 4228, 94, 600, 12, 21103, 5283, 14, 564, 3239, 34, 14890, 4055, 209, 5883, 132, 37, 229, 2929, 63, 214, 463, 7396, 5, 274, 2929, 6, 457, 6363, 116, 74, 10, 241, 1905, 161, 5, 257, 11757, 5409, 10934, 6, 368, 3493, 7270, 241, 1574, 8040, 5, 6304, 673, 2458, 535, 156, 342, 74, 434, 1777, 161, 5, 2542, 2857, 12, 2929, 11692, 18, 7182, 2857, 10, 7351, 5877, 5, 156, 9, 10, 7351, 12, 717, 155, 1060, 86, 5101, 56, 1549, 556, 7145, 5, 543, 60, 74, 601, 3414, 1515, 37, 7260, 5, 74, 17524, 6716, 291, 5613, 5932, 9615, 1678, 5, 3724, 709, 86, 5558, 619, 1678, 5, 74, 1858, 10641, 821, 53, 1346, 66, 5, 126, 291, 5613, 1515, 66, 5, 126, 434, 584, 66, 5, 1515, 201, 16468, 38, 5, 16911, 418, 955, 846, 2277, 1815, 9, 955, 117, 291, 5613, 1764, 762, 1701, 5877, 5, 1515, 411, 2889, 8748, 37, 1449, 724, 715, 49, 1515, 40, 5, 6304, 1058, 247, 130, 77, 5558, 3585, 476, 11233, 52, 229, 936, 709, 80, 217, 2335, 38, 5, 291, 56, 74, 44, 10641, 5063, 10752, 6799, 10, 4065, 8061, 1322, 6092, 288, 1678, 5, 74, 44, 10641, 6, 1772, 526, 1225, 220, 11, 405, 5838, 818, 7, 226, 11722, 6, 8130, 7835, 8479, 6774, 10188, 7754, 9, 974, 49, 1556, 766, 341, 20, 3219, 12262, 9254, 34, 8, 128, 1449, 7835, 8479, 6774, 10188, 7754, 59, 1257, 119, 11, 1149, 25, 5, 291, 137, 1767, 380, 10, 44, 3871, 1449, 10, 17188, 6631, 7, 11604, 24, 6933, 5, 7835, 1425, 49, 115, 1767, 6, 8435, 24, 1901, 66, 5, 74, 5805, 3528, 14099, 7, 47, 1055, 911, 40, 491, 1485, 161, 5, 7835, 1425, 5877, 5, 3821, 74, 8668, 132, 37, 3106, 12773, 5, 7835, 1425, 75, 5613, 3420, 4997, 20810, 568, 19624, 588, 44, 166, 452, 84, 4112, 6, 4333, 1652, 2458, 7247, 12, 762, 1769, 77, 3324, 2517, 52, 9, 212, 2733, 246, 1364, 7880, 5, 377, 621, 7564, 436, 17292, 15, 11604, 8, 254, 6323, 3219, 2199, 5, 74, 15, 13382, 5, 115, 4282, 6, 2554, 6826, 8, 1773, 68, 408, 163, 5, 3738, 717, 16911, 418, 250, 157, 897, 16977, 1515, 1043, 11604, 8, 5407, 411, 218, 1773, 68, 408, 38, 1047, 12424, 5, 13365, 5243, 49, 13881, 12, 246, 6046, 9, 257, 8565, 3226, 3485, 9254, 34, 8, 580, 1858, 11, 18, 3987, 25, 128, 3462, 5, 3640, 90, 105, 833, 8836, 8565, 2645, 612, 309, 14083, 17, 4067, 5539, 28, 2474, 704, 11604, 320, 1552, 3905, 8, 14135, 161, 5, 17441, 3581, 185, 377, 2719, 91, 3056, 7754, 7368, 10318, 38, 5, 274, 1047, 12424, 257, 17441, 5411, 161, 53, 4102, 104, 5, 2011, 7, 5116, 59, 8070, 936, 38, 5, 229, 113, 3987, 38, 5, 146, 11162, 59, 17, 3703, 23, 465, 2087, 38, 9, 5, 14083, 6567, 33, 17, 254, 1824, 4067, 14797, 11, 229, 18357, 3577, 17, 536, 13, 4026, 474, 5, 603, 10262, 3076, 621, 74, 241, 434, 1777, 5, 155, 1637, 14083, 869, 13868, 382, 5, 2385, 2458, 535, 63, 83, 942, 38, 9, 436, 15, 434, 24, 5436, 327, 4408, 38, 5, 2542, 2857, 15, 434, 1777, 5, 126, 377, 3103, 254, 1677, 477, 329, 83, 924, 5, 186, 4811, 6398, 1055, 120, 956, 7, 456, 10066, 5275, 5, 14083, 8, 26, 56, 897, 928, 20864, 1549, 8052, 382, 5, 621, 404, 56, 10, 19232, 5034, 855, 5, 9133, 739, 9546, 810, 83, 1452, 5, 155, 15800, 5523, 2929, 11, 3927, 10105, 5, 1549, 17, 1608, 2936, 74, 9, 2542, 2857, 390, 2985, 1079, 6, 159, 306, 1618, 1385, 473, 6161, 5, 2011, 7, 159, 481, 221, 7626, 5, 274, 74, 888, 927, 2095, 1686, 4196, 423, 2825, 18311, 5, 291, 12424, 106, 218, 924, 5, 74, 1194, 888, 53, 433, 1841, 13786, 5, 74, 2542, 2857, 14, 37, 351, 156, 708, 2120, 3795, 2756, 14684, 867, 131, 10032, 59, 13382, 5, 114, 18529, 180, 1965, 7005, 35, 927, 20, 5, 159, 493, 72, 2907, 2458, 535, 63, 12587, 1261, 11, 15, 766, 16362, 5, 72, 2907, 13132, 15, 1452, 5, 9, 7, 2929, 11, 74, 434, 6, 371, 6978, 3859, 10105, 5, 26, 86, 1778, 2359, 6753, 156, 17, 2929, 11, 4408, 2575, 2588, 163, 5, 543, 2929, 354, 2733, 155, 82, 1904, 473, 6161, 5, 74, 1515, 7260, 5, 2458, 535, 63, 214, 1954, 50, 463, 1536, 1452, 5, 5766, 488, 865, 16362, 5, 291, 12424, 1764, 762, 1701, 7, 18959, 762, 3542, 7, 16676, 762, 3542, 15, 1515, 10343, 5, 16676, 535, 343, 3324, 12, 1374, 10343, 5, 18959, 762, 318, 12, 156, 10343, 5, 85, 488, 6080, 7, 74, 2422, 1515, 4670, 1841, 23, 161, 5, 1827, 100, 74, 1061, 1533, 15, 611, 9497, 5, 214, 679, 1536, 10941, 23, 7, 47, 74, 3216, 2458, 535, 63, 2684, 1905, 161, 5, 835, 63, 15, 74, 457, 116, 246, 191, 1905, 161, 5, 974, 4439, 7414, 1364, 2520, 7, 74, 2684, 1905, 161, 5, 1420, 6, 1503, 15, 258, 95, 668, 5, 274, 296, 17557, 74, 2458, 535, 9, 835, 63, 2684, 1905, 161, 5, 74, 2349, 6, 343, 179, 955, 1092, 342, 2458, 10358, 11275, 4035, 163, 5, 2458, 535, 63, 14830, 4302, 4264, 4510, 4008, 49, 1846, 2259, 8040, 7, 207, 9847, 14, 12266, 4406, 2259, 8040, 5, 21, 229, 11757, 20, 5, 10564, 1769, 77, 12, 12, 52, 1652, 2458, 535, 156, 342, 3360, 8, 1364, 1697, 1196, 5, 21, 1191, 148, 5737, 225, 13, 5, 10564, 14, 19696, 8, 4317, 1500, 11, 5951, 1930, 7, 2572, 1321, 262, 7244, 4000, 1930, 5, 2011, 7, 291, 12424, 420, 6, 688, 407, 2904, 72, 4732, 3547, 5, 10564, 14, 6149, 7604, 762, 2075, 9, 11692, 18, 7182, 2857, 14, 3360, 8, 9511, 20, 5, 21, 83, 11085, 433, 104, 5, 553, 1536, 214, 959, 17705, 1452, 5, 2011, 7, 2458, 10358, 6446, 2835, 7, 229, 6446, 2835, 5, 2458, 7368, 9280, 1536, 15, 42, 371, 1186, 1668, 24, 10105, 5, 2889, 8061, 853, 18311, 86, 115, 3139, 99, 2874, 3304, 7, 921, 25, 99, 516, 295, 13513, 300, 377, 15578, 1449, 6889, 161, 5, 20260, 9, 8668, 8, 6889, 161, 5, 775, 2059, 74, 2458, 535, 63, 1465, 1841, 23, 161, 5, 6304, 673, 74, 1549, 17, 1608, 2936, 72, 56, 295, 2458, 535, 63, 18690, 1452, 5, 2458, 535, 63, 282, 8565, 74, 7260, 7, 47, 214, 100, 1841, 23, 161, 5, 74, 4296, 985, 342, 15, 155, 1148, 553, 556, 7145, 7, 47, 214, 1983, 120, 12735, 5, 7382, 1501, 2558, 12, 16287, 18, 2458, 535, 5877, 5, 3420, 3060, 18, 294, 3024, 997, 11, 2458, 535, 14, 1092, 4908, 5, 381, 834, 1640, 16287, 18, 99, 15, 10564, 9, 9376, 6141, 14, 15, 2458, 7368, 14988, 5, 115, 945, 634, 2458, 10358, 38, 5, 274, 2458, 10358, 5485, 11785, 7396, 5, 10564, 85, 137, 7354, 1364, 2520, 5, 1131, 1549, 12178, 95, 37, 924, 5, 3027, 1082, 2548, 7368, 10564, 14, 15323, 3927, 2520, 5, 10564, 11, 1480, 2668, 6, 392, 2785, 7, 1047, 9714, 214, 2277, 12133, 161, 2607, 1335, 2125, 99, 10564, 1608, 450, 7880, 5, 274, 2047, 24, 10105, 9, 1131, 349, 10343, 5, 214, 1679, 8, 2620, 1452, 29, 244, 349, 849, 5, 114, 1774, 7, 3129, 7, 2542, 3037, 15, 10564, 14, 2183, 3063, 27, 5, 724, 262, 60, 939, 12531, 37, 2022, 5, 10564, 5967, 1679, 6, 2336, 639, 736, 215, 886, 977, 2824, 5, 7270, 11, 886, 2349, 2880, 185, 368, 3493, 8238, 2520, 5, 1059, 469, 1449, 736, 475, 9443, 196, 5, 1418, 2595, 37, 2607, 7896, 2520, 10564, 11, 5, 2595, 6, 1055, 150, 7604, 762, 14, 10564, 11, 739, 37, 340, 9723, 5, 2458, 535, 14, 74, 349, 2183, 15171, 7, 47, 10564, 349, 10343, 5, 114, 10564, 6, 157, 12, 320, 3738, 908, 816, 16, 13, 5, 3420, 1092, 908, 10564, 6, 2867, 7970, 1833, 2900, 6, 13, 5, 10564, 63, 7357, 61, 6740, 38, 5, 2010, 156, 10, 18147, 1321, 262, 4389, 1030, 61, 65, 119, 18, 77, 23, 23, 131, 30, 131, 18, 52, 2458, 535, 14, 2825, 2520, 5, 2458, 7368, 1060, 5294, 1050, 7993, 450, 10105, 7, 2572, 13882, 10700, 2520, 5, 352, 8686, 3093, 1616, 4266, 59, 1618, 1341, 2780, 8, 15, 115, 9509, 13, 5, 1500, 7, 11692, 18, 7182, 2857, 7, 16834, 3525, 9, 16078, 6141, 2101, 1236, 66, 5, 291, 5613, 1321, 262, 83, 120, 956, 5, 1500, 1587, 2648, 1960, 23, 3849, 7, 689, 91, 5995, 5, 11692, 18, 7182, 2857, 6, 2581, 6695, 4510, 13055, 7886, 2458, 7368, 1141, 2520, 5, 1321, 49, 3173, 10076, 1677, 212, 8, 11692, 18, 7182, 5, 19696, 11, 4389, 1030, 61, 65, 119, 18, 1915, 6959, 5, 476, 12590, 1030, 8, 123, 1449, 1030, 61, 65, 119, 18, 5, 476, 11233, 5202, 116, 2458, 7368, 467, 1587, 2825, 10105, 5, 1500, 1307, 4305, 1311, 2463, 18, 6367, 1533, 5, 291, 371, 2458, 10358, 1500, 63, 1668, 1452, 5, 19696, 8, 7604, 762, 2075, 7, 13068, 6141, 1110, 530, 66, 5, 115, 19696, 11, 1321, 180, 4389, 1030, 61, 65, 119, 18, 1697, 25, 83, 7396, 5, 516, 95, 257, 1190, 19, 9341, 6239, 53, 83, 2458, 7368, 10318, 1175, 5, 2458, 535, 12, 509, 916, 2828, 4948, 3525, 11, 2780, 3608, 27, 5, 1321, 180, 694, 10059, 12, 11, 7247, 12, 4916, 14, 9446, 6, 53, 3525, 6, 10212, 13, 5, 1321, 262, 3820, 4389, 1030, 61, 65, 119, 18, 8, 2040, 282, 14052, 694, 38, 86, 486, 9, 3084, 12, 895, 643, 427, 6851, 5902, 3289, 705, 178, 5, 970, 427, 10, 6, 877, 2283, 574, 13545, 77, 5225, 19744, 1329, 52, 447, 300, 21, 4201, 395, 83, 1452, 5, 291, 12424, 1321, 262, 37, 7247, 12, 762, 14, 156, 856, 53, 913, 38, 5, 10564, 1769, 14, 20527, 18, 2458, 535, 156, 1014, 790, 385, 38, 5, 2486, 2843, 2767, 407, 318, 12, 2845, 12, 100, 261, 1364, 9768, 5, 1500, 2648, 12630, 2486, 1735, 14, 1144, 2125, 38, 5, 5613, 12424, 8, 9075, 10387, 10758, 702, 77, 431, 10094, 52, 11, 444, 3492, 44, 7611, 5, 126, 2767, 407, 94, 261, 1794, 3007, 21, 573, 16, 38, 5, 6382, 5128, 7019, 1352, 7974, 15, 3197, 8, 66, 5, 186, 126, 1794, 266, 1063, 7, 2010, 970, 6501, 15, 99, 5, 1321, 49, 9, 186, 1500, 63, 2458, 10358, 463, 269, 924, 5, 1321, 262, 712, 261, 1794, 1195, 1434, 17567, 3608, 894, 49, 1438, 893, 78, 5, 1500, 14, 1321, 262, 1788, 66, 146, 21, 916, 77, 8, 6633, 12, 762, 52, 1466, 3721, 1465, 13, 5, 1990, 6, 820, 12, 371, 2929, 63, 1500, 6, 269, 1452, 5, 1500, 9, 11979, 2929, 14, 687, 7150, 5, 5881, 2955, 2903, 3198, 5, 2955, 5411, 135, 687, 7, 2512, 72, 2173, 9497, 5, 2385, 389, 687, 2173, 8, 5210, 138, 1621, 68, 38, 5, 2458, 7368, 1500, 14, 1990, 6, 3385, 63, 820, 353, 17073, 1976, 13786, 330, 853, 18311, 5, 18522, 11, 2366, 229, 1827, 1495, 687, 3444, 24, 18906, 1018, 337, 10, 23, 29, 956, 5, 543, 2458, 7368, 1990, 9, 3385, 6, 2509, 12, 371, 9503, 24, 9135, 18311, 5, 1500, 11, 186, 2461, 29, 956, 7, 257, 1036, 28, 1074, 7247, 12, 762, 3173, 1036, 131, 18, 1236, 27, 300, 824, 11, 60, 21, 116, 29, 146, 1500, 11, 7347, 431, 910, 49, 19594, 50, 3896, 562, 2461, 3950, 2350, 431, 17475, 5, 274, 1028, 1452, 5, 1990, 6, 820, 8, 1500, 12, 2733, 240, 1533, 1930, 5, 2572, 171, 202, 194, 252, 1721, 2700, 77, 281, 219, 2700, 12, 835, 1331, 4226, 34, 431, 2548, 6492, 1965, 15873, 11, 15382, 6603, 1335, 2520, 5, 17614, 8, 820, 163, 5, 1827, 100, 1990, 9, 1500, 428, 269, 1452, 5, 10643, 8409, 1500, 7, 1990, 7, 5881, 7, 3422, 9, 3236, 8186, 15, 212, 159, 963, 27, 5, 10904, 560, 15249, 16, 13, 5, 2889, 7247, 12, 762, 1769, 156, 342, 7, 258, 318, 11979, 977, 12616, 2581, 7738, 5, 115, 4117, 817, 5042, 7396, 668, 5, 274, 974, 560, 168, 115, 8551, 100, 216, 3718, 13, 5, 10904, 6, 2922, 1392, 686, 16, 13, 5, 18175, 6703, 8, 334, 5902, 4471, 15476, 2543, 5, 467, 298, 76, 1169, 262, 5881, 12, 6327, 48, 27, 5, 1169, 262, 18175, 6703, 261, 964, 116, 869, 13800, 27, 5, 16262, 9, 10904, 479, 857, 1449, 1567, 19684, 33, 474, 5, 10904, 6, 387, 1191, 15, 4971, 13, 5, 2177, 375, 4007, 356, 4434, 699, 13, 5, 2458, 535, 63, 214, 14261, 1536, 1452, 5, 1515, 180, 2684, 1074, 4953, 2684, 2458, 10358, 3035, 138, 3232, 5, 4222, 100, 1131, 2680, 884, 7, 47, 3216, 3493, 9330, 63, 463, 3232, 5, 1990, 63, 269, 463, 1935, 15, 2458, 535, 14, 58, 6269, 19, 1794, 2489, 5, 1539, 214, 21555, 38, 5, 516, 266, 622, 3804, 6980, 398, 7649, 2520, 5, 9330, 812, 9177, 99, 7, 2458, 535, 15, 3657, 10343, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,033
10,033
 प्रदीप गिरी नेपाली कांग्रेसको १३ औं महाधिवेशनको स्वरुप र प्रक्रियाबारे विगत सप्ताहका छापाहरूमा टिप्पणी भएका छन् । अखबारले गरेको अनुमान प्रमाणित भएको छ, अधिवेेशनको सम्पूर्ण ध्यान नेतृत्व-छनोटमा छ । नेतृत्वको छनोट गर्दा पनि नेताको गुण र दोषको परीक्षामा मतदातालाई विशेष रुचि छैन । व्यक्तिगत जान-पहिचान, खानपान र साझा स्वार्थका आधारमा मतदान हुने जस्तो छ । कुनै जमानामा शाहवंशका राजाले सगर्व दावा गर्थे- हाम्रा पूर्खाले सानो दुःखले यो मुलुक आर्ज्याको होइन । अब उनीहरू पनि रहेनन् । यसैले नेपालमा नयाँ प्रश्न र समस्या उठेका छन् । नेपाली समाजको रूपान्तरण गरेर प्रजातान्त्रिक समाजवादमा पुग्ने लक्ष्य राख्ने पार्टीका निमित्त यो वाञ्छनीय कुरा होइन । यस्तो अवस्था एक दिनमा आएको होइन । कांग्रेस विचारको राजनीतिबाट विमुख हुँदै गएको परिस्थितिको यो परिणाम हो । अहिलेलाई जे-जस्तो छ, त्यसैका माझमा सर्वाधिक उपयुक्त निर्णय गर्नुपरेको छ । राजनीति सम्भावनाको खेल हो । यस खेलमा अतीतको भत्र्सना र भविष्यको सपनामा अल्मलिएर कतै पुगिँदैन । नेपालको वर्तमान कहालीलाग्दो छ । राष्ट्रिय राज्यका रुपमा स्थापित भएको दिनदेखि आजसम्म नेपालले यस्तो विकट चुनौती कहिल्यै व्यहोरेको थिएन । नेपाल पहिलोपटक यथार्थमा राष्ट्र-निर्माणको अग्नि-परीक्षाबाट गुजि्ररहेको छ । बीपी कोइरालाले नेपाल अहिलेसम्म एउटा राजनीतिक भूगोलभन्दा बढ्ता हुन सकेको छैन भनेको कुरो अहिले स्मरणीय छ । तर, अहिलेको संकटको विकरालताप्रति आमनेपाली संवेदनशील देखिँदैनन् । कुनै ठूलो आँधीबेरीजन्य संकट आएका बेला शुतुरमुर्गले बालुवामा मुख घुसारेर संकट टर्यो भन्ने भ्रम साँच्दछ रे । हामी पनि असाध्य संकट हुँदा संकट छैन भनेर आफूलाई आफैँ छल्छौं । यस्तै स्थिति छ आजको नेपालको । दिउँसोको घामसरह छर्लंग छ- अब नेपालमा पुरानै परिपाटीले राज्य र समाज चल्दैन, शासन चल्दैन । शासक र शासितको सम्बन्धलाई नयाँ ढंगले परिभाषित गर्नु आवश्यक छ । प्रजातन्त्र र त्यसपछिको गणतन्त्रको अवतरणले आमजनतालाई सिद्धान्ततः अधिकार सम्पन्न बनाएको छ । प्रत्येक नेपाली नागरिकले बालिग मताधिकार प्राप्त गरेको छ । उसले क्रान्तिको स्वाद चाखेको छ । उसले जो प्राप्त भएका अधिकारमा टेकेर अझ थप अधिकारको माग गर्दै छ । त्यसो हुँदा जनता र शासकको पुरानो सम्बन्ध अब चल्दैन । कुनैबेला नेपालमा एउटा सर्वमान्य उखान थियो- हुकुमको जवाफ छैन, कालको ओखती छैन ।’ अब यो उखान सर्वमान्य रहेन । कुनै जमानामा शाहवंशका राजाले सगर्व दावा गर्थे- हाम्रा पूर्खाले सानो दुःखले यो मुलुक आर्ज्याको होइन । अब उनीहरू पनि रहेनन् । यसैले नेपालमा नयाँ प्रश्न र समस्या उठेका छन् । मधेसवादी नेताले पनि अधिवेशनलाई नियालेर हेर्दै छन् । उनीहरू कांग्रेसले मधेसमा के दृष्टिकोण राख्छ भनेर चाख देखाउँदै छन् । नेपालमा प्रजातन्त्र र गणतन्त्रको प्रयोग साह्रै नै ढिलो भयो । यस तथ्यलाई हृदयंगम गर्न हामीले युरोप वा अमेरिका जानुपर्दैन । दुईवटा विशाल छिमेकी भारत र चीनको राजनीतिक विकासको पृष्ठभूमि हेर्दा हामी हाम्रो हिजोको अवस्था सजिलै बुझ्न सक्छौं । दुई सय वर्ष लगाएर अरु मुलुकले हासिल गरेका अधिकार र उपलब्धि हाम्रो वर्तमान संविधानमा भर्खर मात्र पत्रांकित गरिएको छ । तर, राजकाजमा हाबी रहेका शक्ति यस्ता संवैधानिक अधिकारले गर्दा जनतामा जागेको आकांक्षा बुझ्न असमर्थ छन् । शासक पुरानै ढर्राबाट शासन गर्न खोज्दै छन् । जनता पुराना पाराले शासित हुन चाहँदैनन् । हालका महिनामा देखिएको मधेस आन्दोलन यसै द्वन्द्वको अभिव्यक्ति थियो । जनजातिमा देखिएको सघन असन्तोष यसै तथ्यको अभिव्यक्ति हो । १३औँ महाधिवेशनका सहभागीले खास गरेर मधेसी र जनजातिलाई प्रतिनिधित्व गर्ने मित्रहरूले यस जटिल द्वन्द्वलाई मात्र प्रस्ट्याउने कोसिस गर्नुभयो भने यो अधिवेशन सफल हुनेछ । अहिले मधेसमा असन्तोष छ । वर्तमान संविधानले पनि हामीलाई वाञ्छित हक दिएन भन्ने आक्रोश छ । उता मधेसका हामी नै ठेकेदार नेता हौं भन्ने मधेसवादी पार्टीहरू कांग्रेसको अर्घेलो देखाएर बलेको आगोमा रोटी पकाउने-ताप्ने प्रयासमा छन् । कांग्रेसभित्रका मधेसी सांसद र नेताले आफ्नो ठाउँबाट संविधानभित्रको बेमेल परिस्थितिलाई रोक्न भरमग्दुर कोसिस गरेका हुन् । त्यसको अभिलेख संसदभित्र र बाहिर विद्यमान छ । प्रदीप गिरी तर, अवस्था अप्ठेरो थियो । एकातिर जति हुन सक्यो, चाँडो संविधान ल्याउनैपर्ने परिस्थिति थियो । कांग्रेसले अझ विशेष रूपमा भन्दा तत्कालीन प्रधानमन्त्री सुशील कोइरालाले सरकारको त्याग गरेर यो संविधान ल्याएका हुन् । कांग्रेसले आफू १ नम्बरको पार्टी हुँदाहुँदै सरकारको नेतृत्व छोड्नु सानो कुरा थिएन । त्यसका निमित्त तत्कालीन प्रधानमन्त्री सुशील कोइराला निश्चय धन्यवादका पात्र हुनुहुन्छ । तर, संविधान घोषणा गर्ने उत्साहमा कांग्रेसले मधेसप्रति देखाउनुपर्ने संवेदनशीलतामा कमजोरी देखाएको कुरा सत्य हो । यस परिस्थितिले गर्दा कांग्रेसका मधेसी प्रतिनिधि रक्षात्मक अवस्थामा पुगेका छन् । यसबाट मधेसवादी नेताले फाइदा उठाउने कोसिस गरेका हुन् । यस महाधिवेशनका प्रतिनिधिले यस अवस्थितिका विरुद्ध आवाज उठाउनुपर्छ । आफ्नो कुरा ढुक्क र निर्धक्क भावले अधिवेशनमा राख्न सक्नुपर्छ । कदाचित अधिवेशनमा उनीहरूले बोल्ने मौका पाएनन् भने पनि सामूहिक रुपमा लेखेर वैकल्पिक प्रस्ताव बनाएर महाधिवेशनमा दर्ता गर्नुपर्छ । त्यसरी दर्ता गरिएको त्यो प्रस्तावको जानकारी मधेसी जनतालाई पनि दिनुपर्छ । यसो नगर्ने हो भने एकातिर मधेस कांग्रेसबाट विमुख हुनेछ । अर्कोतिर मधेसको समस्या सुल्भि ेछैन । मधेसवादी नेताले पनि अधिवेशनलाई नियालेर हेर्दै छन् । उनीहरू कांग्रेसले मधेसमा के दृष्टिकोण राख्छ भनेर चाख देखाउँदै छन् । तर एउटा कुरा मधेसवादी र कांग्रेसी साथीले बुझ्नुपरेको छ- अहिले मधेसलाई सत्ता-संघर्षको टुँडिखेल बनाउनुहुँदैन । मधेसको समस्या सबै पार्टीले विशेष गरेर कांग्रेस र मधेसवादीले मिलेर समाधान गर्नुपर्छ । यही कुरा जनजातिलाई पनि लागू हुन्छ । जनजातिका माझ अनेकौं संगठन छन् । लिम्बुवान-खम्बुवानबाहेक मगर-तामाङलाई लक्ष्य गरेर संघ र संस्थान तथा पार्टीसमेत बनाइएको छ । यस्ता अधिकांश संघ र संस्था र पार्टीहरू कांग्रेसलाई तागाधारीको पार्टीका रूपमा हेर्छन् । जनजातिले कांग्रेसप्रति स्वस्थ आलोचनाको दृष्टि राख्नुपर्छ । ठीक त्यस्तै जनजातिले मधेसको समस्यालाई पनि राजनीतिक दृष्टिले हेर्नुपर्छ । जनजाति एकापट्ट िमधेसजस्तै पीडित छ । अर्कोतिर जनजाति मधेसलाई शंकाको नजर पनि हेर्छ । यो द्वन्द्व समाप्त हुनुपर्छ । जनजातिको समस्या मधेसको भन्दा जटिल छ । एक त जनजाति मधेसजस्तो कुनै एउटा इलाका विशेषमा सघन ढंगले केन्दि्रत छैनन् । किरातको समस्या एउटा छ, मगरातको अर्को । तामाङ वा शेर्पाहरू अर्कै परिस्थिति भोगिरहेका छन् । तर, उनीहरू सबैलाई पहिचान चाहिएको छ । पहिचान मात्र होइन, अधिकार पनि चाहिएको छ । यस अवस्थामा महाधिवेशनमा उपस्थित हुनुभएका सदस्यले जनजातिको समस्यालाई रचनात्मक समाधानका साथ पेस गर्नुपर्छ । दलितको समस्या सर्वाधीक जटिल छ । तुलनात्मक दृष्टिले दलित सबैभन्दा ज्यादा उत्पीडित पनि छ । त्यसैले कांग्रेसका दलितले दलित समस्यालाई कसरी अगाडि सार्ने भन्ने कुरा यस महाधिवेशन मात्र पनि टुंग्याउन सक्दैन । तर, महाधिवेशनले दलितको कदर गर्‍यो भन्ने ठोस सन्देश जानुपर्छ । यसका निमित्त महाधिवेशनका दलित प्रतिनिधि मुख्यरूपमा अगाडि आउनुपर्छ । नेतृत्व चयनका हकमा उपरोक्त समस्याबारे सर्वाधीक खुला दृष्टिकोण राख्ने व्यक्ति छानिनुपर्छ । पार्टी विभाजन भएर नेपाली कांग्रेस प्रजातान्त्रिक रहँदा-बन्दा यसले दलित, महिला, जनजाति र मधेसीलाई आरक्षण दिने प्रस्ताव पार्टीभित्र ल्याएको थियो । नेपालको राजनीतिक दलको इतिहासमा यो पहिलो यस्तो प्रस्ताव थियो । नेपाली कांग्रेस प्रजातान्त्रिकले नै संविधानसभाको कुरा अगाडि ल्याएको थियो । यो महाधिवेशनलाई एकताको महाधिवेशनको साँचो रूप दिनुपरेको छ । त्यसो हो भने यस महाधिवेशनले दमजमको सिद्धान्तलाई व्यवहारमा ल्याउनुपर्छ । नेपाली कांग्रेस प्रजातान्त्रिकका पालामा नै कर्णाली अञ्चलको पछौटेपनमा हामीले ध्यान पुर्‍याएका थियौं । कर्णाली अञ्चलले अहिले पनि यथोचित ध्यान पाएको छैन । यसका लागि कर्णाली अञ्चलका प्रतिनिधिले अरुलाई मात्र दोष दिएर हुँदैन । मानिसले आफ्नो अधिकार लडेर लिनुपर्छ, मागेर वा रोएर पाइँदैन । अब अहिलेका हकमा यस्ता पाँचै समूहले आफूले आफ्ना लागि सर्वप्रथम पार्टीभित्र र बाहिर कसले जोडदार आवाज उठाएको छ, वकालत गरेको छ र राजनीतिक निर्णय लिन सकेको छ । त्यो हेरेर आगामी नेतृत्व निर्वाचित गर्नुपर्छ । मुलुकका अगाडि केही कडा चुनौती छन् । मुलुकमा विद्यमान रहेका सबै जातजाति र पहिचानलाई राष्ट्रिय राज्यको मूलधारमा स-सम्मान उभ्याएर शान्ति कायम गर्न सक्ने, आउँदा वर्षहरूमा नेपालमा अब एक दलको प्रभुत्व हत्तपत्त हुँदैन । त्यसो हुँदा अब हामीले सरकार बनाउँदा हाँक्दा संयुक्त सरकारको नेतृत्व गर्न सक्ने लचिलो, फरासिलो तर फेरि आधारभूत कुरामा उत्तिकै दृढ रहन सक्ने व्यक्तित्वको खाँचो पर्छ । आफ्ना सहयोगी र अनुयायीलाई अनुशासनमा राख्न सक्ने हुनुपर्छ । उपरोक्त चुनौतीलाई सम्बोधन गर्न सक्ने खुबी कसको छ ? त्यो विचार गरेर कांग्रेसका मतदाताले सभापति छान्नुपर्छ । त्यतिको विवेक कांग्रेस अधिवेशनका सदस्यसँग छ भनेर यो पंक्तिकार विश्वस्त छ ।
Opinion
false
[ 0, 3972, 2222, 39, 3420, 582, 733, 2656, 6, 3301, 9, 651, 273, 1548, 8328, 12, 6525, 472, 2856, 73, 27, 5, 10005, 11, 28, 1317, 2956, 16, 379, 7347, 1903, 4137, 6, 629, 648, 541, 70, 5600, 2367, 8, 13, 5, 1861, 1464, 150, 15, 7658, 2627, 9, 4455, 6, 6189, 2346, 14, 302, 3098, 104, 5, 1827, 481, 70, 19078, 7, 8922, 9, 1163, 2784, 12, 393, 1636, 40, 401, 13, 5, 75, 8831, 12745, 12, 318, 11, 12357, 6369, 9340, 3540, 70, 1041, 19010, 11, 816, 1715, 11, 21, 647, 6637, 11202, 6, 386, 5, 169, 1115, 15, 7396, 310, 5, 6314, 211, 94, 609, 9, 200, 11957, 27, 5, 39, 2683, 6699, 109, 3922, 3635, 8, 990, 706, 810, 1462, 3980, 21, 10, 21355, 83, 386, 5, 223, 265, 26, 1161, 123, 386, 5, 724, 679, 6, 921, 17, 441, 5307, 309, 251, 2937, 6, 21, 1658, 20, 5, 114, 14, 750, 70, 1093, 379, 861, 12, 12601, 2406, 1645, 227, 10619, 13, 5, 921, 809, 6, 238, 20, 5, 42, 638, 19158, 6, 21318, 9, 2753, 6, 1114, 8, 18971, 2063, 1366, 3520, 10373, 5, 124, 1168, 16825, 13, 5, 111, 4493, 88, 686, 16, 3315, 6450, 643, 223, 6860, 1711, 1536, 19212, 6, 924, 5, 36, 3253, 2725, 8, 357, 70, 7181, 6, 6019, 70, 9836, 3260, 17, 9814, 8972, 2838, 13, 5, 5461, 4228, 36, 1191, 102, 214, 5809, 168, 10, 21392, 67, 760, 104, 639, 3903, 114, 10, 13516, 13, 5, 274, 2135, 2665, 6, 18979, 59, 138, 475, 1008, 7926, 5636, 5470, 310, 5, 75, 218, 7935, 7362, 34, 2580, 2665, 254, 260, 3280, 3241, 18, 1520, 6151, 11, 4272, 8, 1963, 6216, 19542, 2665, 8245, 382, 53, 3901, 5892, 384, 4784, 1512, 5, 155, 15, 20796, 2665, 342, 2665, 104, 185, 1035, 3173, 13, 59, 9385, 5, 726, 1395, 13, 1091, 124, 5, 2235, 6, 3914, 9685, 21338, 294, 13, 70, 169, 211, 6144, 11567, 11, 343, 9, 518, 15847, 7, 977, 15847, 5, 3164, 9, 16410, 6, 463, 14, 94, 2758, 9047, 160, 287, 13, 5, 2680, 9, 543, 6, 9925, 6506, 11, 12499, 14, 1679, 3079, 365, 203, 856, 13, 5, 774, 39, 5563, 929, 6496, 16687, 193, 28, 13, 5, 1062, 7495, 5570, 9459, 30, 6, 13, 5, 1062, 400, 193, 73, 365, 8, 11152, 1015, 298, 3344, 263, 71, 13, 5, 2047, 342, 736, 9, 3164, 6, 1078, 463, 169, 15847, 5, 75, 3622, 211, 102, 20141, 7877, 38, 70, 18094, 6, 1587, 2424, 2296, 6, 20930, 104, 300, 169, 21, 7877, 20141, 7396, 5, 75, 8831, 12745, 12, 318, 11, 12357, 6369, 9340, 3540, 70, 1041, 19010, 11, 816, 1715, 11, 21, 647, 6637, 11202, 6, 386, 5, 169, 1115, 15, 7396, 310, 5, 6314, 211, 94, 609, 9, 200, 11957, 27, 5, 16570, 4618, 15, 3081, 14, 18004, 18, 6647, 27, 5, 1115, 2953, 2253, 8, 105, 3088, 6562, 185, 9459, 8270, 27, 5, 211, 2680, 9, 9925, 151, 7800, 37, 4739, 163, 5, 42, 1595, 14, 4476, 836, 61, 24, 334, 3200, 50, 718, 2124, 10656, 5, 3061, 2893, 1655, 397, 9, 486, 6, 214, 2722, 7155, 1438, 155, 212, 1941, 6, 265, 2600, 1647, 8019, 5, 89, 140, 80, 1686, 677, 647, 11, 1305, 48, 365, 9, 2923, 212, 1168, 5164, 6844, 90, 894, 33, 17821, 51, 13, 5, 274, 1026, 12, 167, 8, 10, 17602, 133, 498, 515, 2738, 365, 11, 150, 6059, 8953, 30, 6, 10736, 1647, 17139, 27, 5, 3164, 6144, 6541, 18, 1588, 17, 977, 24, 5424, 27, 5, 736, 2080, 7982, 11, 16410, 67, 18886, 5, 340, 12, 1763, 631, 2253, 868, 563, 1736, 6, 3331, 38, 5, 2072, 8, 631, 14362, 148, 4426, 13232, 563, 1595, 6, 3331, 20, 5, 582, 3293, 2656, 12, 546, 11, 1812, 109, 2942, 9, 2072, 14, 1957, 25, 16626, 11, 42, 4441, 1736, 14, 90, 4295, 3050, 8220, 1196, 29, 21, 3081, 349, 447, 5, 114, 2253, 8, 148, 4426, 13232, 13, 5, 1168, 4186, 15, 928, 50, 7828, 178, 225, 1392, 425, 23, 53, 9938, 13, 5, 3367, 2253, 12, 155, 37, 3179, 244, 4957, 53, 16570, 7026, 3420, 10676, 30, 743, 6622, 416, 11, 6, 1810, 8, 10043, 11443, 70, 138, 131, 461, 9143, 27, 5, 13953, 12, 2942, 985, 9, 4618, 54, 5656, 324, 7364, 1250, 4884, 2937, 14, 2242, 1669, 61, 2119, 6771, 8220, 48, 112, 5, 467, 3874, 2102, 527, 9, 488, 4899, 13, 5, 3972, 2222, 274, 265, 11246, 38, 5, 5236, 812, 67, 8467, 7, 7218, 324, 1144, 7883, 2937, 38, 5, 2953, 1015, 302, 100, 158, 712, 156, 4310, 4228, 501, 4712, 109, 21, 324, 4492, 112, 5, 2953, 592, 127, 5382, 201, 6042, 501, 541, 14144, 816, 83, 924, 5, 2161, 3980, 712, 156, 4310, 1769, 10111, 2667, 12, 2454, 1334, 5, 274, 324, 362, 25, 3988, 8, 2953, 2253, 475, 3382, 1272, 16944, 8, 3559, 2744, 83, 1258, 20, 5, 42, 2937, 11, 150, 2633, 2942, 1081, 2103, 4208, 313, 963, 27, 5, 42, 17, 16570, 4618, 1461, 3835, 8220, 48, 112, 5, 42, 2656, 12, 1081, 11, 42, 13961, 12, 1475, 1386, 3859, 1359, 5, 54, 83, 6478, 9, 17048, 2749, 11, 3081, 8, 742, 8642, 5, 10, 20048, 3081, 8, 1567, 3581, 2259, 11670, 29, 15, 2871, 88, 6954, 3592, 694, 879, 12198, 601, 1192, 5, 3654, 601, 51, 115, 694, 6, 125, 2942, 2078, 15, 5315, 5, 2488, 1891, 20, 29, 5236, 2253, 724, 17, 441, 5307, 447, 5, 7447, 2253, 6, 200, 381, 1312, 1702, 10, 30, 8421, 5, 16570, 4618, 15, 3081, 14, 18004, 18, 6647, 27, 5, 1115, 2953, 2253, 8, 105, 3088, 6562, 185, 9459, 8270, 27, 5, 47, 102, 83, 16570, 9, 724, 34, 1346, 11, 1647, 5751, 13, 70, 114, 2253, 14, 1756, 70, 18253, 6, 16329, 2371, 11599, 5, 2253, 6, 200, 82, 2531, 302, 109, 724, 9, 16570, 11, 1543, 925, 1192, 5, 430, 83, 2072, 14, 15, 996, 78, 5, 2072, 12, 4123, 9953, 1546, 27, 5, 7756, 70, 552, 5760, 2207, 2193, 1496, 70, 3749, 442, 14, 706, 109, 696, 9, 3199, 22, 201, 345, 1722, 13, 5, 515, 1001, 696, 9, 570, 9, 7026, 11127, 2220, 1257, 6362, 6, 1462, 100, 14054, 310, 5, 2072, 11, 724, 475, 3858, 1975, 6, 4053, 11122, 5, 2412, 617, 2072, 11, 2253, 6, 200, 14, 15, 214, 4178, 766, 1359, 5, 2072, 26, 33, 15565, 10, 91, 19228, 1597, 1246, 13, 5, 7447, 2072, 2253, 14, 4442, 6, 5601, 15, 14054, 5, 21, 1736, 2552, 1320, 5, 2072, 6, 200, 2253, 6, 158, 4441, 13, 5, 26, 60, 2072, 2253, 1093, 75, 102, 2501, 302, 8, 14362, 2758, 105, 3056, 8972, 84, 1017, 5, 2654, 6, 200, 102, 379, 7829, 4356, 6, 258, 5, 1477, 50, 1527, 49, 6446, 2937, 18391, 27, 5, 274, 1115, 1637, 754, 8719, 13, 5, 754, 90, 1074, 365, 15, 8719, 13, 5, 42, 313, 12198, 1888, 67, 7755, 6866, 2072, 6, 200, 14, 7571, 925, 12, 246, 3505, 1192, 5, 1455, 6, 200, 3008, 10252, 44, 4441, 13, 5, 8551, 4178, 1455, 282, 9302, 13284, 15, 13, 5, 383, 2633, 1455, 11, 1455, 200, 14, 497, 320, 10850, 53, 83, 42, 2656, 90, 15, 16383, 1916, 5, 274, 2656, 11, 1455, 6, 8110, 906, 21, 53, 4928, 1603, 9754, 5, 653, 3980, 2656, 12, 1455, 1081, 283, 3925, 320, 865, 1359, 5, 541, 2168, 12, 4012, 16828, 200, 273, 3008, 10252, 44, 1375, 3088, 810, 530, 18424, 23, 1359, 5, 201, 2295, 266, 39, 724, 3922, 4302, 10182, 4563, 438, 1455, 7, 9780, 2072, 9, 2942, 14, 5784, 189, 694, 7293, 1314, 38, 5, 124, 214, 2284, 3373, 21, 113, 223, 694, 38, 5, 39, 724, 3922, 11, 37, 2595, 6, 83, 320, 1314, 38, 5, 21, 2656, 14, 5907, 2656, 6, 9134, 1441, 56, 5751, 13, 5, 2047, 20, 29, 42, 2656, 11, 8012, 167, 61, 6, 1679, 14, 4599, 1144, 1359, 5, 39, 724, 3922, 12, 6327, 37, 1270, 930, 6, 18349, 1696, 8, 334, 648, 869, 13800, 4945, 5, 1270, 930, 11, 114, 15, 10, 19729, 648, 976, 104, 5, 653, 19, 1270, 930, 12, 1081, 11, 5089, 90, 4455, 1322, 849, 5, 3022, 54, 365, 6090, 18, 12764, 7, 13461, 50, 8966, 18, 7390, 5, 169, 114, 12, 4012, 515, 311, 69, 388, 11, 1245, 369, 19, 6330, 7293, 9, 488, 4147, 16950, 1386, 7406, 379, 8973, 28, 13, 9, 214, 227, 423, 760, 13, 5, 115, 3447, 642, 541, 886, 1192, 5, 4376, 320, 72, 1720, 1711, 27, 5, 1509, 4899, 133, 82, 8963, 9, 754, 14, 111, 1244, 12754, 8, 190, 70, 13006, 5385, 6115, 658, 659, 24, 395, 7, 3007, 80, 472, 211, 169, 26, 2284, 16038, 10, 20702, 849, 5, 2047, 342, 169, 334, 196, 6851, 11857, 685, 511, 501, 541, 24, 395, 18864, 7, 3145, 33, 13358, 47, 704, 2445, 1495, 3657, 8265, 1574, 395, 2867, 6, 7884, 664, 5, 369, 2585, 9, 10843, 14, 5703, 8, 742, 395, 1320, 5, 16828, 1711, 14, 1149, 24, 395, 7022, 34, 3340, 6, 13, 121, 115, 679, 109, 2633, 2346, 11, 1092, 11241, 1359, 5, 1047, 6, 5756, 724, 3081, 12, 240, 63, 13, 185, 21, 17285, 7808, 13, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,034
10,034
 चतुर मानिसहरू आफ्नो व्यक्तित्वको विशेषता सुरक्षित राखेरै राजनीति सुरु गर्छन् । र, यही कारणले उनीहरूलाई तत्काल आकर्षणको केन्द्र पनि बनाइदिन्छ । केही अघि गइसकेपछि मात्र उनीहरूले अगाडिको बाटो सोचेजति सरल रहेनछ र सोही आकर्षणको मार्गमा जमिरहन पनि त्यति सहज रहेनछ भन्ने महसुस गर्छन् । परिस्थितिहरूबाट बाध्य भएर अन्तिममा प्रतिद्वन्द्वीहरू आपसमा एकअर्काको वरिपरि चक्कर काट्न थाल्छन् । त्यसपछि उनीहरू एक–अर्कोजस्तो देखिन थाल्छन् । उनीहरू एक–अर्को जस्तो देखिने मात्र होइन, कुराकानीको शैली र व्यवहार पनि समान देखिन थाल्छ । तपाईं जिन्दगीमा जसलाई सबैभन्दा बढी मन पराउनुहुन्नथ्यो, त्यही व्यक्ति बन्न पुग्नुहुन्छ । उनीहरूले जुन–जुन दलको प्रतिनिधित्व गर्छन्, तिनको पनि हालत यही हुन्छ । यसै कारण हाम्रा सामु निकै कम विकल्प हुन्छन् । बंगालीमा एउटा भनाइ छ, ‘जोसुकै लंका गए पनि ऊ रावण नै बन्छ ।’ अहँ, कुरा त्यो होइन, जो तपाईं सोचिरहनुभएको छ । हाम्रो संस्कृतिमा रावण खलनायक होइनन् । उनी त महान् विद्वान्, बुद्धिशाली, भगवान् शिवका अनन्य भक्त र वीणावादनमा पोख्त संगीतकार हुन् । उनी आफ्ना छोरासित ज्यादै प्रेम गर्नेवाला पिता हुन् । त्यसैले आफ्ना छोरा मेघनादको हत्या भएपछि उनी ज्यादै दु:खी हुन्छन् । मैले जुन पहिलो महाकाव्यको अनुवाद गरेको थिएँ, त्यो १९औँ शताब्दीका महान् कवि माइकल मधुसुदन दत्तको ‘मेघनाद बध’ थियो । उनले यस महान् काव्य लेखेर त्यसका माध्यमबाट रावणलाई बंगालमा महान् लोकनायक सिद्ध गरिदिए । गत सोमबार पेस गरिएको केन्द्रीय बजेट पनि पहिचान गुमाउनेवाला यस्तै एक उदाहरण हो । यो बजेट राम्रो भए पनि उत्साह पैदा गर्नेखालको बजेट भने होइन । हामीले त धेरैअघिदेखि उत्साह पैदा गर्नेवाला बजेटको आशा गर्नै छोडिसकेका छौँ । यसको आकार र मिडिया कभरेज जब–जब बढ्दै गयो, तब–तब यसबारे अनुमान लगाउन पनि सहज हुँदै गयो । पहिले धेरथोर घोचपेच गर्ने र पछि अर्थमन्त्रीहरूको लामो–लामो सम्पादकीय लेखहरूमा प्रशंसा गर्न थालिन्थ्यो । पछिल्लो बजेट हेर्दा यो अरुण जेट्लीले प्रस्तुत गरेको हो जस्तो लाग्दैन । यदि त्यसो हो भने के यसलाई निजी क्षेत्रका हिरो मोदीको दक्षिणपन्थी सरकारले पेस गरेको हो भनेर भरोसा गर्न सकिन्छ त ? यो त बकाइदा कांग्ेरसको बजेट पनि हुन सक्थ्यो । यो बजेटले जुन–जुन बिन्दुलाई छोएको छ, त्यो कांग्रेससित समान पनि छ । सूक्तिसमेत समान छन् । सधैँजस्तै किसान सिकार पनि भएका छन् र हिरो पनि । सहरबजारका धनीहरूचाहिँ खलनायक देखिएका छन्, जसमाथि थप कर लगाउन जरुरी छ, जसलाई जेट्लीले चतुरतापूर्वक नयाँ रणनीतिहरू निकालेका छन् । सुर्तीमा सधैँ जस्तै व्यवहार गरिएको छ । चुरोट अब झनै महँगो भएको छ । तर, बिँडीलाई भने छोएको पनि छैन । यसको बढी अर्थ लगाइरहनु आवश्यक पनि छैन । आर्थिक सुधारक नरेन्द्र मोदीका लागि यो एकदम सही अवसर थियो । उनले परम्पराबाट माथि उठेर पुरानो रुढिलाई नयाँ परिभाषा दिनुपथ्र्यो, नयाँ–नयाँ विचार अपनाएर नयाँ–नयाँ चुनौतीको सामना गर्न सक्नुपथ्र्यो, असम्भवलाई सम्भव बनाउने जोखिम लिन सक्नुपथ्र्यो । मोदीसामु देशमा शासन गर्नका लागि जम्मा तीन वर्ष बचेको छ । त्यसैले उनले संसारलाई देखाउन वा भन्न सक्नुपथ्र्यो, कि उनी परिवर्तनलाई आफ्नै तरिकाले सम्भव बनाउन सक्षम छन् । तर, उनले त्यही विचारधाराको नक्कल गरे, जसको उनले जीवनमा सबैभन्दा बढी खिल्ली उडाए, तिरस्कार गरे । नतिजा यही बजेट हो, जो देख्दा, महसुस गर्दा र सुन्दा ठिकठाक छ, जसलाई हामीले यतिका वर्षदेखि देख्दै आएका छौँ । भारतले फेरि एकपटक वास्तविक परिवर्तनको मौका गुमाएको छ । एकपटक फेरि हामीलाई महसुस भइरहेको छ, हामीले जसलाई भोट दिए पनि उनीहरूको विचारधारा जेसुकै भए पनि परिणाम जहिले पनि समान नै हुने रहेछ । सत्तामा वामपन्थी होस् या दक्षिणपन्थी, कम्युनिस्ट होस् या आफूलाई राष्ट्रवादी भनाउने शक्ति होस् सबैको शासन शैली उही पुरानै थोत्रो र देशका लागि बोझ हुने गर्छ । जुनसुकै शक्तिको हातमा देशको बागडोर पुगे पनि हामी दशकौँपहिले जहाँ अड्किरहेका थियौँ, आज पनि त्यहीँ अड्किरहेका छौँ । त्यसैले त जाट आरक्षणको माग गर्छन् त उनीहरूलाई मागअनुसारको आरक्षण प्राप्त हुन्छ । मध्यमवर्गलाई राहत चाहियो भने त्यो उनीहरूलाई प्राप्त हुँदैन । यदि विपक्षीे सुटबुटको सरकार भनेर तपाईंको खिल्ली उडाउँछ भने तपाईं तत्काल किसानका मुक्तिदाता बन्न पुग्नुहुन्छ । यसैकारण यो सरकार र पूर्ववर्ती सरकारबीच अन्तर भेट्टाउन मुस्किल हुने गरेको छ । कुनै गल्ती भएपछि प्रधानमन्त्रीले लिने मौनता पनि सबै सरकारबीच समान नै हुने गरेको छ । भारतमा शासन शैलीको एउटा निश्चित ढर्रा छ, जोसुकै सत्तामा आए पनि उसले स्वत: सोही ढर्रालाई स्विकार्ने गर्छ । मेरो विश्वास छ कि मोदीले लामो समयसम्म यस ढर्राको विरोध गर्ने कोसिस गरे, किनकि उनी नि:सन्देह अलग ढंगले केही गर्न चाहन्थे । मोदीले उनका पूर्ववर्तीहरू, जसले सिर्फ कुर्सीमा बस्न रुचाए र सम्पूर्ण गलत विषय, जससित आफ्नो कुनै सम्बन्ध नै नभएको जस्तो गरे, त्यो गर्न चाहेनन् । मोदीले यो ढर्रामा परिवर्तन ल्याउने चाहनाले नै सुरुवात गरेका थिए । तर, यो असम्भव रहेछ भन्ने बुझ्न उनलाई खासै समय लागेन । मस्कोबाट स्वेदश फर्किंदै गर्दा नवाज सरिफकी नातिनीको विवाहका लागि लाहोर जानु अत्यन्तै साहसी पहल थियो । उनी भारत र संसारलाई बताउन चाहन्थे कि उनी अलग ढंगले काम गरेर परिणामको जोखिम उठाउन सक्षम छन् । तर, आफ्नो मार्गमा अघि बढिरहेका मोदीले साहस र उत्साह गुमाए र उनी पनि परम्परागत प्रधानमन्त्री नै बन्न पुगे, जसलाई उनी अत्यन्तै घृणा गर्थे । सोमबार सार्वजनिक बजेटले हामीलाई फेरि एकपटक सम्झना दिलाएको छ कि हामीले जसलाई भोट दिए पनि, जुनसुकै विचारधारा अपनाए पनि, आखिरमा जोसुकै सत्तामा आए पनि त्यो न वामपन्थी हुन्छ, न दक्षिणपन्थी नै हुन्छ । आखिरमा त्यो मध्यमार्गी सरकार नै हुने गर्छ, जसले परम्पराको निर्वाह गर्छ, त्यही थोत्रामोत्रा सूक्तिको प्रयोग गर्छ, जसलाई सुन्दै–सुन्दै हामी हुर्कियौँ । जोसुकै लंका जाओस्, त्यो अन्त्यमा रावण नै बन्छ ।(नन्दी वरिष्ठ पत्रकार तथा फिल्म निर्माता हुन्)दैनिक भास्कर डट कमबाट
Opinion
false
[ 0, 16533, 1683, 54, 2867, 6, 3286, 1326, 897, 69, 921, 206, 890, 5, 9, 7, 430, 1089, 3625, 1178, 2788, 6, 361, 15, 19485, 5, 72, 234, 12957, 135, 90, 1567, 320, 6, 612, 5272, 5463, 3371, 11597, 9, 885, 2788, 6, 10362, 4815, 11993, 15, 1047, 727, 11597, 53, 2182, 890, 5, 2937, 4591, 1782, 266, 457, 8, 10974, 49, 10, 4835, 8237, 6, 3818, 17644, 7038, 14814, 5, 543, 1115, 26, 86, 18035, 1093, 3126, 14814, 5, 1115, 26, 86, 18035, 401, 1925, 90, 1074, 1668, 6, 3215, 9, 1524, 15, 1745, 3126, 6499, 5, 687, 3619, 8, 1642, 282, 118, 221, 1036, 785, 10359, 3547, 7, 516, 530, 756, 1382, 3366, 5, 1567, 253, 86, 7468, 2284, 1957, 11218, 3038, 15, 5641, 430, 78, 5, 563, 95, 1041, 5651, 319, 216, 1836, 583, 5, 8559, 34, 8, 102, 765, 379, 62, 3136, 1188, 96, 14491, 1533, 15, 1517, 7914, 37, 4608, 300, 6094, 5547, 83, 115, 1074, 400, 687, 972, 91, 8442, 13, 5, 212, 1010, 8, 7914, 19587, 4931, 5, 126, 60, 5151, 11963, 7, 3295, 8796, 7, 4595, 1206, 12, 1971, 3983, 5033, 9, 7602, 480, 33, 1237, 23, 8, 941, 11733, 5831, 112, 5, 126, 369, 717, 1202, 10, 5394, 752, 25, 2709, 2458, 112, 5, 383, 369, 717, 8296, 252, 270, 6, 449, 407, 126, 10, 5394, 3829, 34, 583, 5, 257, 253, 113, 7644, 6, 3131, 28, 8836, 115, 476, 3293, 2431, 12, 5151, 1367, 13785, 6277, 1188, 4707, 9906, 6, 1753, 30, 1315, 252, 270, 15479, 45, 38, 5, 58, 42, 5151, 4472, 6954, 2161, 2077, 7914, 14, 8559, 8, 5151, 875, 9876, 4363, 7081, 5, 338, 898, 3505, 51, 565, 522, 15, 754, 10037, 2709, 726, 26, 1295, 20, 5, 21, 522, 269, 99, 15, 3988, 4588, 25, 6436, 6, 522, 29, 386, 5, 334, 60, 85, 3039, 132, 3988, 4588, 25, 2709, 522, 6, 1445, 7117, 4225, 4740, 2395, 5, 195, 2997, 9, 1437, 12868, 1978, 745, 86, 11082, 1229, 2300, 7, 2698, 86, 84, 220, 4159, 1317, 1540, 15, 727, 309, 2300, 5, 466, 14210, 11090, 17837, 131, 30, 384, 25, 9, 186, 3748, 180, 402, 86, 7697, 65, 7486, 8986, 8, 4357, 24, 5198, 7006, 5, 532, 522, 1438, 21, 4321, 13194, 5355, 11, 599, 28, 20, 401, 4732, 5, 548, 2047, 20, 29, 105, 432, 711, 880, 7759, 1176, 6, 17452, 142, 3505, 28, 20, 185, 8628, 24, 363, 60, 121, 21, 60, 416, 12, 435, 581, 183, 836, 108, 30, 18, 68, 6, 522, 15, 67, 13648, 5, 21, 522, 11, 253, 86, 7468, 5596, 14, 8344, 379, 115, 724, 1202, 1745, 15, 13, 5, 4660, 4806, 345, 1745, 27, 5, 3216, 1597, 1725, 5223, 15, 73, 27, 9, 7759, 15, 5, 1431, 3271, 12, 2635, 49, 4611, 19587, 2439, 1556, 1657, 312, 298, 272, 1540, 1172, 379, 1642, 13194, 5355, 11, 16533, 6066, 94, 3283, 49, 13658, 27, 5, 15645, 8, 3216, 487, 1524, 51, 13, 5, 7501, 169, 10, 5375, 5078, 16, 13, 5, 274, 453, 9786, 14, 29, 8344, 15, 104, 5, 195, 118, 469, 6375, 11381, 287, 15, 104, 5, 171, 655, 44, 3603, 1176, 12, 19, 21, 7404, 1819, 714, 38, 5, 58, 1173, 17, 633, 8715, 1078, 347, 8776, 14, 94, 4623, 56, 9626, 7, 94, 86, 7624, 679, 7673, 18, 94, 86, 7624, 1711, 6, 3297, 24, 12983, 9626, 7, 9563, 14, 1839, 356, 2136, 423, 12983, 9626, 5, 1176, 7970, 838, 977, 2194, 19, 948, 173, 80, 12907, 6, 13, 5, 383, 58, 9949, 3382, 50, 853, 12983, 9626, 7, 146, 126, 470, 14, 509, 2686, 1839, 285, 3243, 27, 5, 274, 58, 516, 11785, 6, 16384, 6604, 1059, 58, 2059, 282, 118, 19224, 14034, 7, 1302, 7313, 120, 5, 2014, 430, 522, 649, 400, 4554, 7, 2182, 150, 9, 5013, 5536, 1991, 44, 379, 1642, 334, 943, 12, 1537, 16910, 254, 2395, 5, 2177, 704, 2889, 2781, 7352, 2259, 10590, 13, 5, 2889, 704, 928, 2182, 417, 379, 334, 1642, 2550, 425, 15, 1818, 11785, 750, 1188, 96, 99, 15, 1658, 7840, 15, 1745, 37, 40, 1175, 5, 6294, 5441, 1417, 526, 17452, 7, 1515, 1417, 526, 1035, 9177, 3808, 623, 498, 1417, 1410, 977, 3215, 6346, 6144, 9243, 12615, 9, 1190, 19, 8401, 40, 578, 5, 2801, 4963, 2581, 817, 19933, 1485, 15, 155, 1310, 1235, 8136, 1061, 15495, 3063, 8416, 7, 136, 15, 5903, 15495, 3063, 2395, 5, 383, 60, 1430, 166, 5784, 6, 263, 890, 60, 3625, 263, 496, 6, 5784, 193, 78, 5, 2727, 5176, 14, 2054, 12253, 29, 115, 3625, 193, 849, 5, 548, 3907, 30, 9392, 2061, 166, 6, 196, 185, 1480, 19224, 4664, 3320, 29, 687, 1178, 1725, 12, 2815, 6352, 756, 1382, 3366, 5, 18433, 21, 196, 9, 233, 11475, 13978, 1693, 19771, 8203, 40, 28, 13, 5, 75, 3552, 407, 2840, 705, 5482, 138, 15, 82, 13978, 1745, 37, 40, 28, 13, 5, 1218, 977, 11589, 102, 1394, 6541, 18, 1588, 379, 19469, 6294, 1063, 15, 1062, 17093, 885, 6541, 18, 1588, 14, 7993, 461, 578, 5, 229, 468, 13, 146, 1176, 11, 402, 3464, 42, 6541, 18, 1588, 6, 1055, 25, 8220, 6604, 3244, 126, 330, 184, 4426, 15487, 2134, 2758, 72, 24, 11891, 5, 1176, 11, 539, 233, 11475, 4681, 671, 409, 8163, 8170, 8, 1364, 15407, 9, 629, 1361, 372, 7, 1657, 1202, 54, 75, 463, 37, 590, 401, 6604, 115, 24, 2878, 1930, 5, 1176, 11, 21, 6541, 18, 1588, 8, 470, 1427, 2622, 11, 37, 2381, 48, 66, 5, 274, 21, 9563, 1175, 53, 1647, 389, 2809, 137, 7626, 5, 12556, 17, 1311, 30, 5101, 2648, 9811, 150, 19611, 1457, 5644, 98, 17527, 6, 820, 12, 19, 20236, 2124, 3380, 8120, 34, 1661, 38, 5, 126, 397, 9, 9949, 12956, 11891, 146, 126, 2134, 2758, 46, 109, 1658, 6, 2136, 3859, 3243, 27, 5, 274, 54, 10362, 234, 14713, 1176, 11, 8120, 9, 3988, 6680, 9, 126, 15, 2240, 156, 37, 756, 1485, 7, 1642, 126, 3380, 9893, 3540, 5, 898, 176, 522, 11, 928, 704, 2889, 4102, 7226, 6, 13, 146, 334, 1642, 2550, 425, 15, 7, 2801, 11785, 7673, 15, 7, 4460, 8, 19469, 6294, 1063, 15, 115, 10, 23, 5441, 1738, 10, 23, 17452, 37, 78, 5, 4460, 8, 115, 792, 4142, 34, 196, 37, 40, 10247, 671, 1173, 6, 2152, 10247, 516, 9243, 7974, 61, 65, 7974, 4660, 4806, 6, 151, 10247, 1642, 13318, 86, 8074, 458, 155, 7672, 91, 6161, 5, 19469, 14491, 1430, 7143, 7, 115, 5390, 7914, 37, 4608, 5, 1087, 6746, 34, 1337, 482, 22, 670, 2593, 112, 52, 5541, 370, 2081, 11231, 2073, 216, 17, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,035
10,035
काठमाडाैं, २४ फागुनः नेपाली कांग्रेसका सभापति तथा पूर्व प्रधानमन्त्री सुशील कोइरालाको गत माघ २६ गते राति १२ः५० बजे भएको निधनको समाचार गोरखापत्रबाहेक अरू नेपाली दैनिकले दिन भ्याएनन् । अझ त्यसभन्दा पहिले २०५८ साल जेठ १९ गते दरबारमा राति ९ बजे तत्कालीन राजपरिवारका सदस्यहरू राजा, रानी र युवराजसहित १० जनाको नरसंहारको समाचारसमेत नेपालका दैनिकले प्रस्तुत गर्न सकेनन् । (नेपाल समाचारपत्र दैनिकले भने सानो समाचारलाई ठूलो ब्यानर बनाएर छापेको थियो) । यस्तो अवस्थामा दैनिक पत्रिकाको व्यापक आलोचना हुनेगर्छ । सुशील कोइरालाको मृत्युसमेत छाप्न नभ्याउने हाम्रा दैनिक पत्रिकाले तयारी गरेभने बिहान ३ बजेसम्मको समाचार पनि लेख्न भ्याउने रहेछन् । नेपाली कांग्रेसको १३औं महाधिवेशनमा सभापति निर्वाचनको अन्तिम मत परिणाम बिहान ३ बजेतिर आएको थियो तर नेपाली दैनिकले त्यो समाचार लेख्न भ्याएका छन् । आजका दैनिक पत्रिका अन्नपूर्ण पोष्ट, कान्तिपुर, नयाँ पत्रिका, नागरिक र राजधानी सबैले कांग्रेस सभापतिको मत गणनाको अन्तिम नतिजा पर्खेरमात्र पत्रिका प्रकाशित गरेका छन् । यी सबै पत्रिकाले बिहान ३ बजेको समाचार पत्रिकामा समावेश त गरेका छन् तर सबैले काठमाडौं बाहिर पठाउने अंक फरक गरे कि यहीँको पत्रिका पठाए त्यो जानकारी कसैले गराएका छैनन् । जे होस्, छापा दैनिकको अनलाइन पत्रकारितासँग प्रतिस्पर्धा कठिन हुँदैगएको छ । नेपालका धेरै अनलाइन पत्रिकाले निर्वाचनको करिब ‘लाइभ अपडेट’ गराएकाले पनि छापालाई थप दबाब परेको देखियो । यसरी ढिलोगरी पत्रिका छापिँदा घरघरमा पत्रिका बेलैमा नपुग्ने संभावना भने रहिरहन्छ । आज समीक्षित दैनिक पत्रिकामध्ये कान्तिपुर, नयाँ पत्रिका र नागरिकले आठ कोलमको निर्वाचनको समाचारलाई ‘ब्यानर न्युज’ बनाएका छन् र तीनैवटा पत्रिकाले समाचार बक्समा पनि हालेका छन् । ब्यानर शीर्षक भएपछि बक्सको जरुरत नहुनुपर्ने हो तर तीनैवटा पत्रिकाका डिजाइन र डेस्क प्रमुखलाई यो समाचार बक्समा पनि हाल्नुपर्ने महत्वको लागेको देखियो । सबै दैनिकले ग्राफिक्ससहित कस्को कति मत भनेर फोटो पनि हालेर प्रथम पृष्ठ आकर्षक बनाउने प्रयास गरेका छन् । यसक्रममा सबैभन्दा राम्रो ग्राफिक्स नागरिकको छ । नागरिकले कुन उमेदवारले कति मत पाए र कति प्रतिशत पाए भन्ने स्पष्ट देखिने गरी ग्राफिक्समा राखेको छ । सोही स्थानमा अहिलेसम्मका १२ वटा अधिवेशनबाट सभापति को को भए भन्ने पनि नागरिकको समाचारमा देखाइएको छ । ग्राफिक्स ठीकै भएपनि पेजको ले आउट कान्तिपुरको पनि राम्रो देखिएको छ । ‘देउवा–पौडेल फेरि भिड्दै’ भन्ने फोटो शीर्षक राखेर नीलो रंगको भित्तामा प्रस्तुत दुई उमेदवारको हात उठाइरहेको तस्बिर आकर्षक देखिएको छ । अरू दैनिकजस्तै कान्तिपुरले पनि देउवाको १ हजार ५६४ मत, पौडेलको १ हजार १६० मत र कृष्ण सिटौलाको ३२४ मतसहितको सानो तस्बिर र कांग्रेसको झन्डा राखेको छ, त्यसले पाठकलाई अन्तिम परिणामको प्रष्ट तस्बिर दिन्छ । तर समाचारको अन्त्यमा सिटौलाको समर्थनले दोस्रो चरणको निर्वाचनमा असर गर्छ भन्नु गलत बुझाइ देखिन्छ । पौडेलको सम्पूर्ण मतमा सिटौलाको पूरै मत जोडिए पनि निर्वाचन परिणाम अर्थात् देउवाको विजयमा खासै फरक पर्दैन । बदर भएका १०० मतमा देउवाका मत करिब ६४ वटा छन् भनिएको छ । तिनबाट ११ मत बढी ल्याउन सके देउवालाई पुगिहाल्छ । नयाँ पत्रिकाले पनि प्रथम पृष्ठमा फोटो र ग्राफिक्सको राम्रो संयोजन गरेको छ । तर नयाँ पत्रिका पनि सिटौला निर्णायक भन्ने भ्रममा देखिएको छ । वास्तवमा सिटौलाले सम्पूर्णरूपमा एक वा अर्को सभापतिको उमेदवारलाई समर्थन गरे पनि देउवालाई थप ११ मत जोहो गर्न गाह्रो पर्नेछैन । यही भ्रममा परेको देखिन्छ अन्नपूर्ण पोष्ट पनि । उसले पनि देउवालाई सिटौलाको समर्थन आवश्यक छ भनेर लेखेको छ जुन तथ्यांकले सत्य होइन भन्ने प्रमाणित गरिसकेको छ । नागरिक दैनिकले पनि यही विषयमा उस्तै समाचार लेखेको छ । दैनिकहरू सबैको बुझाइमा सिटौला महत्वपूर्ण खेलाडी किन भए भने सबै रिपोर्ट अन्तिम परिणाम आउनुभन्दा पहिले लेखिएका थिए । दोस्रो चरणमा निर्वाचन गयो भने सिटौलाले जसलाई समर्थन गर्छन् तिनैको विजय हुन्छ भन्ने अनुमान गरिएको थियो र सबैले सोहीअनुसार समाचार तयार पारिएको हुनुपर्छ । तर परिणाम पूर्वानुमानभन्दा बेग्लै आयो । निर्वाचन दोस्रो चरणमा जानेबित्तिकै सबैले लिड ग्राफ त परिवर्तन गरे तर सिटौलाको मतले फरक पार्छ कि पार्दैन भनेर सोच्नेतिर लागेनन् । राजधानीले कांग्रेस महाधिवेशनको समाचारलाई पाँच कोलमको मुख्य समाचार बनाएको छ तर प्रस्तुत भने फरक ढंगले गरेको छ । अन्तिम परिणामको समाचार दिएपछि उसले सिटौलासम्बन्धी केही लेखेको छैन बरु शेरबहादुर देउवा र रामचन्द्र पौडेलको संक्षिप्त परिचय राखेको छ । त्यसैले राजधानी हतारमा गरिने गल्तीबाट बचेको देखिन्छ । गोरखापत्रले भने सभापति निर्वाचनको अन्तिम परिणाम कुर्ने कोसिस नगरेको देखियो । पहिलो पृष्ठको चार कोलममा मुख्य समाचार बनाएको गोरखापत्रको समाचारमा नयाँपन केही छैन । आजको प्रथम पृष्ठको समाचारमा गोरखापत्रले अर्को गल्ती गरेको छ । मुख्य समाचारको तल नेपालको संविधान राम्रो भनेर भारतीय प्रधान न्यायाधीशले भने भन्ने शीर्षक छ तर समाचारमा सो कुरा कतै उल्लेख छैन । ‘हेड लाइन’ बनाउने र अन्तिम समयमा पेज बनाउने स्टोन एडिटरबीच तालमेल नमिल्दा यस्तो भएको हुनसक्छ । समाचार सम्पादन गर्दा शीर्षकलाई पहिलो अथवा दोस्रो प्यारामै समाचारले पुष्टि गर्नुपर्छ भनेको यही कारण हो । यो समाचारमा भारतीय प्रधान न्यायाधीशले बोलेको कुरा तल रहेको र प्रथम पृष्ठमा नअटाएपछि काटिएको हुनुपर्छ । सम्पादकीयमा के छ? नेपाली कांग्रेसको महाधिवेशन सम्पन्न हुनासाथ सरकार परिवर्तनको कुरा उठ्छ भन्ने सोचलाई सुरुमै विरोध गरेको छ सरकारी मुखपत्र गोरखापत्रको सम्पादकीयले । गोरखापत्रले बेमौसमी बाजा भनेर सरकार परिवर्तनको विषय उठ्नु गलत भन्दै सरकार परिवर्तन नभई सरकार विस्तार हुनुपर्ने तर्क अघि सारेको छ । केही दिनपहिले प्रधानमन्त्री केपी ओलीले पनि यस्तै अभिव्यक्ति दिएका थिए । आजका दैनिकमा अर्को रोचक सम्पादकीय अन्नपूर्ण पोष्टको छ । सार्क राष्ट्रका प्रधान न्यायाधीशको सम्मेलनमा प्रधानमन्त्री ओलीले नेपालको संविधानको उत्कृष्टताबारे गरेको व्याख्यालाई गलत होइन भन्दै सो कार्य सर्वोच्च अदालतको भएको संकेत गरेको छ । अझ अघि बढेर अन्नपूर्ण पोष्टले नेपालको संविधानमा संसदीय अधिनायकवादको अधिकता छ समेत भनेको छ । नागरिक दैनिकले पनि समसामयिक विषयमा सम्पादकीय लेखेको छ । आजको नागरिकले शुक्रवार सरकारले दुई ठूला औषधि उद्योगका अधिकारीलाई पक्राउ गरेको विषयमा सम्पादकीय लेखेको छ । नागरिकले शीर्षकमा स्वदेशी उद्योगलाई प्रोत्साहन देऊ भनेर लेखे पनि पेटबोलीमा उद्योगको पूरै समर्थन गर्न सकेको छैन, बीचमा बसेर लेखेको छ । राजधानीले स्थानीय निकाय पुनःसंरचनाको महत्वलाई मुखरित गरेको छ । कान्तिपुरले प्रसारण लाइन निर्माण अवरोध हटाउन आह्वान गरेको छ भने नयाँ पत्रिकाले चीन र भारतको नेपालसँग रेल लाइन जोड्ने विषयमा सम्पादकीय लेखेको छ ।
Opinion
false
[ 0, 8102, 7, 947, 1286, 358, 39, 2633, 1092, 22, 233, 156, 4310, 5967, 338, 1058, 1211, 130, 1304, 333, 358, 5583, 814, 16, 1503, 6, 290, 10483, 2193, 974, 39, 489, 11, 56, 10203, 1930, 5, 1015, 14564, 466, 10958, 586, 965, 476, 130, 8389, 1304, 404, 814, 712, 16341, 12, 5339, 318, 7, 3236, 9, 3950, 354, 217, 1143, 10, 23, 18, 1860, 2849, 6, 290, 345, 547, 489, 11, 599, 24, 4964, 5, 77, 3064, 12508, 489, 11, 29, 816, 290, 14, 218, 16762, 879, 11536, 6, 38, 52, 5, 223, 313, 489, 600, 6, 2227, 1975, 40, 294, 12260, 5, 4310, 5967, 296, 345, 17361, 5000, 3050, 1041, 489, 600, 11, 478, 120, 7163, 637, 175, 4571, 6, 290, 15, 2794, 789, 3050, 4108, 5, 39, 3420, 582, 2328, 12198, 1092, 4241, 457, 674, 1658, 637, 175, 9895, 123, 38, 47, 39, 489, 11, 115, 290, 2794, 10203, 12, 27, 5, 7593, 489, 600, 2954, 4118, 7, 1158, 7, 94, 600, 7, 412, 9, 595, 1641, 724, 1092, 6, 674, 3440, 6, 457, 2014, 1750, 8659, 1249, 600, 502, 48, 27, 5, 208, 82, 600, 11, 637, 175, 7480, 290, 9778, 1703, 60, 48, 27, 47, 1641, 106, 488, 3042, 1950, 611, 120, 146, 9979, 6, 600, 4751, 115, 125, 938, 2737, 1017, 5, 750, 5972, 6525, 489, 6, 949, 1726, 63, 1653, 2971, 309, 294, 1801, 13, 5, 547, 85, 949, 600, 11, 4241, 499, 62, 737, 437, 7427, 45, 2737, 11, 15, 6525, 14, 298, 2094, 346, 3437, 5, 564, 4739, 2613, 600, 3550, 4794, 8168, 8, 600, 10, 13884, 15936, 6728, 29, 4140, 7965, 5, 136, 967, 34, 7941, 489, 600, 562, 1158, 7, 94, 600, 9, 5563, 1060, 4637, 61, 6, 4241, 290, 14, 4952, 7459, 18, 1729, 45, 2045, 27, 9, 5025, 3730, 600, 11, 290, 5546, 8, 15, 9752, 12, 27, 5, 16762, 3397, 407, 5546, 6, 14527, 84, 6015, 1272, 20, 47, 5025, 3730, 600, 12, 3148, 9, 16141, 110, 14, 21, 290, 5546, 8, 15, 340, 3488, 1255, 6, 288, 3437, 5, 82, 489, 11, 10, 19004, 495, 354, 6024, 6, 465, 674, 185, 1523, 15, 6540, 804, 1207, 3313, 356, 654, 48, 27, 5, 42, 5071, 282, 269, 10, 19004, 495, 3453, 13, 5, 5563, 978, 12582, 11, 465, 674, 1545, 9, 465, 235, 1545, 53, 893, 1925, 57, 10, 19004, 495, 8, 1351, 13, 5, 885, 510, 1191, 12, 333, 224, 3081, 17, 1092, 10, 6, 10, 6, 99, 53, 15, 3453, 5335, 9677, 13, 5, 10, 19004, 495, 2412, 69, 1560, 5084, 6, 10, 11, 5284, 1158, 6, 15, 269, 631, 13, 5, 62, 8413, 462, 11326, 452, 6811, 704, 4448, 458, 45, 53, 1523, 3397, 897, 13212, 2231, 6, 13483, 599, 89, 12582, 6, 536, 2932, 5779, 2223, 3313, 631, 13, 5, 974, 489, 1597, 1158, 11, 15, 1776, 6, 127, 93, 198, 12658, 674, 7, 7068, 127, 93, 709, 722, 674, 9, 798, 7734, 6, 175, 7783, 674, 2926, 816, 2223, 9, 3420, 13881, 1351, 379, 1938, 2700, 14, 457, 1658, 6, 3369, 2223, 3213, 5, 47, 290, 6, 5390, 7734, 6, 2013, 11, 308, 2565, 1289, 1222, 578, 2173, 1361, 5816, 589, 5, 7068, 629, 674, 8, 7734, 6, 4117, 674, 808, 2028, 15, 228, 1658, 971, 1776, 6, 1558, 8, 2809, 611, 2543, 5, 10388, 73, 3595, 674, 8, 1776, 12, 674, 499, 6049, 224, 27, 1308, 13, 5, 2451, 17, 348, 674, 118, 1144, 2129, 1776, 14, 8080, 9368, 5, 94, 600, 11, 15, 804, 1207, 8, 1523, 9, 10, 19004, 495, 6, 269, 4043, 28, 13, 5, 47, 94, 600, 15, 7734, 4281, 53, 3901, 8, 631, 13, 5, 3469, 7734, 11, 629, 3925, 26, 50, 258, 1092, 6, 12582, 14, 2013, 120, 15, 1776, 14, 298, 348, 674, 12406, 24, 2751, 177, 8421, 5, 430, 3901, 8, 346, 589, 2954, 4118, 15, 5, 1062, 15, 1776, 14, 7734, 6, 2013, 287, 13, 185, 2995, 13, 253, 2887, 11, 1258, 386, 53, 2956, 2523, 13, 5, 412, 489, 11, 15, 430, 371, 4215, 290, 2995, 13, 5, 489, 49, 1410, 12846, 7734, 624, 769, 350, 99, 29, 82, 2529, 457, 1658, 2631, 168, 466, 8673, 66, 5, 308, 1214, 228, 2300, 29, 7734, 11, 1642, 2013, 890, 2963, 6, 1558, 78, 53, 1317, 51, 38, 9, 1641, 885, 496, 290, 376, 4896, 1320, 5, 47, 1658, 16064, 168, 7414, 1324, 5, 228, 308, 1214, 341, 7261, 1641, 13688, 10, 12869, 60, 470, 120, 47, 7734, 6, 674, 11, 611, 8612, 146, 4399, 23, 185, 11929, 523, 7626, 310, 5, 595, 11, 724, 2656, 6, 290, 14, 311, 4637, 61, 6, 283, 290, 856, 13, 47, 599, 29, 611, 2758, 28, 13, 5, 457, 1658, 6, 290, 4603, 1062, 7734, 793, 72, 2995, 104, 2572, 2736, 1776, 9, 3604, 7068, 9230, 2016, 1351, 13, 5, 383, 595, 4392, 8, 421, 3552, 17, 12907, 6, 589, 5, 10483, 11, 29, 1092, 4241, 457, 1658, 5933, 297, 8220, 3104, 3437, 5, 113, 6510, 304, 4637, 61, 8, 283, 290, 856, 10483, 6, 5335, 8491, 72, 104, 5, 1091, 804, 6510, 5335, 10483, 11, 258, 3552, 28, 13, 5, 283, 290, 6, 1006, 124, 324, 269, 185, 261, 1079, 2405, 11, 29, 53, 3397, 13, 47, 5335, 194, 83, 1366, 336, 104, 5, 62, 14935, 2835, 45, 356, 9, 457, 278, 5084, 356, 1710, 13999, 4389, 3451, 18, 428, 6696, 15657, 685, 223, 16, 3347, 5, 290, 1508, 150, 3397, 14, 113, 735, 308, 11527, 191, 290, 11, 2796, 1192, 639, 430, 95, 20, 5, 21, 5335, 261, 1079, 2405, 11, 11994, 83, 1006, 35, 9, 804, 1207, 8, 10, 23, 877, 797, 5523, 12267, 6, 1320, 5, 7486, 8, 105, 8740, 39, 3420, 2656, 203, 13796, 196, 7352, 83, 13819, 53, 972, 14, 206, 191, 1055, 28, 13, 414, 1963, 1422, 10483, 6, 7486, 11, 5, 10483, 11, 10, 19091, 4823, 185, 196, 7352, 372, 6592, 97, 1361, 192, 196, 470, 1699, 196, 782, 1259, 2142, 234, 8408, 13, 5, 72, 56, 8136, 156, 1090, 1048, 15, 726, 3331, 514, 66, 5, 7593, 4657, 258, 5572, 7486, 2954, 4118, 6, 13, 5, 5112, 8146, 1079, 2405, 6, 2546, 156, 1048, 124, 2551, 915, 138, 273, 28, 2745, 14, 1361, 386, 192, 194, 210, 1080, 1057, 6, 16, 2632, 28, 13, 5, 1015, 234, 3743, 2954, 4118, 11, 124, 5164, 1717, 9121, 6, 1424, 138, 13, 103, 639, 13, 5, 412, 489, 11, 15, 8358, 371, 7486, 2995, 13, 5, 1091, 5563, 6926, 142, 89, 991, 1164, 492, 12, 9403, 434, 28, 371, 7486, 2995, 13, 5, 5563, 5537, 5087, 492, 14, 4744, 10, 14257, 185, 3166, 15, 3033, 7233, 34, 8, 8439, 4117, 2013, 24, 760, 2424, 1946, 1399, 2995, 13, 5, 595, 11, 122, 1221, 16423, 6, 1255, 14, 1963, 7056, 28, 13, 5, 1158, 11, 1814, 2835, 101, 3416, 3121, 2673, 28, 13, 29, 94, 600, 11, 486, 9, 479, 36, 63, 1869, 2835, 2888, 371, 7486, 2995, 13, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,036
10,036
राष्ट्रिय समाचार समिति, सीआईएन मेल सेवा, विभिन्न अनलाइनमार्फत् देशभर गलत तथ्य प्रवाह भयो । समाचारलाई नै आधार बनाएर कांग्रेसका कतिपय कार्यकर्ताले ५१ प्रतिशत मत ल्याउनुपर्ने भनेर जिद्दी गरिहेका छन् । पत्रकारले नै विधान पढ्का छैनन् भने कांग्रेस कार्यकर्ताले के विधान पढुन् ? गणेशदत्त भट्ट नेपाली कांग्रेसको १३ औं महाधिवेशन अहिले सर्वाधिक चर्चा र चासोको विषय बनेको छ । छापा, विद्युतीय र अनलाइन सञ्चार माध्यमले सबैले कांग्रेस महाधिवेशनको समाचारलाई प्राथमिकता दिएका छन् । तर, कतिपय सञ्चार माध्यमले समाचारमा तथ्यगत त्रुटि गरेको देखिएको छ । सरकारी समाचार एजेन्सी राष्ट्रिय समाचार समितिले सोमबार बिहान ६ बजेर २९ मिनेटमा प्रेषित गरेको समाचारमा लेखिएको छ – ‘कांग्रेसको विधानअनुसार सभापति पदमा ५१ प्रतिशत मत ल्याउनैपर्ने प्रावधानका कारण तीन जना प्रतिस्पर्धीले उक्त मत प्राप्त गर्न नसकेकाले दोस्रो चरणको मतदानको तयारी भएको छ ।’ तर, नेपाली कांग्रेसको विधानको १६ (क) मा लेखिएको छ – ‘महाधिवेशनले कम्तीमा पन्ध्र वर्ष निरन्तर क्रियाशील सदस्य रहेको महाधिवेशन प्रतिनिधिहरुमध्येबाट केन्द्रीय सभापतिको निर्वाचन गर्नेछ । यसरी निर्वाचित हुँदा खसेको मतको ५० प्रतिशतभन्दा बढी मत ल्याउनु अनिवार्य हुनेछ । पहिलो पटक कुनै पनि उम्मेदवारले ५० प्रतिशतभन्दा बढी मत नल्याएमा सबैभन्दा बढी मत ल्याउने २ जनाका बीचमा पुनः मतदान गरिनेछ । पुनः मतदान हुँदा साधारण बहुमत प्राप्त उम्मेदवार विजयी हुनेछ । तर, पहिलो पटक नै २ जना उम्मेदवार भएमा बढी मत ल्याउने उम्मेदवार विजयी हुनेछ ।’ राष्ट्रिय समाचार समिति (रासस) ले कांग्रेस विधानलाई उद्धृत गर्दै सभापति जित्न ५१ प्रतिशत मत चाहिने समाचार दिएको छ । तर, राससका पत्रकारले कांग्रेसको कुन विधानलाई उद्धृत गरेर ५१ प्रतिशत लेखेका हुन् ? राससले अघिल्ला समाचारमा समेत सभापति बन्न ५१ प्रतिशत मत चाहिने भनेर लेख्दै आएको थियो । राससकै समाचारलाई गोरखापत्रको अनलाइनले हुबहु प्रकाशित गरेको छ । जसमा कांग्रेस सभापति बन्न ५१ प्रतिशत मत चाहिने लेखिएको छ । गोरखापत्रको अनलाइन समाचार कक्षमा कार्यरत सम्पादकले तथ्य जाँच नगरीकनै समाचार अनलाइनमा पोस्ट गरेका छन् । सामुदायिक रेडियो प्रसारक संघ (अकोराब) अन्तर्गत सञ्चालित सामुदायिक सूचना नेटवर्क (सीआईएन) ले देशैभरका सामुदायिक रेडियोमा पठाउने सीआईएन मेल सेवामा समेत सभापति बन्न ५१ प्रतिशत मत आवश्यक पर्ने लेखिएको छ । सोमबार बिहान साढे ८ बजे पठाइएको समाचारमा लेखिएको छ – ‘कांग्रेसको विधानअनुसार सभापति बन्न ५१ प्रतिशत मत प्राप्त गर्नुपर्छ ।’ नागरिक न्यूज अनलाइनमा फागुन २२ गते बालकृष्ण अधिकारीले ‘तीनै प्यानलमा भोट तानातान’ शीर्षकको समाचारभित्र सभापति बन्न ५१ प्रतिशत मत चाहिने आशय व्यक्त गरेका छन् । अन्नपूर्ण पोष्ट दैनिकमा सोमबार गोविन्द परियारले लेखेको ‘सभापतिमा फेरि मतदान’ शीर्षकको समाचारमा लेखिएको छ ‘काँग्रेस विधानअनुसार सभापतिका उम्मेदवारले ५१ प्रतिशत मत नल्याए फेरि मतदान गर्ने व्यवस्था छ । देउवालाई ५१ प्रतिशत पु¥याउन १ हजार ५ सय ७५ मत आवश्यक पर्ने थियो । तर, उनले १ हजार ५ सय ६४ मतमात्र ल्याए ।’ समाचार अनुसार निर्वाचनमा ३ हजार १ सय ४८ मत खसेको थियो । खसेको मतको ५१ प्रतिशत मत १ हजार ६ सय ५ हुन्छ । तर, अन्नपूर्ण पोष्टका पत्रकारले ५१ प्रतिशत मत ल्याए जितिने तथा १ हजार ५ सय ७५ मत आवश्यक पर्ने लेखेका छन् । दुवै तथ्य एकआपसमा मेल खाँदैनन् । अन्नपूर्णमा समाचार लेख्दा हिसाबकिताबै नगरी संख्या लेखेको देखियो । एक हजार ५ सय ७५ मत भनेको खसेको मतको ५० प्रतिशतभन्दा बढी मत हो । हिमालखबरमा फागुन १७ गते सोमबार ‘कांग्रेस महाधिवेशनः कसले मार्ला बाजी’ शीर्षकको रिपोर्टमा सइन्द्र राईले लेखेका छन् – ‘कांग्रेस विधानले ५१ प्रतिशत मत नआए पहिलो र दोस्रो परिणाम ल्याउनेबीच पुनः प्रतिस्पर्धा हुन्छ ।’ अनलाइनखबर डटकमले फागुन २१ गते प्रकाशित गरेको ‘कांग्रेस महाधिवेशनः सभापतिको मात्रै मतगणना राष्ट्रिय सभागृहमा’ शीर्षकको समाचारमा लेखिएको छ – ‘सभापतिमा निर्वाचित हुन कुल खसेको मतको ५१ प्रतिशत मत ल्याउनुपर्ने विधानमा व्यवस्था छ ।’ यहाँ उल्लेख गरिएका सन्दर्भ उदाहरण मात्रै हुन् । सेतोपाटीलगायतका कतिपय अनलाइनले समेत समाचारमा कांग्रेस सभापति बन्न खसेको मतको ५१ प्रतिशत ल्याउनु पर्ने भनेर त्रुटिपूर्ण तथ्य प्रकाशित गरेका छन् । कांग्रेस विधानमा ५१ प्रतिशत मत आवश्यक पर्ने नलेखिएको भएपनि पत्रकारले विधानलाई नै उद्धृत गर्दै ५१ प्रतिशत मत आवश्यक पर्ने भनेर लेखेका छन् । यसबाट पत्रकारले विधान नपढी उद्धृत गरेको पुष्टि हुन्छ । पत्रकारले समाचार लेख्दा मूल स्रोतको अध्ययन नै नगरी बजारु हल्लाका आधारमा तथ्य लेख्दा त्रुटि भएको हो । विगत १ महिनादेखि चर्चामा रहेको कांग्रेस महाधिवेशनको वैधानिक व्यवस्थाबारे तथ्यपूर्ण जानकारी लिन पत्रकारले विधानलाई एक पटक पढ्न पनि भ्याएनन् ! देशकै प्रमुख मानिएका समाचार एजेन्सी, पत्रिका र अनलाइनमा बिट पत्रकारिता गर्ने र कांग्रेस बिटमा समाचार लेख्ने पत्रकारले त झन् विधान पढ्नै पर्नेथियो । तर, समाचारमा भएको त्रुटि हेर्दा अध्ययन गर्ने बानी नरहेको प्रष्ट भएको छ । राष्ट्रिय समाचार समिति, सीआईएन मेल सेवा, विभिन्न अनलाइनमार्फत् देशभर गलत तथ्य प्रवाह भयो । समाचारलाई नै आधार बनाएर कांग्रेसका कतिपय कार्यकर्ताले ५१ प्रतिशत मत ल्याउनुपर्ने भनेर जिद्दी गरिहेका छन् । पत्रकारले नै विधान पढ्का छैनन् भने कांग्रेस कार्यकर्ताले के विधान पढुन् ? पहिलो चरणमा खसेको मतको आधारमा सभापतिमा निर्वाचित हुन १ हजार ५ सय ७५ मत आवश्यक पर्छ । तर, खसेको मतको ५१ प्रतिशत मत ल्याउनैपर्ने लेखेका सञ्चारमाध्यमको तथ्यलाई मान्ने हो भने सभापति जित्न १ हजार ६ सय ५ मत आवश्यक हुन्छ । कुनै उम्मेदवारले खसेको मतको ५० प्रतिशतभन्दा बढी र ५१ प्रतिशतभन्दा कम मत ल्याएको भए सभापति जितेको लेख्ने वा हारेको लेख्थे ? कि हिसाबकिताबै नगरी फेरि पनि ५१ प्रतिशत मत ल्याएर विजयी भए भनेर लेख्थे ?(रेडियो महाकाली कञ्चनपुरका समाचार सम्पादक, अभियान दैनिकका कार्यकारी सम्पादक र कारोबार राष्ट्रिय आर्थिक दैनिकका कञ्चनपुर संवाददाता)
Opinion
false
[ 0, 111, 290, 10338, 1739, 12864, 23, 5553, 1877, 107, 949, 4758, 2812, 1361, 1595, 2211, 163, 5, 290, 14, 37, 747, 879, 2633, 824, 10637, 4477, 235, 674, 14312, 185, 19811, 353, 2334, 12, 27, 5, 482, 11, 37, 2819, 2874, 7080, 1017, 29, 724, 10637, 105, 2819, 2874, 9679, 121, 2382, 6767, 1811, 39, 3420, 582, 733, 2656, 114, 2406, 913, 9, 1623, 6, 372, 385, 13, 5, 6525, 7, 3644, 9, 949, 1171, 8788, 1641, 724, 2656, 6, 290, 14, 1583, 514, 27, 5, 274, 824, 1171, 8788, 5335, 1595, 859, 7057, 28, 631, 13, 5, 414, 290, 1689, 111, 290, 1103, 898, 637, 232, 814, 18, 852, 2524, 8281, 11372, 28, 5335, 2040, 13, 325, 62, 16855, 6, 2819, 496, 1092, 1170, 4477, 235, 674, 1144, 7883, 2525, 12, 95, 173, 174, 6218, 11, 170, 674, 193, 24, 6668, 11, 308, 2565, 1636, 6, 478, 16, 13, 300, 274, 39, 3420, 2819, 6, 709, 15083, 43, 2040, 13, 325, 62, 3643, 2350, 6000, 3573, 2031, 5379, 80, 1098, 3311, 240, 35, 2656, 10465, 562, 17, 565, 1092, 6, 228, 2842, 5, 564, 886, 342, 6945, 674, 6, 555, 235, 168, 118, 674, 8896, 1867, 447, 5, 113, 249, 75, 15, 986, 11, 555, 235, 168, 118, 674, 4937, 6930, 8, 282, 118, 674, 1427, 143, 174, 12, 1946, 1298, 1636, 3124, 5, 1298, 1636, 342, 1554, 2208, 193, 986, 1656, 447, 5, 274, 113, 249, 37, 143, 174, 986, 2355, 118, 674, 1427, 986, 1656, 447, 300, 111, 290, 250, 6047, 10, 11, 724, 2819, 14, 11628, 71, 1092, 3265, 4477, 235, 674, 4161, 290, 245, 13, 5, 274, 2189, 12, 482, 11, 3420, 978, 2819, 14, 11628, 109, 4477, 235, 3608, 112, 121, 2189, 11, 14324, 5335, 103, 1092, 756, 4477, 235, 674, 4161, 185, 14123, 123, 38, 5, 2189, 96, 290, 14, 10483, 6, 949, 11, 18525, 97, 502, 28, 13, 5, 1223, 724, 1092, 756, 4477, 235, 674, 4161, 2040, 13, 5, 10483, 6, 949, 290, 12792, 1260, 2693, 11, 1595, 2687, 1757, 44, 979, 290, 949, 8, 4606, 48, 27, 5, 1280, 1134, 5285, 44, 696, 8368, 6, 18, 33, 220, 52, 636, 2549, 1280, 165, 4612, 77, 398, 12864, 23, 52, 10, 11, 13976, 12, 1280, 1134, 8, 3042, 1739, 12864, 23, 5553, 3538, 103, 1092, 756, 4477, 235, 674, 287, 177, 2040, 13, 5, 898, 637, 2375, 380, 814, 6695, 5335, 2040, 13, 325, 62, 16855, 6, 2819, 496, 1092, 756, 4477, 235, 674, 193, 1192, 300, 412, 2705, 949, 8, 1286, 1004, 130, 4956, 1687, 62, 667, 979, 11252, 8, 2550, 8841, 33, 7308, 45, 3397, 6, 290, 527, 1092, 756, 4477, 235, 674, 4161, 10212, 759, 48, 27, 5, 2954, 4118, 4657, 898, 2486, 4583, 11, 2995, 62, 3324, 2517, 8, 704, 1636, 45, 3397, 6, 5335, 2040, 13, 62, 12, 161, 10522, 2819, 496, 1092, 12, 986, 11, 4477, 235, 674, 4937, 6930, 704, 1636, 25, 179, 13, 5, 1776, 14, 4477, 235, 6408, 127, 93, 198, 140, 2657, 674, 287, 177, 38, 5, 274, 58, 127, 93, 198, 140, 6049, 674, 1249, 5275, 300, 290, 92, 1289, 175, 93, 127, 140, 3961, 674, 6945, 38, 5, 6945, 674, 6, 4477, 235, 674, 127, 93, 232, 140, 198, 78, 5, 274, 2954, 4118, 12, 482, 11, 4477, 235, 674, 5275, 1106, 574, 22, 127, 93, 198, 140, 2657, 674, 287, 177, 3608, 27, 5, 390, 1595, 26, 4835, 5553, 11967, 1930, 5, 2954, 8, 290, 14337, 20414, 69, 1757, 669, 2995, 3437, 5, 26, 93, 198, 140, 2657, 674, 639, 6945, 674, 6, 555, 235, 168, 118, 674, 20, 5, 1488, 10569, 8, 1286, 734, 130, 898, 62, 16855, 2656, 358, 4147, 4822, 219, 10, 11095, 45, 3397, 6, 2529, 8, 190, 435, 3491, 2811, 3608, 27, 325, 62, 16855, 2819, 11, 4477, 235, 674, 7962, 113, 9, 308, 1658, 1427, 428, 1298, 1653, 78, 300, 15508, 3170, 11, 1286, 828, 130, 502, 28, 62, 16855, 2656, 358, 1092, 6, 295, 6817, 111, 17827, 8, 45, 3397, 6, 5335, 2040, 13, 325, 62, 3324, 2517, 8, 886, 67, 691, 6945, 674, 6, 4477, 235, 674, 14312, 2819, 8, 179, 13, 300, 242, 336, 1142, 5204, 1295, 295, 112, 5, 2925, 7719, 1504, 824, 949, 11, 103, 5335, 724, 1092, 756, 6945, 674, 6, 4477, 235, 8896, 177, 185, 7057, 1032, 1595, 502, 48, 27, 5, 724, 2819, 8, 4477, 235, 674, 287, 177, 16750, 593, 1560, 482, 11, 2819, 14, 37, 11628, 71, 4477, 235, 674, 287, 177, 185, 3608, 27, 5, 42, 17, 482, 11, 2819, 12617, 34, 11628, 28, 2796, 78, 5, 482, 11, 290, 14337, 975, 7041, 392, 37, 1757, 443, 97, 4273, 12, 393, 1595, 14337, 7057, 16, 20, 5, 1548, 127, 6666, 3832, 35, 724, 2656, 6, 9498, 179, 273, 1595, 1032, 125, 423, 482, 11, 2819, 14, 26, 249, 2024, 15, 10203, 1930, 264, 207, 96, 110, 9661, 290, 1689, 7, 600, 9, 949, 8, 10000, 1726, 25, 9, 724, 10000, 8, 290, 3010, 482, 11, 60, 2896, 2819, 2024, 69, 177, 11998, 5, 274, 5335, 16, 7057, 1438, 392, 25, 3831, 3515, 3369, 16, 13, 5, 111, 290, 10338, 1739, 12864, 23, 5553, 1877, 107, 949, 4758, 2812, 1361, 1595, 2211, 163, 5, 290, 14, 37, 747, 879, 2633, 824, 10637, 4477, 235, 674, 14312, 185, 19811, 353, 2334, 12, 27, 5, 482, 11, 37, 2819, 2874, 7080, 1017, 29, 724, 10637, 105, 2819, 2874, 9679, 121, 113, 1214, 6945, 674, 6, 393, 1092, 8, 886, 67, 127, 93, 198, 140, 2657, 674, 287, 664, 5, 274, 6945, 674, 6, 4477, 235, 674, 1144, 7883, 3608, 5175, 6, 1595, 14, 3287, 20, 29, 1092, 3265, 127, 93, 232, 140, 198, 674, 287, 78, 5, 75, 986, 11, 6945, 674, 6, 555, 235, 168, 118, 9, 4477, 235, 168, 216, 674, 1314, 99, 1092, 2920, 3010, 50, 7187, 6, 446, 3198, 121, 146, 20414, 69, 1757, 704, 15, 4477, 235, 674, 3132, 1656, 99, 185, 446, 3198, 121, 1087, 18, 30, 11658, 3963, 1708, 12, 290, 2693, 7, 644, 489, 12, 1344, 2693, 9, 1038, 111, 171, 489, 12, 1708, 11823, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,037
10,037
हिमाल शर्मा आज महाशिवरात्रि, हिन्दू धर्मालम्बीको एक महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व । नेपाली सेनाको स्थापना दिवस । आज टुँडिखेलमा धुमधामसँग सेना दिवस मनाइयो । पशुपतिनाथको मन्दिरमा धर्मालम्बीको विशाल घुइँचो लाग्छ । आजको दिनले मलाई ०६० सालको शिवरात्रिमा महाराजगन्जस्थित नेपाली सेनाको भैरवनाथ गणभित्रको कहालीलाग्दो घटनाको स्मरण गराउने गरेको छ । हजारपटक मरेर बाँच्नु पर्दाको पीडाका शृंखला र थुप्रै नमीठा अनुभूति म र मेरा सहयोद्धा बन्दीका लागि अविस्मरणीय छन् । ठीक १२ वर्षअगाडि आजकै दिनको घटना एक्कासि मेरो मानसपटलमा आयो । नकोट्याउँ भन्छु, बिर्सुं भन्दा पनि भुल्न सक्दिनँ । ०६० साल शिवरात्रिको दिन । अमानवीय यातना खेपेको दिन । हामी बन्दीहरूले भोकभोकै बस्नुपरेको दिन । किनकि, आजैको दिन हामीलाई खाना आएन । सेना दिवस समारोहको भोजको खाना हामीले खान मिल्दो रहेनछ । मेसका कर्मचारी पिपा उतै व्यस्त हुन्छन् रे । त्यो दिन हाम्रा लागि खाना रोक्ने आदेश थियो रे । ड्युटीमा बस्नेमध्ये एक मनकारी सिपाहीले पछि खुस्सुक्क भनेका मलाई । सनकको भरमा यस्तो खाना कटौती बेलाबेला हुने गथ्र्यो । हुन त योभन्दा अघि पनि २३ दिन भोकभोकै राखेर गुन्द्रीसमेत खानुपरेको थियो भने, दुई बन्दी साथीहरु भोकैले मरेका थिए । १८ घन्टाको फरकमा एक गिलास भात खान पाइने नियम बनाइदिएका थिए । किनकि सजिलै मर्न नदिने, बाँच्न पनि नदिने रे । त्यो दिन खाना पाउने आशा मरिसकेको थियो । आँखामा पट्टी लगाएर अँध्यारो बंकरमा बस्नुपर्ने भएकाले दिन र रात छुट्याउन मुस्किल पथ्र्यो । तथापि ब्यारेकभित्र बज्ने घन्टी र ब्रह्माण्डको तापक्रम घटी-बढी हुने आधारमा पनि दिन वा रात कुन हो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्थ्यो । शिवरात्रिको रात सेनाको ब्यारेकमा पिसाब फेर्दा लगाइएको करेन्टले मेरो प्रजनन प्रणालीसम्बन्धी सेल नष्ट भए, अहिले म एकप्रकारको अपांगता भएको व्यक्ति हुँ रातको सिरेटोले जिउ काँपिरहेको थियो । एकै ठाउँमा लडाइएको भए पनि बन्दी साथीहरू एक-अर्कासँग बोल्न प्रतिबन्ध थियो । सायद मध्यरात हुँदो हो, ११ बजेको घन्टी बजेको थियो । चिसो र भोकले निद्रा आउने कुरै थिएन । त्यसैबेला केही सैनिक बुटहरूको आवाज सुनियो । बुटवालाभित्र पसेपछि परफ्युमको गन्ध आयो । त्यो सेन्ट त मेजर विष्टको जस्तो लाग्छ, किन आएछन् यतिबेला भन्ने लाग्यो । आँखा बन्द भएपछि अर्को इन्द्रीय बढी सक्रिय हुँदो रहेछ । कुटाइमा देव्रे कानको जाली फुटेकाले सुन्ने भन्दा सुँघ्ने इन्द्रीय बढी सक्रिय थियो मेरा लागि । आइरहनेमध्ये कुन हाकिमले कस्तो परफ्युम लगाउँछन् भन्ने थाहा पाउँथेँ मैले । कतिपयलाई ‘नेचुरल बडी गन्ध’ले पनि पत्तो लगाउँथेँ । कर्णेल बस्नेतको अर्कैखालको थियो भने क्याप्टेन राणाको भिन्दै । त्यतिबेला हामीलाई कसैको नाम थाहा थिएन, पछि थाहा पायौँ । तर, तिनीहरूको नाम मनमनै आफैँ राख्थेँ- राम्रो व्यवहार गर्ने सिपाहीको नाम मखमल, गुलाफ, घिउ, नौनी आदि । नराम्रो व्यवहार गर्नेको जल्लाद, अरिंगाल, स्याल, ब्वाँसो, छुचुन्द्रो, कोरी आदि । मेजर विष्टले बन्दीलाई क्रूर व्यवहार गर्ने भएकाले ब्वाँसो नाम राखिएको थियो । ‘ब्वाँसो’ मध्येरातमा छिरेपछि मेरो मनमा चिसो पसिसकेको थियो । उनले सबै बन्दीलाई आदेश दिए, उभिनका लागि । हात पछाडि फर्काएर लडाइएकाले बल्लबल्ल उभियौँ । मलगायत केही पुरुष र केही महिला बन्दीलाई नांगै बनाइयो । त्यतिबेला हतकडी र आँखाको पट्टी खोल्दै बत्तीको उज्यालो दिएर ‘शारीरिक सम्पर्क गर्’ भनियो । हामी प्रतिकार गर्‍यौँ । एकापसमा जुधाइयो । कोलाहल भयो । रुवाबासी भयो । बन्दीहरूले चिच्याउँदै भने, ‘पापी बरु गोली ठोकेर मार् । ‘यदि तेरा आमा, दिदीबहिनी र श्रीमती छन् भने एकपटक सोच्’ भनेर महिला साथीहरू कराउन थाले । मुखमा थुके । सामूहिक प्रतिवाद गर्‍यौँ । बरु हामीले बेसरी कुटाइ खायौँ, यातनाका एउटा शृंखलाको नयाँ हर्कत असफल पार्‍यौँ । यातना पनि कस्तो कस्तो ! अहिले सम्झँदा आङै सिरिंग हुन्छ । वास्तवमा त्यो शिवरात्रिको मध्यरात भाङ खाएर मातेर आएका रहेछन् मेजरहरू । त्यसपछि मलाई लडेको ठाउँबाट उठाएर बाहिर लगियो । ‘पिसाब लागेको छ ?’ भनेर सोधियो । मैले पिसाब लागेको बताएँ । आँखामा पट्टी लागिसकेको थियो, तर शरीर भने नांगै । पिसाब मात्र के फेरेको थिएँ, एक्कासि करेन्टको ठूलो झड्काले उछिट्यायो । बेहोस भएँछु । शरीर सुनिएर हात्तीजस्तो भएछ । १२ दिनसम्म थला परेँ । अघि-अघि शरीरमा छ्यास्सछुस्स लगाउने करेन्ट सामान्य खालको थियो, त्यो पचाइन्थ्यो । एक दिन साथी वीरेन्द्र बस्नेतलाई करेन्ट लगाउँदा ‘कुन कमिलाको टोकाइ खान मन छ, नेपाली, अमेरिकन वा बेलायती ?’ भनेर सोधिएको थियो रे । करेन्टका स्तरका नाम रहेछन् ती । ‘टोकाइ खान परेपछि नेपालीकै खाउँ’ भनेछन् । उल्टै पिटेर अमेरिकन कमिलाले टोकाइ दे भनेर अलि ठूलो करेन्ट लगाएछन् । शिवरात्रिको रात मलाई लगाएको धेरै ठूलो भोल्टेजको करेन्ट रहेछ । त्यसले मेरो प्रजनन प्रणालीसम्बन्धी आवश्यक सेल सिज भएछन् । त्यो कुरा तीन वर्षपछि नख्खु जेलमा आईसीआरसीका डाक्टरबाट थाहा पाएँ । अहिले पनि म एक प्रकारको अपांगता भएको व्यक्ति हुँ । नेपालमा सुनुवाइ नभएपछि यसविरुद्ध मेरो तर्फबाट आईसीआरसीसँग सम्बन्धित एक संस्थामार्फत संयुक्त राष्ट्र संघको मानव अधिकार उच्च आयुक्तको कार्यालय जेनेभामा मुद्दा दर्ता गरेर लडिरहेछु । हामी नेपालीलाई यस्तो यातना सामान्य लागे पनि अन्तर्राष्ट्रिय हिसाबले यो मानव अधिकार हननको ठूलो मुद्दा हुने रहेछ । फ्रन्सका एकजनाले मेरो यो यातनाका विषयमा विद्यावारिधि पनि गरेका छन् । (शर्मा एमाओवादी नेता हुन्)
Opinion
false
[ 0, 1488, 698, 136, 20798, 7, 1448, 640, 33, 17253, 6, 26, 2884, 1231, 771, 5, 39, 2866, 305, 960, 5, 136, 16329, 8, 10951, 63, 1446, 960, 15846, 5, 5189, 6, 2202, 640, 33, 17253, 6, 2893, 14597, 1033, 5, 1091, 56, 11, 377, 10, 5987, 722, 1501, 15279, 8, 19709, 339, 39, 2866, 5618, 1082, 5310, 7364, 16825, 3495, 3476, 807, 28, 13, 5, 93, 3913, 6511, 18, 5341, 97, 2694, 6, 2391, 12, 7536, 9, 1421, 3957, 34, 1991, 4030, 74, 9, 1652, 1434, 382, 2482, 33, 8418, 12, 19, 6077, 13516, 27, 5, 2412, 333, 80, 9269, 136, 96, 3152, 573, 16305, 229, 20776, 8, 1324, 5, 10, 23, 6, 7927, 5287, 8727, 7, 9087, 97, 141, 158, 15, 16486, 15949, 5, 10, 5987, 722, 586, 15279, 6, 56, 5, 17547, 7217, 6160, 131, 30, 6, 56, 5, 155, 8418, 262, 5798, 4266, 96, 1364, 5751, 56, 5, 3244, 7, 5253, 6, 56, 928, 1238, 9978, 5, 1446, 960, 3364, 6, 5505, 6, 1238, 334, 837, 2504, 6088, 11597, 5, 1030, 68, 12, 678, 1373, 781, 11546, 2717, 583, 1512, 5, 115, 56, 1041, 19, 1238, 6081, 1197, 38, 1512, 5, 17723, 8, 585, 562, 26, 221, 1943, 11450, 11, 186, 2165, 11008, 13668, 1788, 377, 5, 1773, 44, 6, 4644, 223, 1238, 7225, 9431, 40, 17247, 5, 67, 60, 21, 168, 234, 15, 1016, 56, 5798, 4266, 96, 897, 1797, 3491, 34, 345, 837, 5751, 38, 405, 89, 8418, 3567, 13715, 11, 13402, 66, 5, 672, 3558, 6, 611, 8, 26, 15725, 5901, 837, 1151, 830, 10459, 12, 66, 5, 3244, 2600, 8578, 3527, 7, 5341, 15, 3527, 1512, 5, 115, 56, 1238, 537, 1445, 7598, 3144, 38, 5, 7892, 10372, 1686, 10788, 416, 10786, 8, 12178, 422, 56, 9, 2320, 9377, 8203, 17480, 5, 7013, 17034, 527, 18143, 30, 14498, 34, 9, 14146, 6, 3995, 3912, 34, 70, 16547, 40, 393, 15, 56, 50, 2320, 978, 20, 53, 1317, 24, 13121, 5, 15279, 6, 2320, 2866, 17034, 8, 6715, 8658, 685, 3871, 14994, 11, 229, 6428, 901, 793, 3918, 2682, 99, 7, 114, 74, 26, 14882, 6, 10603, 16, 530, 1273, 2320, 6, 409, 9581, 65, 11, 10863, 4676, 131, 1973, 38, 5, 1127, 491, 4900, 4061, 99, 15, 8418, 5372, 20183, 63, 3640, 3797, 38, 5, 2385, 11853, 11329, 649, 348, 7480, 14498, 34, 7480, 38, 5, 2669, 9, 5798, 11, 8593, 329, 6978, 924, 5, 16746, 72, 1617, 9473, 180, 1386, 689, 855, 5, 9473, 2709, 527, 6516, 135, 1036, 11705, 61, 6, 11531, 1324, 5, 115, 6770, 60, 16729, 2994, 6, 401, 6129, 350, 1063, 956, 3158, 53, 1547, 5, 1261, 538, 407, 258, 3226, 439, 118, 1228, 11329, 1175, 5, 4954, 818, 8, 1404, 4875, 3795, 6, 15786, 9734, 12, 11, 5119, 158, 381, 161, 1315, 461, 3226, 439, 118, 1228, 38, 1652, 19, 5, 1185, 7000, 562, 978, 10628, 11, 1184, 1036, 11705, 61, 15180, 53, 433, 306, 7611, 161, 257, 5, 824, 14, 62, 297, 3572, 18, 59, 7487, 11531, 45, 11, 15, 14707, 3659, 7611, 161, 5, 16433, 3130, 6, 6446, 6436, 6, 38, 29, 13026, 1466, 6, 2448, 23, 458, 5, 2983, 928, 2904, 157, 433, 9546, 186, 433, 900, 6161, 5, 274, 5061, 6, 157, 15940, 69, 3173, 4753, 12773, 70, 269, 1524, 25, 11450, 6, 157, 74, 552, 4828, 7, 19532, 7, 12376, 7, 1309, 408, 378, 5, 4113, 1524, 25, 6, 680, 3410, 270, 7, 6774, 2538, 1799, 7, 3263, 59, 7, 10626, 11587, 1529, 7, 682, 3572, 3491, 65, 7, 10, 6, 327, 378, 5, 16729, 5775, 8418, 14, 18682, 1524, 25, 422, 10626, 11587, 1529, 157, 1064, 38, 5, 4952, 2345, 161, 1529, 45, 755, 4356, 8, 7712, 135, 229, 2864, 2669, 6635, 4615, 38, 5, 58, 82, 8418, 14, 1197, 425, 7, 9391, 12, 19, 5, 536, 2324, 9746, 18, 4900, 7677, 11, 4109, 220, 4298, 5385, 91, 6161, 5, 74, 700, 72, 500, 9, 72, 188, 8418, 14, 946, 836, 69, 10278, 5, 2983, 444, 84, 44, 628, 9, 1261, 6, 10372, 4592, 458, 4179, 6, 3674, 1322, 62, 1761, 327, 4267, 987, 906, 45, 10146, 5, 155, 13345, 906, 10, 6161, 5, 20082, 8, 1748, 763, 9070, 5, 19551, 163, 5, 19865, 163, 5, 8418, 262, 11913, 7294, 405, 62, 781, 998, 2572, 1790, 7736, 30, 18, 4822, 5, 62, 14073, 60, 4343, 835, 7, 4423, 9, 1420, 27, 29, 2889, 972, 108, 45, 185, 188, 5372, 272, 785, 1393, 5, 4817, 13660, 30, 5, 2871, 11614, 906, 10, 6161, 5, 2572, 334, 6679, 327, 4954, 818, 2795, 6161, 7, 7217, 12, 102, 7536, 6, 94, 15494, 2592, 6324, 10, 6161, 5, 7217, 15, 1184, 1184, 264, 114, 3354, 3906, 7439, 69, 5957, 2538, 78, 5, 3469, 115, 15279, 6, 11853, 2081, 442, 4691, 43, 9570, 254, 4108, 16729, 49, 5, 543, 377, 6090, 6, 5656, 7750, 488, 3659, 855, 5, 62, 1210, 627, 220, 288, 13, 3219, 185, 4471, 855, 5, 257, 6715, 288, 197, 161, 5, 7892, 10372, 19, 3144, 1449, 47, 1377, 29, 946, 836, 69, 5, 6715, 90, 105, 8658, 30, 6, 8836, 16305, 14994, 6, 218, 2442, 2900, 12, 11, 580, 178, 3451, 16720, 5, 12945, 7260, 2697, 5, 1377, 16814, 18, 4380, 1093, 11075, 5, 333, 2907, 15525, 33, 1777, 161, 5, 234, 70, 3039, 3176, 13, 11146, 495, 2697, 11008, 1162, 14994, 485, 3057, 1449, 115, 306, 12337, 7015, 5, 26, 56, 1346, 5881, 3130, 14, 14994, 9123, 62, 11269, 216, 4314, 6, 18783, 837, 221, 379, 39, 7, 3587, 50, 4252, 3219, 185, 4471, 593, 38, 1512, 5, 14994, 12, 7865, 157, 4108, 271, 5, 62, 1985, 12, 435, 837, 6009, 39, 96, 665, 6513, 45, 29, 956, 5, 10, 9791, 1373, 5917, 3587, 216, 4314, 11, 18783, 3299, 185, 2036, 218, 14994, 4055, 956, 5, 15279, 6, 2320, 377, 1852, 85, 218, 21328, 6, 14994, 1175, 5, 1938, 229, 6428, 901, 793, 287, 3918, 409, 167, 99, 956, 5, 115, 83, 173, 3120, 20864, 7354, 1156, 398, 2741, 398, 12, 1612, 17, 433, 8040, 5, 114, 15, 74, 26, 1213, 10603, 16, 530, 1273, 5, 211, 5184, 6149, 42, 1327, 229, 1180, 1156, 398, 2741, 398, 63, 676, 26, 570, 748, 511, 357, 2309, 604, 365, 375, 5500, 6, 239, 20461, 8, 739, 601, 109, 18640, 2697, 5, 155, 7792, 223, 7217, 485, 2469, 15, 316, 1762, 21, 604, 365, 18030, 6, 218, 739, 40, 1175, 5, 6787, 1759, 12, 1824, 11, 229, 21, 7217, 12, 371, 15807, 15, 48, 27, 5, 77, 367, 520, 8, 4577, 244, 112, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,038
10,038
खगेन्द्र संग्रौला/ विश्लेषण मलाई नेपाली कांग्रेसको यो १३ औँ महाधिवेशन कांग्रेसको आरम्भिक गौरवमय इतिहासका मलामीहरूको दिग्भ्रमित भीडजस्तो लाग्यो । सामान्यतः राजनीतिक पार्टीको महाधिवेशनले दुईओटा काम गर्छ । एक, विगत कार्यकालको गम्भीर समीक्षा गरेर आफ्ना उपलव्धि र खोटहरूको पहिचान गर्छ । दुई, उक्त मूल्याङ्ककलनका आधारमा समकालीन समाजका अन्तर्विरोधहरूको फस्र्योट गर्ने प्रगतिशील नीति र कार्यक्रमको तर्जुमा गर्छ । तर, कांग्रेसको चालू महाधिवेशनमा त्यस्तो केही भएन । संस्थापन पक्षका प्रमुख रामचन्द्र पौडेलले नीति-कार्यक्रम नामक निष्प्राण स्रेस्ता प्रस्तुत गरिरहँदा महाधिवेशनका अधिकांश प्रतिनिधिहरू बाहिर जुम्लाहात गरेर मत माग्न र ङिच्च हाँसेर कृपाको याचना गर्नमै व्यस्त देखिए । यसरी महाधिवेशनमा अत्यावश्यक वैचारिक विमर्श तुच्छ पदलिप्साको छायाँमा पर्‍यो । यो कांग्रेसी महाधिवेशनलाई इतिहसको फड्के किनारामा उभिएर आलोचनात्मक दृष्टिले नियाल्दा यसमा वंशपूजाको भावना लाजमर्नु हुने गरी देखियो । मानौँ जराजीर्ण भई इतिहासको मसानघाटमा थान्को लागेको मृत राजतन्त्रको प्रेत वृद्ध कांगे्रसमा सवार भएको हो । समय गुजिएको औषधिजस्ता वृद्धहरूको पदलिप्सा पनि लाजमुर्न हुने गरी देखियो । र, तेस्रो कुरा, जडवत् नेपाली कांग्रेसलाई पुनःजीवित र समयानुकूल बनाउन चेष्टा गर्ने हस्तक्षेपकारी युवाप्रतिको वंशवाद र वृद्धवादका पक्षधरहरुको उपेक्षाभाव र द्वेष पनि लाजमर्नु हुने गरी देखियो । कांग्रेसका वंशपुजारी बृद्ध र वृद्धपुजारी युवाहरूले गगन थापाको सामयिक र साहसिक हस्तक्षेपप्रति समान रुपले द्वेष र निषेधको भावना प्रदर्शित गरेका छन् । कांग्रेसका पदपारखी वंशवादी एवं वृद्धवादीहरूको युवाप्रतिको उपेक्षा र निषेध बुझिने कुरा हो । तर जोखिम उठाएर वंशवाद र वृद्धवादसँग हाकाहाकी प्रतिस्पर्धा गर्न आँट गर्ने युवाप्रति कथित युवाहरुद्वारा द्वेष र निषेधको भावना प्रकट गरिनुचाहिँ बडो चिन्ताको विषय हो । यो महाधिवेशनका प्रतिनिधिहरुमा ६३ प्रतिशत युवाको उपस्थिति छ भनिन्छ । तर, ती युवाले आफ्नो वागी विवेक, स्वप्नदृष्टि र दूरदृष्टिका आधारमा रुढ वंशवाद र रुग्ण वृद्धवादलाई चुनौती दिन एउटा सिन्कोसम्म पनि भाँचेनन् । युवा भनिने तन्नेरी कुममाथि बूढा टाउका भएका प्रतिनिधिहरुको यो भीडमा गगन थापा अपवादका रुपमा एक्लैजसो उभिए । तर, भविष्यका कर्णधार र इतिहासको रथका सारथी मानिने प्रायः युवाहरू वंशसन्तति र वृद्धहरूकै दौराका फेर समातेर यथास्थितिमुखी पार्टी संरचनामा टाउको लुकाउने ठाउँ खोजिरहेको दृश्य कति हास्यास्पद छ । म फेरि दोहोर्‍याउँ, कांग्रेसका वंशपुजारी बृद्ध र वृद्धपुजारी युवाहरूले गगन थापाको सामयिक र साहसिक हस्तक्षेपप्रति समान रुपले द्वेष र निषेधको भावना प्रदर्शित गरेका छन् । यस्तो लाग्छ, मानौँ आफ्नाे क्षमताको परीक्षा एवं प्रदर्शन गर्न कांग्रेसको तहगत भर्‍याङ चढ्न आँट गर्ने युवालाई माथिका वंशसन्तति र बृद्धहरु तिनका टाउकामा कुल्चिन्छन्, तलका कथित युवाहरु तिनका खुट्टा तान्छन् । र, चिनियाँ लेखक लु स्यूनका शब्दमा- प्रभातको कोपिलो गोधूली साँझमा निमोठिन्छ । गगनको हकमा त्यस्तै दृश्य देखियो । गगन नेपाली कांग्रेसका एक आभूषण हुन् । यी मनग्गे सम्भावना भएका युवक हुन् । ०६२/६३ को आन्दोलनमा यिनको योगदान उल्लेख्य छ । ब्याख्या गर्नु जरुरी छैन, वाचाल इतिहास स्वयं यसको साक्षी छ । बिडम्बनावश, गगनलाई निषेध गर्न वंश र बृद्ध वृत्तका महारथीहरु तथा तिनका अनुचरहरुले दुर्भाव र कपटको सहारा लिए । पहिले सनातनी तथा रुढ सोच, संस्कार र शैलीप्रति वागी दृष्टिकोण राख्नेहरुलाई कलङ्कति तुल्याउन दरबारको ऐजेन्ट भनिन्थ्यो, अचेल दिल्लीको दलाल भनिन्छ । यसो भन्ने तिनीहरु हुन् जसले दिल्लीधामको तीर्थाटनबाट जिन्दगीभरिका लागि कृपा र आशीर्वाद आर्जन गरिसकेका छन् । सिँगाने बालक वृक्षारोहण गर्न खोज्ने ? कृपापूर्वक दिएको पद राजीखुशीले स्वीकार नगर्ने, उमेर, अनुभव, योगदान र सामथ्र्यले नभ्याउने पद ताक्ने ? हिजोको फुल, आजको चल्लाको यो चाल ∕ यी वंश र बृद्धको वृत्तबाट गगनतर्फ सोझ्याइएका कटाक्षहरु हुन् । आश्चर्य, सौभाग्यशाली वंशसन्ततिको हकमा यी कटाक्षहरुको प्रयोग गर्ने लेठो गरिएन । मानौँ महान् पिताको पुत्र हुनु स्वतः महान् हुनु हो । मानौँ लोकतन्त्रमा पनि राजतन्त्रमा झैँ पैत्रिक उत्तराधिकारबाट स्वतः नेतृत्वको प्राधिकार प्राप्त हुन्छ । कांग्रेसी महाधिवेशनमा वंश सन्ततिसामु दासानुदास मुद्रामा नतमस्तक हुने भीड देख्दा कांग्रेस पार्टीले मलाई राजतन्त्रीय पञ्चायतको झल्झली सम्झना गरायो । मानौँ यी वंशसन्तति नरेशपुत्र युवराजधिराज हुन् । र, मानौँ महाधिवेशनका अधिकांश कांग्रेसी प्रतिनिधिहरुचाहिँ आत्महीन पञ्चहरु हुन् । रोचक र साथसाथै कारुणिक कुरा के भने, सादा जीवन र उच्च विचारका धनी र त्यागी एवं निष्कलङ्क भनिने संस्थापन प्रमुख रामचन्द्र पौडेल स्वयंं वंशवादको बैसाखी टेकेर मखलेल मुद्रामा प्रस्तुत भए । पौडेलले वीपीपुत्र र गणेशपुत्रको बीचमा उभिएर आफूलाई तिनका निरीह छायाँका रुपमा अघि सारे । मानौँ वंशवृक्षको छहारीमा आत्महीन र निजत्वविहीन मुद्रामा उभिन पाउनु बृद्ध एवं पदाकांक्षी कांग्रेसीको अहोभाग्य हो । महाधिवेशनमा जे देखियो, केवल लोकतन्त्रविरोधी वंशवादको रोग देखियो । महाधिवेशनमा जे देखियो, केवल बृद्धगणको अन्तहीन सत्तालिप्सा देखियो । कांग्रेसको यो महाधिवेशनमा समयको धड्कन, इतिहासका पदचाप र जनजनका सपनाप्रति बेखबर बृद्धहरूको अशोभनीय अभिनय दृष्टिगोचर भयोे । सभापतिका दुबै लाठे गुटका उम्मेदवारले भनेका छन्- वर्तमान संविधान बनाएको र जारी गरेको श्रेय कांग्रेसलाई प्राप्त भएको छ, त्यसैले संविधान कार्यान्वयन गर्ने दायित्व पनि कांग्रेसकै काँधमा छ । तर कार्यान्वयन गर्नेचाहिँ कहाँ र कसरी हो ? यसबारे यी महारथीहरु मौन छन् । संविधानको प्रयोजन नेपाली समाजका बहुआयामिक द्वन्द्वलाई न्यूनीकरण गर्नु, र खण्डित नेपाली समाजलाई सामाजिक न्यायको धरातलमा भावनात्मक एवं मनोवैज्ञानिक रुपले एकीकरण गर्नु हो । तर परिणाम उल्टो भइदियो । संविधानले जो भएका द्वन्द्वहरुलाई अझ तीव्र बनाइदियो र तिनलाई अझ विस्तार गरिदियो । यो संविधानले मधेश र थरुहटका हृदयमा धेरै घाउ बनाएको छ । यी घाउको मूल स्रष्टा नेपाली कांग्रेसको तात्कालीन सरकार हो । यस अर्थमा यी घाउहरु नेपाली कांग्रेसका कृतिहरु हुन् । नेपाली कांग्रेसलाई लोकको प्रश्न छ- यी घाउको उपचार गर्ने भौतिक र मनोवैज्ञानिक उपायहरु के हुन् ? महाधिवेशनमा कांग्रेसी हस्तीहरु यसबारे मौन छन् । कांग्रेसी रथका सारथी बन्न रहर गर्ने वंशमार्गीहरु र बृद्धहरुमा संविधानप्रति असन्तुष्ट समुदायहरुका न्यायोचित आकांक्षालाई सम्बोधन गरी तिनका पीडाको उपचार गर्ने कुनै मूर्त्त योजना देखिएन । विनाशकारी भूकम्पको नतिजास्वरुप दुर्दशामय जीवन बिताइरहेका लाखौँ पीडितहरुको जीवनको नवनिर्माण गर्ने कुनै मूर्त्त परिकल्पना देखिएन । न नेपाल-भारतबीचको क्षतविक्षत भएको कूटनीतिक सम्बन्धमा सुधार ल्याउने कुनै ठोस सोचाइ नै देखियो । महाधिवेशनमा जे देखियो, केवल विचारधारा, जीवनमूल्य र नैतिकताको टाटपल्टाइ देखियो । महाधिवेशनमा जे देखियो, केवल लोकतन्त्रविरोधी वंशवादको रोग देखियो । महाधिवेशनमा जे देखियो, केवल बृद्धगणको अन्तहीन सत्तालिप्सा देखियो । सारमा महाधिवेशनमा जे देखियो, केवल पश्चगमनको वासना देखियो । संक्षेपमा, यो कांग्रेसी महाधिवेशन अग्रगामी तथा प्रगतिशील विचारधाराको छातामुनि उभिएर कुनै स्पष्ट लक्ष्यतिर उन्मुख देखिएन । कांग्रेस लोकतान्त्रिक राजनीतिक दलजस्तो नभई एकाध भगवान र बाँकी भक्तगणको भीडजस्तो देखियो । वंशवाद र बृद्धवादको मनपरीलाई तोड्न जो हस्तक्षेपकारी मूडमा वागी भएर खडा भयो, उसलाई बिष्टहरुको पवित्र यज्ञमा पाइला टेक्न पुगेको दलितलाई झैँ निन्दित र अपमानित गरियो । जात, वंश, वर्ण र लिङ्गमा आधारित राजतन्त्र समाप्त हुँदा नेपाली समाजले आफूलाई थिच्ने पर्वत पन्छिएको महसुस गरेको थियो । अहिले राजतन्त्रको वंशीय प्रेतले कांग्रेसमा मुन्टो उठाएको देख्दा नेपाली समाज स्तव्ध भएको छ । नेपाली कांग्रेसमा बीपी कोइरालाको अतिरञ्जित महिमा मण्डन गर्दै उनको देवत्वकरण गरियो । नतिजा के भयो ? कांग्रेसमा वीपीपुत्रलाई देवपुत्र वा देवदूत ठान्ने दास मनोवृत्तिको विकास भयो । अहिले महाधिवेशनमा देवदूतरुपी वीपीपुत्रको छेउमा उभिन, उनको स्तुति गर्न, उनलाई स्पर्श गर्न र उनका कृपाको याचना गर्न पाउँदा आफूलाई धन्य ठान्ने भक्तहरुको भीड ठूलै छ । नेपाली कांग्रेस गौरवमय इतिहास भएको पार्टी हो । यसले जन्मकालदेखि तीनवटा मान्यताका आधारमा आफ्नाे पहिचान निर्माण गरको छ । ती हुन्, प्रजातन्त्र, राष्ट्रियता र समाजवाद । तर, यीमध्ये कुनै पनि मान्यताप्रति वर्तमान महाधिवेशन गम्भीर देखिएन । उच्च पदका आकांक्षीहरुले यी तीन मान्यताको उच्चारण त गरे, तर त्यो उच्चारण गराइ केवल अतीतको खिया लागेको कर्कश टेप बजेजस्तो सुनियो । नेपाली कांग्रेस आफ्नाे मौलिक औतारमा अपेक्षाकृत उदार विचारधारायुक्त र अपेक्षाकृत सहिष्णु पार्टी हो । यो नेपाली राजनीतिमा मध्यपन्थी एवं समन्वयकारी भूमिका खेल्ने सम्भावना र सामथ्र्य भएको पार्टी हो । तर वर्तमानको कंाग्रेसी मूलधार कांग्रेसको यो विशिष्ट चरित्रबाट च्यूत भएको छ । यो न उदार छ, न सहिष्णु, न समन्वयकारी । यो अनुदार, असहिष्णु र विग्रहकारी छ । कांग्रेसी महाधिवेशनले आफ्नो गौरवमय अतीतलाई पुनर्जागृत गर्ने चेष्टा गर्नुपथ्र्यो, त्यो भएन । यो महाधिवेशन प्रतिस्पर्धी युवाहरुप्रति सहयोगी, प्रेमी र संवेदनशील हुुनुपथ्र्यो, त्यो पनि भएन । यसले नेपाली समाजका ज्वलन्त समस्याहरु हल गर्ने मूर्त्त योजना अघि सार्नुपथ्र्याे, त्यो पनि भएन । त्यसैले कांग्रेसको यो महाधिवेशनलाई कांग्रेसकै गरिमामय इतिहासमा लागेको खग्रास ग्रहण हो भन्नु अतिशयोक्ति नहोला ।
Opinion
false
[ 0, 10271, 18624, 182, 1129, 377, 39, 3420, 21, 582, 2623, 2656, 3420, 3338, 370, 3521, 61, 119, 802, 12, 17521, 180, 21684, 225, 3905, 1093, 1547, 5, 485, 3079, 214, 1043, 2656, 11, 89, 14043, 46, 578, 5, 26, 7, 1548, 3804, 6, 1204, 3700, 109, 369, 17605, 9, 14584, 180, 754, 578, 5, 89, 7, 170, 594, 5399, 2547, 23, 12, 393, 13313, 3214, 6418, 657, 10803, 180, 14128, 4729, 2367, 25, 9507, 427, 9, 1297, 3990, 578, 5, 274, 3420, 4594, 12198, 1028, 72, 1452, 5, 11255, 9736, 110, 3604, 2070, 427, 70, 13395, 1380, 10179, 4876, 480, 190, 4875, 3471, 599, 14125, 2656, 12, 1001, 14879, 488, 2058, 702, 84, 109, 674, 7657, 9, 10, 442, 91, 2608, 15632, 18, 10450, 6, 526, 9016, 24, 191, 2717, 2814, 5, 564, 12198, 8195, 8502, 14984, 4131, 3517, 908, 666, 8883, 33, 6, 9997, 8, 1750, 21, 5, 21, 724, 34, 2656, 14, 505, 650, 303, 68, 6, 1049, 2900, 626, 12911, 11619, 17065, 4178, 19859, 695, 3225, 8324, 6, 1644, 8194, 61, 18, 1018, 40, 57, 3437, 5, 43, 12735, 6321, 535, 5265, 568, 802, 6, 74, 8320, 2478, 8, 3379, 108, 6, 288, 3744, 4388, 6, 8281, 84, 4679, 20957, 8, 6334, 16, 20, 5, 137, 9814, 593, 1164, 1110, 4679, 180, 908, 666, 8883, 33, 15, 8194, 1520, 2559, 40, 57, 3437, 5, 9, 7, 725, 83, 7, 11147, 10103, 39, 11127, 1298, 8499, 225, 9, 19340, 285, 16656, 25, 3444, 1943, 391, 4052, 3225, 1237, 9, 4679, 1237, 12, 7670, 199, 12965, 3633, 9, 20964, 15, 8194, 61, 18, 1018, 40, 57, 3437, 5, 2633, 3225, 2065, 719, 327, 7295, 9, 4679, 2065, 719, 327, 6383, 11, 6292, 4413, 19581, 9, 10763, 3444, 475, 1745, 4586, 20964, 9, 6953, 6, 1644, 8227, 48, 27, 5, 2633, 908, 7925, 6841, 3225, 884, 331, 4679, 884, 180, 391, 4052, 12965, 9, 6953, 3591, 574, 83, 20, 5, 47, 2136, 7750, 3225, 1237, 9, 4679, 1237, 63, 2127, 12, 702, 98, 1653, 24, 7630, 25, 391, 475, 10, 8411, 3746, 215, 20964, 9, 6953, 6, 1644, 2807, 6721, 4611, 10777, 1967, 6, 372, 20, 5, 21, 2656, 12, 10465, 8, 5532, 235, 391, 6, 2313, 13, 982, 5, 274, 271, 391, 11, 54, 50, 2776, 5756, 7, 1311, 131, 450, 13039, 9, 6136, 13039, 12, 393, 347, 2359, 3225, 1237, 9, 347, 2119, 480, 4679, 1237, 14, 1711, 56, 102, 10758, 6, 116, 15, 9650, 30, 1930, 5, 391, 3356, 18118, 13460, 312, 12340, 17087, 73, 10465, 6, 21, 3905, 8, 6292, 772, 12447, 12, 88, 3759, 4234, 7894, 5, 274, 2753, 12, 4687, 4874, 9, 802, 6, 8497, 12, 2336, 2978, 3689, 3206, 6383, 3225, 68, 2051, 650, 9, 4679, 49, 96, 15734, 12, 8658, 10066, 17615, 4163, 201, 8632, 3381, 8071, 30, 927, 15881, 2281, 465, 20749, 13, 5, 74, 704, 12646, 526, 5287, 7, 2633, 3225, 2065, 719, 327, 7295, 9, 4679, 2065, 719, 327, 6383, 11, 6292, 4413, 19581, 9, 10763, 3444, 475, 1745, 4586, 20964, 9, 6953, 6, 1644, 8227, 48, 27, 5, 223, 6129, 43, 12735, 369, 30, 5227, 1072, 331, 911, 24, 3420, 690, 859, 6649, 10634, 10889, 7630, 25, 7683, 633, 12, 3225, 68, 2051, 650, 9, 7295, 55, 5238, 17087, 8, 20117, 5519, 7, 1006, 12, 10, 8411, 3746, 5238, 3163, 2220, 9670, 5, 9, 7, 1169, 1294, 1876, 190, 3400, 23, 12, 8069, 70, 14987, 6, 10, 6, 131, 3503, 1262, 15015, 281, 1253, 8, 11131, 65, 780, 1646, 5, 6292, 6, 4012, 617, 2281, 3437, 5, 6292, 39, 2633, 26, 326, 9483, 112, 5, 208, 17488, 30, 809, 73, 4464, 112, 5, 10, 16336, 10, 6, 3310, 4752, 937, 4511, 13, 5, 17345, 160, 1172, 2424, 50, 6485, 802, 2692, 195, 9614, 13, 5, 18316, 5409, 7, 6292, 14, 6953, 24, 3225, 9, 7295, 6017, 12, 15925, 55, 22, 5238, 2492, 384, 18, 259, 7462, 3633, 9, 1604, 166, 6, 4662, 2805, 5, 466, 6700, 34, 22, 347, 2359, 972, 7, 1813, 9, 3215, 475, 50, 2776, 3088, 810, 344, 2376, 3776, 650, 11917, 2008, 6, 3807, 14712, 13825, 7, 8666, 2101, 6, 4645, 982, 5, 2488, 53, 6497, 112, 671, 2101, 7356, 6, 5135, 33, 4144, 17, 3619, 3493, 12, 19, 10450, 9, 12255, 4054, 3609, 27, 5, 409, 6403, 297, 2053, 10336, 33, 5020, 480, 24, 3258, 121, 10450, 2618, 245, 908, 13706, 17317, 11, 1697, 11783, 936, 7, 841, 7, 937, 9, 16125, 11, 5000, 3050, 908, 18404, 297, 121, 1941, 6, 2918, 7, 1091, 15913, 6, 21, 3578, 10, 22322, 208, 3225, 9, 7295, 6, 6017, 17, 6292, 373, 7262, 744, 7677, 20843, 55, 112, 5, 6278, 7, 11757, 8796, 3225, 68, 2051, 650, 6, 4012, 208, 20843, 199, 151, 25, 10, 11, 6896, 14264, 5, 43, 12735, 5151, 2458, 6, 3115, 411, 7811, 5151, 411, 20, 5, 43, 12735, 2143, 8, 15, 4388, 8, 8236, 5007, 5373, 44, 451, 6488, 17, 7811, 1861, 550, 6488, 193, 78, 5, 724, 34, 12198, 3225, 12885, 7970, 4263, 6002, 5181, 3165, 8, 6917, 61, 1918, 44, 40, 3905, 4554, 724, 2531, 377, 4388, 439, 4820, 6, 2442, 1312, 1166, 281, 4102, 12364, 5, 43, 12735, 208, 3225, 68, 2051, 650, 10254, 6934, 3950, 2350, 431, 112, 5, 9, 7, 43, 12735, 2656, 12, 1001, 724, 34, 10465, 4611, 2519, 4355, 3305, 55, 112, 5, 5572, 9, 8923, 21376, 83, 105, 405, 14921, 368, 9, 375, 679, 12, 2635, 9, 14764, 331, 10179, 2547, 3776, 3356, 11255, 110, 3604, 1555, 2692, 141, 3225, 7833, 16793, 34, 11152, 74, 552, 11, 59, 3165, 8, 599, 99, 5, 2070, 15842, 6934, 9, 2382, 6934, 6, 1946, 11619, 1035, 5238, 11399, 9997, 12, 88, 234, 2336, 30, 5, 43, 12735, 3225, 19333, 6, 13, 9323, 8, 2519, 4355, 9, 3993, 1690, 4049, 3165, 8, 9391, 3600, 7295, 331, 908, 33, 12, 141, 6773, 724, 34, 6, 148, 1451, 17267, 20, 5, 12198, 750, 3437, 7, 1939, 2143, 8301, 3225, 7833, 652, 3437, 5, 12198, 750, 3437, 7, 1939, 7295, 5340, 6, 3549, 4355, 1756, 666, 8883, 33, 3437, 5, 3420, 21, 12198, 4587, 20042, 7, 802, 12, 908, 1577, 131, 9, 662, 1085, 12, 1114, 475, 1250, 10569, 7295, 180, 148, 21241, 1263, 4053, 1352, 384, 18, 163, 30, 5, 1092, 12, 1714, 1105, 7636, 3838, 12, 986, 11, 1788, 11035, 1168, 324, 856, 9, 355, 28, 10238, 11127, 193, 16, 379, 383, 324, 794, 25, 2823, 15, 724, 96, 9935, 13, 5, 47, 794, 25, 4611, 1194, 9, 497, 20, 121, 4159, 208, 15925, 55, 5482, 27, 5, 2551, 7968, 39, 3214, 14803, 1736, 14, 7338, 160, 7, 9, 3019, 225, 39, 7248, 243, 1045, 6, 9652, 8, 10860, 331, 10588, 4586, 2568, 160, 20, 5, 47, 1658, 8587, 1841, 12389, 5, 4186, 400, 73, 1736, 344, 1015, 3408, 2166, 15058, 9, 6108, 1015, 782, 11824, 5, 21, 4186, 2497, 9, 20692, 12, 4476, 8, 85, 7441, 856, 13, 5, 208, 7441, 6, 975, 5263, 39, 3420, 20009, 196, 20, 5, 42, 4749, 208, 7441, 55, 39, 2633, 2037, 55, 112, 5, 39, 11127, 875, 6, 609, 13, 70, 208, 7441, 6, 616, 25, 993, 9, 10588, 12041, 105, 112, 121, 12198, 724, 34, 8797, 34, 55, 4159, 5482, 27, 5, 724, 34, 8497, 12, 2336, 2978, 756, 4224, 25, 3225, 4142, 34, 55, 9, 7295, 608, 324, 475, 6816, 1193, 2213, 16101, 10736, 14, 1149, 57, 5238, 2391, 6, 616, 25, 75, 14902, 4182, 289, 8816, 5, 10, 10097, 1118, 6, 2014, 8657, 20156, 61, 119, 368, 4226, 4620, 10534, 1246, 199, 2704, 1981, 7181, 25, 75, 14902, 4182, 5073, 8816, 5, 10, 23, 16453, 2518, 21466, 16, 6671, 895, 655, 1427, 75, 4928, 12904, 37, 3437, 5, 12198, 750, 3437, 7, 1939, 11785, 7, 368, 12625, 9, 7963, 6, 2624, 166, 7227, 818, 3437, 5, 12198, 750, 3437, 7, 1939, 2143, 8301, 3225, 7833, 652, 3437, 5, 12198, 750, 3437, 7, 1939, 7295, 5340, 6, 3549, 4355, 1756, 666, 8883, 33, 3437, 5, 2336, 8, 12198, 750, 3437, 7, 1939, 306, 6947, 9866, 6, 11610, 252, 3437, 5, 713, 13076, 8, 7, 21, 724, 34, 2656, 15869, 22, 9507, 11785, 6, 9331, 3577, 11619, 75, 893, 706, 523, 6823, 8816, 5, 724, 1561, 214, 596, 1093, 1699, 6780, 1195, 9, 805, 5033, 5340, 6, 3905, 1093, 3437, 5, 3225, 1237, 9, 7295, 7833, 11683, 14, 11283, 400, 3444, 1943, 5796, 280, 8, 50, 2776, 266, 3423, 2806, 2407, 4989, 199, 2760, 4917, 8, 5916, 13507, 493, 1455, 14, 8236, 330, 3056, 225, 9, 5991, 225, 1400, 5, 2566, 7, 3225, 7, 4275, 9, 5882, 8, 1355, 4388, 2552, 342, 39, 5129, 1035, 3719, 384, 461, 1336, 9831, 593, 2182, 28, 38, 5, 114, 4388, 6, 3225, 439, 8281, 84, 11, 724, 8, 11639, 6368, 7406, 4554, 39, 518, 10, 1918, 181, 108, 763, 16, 13, 5, 39, 724, 8, 5461, 5967, 1248, 18, 3155, 225, 10939, 10, 8667, 23, 71, 145, 1404, 1690, 2890, 1400, 5, 2014, 105, 163, 121, 724, 8, 15842, 6934, 14, 1404, 6934, 50, 1404, 10094, 11392, 4263, 19501, 6, 76, 163, 5, 114, 12198, 1404, 10094, 4148, 34, 15842, 6934, 6, 5534, 9391, 7, 145, 17554, 24, 7, 389, 11820, 24, 9, 539, 10450, 6, 526, 9016, 24, 6234, 1035, 1275, 744, 11392, 5033, 199, 3905, 10, 7934, 13, 5, 39, 724, 3521, 61, 119, 802, 16, 201, 20, 5, 438, 406, 12, 59, 132, 5423, 844, 12, 393, 369, 30, 754, 101, 1174, 6, 13, 5, 271, 6760, 2680, 7, 5738, 9, 3635, 5, 274, 208, 562, 75, 15, 844, 475, 1168, 2656, 1204, 8816, 5, 375, 9379, 18706, 259, 208, 173, 844, 6, 9503, 60, 6604, 47, 115, 9503, 6603, 1939, 19158, 6, 665, 635, 288, 5687, 44, 367, 15594, 814, 1093, 689, 855, 5, 39, 724, 369, 30, 2096, 2950, 5166, 8, 14872, 5975, 11785, 1809, 9, 14872, 4177, 9429, 97, 201, 20, 5, 21, 39, 2030, 792, 15788, 331, 958, 1943, 634, 2034, 809, 9, 16125, 16, 201, 20, 5, 47, 1168, 6, 7843, 33, 10522, 34, 12754, 3420, 21, 2619, 2869, 17, 697, 3400, 84, 16, 13, 5, 21, 10, 23, 5975, 379, 10, 23, 4177, 9429, 4638, 10, 23, 958, 1943, 5, 21, 2492, 1838, 7, 21227, 9, 441, 5153, 1943, 13, 5, 724, 34, 2656, 11, 54, 3521, 61, 119, 19158, 14, 4665, 21277, 25, 16656, 24, 9626, 7, 115, 1452, 5, 21, 2656, 6218, 3746, 475, 2585, 7, 4632, 9, 5636, 16222, 9626, 7, 115, 15, 1452, 5, 438, 39, 3214, 18503, 8623, 2093, 25, 14902, 4182, 289, 234, 11284, 97, 131, 6822, 1407, 30, 7, 115, 15, 1452, 5, 383, 3420, 21, 2656, 14, 724, 96, 18412, 3373, 288, 665, 5973, 68, 2409, 20, 2173, 1248, 367, 382, 4806, 5465, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,039
10,039
देशलाई लोकतन्त्रको बाटोमा हिंडाउने कांग्रेसको यो महाधिवेशनले विधिप्रति बलमिच्याईं गर्ने अकर्मण्य होइन आस्था भएको नेतृत्व छान्न सक्नुपर्छ। नेपालमा हरेक कालखण्डका राजनीतिक परिवर्तनको अगुवाई गरेको नेपाली कांग्रेसको १३औं महाधिवेशन फरक परिवेशमा सकिदैछ। संविधानसभाबाट लोकतान्त्रिक संविधान जारी गर्ने ऐतिहासिक काम सम्पन्न गर्ने संसद्को सबभन्दा ठूलो दलको नयाँ नेतृत्व र त्यसले लिने नीति नयाँ संविधान कार्यान्वयनमा पनि विशेष अर्थपूर्ण हुने भएकोले यो महाधिवेशनप्रति देश भित्र र बाहिर चासो बढेको छ। कांग्रेसको नयाँ नेतृत्वले सबैलाई समेटेर लैजान सक्छ कि सक्दैन भन्ने चासो हुनु पनि स्वाभाविकै हो। संविधानसभाबाट संविधान जारी गराउने नेपालको सातदशक पुरानो सपना साकार पार्न सबभन्दा ठूलो दलका हैसियतले सरकारको नेतृत्व गरेको कांग्रेस बहुदलीय लोकतन्त्रमा विश्वास नभएको माओवादीको कारण पहिलो संविधानसभाबाट संविधान जारी गराउन असफल भयो। दोस्रो संविधानसभाबाट संविधान जारी गराउन सफल कांग्रेसको दायित्व त्यत्तिमै पूरा हुँदैन। यो महाधिवेशनबाट आउने नेतृत्वको पहिलो दायित्व संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रलाई संस्थागत गर्नु हुनेछ, जुन नयाँ संविधानको कार्यान्वयनबाट मात्र हुनेछ। संविधान जारी गर्न जसरी कांग्रेसको नेतृत्व अपरिहार्य भएको थियो, त्यसैगरी संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र कार्यान्वयनमा पनि उसको नेतृत्व जरूरी भएको सत्तारुढ दलहरूका जिम्मेवार नेताहरूले नै बताइरहेका छन्। संविधान कार्यान्वयनका क्रममा मधेशीलगायत सबै क्षेत्र, वर्ग र समुदायका मागहरूलाई सम्बोधन गर्दै अगाडि बढ्नुपर्ने अवस्था छ। अर्कातिर नयाँ संविधानमा व्यवस्था भए अनुसार राज्य संरचनाको खाकालाई व्यावहारिक बनाउँदै संघीय प्रदेश निर्माण र स्थानीय निकायको निर्वाचन गराउनु अबको प्राथमिकता हुनेछ। संविधानमा उल्लेख भएका दलित, थारू, आदिवासी जनजातिलगायतका आयोगहरू बनेपछि सम्बन्धित समुदायहरूले संविधान कार्यान्वयन भएको महसूस गर्नेछन्। कांग्रेसको नयाँ नेतृत्वले संविधान कार्यान्वयन नभएसम्म रहने यावत् खतरा चिर्ने लक्षण महाधिवेशन अवधिमै देखाउनुपर्नेछ, दिनको संकेत बिहानीले देखाउँछ भनेझैं। हिजोका नेतृत्वले लथालिङ्ग छाडेको पार्टी भित्र–बाहिरका सबै काम फटाफट निम्ट्याउनुपर्ने चुनौती छँदैछ। नेपाल विद्यार्थी संघ र तरुण दल जस्ता कार्यकर्ता उत्पादन गर्ने मुहान सुकेको छ। ती संस्थाको महाधिवेशन हुन नसकेको दशक वितिसकेको छ। विधिविधानलाई पाखा लगाएर नेताविशेषको व्यक्तिगत स्वार्थ प्रवर्द्धन गर्दा यो अवस्था आएको जगजाहेर छ। एकातिर महाधिवेशन भएको पाँच वर्षमा पनि पार्टीका विभागहरूले पूर्णता पाउन सकेनन् भने अर्कोतिर गठन गरिएका विभागहरू पनि निष्त्रि्कय भए। नेतृत्वले नचाहँदा पार्टीको कार्यसम्पादन समिति गठन हुनै सकेन। संसदीय दल कार्य समिति चयनको निर्वाचन त लाइनमा उभिएका सांसद्हरूलाई हटाएर स्थगित गरियो। परिणाम, आजसम्म पनि कांग्रेसको संसदीय दल कार्य समिति छैन। कांग्रेसको बाह्य सम्बन्ध पनि टुटेको अवस्था छ। बाह्य सम्बन्धहरू नवीकरण र विस्तार गर्ने दायित्व पनि नयाँ नेतृत्वकै हो। का‌ंग्रेसः नयाँ नेतृत्वको कार्यभार
Opinion
false
[ 0, 207, 14, 5258, 3211, 11402, 623, 3420, 21, 2656, 11, 1476, 475, 889, 61, 4129, 7969, 141, 25, 148, 3779, 9332, 386, 3498, 16, 541, 11241, 8642, 31, 211, 317, 18012, 12, 214, 7352, 15302, 28, 39, 3420, 582, 2328, 2656, 611, 11242, 10062, 13443, 31, 12557, 1561, 324, 355, 25, 945, 46, 203, 25, 2349, 6, 10, 3705, 218, 2284, 94, 541, 9, 1938, 705, 427, 94, 324, 3052, 15, 302, 16595, 40, 2261, 21, 2656, 475, 207, 477, 9, 488, 1623, 663, 41, 3420, 94, 8318, 1637, 5871, 4317, 542, 146, 1916, 53, 1623, 411, 15, 2973, 69, 87, 12557, 324, 355, 807, 124, 603, 5101, 44, 1078, 1114, 8907, 1370, 10, 3705, 218, 2019, 13321, 501, 541, 28, 724, 8528, 2143, 8, 468, 590, 6483, 95, 113, 12557, 324, 355, 931, 2592, 1011, 308, 12557, 324, 355, 931, 349, 3420, 2823, 15804, 191, 364, 4089, 21, 2656, 17, 329, 1861, 113, 2823, 778, 1561, 1576, 14, 2763, 160, 447, 7, 253, 94, 2551, 794, 17, 90, 1962, 324, 355, 24, 2366, 3420, 541, 7597, 16, 1449, 2131, 778, 1561, 1576, 3052, 15, 1224, 541, 12530, 34, 16, 6131, 3801, 12, 3596, 6665, 37, 7345, 4620, 139, 324, 8076, 268, 3023, 700, 82, 4187, 767, 9, 3368, 263, 410, 1149, 71, 320, 15709, 265, 41, 12628, 94, 5164, 179, 99, 92, 343, 940, 6, 9514, 14, 7171, 4678, 778, 147, 101, 9, 122, 4738, 228, 3850, 169, 6, 1583, 1962, 5164, 336, 73, 1455, 7, 6074, 7, 2106, 2072, 1504, 1490, 49, 7076, 676, 1193, 262, 324, 794, 16, 17220, 12443, 3420, 94, 8318, 324, 794, 7771, 791, 526, 10103, 2472, 18969, 30, 4769, 2656, 2303, 191, 3382, 1272, 8090, 3152, 2632, 11352, 11, 6561, 29, 6152, 31, 1941, 12, 8318, 10, 59, 1584, 11652, 9525, 201, 477, 86, 4670, 12, 82, 46, 1049, 797, 14581, 11131, 4440, 4202, 1272, 1711, 11140, 1414, 36, 775, 696, 9, 12433, 596, 519, 2180, 315, 25, 8086, 9381, 6, 41, 271, 1900, 2656, 67, 1411, 1310, 7358, 4615, 41, 1476, 14423, 14, 7765, 1686, 244, 9100, 6, 1827, 2784, 7195, 150, 21, 265, 123, 20922, 41, 5236, 2656, 16, 311, 1125, 15, 1462, 1200, 262, 9881, 1141, 4964, 29, 7447, 554, 1142, 1200, 49, 15, 10179, 5373, 2377, 119, 2986, 8318, 9365, 3906, 1043, 7616, 250, 554, 8354, 12005, 1717, 596, 210, 250, 2168, 6, 228, 60, 8377, 13955, 985, 108, 410, 8648, 4334, 5549, 1658, 7, 6450, 15, 3420, 1717, 596, 210, 250, 934, 3420, 4642, 463, 15, 9830, 30, 6, 265, 41, 4642, 463, 49, 8378, 9, 782, 25, 2823, 15, 94, 541, 96, 87, 183, 10, 141, 10522, 358, 94, 1861, 11175, 2, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0 ]
10,040
10,040
चिरञ्जीवी पौडेल कांग्रेसभित्र लामो समयदेखि प्रतिपक्षी भुमिकामा रहेका शेरबहादुर देउवा आजबाट कांग्रेसको संस्थापनमा रुपान्तरण भएका छन् । देशको सबैभन्दा ठूलो पार्टीको प्रमुख भएका नाताले अबका दिनमा नेपाली राजनीतिमा उनको बाक्लो प्रभाव देखिनेछ । बदलिएको पार्टीगत हैसियतसँगै आफ्नो सोच, समझ र शैली रुपान्तरण गर्नुपर्ने चुनौति देउवासामु छ । सँधै आफ्नो गुटको मात्रै चिन्ता लिन अभ्यस्त देउवाले अब सिंगो पार्टीको र राष्ट्रिय राजनीतिकै चिन्ता लिनुपर्ने हुन्छ । कांग्रेसभित्र र बाहिर खासै आशा गरिएका वा गर्नलायक नेता होइनन् देउवा । उनीसँग कुनै चमत्कारिक क्षमता छैन । उनी कांग्रेस सभापति हुँदा जनमानसमा कुनै उत्साह सञ्चार भएको पनि छैन । सिमित क्षमता र प्रशस्त कमजोरी भएका यी नेतालाई देशको बौद्धिक तप्काले त नेतै मान्दैन । सभापतिमा समर्थन लिने क्रममा देउवाले नेता र तीनका गुटसँग बेग्लाबेग्लै प्रतिवद्धता जनाएका छन् । ‘जितेपछि देखाजाएगा’ भन्ने हिसाबले व्यक्त गरेका यस्ता प्रतिवद्धता आगामी दिनमा उनका लागि गलबन्दी होइन, गलपासो बन्ने सम्भावना छ । तर, त्यसो भनेर देउवा केही पनि होइनन् र कांग्रेसमा उनको उदयले कुनै तुक राख्दैन भन्ने होइन । १९ वर्षसम्म कोइराला वंशको अविच्छिन्न तर बिर्सनलायन नेतृत्व व्यहोरेको कांग्रेसमा देउवाको उपस्थितिले नयाँपनको आभास गराउने छ । यति अनुमान गर्न सकिन्छ, उनी सुशील कोइरालाको पदचिन्हमा हिँड्ने छैनन् । उनको हिँड्ने शैली आफ्नै छ । त्यो शैली कहिले देशका लागि हितकर त कहिले खतरनाक पनि हुन सक्छ । देउवा पटक-पटक परिक्षण भइसकेका नेता हुन् । एक दशकअगाडि नै तीनपटक प्रधानमन्त्री पदमा पुगिसकेका उनले कांग्रेस पार्टी फुटाएर प्रजातान्त्रिक कांग्रेस गठन गर्दै पार्टी नेतृत्वको अभ्यास पनि गरे । ती अनुभवका आधारमा हेर्दा उनका सकारात्मक र नकारात्मक दुवै प्रवृत्तिहरु उजागर भइसकेका छन् । उनीसित कुनै चमत्कारीक क्षमता भएका दुरदर्शी नेता होइनन् । दुरदर्शी पनि होइनन् । तर राजा ज्ञानेन्द्रले भनेजस्तो पूरै अक्षम पनि होइनन् । आवश्यकता अनुसार कठोर लचिलो हुनसक्ने गुण देउवामा छ । आवश्यकता अनुसार कठोर निर्णय लिनसक्ने क्षमता पनि उनको छ । आफ्ना सीमाहरुलाई बुझेर क्षमताको समदुपयोग राम्ररी गरे भने कांग्रेसमा उनको कार्यकाल सन्तोषजनक हुन सक्छ । कांग्रेस सभापति भएपछि देउवाका आगामी दिनहरु चुनौतिले भरिएका हुनेछन् । पार्टीभित्रका र बाहिर देउवाका चुनौतिहरु यस्ता छन् । १. पार्टीभित्रको व्यवस्थापन कांग्रेस एउटा पार्टी नभएर धेरै गुटहरुको अखडा रहेछ भन्ने तथ्य यो महाधिवेशनमा झनै प्रखर रुपमा देखियो । गुटको अखडालाई पार्टीका रुपमा ढाल्नु देउवाको पहिलो चुनौति हो । कांग्रेस पार्टीभित्र अनेक महत्वाकांक्षा पालेका नेता र तीनका आफ्ना गुटहरु छन् । ती गुटहरुका राजनीतिक एजेन्डा समेत अलगअलग छन् । हिन्दू धर्म चाहिन्छ भन्नेदेखि राजतन्त्रमा फर्किनुपर्छ भन्नेसम्म मान्यता बोकेका नेताहरुलाई समेटेर अघि बढ्न देउवालाई सजिलो छैन । त्योभन्दा पनि कठिन छ नेताहरुका व्यक्तिगत र गुटगत स्वार्थको तुष्टी । सभापतिमा समर्थन लिने क्रममा देउवाले विभिन्न नेता र तीनका गुटहरुसँग बेग्लाबेग्लै प्रतिवद्धता जनाएका छन् । ‘जितेपछि देखाजाएगा’ भन्ने हिसाबले व्यक्त गरेका यस्ता प्रतिवद्धता आगामी दिनमा उनका लागि गलबन्दी होइन, गलपासो बन्ने सम्भावना छ । आफ्नो समुहको व्यवस्थापन गर्ने नाममा पराजित समुहलाई पूरै नजरअन्दाज गरेर अघि बढ्न पनि मिल्दैन देउवाले । विगतमा आफूले हार्दा स्थापित गरेको ६०/४० को नजिरले पनि अब उनलाई दुख दिने छ । कांग्रेसका प्रतिपक्षमा रुपान्तरण हुन गइरहेका पौडेलले सोही नजिरका आधारमा देउवालाई पाइला-पाइलामा बल्छी छाप्ने छैनन् भन्न सकिन्न । पौडेल देउवासँग पराजित भए पनि उनको मतसंख्या उल्लेख्य छ । सो मतको आधारमा हेर्दा केन्द्रीय कमिटीमा उनको बलियो उपस्थिति हुन सक्ने अनुमान गर्न सकिन्छ । त्यसो भएमा देउवालाई झन् असुविधा थपिनेछ । २. पार्टीबाहिरको राजनीति सुशील कोइराला नेतृत्वको कांग्रेस प्रतिस्पर्धि दल एमालेमुनी थिचिएको थियो । संविधान निर्माणको नेतृत्व आफूले लिएको कांग्रेसले भन्ने गरे पनि यथार्थमा उ एमालेसँगै लतारिएर यहाँसम्म आएको हो भनेर धेरैले बुझेका छन् । देउवाको चुनौति ठूलो पार्टीको हैसियतले देशको राजनीतिलाई नेतृत्व दिने स्थानमा कांग्रेसलाई पुनस्थापित गर्नु हो । एमालेको ओझेलमा परेको पार्टी छविलाई पुनर्जिवित बनाउनु हो । कांग्रेसको पिछलग्गुको रुपमा चिनिएको एमाले केपी ओलीको उदयसँगै कांग्रेसलाई डोर्‍याउने हैसियतमा पुग्यो । त्यसलाई उल्टाउने चुनौति देउवासँग छ । सबैभन्दा पहिले मधेसका सवालमा देउवाले कांग्रेसलाई प्रष्ट बनाउनुपर्छ । मधेसको सबैभन्दा ठूलो मुद्दा संघीयता हो र देउवा संघीयताका ठूला फ्यान होइनन् । बिगतमा अखण्ड सुदुरपश्चिममा अडान लिँदै आएका देउवा सभापति भएपछि के गर्छन् भन्ने पनि अहम् सवाल छ । मधेसप्रति कडा रवैया लिँदा एमालेको पिछलग्गु देखिने र नरम नीति लिँदा अलोकपि्रय भइने परिस्थितिको चेपुवामा छ कांग्रेस । संविधान निर्माणपछिका घटनाक्रमहरुमा कांग्रेसको छवि भारतपरस्त पार्टीको रुपमा नराम्ररी स्खलित भयो । कांग्रेसका एक-एक नेताहरुमाथि ‘भारतीय एजेन्ट’ को आरोप लागिरहेको छ । देउवाको व्यक्तिगत पृष्ठभूमि हेर्दा उनमा पनि विदेशीहरुलाई रिझाएर आफ्नो स्वार्थसिद्दी गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ । सभापतिमा समर्थन माग्न उनले भारतीय सस्थापनसँग कुनै किसिमको समझदारी गरेका छन् कि भन्ने आशंका पनि एकातर्फ छ । मूलतः मधेस राजनीतिका सन्दर्भमा त्यस्तो समझदारी उनले गरेका भए आगामी केही दिनमै त्यो छताछुल्ल हुनेछ । देउवालाई अन्तिम मौका आफ्नो ५० वर्ष लामो राजनीतिक यात्रामा देउवाले सबैकुरा भोग गरिसकेका छन् । पटक-पटक सत्तामा पुगे, कुस्त सम्पत्ति आर्जन गरे, सामान्य मध्यमवर्गीय परिवारबाट सम्भ्रान्त परिवारमा रुपान्तरित भए । उमेरले वृद्धावस्थामा प्रवेश गरिसकेका देउवा अहिले आफ्नो राजनीतिक जीवनको उत्तरार्द्धमा छन् । देश र जनताका लागि योगदान दिन उनीसँग अन्तिम मौका उपस्थित छ । उनको पार्टी कांग्रेस बलियो प्रतिपक्षका भूमिकामा छ । अब देउवाले तत्कालै सत्तामा आँखा लगाएर सरकार ढाल्ने खेल सुरु गर्ने आशंका धेरैको छ । तर, यस्तो कदम न देशको हितमा हुनेछ न देउवाको हितमा । दोस्रो र तेस्रो ठूला दल सत्तामा रहेको बेला कांग्रेसबाट बलियो प्रतिपक्षको भूमिका नै बढि अपेक्षित छ । प्रतिपक्षमै बसेर पनि देउवाले देशको राजनीतिक संकट निवारण र संविधान कार्यान्वयनका लागि नेतृत्वदायी भूमिका खेल्न सक्छन् । उनले यस्तै भूमिका खेल्छन् कि प्रधानमन्त्री पद कसरी उछिट्याउने भन्नेमा ध्यान केन्द्रीत गर्छन्, हेर्दै जाउँ ।
Opinion
false
[ 0, 16676, 1555, 13953, 402, 2571, 4778, 5080, 8, 133, 2736, 1776, 136, 17, 3420, 11255, 8, 6788, 73, 27, 5, 817, 282, 218, 1043, 110, 73, 10674, 169, 12, 1161, 39, 2030, 145, 7514, 854, 1925, 178, 5, 5744, 593, 201, 859, 5377, 241, 54, 972, 7, 12006, 9, 3215, 6788, 528, 8617, 1776, 7970, 13, 5, 11091, 54, 3838, 6, 295, 1967, 423, 17339, 3101, 169, 7361, 1043, 9, 111, 214, 69, 1967, 7824, 78, 5, 13953, 9, 488, 2809, 1445, 1142, 50, 24, 9887, 44, 244, 4931, 1776, 5, 8549, 75, 10, 19895, 839, 104, 5, 126, 724, 1092, 342, 12104, 8, 75, 3988, 1171, 16, 15, 104, 5, 5919, 839, 9, 2833, 3559, 73, 208, 244, 14, 817, 4449, 16000, 11, 60, 1321, 9787, 5451, 23, 5, 1092, 8, 2013, 705, 268, 3101, 244, 9, 173, 12, 3838, 63, 17685, 18551, 5764, 2539, 27, 5, 62, 3178, 2936, 2159, 719, 474, 1257, 45, 53, 1762, 759, 48, 515, 5764, 642, 1161, 539, 19, 7012, 7886, 1074, 7012, 5602, 65, 1014, 809, 13, 5, 274, 2047, 185, 1776, 72, 15, 4931, 9, 724, 8, 145, 5017, 11, 75, 4131, 44, 2192, 23, 53, 386, 5, 476, 2388, 1769, 3225, 6, 21727, 47, 10443, 9887, 23, 541, 19212, 6, 724, 8, 1776, 6, 2313, 11, 8491, 6, 13572, 807, 13, 5, 943, 1317, 24, 363, 7, 126, 4310, 5967, 908, 2241, 10090, 8, 9130, 1017, 5, 145, 9130, 3215, 509, 13, 5, 115, 3215, 883, 1190, 19, 2111, 44, 18, 60, 883, 6433, 15, 67, 542, 5, 1776, 17196, 5432, 4269, 244, 112, 5, 26, 1310, 9269, 37, 173, 3913, 156, 1170, 3520, 4740, 58, 724, 201, 4395, 1356, 3922, 724, 554, 71, 201, 1861, 1563, 15, 120, 5, 271, 841, 12, 393, 1438, 539, 1606, 9, 3852, 390, 2091, 55, 7194, 4269, 27, 5, 126, 1202, 75, 13417, 2403, 839, 73, 8927, 12832, 244, 4931, 5, 8927, 12832, 15, 4931, 5, 47, 318, 3422, 11, 12682, 4117, 148, 1432, 61, 15, 4931, 5, 857, 92, 6784, 18864, 4060, 2627, 1776, 8, 13, 5, 857, 92, 6784, 227, 423, 3751, 839, 15, 145, 13, 5, 369, 964, 344, 7114, 5227, 967, 2515, 131, 3237, 5333, 120, 29, 724, 8, 145, 3804, 12527, 67, 542, 5, 724, 1092, 407, 1776, 12, 642, 56, 55, 8617, 11, 15063, 4325, 5, 7293, 12, 9, 488, 1776, 12, 8617, 55, 515, 27, 5, 5096, 7293, 6, 503, 724, 102, 201, 2154, 85, 3838, 199, 17789, 1175, 53, 1595, 21, 12198, 10, 5375, 9726, 88, 3437, 5, 3838, 6, 17789, 14, 1462, 88, 18190, 97, 1776, 6, 113, 8617, 20, 5, 724, 7293, 1853, 21173, 900, 11, 12, 244, 9, 173, 12, 369, 3838, 55, 27, 5, 271, 3838, 2213, 214, 7797, 103, 2134, 14769, 27, 5, 1448, 640, 2880, 53, 132, 4388, 8, 7649, 1359, 53, 116, 844, 6785, 2447, 14, 5871, 234, 1952, 1776, 14, 1982, 104, 5, 115, 168, 15, 2971, 13, 2447, 12, 1827, 9, 3838, 859, 2784, 6, 4131, 1664, 34, 5, 1092, 8, 2013, 705, 268, 3101, 107, 244, 9, 173, 12, 3838, 5222, 17685, 18551, 5764, 2539, 27, 5, 62, 3178, 2936, 2159, 719, 474, 1257, 45, 53, 1762, 759, 48, 515, 5764, 642, 1161, 539, 19, 7012, 7886, 1074, 7012, 5602, 65, 1014, 809, 13, 5, 54, 2088, 6, 503, 25, 846, 1208, 2088, 14, 4117, 20483, 167, 109, 234, 1952, 15, 5261, 3101, 5, 3526, 1245, 2711, 685, 686, 28, 1347, 182, 6983, 10, 6, 10, 23, 12685, 11, 15, 169, 389, 3048, 189, 13, 5, 2633, 4754, 8, 6788, 67, 13098, 2070, 885, 10, 23, 12685, 12, 393, 1776, 14, 5916, 70, 7417, 6828, 889, 108, 178, 34, 15697, 1017, 853, 6233, 5, 1555, 1776, 63, 1208, 99, 15, 145, 674, 17716, 4511, 13, 5, 194, 674, 6, 393, 1438, 565, 3054, 8, 145, 1541, 2313, 67, 395, 1317, 24, 363, 5, 2047, 2355, 1776, 14, 2896, 18393, 298, 11833, 5, 6127, 201, 4670, 6, 921, 4310, 1769, 1861, 724, 17151, 7077, 91, 596, 684, 11274, 21109, 6, 38, 5, 324, 1871, 541, 1245, 656, 2953, 53, 120, 15, 2725, 8, 580, 684, 241, 10, 59, 5166, 2063, 13209, 123, 20, 185, 85, 11, 6575, 27, 5, 1776, 6, 8617, 218, 1043, 13321, 817, 921, 14, 541, 189, 510, 11127, 1443, 12280, 160, 20, 5, 4296, 6563, 8, 346, 201, 6359, 14, 4665, 7802, 225, 2371, 20, 5, 3420, 1373, 178, 59, 2119, 2315, 6, 88, 14854, 6, 684, 1090, 3778, 5017, 241, 11127, 9007, 108, 3911, 9698, 2113, 5, 1050, 10553, 623, 8617, 1776, 63, 13, 5, 282, 466, 2253, 12, 5456, 3101, 11127, 3369, 10277, 5, 2253, 6, 282, 218, 739, 2875, 20, 9, 1776, 2875, 12, 991, 8545, 4931, 5, 5594, 8, 16667, 7856, 8, 4379, 7125, 254, 1776, 1092, 407, 105, 890, 53, 15, 17778, 6652, 13, 5, 2253, 475, 1720, 19116, 11701, 4296, 1373, 178, 59, 2119, 2315, 1925, 9, 9367, 427, 11701, 148, 3390, 1210, 1084, 119, 1841, 297, 2937, 6, 21192, 8, 13, 724, 5, 324, 101, 135, 12, 10457, 608, 3420, 6359, 397, 131, 18, 1918, 1043, 88, 17255, 327, 1710, 6625, 225, 163, 5, 2633, 26, 70, 3484, 2447, 312, 62, 17429, 9721, 45, 10, 6, 728, 7332, 13, 5, 1776, 6, 1827, 7155, 1438, 11010, 15, 819, 344, 1616, 1166, 1356, 54, 2784, 1104, 4535, 34, 25, 2091, 589, 5, 1092, 8, 2013, 7657, 58, 261, 190, 14098, 63, 75, 2516, 4278, 48, 27, 146, 53, 4312, 15, 18303, 13, 5, 10, 11909, 2253, 921, 12, 1531, 1028, 4278, 58, 48, 99, 642, 72, 5833, 115, 20639, 447, 5, 1776, 14, 457, 2259, 54, 555, 80, 402, 214, 4658, 3101, 82, 5813, 4480, 3609, 27, 5, 17196, 6294, 1485, 7, 867, 1918, 1413, 4054, 6604, 485, 2727, 15623, 831, 17, 21290, 3846, 18848, 225, 99, 5, 936, 11, 4679, 11749, 8, 587, 3609, 1776, 114, 54, 214, 2704, 21098, 8, 27, 5, 207, 9, 4097, 19, 937, 56, 8549, 457, 2259, 1888, 13, 5, 145, 201, 724, 1541, 4754, 12, 6072, 13, 5, 169, 3101, 6966, 6294, 1261, 1686, 196, 18190, 30, 238, 206, 25, 4312, 85, 6, 13, 5, 274, 223, 2668, 10, 23, 817, 5042, 447, 10, 23, 1776, 6, 5042, 5, 308, 9, 725, 991, 596, 6294, 35, 260, 724, 17, 1541, 4754, 6, 634, 37, 1795, 11472, 13, 5, 4754, 191, 1399, 15, 3101, 817, 214, 2665, 5248, 9, 324, 8076, 19, 10, 12870, 634, 2437, 2122, 5, 58, 726, 634, 17239, 146, 156, 908, 497, 580, 178, 3451, 3050, 53, 8, 648, 13986, 11218, 6647, 16837, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,041
10,041
 ‘तिमी आफ्नै सेनाबाट टाढा, धेरै टाढा गएर उभिन्छौ भने तिमी पनि शत्रुजस्तै देखिन्छौ ।’ अज्ञात सञ्चयकोष (पिएफ) मा कर लगाउनु एक लुट नै हो । तर, हाम्रो संसद्को ध्यान भने त्यसैमा जमेको छ । कालोधनलाई वैधानिक सम्मान दिने फैसला इमानदारीपूर्वक कर तिर्ने नागरिकका लागि एक ठूलो धक्का हो । तर, यसलाई ‘फेयर एन्ड लभ्ली’ को रोचक र रसिलो अन्दाजमा प्रस्तुत गर्ने गरिन्छ । हाम्रो मोदी सरकरालाई के भएको छ ? विपक्षीको ध्यान कता केन्द्रित छ ? तेस्रो बजेट पनि पेस भइसक्यो । तर, सामान्य जनसाधारणका लागि भने यसमा केही छैन । त्यसमाथि पिएफमाथि कर लगाउने जस्तो संवेदनशील विषयमाथि भुल र भ्रमको अवस्थामा सरकार अल्मलिइरहेको छ । अर्थमन्त्री अरुण जेटलीले बजेट भाषणमा ६० प्रतिशत पिएफ निकाल्दा कर लाग्ने कुरा उल्लेख गरेका छन् । बजेट आर्थिक विधेयकको नाममा पेस गर्ने गरिन्छ । त्यसमा लेखिएको थियो, ६० प्रतिशत कर्मचारीको हिस्सा करमुक्त हुनेछ र यसका लागि करसम्बन्धी कानुनमा परिवर्तन गर्नुपर्छ । ‘गाउँ–गरिब’ लाई सरकारले खुब दिएको जस्तो गरिएको प्रचार र प्रशंसामा डुबेको सरकार अचानक राति बिउँझियो । जब देशभर पिएफमाथिको करको विरोध हुन थाल्यो, अर्थराज्यमन्त्रीले सामाजिक सञ्जालमा लेखे, चिन्ताहरू अगाडि आइरहेका छन् । तर, विस्तृत प्रश्न–उत्तरका दौरान सबै स्पष्ट हुनेछ । यसैबीच अर्थमन्त्री अरुण जेटलीले भने, ‘पिएफको साउँमा होइन, ब्याजमा मात्र कर लाग्ने हो ।’ त्यसपछि राजस्व सचिव हंसमुख अधियाले स्पष्ट गरे, ‘यस्तो व्यवस्था धनी कर्मचारीका लागि मात्र हो ।’ त्यसपछि अचानक बहसका दौरान संसद्मा विचार गरिने बताइयो । तर, कस्तो विचार ? विशेषज्ञहरूले मिडियामार्फत राम्ररी बुझाउने प्रयास पनि गरे । यदि २० हजार रुपैयाँ प्रतिमहिना पाउनेवाला युवाको सेवा निवृत्त हुने समयसम्म औसत तलब वृद्धि भइरह्यो भने उसको पिएफ एक करोड ६१ लाख हुन्छ । यसमध्ये ४० प्रतिशत अर्थात् झन्डै ६४ लाख करमुक्त हुनेछ । बाँकी ९७ लाखमा सरकारले कर लगाउँछ । ३० वर्षमा ऊ ३० प्रतिशत करको दायरामा आइहाल्छ । अर्को एक अनुमानमा भनिएको जो नैजवान यस नियमबाट प्रभावित हुनेछ, उसले जिन्दगीभरको कमाइको १८ प्रतिशत अतिरिक्त रकम सरकारलाई चुकाउनेछ । यस मामिलामा विपक्षीभन्दा त श्रममन्त्री नै ठीक देखिए । कमसेकम उनले यस कर व्यवस्थाको विरोध गरिरहेका छन् । तर, जुन विषयमा सरकार नै स्पष्ट छैन । सरकार स्वयं यस्तो जनविरोधी कदम उठाउन किन खोजिरहेको छ ? यसको कुनै जवाफ छैन । अनि यस्तो अस्पष्ट विषयमाथि कस्तो बहस ? कस्तो तर्क ? त्यसैले यसलाई सरकारले तत्काल फिर्ता लिनुपर्छ । यसमाथि कुनै बाटो खोज्नुको अर्थ छैन । अर्थमन्त्री जेटलीले अर्को एउटा कुरा प्रस्ट रूपमा भनेका छन्, ‘पेन्सन स्किममाथि लाग्ने कर अब लाग्नेछैन ।’ यो एकदम उदेकलाग्दो कुरा हो । के पिएफको एकमुष्ट रकम र पेन्सनक रूपमा हरेक महिना हात पर्ने थोरै रकम एक–अर्काको विकल्प बन्न सक्छ ? कहिल्यै कुनै पनि हालतमा पिएफ र पेन्सन एक हुनै सक्दैन । एकपटक ती युवामाथि दृष्टि दिनुहोस्, जो अत्यन्त प्रतिस्पर्धामा अध्ययन गरिरहेका छन्, तिनका घरबाटै प्रतिस्पर्धा सुरु भइसकेको हुन्छ । जसरी भए पनि राम्रो नम्बर ल्याऊ भन्ने दबाब पनि तिनैले झेल्नुपर्छ । विज्ञान, हिसाब, इन्जिनियरिङ, म्यानेजमेन्ट, सिए, एमसिए, एमएमएस जस्ता अनेक विषय र क्षेत्रको झगडा पनि तिनैले झेल्नुपर्छ । शिक्षकको दबाब त छँदै छ । पहिले स्कुलमा, त्यसपछि कोचिङमा अनि कलेजहरूमा । त्यसपछि आरक्षण, आरक्षणबाट बचेका सीमित सिट, छिमेकी, नातेदार, साथी र समाजको दबाब त यसै पनि छँदै छ । राष्ट्रिय पेन्सन योजनामा करिब एक लाख करोड जम्मा भएको छ भने इपिएफमा करिब १० लाख करोड । यस्तोमा यी दुईबीच कसरी तुलना हुन सक्ला ? त्यसैले त सरकारले यो निर्णय ती बिमा कम्पनीहरूलाई फाइदा पुर्‍याउन गरेको हो, जो ४८ प्रतिशत एफडिआइअन्तर्गत काम गर्दै छन्, भन्ने आरोप पनि लाग्दै आएको छ । अब एकपटक उही युवामाथि ध्यान दिऊँ । ३० वर्षे जागिर अवधिमा उसले के गर्‍यो ? आफ्नो सर्वस्व त्यही जागिरका नाममा लुटायो र त्यसबाट आउने तलबबाटै सम्पूर्ण काम चलाउँदै आयो । अलि–अलि वृद्धि भएको तलबले महँगीसित जुधिरह्यो । अब बल्ल जागिर सिध्याएर ऊ खुला संसारमा सास लिन सुरुवात गर्छ, त्यतिखेरै सरकार चाहिँ उसैको रकमबाट १८ प्रतिशत कटाइरहेको छ । यो ३० वर्षे सेवाको कदर गर्दै सरकारले दिएको उपहार त होइन ? आखिर मोदी सरकार के चाहन्छ ? के भ्रष्टलाई छुट र इमानलाई लुटको सिलसिला पूर्ववर्ती कांग्रेस सरकारजसरी नै यो सरकार पनि जारी नै राख्न चाहन्छ ? कांग्रेस सरकारका साराका सारा स्किम त लिई नै सक्यो, अब त उदाहरण पनि नेहरू–गान्धी परिवारको दिन थालिएको जो छ ।(याग्निक दैनिक भास्करका ग्रुप एडिटर हुन्)दैनिक भास्कर डट कमबाट
Opinion
false
[ 0, 17292, 509, 1446, 17, 2087, 7, 85, 2087, 1029, 9391, 13700, 29, 2512, 15, 4003, 1597, 589, 452, 300, 6990, 13060, 6, 969, 77, 1210, 4040, 52, 43, 272, 5928, 26, 5575, 37, 20, 5, 274, 212, 2349, 6, 648, 29, 861, 8, 17119, 13, 5, 1613, 2404, 14, 9498, 567, 189, 2205, 9149, 2618, 272, 4483, 412, 12, 19, 26, 218, 9211, 20, 5, 274, 432, 9006, 6091, 3623, 7921, 5355, 45, 10, 6, 5572, 9, 9, 13358, 20118, 8, 599, 25, 490, 5, 212, 1176, 1457, 44, 18, 33, 14, 105, 16, 13, 121, 3907, 6, 648, 4811, 1936, 13, 121, 725, 522, 15, 3505, 9705, 5, 274, 485, 662, 14722, 12, 19, 29, 695, 72, 104, 5, 7314, 1373, 4040, 312, 272, 1162, 401, 5636, 372, 312, 8432, 9, 3901, 6, 313, 196, 18971, 91, 9740, 13, 5, 3748, 4321, 13194, 281, 11, 522, 3987, 8, 1347, 235, 1373, 4040, 5160, 685, 272, 770, 83, 336, 48, 27, 5, 522, 171, 1108, 6, 846, 3505, 25, 490, 5, 1288, 2040, 1449, 1347, 235, 2587, 4617, 272, 4174, 447, 9, 653, 19, 272, 793, 424, 8, 470, 1192, 5, 62, 2675, 86, 6961, 220, 45, 10, 14, 142, 7022, 245, 401, 51, 1956, 9, 4357, 8, 7502, 6, 196, 4697, 1304, 11960, 13518, 855, 5, 745, 2812, 1373, 4040, 7491, 272, 6, 1055, 67, 3316, 7, 469, 4693, 1579, 11, 243, 4500, 3166, 7, 1967, 49, 320, 6460, 27, 5, 274, 2144, 609, 86, 8438, 12, 12065, 82, 893, 447, 5, 6456, 3748, 4321, 13194, 281, 11, 405, 62, 1210, 4040, 6, 190, 6513, 8, 1074, 4680, 8, 90, 272, 770, 20, 300, 543, 2380, 806, 16602, 5307, 7347, 459, 11, 893, 6604, 62, 13831, 179, 2635, 678, 12, 19, 90, 20, 300, 543, 4697, 1983, 12, 12065, 6505, 679, 421, 14051, 382, 5, 274, 1184, 679, 121, 3187, 262, 1437, 748, 5333, 7303, 654, 15, 120, 5, 548, 323, 93, 322, 484, 15127, 537, 2709, 391, 6, 162, 17580, 40, 3464, 4291, 2659, 776, 15774, 926, 29, 1224, 1373, 4040, 26, 236, 7403, 129, 78, 5, 42, 562, 1095, 235, 971, 2872, 6049, 129, 272, 4174, 447, 5, 805, 8363, 129, 8, 142, 272, 14497, 5, 607, 1125, 1517, 607, 235, 272, 6, 4581, 8, 1185, 9368, 5, 258, 26, 1317, 8, 1308, 400, 37, 167, 2207, 42, 830, 17, 1111, 447, 7, 1062, 3619, 1325, 6, 7050, 6, 672, 235, 1343, 335, 1632, 20249, 30, 178, 5, 42, 8065, 3907, 168, 60, 1409, 1579, 37, 2412, 2814, 5, 10, 16972, 58, 42, 272, 179, 6, 1055, 882, 27, 5, 274, 253, 371, 196, 37, 893, 104, 5, 196, 2692, 223, 662, 8301, 2668, 3859, 350, 15881, 13, 121, 195, 75, 1587, 104, 5, 276, 223, 18018, 372, 312, 1184, 1983, 121, 1184, 2142, 121, 383, 432, 142, 1178, 1226, 12764, 5, 42, 312, 75, 612, 8579, 6, 469, 104, 5, 3748, 13194, 281, 11, 258, 102, 83, 4295, 100, 1788, 1556, 5869, 3920, 23, 8778, 1640, 312, 770, 272, 169, 770, 8421, 300, 21, 7404, 21839, 65, 83, 20, 5, 105, 1373, 4040, 6, 26, 15605, 335, 9, 10774, 44, 100, 317, 429, 536, 177, 2204, 335, 19404, 6, 1836, 756, 542, 121, 1536, 75, 15, 5641, 8, 1373, 4040, 9, 10774, 26, 8354, 1916, 5, 2889, 271, 391, 312, 4053, 7586, 7, 400, 1775, 8514, 392, 882, 1556, 5238, 159, 1024, 1653, 206, 942, 78, 5, 2366, 99, 15, 269, 534, 6469, 4220, 53, 2094, 15, 2963, 11, 15799, 1359, 5, 8561, 7477, 7, 6169, 7, 12427, 7, 10, 6900, 7, 1994, 6900, 7, 12359, 61, 2297, 519, 1853, 372, 9, 641, 6199, 15, 2963, 11, 15799, 1359, 5, 9316, 2094, 60, 11140, 13, 5, 466, 7523, 7, 543, 10002, 10510, 276, 1140, 472, 5, 543, 5784, 7, 5784, 17, 12907, 12, 2197, 2851, 7, 1655, 7, 13200, 7, 1346, 9, 2683, 2094, 60, 563, 15, 11140, 13, 5, 111, 10774, 6908, 499, 26, 129, 236, 948, 16, 13, 29, 505, 1210, 4040, 8, 499, 217, 129, 236, 5, 223, 8, 208, 89, 428, 497, 6809, 67, 12024, 121, 383, 60, 142, 21, 227, 271, 5396, 9969, 14, 1461, 869, 4675, 28, 649, 400, 3961, 235, 4946, 1390, 4021, 1146, 46, 71, 1556, 53, 728, 15, 8915, 123, 13, 5, 169, 2889, 6346, 391, 312, 648, 1662, 12711, 5, 607, 3459, 2715, 1770, 1062, 105, 906, 21, 121, 54, 18369, 516, 2715, 12, 846, 5575, 33, 382, 9, 4857, 329, 2659, 1024, 629, 46, 13880, 1324, 5, 2036, 9635, 666, 776, 16, 2659, 11, 16966, 1202, 1748, 763, 15362, 5, 169, 4109, 2715, 20786, 18, 1517, 1375, 4132, 6813, 423, 2381, 10247, 8849, 69, 196, 2422, 6552, 6, 335, 17, 672, 235, 3012, 5779, 13, 5, 21, 607, 3459, 5858, 8110, 71, 142, 245, 3426, 60, 386, 121, 4460, 1176, 196, 105, 5815, 121, 105, 7512, 14, 1608, 9, 14537, 14, 5575, 6, 19775, 233, 11475, 724, 196, 16736, 37, 21, 196, 15, 355, 37, 742, 5815, 121, 724, 2067, 4232, 12, 4232, 8778, 1640, 60, 3346, 37, 8467, 7, 169, 60, 1295, 15, 1321, 49, 86, 1257, 5945, 34, 3245, 56, 3230, 400, 13, 5, 1087, 459, 7052, 370, 489, 2081, 11231, 12, 5067, 4389, 3451, 18, 112, 52, 5541, 370, 2081, 11231, 2073, 216, 17, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,042
10,042
गत शनिबार राष्ट्रिय जनकंग्रेसको उद्घाटन गर्दै प्रधानमन्त्री ली खस्याङले चीनको आगामी वर्षको वृद्धि लक्ष्य ६.५ देखि ७ प्रतिशतमा रहने बताए, जुन यो दशककै न्यून हो । दुई वर्षअघि मात्र उनले सात प्रतिशत सबैभन्दा कम स्विकारयोग्य हुने बताएका थिए । उनी आफ्नै बचनमा अडिन सकेनन् । वास्तवमा उनी धेरै कुरामा प्रभावी रहन छाडे । जो व्यक्ति सारा विषयवस्तुको निर्णय लिइरहेको छ उनी हुन् राष्ट्रपति सी जिनपिङ । सी बिस्तारै देङ सियाओ पिङपछि पहिलो एकल–नेतृत्वको सत्तातिर बढिरहेका छन् । पछिल्लो दशकमा अभ्यास गरिएको ‘सामूहिक नेतृत्व’ कथाजस्तो बनेको छ र सीको व्यक्तित्वको राज्य–नियन्त्रित सञ्चार–माध्यममा खुबै प्रवर्तन गरिएको छ । सीले चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीभित्रको दुई ठूला पक्षबीचको युद्धविराम भत्काइदिएका छन् । उनका बुबा क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट हिरो थिए, जो उपप्रधानमन्त्रीसम्म भए । सीको केन्द्रीकृत र अधिनायकवादी शैलीले विशेषाधिकार प्राप्त नश्लको प्रतिनिधित्व गर्छ । ली खस्याङजस्ता लोकप्रियतावादीहरू समुद्रीकिनारका समृद्ध सहरभन्दा भित्री मूलत: गरिब क्षेत्रबाट आएका हुन् । यिनीहरू सम्पर्कको विशेषाधिकारभन्दा आफ्नै बुतामा प्रभावशाली भएका हुन् । र, यिनीहरू किसान, आप्रवासी कामदार तथा सहरी गरिबजस्ता कमजोर सामाजिक समूहका आवश्यकतासँग बढी सचेत छन् । धेरैजस्तो यस्ता नेता चिनियाँ युवा लिगबाट आएका हुन् । सन् १९८९ मा कम्युनिस्ट पार्टीलाई चुनौती दिने गरी भएको प्रदर्शनबाट आतंकित भएपछि, यी दुई पक्षले सावधानीपूर्वक सत्ता साझेदारी गरेका छन् र सार्वजनिक रूपमा एक–अर्कालाई आक्रमण गरेका छैनन् । तर, अहिले आएर सीले सञ्चार–माध्यममा चिनियाँ कम्युनिस्ट लिगको ‘मानसिकता’ माथि खुला आक्रमण गर्दै त्यो अनाक्रमण सम्झौता तोडेका छन् । यी दुई पक्षबीचको घर्षण यति धेरै बढ्नुमा चिनियाँ अर्थतन्त्र संकटतिर धकेलिनुले पनि हो । यो संकटलाई टार्न कुनै पक्षसँग पनि विश्वासिलो रणनीति छैन तर दुवै पक्ष अर्को पक्षको राजनीतिक शैलीले विषयवस्तु झन् जटिल बनाउँछ भन्ने ठान्छन् । वास्तवमा चीनको वृद्धिदर सात वर्षअघि नै धराशयी भएको थियो, तर अहिलेसम्म यो ऋणले धानेको लगानीले छोपिएको थियो । जब २००८ को आर्थिक संकटपछि विश्वका धेरैजसो देश गहिरो संकटमा धकेलिए, चिनियाँ सत्ताले कुल गार्हस्थ उत्पादनको ५० प्रतिशतसम्म पूर्वाधारमा लगानी गरेर कृत्रिम रूपमा वृद्धिदर कायम राख्यो । त्यसपछिका पाँच वर्षमा चीनले हरेक पाँच दिनमा एउटा गगनचुम्बी भवन बनायो । उसले यसबीचमा ३० नयाँ विमानस्थल, २५ सहरमा सब–वे प्रणाली, विश्वकै तीनवटा लामा पुल, १० हजार किलोमिटरभन्दा लामो तीव्र गतिको रेलवे लाइन र ४० हजार किलोमिटर ‘फ्रिवे’ हरू बनायो । हजारौँ, लाखौँ अग्ला आवासीय टावरहरू सबैजसो सहरमा निर्माण गरिए । तर, धेरै ‘फ्रिवे’ जस्तै यस्ता नयाँ टावर लगभग खाली छन् । यस्ता लगानीले तत्काल रोजगारी सिर्जना त गर्छन् तर धेरै वर्षसम्म लगानीको प्रतिफल दिन्न । यी सबै लगानी कुल गार्हस्थ उत्पादनको आँकडामा गणना गरिएको छ, तर आधाजति वा त्यसभन्दा पनि बढी खराब ऋण हो, जुन फिर्ता हुनेछैन । त्यसमध्ये आधा मात्र पनि खराब ऋण छ भने बितेका पाँच वर्षमा चीनको कुल गार्हस्थ उत्पादनको वृद्धिदर करिब दुई प्रतिशतवरिपरि हुन्छ, ७–८ प्रतिशत होइन । धेरैभन्दा धेरै पैसा छापेर यो संकटलाई केही समय त छोप्न सकिन्छ । तर, यसले चीनको मुद्रा, युआनलाई दबाब दिइरहेको छ, जुन अहिले १५–२० प्रतिशतले अधिमूल्यन भएको छ । अवमूल्यनले चीनको निर्यातलाई अस्थायी रूपमा बढाउन त सक्छ तर यसले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार युद्ध निम्त्याउन पनि सक्छ, जसले सबैको अर्थतन्त्रलाई तलतिर झार्नेछ । राष्ट्रपति सीसँग यो संकट समाधान गर्न आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीभन्दा उत्तम रणनीति भएको कुनै प्रमाण छैन, तर आँधी निश्चित रूपमा आइपुग्न आँटेको छ र उनी त्यसको सामना गर्ने तयारी गरिरहेका छन् । सीको दृष्टिकोणमा, त्यसका लागि सम्पूर्ण शक्ति हातमा लिनुपर्छ र व्यक्तित्वको भरपूर प्रवर्तन गर्नुपर्छ, जुन माओ त्से तुङको निधनपछि देखिएको छैन । सी निश्चय पनि माओजस्तै अहंकारवादी त होइनन्, तर नजिकिँदो आँधीबाट जहाजलाई जोगाउन सम्पूर्ण नियन्त्रण आवश्यक पर्नेछ भन्नेमा उनी प्रस्ट देखिन्छन् ।(क्यानेडेली स्वतन्त्र पत्रकार तथा स्तम्भकार डाएर सैन्य इतिहासकार हुन्) जापान टाइम्सबाट
Opinion
false
[ 0, 338, 1067, 111, 6530, 141, 10522, 6, 1416, 71, 156, 10, 281, 2212, 3544, 11, 486, 6, 642, 619, 776, 706, 232, 5494, 153, 301, 235, 8, 791, 197, 7, 253, 21, 1310, 96, 3634, 20, 5, 89, 1942, 90, 58, 603, 235, 282, 216, 7993, 5528, 40, 545, 66, 5, 126, 509, 9804, 8, 8595, 483, 4964, 5, 3469, 126, 85, 1495, 854, 34, 1574, 9768, 5, 400, 530, 4232, 5489, 6, 227, 10041, 13, 126, 112, 426, 1739, 19151, 5, 1739, 4484, 3299, 442, 10, 5035, 892, 10, 9669, 135, 113, 2495, 86, 297, 6633, 1690, 6, 1756, 523, 14713, 27, 5, 532, 1310, 8, 1563, 51, 62, 10944, 2042, 44, 541, 45, 721, 1093, 385, 13, 9, 1739, 6, 2867, 6, 343, 86, 708, 9591, 225, 1171, 86, 18310, 8, 7022, 69, 550, 15394, 51, 13, 5, 1739, 11, 1169, 1515, 7293, 6, 89, 991, 15717, 6, 7316, 6448, 6316, 12, 27, 5, 539, 2929, 3827, 1515, 7759, 1677, 400, 6690, 116, 99, 5, 1739, 6, 18215, 9, 9121, 34, 3215, 11, 302, 6488, 193, 16965, 6, 1957, 578, 5, 10, 281, 2212, 3544, 1110, 8395, 884, 49, 7434, 44, 3210, 18, 12, 2967, 1431, 168, 4121, 975, 5325, 3267, 3005, 254, 112, 5, 3510, 987, 6, 302, 6488, 168, 509, 1268, 3749, 6804, 73, 112, 5, 9, 7, 3510, 1725, 7, 6533, 2015, 22, 6674, 3267, 1110, 1239, 243, 5665, 857, 63, 118, 2769, 27, 5, 85, 1093, 515, 244, 1169, 391, 1101, 17, 254, 112, 5, 154, 9454, 43, 1515, 201, 14, 1711, 189, 57, 16, 911, 17, 9005, 225, 407, 7, 208, 89, 4288, 11356, 2618, 1756, 3597, 48, 27, 9, 176, 100, 19404, 14, 1510, 48, 1017, 5, 274, 114, 1440, 1739, 11, 1171, 86, 18310, 8, 1169, 1515, 1101, 6, 62, 1296, 7103, 138, 45, 633, 1375, 1510, 71, 115, 9136, 13223, 560, 9360, 12, 27, 5, 208, 89, 15717, 6, 20366, 943, 85, 6837, 8, 1169, 2574, 2665, 523, 16562, 864, 11, 15, 20, 5, 21, 2665, 14, 14164, 75, 1012, 63, 15, 468, 3503, 3283, 104, 47, 390, 1012, 258, 4139, 214, 3215, 11, 5489, 2896, 4441, 3909, 53, 16023, 5, 3469, 486, 6, 10024, 603, 1942, 37, 4495, 33, 367, 4427, 16, 1449, 47, 1191, 21, 950, 11, 1444, 30, 6, 396, 11, 9640, 593, 38, 5, 745, 7096, 10, 6, 171, 2665, 135, 2373, 4544, 207, 4764, 2665, 8, 16562, 474, 7, 1169, 1756, 11, 691, 20410, 8899, 555, 8982, 980, 8, 396, 109, 9119, 100, 10024, 659, 14186, 5, 543, 12, 311, 1125, 3188, 317, 311, 1161, 102, 6292, 3572, 2541, 34, 800, 4908, 5, 1062, 16664, 607, 94, 1792, 7, 464, 5580, 2837, 86, 1903, 901, 7, 237, 96, 5423, 1425, 909, 7, 217, 93, 1136, 168, 402, 3408, 1582, 6, 13932, 2835, 9, 1095, 93, 1136, 62, 15583, 1903, 45, 10, 49, 4908, 5, 10106, 7, 10534, 7957, 7167, 6296, 49, 9966, 5580, 101, 2468, 5, 274, 85, 62, 15583, 1903, 45, 487, 515, 94, 6296, 1685, 3161, 27, 5, 515, 396, 11, 1178, 2418, 1094, 60, 890, 47, 85, 2388, 7202, 6376, 56, 450, 5, 208, 82, 396, 691, 20410, 8899, 17729, 8, 3440, 51, 379, 47, 1402, 5463, 50, 14564, 15, 118, 3718, 950, 649, 253, 1226, 14539, 5, 9593, 1402, 90, 15, 3718, 950, 13, 29, 6852, 12, 311, 1125, 486, 6, 691, 20410, 8899, 10024, 499, 89, 235, 181, 18, 91, 3902, 1738, 301, 9858, 235, 386, 5, 85, 168, 85, 549, 11536, 18, 21, 2665, 14, 72, 137, 60, 16179, 363, 5, 274, 438, 486, 6, 3165, 7, 18683, 14, 2094, 10218, 379, 253, 114, 299, 9113, 4004, 7347, 12625, 23, 16, 13, 5, 18801, 11, 486, 6, 2881, 14, 3750, 100, 1552, 60, 542, 47, 438, 316, 783, 896, 18496, 15, 7688, 671, 1410, 2574, 14, 1006, 523, 5397, 461, 178, 5, 426, 1739, 63, 21, 2665, 925, 24, 369, 10974, 168, 3886, 3283, 16, 75, 1660, 2424, 47, 7935, 1394, 100, 15204, 7630, 30, 6, 13, 9, 126, 467, 3297, 25, 478, 882, 27, 5, 1739, 6, 3088, 8, 7, 2161, 19, 629, 498, 2581, 12764, 9, 2867, 6, 1669, 5874, 550, 15394, 1192, 7, 253, 9548, 10, 5693, 30, 60, 6705, 6, 1503, 135, 631, 104, 5, 1739, 10111, 15, 9548, 1597, 16219, 884, 60, 4931, 7, 47, 1465, 14766, 7935, 17, 2206, 14, 4189, 629, 1053, 287, 5889, 53, 8, 126, 4295, 5003, 5, 1087, 11575, 2480, 2356, 999, 482, 22, 5797, 12, 18, 1241, 1356, 3723, 12823, 112, 52, 1398, 8544, 17, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,043
10,043
कांग्रेसको कुम्भमेलाले भृकुटी मण्डपदेखि सानेपासम्म उडाएको धुलो अझै भुइँमा झरिसकेको छैन । केन्द्रीय सदस्यका लागि भएका निर्वाचनको मतगणना जारी छ । सभापतिमा शेरबहादुर देउवा निर्वाचित भएका छन् र उनका प्रतिद्वन्द्वी मानिएका रामचन्द्र पौडेल निराश हुने गरी पराजित भएका छन् । खुमबहादुर खड्का, चिरञ्जीवी वाग्लेहरू लाम लागेर देउवाको जयजयकार गरिरहेका छन् । तर, कांग्रेसको आन्तरिक राजनीतिसहित देशको राजनीतिक चर्चा बजारलाई तरंगित पारिरहेकोचाहिँ युवा नेता गगन थापाको महामन्त्री पदमा उठेर भएको पराजय र उनले ल्याएको मतले हो । यो आलेख गगनको उम्मेदवारी र त्यसको परिणामका कार्यकारण सम्बन्धको लेखाजोखा गर्न केन्द्रित हुनेछ । अरूको जितहार त्यति चर्चा गर्नलायक पनि त छैन । कांग्रेसको पछिल्लो राजनीतिक घटनाक्रमले रामचन्द्र पौडेललाई संस्थापन पक्षको निमित्त नायक मात्र बनाएको थियो । वास्तवमा उनी फस्ट म्यान बन्नका लागि न संस्थापनद्वारा स्वीकार गरिएका व्यक्तित्व थिए, न त उनको आफ्नै कुनै प्रभावकारी टिम र समूह नै थियो । यसलाई कसरी पनि पुष्टि गरिन्छ भने सुशील कोइरालापछि संस्थापन भनिने समूहका नेताको बैठक धेरैजसो शशांक कोइरालाका घरमा र एउटा बैठक रामशरणकहाँ आयोजित भएको थियो । रामचन्द्र आफैँ धाएर उनीहरूकहाँ गए । सबैलाई आफूकहाँ आउनसक्ने नै बनाएनन् । त्यसमाथि कृष्णप्रसाद सिटौलाले रामचन्द्रको नेतृत्व मान्न ठाडै अस्वीकार गरिसकेपछि उनको सम्भावना यसै पनि सकिएको थियो । उनको जित भनेको शेरबहादुरलाई पहिलोपटकमै जित्न नदिनुमा सीमित भयो । यससँगै उनको राजनीतिक भविष्य ओरालो लाग्ने देखिँदै छ । शशांकले महामन्त्रीका रूपमा आफैँ संस्थापनको नेतृत्व गर्न र प्रकाशमान आदिलाई विश्वासमा लिन सकेनन् भनेचाहिँ केही समय रामचन्द्र पौडेलले ४० प्रतिशतको रक्षाको ठेक्कापट्टा पाउनेचाहिँ छन् । यता देउवा र शशांकको जितलाई पनि कुनै उल्लेख्य नयाँ र उदेकलाग्दो घटना मान्नुपर्ने छैन । देउवाको जित कांग्रेसमा कम्तीमा २० वर्षदेखि गिरिजाप्रसाद कोइराला र पछि सुशीलको नेतृत्वका वेला जम्मा भएको असन्तोषको विस्फोट नै थियो । यसअघि चिरञ्जीवी वाग्ले, स्वयं देउवा, भीमबहादुर तामाङहरूले कांग्रेसमा खोजेको विकल्प, कांग्रेस संस्थागत नभएर सीमान्तमा धकेलिएका कांग्रेसीहरू सबैले चाहेको परिवर्तनको अभिव्यक्ति पनि थियो । यसैले यिनको जितले कुनै तरंग ल्याउने कुरा भएन । शशांकको जित कांग्रेसमा बिपीको ‘लिगेसी’को अभिव्यक्ति हो, शशांकलाई भन्दा बिपीलाई सम्मान गरेर दिइएको मत । त्यसैले पनि अहिलेको कांग्रेसी महाधिवेशनमा चर्चा गर्नलायक र गरिनुपर्ने पक्ष गगन थापाको उम्मेदवारी, उनले ल्याएको मत र पराजयले गरेको संकेत नै हो । गगन थापा कांग्रेसको अहिलेको राजनीतिक नेतृत्व वृत्तमा अपेक्षाकृत कान्छा हुन् उमेरले । चालीसवरपरका युवाले कांग्रेसजस्तो पुरानो र परम्परागत ढंगले चल्ने पार्टीमा नेतृत्वमा दाबी गर्नु र लोकप्रिय मतका आधारमा त्यसलाई चुनौती दिनु सामान्य कुरा होइन । गगन पछिल्लो समय युवा पंक्तिमा मात्र होइन, सबै उमेर समूहका नागरिकले केही आशा गरेर हेरिएका नेता पनि हुन्, गैरकांग्रेस वृत्तमा पनि । उनले महाधिवेशनअघि प्रदीप पौडेल र गुरु घिमिरेसँग मिलेर कांग्रेसलाई कता लैजाने भन्नेबारे केही आफ्ना वैचारिक पक्ष पनि अगाडि सारेका थिए, जसले खडेरीमा शीतजस्तो केही आशा जगाउँथ्यो । गगनले यसपालि उम्मेदवारी दिएर एउटा बोल्ड र जोखिमपूर्ण निर्णय गरेका थिए । देउवालाई सभापति बन्न २० वर्ष प्रतिस्पर्धा, एकपटक पार्टी विभाजन र पुन: एकता, तीनपटकको प्रधानमन्त्रीत्वले आर्जन गरेको गुट संरक्षणको शक्ति, पार्टी एकीकरण र त्यसपछि भएको महाधिवेशनपछि पनि पार्टीमा ६० र ४० को भागबन्डामार्फत कार्यकर्ताको संरक्षण, लामो समय सत्तामा रहेर गरिएको धनार्जन र राणापरिवारसँग वैवाहिक सम्बन्ध गाँसिएपछि आर्जित काठमाडौंको उच्च तहको बुर्जुवा वर्ग र परम्परागत तथा नवइलाइटहरूको साथ भरोसाले सहयोग गरेको थियो । गगनसँग यीमध्ये काठमाडांैको खानदानी वर्ग र नवधनाढ्यहरू तथा युवा तथा अपेक्षकृत स्वतन्त्र चिन्तन राख्ने कांग्रेस, गैरकांग्रेसको सहानुभूति त थियो तर उनीसँग पार्टीमा आफ्नो गुट बनाउन र त्यसलाई संरक्षण गर्न आवश्यक पर्ने खास कुरा थिएनन् । एक त उमेर र अनुभव या संगतले अझै गुट निर्माण गर्न योग्य नबनिसकेका गगनसँग पार्टीको संसदीय समिति या पदाधिकारी बैठकमा भाग लिने ढोका खुलेको थिएन । संसदीय समितिमा हुनेले या पदाधिकारी हुनेले सत्तासँग मोलतोल गरेर आफ्ना निकटस्थहरूलाई निर्वाचनमा टिकट दिलाउन, कसैलाई मन्त्री बनाउन या नबनाउन दबाब दिन सक्छ । यस्तो शक्ति पार्टीको नेतृत्वका लागि अनिवार्य पक्ष हो । दोस्रो, माथिल्लो तहको शक्ति अभ्यास गर्ने गरी उनले कुनै मन्त्रालयको पद हासिल गरिसकेका थिएनन् । यस्तो अवस्थामा आफूभन्दा कमजोर या आफूसरहका या आफ्नो नेतृत्व स्वीकार गर्नेहरूको टिम जम्मा गरेर गुट बनाउन सकिन्न । गगन पराजित हुनुको यो एउटा प्रमुख कारण हो । नेपालमा राजनीतिक दलहरूको संगठन र संरचना पश्चिमा देशहरूको जस्तो खुला र खुकुलो छैन । लामो समय आन्दोलनका क्रममा स्थापित नेता र कार्यकर्ताहरूले पार्टी बनेको, त्यस्तो नेताहरूले जेल बसेर, प्रवासी या भूमिगत काम गरेर संगठन र प्रभाव विस्तार गरेर पार्टी बनाइएकाले नेता–कार्यकर्ताबीचको सम्बन्ध केवल संगठित सदस्यलाई दिइएको अधिकारले मात्रै समान बनाउँदैन । गगनले आफू सिटौलाको टिमबाट महामन्त्रीमा उठिसकेपछि दिएको एउटा अन्तर्वार्तामा सिटौलालाई ‘दाइ’ भनेको देखिन्छ । महामन्त्रीको पदमा उम्मेदवार भइसकेपछि ऊ पार्टीको प्रमुख नेतृत्वको दाबी गर्ने सदस्य हो । तर, उसले सभापतिको उम्मेदवारलाई दाइ भनेर सम्बोधन गरिसकेपछि त्यहाँ समान हैसियतको सम्बन्ध छैन भन्ने प्रस्ट हुन्छ । दाइ भनिएपछि स्वत: आफूलाई भाइ भनेर स्वीकार गरियो । यसरी आफू सिनियर र जुनियरको सीमारेखा कोरिने एउटा संस्कृतिमा हुर्किसकेपछि त्यसले निर्माण गर्ने मनोविज्ञानबाट पार्टी सदस्यमा स्वत: ऊ मभन्दा पुरानो, सिनियर, महामन्त्री भइसकेको, पहिले नै मन्त्री भएको, मलाई टिकट दिने काममा सहयोग गरेको, मलाई अवसर दिएको या ऊ मभन्दा कान्छो, पार्टीमा पछि लागेको, जेल नपरेको, संघर्ष नगरेको, मन्त्री नबनेको, सांसद भइनसकेको, बाबु कुनै ठूलो पदमा नरहेको, सम्पत्ति कम भएको आदि आदि भनेर एउटा सीमा या खाडल निर्माण हुन्छ । यही खाडलले गगनलाई पनि माथि उठ्न दिएन । यसरी अरूको भाइ भएको स्वीकार गरिसकेपछि सिटौला या शशांक या शेखर या रामशरण या रामचन्द्रहरूले मात्र होइन, गगनको लोकप्रियताबाट अलि आत्तिएका र उनीभन्दा पहिले नेविसंघमा काम गरेका चन्द्र भण्डारी, बालकृष्ण खाण, एनपी सावद, हृदयराम जस्ताले पनि गगनलाई नेता मान्न, उनलाई महामन्त्री बनाएर आफूभन्दा माथि राख्न चाहेनन्, रुचाएनन् या योग्य नै देखेनन् । उनीसँग एउटै विचारधारात्मक लबिङमा लागेका प्रदीप पौडेल र गुरु घिमिरे पनि गगनलाई प्रत्यक्ष सहयोग गर्न होइन, रामचन्द्रको प्यानलमा नै बसेर निर्वाचन लड्न गए । अर्थात् गगनलाई सहयोग गर्दा आफ्नो भविष्य सुरक्षित हुने देखेनन् । कृष्ण सिटौलाको काँध चढेर उठ्न खोजेका थिए गगन या गगनको काँध चढेर उठ्न खोजेका थिए सिटौला या दुवैको यो साझा स्वार्थ थियो ? गगनले जुन मत प्राप्त गरे, त्यो सिटौलाको भन्दा साढे दुई सयले बढी छ । अर्थात् गगन देशभरका कांग्रेसजनबीच अहिले पनि लोकप्रिय रहेछन् । हार पछि पनि उनले यो जित भने हासिल गरेका छन् । अहिलेसम्म नेपाली राजनीतिमा देखिएको संस्कार के हो भने कुनै दलमा प्रतिपक्षी ध्रुवमा बसेर संस्थापनले सम्हाल्न या संरक्षण गर्न नसकेको पंक्तिलाई आस्वस्त नपारुन्जेल पार्टीमा शक्ति आर्जन गरिन्न । कांग्रेसमा देउवाको जितका पछि ३६ से कांग्रेस, कृष्णप्रसाद भट्टराई, गणेशमानदेखिका अपमान र तिरस्कारका व्यथाको संग्रह छ । यसअघि नरहरि आचार्यले गरेको प्रयास किन असफल भएको थियो भने उनी संस्थापनभित्रैका एक असन्तुष्ट बौद्धिक मात्र थिए, गगन असफल किन भए भने उनी पनि हिजोसम्म संस्थापन पक्षमा नै थिए, अब पनि अलग समूहको अभ्यास गर्ने हैसियतमा छैनन् । तर, गगनका लागि यो निर्वाचनमा उनले गरेको निर्णय एउटा शक्ति बन्ने सम्भावना पनि छ । उनी कांग्रेसका सनातन युवाहरू, जो कुनै नै कुनै दाइको दौराको फेर नसमाती आफ्नो भविष्य सुरक्षित देख्न सक्दैनन्, भन्दा फरक अहिले नै देखिएका छन् । कांग्रेसमा अब बिस्तारै नेताविशेषको चाकडी नगरी कांग्रेसका लागि राजनीति गर्ने अपेक्षाकृत स्वतन्त्र छविका कार्यकर्ताको प्रवेश हुँदै छ । ठेक्कापट्टा, व्यापार व्यवसाय र राजनीतिक व्यसनबाट पैसा कमाएको या त्यस्तो पेसाको संरक्षणका लागि पार्टीमा सक्रिय भएको पंक्तिबाहेक नयाँ पुस्ता जो कांग्रेसमा देखिँदै छ, त्यसलाई संगठित गर्न सक्दा कांग्रेसमा नेतृत्व परिवर्तन तलबाट पनि गर्न सकिन्छ भन्ने विश्वास निर्माण हुन सक्छ । तर, त्यसका लागि पहिले गगनले आफूलाई, आफ्नो संस्कार संस्कृतिलाई जनमुखी र सिद्धान्तमुखी बनाउन या त्यस्तो छवि निर्माण गर्न आवश्यक हुनेछ । गगनले हारे र उनले केही जिते पनि । उनको हारकै कारण नेपालमा परम्परागत पार्टीहरूमा युवाको स्पेस छैन भनेर निष्कर्ष निकाल्ने वेलाचाहिँ भएको छैन ।
Opinion
false
[ 0, 3420, 12404, 4884, 1154, 20050, 10, 8667, 131, 132, 17814, 116, 14034, 6, 5685, 544, 10303, 8, 9415, 4615, 104, 5, 565, 240, 12, 19, 73, 4241, 6817, 355, 13, 5, 1092, 8, 2736, 1776, 886, 73, 27, 9, 539, 10974, 9661, 3604, 1555, 6681, 40, 57, 1208, 73, 27, 5, 20598, 11451, 16676, 7115, 49, 5979, 3298, 1776, 6, 2158, 9145, 12, 18, 882, 27, 5, 274, 3420, 1099, 921, 354, 817, 214, 913, 443, 14, 10545, 225, 18291, 6, 4611, 391, 244, 6292, 4413, 6568, 1170, 8715, 16, 6794, 9, 58, 1314, 674, 11, 20, 5, 21, 14883, 6292, 6, 3569, 9, 467, 1658, 12, 210, 8392, 463, 6, 16607, 24, 1936, 447, 5, 974, 6, 1106, 2849, 1047, 913, 24, 9887, 44, 15, 60, 104, 5, 3420, 532, 214, 10457, 11, 3604, 1555, 14, 11255, 4139, 3980, 3412, 90, 856, 38, 5, 3469, 126, 8000, 5669, 756, 12, 19, 10, 23, 11255, 215, 1697, 1142, 2867, 1677, 10, 23, 60, 145, 509, 75, 1568, 905, 9, 388, 37, 38, 5, 432, 497, 15, 2796, 490, 29, 4310, 1769, 135, 11255, 3356, 5665, 7658, 613, 4544, 10, 15210, 1769, 12, 553, 9, 102, 613, 14334, 6274, 1152, 16, 38, 5, 3604, 3173, 1281, 1356, 1115, 6274, 1533, 5, 1637, 592, 6274, 865, 3751, 37, 2489, 1930, 5, 7314, 5369, 7734, 11, 3604, 6, 541, 4201, 14067, 69, 4782, 11555, 145, 809, 563, 15, 2854, 38, 5, 145, 1106, 639, 2736, 14, 3253, 191, 3265, 15895, 8, 2197, 163, 5, 42, 241, 145, 214, 2753, 9703, 770, 153, 2846, 13, 5, 10, 15210, 11, 6568, 12, 100, 3173, 11255, 6, 541, 24, 9, 9821, 378, 14, 468, 8, 423, 4964, 29, 4611, 72, 137, 3604, 2070, 1095, 235, 6, 2103, 6, 19187, 537, 4611, 27, 5, 1831, 1776, 9, 10, 15210, 6, 1106, 14, 15, 75, 4511, 94, 9, 21839, 65, 573, 4201, 1272, 104, 5, 1776, 6, 1106, 724, 8, 2031, 323, 1537, 8647, 1769, 9, 186, 4310, 6, 541, 12, 5613, 948, 16, 148, 4426, 13232, 6, 7059, 37, 38, 5, 870, 16676, 7115, 7, 2692, 1776, 7, 9657, 1477, 262, 724, 8, 3317, 1836, 7, 724, 2763, 2154, 964, 2051, 8, 16562, 2331, 724, 6476, 1641, 4444, 7352, 3331, 15, 38, 5, 6314, 4752, 1106, 11, 75, 10545, 1427, 83, 1452, 5, 10, 15210, 6, 1106, 724, 8, 10564, 6, 62, 666, 4635, 398, 45, 6, 3331, 649, 10, 15210, 14, 158, 10564, 14, 567, 109, 1283, 674, 5, 383, 15, 2135, 724, 34, 12198, 913, 24, 9887, 44, 9, 11641, 1012, 6292, 4413, 3569, 7, 58, 1314, 674, 9, 6794, 11, 28, 2632, 37, 20, 5, 6292, 772, 3420, 2135, 214, 541, 6017, 8, 14872, 6492, 112, 936, 11, 5, 3578, 34, 68, 181, 18, 131, 18, 12, 391, 11, 724, 1093, 1078, 9, 2240, 2758, 3149, 5805, 1671, 1157, 160, 9, 2275, 674, 12, 393, 1050, 1711, 1068, 485, 83, 386, 5, 6292, 532, 137, 391, 8993, 8, 90, 1074, 82, 936, 5665, 5563, 72, 1445, 109, 2847, 1376, 244, 15, 6760, 1826, 16855, 6017, 8, 15, 5, 58, 2656, 3039, 3972, 1555, 9, 1965, 2800, 63, 1543, 11127, 4811, 3848, 6847, 72, 369, 8502, 1012, 15, 320, 2336, 30, 12, 1677, 671, 12156, 8, 9448, 1093, 72, 1445, 2626, 15802, 5, 6292, 11, 5107, 3569, 1322, 102, 18138, 9, 13077, 227, 48, 66, 5, 1776, 14, 1092, 756, 323, 80, 1653, 7, 2889, 201, 2295, 9, 4135, 850, 7, 173, 3913, 6, 156, 1690, 11, 4054, 28, 3838, 723, 6, 498, 7, 201, 2568, 9, 543, 16, 2656, 135, 15, 5805, 1347, 9, 1095, 10, 6, 18773, 748, 2180, 6, 723, 7, 402, 137, 6294, 1894, 51, 1275, 33, 6929, 9, 1466, 10500, 63, 7391, 463, 14641, 135, 326, 11201, 1155, 375, 1109, 20986, 767, 9, 2240, 22, 1981, 435, 12095, 180, 246, 8628, 11, 202, 28, 38, 5, 6292, 63, 208, 562, 20477, 6, 837, 14686, 767, 9, 1981, 2404, 33, 2359, 744, 49, 22, 391, 22, 148, 17300, 3192, 999, 4873, 810, 724, 7, 1826, 16855, 6, 16939, 60, 38, 47, 8549, 5805, 54, 3838, 285, 9, 1050, 723, 24, 287, 177, 1812, 83, 3931, 5, 26, 60, 936, 9, 841, 526, 14261, 11, 544, 3838, 101, 24, 3830, 6719, 4740, 6292, 63, 1043, 1717, 250, 526, 1648, 1266, 448, 705, 2743, 3967, 924, 5, 1717, 3709, 40, 11, 526, 1648, 40, 11, 1756, 63, 10, 10501, 84, 65, 59, 109, 369, 3035, 4360, 410, 1289, 2615, 6351, 7, 2461, 248, 285, 526, 6719, 785, 2094, 56, 542, 5, 223, 498, 1043, 541, 12, 19, 1867, 1012, 20, 5, 308, 7, 2724, 1109, 498, 1563, 25, 57, 58, 75, 2960, 908, 1305, 3609, 3931, 5, 223, 313, 592, 168, 1239, 526, 592, 9685, 12, 526, 54, 541, 1697, 25, 180, 905, 948, 109, 3838, 285, 6233, 5, 6292, 1208, 10328, 21, 102, 110, 95, 20, 5, 211, 214, 3801, 6, 1546, 9, 940, 9501, 7306, 6, 401, 1375, 9, 16521, 104, 5, 402, 137, 6176, 268, 686, 244, 9, 16464, 11, 201, 385, 7, 1028, 6665, 1549, 1399, 7, 5293, 526, 8390, 46, 109, 1546, 9, 854, 782, 109, 201, 8280, 11, 19519, 2518, 463, 1939, 3734, 240, 14, 1283, 365, 11, 295, 1745, 4678, 23, 5, 6292, 11, 592, 7734, 6, 905, 17, 6568, 8, 2932, 10241, 245, 102, 3958, 8, 7734, 14, 5838, 818, 45, 639, 589, 5, 6568, 6, 1170, 986, 9891, 1517, 1043, 110, 1861, 1157, 25, 240, 20, 5, 274, 1062, 1092, 6, 986, 14, 5214, 185, 1149, 11555, 621, 1745, 5377, 6, 463, 104, 53, 4295, 78, 5, 5214, 6830, 135, 17093, 1035, 1772, 185, 1697, 1400, 5, 564, 592, 3588, 9, 11361, 6, 964, 8005, 18784, 297, 102, 1010, 8, 7672, 10241, 1938, 101, 25, 8934, 17, 201, 8372, 17093, 1517, 74, 168, 1078, 7, 3588, 7, 6568, 942, 7, 466, 37, 248, 16, 7, 377, 2615, 189, 1713, 202, 28, 7, 377, 714, 245, 526, 1517, 74, 168, 12030, 7, 5805, 186, 288, 7, 1549, 5579, 7, 1896, 3104, 7, 248, 6719, 30, 6, 7, 985, 1841, 23, 3144, 7, 1929, 75, 218, 1170, 3515, 7, 1413, 216, 16, 378, 378, 185, 102, 964, 526, 12552, 101, 78, 5, 430, 12552, 11, 6292, 14, 15, 633, 6592, 425, 23, 5, 564, 974, 6, 1772, 16, 1697, 11555, 7734, 526, 10, 15210, 526, 9260, 526, 14334, 526, 3604, 262, 90, 1074, 6292, 6, 8395, 17, 2036, 18854, 12, 9, 126, 168, 466, 9517, 8, 46, 48, 1755, 10449, 4956, 2795, 480, 7, 14742, 1126, 181, 270, 7, 4476, 1130, 519, 11, 15, 6292, 14, 244, 4201, 7, 389, 6568, 879, 592, 168, 633, 742, 2878, 1930, 7, 15407, 1930, 526, 3830, 37, 4416, 1930, 5, 8549, 1148, 11785, 4208, 14922, 10510, 1489, 3972, 1555, 9, 1965, 2800, 15, 6292, 14, 1186, 202, 24, 1074, 3604, 6, 11252, 8, 37, 1399, 228, 8238, 1533, 5, 971, 6292, 14, 202, 150, 54, 2753, 1326, 40, 4416, 1930, 5, 798, 7734, 6, 183, 8925, 3696, 18, 6592, 8522, 66, 6292, 526, 6292, 6, 183, 8925, 3696, 18, 6592, 8522, 66, 7734, 526, 390, 6, 21, 1163, 2784, 38, 121, 6292, 11, 253, 674, 193, 6604, 115, 7734, 6, 158, 2375, 89, 140, 11, 118, 13, 5, 971, 6292, 2812, 12, 724, 1085, 428, 114, 15, 2275, 4108, 5, 2711, 186, 15, 58, 21, 1106, 29, 1305, 48, 27, 5, 1191, 39, 2030, 631, 1813, 105, 20, 29, 75, 596, 8, 4778, 5835, 8, 1399, 11255, 11, 9900, 526, 723, 24, 1411, 8993, 14, 326, 3685, 1918, 6364, 18, 14258, 5805, 498, 4054, 3175, 23, 5, 724, 8, 1776, 6, 1106, 12, 186, 3946, 1276, 724, 7, 5369, 1800, 7, 9729, 132, 12, 5991, 9, 1302, 7313, 12, 15535, 6, 3507, 13, 5, 870, 20342, 4863, 28, 654, 350, 2592, 16, 38, 29, 126, 11255, 3141, 12, 26, 6816, 4449, 90, 1677, 6292, 2592, 350, 99, 29, 126, 15, 1941, 116, 11255, 1216, 37, 1677, 169, 15, 2134, 388, 6, 1563, 25, 9698, 1017, 5, 274, 6292, 12, 19, 21, 1289, 58, 28, 227, 102, 498, 1014, 809, 15, 13, 5, 126, 2633, 6700, 6383, 7, 400, 75, 37, 75, 5214, 6, 15734, 6, 8658, 5604, 8, 667, 54, 2753, 1326, 1760, 6348, 7, 158, 611, 114, 37, 2439, 27, 5, 724, 8, 169, 4484, 244, 9100, 6, 20546, 1757, 2633, 19, 921, 25, 14872, 999, 6359, 12, 2180, 6, 587, 309, 13, 5, 19187, 7, 783, 1097, 9, 214, 3692, 1341, 17, 549, 6204, 526, 1028, 5053, 6, 10467, 19, 5805, 1228, 16, 8993, 2193, 94, 2911, 400, 724, 8, 153, 2846, 379, 1050, 3734, 24, 10, 9011, 724, 8, 541, 470, 1006, 17, 15, 24, 363, 53, 468, 101, 67, 542, 5, 274, 2161, 19, 466, 6292, 11, 1035, 7, 54, 1813, 1010, 14, 17097, 9, 1679, 4163, 285, 526, 1028, 6359, 101, 24, 287, 447, 5, 6292, 11, 7187, 9, 58, 72, 4655, 15, 5, 145, 2711, 96, 95, 211, 2240, 7026, 8, 391, 6, 10075, 104, 185, 4405, 6556, 5613, 4611, 16, 104, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,044
10,044
तासभन्दा टेबल–टेनिस खेल्न रुचाउने प्रम ओलीले चीनमा कस्तो ‘पिङ्पङ्’ खेल्नेछन् भन्नेबाटै कपर्दी रुपी भारतले गरिरहेको नियन्त्रित नाकाबन्दीको परिणाम निर्धारित हुनेछ। कूटनीतिमा मुखले भन्दा व्यवहारबाट जवाफ फर्काइन्छ भन्ने कुरा फेरि एकपटक भारतको व्यवहारबाट पुष्टि भएको छ। भारतको राजकीय भ्रमणबाट दुई मुलुकबीच व्याप्त असमझ्दारी समाप्त भएको भन्ने प्रधानमन्त्री केपी ओलीको दाबी फर्किएर मयलपोस फुकाल्न नपाउँदै संशयको घेरामा परिसकेको छ। वीरगञ्ज नाका नखुलेसम्म भ्रमणमा नजाने ओलीको अडान सम्बोधन गर्न भारतले जस्तो तदारुकता देखायो, उनको स्वदेश फिर्तीपछि द्विपक्षीय सम्बन्धलाई पूर्ववत् बनाउनेतिर ऊ गम्भीर देखिएन। यसै साता मात्र नेपाललाई दिंदै आएको अनुदान रकममा ४० प्रतिशतले कटौती गरेर दिल्ली ओली सरकारप्रति सन्तुष्ट छैन भन्ने सन्देश दिएको छ। बाङ्लादेश र भूटानलाई दिइँदै आएको अनुदानमा समेत कटौती गरिएको भएतापनि द्विदेशीय सम्बन्ध असहज भएका वेलाको सहयोग कटौती गरिनु भारतको नेपालप्रति अझै पनि केही ‘रिजर्भेसन’ छन् भन्ने कुराको कूटनीतिक संकेत हो। चैतको पहिलो साताबाट शुरू हुनगइरहेको प्रधानमन्त्री ओलीको उत्तरी छिमेक चीन भ्रमणको पूर्वसन्ध्यामा भारतबाट जे–जस्ता संकेतहरू आइरहेका छन्, ती फगत संयोग मात्र हुन सक्दैनन्। भारत भ्रमण पूर्व नाका खोल्न तत्परता देखाएको नयाँदिल्लीले भ्रमणको समाप्ति पछि नाका पुनः नियन्त्रित गरिसकेको छ। झ्ट्ट हेर्दा सबै नाकाहरू खुलेका र निर्वाध पारवहन भइरहेको जस्तो देखिन्छ। तर, वास्तविकतामा नेपालको माग बमोजिमको इन्धन भारतबाट आपूर्ति हुनसकेको छैन। नाकाबन्दी हटेको तीन साता बितिसक्दा पनि आम उपभोक्ताले पेट्रोलियम पदार्थ र खाना पकाउने ग्याँस सहजै पाउन सकेका छैनन्। संविधान निर्माण प्रक्रियाप्रति भारतले असन्तुष्टि जनाउँदै संविधान जारी भएपछि मधेशवादी दलहरूलाई उक्साएर नाकाबन्दी जस्तो अमानवीय रवैयामा उत्रिएको थियो, त्यस समयमा ओलीको अडानको सबैतिरबाट सराहना भएको थियो। र, नाकाबन्दीको कष्ट बेहोरेरै भए पनि आम नागरिकहरू सरकारलाई भारतसँग नझुक्न बताइरहेका थिए। नाकाबन्दीका कारण केही दिनमै नेपालमा सरकारप्रति तीव्र असन्तोष उत्पन्न हुन्छ र त्यसबाट सरकार ढल्नेछ भन्ने भारतको अनुमान गलत सावित भयो। बरू जनताको आक्रोश सरकारप्रति नभएर भारतप्रति सोझिएको थियो। तर, ओलीको भारत भ्रमणपछि त्यो आक्रोशको तीर उनीप्रति नै सोझिन थालेको छ। सत्तरी प्रतिशत भन्दा बढी तेल र ग्याँस भित्रिंदा समेत आपूर्ति सहज हुन नसक्नु र कालोबजारी व्याप्त हुनु ओली सरकारको अकर्मन्यताको प्रमाण हो। सरकार नियमन र आपूर्तिमा पूरै चुकेको छ। संभवतः यस्तै खाले चेपुवामा भारत, ओली नेतृत्वको सरकारलाई राख्न चाहिरहेको छ। प्रधानमन्त्रीको भारत भ्रमणबाट ओलीभन्दा बढी भारत नै आफ्नो अभियानमा सफल देखिएको छ। संविधान संशोधनपश्चात् भारतले नेपालको संविधानको स्वागत गर्नेछ भन्ने ओलीको अपेक्षामा ‘सहमति र संवादमा अडेर सबैलाई समेट्न’ भारतले सुझाव दिएपछि तुषारापात भएको छ। बरू भारतले ओलीको चीन भ्रमणताका नेपाल–चीन बीच संभावित पारवहन सम्झौतालाई विशाखापटनमको अर्को बन्दरगाह र काकडभिट्टा बंगलाबन्ध करिडोरबाट बाङ्लादेशसम्मको पारवहन सुविधा दिएर एक हदसम्म ‘प्रिएम्प्ट’ (तुहाउने काम) प्रयास गरेको छ। र, न्यून इन्धन आपूर्तिको नियन्त्रित नाकाबन्दीमार्फत ३० प्रतिशत इन्धन चीनबाट आपूर्ति गर्ने नेपाली योजनालाई सकसपूर्ण बनाइदिएको छ। नियन्त्रित नाकाबन्दीमार्फत लाग्छ, भारत आफ्नो राष्ट्रिय खेल कपर्दी नेपालसँग खेलिरहेको छ। जसको रणनीति विपक्षीलाई आफ्नो घेरा भित्र आउन प्रोत्साहित गर्ने र घेरा भित्र पसेको विपक्षीलाई निस्तेज गराउने हुन्छ। चीनको ‘पिङ्पङ्’ प्रम ओलीको आसन्न चीन भ्रमणको अजेण्डा अहिलेसम्म सार्वजनिक भइसकेको छैन। तर, यसैबीच चिनियाँ विदेश मन्त्रालयका बाह्य मामिला महानिर्देशक लिउ गुआङयुआन नेतृत्वको टोलीले परराष्ट्रमन्त्री कमल थापालगायत नेपाली सुरक्षा संयन्त्रका उच्च अधिकारीसँग छलफल गरेको छ। बुझिए अनुसार चिनियाँ टोलीले आफूहरूको सुरक्षा चासो नेपाली समकक्षीहरूसँग प्रकट गरेको छ। चीनको मुख्य अन्तर्राष्ट्रिय चासो ‘ट्रिपल टी’ अर्थात् तीन ‘त’– तिब्बत, तियानमियान र ताइवानमध्येकै एक ‘त’ नै यस छलफलको केन्द्रमा देखिएको छ। नेपालमा बढ्दो तिब्बती शरणार्थीहरूको स्वतन्त्र तिब्बतको अभियान र उनीहरूलाई उकास्ने पश्चिमा चलखेलप्रति चीनले गम्भीर सरोकार प्रकट गरेको छ। पछिल्लो समयतिर भूकम्पपछिको राहतको नाममा दाता तथा एनजिओमार्फत तिब्बतसँग सीमा जोडिएका हिमाली जिल्लाहरूमा चीनविरोधी गतिविधि मौलाएको भन्ने बुझाइ चिनियाँ टोलीको रहेको छ। र, चीनविरोधी गतिविधि र स्वतन्त्र तिब्बतको अभियानलाई निस्तेज गर्न चीनले नेपाल समक्ष सुपुर्दगी सन्धिको मस्यौदा समेत पेश गरिसकेको छ। ऊ नेपाली प्रधानमन्त्रीको चीन भ्रमणमा यसबारे ठोस निर्णय सुन्न आतुर पनि छ। यस अर्थमा प्रम ओलीको चीन भ्रमण आफ्नो ‘शपिङ् लिस्ट’ पूरा गर्नेभन्दा पनि चीनको ‘विस लिस्ट’ पूरा गर्नेतर्फ केन्द्रित हुने देखिन्छ। तास (कार्ड) खेल्न नआउने बताउने र बालकोट निवासमा ‘पिङ्पङ्’ (टेबल–टेनिस) निर्माण गरेर फुर्सदमा कसरत गर्ने ओलीले चीनमा कस्तो ‘पिङ्पङ्’ खेल्नेछन् त्यसको प्रतीक्षा पनि अब धेरै टाढा छैन। कबड्डीपछि पिङ्पङ्
Opinion
false
[ 0, 12877, 168, 10248, 86, 7037, 1780, 2437, 15377, 6137, 1048, 6285, 1184, 5869, 12778, 131, 1165, 45, 2034, 956, 53, 1024, 1604, 18, 3673, 1979, 34, 2177, 699, 13815, 3511, 6, 1658, 4518, 1962, 14358, 8, 1963, 11, 158, 1524, 17, 1587, 2648, 7199, 53, 83, 704, 2889, 479, 1524, 17, 2796, 16, 41, 479, 8463, 920, 17, 89, 647, 428, 10442, 15222, 1166, 685, 327, 2552, 16, 53, 156, 1090, 3778, 1157, 5279, 18, 74, 119, 59, 2883, 68, 19800, 450, 12678, 19931, 6, 9402, 8, 1502, 3144, 41, 6187, 2374, 15566, 116, 2602, 8355, 3778, 4379, 1149, 24, 2177, 401, 19878, 16781, 7, 145, 3046, 2534, 9849, 135, 9173, 463, 14, 233, 10103, 356, 523, 1517, 1204, 8816, 31, 563, 1293, 90, 2450, 7471, 123, 1880, 335, 8, 1095, 4004, 7225, 109, 2101, 851, 196, 475, 8174, 104, 53, 1603, 245, 41, 10, 9427, 2553, 2493, 9, 10244, 14, 3486, 2846, 123, 1880, 8, 103, 7225, 51, 10, 13388, 13384, 2493, 439, 463, 6870, 73, 5613, 6, 202, 7225, 6721, 479, 36, 475, 544, 15, 72, 62, 11001, 5800, 2616, 45, 27, 53, 3664, 6671, 2632, 87, 1670, 6, 113, 1293, 17, 2636, 67, 294, 9740, 156, 3778, 2353, 10853, 486, 5827, 19018, 3969, 750, 86, 1110, 2632, 49, 6460, 1556, 271, 1049, 859, 8244, 90, 67, 6348, 31, 397, 920, 233, 2374, 3252, 11020, 138, 2744, 11634, 11, 5827, 6943, 186, 2374, 1298, 13815, 2523, 41, 11350, 5966, 1438, 82, 2374, 49, 13383, 9, 18051, 11563, 417, 401, 2530, 274, 7271, 8, 124, 263, 1609, 6, 4489, 3969, 2739, 14595, 6, 934, 3511, 7727, 6, 173, 1293, 12273, 15, 1008, 1906, 11, 5359, 1666, 9, 1238, 11443, 13553, 727, 69, 1141, 2909, 5574, 324, 101, 651, 475, 2177, 5591, 6839, 324, 355, 407, 15884, 3801, 14, 580, 1872, 1356, 3511, 401, 17547, 19116, 8, 9872, 6, 1449, 291, 278, 3778, 4379, 6, 9124, 17, 17252, 33, 16, 172, 9, 7, 3511, 6, 7330, 17055, 18, 69, 99, 15, 1008, 412, 49, 1632, 5902, 10, 23, 14379, 44, 450, 7345, 4620, 256, 3511, 12, 95, 72, 5833, 211, 196, 475, 3408, 148, 4426, 13232, 1955, 78, 9, 4857, 196, 4742, 461, 178, 53, 479, 1317, 1361, 5207, 1011, 15241, 779, 9938, 196, 475, 2154, 397, 475, 7262, 593, 172, 274, 3778, 397, 920, 135, 115, 9938, 6, 271, 18, 126, 475, 37, 7262, 483, 833, 41, 190, 8704, 34, 235, 158, 118, 2209, 9, 13553, 477, 12630, 103, 2739, 727, 67, 6250, 9, 10932, 10442, 411, 851, 501, 148, 3779, 3983, 1993, 1660, 87, 196, 5499, 9, 2739, 8, 4117, 14353, 6, 41, 10589, 3079, 726, 5807, 21192, 8, 6175, 851, 1861, 1632, 742, 7023, 1973, 41, 3738, 397, 920, 17, 851, 168, 118, 397, 37, 54, 2906, 349, 631, 41, 324, 1003, 8185, 2177, 124, 2551, 1102, 2842, 53, 3778, 1727, 8, 62, 6170, 7531, 9, 4487, 8, 148, 8428, 1637, 13072, 45, 2177, 1138, 4603, 4131, 969, 3523, 3506, 16, 41, 15241, 2177, 3778, 486, 920, 2685, 17555, 994, 713, 3633, 225, 11563, 560, 14, 441, 9349, 5958, 23, 61, 6, 258, 6833, 9, 183, 44, 280, 1702, 3929, 8837, 5817, 10363, 17, 10, 9427, 2553, 2493, 2364, 11563, 751, 1322, 26, 6994, 10323, 2028, 746, 8669, 45, 77, 3241, 303, 623, 46, 52, 654, 28, 41, 9, 7, 3634, 4489, 2739, 6, 13815, 3511, 748, 607, 235, 4489, 486, 17, 2739, 25, 39, 289, 14, 12096, 1032, 10459, 6, 41, 13815, 3511, 748, 6129, 397, 54, 111, 238, 1604, 18, 3673, 36, 63, 8641, 6, 41, 1059, 3283, 3907, 14, 54, 9402, 477, 865, 10713, 25, 9, 9402, 477, 6516, 6, 3907, 14, 19143, 807, 366, 486, 6, 5869, 12778, 131, 1165, 45, 6137, 3778, 10, 12649, 486, 5827, 6957, 30, 5273, 1191, 176, 942, 934, 274, 6456, 1169, 970, 2599, 4642, 2714, 6890, 1181, 615, 1797, 1066, 442, 1643, 1066, 23, 1861, 1665, 10, 7351, 2041, 772, 700, 39, 418, 3180, 12, 375, 768, 63, 508, 28, 41, 3591, 2028, 92, 1169, 1665, 4700, 6, 418, 1623, 39, 13161, 3721, 2807, 28, 41, 486, 6, 283, 316, 1623, 62, 16407, 6188, 5561, 45, 971, 173, 62, 84, 45, 86, 3084, 7, 1974, 4249, 1987, 4249, 9, 14114, 562, 96, 26, 62, 84, 45, 37, 42, 508, 6, 2146, 631, 41, 211, 2494, 6582, 5400, 180, 999, 3084, 6, 644, 9, 3625, 15164, 30, 9501, 6991, 475, 3188, 1204, 3217, 2807, 28, 41, 532, 137, 523, 7909, 6, 2054, 6, 846, 8046, 22, 1704, 1911, 892, 748, 3084, 63, 964, 4867, 2323, 7652, 8, 486, 8301, 2277, 19250, 53, 5816, 1169, 8942, 35, 41, 9, 7, 486, 8301, 2277, 9, 999, 3084, 6, 644, 14, 19143, 24, 3188, 36, 6317, 381, 517, 6974, 2776, 2852, 6, 3092, 103, 1749, 2523, 41, 1517, 39, 3738, 486, 2602, 4159, 4928, 227, 2155, 16484, 15, 41, 42, 4749, 6137, 3778, 486, 920, 54, 62, 367, 1210, 1165, 1181, 1460, 45, 364, 25, 168, 15, 486, 6, 62, 9470, 1181, 1460, 45, 364, 25, 373, 1936, 40, 2530, 12877, 77, 10881, 52, 2437, 11271, 8064, 9, 929, 1383, 2577, 8, 5869, 12778, 131, 1165, 45, 77, 1980, 2139, 86, 7037, 1780, 52, 101, 109, 7449, 8, 11777, 25, 1048, 6285, 1184, 5869, 12778, 131, 1165, 45, 2034, 956, 467, 11631, 15, 169, 85, 2087, 934, 19400, 135, 1373, 1165, 131, 1165, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,045
10,045
विनोद विकास सिंखडा २७ नोभेम्बर २०१३ मा नेपालले हङकङलाई क्रिकेटमा हराएर विश्वकपमा छानिएपछी खुशीसँगै चिन्ता पर्न थल्यो मलाई । नेपाल पहिलोपटक विश्वकप खेल्दा आफुले प्रत्यक्ष हेर्न नपाउने चिन्तामा डुब्न थाले म । त्यो दिन काममा थिएँ, श्रीमतीको फोन आयो । ‘नेपाल विश्वकपमा पुगेकोमा बधाई छ’ भनिन् । नेपाल विश्वकपमा पुग्नु मेरो लागि ठूलो समाचार हो भन्ने उनलाई राम्रोसँग थाहा थियो । बधाई दिनासाथ उनेले विश्वकप हेर्न जानका लागि छुट्टी मिलाउनु भनिन् । वर्षभरिको छुट्टी सबै लिएर १० वर्षमा पहिलोपटक दशै मनाउन घर गएर अएको तीन हप्ता मात्र भएको थियो । कहाँबाट पाउनु छुट्टी मैले । बेलायती सरकारको जागिरे म, कि जागिर छोडेरै जानुपर्‍यो कि जिन्दगीभर थकथकी मानेर बस्नु पर्ने भयो । दुई हप्तापछि, आँट गरेर विशष कारणवस एक हप्ताको बेतलबि बिदा पाउँ भनेर इमेल लेखेँ म्यानेजरलाई । म्यानेजरले विशेष कारण के हो, खुलाएर निवेदन हाल्नु भनेपछी मेरो आश मर्‍यो । बेलायतको आर्थिक वर्षको अन्त्य मार्च महिनामा विश्वकप आयोजना हुँदै थियो । मार्चमा काम सकाउने चटारो हुने भएकाले बेतलवी बिदा पाउने आशा न्युन थियो । तैपनि जानेको जति अंग्रेजी सारा मिलाएर लखेँ, ‘नेपाल पहिलोपटक विश्वकप क्रिकेट खेल्दै छ, त्यही हेर्न जान लागेको । यो हेर्न पाइनँ भने मेरो जीवन अपुरो हुने छ ।’ यस्तो रुन्चे इमेलले काम गर्ला भन्ने खासै आशा थिएन । तर, म्यानेजरले तुरुन्त फोन गरिन् । उनी पहिला हासेँ । त्यसपछी भने, ‘तिमी जाउ, म मिलाइदिउला । एक हप्ताको छुट्टी नपाएर जिवनभर तिमीलाई विस्मात हुन्छ भने म रोक्दिनँ । तीन महिनापछिको कुरो रहेछ ।  काम त्यहीअनुसार मिलाउँला ।’ उनले यति सजिलै कुरा बुझ्लिन् भनेर मैले अलिकति पनि सोचेको थिइनँ । मलाई बल्ल नेपाल विश्वकपमा पुगेको महससु हुन थाल्यो । बंगलादेशको  भिसा, हवाई टिकट सबै जनवरीको अन्तिम साता नै तयार गरिसकेको थिएँ । म्याचको टिकट भने मसँग थिएन । फेब्रअरीको पहिलो सातामा दोस्रो चरणको टिकटको अनलाइन बिक्री हुँदा किन्छु भन्नि आशमा थिएँ । नपाए बंगलादेश नै पुगेपछी ब्ल्याकमा भए पनि किन्छु भन्ने जोश थियो । अनलाइन टिकट बिक्री खुलेको दिन, बेलायती समयअनुसार बिहान ४ बजेबाट कम्प्युटरमा कोसिस गर्न थालेँ । अरु साथीहरु पनि आउने कि भन्ने कुरा भएकोले नेपालको तीनवटै खेलका चार-चार वटा टिकट लिएँ । अब मेरो बंगलादेश जाने तयारी सबै पुरा भयो । बीचमा मेरो साथी विश्वास हमाल पनि जाने पक्का भएपछि झन् मेरो उमंगको पारो माथि चढ्यो । बिश्वास र मेरो भेट २००५ मा एउटा नेपाली क्रिकेट वेबसाइट फोरममा भएको थियो । २००५ देखी २०१४ सम्म आइपुग्दा हाम्रो दोस्ती र नेपाली क्रिकेटले उत्तिकै फड्को मरिसकेको थियो । १० बर्षदेखी फिनल्यान्ड बस्दै आएको बिश्वास हलाई मेरो शहर लण्डन सरेको थियो । यहीबीच मेरो बंगलादेशमा पढिरहेका दुई नेपाली विद्यार्थी अनिशा पोख्रेल र सुरज काफ्लेसँग चिन्जान भयो । बंगलादेशमा रमाइलो हुने पक्कापक्की भयो । १६ मार्चमा २० घण्टाको यात्रापछी लण्डनको हिथ्रोबाट इस्तानवुल, ढाका हुँदै चित्तागोङ पुगियो । खेल सुरु हुनु ६ घण्टा अगाडी हामी पुग्दा एअरपोर्टमा तिनै अनिशा बहिनी र उनको साथी दिज्ञा लिना आएका रहेछन् । होटेलमा गएर छिटो-छिटो गरेर नुहाएर म्याचको टिकट कलेक्ट गर्न गइयो । त्यहाँबाट सिधै खेल सुरु हुनु ३ घण्टा अगाडी स्टेडियम बाहिर पुगियो । फेसबुकमार्फत त्यहाँ हामीले म्याचअगाडी धेरैभन्दा धेरै नेपाली जम्मा भएर रमाइलो गर्ने योजना बनाएका थियौं । अनिशाको युनिभर्सिटीका १४ जना, सुरजको युनिभर्सिटीका झन्डै ४० जना र अरु नेपाली झण्डा बोकेका, नेपाली जर्सी लगाएका सबै सँगइ थियौं । एकैछिनमा नेपालीको ठुलो भिड जम्मा भयो, अनि हाम्रो नाराबाजी सुरु भयो । विदेशी भुमीमा नेपालको उपलब्धिको जय-जयकार गर्न पाउदा खुबै आनन्दित भएका थियौं । मसँगै नेपालले विश्वकप खेलेको सपना देख्ने मेरा अन्य साथिहरु नोइरि, बिवेक अर्याल, उज्ज्वल आचार्य, सोभित श्रेष्ठ, महमद ताजिम, निकेश कोइराला, बिनोद पाण्डेहरुलाई मिस गर्‍यौं । बिनोद खेल सम्वाददाताको रुपमा स्टेडियमको मिडिया बक्समै थियो । सबैभन्दा बढी मिस विश्वासको भएको थियो । उसले लण्डन-ढाकाको सिधा टिकट नपाएर, काठमाडौं हुँदै आउनु परेकाले पहिलो खेल छुट्यो । तर त्यहाँ भएका अरु नयाँ साथिहरु सँग जतिसक्दो मज्जा गरियो । नेपालको पहिलो खेल हङकङसँग थियो । खेल सुरु हुनु एक घण्टाअगाडी हामी स्टेडियमभित्र छिर्‍यौं । मसँग अनुशा र दिज्ञाका एसियन उमन्स युनिभर्सिटीमा पढ्ने साथिहरु थिए । १५ जनाको एकै ठाउँमा टिकट थियो । स्टेडियम भित्र छिर्दा नेपाली टोली वार्मअप गर्दै रहेछ । १८ वर्ष नपुग्दै विदेश हिँडेको मैले पहिला कहिले नेपाली क्रिकेट टोलीलाई मैदानमा देखेको थिइनँ । म आज नेपालले विश्वकप खेलेको प्रत्यक्ष मैदानबाट हेर्दैछु । मन थाम्न गाह्रो भयो । नेपालको राष्ट्रिय गान बज्न सुरु भएपछि त भावुकताको सीमा नै नाघ्यो ।
Opinion
false
[ 0, 4361, 76, 11165, 552, 591, 729, 3449, 5404, 43, 643, 1680, 14, 9308, 14526, 5178, 11848, 4368, 2044, 241, 1967, 1330, 15525, 926, 377, 5, 36, 3253, 1278, 11942, 3806, 1186, 766, 3867, 1967, 8, 18439, 1393, 74, 5, 115, 56, 1713, 8836, 1420, 6, 968, 1324, 5, 5763, 5178, 493, 8, 5925, 13, 45, 4914, 5, 36, 5178, 8217, 229, 19, 218, 290, 20, 53, 389, 5100, 433, 38, 5, 5925, 56, 6729, 10, 4297, 11, 1278, 766, 481, 12, 19, 14735, 4709, 97, 4914, 5, 13128, 6, 14735, 82, 351, 217, 1125, 3253, 5193, 3137, 159, 1029, 148, 1801, 173, 1898, 90, 16, 38, 5, 1194, 17, 3600, 14735, 257, 5, 4252, 501, 2715, 30, 74, 7, 146, 2715, 3257, 69, 481, 5988, 21, 146, 3619, 1325, 18106, 445, 98, 4096, 4889, 177, 163, 5, 89, 1898, 135, 7, 7630, 109, 13875, 969, 95, 8798, 26, 11359, 12042, 59, 749, 2767, 10965, 185, 4078, 3166, 161, 8860, 14, 5, 8860, 11, 302, 95, 105, 649, 14340, 18, 2826, 340, 1018, 29, 4368, 229, 5316, 3716, 21, 5, 6544, 171, 619, 919, 3442, 1763, 1278, 205, 309, 38, 5, 3442, 8, 46, 3031, 623, 19090, 40, 422, 12042, 59, 1887, 2767, 537, 1445, 4723, 23, 38, 5, 10, 7551, 341, 6, 812, 2955, 4232, 4568, 15040, 30, 5547, 5763, 3253, 1278, 813, 4843, 379, 516, 766, 481, 288, 5, 21, 766, 10347, 161, 29, 229, 368, 2718, 6386, 40, 13, 300, 223, 347, 23, 7307, 4078, 11, 46, 15976, 53, 2809, 1445, 924, 5, 274, 8860, 11, 8674, 968, 3175, 5, 126, 1418, 12329, 30, 161, 5, 15421, 405, 17292, 680, 1233, 7, 74, 2554, 737, 1607, 615, 219, 5, 26, 11359, 14735, 9929, 4825, 1325, 4038, 11378, 8, 84, 78, 29, 74, 2181, 15171, 5, 173, 6753, 6, 3903, 1175, 5, 46, 516, 496, 2504, 6513, 219, 300, 58, 943, 2600, 83, 3591, 13154, 108, 185, 257, 5814, 15, 5272, 6, 14099, 5, 377, 4109, 36, 5178, 493, 1870, 68, 1188, 67, 3316, 5, 2149, 6, 4311, 7, 3183, 2615, 82, 3585, 6, 457, 1293, 37, 376, 2523, 1678, 5, 4905, 6, 2615, 29, 9280, 924, 5, 19127, 877, 327, 6, 113, 8396, 308, 2565, 2615, 6, 949, 878, 342, 350, 3694, 853, 91, 5316, 8, 1678, 5, 7246, 2149, 37, 1485, 4368, 12050, 8, 99, 15, 350, 3694, 53, 15370, 38, 5, 949, 2615, 878, 3967, 56, 7, 4252, 137, 496, 637, 247, 814, 17, 2786, 8, 8220, 24, 1393, 161, 5, 677, 3567, 15, 329, 146, 53, 83, 2261, 124, 11918, 238, 12, 304, 70, 2294, 224, 2615, 2805, 161, 5, 169, 229, 2149, 341, 478, 82, 866, 163, 5, 1946, 229, 1346, 468, 7888, 15, 341, 5839, 407, 2896, 229, 19531, 6, 12834, 633, 4491, 926, 5, 12130, 9, 229, 1234, 12747, 43, 102, 39, 813, 1586, 2021, 8, 16, 38, 5, 12747, 2000, 4532, 267, 7519, 212, 3294, 8053, 9, 39, 813, 11, 3657, 7710, 7598, 3144, 38, 5, 217, 618, 6035, 2534, 23, 6367, 2762, 123, 12130, 444, 14, 229, 957, 5180, 6345, 6, 38, 5, 430, 428, 229, 2149, 8, 18183, 12, 89, 39, 775, 276, 1761, 8524, 9, 9002, 5283, 63, 3106, 4419, 23, 163, 5, 2149, 8, 2844, 40, 10, 21929, 163, 5, 709, 3442, 8, 323, 1051, 6, 646, 4368, 5180, 6, 2945, 6822, 65, 17, 505, 14222, 181, 2827, 7, 3391, 309, 3472, 33, 1352, 442, 3520, 855, 5, 238, 206, 411, 232, 1051, 2583, 155, 4027, 17588, 8, 2963, 276, 1761, 2793, 9, 145, 1346, 1662, 9621, 423, 33, 254, 4108, 5, 8258, 8, 1029, 2370, 70, 16971, 109, 13805, 18, 4905, 6, 2615, 2376, 10567, 24, 8098, 382, 5, 5766, 10, 2408, 238, 206, 411, 175, 1051, 2583, 10911, 488, 3520, 855, 5, 1468, 748, 621, 334, 4905, 877, 6004, 34, 85, 168, 85, 39, 948, 266, 2844, 25, 289, 2045, 4945, 5, 276, 1761, 6, 7179, 12, 620, 174, 7, 9002, 6, 7179, 12, 2872, 1095, 174, 9, 677, 39, 5496, 6785, 7, 39, 13333, 2343, 82, 10, 63, 435, 4945, 5, 17456, 8, 39, 6, 1741, 4448, 948, 2806, 276, 212, 19195, 206, 163, 5, 819, 10, 14730, 8, 124, 2923, 6, 2158, 70, 9145, 12, 18, 24, 5564, 581, 7022, 69, 2140, 225, 73, 4945, 5, 74, 241, 643, 1278, 4245, 1114, 6632, 1652, 152, 10936, 55, 3833, 435, 18, 91, 7, 453, 1903, 44, 5014, 7, 7731, 2075, 7, 194, 437, 225, 3771, 1870, 61, 270, 10187, 1640, 7, 330, 8736, 10605, 13030, 2548, 344, 2052, 906, 12878, 5, 13030, 238, 19419, 6, 88, 10911, 6, 1437, 5546, 191, 38, 5, 282, 118, 2052, 468, 6, 16, 38, 5, 1062, 5180, 70, 5001, 12, 6, 8960, 2615, 9929, 7, 106, 309, 2631, 584, 11, 113, 238, 1608, 926, 5, 47, 621, 73, 677, 94, 10936, 55, 10, 63, 812, 16665, 8710, 1400, 5, 124, 113, 238, 1680, 63, 38, 5, 238, 206, 411, 26, 1051, 877, 6004, 34, 155, 10911, 527, 9604, 108, 12878, 5, 9280, 2492, 1761, 9, 1662, 9621, 12, 11458, 580, 61, 1759, 7179, 8, 3139, 10936, 55, 66, 5, 299, 1143, 1127, 491, 2615, 38, 5, 10911, 477, 9604, 685, 39, 871, 50, 4260, 4437, 71, 1175, 5, 672, 80, 14658, 970, 11114, 257, 1418, 883, 39, 813, 871, 14, 3020, 6251, 14099, 5, 74, 136, 643, 1278, 4245, 1186, 2841, 17, 6647, 2697, 5, 221, 13092, 450, 2751, 163, 5, 124, 111, 12618, 18143, 206, 407, 60, 10008, 1993, 964, 37, 946, 1315, 926, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,046
10,046
क्याथरिन रोटेनवर्ग युवतीहरू हिलारी क्लिन्टनलाई होइन, बर्नी स्यान्डर्सप्रति आकर्षित भइरहेकोतर्फ अमेरिकी महिलावादी अभियन्ता ग्लोरिया स्टेइनमेनको एउटा कुख्यात प्रतिक्रिया चर्चामा छ । उनी भन्छिन्, युवतीहरू स्यान्डर्सलाई समर्थन गरिरहेका छन् किनकि ‘केटाहरू त्यहाँ छन् ।’ यसले सोच्न बाध्य गराएको छ । क्लिन्टनका अरू समर्थक दाबी गर्छन्, युवतीहरू जो स्यान्डर्सलाई समर्थन गरिरहेका छन् तिनीहरू पुरानो महिलावादी पुस्ताका सफलतामाथि चढिरहेका छन् । तर, आफ्नो प्रजनन अधिकार सुनिश्चित गर्न संघर्ष गर्नुको सट्टा यो युवा पुस्ता सामाजिक–आर्थिक असमानतातर्फ ध्यान केन्द्रित गरिरहेको छ । स्टेइनमेन, म्याडेलिन अलब्राइट र अरूहरूका अनुसार युवा पुस्ताले पहिचानको राजनीति छाडेका छन् । यसप्रकार महिला आन्दोलनको बिरासतलाई धोका दिएका छन् । अलब्राइटको पछिल्लो घटिया टिप्पणी ‘एक–अर्कालाई सहयोग नगर्ने महिलाका लागि नर्कमा विशेष स्थान हुन्छ’ ले त्यो धोकेबाजीको अनुभूति प्रस्ट पार्छ । हिलारी क्लिन्टनका महिलावादी समर्थकहरूमा पनि क्लिन्टनका नीति घरेलु रूपमा सुधारवादी र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा युद्धकारी छ । उनको इराकमाथिको हस्तक्षेपलाई समर्थन तर प्यालेस्टिनी जनतामाथि इजरायलको ५० वर्ष लामो उपनिवेशको भत्र्सना गर्न अरुचि युवा अमेरिकी मतदाताको कल्पनामा अमूर्त होला तर वाल स्ट्रिटसँगको उनको सम्बन्धबारे कुनै भ्रम छैन । युवतीहरूका लागि क्लिन्टनको नियत अझ मूर्त रूपमा बुझ्न उनले स्यान्डर्सले वकालत गरेको एक–दाता स्वास्थ्य बिमा प्रणालीको आलोचना काफी छ । ओबामा केयरले निश्चय पनि यसको दायरा बढाएको छ र त्यो धेरैभन्दा धेरैले अपनाउन सक्ने भएको छ, तर धेरैले त्यसमा पहुँच स्थापित गर्न बिमा गर्नुपर्छ । स्यान्डर्स धेरै विकसित देशमा विकास गरिएको राष्ट्रिय र विश्वव्यापी ‘सबैका लागि स्वास्थ्य’ लाई प्रवद्र्धन गरिरहेका छन् । यो प्रणालीमा, हरेक नागरिक स्वत: सामेल हुन्छ र स्वास्थ्य बिमा प्राप्त गर्छ । यो हुन सक्यो भने ओबामा केयरपछि पनि बिमित हुन नसकेका अमेरिकाका तीन करोड ३० लाख नागरिक लाभान्वित हुनेछन् । क्लिन्टनका अनुसार स्यान्डर्सको दृष्टिकोण अव्यावहारिक मात्र होइन, ध्वंसात्मक पनि छ । उनी विश्वव्यापी सरकार–प्रायोजित स्वास्थ्य सेवामा प्रतिबद्धता जनाउन अनिच्छुक छिन्, बरु ओबामा केयरलाई विस्तार गर्न चाहन्छिन् । उनी त्यसका सहभुक्तानी घटाएर र अरू रणनीति ल्याउन चाहन्छिन्, जसले गरिबलाई होइन, मध्यमवर्गलाई फाइदा पुर्‍याउँछ । हिलारीले स्वास्थ्य व्यवस्थापन संस्था तथा निजी स्वास्थ्य बिमा कम्पनीहरूको विपक्षमा उभिन अस्वीकार गरेको युवतीहरूले सुनेका छन् । र, किनकि युवतीहरू स्मार्ट छन्, उनीहरूले क्लिन्टनको एजेन्डा र ‘तल्लो म्यानहटन’ सँगको घनिष्ट सम्बन्धको लेखाजोखा गरेका छन् । युवतीहरू गोरा महिलावादीले १९७० र १९८० को दशकमा गरेको गल्ती दोहोर्‍याउन चाहन्नन् । तिनीहरूले बुझेका छन्, सबै अमेरिकी नागरिक, खासगरी महिला एकल–भुक्तानी प्रणालीबाट फाइदा लिन सक्नेछन् । किनकि, त्यसले विस्तृत र राम्रो स्वास्थ्य सेवा दिन सक्नेछ । ‘रोलमोडल’ महत्त्वपूर्ण हुन्छन् । तर, म क्लिन्टन महिला भएकै कारणचाहिँ उनलाई भोट दिन्नँ । पदमा महिला भएकै कारण अधिकांश अमेरिकी महिलाको जीवन स्वत: राम्रो हुन्छ भन्ने सोच्नु गलत हो । अमेरिकी महिला असाध्यै फरक यथार्थमा बाँच्छन् र तिनीहरू एउटा सम्मानजनक र सार्थक जीवन बाँचून् भन्ने निश्चित गर्न निकै फरक चिजहरूको आवश्यकता पर्छ । त्यसका अलावा, महिलाहरू पनि जात, वर्ग, लैंगिकता, धर्म, राष्ट्रियता र अरू धेरै श्रेणीको स्तरीकृत पदानुक्रममा रहेका हुन्छन् भन्ने एउटा महिलावादीले नबुझ्नु अदूरदर्शी हो । त्यो नबुझ्दा केवल निकै कम चलायमान र गोरा महिलाको मात्र जीवनमा सुधार आउँछ । क्लिन्टन र उनका समर्थकले जुन महिलावादको प्रतिनिधित्व गर्छन्, त्यो हैरान गर्ने खालको छ किनकि त्यसले विगतका गल्ती दोहोर्‍याइरहेको हुन्छ र लैंगिक न्यायको बृहत् संरचानात्मक विषयलाई बेवास्ता गर्छ । वास्तवमा यो एकप्रकारको ‘ट्रिकल डाउन’ वा नवउदारवादी महिलावाद हो । धेरै प्रगतिशीलहरूलाई अप्ठ्यारो लाग्न सक्छ, तर पहिचानको राजनीति वामपन्थीहरूको बलियो पकड क्षेत्र होइन भन्ने बुझ्न यो उपर्युक्त समय हो । राजनीतिक दायित्वलाई पहिचानमा सीमित गर्न सकिन्न, गर्नु पनि हुन्न । (रोटेनवर्ग इजरायलको बेन गुरियो विश्वविद्यालयमा अमेरिकी साहित्य र महिलावादी सिद्धान्त अध्यापन गर्छिन् ।)अलजजिराबाट
Opinion
false
[ 0, 2172, 15386, 23, 9, 65, 7037, 5176, 3359, 49, 17989, 19499, 14, 1074, 3781, 408, 3263, 1995, 1167, 475, 2987, 417, 373, 529, 188, 884, 6881, 10, 13677, 2066, 7238, 3863, 7122, 6, 102, 18630, 1585, 3832, 13, 5, 126, 7915, 3359, 49, 3263, 1995, 1167, 14, 2013, 882, 27, 3244, 13617, 797, 49, 621, 27, 300, 438, 6835, 1782, 2121, 13, 5, 19499, 12, 974, 4717, 1157, 11218, 3359, 49, 400, 3263, 1995, 1167, 14, 2013, 882, 27, 5061, 1078, 188, 884, 11243, 1360, 312, 4491, 3063, 27, 5, 274, 54, 6428, 365, 3964, 24, 1896, 160, 6, 4860, 21, 391, 2911, 243, 86, 12442, 12327, 373, 648, 1936, 699, 13, 5, 7238, 3863, 7122, 7, 4803, 6811, 483, 2252, 5990, 9793, 9, 974, 1599, 92, 391, 12647, 754, 6, 921, 12662, 27, 5, 9797, 188, 3556, 9853, 68, 84, 14, 10836, 514, 27, 5, 2252, 5990, 9793, 6, 532, 3912, 635, 2856, 8309, 9635, 520, 12, 14, 202, 1891, 9236, 19, 13812, 8, 302, 598, 78, 45, 10, 11, 115, 5378, 626, 11095, 6, 4030, 4295, 8612, 5, 17989, 19499, 12, 188, 884, 4717, 472, 15, 19499, 12, 427, 2043, 100, 655, 884, 9, 316, 100, 896, 1943, 13, 5, 145, 9053, 7491, 3444, 14, 2013, 47, 9874, 13040, 34, 736, 312, 3928, 6, 555, 80, 402, 12396, 6, 21318, 24, 677, 2241, 391, 529, 2346, 6, 3185, 8, 18233, 668, 47, 5524, 5633, 3451, 2133, 145, 463, 273, 75, 3901, 104, 5, 3359, 1599, 19, 19499, 6, 7097, 1015, 14902, 100, 1647, 58, 3263, 10620, 7428, 8973, 28, 26, 86, 6352, 231, 5396, 5691, 1975, 183, 6392, 13, 5, 12967, 14347, 11, 10111, 15, 195, 4581, 2908, 13, 9, 115, 85, 168, 85, 11, 9499, 395, 16, 379, 47, 85, 11, 1288, 1966, 686, 24, 5396, 1192, 5, 3263, 1995, 1167, 85, 2584, 838, 76, 51, 111, 9, 5520, 14889, 12, 19, 231, 45, 10, 14, 3107, 882, 27, 5, 21, 4508, 7, 317, 412, 17093, 5407, 78, 9, 231, 5396, 193, 578, 5, 21, 67, 8467, 29, 12967, 14347, 135, 15, 453, 5425, 67, 6668, 6269, 173, 236, 607, 129, 412, 12786, 4325, 5, 19499, 12, 92, 3263, 1995, 1167, 6, 3088, 22020, 90, 1074, 10, 10258, 3240, 1329, 15, 13, 5, 126, 5520, 196, 86, 4876, 382, 3178, 231, 3538, 2157, 11935, 276, 3517, 3355, 1316, 7, 2572, 12967, 14347, 14, 782, 24, 5815, 1516, 5, 126, 2161, 1434, 3803, 11514, 408, 5824, 18, 9, 974, 3283, 1144, 5815, 1516, 7, 671, 3267, 14, 1074, 2727, 5176, 14, 1461, 869, 15656, 5, 17989, 11, 231, 503, 570, 22, 711, 231, 5396, 9969, 6, 10658, 9391, 4782, 28, 3359, 262, 6836, 12, 27, 5, 9, 7, 3244, 3359, 49, 4807, 1556, 1567, 19499, 6, 7797, 9, 62, 84, 5501, 5669, 303, 4144, 45, 10, 2133, 19159, 463, 6, 16607, 48, 27, 5, 3359, 49, 17316, 188, 884, 11, 476, 10751, 9, 18097, 10, 6, 1310, 8, 28, 3552, 12646, 4675, 17453, 310, 5, 8858, 6575, 1556, 82, 529, 412, 7, 3662, 188, 2495, 86, 3803, 11514, 408, 10004, 1461, 423, 7994, 5, 3244, 7, 1938, 2144, 9, 269, 231, 162, 56, 8156, 5, 62, 10342, 7191, 59, 45, 2884, 583, 5, 274, 74, 19499, 188, 4229, 95, 4611, 389, 2550, 56, 450, 161, 5, 1170, 188, 4229, 95, 1001, 529, 1933, 368, 17093, 269, 78, 53, 13718, 1361, 20, 5, 529, 188, 9264, 611, 2725, 8, 8863, 3065, 9, 5061, 102, 18158, 9, 7612, 368, 8863, 12408, 53, 1394, 24, 319, 611, 5727, 180, 857, 664, 5, 2161, 8187, 7, 5493, 15, 2566, 7, 767, 7, 12761, 4998, 8433, 5738, 9, 974, 85, 4384, 6, 3193, 9217, 908, 6002, 5071, 133, 583, 53, 102, 188, 884, 11, 13331, 1018, 148, 15168, 12832, 20, 5, 115, 13331, 685, 1939, 319, 216, 17246, 9, 17316, 1933, 90, 2059, 655, 1796, 5, 19499, 9, 539, 4717, 11, 253, 188, 7833, 1957, 11218, 115, 9370, 25, 3057, 13, 3244, 1938, 6997, 3552, 12646, 526, 9740, 78, 9, 12761, 1045, 6, 7065, 713, 18, 1577, 23, 1329, 3580, 6645, 578, 5, 3469, 21, 26, 14882, 6, 62, 13689, 59, 1241, 785, 45, 50, 21126, 34, 188, 1237, 20, 5, 85, 9507, 410, 6434, 2279, 7688, 47, 754, 6, 921, 5441, 180, 1541, 11966, 164, 386, 53, 1647, 21, 7818, 137, 20, 5, 214, 2823, 14, 754, 8, 2197, 24, 6233, 7, 160, 15, 4515, 5, 77, 18, 65, 7037, 5176, 3928, 6, 1250, 23, 1797, 18, 855, 7516, 529, 862, 9, 188, 884, 1679, 6333, 10186, 5, 52, 877, 59, 167, 12685, 33, 17, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,047
10,047
नेपाली कांग्रेसले बाइस वर्षपछि गैरकोइरालाको नेतृत्व पाएको छ । नेपालको लोकतान्त्रिक राजनीतिमा वंशपरम्पराको मियो मानिएका कोइरालाहरूको नियन्त्रणबाट नेपाली कांग्रेसको राजनीति शेरबहादुर देउवामा स्थानान्तरण भएको छ । तैपनि देउवाका हातमा पूरै कांग्रेसको नेतृत्व भने आएको छैन । बिपी कोइरालाका कनिष्ठ सुपुत्र डा. शशांक कोइराला महामन्त्रीका रूपमा निर्वाचित भएको हुनाले कोइराला वंशको पकड र प्रभावलाई देउवाले कुनै पनि अर्थमा उपेक्षा गर्नु असम्भव हुनेछ । रामचन्द्र पौडेललाई मध्यावधिको विश्राम चौतारो जस्तो बनाउने प्रयास असफल भए पनि कोइराला परिवारका तीन व्यक्तित्वको सामूहिक प्रभावका रूपमा डा. शशांकको विजयले देउवालाई आफूखुसी निर्णय गर्न छुट दिनेछैन । कोइरालाहरूका लागि रामचन्द्रको हारको कुनै महत्त्व किन छैन भने शशांकको विजयले नै अर्को चार वर्षपछि हुनसक्ने सभापतीय दाबीको बाटो खोलिदिएको छ । कोइराला परिवारका कुनै पनि सदस्यको व्यक्तित्व निर्माणमा पौडेल राजनीतिक सहयात्री यसै पनि थिएनन् । उनी केही समयलाई चौतारो मात्र हुने अवस्था थियो । कोइरालाहरूका लागि पौडेलको मूल्य अन्त्य भएको छ र अबका दिनमा देउवानिकट भएर वा नभएर पृथक धार बनाउने र शक्ति आर्जन गर्दै भविष्यमा पुन: बागडोरयोग्य बनाउने प्रयासमा जुट्नु उनीहरूका लागि स्वाभाविक हुनेछ । यद्यपि देउवाको सर्वाधिक निकट रहेका र राष्ट्रिय राजनीतिको एक महत्त्वपूर्ण व्यक्तित्वका रूपमा स्थापित विमलेन्द्र निधिलाई नेतृत्वको राजमार्ग बनाउनुपर्ने आवश्यकता देउवाका लागि स्पष्ट छ । प्रकाशमान सिंहको नेतृत्वको भविष्यलाई पनि देउवाले उपयुक्त बाटो खोजिदिनु अनिवार्य हुन्छ । निधि र सिंहले कोइराला परिवारका तीन मूर्ति डा. शेखर, सुजाता र डा. शशांकको जस्तो वंशबिरासतको मात्र प्रतिनिधित्व गरेका छैनन् । उनीहरू दुवैजना संघर्षको लामो शृंखलाबाट नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा सक्रिय छन् । त्यसमा पनि निधि ०३० को आसपासबाटै आफैँ पृथक व्यक्तित्व भएर लोकतन्त्रको मार्गमा लागेका हुन् भने सिंह ०३७ पछि मात्र राजनीतिको गोरेटोमा उत्रेका हुन् । देउवासँग उल्लेख्य मत अन्तरले पछाडि परेका भए पनि कांग्रेसमा रामचन्द्र पौडेलको योगदान पनि कम छैन । पौडेल देउवाका समवयस्क मात्र होइनन्, उनी नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा ०१७ यता निरन्तर समर्पित हुँदै आएका छन् । उनको गल्ती भने पनि जे भनेर अथ्र्याए पनि कोइरालाहरूको नियन्त्रणमा रहने र त्यही वंशको बिरासत थेगिदिने र आफूलाई नेतृत्वको शीर्ष बनाउने सोचमा पुगे । पहिलेका दिनमा यस पंक्तिकारले पौडेल कोइराला वंशको लहरोमा यात्रा गरिरहेका हुनाले उनी सुशीलपछिको लहरमा रहेको विश्लेषण गर्दा निकै चित्त दुखाएको सुनेको थिएँ । उनले आफूलाई सुशील कोइरालाको समेत प्रतिस्पर्धी बनाउन तयार रहेको बताउनु यसैको उत्तर थियो । तर, सुशील कोइरालाको पार्थिव अवसानपछि रामचन्द्र पौडेल हठात् कोइरालाहरूको बिरासत आफूमा रहेको दाबी गर्न पुगेका थिए । राजनीतिमा जे पनि हुन सक्छ । पौडेलले पनि आफूलाई जे–जसरी नाफा हुने हो, त्यही विचार गरेका हुन् । तर, अब देउवाका सामुन्ने रामचन्द्र प्रतिस्पर्धी होइनन्, उनी सहयोगी र सहयात्री मात्र हुन् । यसैकारण रामचन्द्रको स्थानलाई भोलिका दिनमा कसरी देउवाले व्यवस्थापन गर्ने हुन्, त्यो आफैँमा महत्त्वपूर्ण छ । हिजोका दिनमा शेरबहादुर देउवाको श्रीपेचजस्तो भएर रहेको वरिष्ठ नेताको पगरीले रामचन्द्रलाई विभूषित गरिँदैन होला । किनकि, यो श्रीपेचको दाबेदार गत राष्ट्रपतीय निर्वाचनमा कांग्रेसबाट बलिवेदीमा चढाइएका केबी गुरुङ उपयुक्त पात्र हुनुहुनेछ । रामहरि जोशीको सक्रियता अब छैन र रामबाबु प्रसाईंले आजको नेपाली कांग्रेसको लयविरुद्ध आफूलाई सक्रिय तुल्याउनुभएको अवस्था छ । यसरी हेर्दा केबी गुरुड एक मात्र वरिष्ठ नेताको स्थानमा उपयुक्त पात्र देखिनुहुनेछ । देउवाले आफ्ना महामन्त्रीका उम्मेदवार अर्जुननरसिंहको राजनीतिक भविष्यलाई पनि सुनिश्चित गर्नु आवश्यक हुनेछ भने कृष्णप्रसाद सिटौला र नयाँ जोश र उत्साहसाथ उदाएका गगन थापालाई समेत आफ्नो सहयोगीमा जुटाउनुपर्ने हुन्छ । शेरबहादुर देउवाले अनायास नेतृत्व पाएका होइनन् । उनले ०५३ सालदेखि नै गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद भट्टराई र महेन्द्रनारायण निधिको वैचारिक उत्तराधिकारी भएर आफूलाई प्रस्तुत गरेका थिए । यही क्रममा सत्ताव्यूहको खेलमा परी ०५९ मा देउवाले नेपाली कांग्रेसबाट अर्को पार्टी बनाउने बाध्यता भोग्नुपरेको थियो । कोइराला परिवारको राजनीतिक अराजकतालाई निषेध गर्ने वा नियन्त्रण गर्ने अवस्था नआएपछि देउवाले यो कठोर निर्णय गरेका हुन् वा होइनन्, भविष्यमा स्पष्ट हुँदै जानेछ । तर, तत्कालीन सभापति गिरिजाप्रसाद कोइरालाले बहालवाला प्रधानमन्त्रीलाई घरमा रहेका सहयोगीलाई जसरी हेप्ने सामन्ती संस्कार देखाउँदै अनुशासनको लाठी प्रहार गरेपछि नेपाली कांग्रेस विभाजित भएको थियो । यद्यपि देउवामा सहिष्णुता वा पदीय वुभूक्षा नभएको भए र उनले त्यस्तो वुभूक्षा नदेखाएको भए नेपाली लोकतन्त्र यसरी बांगोटिंगो बाटोमा जाने थिएन । तर, नियति बलवान् हुन्छ भनेझैँ नेपाली राजनीतिको नियति पनि बांगो बाटोमा हिँड्न विवश भयो । अतीतका सबै कुरा विस्मृतिको गर्भमा पुरिएका छन् । देउवाले पुराना विषयका आधारमा नेपाली कांग्रेसको रथ हाँक्ने चेष्टा गर्नु हुँदैन भन्नेमा सचेत हुनुपर्नेछ । अबका दिनमा देउवाले मूलत: तीनवटा पक्षमा आफ्नो क्षमता देखाउनुपर्नेछ । पहिलो पक्ष हो, पार्टीको आन्तरिक व्यवस्थापनको । जसमा पार्टीलाई लोकतान्त्रिक शैली र संस्कृतिका आधारमा परिचालन गर्ने, कार्यसमितिलाई ठीक समयमै पूर्णता दिने र विभागहरूको गठन तुरुन्त गर्नु जरुरी छ । त्यसैगरी उनले आमकार्यकर्ता मात्र होइन, आमनागरिकको समेत सहभागिता हुने गरी राष्ट्र, राष्ट्रियता, गणतन्त्र, लोकतन्त्र, संघीयता, लोकतान्त्रिक संस्कृति, सामाजिक न्याय, विभेदमुक्त समाज, विकाससम्बद्ध लोकतान्त्रिक राजनीति जस्ता आवश्यक विषयमा नियमित प्रशिक्षण, कार्यकर्ताबीच नियमित सम्पर्कको विकास गर्नु पनि आवश्यक छ । देउवाले अबका दिनमा नारायणस्थानको साटो नियमित सानेपास्थित पार्टी कार्यालयलाई नै पूर्णकालीन सम्पर्क स्थान बनाउनु आवश्यक छ । सचिवालयलाई दुरुस्त राख्दै पार्टीलाई हिजोका सबै धारबाट मुक्त राख्नु र जिम्मेदारीको उपयुक्त बाँडफाँड जरुरी छ । नेपाली कांग्रेसमा धेरै प्रतिभाशाली नेता यसै पाखामा रहेका थिए । कतिपयले त यसपटकको निर्वाचनमा समेत विजय हात पारेका छैनन् होला । तिनलाई पनि सही रूपमा उपयोग गर्ने, स्थान निर्धारण गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसका अतिरिक्त हिजोका दिनमा पार्टीसँग निकट भएर पनि भूमिकाविहीन बनाइएका अनेक बुद्धिजीवी होलान्, तिनीहरूको पनि सहयोग लिनु नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनको भविष्यका लागि उपयोगी हुनेछ । देउवाले दोस्रो पक्षलाई पनि हेर्नैपर्ने छ, त्यो हो देशमा विद्यमान प्रमुख राजनीतिक दलहरूसँगको सम्बन्ध र सहकार्य । यस विषयलाई महत्त्वका रूपमा लिनुपर्ने हुन्छ । तेस्रो विषय हो, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध । नेपाली कांग्रेसले अन्तर्राष्ट्रिय समाजवादी र भारतीय समाजवादीबाहेक कसैसँग पनि भ्रातृवत् सम्बन्ध राखेको छैन । अबका दिनमा यस विषयलाई पनि गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्ने हुन्छ । अहिलेलाई देउवाका लागि यत्ति नै । कार्यकालको सफलताको हार्दिक शुभकामना †
Opinion
false
[ 0, 39, 2953, 12060, 68, 3120, 1826, 6, 12537, 219, 6, 541, 976, 13, 5, 124, 1561, 2030, 3225, 18785, 6, 74, 855, 9661, 1769, 180, 1053, 17, 39, 3420, 921, 2736, 1776, 8, 7742, 16, 13, 5, 10, 7551, 1776, 12, 2581, 4117, 3420, 541, 29, 123, 104, 5, 10564, 1769, 12, 10, 44, 15085, 14876, 454, 10, 15210, 1769, 6568, 12, 100, 886, 16, 1594, 1769, 3225, 6, 11966, 9, 854, 14, 3101, 75, 15, 4749, 12965, 160, 9563, 447, 5, 3604, 1555, 14, 16194, 6, 12182, 3275, 5166, 65, 401, 356, 654, 2592, 99, 15, 1769, 2733, 173, 2867, 6, 2871, 854, 12, 100, 454, 10, 15210, 6, 1558, 11, 1776, 14, 592, 13411, 227, 24, 1608, 189, 8421, 5, 1769, 1599, 19, 3604, 6, 2711, 6, 75, 4358, 350, 104, 29, 10, 15210, 6, 1558, 11, 37, 258, 304, 3120, 4060, 693, 7703, 119, 1157, 6, 612, 19904, 6, 13, 5, 1769, 2733, 75, 15, 6006, 2867, 2839, 1555, 214, 17141, 563, 15, 3931, 5, 126, 72, 137, 14, 3275, 5166, 65, 90, 40, 265, 38, 5, 1769, 1599, 19, 7068, 594, 919, 16, 13, 9, 169, 12, 1161, 1776, 16118, 266, 50, 2154, 8434, 4761, 356, 9, 498, 4054, 71, 5030, 4135, 19933, 5528, 356, 9143, 8645, 97, 9304, 19, 2973, 447, 5, 3228, 1776, 6, 2406, 3035, 133, 9, 111, 921, 6, 26, 2884, 2867, 12, 100, 686, 16105, 8287, 14, 1861, 2670, 8017, 857, 1776, 12, 19, 893, 13, 5, 9821, 815, 6, 1861, 2753, 14, 15, 3101, 1645, 612, 8958, 7743, 1867, 78, 5, 8287, 9, 815, 11, 1769, 2733, 173, 2977, 454, 9260, 7, 17645, 9, 454, 10, 15210, 6, 401, 3225, 749, 9800, 84, 6, 90, 1957, 48, 1017, 5, 1115, 16051, 1896, 6, 402, 7536, 17, 124, 1561, 3310, 1228, 27, 5, 1288, 15, 8287, 13410, 722, 10, 6, 7773, 1024, 3173, 8434, 2867, 266, 5258, 10362, 1489, 112, 29, 815, 13410, 3201, 186, 90, 921, 6, 13663, 1985, 8, 14135, 12, 112, 5, 1776, 63, 4511, 674, 7887, 2324, 584, 99, 15, 724, 8, 3604, 7068, 937, 15, 216, 104, 5, 1555, 1776, 12, 967, 181, 119, 3403, 90, 4931, 7, 126, 124, 1561, 3310, 8821, 3201, 1831, 1098, 5412, 309, 254, 27, 5, 145, 3552, 29, 15, 750, 185, 148, 6822, 6930, 15, 1769, 180, 2017, 791, 9, 516, 3225, 6, 9853, 68, 84, 18890, 91, 3233, 9, 1035, 1861, 2695, 356, 972, 8, 1485, 5, 466, 12, 1161, 42, 17285, 11, 1555, 1769, 3225, 6, 5522, 65, 8, 646, 882, 1594, 126, 4310, 135, 6, 5522, 8, 35, 1129, 150, 319, 3472, 3048, 2946, 7947, 1678, 5, 58, 1035, 4310, 5967, 103, 6218, 285, 376, 35, 3112, 563, 6, 451, 38, 5, 274, 4310, 5967, 18735, 1633, 8320, 135, 3604, 1555, 444, 1991, 1348, 1769, 180, 9853, 68, 84, 592, 8, 35, 1157, 24, 963, 66, 5, 2030, 750, 15, 67, 542, 5, 2070, 15, 1035, 750, 86, 16736, 2425, 40, 649, 516, 679, 48, 112, 5, 274, 169, 1776, 12, 7913, 3604, 6218, 4931, 7, 126, 2585, 9, 17141, 90, 112, 5, 18433, 3604, 6, 598, 14, 2638, 12, 1161, 497, 3101, 503, 25, 6760, 115, 3173, 8, 2884, 13, 5, 1941, 12, 1161, 2736, 1776, 6, 9928, 1093, 266, 35, 1337, 7658, 306, 2613, 11, 3604, 14, 21204, 7024, 23, 668, 5, 3244, 7, 21, 9928, 6, 15150, 338, 15173, 119, 1289, 724, 17, 4181, 6309, 34, 8, 4491, 7677, 105, 962, 1230, 1645, 2454, 15825, 5, 17767, 8490, 5262, 169, 104, 9, 588, 4916, 15539, 11, 1091, 39, 3420, 4703, 1327, 1035, 1228, 11917, 2125, 265, 13, 5, 564, 1438, 105, 962, 1965, 280, 26, 90, 1337, 7658, 510, 1645, 2454, 3126, 13293, 5, 3101, 369, 6568, 12, 986, 3059, 9755, 6, 214, 2753, 14, 15, 3964, 160, 287, 447, 29, 5369, 7734, 9, 94, 15370, 9, 3988, 2138, 15162, 12, 6292, 5508, 103, 54, 2585, 8, 8362, 1272, 78, 5, 2736, 3101, 9136, 459, 68, 541, 1484, 4931, 5, 58, 9040, 2215, 4800, 37, 9729, 815, 7, 5369, 1800, 9, 1990, 2843, 8287, 6, 8502, 14139, 266, 1035, 599, 48, 66, 5, 430, 268, 1756, 181, 3400, 303, 6, 638, 2557, 9040, 2723, 43, 3101, 39, 724, 17, 258, 201, 356, 3091, 17953, 38, 5, 1769, 3245, 214, 12569, 14, 6953, 25, 50, 1053, 25, 265, 7962, 135, 3101, 21, 6784, 227, 48, 112, 50, 4931, 7, 5030, 893, 309, 4999, 5, 274, 712, 1092, 8647, 4228, 17227, 156, 14, 553, 133, 2585, 14, 2366, 1391, 131, 461, 11903, 1813, 8270, 5703, 6, 1105, 4328, 1787, 741, 39, 724, 5246, 16, 38, 5, 3228, 1776, 8, 16583, 50, 10, 18703, 4584, 7784, 3260, 590, 99, 9, 58, 1028, 4584, 7784, 3260, 18464, 6, 99, 39, 2143, 564, 753, 836, 65, 13772, 65, 3211, 341, 924, 5, 274, 15640, 889, 12471, 78, 29, 7621, 39, 921, 6, 15640, 15, 753, 836, 65, 3211, 5510, 14180, 163, 5, 19158, 12, 82, 83, 441, 15911, 6, 3790, 8, 12020, 12, 27, 5, 3101, 2080, 372, 12, 393, 39, 3420, 8497, 11857, 461, 16656, 160, 849, 53, 8, 2769, 1259, 178, 5, 169, 12, 1161, 3101, 975, 5325, 5423, 1216, 54, 839, 3382, 1272, 178, 5, 113, 1012, 649, 1043, 1099, 503, 6, 5, 1223, 201, 14, 1561, 3215, 9, 1010, 12, 393, 2650, 1803, 4531, 14, 2412, 3075, 9881, 189, 9, 1200, 180, 554, 8674, 160, 1172, 13, 5, 2131, 58, 1008, 4077, 1631, 90, 1074, 18935, 6, 103, 1120, 40, 57, 357, 7, 7304, 1576, 7, 10624, 2875, 7, 1561, 4393, 243, 1045, 7, 2970, 4174, 518, 7, 76, 6470, 4039, 1561, 921, 519, 287, 371, 1277, 2446, 7, 2180, 428, 1277, 987, 6, 76, 160, 15, 287, 13, 5, 3101, 169, 12, 1161, 1735, 2876, 6, 8859, 1277, 17814, 339, 201, 239, 14, 37, 622, 3349, 987, 598, 2371, 287, 13, 5, 3432, 14, 17311, 2192, 201, 14, 1941, 12, 82, 4761, 17, 1977, 3264, 9, 20962, 6, 1645, 8947, 1172, 13, 5, 39, 724, 8, 85, 19032, 244, 563, 7765, 8, 133, 66, 5, 824, 11, 60, 3617, 6, 1289, 103, 1558, 536, 4629, 1017, 668, 5, 6108, 15, 1819, 100, 1290, 1803, 598, 1695, 528, 78, 5, 2161, 1343, 1941, 12, 1161, 201, 63, 3035, 266, 15, 634, 4049, 8280, 1853, 10846, 5046, 7, 5061, 6, 15, 202, 3690, 124, 1561, 3556, 2753, 12, 19, 4564, 447, 5, 3101, 308, 5758, 15, 766, 7883, 379, 115, 20, 838, 4899, 110, 214, 3801, 2133, 463, 9, 1954, 5, 42, 3580, 4358, 12, 100, 7824, 78, 5, 725, 372, 649, 316, 463, 5, 39, 2953, 316, 2544, 9, 261, 2544, 2193, 7879, 15, 12915, 10103, 463, 1351, 104, 5, 169, 12, 1161, 42, 3580, 15, 1204, 6066, 7824, 78, 5, 114, 14, 1776, 12, 19, 11426, 37, 5, 3804, 6, 1360, 6, 3113, 1984, 10, 15549, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,048
10,048
शशी थरुर जेलबाट छुटेको दुई घन्टापछि हँसिलो स्वच्छ अनुहारमा जेएनयू छात्र संघका अध्यक्ष कन्हैया कुमारले हजारौँ विद्यार्थीमाझ एक घन्टा लामो भाषण दिए र देशभर राजनीतिक ‘सेलिब्रेटी’ बनेर चम्किन पुगे । भाषणको धाराप्रवाह अकाट्यता, हँसिमजाकसहितको मुस्कान, सूक्तियुक्त हिन्दी भाषामाथिको प्रभुत्व र गम्भीर भावभंगिमाले कन्हैयाले धेरैको मन जितेका छन् । कन्हैयाले त्यस्तो आदर्शवाद र धैर्यको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्, जसलाई लामो समयदेखि राजनीतिक वृत्तमा सर्वथा अभाव महसुस गरिँदै आएको छ । देश सञ्चालन गर्ने जे–जस्ता सनकी राजनेतालाई हामी झेलिरहेका छौँ, तिनीहरूबाट एकदम अलग कन्हैया मानिसहरूको भरोसालायक प्रतीत हुन्छन् । किसान पिता र प्रतिमहिना ३ हजार कमाउने आमाका पुत्र कन्हैयाका दाजु आफ्नो जिन्दगी जोखिममा राखेर देशरक्षाको मोर्चामा तैनाथ छन् । यस्ता कन्हैयाले मनको भित्री गहिराइबाट बताएका छन् कि देशको उनका लागि के अर्थ छ । कोही पनि उनको भाषण सुन्नबाट आफूलाई रोक्न सकिरहेको थिएन । उनको भाषणको भिडियो देशभर र विदेशमा बसिरहेका भारतीयमाझ ‘भाइरल’ भएको छ । यसमा केही पनि सन्देह छैन कि जसले उनको भाषण ध्यानपूर्वक पूरै सुने, तीमध्ये धेरैजसो मानिस उनीबाट प्रभावित भए । भारतीय लोकतन्त्रमा कन्हैयाजस्तो युवकको जन्म भएकोमा कैयौँ भारतीय गर्व महसुस गरिरहेका छन् । कन्हैयाको पक्षमा स्थितिको परम्परागत अनुकूलता थिएन । उनको मुखमा चाँदीको होइन, एक सामान्य चम्चासमेत पर्न मुस्किल थियो । छात्रवृत्ति र नि:शुल्क संस्थामा पढेर उनी देशकै शीर्ष विश्वविद्यालयलयमा प्रवेश गर्न सफल भए । उनले आफ्नो मिहिनेतबाटै आफूभित्र यस्तो वक्तृत्वकला विकसित गर्न सफल भए, रिहाइपछि उनी सोही कलामार्फत देशलाई झुमाउन सफल भए । उनको जीवनकथा, छात्र संघको अध्यक्षमा चयन, उनको आत्मविश्वास र भारतीय लोकतन्त्रको साक्षात् उदाहरणका रूपमा उनको उपस्थितिलाई कसैले पनि नजरअन्दाज गर्न सक्दैन । भाजपा सरकार आफैँलाई सरापिरहेको होला, किनकि विश्वविद्यालय परिसरमा गरिएको कडा कारबाहीले कन्हैयाको जन्म दियो । मूर्खतापूर्ण गिरफ्तारी, बेतुकको राजद्रोहको आरोप र बिगारिएको भिडियोको बलमा कन्हैया र उनका मित्रहरूको अपमानित गर्ने बेतुकको प्रयास, यी सबले कन्हैयालाई सहिदको दर्जा दिलाएको छ । सरकारले कन्हैया कुमारलाई मञ्च दियो, राष्ट्रिय मिडियाको फोकस दियो, त्यो पनि स्वयं सरकारकै आलोचना गर्नका लागि । सरकारकै कारण कन्हैया ‘सेलिब्ेरटी’ बन्न पुगे । प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले अचानक अत्यन्तै ठूलो समस्यालाई आमन्त्रित गरेका छन् । सावधानीपूर्वक तयार गरिएको उनको राजनीतिक व्यक्तित्व कन्हैयाजस्ता व्यक्तिको सामना गर्नका लागि बनेकै होइन । कन्हैयाले म ‘साधारण’ हुँ भन्ने मोदीको दाबीलाई पूर्णत: खारेज गरिदिएका छन् (चिया बेच्नेवाला मोदीको कथाको सामना एक यस्ता युवकसित भएको छ, जसले एक कप चियाको खर्च पनि मुस्किलले जुटाउन सक्थे) । फेरि कन्हैया आमभारतीय महिलाका प्रिय पुत्र बनेका छन् (विशेषगरी दारी मिलाएपछि जब उनको अनुहारमा युवावस्थाको सोझोपन देखिएको छ) । उनको वक्तृत्वकला, आवाजको उतारचढाव, शब्दमा फुर्तीसित परिवर्तन ल्याउन सक्ने क्षमता, आत्मप्रशंसाको अभाव, उनको साहस र वाक्पटुता, यी सबैको बलमा उनले मोदीलाई जोडेर होइन अपितु उनलाई धेरै पछि छाडेर अघि बढ्ने क्षमता देखाएका छन् । अचानक भाजपाको महसुस भएको छ कि ऊ यस्तो भारतमाथि शासन गरिरहेको छ, जहाँ कन्हैया कुमारलाई स्थान दिन कुनै कृष्णकन्हैयाका भक्तहरूको जरुरी छैन । २८ वर्षको कम उमेरमै कन्हैया यस्तो राजनीतिक घटना बनिसकेका छन्, जो कम्युनिस्ट आन्दोलनमा पनि पूर्णत: अभाव छ । उनको वक्तृत्वकलाले मृतप्राय: भारतीय कम्युनिस्ट पार्टीलाई जीवित गर्न सक्छ । यस्तो लाग्छ, पश्चिम बंगाल र केरलामा आगामी चुनावमा पार्टीको प्रचार गर्न उनलाई पहिल्यै राजी गरिसकिएको छ । यी दुई मात्र यस्ता राज्य हुन्, जहाँ भाकपाको उपस्थिति अत्यन्त कमजोर छ र योग्य प्रत्याशीको पनि अभाव छ । १९७० को जेएनयूका साहसी विद्यार्थी नेता सीताराम येचुरीले सरकारको साही विरोध तथा सत्ताधीशहरूलाई कडा भाषण सुनाएर राष्ट्रलाई नै चकित तुल्याएका थिए । तिनै येचुरी आफ्नो पार्टीका शीर्ष स्थानमा पुग्न सफल पनि बने । अहिले कन्हैया सुरुमै आफ्नो पुस्ताको येचुरी बनेका छन् । यदि कन्हैया २८ वर्षका मात्र नहुँदा हुन् त उनलाई केरलाबाट राज्यसभाको सिटको माध्यमबाट राष्ट्रिय मञ्चमा पुर्‍याइने थियो । त्यहाँ यस वर्ष भाकपालाई एक सिट मिल्नेवाला पनि छ । तर, राज्यसभामा चुनिनका लागि कम्तीमा ३० वर्ष हुनु आवश्यक छ । विडम्बना यो कि कन्हैयाले आफ्नो विशुद्ध आदर्शवाद र गम्भीरतालाई एक यस्तो विचारधाराको सेवामा लगाएका छन्, जसलाई हाम्रो देशको केही हिस्सालाई छोडेर सारा संसारले अस्वीकार गरिदिएको छ । उनी लोकतन्त्र तथा स्वतन्त्रताबारे मनको भित्री गहिराइबाटै बोल्छन्, तर यस्तो पार्टीको प्रतिनिधित्व गर्छन्, जसको विश्वास तानाशाही शासनमा छ । उनी त्यो संविधानको समर्थन गर्छन्, जसलाई उनको विचारधाराले बुर्जुवा भन्ने गर्छ । उनी अधिकार माग्छन्, तर उनको आदर्श शासन व्यवस्थाले तियनमेन चोकको घटनाजस्तै अस्वीकार गरिदिन्छ । उनी त्यस्तो आन्दोलनका तर्फबाट सत्ताको शक्तिलाई अस्वीकार गर्छन्, जसले केरला र अन्य कैयौँ स्थानमा हिंसा, बर्बरता र हत्यासमेत गरेको छ । कन्हैयाले आजको पुस्ताको आशा र अपेक्षाको आवाजको प्रतिनिधित्व गर्छन्, तर उनी त्यस्तो पार्टीका लागि पसिना बगाइरहेका छन्, जसले भारतमा कम्प्युटर प्रवेशको विरोध गरेको थियो । उनको पार्टीले मोबाइललाई धनीमानीको खेलौना बताएर विरोध गरेको थियो । उनीहरू लगातार यस्ता हरेक प्रगतिशील सुधारको विरोध गर्दै आएका छन्, जसले गरिबलाई गरिबीबाट मुक्त गर्न सक्छन् । १९औँ शताब्दीको विचारधारामा अल्झेको उनको पार्टी २१औँ शताब्दीको भारतका लागि उपयुक्त छैन । कन्हैया पनि ती असंख्य भारतीय जस्तै हुन्, जसको विचारधारा, कामगराइ र सोच आफूले शपथ लिएको पार्टीसित मेल खाँदैन । आशा गर्न सकिन्छ कि कन्हैया केवल भाकपाका सदस्य र एक यस्तो विचारधारा र राजनीतिक दलका दास नबनिरहून्, जो चुनावमा खारेज गर्नलायक छ ।(थरुर चर्चित लेखक, सांसद तथा पूर्वकेन्द्रीय मन्त्री हुन्)दैनिक भास्कर डटकमबाट
Opinion
false
[ 0, 8091, 2532, 97, 18, 1549, 17, 14758, 89, 3558, 135, 10, 20468, 4949, 7507, 750, 2322, 3159, 6669, 2589, 117, 3834, 303, 4610, 1481, 11, 10106, 775, 5562, 26, 3558, 402, 3987, 425, 9, 2812, 214, 2772, 30, 666, 10412, 681, 45, 3683, 10073, 483, 1485, 5, 3987, 6, 1767, 14163, 148, 12, 166, 7950, 7, 12888, 1640, 719, 44, 2926, 12938, 7, 4660, 4806, 1809, 3196, 440, 7491, 16038, 9, 1204, 2749, 437, 836, 4466, 11, 3834, 303, 4610, 11, 85, 6, 221, 5629, 27, 5, 3834, 303, 4610, 11, 1028, 2035, 1237, 9, 10738, 6, 1957, 882, 1556, 1642, 402, 2571, 214, 6017, 8, 3008, 1584, 1240, 2182, 7024, 123, 13, 5, 207, 292, 25, 750, 86, 1110, 1773, 98, 14041, 14, 155, 20911, 12, 12611, 5061, 17, 7404, 2134, 3834, 303, 4610, 1683, 6, 8628, 9887, 44, 10259, 84, 583, 5, 1725, 2458, 9, 484, 15127, 175, 93, 6237, 835, 12, 3115, 3834, 303, 4610, 12, 3959, 54, 3619, 5787, 897, 207, 18, 3260, 6, 2612, 8, 14090, 27, 5, 515, 3834, 303, 4610, 11, 221, 6, 4121, 15031, 17, 545, 27, 146, 817, 539, 19, 105, 469, 13, 5, 1128, 15, 145, 3987, 2155, 17, 1035, 2242, 7567, 6, 924, 5, 145, 3987, 6, 455, 2812, 9, 2230, 11858, 261, 5562, 62, 7479, 18, 59, 45, 16, 13, 5, 695, 72, 15, 154, 15487, 104, 146, 671, 145, 3987, 648, 2618, 4117, 6836, 7, 8109, 4544, 1069, 126, 17, 1111, 99, 5, 261, 2143, 8, 3834, 303, 4610, 1093, 4464, 6, 406, 16, 8, 9675, 261, 6240, 2182, 882, 27, 5, 3834, 303, 4610, 6, 1216, 1395, 6, 2240, 4436, 138, 924, 5, 145, 4817, 7135, 6, 1074, 26, 485, 13506, 345, 1330, 8203, 38, 5, 6547, 9, 8602, 4422, 6265, 126, 207, 96, 2695, 966, 5169, 8, 587, 24, 349, 99, 5, 58, 54, 9104, 1024, 592, 527, 223, 21787, 2584, 24, 349, 99, 7, 6741, 435, 135, 126, 885, 1025, 748, 207, 14, 4168, 8, 3715, 349, 99, 5, 145, 368, 5453, 7, 6669, 2309, 4585, 2168, 7, 145, 10327, 9, 261, 5258, 20111, 108, 1295, 12, 100, 145, 2313, 14, 938, 15, 20483, 167, 24, 1916, 5, 17695, 196, 3173, 14, 18081, 1973, 6979, 3244, 966, 5682, 51, 1720, 992, 11, 3834, 303, 4610, 6, 406, 3223, 5, 21257, 1032, 7931, 1964, 12042, 3355, 6, 1026, 14249, 303, 6, 728, 9, 453, 5471, 593, 455, 6, 5952, 3834, 303, 4610, 9, 539, 16626, 6, 5991, 225, 25, 12042, 3355, 6, 654, 7, 208, 2837, 11, 3834, 303, 4610, 14, 5794, 6, 7890, 7226, 6, 13, 5, 142, 3834, 303, 4610, 1481, 14, 2413, 3223, 7, 111, 10554, 16612, 3223, 7, 115, 15, 2692, 196, 96, 1975, 2194, 19, 5, 196, 96, 95, 3834, 303, 4610, 2772, 30, 666, 5990, 30, 18, 681, 45, 756, 1485, 5, 156, 3603, 1176, 11, 4697, 3380, 218, 200, 14, 18351, 48, 27, 5, 11356, 2618, 376, 51, 145, 214, 2867, 3834, 303, 4610, 1110, 1988, 3297, 2194, 19, 2822, 96, 386, 5, 3834, 303, 4610, 11, 74, 62, 14722, 45, 1273, 53, 1176, 6, 1157, 14, 622, 5325, 2979, 7081, 12, 27, 77, 384, 635, 6235, 2709, 1176, 6, 721, 6, 3297, 26, 515, 4464, 1202, 16, 379, 671, 26, 1604, 2003, 6, 415, 15, 8203, 11, 8362, 16363, 52, 5, 704, 3834, 303, 4610, 1008, 17429, 9236, 3780, 3115, 1265, 27, 77, 9100, 2613, 10, 6579, 8991, 135, 745, 145, 7507, 391, 11220, 6, 12525, 1696, 631, 13, 52, 5, 145, 21787, 7, 1386, 6, 15188, 7, 8069, 11254, 667, 1202, 470, 1144, 395, 839, 7, 2519, 834, 367, 141, 627, 6, 1240, 7, 145, 8120, 9, 50, 1858, 131, 3142, 4998, 208, 1410, 5952, 58, 1176, 14, 4690, 386, 14592, 3241, 389, 85, 186, 3767, 234, 1892, 839, 8020, 27, 5, 4697, 17695, 6, 2182, 16, 13, 146, 1517, 223, 397, 312, 977, 699, 379, 1061, 3834, 303, 4610, 1481, 14, 598, 56, 75, 798, 44, 10090, 4610, 12, 5033, 180, 1172, 104, 5, 874, 619, 216, 936, 191, 3834, 303, 4610, 223, 214, 573, 2166, 4740, 1556, 400, 1515, 3310, 15, 622, 5325, 1240, 13, 5, 145, 21787, 11, 3744, 4876, 119, 184, 261, 1515, 201, 14, 5761, 24, 542, 5, 223, 6129, 795, 8559, 9, 105, 18, 6828, 642, 2655, 1043, 1956, 24, 389, 10739, 13706, 15516, 6, 13, 5, 208, 89, 90, 515, 343, 6760, 1061, 2081, 44, 781, 6, 2313, 1775, 1239, 13, 9, 3830, 11811, 2079, 6, 15, 1240, 13, 5, 476, 10751, 10, 6, 750, 2322, 3159, 12, 8120, 34, 775, 244, 11327, 5936, 3572, 327, 11, 501, 1986, 34, 1055, 22, 1756, 3274, 367, 410, 1720, 3987, 3856, 18, 357, 14, 37, 9109, 15184, 12, 66, 5, 2963, 5936, 3572, 327, 54, 1462, 2695, 510, 1382, 349, 15, 2822, 5, 114, 3834, 303, 4610, 206, 191, 54, 2911, 6, 5936, 3572, 327, 1265, 27, 5, 548, 3834, 303, 4610, 874, 3845, 90, 2163, 112, 60, 389, 105, 18, 219, 17, 343, 3324, 6, 2851, 6, 2077, 111, 2413, 8, 869, 13868, 297, 38, 5, 621, 42, 80, 2081, 44, 781, 14, 26, 2851, 2860, 2709, 15, 13, 5, 274, 343, 3324, 8, 5309, 483, 12, 19, 2031, 607, 80, 411, 287, 13, 5, 12066, 21, 146, 3834, 303, 4610, 11, 54, 13669, 2035, 1237, 9, 14388, 14, 26, 223, 11785, 6, 3538, 2343, 1556, 1642, 212, 817, 72, 4617, 14, 3257, 4232, 2521, 11, 4782, 8868, 13, 5, 126, 2143, 22, 2702, 273, 221, 6, 4121, 15031, 1024, 18256, 7, 47, 223, 1043, 1957, 11218, 1059, 468, 19509, 34, 977, 8, 13, 5, 126, 115, 2551, 2013, 11218, 1642, 145, 11785, 11, 20986, 53, 578, 5, 126, 365, 263, 11637, 47, 145, 2035, 977, 179, 11, 60, 2169, 7122, 4282, 6, 573, 1597, 4782, 13336, 5, 126, 1028, 6176, 1180, 9204, 498, 14, 4782, 11218, 671, 105, 18, 219, 9, 152, 9675, 510, 2020, 7, 16106, 138, 9, 449, 345, 28, 13, 5, 3834, 303, 4610, 11, 1091, 2911, 6, 1445, 9, 1727, 6, 1386, 6, 1957, 11218, 47, 126, 1028, 1462, 19, 5842, 3757, 4620, 1556, 671, 1218, 2786, 587, 6, 1055, 28, 38, 5, 145, 2531, 1479, 14, 2635, 8, 408, 6, 18776, 197, 18, 1055, 28, 38, 5, 1115, 2379, 515, 317, 9507, 655, 6, 1055, 71, 254, 1556, 671, 3267, 14, 4103, 17, 1977, 24, 2122, 5, 476, 3293, 2431, 6, 11785, 8, 12114, 30, 6, 145, 201, 828, 3293, 2431, 6, 2010, 19, 1645, 104, 5, 3834, 303, 4610, 15, 271, 19506, 261, 487, 6760, 1059, 11785, 7, 46, 2703, 818, 9, 972, 1245, 8619, 656, 201, 1202, 5553, 11967, 23, 5, 1445, 24, 363, 146, 3834, 303, 4610, 1939, 2081, 44, 781, 12, 240, 9, 26, 223, 11785, 9, 214, 2019, 4263, 6719, 91, 18, 9279, 5650, 400, 2655, 2979, 24, 9887, 44, 13, 5, 1087, 445, 1073, 18, 1052, 1294, 7, 985, 22, 233, 5085, 439, 248, 112, 52, 5541, 370, 2081, 11231, 3170, 17, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,049
10,049
  बादिउल आलम मजूम्दार, बंगलादेशी प्राध्यापक तथा नागरिक अगुवा बंगलादेश जब सन् १९७१ मा पाकिस्तानबाट स्वतन्त्र भयो, हाम्रा देशका नेताहरू पाकिस्तानको केन्द्रीय सरकारले जस्तै शक्तिको केन्द्रीकरण गरेर गल्ती दोहोर्‍याउन चाहँदैनथे । यसैकारण हाम्रो संविधानमा एकात्मक शासन प्रणाली अन्तर्गत राज्य सञ्चालन हुने भनिए पनि शक्तिको विकेन्द्रीकरण गरिने र हरेक तहमा जननिर्वाचित प्रतिनिधिहरूले शासन गर्ने व्यवस्था राखिएको थियो । यही व्यवस्थालाई टेकेर विभिन्न युनियन, नगरपालिका र जिल्लाहरूको गठन गरियो । यस क्रममा छुट्टा-छुट्टै कानुनहरू जारी गरियो, जो एक अर्कासँग बाझिन्छन् पनि । तर विडम्बना, केन्द्रीकृत शासन व्यवस्थाविरुद्ध लडेका जनता फेरि पनि नाम मात्रको विकेन्द्रीत व्यवस्थाबाट प्रताडित हुन पुगेका छन् । स्थानीय निकाय विस्तार सन् १९८३ मा जब जनरल इर्साद बंगलादेशका प्रमुख कार्यकारी भए, उनले एक तह, उप-जिल्लापरिषद थपे । यसको मूल ध्येय आˆनो राजनीतिक समर्थन बढाउनु थियो र इर्सादको यो कदम निकै लोकपि्रय बन्यो । बंगलादेशमा ६१ जिल्ला, ४९० उपजिल्ला र ४ हजार ५ सय ३३ युनियन परिषदहरू छन् । सन् १९९१ मा इर्सादलाई पदमुक्त गरियो र निर्वाचन जितेर आएको खालिदा जियाको बिएनपी पार्टीको सरकारले उपजिल्लाहरू नै विघटन गरिदियो । यसबाट पनि थाहा हुन्छ कि बंगलादेशमा भएको विकेन्द्रीकरण सत्तामा जो आउँछ उसको निगाहमा चल्छ । यसका विरुद्ध सर्वोच्च अदालतमा मुद्दा पर्‍यो । भर्खर निर्वाचित भएर आएको प्रजातान्त्रिक सरकारलाई कठिनाइमा पार्न अदालत किञ्चित् चाहँदैन थियो । त्यसैले उसले सरकारलाई गाह्रो नपर्ने गरी फैसला सुनायो । संविधानमा भनिएको छ कि देशका प्रशासनिक इकाईहरू जनताका प्रतिनिधिले सञ्चालन गर्ने छन् । तर, सैनिक सरकारले ल्याएको कानुनमा उपजिल्लाहरू व्यवहारमा प्रशासनिक इकाइ भए पनि कानूनत रहनेछन् ! अदालतले सन् १९९२ मा सरकारलाई यो विषयलाई उचित प्रकृयाबाट सुल्झाउन र ६ महिनाभित्र हरेक स्थानीय निकायमा चुनाव गर्न निर्देशन दियो । त्यसपछि हरेक ६ महिनामा सरकारले चुनाव स्थगित गर्न अदालत गुहार्न थाल्यो । केही समयपछि त सबैले वास्तै गर्न छोडे ! अहिलेसम्म पनि उपजिल्ला र जिल्लाहरूमा निर्वाचन भएको छैन । जब १९९६ मा खालिदाको सरकारको कार्यकाल सकिन लागेको थियो, उनको सरकारलाई चुनाव गराउन नदिने ठूलै आन्दोलन भयो । रिटायर्ड प्रधानन्यायाधीशको नेतृत्वमा सरकार बंगलादेशमा भन्ने गरिन्छ जसले सरकारमा रहेर चुनाव गराउँछ उसैले त्यो चुनाव जित्छ । खालिदा विरुद्धको आन्दोलन चलिरहृयो तर सरकारले एकतर्फी रूपमा चुनाव गरायो । तीन सय सिट रहेको संसदमा बिएनपीका १५३ भन्दा बढि सांसद निर्विरोध निर्वाचित भए । तर, सरकार आफ्नो निर्णयमा टिक्न सकेन । संसदबाट संविधान शंसोधन पारित गरी केही हप्तामै उसले संसद विघटन गरिदियो र नयाँ चुनावी सरकार गठन गर्न सहमति दियो । अनि सुरू भयो कामचलाउ सरकारको नयाँ प्रयोग, र न्यायालयको व्यापक राजनीतिकरण । नयाँ व्यवस्थाअन्तर्गत सर्वोच्च अदालतबाट रिटायर्ड भएका प्रधान न्यायाधीशले ९० दिनका लागि चुनावी सरकार सञ्चालन गर्न पाउने भए । नभन्दै प्रतिपक्षी दल आवामी लिगले चुनाव जित्यो । सन् २००१ मा अवामी लिगकी शेख हसिनाको सरकारको कार्यकाल सकियो र फेरि चुनावी सरकारले चुनाव गरायो । फेरि प्रतिपक्षी दल (बिएनपी) ले बाजी मार्‍यो । त्यतिबेला बंगलादेशमा सबैलाई थाहा भइसकेको थियो कि चुनावी सरकारले गराएको निर्वाचनमा सधैं सत्ताधारी दल हार्छ र त्यो पनि पहिले भन्दा अझै ठूलो अन्तरालले ! बिएनपीले आफू सत्तामा भएको बेला यो समीकरणलाई उल्ट्याउन ठूलै कसरत गर्‍यो । यसको असर सिधै पर्‍यो न्यायालयमाथि । चुनावी सरकारको नेतृत्व निवर्तमान प्रधानन्यायाधीशले गर्ने भएकाले सरकारले न्यायाधीशको अवकाश पाउने उमेर नै परिवर्तन गरिदियो ताकि आफू अनुकूल व्यक्तिले चुनावी सरकार सम्हाल्न पाओस् ! सन् २००६ मा सत्ताधारी दलको समर्थक भनेर छवि बनाएका पूर्व न्यायाधीशले चुनावी सरकारको बागडोर सम्हाले । यो कुरो प्रतिपक्षलाई पाच्य थिएन । ठूलै आन्दोलन भयो, धेरै जनताले ज्यान गुमाए । चुनावी सरकारका प्रमुखले राजीनामा दिए र संविधानमा भएको व्यवस्था अनुसार राष्ट्रपति चुनावी सरकारका प्रमुख बने । खालिदाकै समर्थनमा नियुक्त भएका राष्ट्रपतिले स्वतन्त्र चुनाव गराउन नसक्ने भन्दै चुनावी सरकारका सल्लाहकारहरूले राजीनामा दिए र त्यसलगत्तै सेनाको समर्थनमा नयाँ चुनावी सरकार गठन भयो । यो सरकारले भ्रष्टाचारविरुद्ध अभियान नै चलायो । सरकारले नयाँ मतदाता नामावली बनाउने निर्देशन दियो । खालिदाको सरकारले १ करोड नक्कली मतदाता खडा गरेको आरोप लागेको थियो ।  खालिदा र हसिना दुवैविरुद्ध भ्रष्टाचारको मुद्दा लगाइयो तर राजनीतिकरणबाट जर्जर भइसकेको न्यायलयले प्रक्रिया नमिलेको भन्दै मुद्दाहरू खारेज गरिदियो । सन् २००८ मा सेनाको समर्थन प्राप्त सरकारले चुनाव गरायो । यो चुनाव धेरै हदसम्म निस्पक्ष थियो । चुनाव गराउनु अगाडि यो सरकारले स्थानीय निकाय पुनःसंरचना गर्न एउटा आयोग गठन गरेको थियो । म त्यस आयोगको सदस्य थिएँ । हामीले एउटा बेग्लै स्थानीय शासन ऐन ल्याउन सुझाव दियौँ र स्थानीय निकायलाई स्थानीय विकास मन्त्रालयबाट स्वतन्त्र राख्न एउटा छुट्टै आयोग (भारतमा भएको वित्तीय आयोग जस्तो) बनाउन भन्यौँ । सरकारले अध्यादेश मार्फत हाम्रा सुझावहरूको कार्यान्वयन गर्‍यो तर नयाँ संसदले अध्यादेश पास गरेन र ६ महिनापछि अध्यादेश निस्क्रिय भयो । सरकारले नयाँ ऐन ल्यायो, आफ्ना संसदहरूलाई उपजिल्लाका सर्वेसर्वा बनाउने गरी । बंगलादेशमा दुर्भाग्यवस चुनावी क्षेत्र र उपजिल्लाको सिमाना एउटै थियो । यसका कारण सांसदहरूले आˆनो पद जोगाउन उपजिल्लामा हालिमुहाली कायम राख्नुपर्ने भयो । नयाँ ऐनले सांसदलाई उपजिल्लाको सल्लाहकार मात्र बनाए पनि उसको सल्लाहलाई बाध्यकारी बनाइदियो । चुनाव त कहिल्यै हुने नै भएन । हामीले न्यायालयलाई गुहार्‍यौं तर, राजनीति गर्ने न्यायालयले हाम्रो कुरा सुनेन । केही महिनाअघि युनियन परिषदको चुनाव भयो । राजनीतिक पार्टीको चिहृन प्रयोग गर्न नपाइने यस्तो चुनावमा पहिलोपटक पार्टी चिहृन प्रयोग गर्न दिइयो । यसको परिणाम झन् भयानक थियो । कुल सिट मध्येको १० प्रतिशतमा उम्मेदवारहरू निर्विरोध निर्वाचित भए । स्थानीय विकास मन्त्रालयले अाफ्नो वर्चस्व कायम राख्नका लागि चुनि-चुनि प्रतिपक्षी दलबाट निर्वाचित युनियन सदस्यहरू विरुद्ध भ्रष्टाचारको मुद्दा लगाउँदै उनीहरूलाई निलम्बन गर्‍यो । बंगलादेशमा अब उपजिल्ला र जिल्लाको चुनाव कहिले होला कसैलाई थाहा छैन । अब त कसैलाई चुनाव चाहिएकै छैन जस्तो पो छ ! नेपालका लागि पाठ नेपालमा स्थानीय निकायको चुनावका विषयमा चर्चा हुँदै गर्दा स्थानीय निकायमा राजनीतिक दलहरूको भूमिकाका विषयमा पनि बहस गर्न जरुरी छ । नेपाल र बंगलादेश जस्ता बहुदलीय व्यवस्था भएका देशहरूमा केन्द्रीय सरकारमाथि निगरानी राख्ने विभिन्न संवैधानिक निकायहरू हुन्छन् । तर, स्थानीय तहमा यस्ता संरचना हुँदैनन् । मैले भन्ने गरेको छु स्थानीय निकायसँग ४ ‘एफ’ हुन जरुरी छ:  फङ्सन्स (कार्य), फङ्सनरिज (कर्मचारी), फाइनान्स (पैसा) र फ्रिडम (स्वतन्त्रता) । यी चार तत्वका अभावमा कुनै पनि स्थानीय निकायको औचित्य रहँदैन । विकेन्द्रीकरणको सिद्धान्तले भन्छ, समस्या जहाँ छ त्यही नै त्यसको समाधान हुन सक्नुपर्छ । यदि कुनै गाउँमा स्कुल छैन भने केन्ऽीय सरकारले त्यसको हल गर्ने होइन । मेरो अन्तिम सुझाव के छ भने यस्तो व्यवस्थाको निर्माण गर्नुहोस, जसमा सांसदको काम केवल कानुन बनाउने मात्र होस् र स्थानीय प्रतिनिधिको काम विकास निर्माण गर्ने मात्र ।  अनि न्यायालयलाई राजनीतिबाट मुक्त राख्नुहोस् । यसो गरेमा तपाईँहरूले बंगलादेशको भोगाइबाट सिकेको ठहरिने छ । (अनलाइनखबरको अङ्ग्रेजी संस्करणसँगको कुराकानीमा आधारित)
Opinion
false
[ 0, 753, 1607, 615, 59, 7205, 74, 8044, 746, 1838, 7, 2149, 34, 2420, 22, 412, 3981, 2149, 745, 154, 476, 10124, 43, 2221, 17, 999, 2806, 1041, 1190, 3656, 7009, 565, 142, 487, 4963, 361, 1709, 109, 3552, 12646, 4675, 19484, 3849, 5, 18433, 212, 5164, 26, 1329, 977, 901, 636, 343, 292, 40, 6830, 15, 4963, 19550, 421, 9, 317, 1019, 17041, 14879, 11, 977, 25, 179, 1064, 38, 5, 430, 179, 14, 11152, 107, 3181, 7, 275, 9, 79, 180, 554, 1400, 5, 42, 268, 6634, 33, 70, 2697, 16820, 424, 49, 355, 1400, 7, 400, 26, 1459, 63, 753, 1166, 5519, 15, 5, 47, 12066, 7, 18215, 977, 179, 1327, 12884, 736, 704, 15, 157, 90, 6, 441, 5085, 2210, 179, 17, 8822, 67, 963, 27, 5, 122, 1221, 782, 154, 476, 13322, 43, 745, 5543, 505, 520, 14181, 2149, 12, 110, 1344, 99, 7, 58, 26, 7859, 11653, 7402, 14153, 4287, 5, 195, 975, 15898, 10, 18576, 65, 214, 2013, 9855, 38, 9, 505, 520, 14181, 6, 21, 2668, 319, 20479, 3462, 5, 2149, 8, 7403, 79, 7, 5746, 722, 1177, 7402, 9, 247, 93, 198, 140, 2637, 3181, 3235, 49, 27, 5, 154, 10, 12583, 43, 505, 520, 14181, 14, 13537, 1400, 9, 228, 7346, 123, 11509, 581, 680, 635, 6, 453, 2322, 998, 1043, 142, 1177, 7402, 49, 37, 8041, 11824, 5, 42, 17, 15, 433, 78, 146, 2149, 8, 16, 19550, 6294, 400, 1796, 1224, 330, 13139, 8, 8869, 5, 653, 1475, 1080, 3220, 739, 1750, 21, 5, 6844, 886, 266, 123, 3922, 1632, 9785, 8, 1370, 1057, 146, 4156, 225, 108, 19484, 38, 5, 383, 1062, 1632, 2751, 4015, 57, 2205, 689, 33, 382, 5, 5164, 1308, 13, 146, 1190, 3661, 10997, 49, 4097, 1081, 11, 292, 25, 27, 5, 274, 1617, 142, 1314, 424, 8, 1177, 7402, 49, 4599, 3661, 9627, 99, 15, 1371, 84, 13625, 264, 2453, 154, 476, 12203, 43, 1632, 21, 3580, 1808, 5850, 17, 19005, 9, 232, 7151, 317, 122, 5959, 731, 24, 730, 3223, 5, 543, 317, 232, 1763, 142, 731, 4334, 24, 1057, 14765, 450, 3316, 5, 72, 8564, 60, 1641, 50, 13473, 24, 5658, 264, 1191, 15, 1177, 7402, 9, 7652, 8, 228, 16, 104, 5, 745, 476, 15625, 43, 11509, 581, 6, 501, 3804, 6620, 288, 1449, 145, 1632, 731, 931, 3527, 10, 7934, 868, 163, 5, 21659, 3427, 6, 1671, 196, 2149, 8, 53, 490, 671, 3502, 1894, 731, 7131, 6552, 11, 115, 731, 1106, 108, 178, 5, 11509, 581, 1475, 6, 868, 1100, 91, 18, 12666, 382, 47, 142, 15195, 100, 731, 12364, 5, 173, 140, 2851, 35, 3765, 453, 2322, 998, 12, 299, 2215, 158, 1795, 985, 13918, 886, 99, 5, 274, 196, 54, 227, 8, 13716, 1999, 5, 11070, 324, 1535, 141, 1529, 2404, 1406, 57, 72, 1898, 191, 1062, 2102, 8041, 11824, 9, 94, 1996, 196, 554, 24, 688, 3223, 5, 276, 3122, 163, 46, 5467, 1233, 501, 94, 151, 7, 9, 8096, 6, 2227, 214, 1997, 5, 94, 179, 1146, 1080, 1057, 17, 21659, 73, 1079, 2405, 11, 2773, 56, 12, 19, 1996, 196, 292, 24, 537, 99, 5, 5000, 23, 458, 4778, 596, 1821, 8371, 1101, 11, 731, 14567, 5, 154, 16807, 43, 1633, 8371, 1101, 98, 7263, 19761, 6, 501, 3804, 5701, 9, 704, 1996, 142, 731, 12364, 5, 704, 4778, 596, 77, 749, 2322, 13007, 10, 11, 10, 11095, 4822, 21, 5, 2983, 2149, 8, 1637, 433, 942, 38, 146, 1996, 142, 2121, 1289, 2219, 17564, 596, 12323, 178, 9, 115, 15, 466, 158, 544, 218, 1693, 1799, 11, 264, 453, 2322, 998, 11, 592, 6294, 16, 260, 21, 16175, 14, 10553, 4202, 10, 7934, 11777, 906, 21, 5, 195, 1222, 10, 2408, 1750, 21, 8096, 312, 5, 1996, 501, 541, 9164, 3427, 11, 25, 422, 142, 2405, 6, 5065, 537, 936, 37, 470, 11824, 15252, 592, 4436, 2394, 1996, 196, 9900, 900, 7143, 264, 154, 10638, 43, 17564, 2284, 4717, 185, 6359, 2045, 233, 2405, 11, 1996, 501, 19933, 9252, 5, 21, 3903, 4754, 14, 900, 6653, 924, 5, 10, 7934, 868, 2806, 85, 1581, 1023, 6680, 5, 1996, 2067, 110, 11, 2575, 425, 9, 5164, 16, 179, 92, 426, 1996, 2067, 110, 2822, 5, 11509, 581, 96, 2013, 8, 1572, 73, 426, 11, 999, 731, 931, 1389, 192, 1996, 2067, 2845, 262, 2575, 425, 9, 291, 5043, 2866, 2013, 8, 94, 1996, 196, 554, 163, 5, 21, 142, 2229, 1327, 644, 37, 1100, 33, 382, 5, 142, 94, 2346, 5634, 356, 730, 3223, 5, 11509, 581, 6, 142, 127, 236, 3646, 2346, 3423, 28, 728, 288, 38, 5, 11509, 581, 9, 19761, 390, 1327, 10219, 739, 17831, 47, 214, 1997, 17, 9412, 18, 942, 1045, 5169, 11, 651, 10721, 6, 192, 739, 49, 2979, 11824, 5, 154, 7096, 43, 2866, 2013, 193, 142, 731, 12364, 5, 21, 731, 85, 6994, 18180, 38, 5, 731, 3850, 320, 21, 142, 122, 1221, 16423, 24, 102, 1490, 554, 28, 38, 5, 74, 291, 2777, 240, 1678, 5, 334, 102, 7414, 122, 977, 803, 1144, 1138, 1662, 6161, 9, 122, 1221, 14, 122, 76, 12909, 999, 742, 102, 2185, 1490, 77, 7618, 8, 16, 1269, 1490, 401, 52, 285, 3808, 7145, 5, 142, 7420, 902, 1041, 1138, 180, 794, 906, 21, 47, 94, 2102, 11, 7420, 1915, 6959, 9, 232, 6753, 7420, 18298, 163, 5, 142, 94, 803, 14068, 7, 369, 2102, 410, 1177, 7402, 12, 14999, 11298, 33, 356, 57, 5, 2149, 8, 8723, 8798, 1996, 164, 9, 1177, 7402, 6, 3584, 1148, 38, 5, 653, 95, 11226, 11, 10, 18576, 65, 908, 4189, 1177, 7402, 8, 340, 91, 1520, 3565, 34, 659, 8911, 163, 5, 94, 803, 11, 985, 14, 1177, 7402, 6, 2845, 90, 2489, 15, 1224, 1719, 14, 1782, 1943, 2166, 15058, 5, 731, 60, 1536, 40, 37, 1452, 5, 334, 8096, 14, 14765, 108, 12878, 274, 921, 25, 8096, 11, 212, 83, 6836, 23, 5, 72, 7749, 3181, 3235, 6, 731, 163, 5, 214, 1043, 1718, 12666, 23, 151, 24, 6933, 223, 2655, 3253, 201, 1718, 12666, 23, 151, 24, 6623, 5, 195, 1658, 2896, 14728, 38, 5, 691, 2851, 755, 6, 217, 235, 8, 986, 49, 13918, 886, 99, 5, 122, 76, 1242, 10, 14748, 16701, 659, 742, 12, 19, 5309, 91, 70, 3572, 708, 4778, 596, 17, 886, 3181, 5339, 1475, 10219, 739, 6574, 3625, 5154, 906, 21, 5, 2149, 8, 169, 1177, 7402, 9, 284, 731, 883, 668, 2461, 433, 104, 5, 169, 60, 2461, 731, 16856, 96, 104, 401, 941, 13, 264, 547, 19, 2137, 211, 122, 4738, 731, 12, 371, 913, 309, 150, 122, 5959, 214, 3801, 6, 634, 12, 371, 15, 1983, 24, 1172, 13, 5, 36, 9, 2149, 519, 8528, 179, 73, 8685, 565, 196, 312, 5326, 810, 107, 2738, 12098, 583, 5, 274, 122, 1019, 515, 940, 4044, 5, 257, 53, 28, 682, 122, 1221, 63, 247, 62, 4040, 45, 67, 1172, 13, 184, 1049, 1165, 68, 1759, 77, 4077, 1331, 1049, 1165, 1341, 11001, 77, 3779, 9688, 1331, 7562, 77, 131, 69, 627, 52, 9, 9819, 9197, 77, 3685, 6185, 138, 52, 5, 208, 304, 4153, 12, 5130, 75, 15, 122, 4738, 6481, 13585, 5, 19550, 6, 1679, 11, 4254, 7, 200, 1061, 13, 516, 37, 467, 925, 67, 8642, 5, 548, 75, 1733, 1781, 104, 29, 105, 310, 10930, 439, 142, 467, 2093, 25, 386, 5, 229, 457, 1138, 105, 13, 29, 223, 179, 6, 101, 4553, 7, 1223, 985, 6, 46, 1939, 424, 356, 90, 1417, 9, 122, 1081, 6, 46, 76, 101, 25, 90, 5, 276, 8096, 14, 921, 17, 1977, 17533, 5, 2488, 4158, 1456, 262, 2149, 6, 17761, 17, 5841, 6, 3032, 574, 13, 5, 77, 19447, 10569, 6, 3816, 2262, 2133, 1668, 8, 1355, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,050
10,050
आकार पटेल भारत यस्तो देश हो, जहाँको अभिजात्य तप्का आफ्नो भाषामा कुराकानी गर्दैन, त्यो वर्ग त्यो भाषामा कुरा गर्छ, जुन आम मानिसको भाषा होइन । यो दिल्ली, मुम्बई, बैंगलुरु, चेन्नई, हैदराबाद या अरू कुनै पनि अन्य सहरको वास्तविकता हो । यहाँ मैले अभिजात्य वर्ग भनेर जनाउन खोजेको सहरी मध्यम वर्ग हो, जो अल्पसंख्यक हुँदाहुँदै पनि देशको आर्थिक एजेन्डा र राष्ट्रिय महत्त्वको एजेन्डामा दबदबा देखाउँछ । सरकारी आँकडामुताबिक भारतका केवल पाँच करोड अर्थात् करिब चार प्रतिशत नागरिकसँग मात्र पासपोर्ट छ । मेरो अनुमान छ, यो संख्या ती मानिसको संख्याभन्दा निकै धेरै छ, जसको पहिलो भाषा अंग्रेजी हो । यो मध्यम वर्ग पक्कै आफ्नो मातृभाषा बोल्न जान्दछ, तर प्रयोग गर्दैन । यी मानिस आफ्नो मातृभाषाका वर्णहरू चिन्छन्, तर उनीहरू मातृभाषाको न साहित्य पढ्छन् न समाचार हेर्छन् । संगीतलाई छाडेर उनीहरूका सांस्कृतिक प्राथमिकता जसमा टिभीका सिरियल र सिनेमा पनि पर्छ, सबै अंग्रजीको सामग्री हुन्छन् । यसो भन्न सकिन्छ, भारतीयले लामो समयदेखि अंग्रेजी बोल्ने र लेख्ने गर्दै आए, यही कारण अंग्रेजीलाई भारतीय भाषा मान्नुपर्छ । म यसलाई ससर्त स्वीकार गरुँला, तर मेरो तर्क छ, जुन अंग्रेजी हाम्रा टिभी च्यानलमा बोलिराखिएको छ र जो हाम्रा मिडियामा लेखिइरहेको छ, त्यो वास्तविक अंग्रेजीको कच्चा संस्करण मात्र हो । तैपनि, यस्तो अंगेजी कसरी हामीमाथि प्रभाव पारिरहेको छ त ? यसको पहिलो प्रभावस्वरूप सहरी मध्यम वर्गको चिन्ता राष्ट्रिय प्राथमिकताहरूमा सबैभन्दा धेरै देखिन्छ । हाम्रो मिडिया कुपोषणबाट हुने मृत्युको तुलनामा केही विद्यार्थीले नारा लगाएको घटनालाई कैयौँ ज्यादा प्राथमिकता दिन्छ । भलै राष्ट्रविरोधी नाराहरूबाट प्रत्यक्ष रूपमा कति भारतीय प्रभावित भए भन्ने स्पष्ट छैन । हामी ती विद्यार्थीका नाराबाट आहत हुन सक्छौँ, तर नारा त केवल शब्दले भरिएका न हुन्छन् । हरेक वर्ष कुपोषणबाट पाँच लाख भारतीय बच्चाहरूको मृत्यु हुन्छ । तर, यो कहिल्यै कुनै टिभी बहसको मुद्दा बन्दैन, किनकि अंग्रेजी बोल्ने मध्यम वर्गलाई यसले प्रभावित गर्दैन । अर्को पक्ष, हाम्रा आर्थिक प्राथमिकता पनि प्रभावित हुन्छन् । मिडियाको ध्यान राष्ट्रवादी मध्यम वर्गमाथि ज्यादा हुन्छ । जस्तै हामी एक लाख करोड रुपैयाँको बुलेट ट्रेनमाथि त्यो देशमा गम्भीरताका साथ बहस गर्छौं, जहाँका ३० करोड मानिस गरिबी र अभावमा जीवनयापन गर्छन् । यसको निकै सामान्य कारण छ, भारतमा गरिबहरूको कुनै आवाज नै हुन्न । हाम्रो देशको राजनीतिमाथि पनि यो मध्यम वर्गको निकै धेरै प्रभाव छ । हरेक वर्ष कास्मिरमा पृथकतावादी अथवा इस्लामी चरमपन्थी हमलामा हुने मृत्युभन्दा कैयौँ ज्यादा मानिस पूर्वोत्तर र मध्य भारतमा चरमपन्थी हमलामा मर्छन् । यसबारे स्पष्ट आँकडा पनि उपलब्ध छ । तर, इस्लामी खतरामाथि नियमित बहस भइरहेको हुन्छ किनकि यसले सहरी मध्यम वर्गको व्यग्रतालाई बढाइदिन्छ । तर, माओवादीहरू वा पूर्वोत्तरका पृथकतावादीहरूको उनीहरूमाथि कुनै प्रभाव पर्दैन । हाम्रा समाचार पत्रमा नियमित रूपमा डुंगा डुब्दा र मन्दिरमा भागदौड मच्चिँदा भएका सयौँ मृत्युका खबर हुन्छन् । सरकारी स्कुलमा विषाक्त भोजनबाट हुने बच्चाहरूको मृत्यु, आँखा शिविरमा मानिसहरू अन्धा भएको खबर र अवैध नक्कली मदिरा पिउँदा भएका मृत्युका खबर पनि हुन्छ । तर, यी टिभिमा बहस गराउने हिसाबले त्यति महत्त्वपूर्ण हुँदैनन्, जति नारा लगाइएका घटना हुन्छन् । यहाँ यो पनि जोडौँ, यी खबरको कभरेजको तुलनामा कुनै सभ्रान्त वर्गसँग सम्बन्धित अपराधको सन्दर्भ (उदाहरणका लागि सिना बोरा हत्याकाण्ड) सँग जोडेर हेर्न सकिन्छ । अंग्रेजीभाषी मध्यम वर्गका हामी भारतका बहुसंख्यक आवादीको बारेमा उदासीन छौँ । हामी केवल हाम्रा समस्या र चिन्ताहरूमाथि बहस होस् भन्ने चाहन्छौँ । बाँकी सबै भारतीय अप्रासंगिक छन् । यो राष्ट्रवादविरोधी नभएर के हो ? अंग्रेजीको प्रभुत्वसँग जोडिएको अर्को पक्ष पनि देख्न सकिन्छ । भारतीय मध्यम वर्गको युरोपको शास्त्रीय संस्कृतिमा सीमित घुसपैठ छ । हामीहरू केवल लोकप्रिय चिजमा मात्र रुचि राख्छौँ । उदाहरणका लागि, शास्त्रीय संगीत र सद्भावलाई नबुझेसम्म युरोपेली संस्कृतिलाई बुझ्न सम्भव छैन । भारतमा सद्भावको कुनै परम्परा छैन । यसलाई उदाहरणसहित व्याख्या गर्न सकिन्छ । जो शास्त्रीय सिम्फोनी संगीत कार्यक्रम हेर्छ, उसले ध्यान दिएको हुनुपर्छ त्यसमा कुनै हिरो हुन्न । कार्यक्रममा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण व्यक्ति कन्डक्टर, कुनै बाजा बजाउँदैन । ऊ केवल सयमको ध्यान राख्छ । त्यहाँ सबै संगीतकार बराबरी हुन्छन्, हिन्दुस्तानी र कर्नाटका संगीतमा त पदक्रम हुन्छ । यो सांस्कृतिक समानता र सद्भावको युरोपेली समाजका लागि के मतलब छ ? के यही कारण हो कि युरोपेली देश वास्तविक टिम स्पोटर्स फुटबल निकै राम्रोसँग खेल्छन् ? भारतीय यो जान्दैनन् । उनीहरूको रुचि केवल पश्चिमी देशहरूका लोकप्रिय चिज र ट्विटरसम्म नै सीमित छ । यो न गम्भीर छ न सार्थक । यी सतही र व्यर्थ चिज हुन् । यो सही हो, अंग्रेजी जानेकै कारण भारतीयलाई कैयौँ क्षेत्रमा फाइदा छ । सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण फाइदा आर्थिक क्षेत्रमा छ तर यहाँ पनि फाइदा केवल मध्यम वर्गलाई नै प्राप्त छ । तर, अंग्रेजी बोल्ने मध्यम वर्ग हाम्रो राष्ट्रिय संवाद, हाम्रा प्राथमिकता र हाम्रा एजेन्डालाई जति नोक्सान पुर्‍याइरहेका छन्, त्यसको भरपाई त्यो फाइदाबाट हुन सक्दैन ।बिबिसी हिन्दीबाट
Opinion
false
[ 0, 2997, 12683, 397, 223, 207, 649, 1061, 6, 2813, 719, 2368, 16000, 54, 1428, 1668, 4167, 7, 115, 767, 115, 1428, 83, 10247, 253, 1008, 2318, 440, 386, 5, 21, 2101, 7, 6734, 7, 3060, 9877, 10618, 7, 19699, 7, 19233, 526, 974, 75, 15, 152, 10102, 7271, 20, 5, 242, 257, 2813, 719, 2368, 767, 185, 11935, 3317, 6674, 2727, 767, 649, 400, 9884, 6042, 15, 817, 171, 7797, 9, 111, 4358, 6, 7797, 8, 20450, 6561, 5, 414, 17729, 1520, 138, 749, 44, 2010, 1939, 311, 236, 971, 499, 304, 235, 412, 63, 90, 9337, 13, 5, 229, 1317, 379, 21, 669, 271, 2318, 669, 168, 319, 85, 379, 1059, 113, 440, 2955, 20, 5, 21, 2727, 767, 4340, 54, 6291, 3640, 481, 4784, 7, 47, 151, 4167, 5, 208, 1069, 54, 6291, 12, 4275, 49, 3106, 11637, 47, 1115, 6291, 6, 10, 23, 862, 2874, 3065, 10, 23, 290, 14054, 310, 5, 1187, 14, 3767, 9304, 1231, 1583, 1223, 6148, 12, 17976, 59, 9, 2688, 15, 664, 7, 82, 21013, 6, 953, 583, 5, 2488, 853, 363, 7, 261, 11, 402, 2571, 2955, 3581, 9, 3010, 71, 1063, 7, 430, 95, 2955, 14, 261, 440, 17807, 5, 74, 432, 190, 68, 3514, 1697, 1174, 4323, 6347, 47, 229, 2142, 379, 253, 2955, 1041, 6148, 4685, 8, 12517, 13175, 593, 13, 9, 400, 1041, 7930, 446, 91, 9740, 379, 115, 2781, 2955, 6, 6999, 2262, 90, 20, 5, 10, 7551, 7, 223, 2148, 30, 535, 497, 155, 312, 854, 18291, 6, 13, 60, 121, 195, 113, 854, 9225, 6674, 2727, 767, 6, 1967, 111, 1583, 472, 282, 85, 589, 5, 212, 1437, 18837, 17, 40, 296, 6, 2191, 72, 4210, 1751, 1852, 573, 14, 9675, 9302, 1583, 3213, 5, 8882, 69, 357, 8301, 1751, 4591, 1186, 100, 465, 261, 1111, 99, 53, 893, 104, 5, 155, 271, 775, 12, 1751, 17, 326, 303, 84, 67, 14130, 7, 47, 1751, 60, 1939, 761, 11, 15063, 10, 23, 583, 5, 317, 80, 18837, 17, 311, 129, 261, 14613, 6, 296, 78, 5, 274, 21, 1536, 75, 6148, 1983, 6, 739, 1921, 23, 7, 3244, 2955, 3581, 2727, 767, 14, 438, 1111, 4167, 5, 258, 1012, 7, 1041, 171, 1583, 15, 1111, 583, 5, 10554, 648, 9177, 2727, 767, 312, 9302, 78, 5, 487, 155, 26, 129, 236, 322, 6, 16552, 16115, 312, 115, 838, 14388, 12, 246, 1983, 3021, 7, 1061, 12, 607, 236, 1069, 4103, 9, 5130, 15553, 890, 5, 195, 319, 485, 95, 379, 1218, 3267, 180, 75, 1386, 37, 4515, 5, 212, 817, 921, 312, 15, 21, 2727, 767, 6, 319, 85, 854, 13, 5, 317, 80, 183, 337, 5702, 8, 8434, 138, 884, 735, 8251, 34, 4967, 15788, 4977, 8, 40, 296, 168, 9675, 9302, 1069, 17742, 9, 792, 1218, 4967, 15788, 4977, 8, 11559, 5, 4159, 893, 17729, 15, 460, 13, 5, 274, 8251, 34, 2472, 312, 1277, 1983, 417, 78, 3244, 438, 6674, 2727, 767, 6, 3692, 4839, 6202, 2804, 15137, 5, 274, 494, 49, 50, 17742, 12, 8434, 138, 884, 180, 1115, 312, 75, 854, 2543, 5, 1041, 290, 6121, 1277, 100, 10897, 9717, 685, 9, 2202, 21242, 74, 2608, 4794, 73, 12210, 296, 12, 740, 583, 5, 414, 7523, 17786, 4573, 17, 40, 14613, 6, 296, 7, 1261, 8918, 1683, 14097, 33, 16, 740, 9, 3632, 3646, 3671, 16943, 581, 73, 296, 12, 740, 15, 78, 5, 274, 208, 18068, 8, 1983, 807, 1762, 1047, 2884, 4044, 7, 812, 1751, 17824, 573, 583, 5, 242, 21, 15, 808, 1235, 7, 208, 740, 6, 12868, 1978, 6, 2191, 75, 190, 6639, 4035, 767, 63, 676, 1291, 6, 5204, 77, 14494, 11923, 12, 19, 409, 252, 14586, 9530, 52, 10, 63, 4690, 766, 363, 5, 2955, 9618, 2727, 8611, 155, 2010, 16958, 326, 884, 6, 403, 17872, 2395, 5, 155, 1939, 1041, 200, 9, 1967, 49, 312, 1983, 1417, 53, 5815, 1235, 5, 805, 82, 261, 148, 4876, 827, 370, 27, 5, 21, 6133, 8301, 2154, 105, 20, 121, 2955, 6, 16038, 63, 1807, 258, 1012, 15, 1760, 363, 5, 261, 2727, 767, 6, 3200, 6, 6601, 1010, 8, 2197, 21175, 13, 5, 155, 49, 1939, 2275, 5727, 8, 90, 3098, 6562, 1235, 5, 1295, 12, 19, 7, 6601, 1187, 9, 5662, 14, 10971, 116, 5704, 1010, 14, 1647, 1839, 104, 5, 1218, 5662, 6, 75, 1173, 104, 5, 432, 1295, 354, 2745, 24, 363, 5, 400, 6601, 10039, 7467, 34, 1187, 128, 14054, 7, 1062, 648, 245, 1320, 1288, 75, 7759, 4515, 5, 314, 282, 2884, 530, 3834, 280, 7585, 7, 75, 4823, 17352, 23, 5, 1517, 1939, 140, 61, 6, 648, 6562, 5, 621, 82, 5831, 5255, 7766, 17114, 34, 9, 16187, 33, 6366, 60, 908, 4166, 78, 5, 21, 1231, 4504, 9, 5662, 6, 5704, 3214, 19, 105, 9106, 13, 121, 105, 430, 95, 20, 146, 5704, 207, 2781, 905, 4559, 2367, 1167, 531, 319, 5100, 17239, 121, 261, 21, 481, 10150, 5, 1818, 3098, 1939, 3857, 7306, 12, 2275, 5727, 9, 13498, 116, 37, 2197, 13, 5, 21, 10, 23, 1204, 13, 10, 23, 7612, 5, 208, 3430, 34, 9, 18427, 5727, 112, 5, 21, 1819, 649, 2955, 341, 96, 95, 261, 14, 9675, 144, 1461, 13, 5, 282, 2884, 1461, 171, 144, 13, 47, 242, 15, 1461, 1939, 2727, 767, 14, 37, 193, 13, 5, 274, 2955, 3581, 2727, 767, 212, 111, 4487, 7, 1041, 1583, 9, 1041, 7797, 14, 812, 12083, 869, 526, 13053, 1556, 467, 1669, 10494, 115, 1461, 17, 67, 1916, 5, 749, 749, 398, 3196, 17, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,051
10,051
नेपाली कांग्रेसको १३औँ महाधिवेशनबाट शेरबहादुर देउवा सभापतिमा निर्वाचित भए । महाधिवेशन सुरुवातसँगै आउने नेतृत्वले राजनीतिलाई दिन सक्ने योगदानबारे निकै बाक्ला टिप्पणी एवं बहस चलेका थिए । सबै प्रकारका राष्ट्रिय सञ्चारमा पनि उक्त राजनीतिक महासंग्रामलाई निकै उच्च स्थान दिइएको थियो । कांग्रेस नेपालमा दलीय परम्पराको सबैभन्दा प्राचीन पार्टी र वर्तमान राजनीतिक समीकरणमा समेत सबैभन्दा ठूलो दल हो । तसर्थ उक्त दलको महाधिवेशनलाई सबैले प्राथमिकतासाथ लिनु सायदै नाजायज होइन । महाधिवेशनको महासंग्राममा देखिएका केही परिघटनाले भने धेरैलाई अस्वाभाविक आश्चर्यमा समेत पार्‍यो । एउटै पदमा ज्वाइँ–ससुराको प्रतिस्पर्धा रह्यो । आफ्नै नेतृत्वमा भएको आन्दोलनका उपलब्धिमाथि प्रश्न उठाउने सदस्य पनि चुनावमा होमिए । सम्मानित सर्वोच्च अदालतबाट भ्रष्टाचारमा कसुर तथा अभियोग ठहर भई जेल जीवन बिताएकाहरूसमेत शक्ति समीकरणलाई गहिरो प्रभाव पार्ने गरी भूमिका खेल्न कुटिल देखिए । नेतृत्वमा लडाइँ गर्ने कांग्ेरसजनलाई आफ्ना–आफ्नै दाउपेच अनि स्वार्थको चिन्ता अवश्य थियो । यद्यपि कांग्ेरस नेतृत्वको विषयमाथि उसका नितान्त शुभेच्छुक, आममतदाता, सहृदयी आलोचक अनि समर्थन वा आलोचनासमेत नगर्ने आमनागरिकलाई पनि खास महत्त्व थियो किनकि त्यसपछि ऊ विख्यात विशेषतासहित पुनर्निर्माण वा सहर्ष विघटन हुनुपर्ने मोडमा आउने थियो । तसर्थ देउवाका लागि यो समय चुनौती र मौका दुवै सघन भएको एक अचुक अवसर हो । पाँचवटा सामान्य मध्यान्तरबाहेक लगभग कांग्रेसको नेतृत्व विगत ७० मध्ये ५० वर्ष बढी कोइराला परिवारमा नै थियो । अहिले पनि २० वर्षपछि पहिलोपटक नेतृत्व कोइराला परिवारभन्दा बाहिर आएको छ भने देउवालाई पार्टीको आन्तरिक राजनीतिमा १३ वर्षपछि पहिलो सफलता मिलेको छ । उनलाई वेलाबखत प्रजातन्त्र दरबारमा बुझाएको आरोप लाग्ने गथ्र्याे । आज उनैलाई प्रजातन्त्रको सुदृढीकरणमा निरन्तर इच्छुक र सक्षम रहेको प्रमाणित गर्ने मौका आएको छ । नेपाली कांग्ेरसले पटक–पटक सत्ता सञ्चालन गर्ने जिम्मेवारी पायो । राजनीतिको सबैभन्दा भाग्यमानी शक्ति पनि उही हो । केही सामान्य बहिर्गमनबाहेक बहुदलीय व्यवस्थाको पुनस्र्थापनादेखि उसले नै निरन्तर देशको सत्ता अनि शासनको बागडोर सम्हाल्यो । दुर्भाग्य, यही अवधिमा देशको अधोगति अधिक र निरन्तर असमानान्तर भए । विश्वका अन्य कतिपय देशले आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक विकासका नयाँ तथा आश्चर्यजनक आयामहरू निर्माण गरे । छिमेकी भारत र चीन उदीयमान अर्थतन्त्र तथा सामरिक शक्तिका अगुवा भए । थाइल्यान्ड, भियतनाम, ताइवान, मलेसियाजस्ता छिमेकीले गरेको आर्थिक प्रगतिलाई ‘टाइगर इकोनोमी’को संज्ञा दिन थालियो । विगत २५ वर्षमा थाइल्यान्डसँग नेपालको मुद्रा विनिमय दर लगभग २० गुनाले कमजोर भइसकेको छ । करिब ५० वर्षपहिले नेपालभन्दा कमजोर अर्थतन्त्र भएको दक्षिण कोरिया आज ५० हजार अमेरिकी डलरकै हाराहारी प्रतिव्यक्ति आय हुने देशमा गनिन्छ । स्थापनाको ४० वर्षको हाराहारीमा सिंहापुरमा ८२ हजार डलरको प्रतिव्यक्ति आय छ । हामी सन् २०२० सम्ममा कसरी अल्पविकसित देशको स्तरबाट माथि जाने अथवा हजार डलरको आयस्तर कायम गराउने भन्ने बहसमा छौँ । उक्त देशहरूले प्रगतिको रफ्तार लिएको लगभग पछिल्लो २५ वर्षको समय हामी भने बेरोजगारी, गरिबी, अन्याय, अत्याचार, कुशासन, बेथितिहरूको सघन पर्यायवाची बन्दै गयौँ । यी सबै दुर्भाग्यको पछाडि गलत राजनीति र असफल दलहरू नै मुख्य पक्ष हुन् । देशको निर्माण तथा सशक्तीकरणमा नागरिकदेखि नेतृत्वसम्म सबैको समानुपातिक योगदान हुन्छ । गैरराजनीतिक अनि तटस्थ रूपमा रहनुपर्ने राज्यका सार्वजनिक निकायहरूको समेत भूमिका हुन्छ । तर पनि यी सबैको अगुवा भनेकोचाहिँ जननिर्वाचित सरकार हो । त्यो सरकार निर्माण र नेतृत्व गर्ने सबैभन्दा धेरै र लामो समय अवसर प्राप्त गरेकाले देश बिग्रनुमा धेरै जिम्मेवारी पनि स्वत: कांग्ेरसले नै बोक्नुपर्छ । अनवरत रूपमा प्राप्त मौकाबीच देश एवं नागरिक अपेक्षाअनुसार काम गर्न नसक्नुमा आफ्नो असफलता प्रतिबिम्बित भएको मनन गर्नुपर्छ । देशको र जनताको स्तर नसुध्रनुमा कांग्रेसको नीति कहाँ चुक्यो, देउवाले खोज्नुपर्छ । ०१५ सालको चुनावमा दुईतिहाइ बहुमत अनि बहुदलीय व्यवस्थाको समयमा दुईपटकसम्म स्पष्ट बहुमत प्राप्त कांग्रेस आज बहुमतविनाको पहिलो दलमा सीमित हुँदै छ । तुलनात्मक रूपमा खस्कँदो छ । यद्यपि नेतृत्व राम्रो, नैतिक अनि नागरिक केन्द्रित भए दलमाथिको नागरिक श्रद्धा भने पुनर्जागरण हुन्छ । नरेन्द्र मोदीका कारण भारतमा भारतीय जनता पार्टीले पाएको मत, टोनी ब्लेयरको व्यक्तित्वका कारण बेलायतमा लेबर पार्टीले पाएको समर्थन, रुजभेल्टको आर्थिक तथा सामाजिक परिवर्तनको सोचका कारण अमेरिकामा डेमोक्र्याटले पाएको उचाइ, नवाज सरिफको पार्टीमाथि पाकिस्तानी नागरिक अनि सुकीको दलमाथि म्यानमारका नागरिकको अपार समर्थन यसका ज्वलन्त उदाहरण हुन् । तर, प्रगति चाहानेले पछि होइन, अगाडितिर हेर्नुपर्छ । अहिलेसम्म आफू सक्षम भएर नभइ, अरूको आन्तरिक कलह धेरै भएर कांग्रेसले मौका पाएको हो । एउटै सिद्धान्त तथा नेता मान्ने कम्युनिस्टहरू देश एवं नागरिक श्रीवृद्घिको मिसनमा कम र फुट अनि विभाजनको फेसनमा बढी लालायित हुँदा कांग्रेसले आफूलाई अरूभन्दा सबल देखाउन मौका पाएको हो । अहिले विश्व राजनीतिको प्रवाह पनि साम्यवादी र कम्युनिस्टभन्दा पँुजीवादी शक्तिमाथि बढी ढल्केको छ । सन् १९७० तिरको दशकमा ४० हाराहारीको देशमा विद्यमान कम्युनिजम आज पाँच राष्ट्रमा खुम्चियो । बुद्घिजीवी र लेखकहरूको समूहसमेत कम्युनिजमको सिद्घान्त र दलहरूप्रति निकै गहन कटाक्ष गर्छन् अनि उष्ण उछितो काढ्छन् । जर्ज ओरेलको ‘एनिमल फार्म’ नामक कृतिलाई कम्युनिजममाथिको सभ्य र भव्य कटाक्ष मानिन्छ । वर्तमान अमेरिकन राजनीतिमा रिपब्लिकनलाई गाली गर्न जियोफ्री क्यावासर्भिसको ‘रुल एन्ड रुइन’, माइक लोफग्रिनको ‘पार्टी इज ओभर’देखि क्रिस मुनीको ‘द रिपब्लिकन ब्रेन’ जस्ता पुस्तकहरूको बिगबिगीले संसारभर कब्जा जमाएको छ । ती सबै पूर्वाग्राही बहसको उद्देश्य अमेरिकालगायत संसारबाट कम्युनिस्ट भावना र सिद्घान्तमा आधारित शक्तिलाई क्षय गर्दै पुँजीवादी शक्तिको वकालत गर्नेहरूको संरक्षण गर्नु हो । यस आधारमा, कांग्रेसलाई देशभित्र मात्र होइन अन्तर्राष्ट्रिय माहोल पनि आफ्नो पक्षमा छ । यस्तो अन्तर्राष्ट्रिय दबदबा र नेपालका कम्युनिस्टहरूको फाटो हँुदासमेत आफूलाई पुनर्निर्माण गर्ने सामथ्र्य नराखे अब कांग्रेसको बिरासत सायदै बाँकी रहन्न । पुरानोको विघटनसँगै नयाँ निर्माणको अर्थ लगाउन मिल्ने गरी फ्रान्सेली चिन्तक ज्याक्विस डेरिडाले ‘डिकन्स्ट्रक्सन’ भन्ने शब्द प्रयोगमा ल्याए । यसको नेपाली अनुवाद विनिर्माणको यथार्थसँग मिल्ने अवसरको संघारमा कांग्रेस उभिएको छ । तसर्थ, देउवाको नेतृत्व नयाँ नीति र प्रायोगिक कार्यक्रम लिएर आउनुपर्छ । पाँच वर्षपछि अर्को महाधिवेशन गर्ने मात्र हिसाबको नभई देशको रूपान्तरणका लागि ठोस कदम लिँदै पहिले आफू रूपान्तरित हुने साहस देखाउनुपर्छ । आधुनिक कालखण्डमा दलहरूलाई राजनीतिको चालक मानिन्छ । चालक सही भए यात्रु र सवारी दुवै सुरक्षित गन्तव्यमा पुग्ने सम्भावना अधिक रहन्छ । अन्यथा बीचैमा दुर्घटना निश्चित छ । एउटा सवारी दुर्घटना भए सवार रहेका यात्रुको ज्यान त जोखिममा हुने नै भयो अन्य सवारी तथा यात्रुमा पनि क्षति अनि आवागमन बन्द हुने गर्छ । यदि कांग्रेस राम्रो भए, अरू दल पनि सुध्रन बाध्य हुनेछन्, कांग्रेस अरूका लागि उदाहरण हुनुपर्छ । नागरिकका समग्र जीवनस्तर अभिवृद्धिका लागि आधुनिक र वैज्ञानिक अवधारणा ल्याउन सक्नुपर्छ । जनतालाई उसमाथि आश जगाउन सक्नुपर्छ । ठूलो भन्ने पार्टीको कदम पनि ठूलै हुनुपर्छ । केही मुठीभरहरूले हाम्रो कांग्रेस भन्ने नभई आम नागरिकले राम्रो कांग्रेस भन्ने बन्नुपर्छ । देशको विकासका लागि नयाँ नीति निर्माण, वैदेशिक सम्बन्धको पुनव्र्याख्या अनि देशका जल्दाबल्दा समस्याको उपचार गर्ने सवालमा गहन कार्यनीति ल्याउनुपर्छ । संविधानको सफल कार्यान्वयनमा नेतृत्वदायी र कुशल भूमिका निर्वाह गर्ने तत्परता देखाउनुपर्छ । कांग्रेसले लोकतन्त्रको आन्दोलनको अगुवाइ गरे पनि आफैँ अहिलेसम्म लोकतान्त्रिक हुन सकेको छैन । नागरिलाई होइन, आफैँभित्र एकअर्कामा तथा सहकर्मी दलमा विश्वासको वातावरण बनाउन सकेको छैन । राजतन्त्रको उन्मूलनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले पनि पार्टीभित्रै वंशप्रथाको पद्घति निर्मूल भएको छैन । यसर्थ देउवाले कांग्ेरसलाई विशाल व्यवस्थापन गर्नुपर्ने गहन आवश्यकता छ ।(दाहाल राष्ट्रनिर्माणका आयामहरू शीर्षकमा विद्यावारिधि हुन्)
Opinion
false
[ 0, 39, 3420, 582, 3293, 2656, 17, 2736, 1776, 1092, 8, 886, 99, 5, 2656, 2381, 241, 329, 8318, 921, 14, 56, 395, 937, 273, 319, 14905, 33, 2856, 331, 1983, 10107, 66, 5, 82, 1899, 111, 1171, 8, 15, 170, 214, 939, 1860, 4165, 14, 319, 375, 598, 1283, 38, 5, 724, 211, 9911, 1173, 6, 282, 1691, 201, 9, 1168, 214, 16175, 8, 103, 282, 218, 596, 20, 5, 3740, 170, 2284, 2656, 14, 1641, 1583, 2138, 3690, 2385, 69, 10, 19105, 386, 5, 2656, 6, 939, 1860, 4165, 8, 2439, 72, 17250, 11, 29, 11085, 8009, 6278, 8, 103, 6324, 21, 5, 1148, 1170, 10, 17925, 86, 68, 5697, 33, 6, 1653, 3232, 5, 509, 1671, 16, 6176, 2923, 312, 609, 3835, 240, 15, 2655, 10900, 5, 3078, 1080, 1057, 17, 2229, 8, 7160, 22, 8729, 3032, 568, 1549, 368, 9519, 12, 49, 345, 498, 16175, 14, 4764, 854, 1436, 57, 634, 2437, 4954, 2321, 2814, 5, 1671, 8603, 25, 183, 836, 108, 30, 18, 68, 1085, 14, 369, 86, 16568, 21627, 276, 2784, 6, 1967, 5734, 38, 5, 3228, 183, 836, 108, 30, 18, 68, 1861, 372, 312, 6073, 11398, 17375, 7, 1008, 5671, 6352, 7, 190, 20024, 34, 14467, 276, 2013, 50, 1975, 345, 1891, 18935, 14, 15, 1812, 4358, 38, 3244, 543, 1517, 15609, 3286, 354, 3055, 50, 1434, 5021, 8041, 1259, 4569, 8, 329, 38, 5, 3740, 1776, 12, 19, 21, 137, 1711, 9, 2259, 390, 14362, 16, 26, 148, 3572, 44, 714, 20, 5, 12268, 485, 792, 7168, 2193, 1685, 3420, 541, 1548, 2200, 755, 555, 80, 118, 1769, 3846, 37, 38, 5, 114, 15, 323, 3120, 3253, 541, 1769, 831, 168, 488, 123, 13, 29, 1776, 14, 1043, 1099, 2030, 582, 3120, 113, 1360, 5786, 13, 5, 389, 5613, 18698, 2680, 8389, 5706, 728, 770, 19914, 5, 136, 4022, 14, 10478, 16306, 8, 1098, 6686, 9, 3243, 35, 2956, 25, 2259, 123, 13, 5, 39, 183, 836, 108, 30, 18, 7123, 7235, 1756, 292, 25, 891, 5974, 5, 921, 6, 282, 13571, 498, 15, 6346, 20, 5, 72, 485, 19140, 2193, 8528, 179, 6, 16995, 132, 1062, 37, 1098, 817, 1756, 276, 977, 6, 19933, 8466, 926, 5, 8723, 7, 430, 1770, 817, 8650, 65, 7971, 1424, 9, 1098, 15947, 7168, 99, 5, 2373, 152, 824, 5843, 6494, 5894, 1231, 1499, 94, 22, 18181, 1934, 49, 101, 120, 5, 1655, 397, 9, 486, 5497, 439, 1296, 2574, 22, 15970, 498, 12, 3981, 99, 5, 7876, 7, 10242, 7, 14114, 7, 2427, 1110, 1655, 11, 28, 171, 1601, 14, 62, 11164, 2703, 21640, 45, 6, 9706, 56, 9957, 5, 1548, 464, 1125, 7876, 63, 124, 3165, 10856, 917, 1685, 323, 1797, 7976, 1239, 942, 13, 5, 499, 555, 80, 8136, 36, 168, 1239, 2574, 16, 420, 1865, 136, 555, 93, 529, 1021, 96, 14438, 13110, 1384, 40, 838, 6273, 1646, 5, 305, 6, 1095, 619, 6854, 815, 33, 7732, 8127, 93, 1021, 6, 13110, 1384, 13, 5, 155, 154, 3277, 6713, 497, 21039, 817, 3193, 17, 633, 341, 735, 93, 1021, 6, 1384, 5503, 659, 807, 53, 1983, 8, 2395, 5, 170, 7306, 11, 1601, 6, 16065, 656, 1685, 532, 464, 619, 137, 155, 29, 11883, 7, 4103, 7, 5123, 7, 11627, 7, 867, 13581, 7, 10380, 180, 14362, 20419, 1921, 473, 6161, 5, 208, 82, 8723, 6, 2324, 1361, 921, 9, 2592, 3801, 37, 283, 1012, 112, 5, 817, 101, 22, 16881, 8, 412, 132, 541, 116, 1410, 3468, 937, 78, 5, 1826, 11347, 276, 16259, 100, 17401, 4493, 176, 12098, 6, 103, 634, 78, 5, 47, 15, 208, 1410, 3981, 639, 4611, 17041, 196, 20, 5, 115, 196, 101, 9, 541, 25, 282, 85, 9, 402, 137, 714, 193, 48, 11, 207, 13338, 97, 8, 85, 891, 15, 17093, 183, 836, 108, 30, 18, 7123, 37, 11413, 1359, 5, 18231, 100, 193, 2259, 428, 207, 331, 412, 1727, 496, 46, 24, 6250, 8, 54, 9960, 17051, 225, 16, 221, 23, 1192, 5, 817, 9, 779, 3193, 5604, 97, 12982, 864, 8, 3420, 427, 1194, 15380, 382, 7, 3101, 3927, 1359, 5, 8821, 2351, 1501, 2655, 17724, 2208, 276, 8528, 179, 6, 278, 15249, 116, 893, 2208, 193, 724, 136, 2208, 5632, 6, 113, 596, 8, 2197, 309, 13, 5, 8551, 100, 11792, 7074, 13, 5, 3228, 541, 269, 7, 4951, 276, 412, 1936, 99, 596, 7491, 412, 6888, 29, 4665, 16598, 78, 5, 3603, 1176, 12, 95, 1218, 261, 736, 2531, 976, 674, 7, 4076, 408, 7530, 6091, 6, 2867, 12, 95, 8196, 10, 11, 220, 18, 2531, 976, 2013, 7, 347, 167, 5788, 4802, 6, 171, 22, 243, 7352, 972, 12, 95, 2002, 17192, 11, 976, 5350, 7, 19611, 1457, 5644, 6, 201, 312, 8140, 412, 276, 381, 98, 6, 596, 312, 7219, 12, 3453, 14967, 2013, 653, 18503, 1295, 112, 5, 274, 1601, 16519, 297, 11, 186, 1074, 320, 523, 766, 1359, 5, 1191, 592, 3243, 266, 8425, 7, 974, 6, 1099, 2376, 303, 85, 266, 2953, 2259, 976, 20, 5, 1148, 1679, 22, 244, 3287, 1515, 49, 207, 331, 412, 577, 181, 1600, 7814, 3707, 9284, 8, 216, 9, 4395, 276, 2295, 6, 8748, 8, 118, 20424, 342, 2953, 1035, 974, 168, 7111, 3382, 2259, 976, 20, 5, 114, 237, 921, 6, 2211, 15, 15980, 9, 1515, 168, 306, 161, 97, 535, 884, 498, 312, 118, 12732, 30, 6, 13, 5, 154, 476, 10751, 1302, 6, 1310, 8, 1095, 14438, 6, 838, 4899, 216, 1618, 23, 13320, 136, 311, 357, 8, 12419, 855, 5, 1268, 7814, 91, 13613, 9, 1294, 180, 388, 345, 216, 1618, 23, 13320, 6, 409, 7814, 4035, 9, 3801, 475, 319, 5845, 20843, 890, 276, 14607, 580, 178, 225, 65, 183, 2359, 3065, 5, 9412, 832, 9907, 6, 7036, 708, 4828, 7821, 45, 1380, 12017, 216, 1618, 23, 13320, 7491, 5002, 9, 2430, 20843, 1251, 5, 1168, 3587, 2030, 10720, 14, 3741, 24, 1183, 382, 4722, 327, 2172, 2120, 5800, 1780, 6, 62, 18, 2827, 3623, 347, 3863, 2416, 14378, 2426, 716, 8015, 23, 6, 62, 9922, 12084, 2958, 45, 132, 5244, 68, 13466, 6, 5838, 10720, 10, 10412, 9390, 519, 13096, 6, 20832, 11, 6225, 4342, 14930, 6, 13, 5, 271, 82, 233, 33, 16386, 1983, 6, 1463, 718, 700, 2521, 17, 1515, 1644, 9, 409, 7814, 4035, 8, 1355, 498, 14, 7401, 119, 71, 15093, 4963, 8973, 25, 180, 723, 160, 20, 5, 42, 393, 7, 11127, 12046, 90, 386, 316, 10480, 15, 54, 1216, 13, 5, 223, 316, 20450, 9, 547, 1515, 180, 14019, 65, 17310, 345, 1035, 3055, 25, 16125, 12476, 30, 169, 3420, 9853, 68, 84, 2385, 69, 805, 1574, 450, 5, 1078, 6, 8041, 241, 94, 1871, 469, 1540, 2860, 57, 9456, 1718, 2051, 44, 12986, 108, 9470, 1241, 11462, 591, 11, 62, 1390, 44, 310, 4497, 5778, 45, 53, 761, 6441, 5275, 5, 195, 39, 3131, 441, 7181, 6, 2725, 63, 2860, 714, 6, 19035, 8, 724, 11478, 13, 5, 3740, 7, 1776, 6, 541, 94, 427, 9, 1730, 3237, 370, 128, 351, 865, 1359, 5, 311, 3120, 258, 2656, 25, 90, 7477, 6, 1699, 817, 6699, 12, 19, 4928, 2668, 7125, 466, 592, 19341, 40, 8120, 3382, 1359, 5, 1306, 18012, 8, 3801, 14, 921, 6, 2216, 1251, 5, 2216, 1819, 99, 1958, 9, 825, 390, 1326, 1705, 8, 990, 809, 1424, 3326, 5, 6576, 994, 69, 8, 1137, 1394, 13, 5, 102, 825, 1137, 99, 6334, 133, 1958, 6, 1023, 60, 5787, 40, 37, 163, 152, 825, 22, 1958, 8, 15, 1044, 276, 12127, 538, 40, 578, 5, 548, 724, 269, 99, 7, 974, 596, 15, 381, 12982, 23, 1782, 4325, 7, 724, 974, 12, 19, 1295, 1320, 5, 412, 12, 2272, 11093, 5140, 12, 19, 1306, 9, 2023, 2254, 1144, 8642, 5, 2078, 4541, 312, 5316, 17241, 8642, 5, 218, 53, 1043, 2668, 15, 10, 7934, 1320, 5, 72, 918, 4328, 1325, 262, 212, 724, 53, 1699, 1008, 5563, 269, 724, 53, 15305, 5, 817, 1499, 19, 94, 427, 101, 7, 1550, 463, 6, 1443, 14229, 1407, 6577, 276, 1190, 1313, 685, 2139, 685, 6209, 616, 25, 5456, 5845, 17745, 1144, 1359, 5, 2551, 349, 3052, 10, 12870, 9, 5351, 634, 2152, 25, 11020, 138, 3382, 1359, 5, 2953, 5258, 3556, 3981, 435, 120, 15, 3173, 1191, 1561, 67, 760, 104, 5, 946, 6961, 14, 1074, 3173, 527, 8237, 8, 22, 9296, 596, 8, 468, 6, 790, 285, 760, 104, 5, 4388, 6, 15452, 8, 2884, 634, 9283, 15, 201, 3141, 3225, 834, 1584, 6, 306, 7814, 650, 3250, 9273, 16, 104, 5, 10959, 3101, 183, 836, 108, 30, 18, 68, 14, 2893, 503, 528, 5845, 857, 13, 5, 1087, 581, 3565, 357, 7181, 12, 1934, 49, 5537, 15807, 112, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,052
10,052
ग्लोबल टाइम्स – अमेरिकाको ग्रान्ड ओल्ड पार्टी अर्थात् रिपब्लिकन पार्टीका तर्फबाट आगामी राष्ट्रपतीय उम्मेदवारमा अग्रणी स्थानमा रहेका डोनाल्ड ट्रम्पले शुक्रबार सिकागोमा आयोजित चुनावी अभियान कार्यक्रममा ठूलो विरोधको सामना गर्नुपर्‍यो । उनका समर्थक र विरोधी गरी करिब एक हजार मानिस भौतिक आक्रमणमा उत्रिए । त्यसलाई नियन्त्रण गर्न प्रहरी नै लाग्नुपर्‍यो । दर्जनौँ पक्राउ परे । निर्वाचनको मौसममा विभिन्न राजनीतिक झुकाव भएका मतदाताबीच मुक्कामुक्की हुनु विकासशील देशहरूका लागि सामान्य घटना हो । तर, आफूलाई सबैभन्दा विकसित र परिपक्व प्रजातान्त्रिक निर्वाचन प्रणाली भएको दाबी गर्ने अमेरिकामा यस्तो घटना मञ्चन भएको छ । ट्रम्पको बदमासीले अमेरिकी राजनीतिक जीवनका कैयौँ पारम्परिक मान्यता भताभुंग भएको छ । उनका भनाइ निन्दनीय नश्लवादी र अतिवादी छन्, जसले अमेरिकी आम जनतामा ट्रम्प नियतवश राजनीतिक शुद्धतामाथि आक्रमण गरिरहेका छन् भन्ने प्रभाव परेको छ । धेरैजसो विश्लेषक र पर्यवेक्षकहरूले ट्रम्पको उदयको अनुमान गरेका थिएनन् । निर्वाचनको सुरुवातमा धनी, संकीर्ण र भड्काउवादी उम्मेदवार ट्रम्पलाई धेरैले खासै महत्त्व पनि दिएका थिएनन् । त्यसवेला उनको भूमिका रिपब्लिकन पार्टीतर्फ बढीभन्दा बढी मतदाताको ध्यान खिच्न विदुषकको जस्तो अभियन गर्नु नै उनको मुख्य ध्येय थियो । तर, घगडान नेताहरूलाई पछार्दै तिनै विदुषक अहिले सबैभन्दा बलिया उम्मेदवार देखिएका छन् । ट्रम्प रिपब्लिक संस्थापनको सबैभन्दा अन्तिम विकल्प हुन् । उनले ‘प्राइमरी’ हरू जिते भने रिपब्लिकन पार्टीले नमिठो द्विविधाको सामना गर्नुपर्नेछ । एकातिर, यो रिपब्लिकन पार्टीका मान्यताहरूसँग ठूलो सम्झौता हुनेछ । र, उनीहरूले ट्रम्पलाई राष्ट्रपतिको उम्मेदवार छनोट गरे भने निर्वाचनमा पराजित गर्ने ठूलो चुनौती हुन सक्छ । अर्कोतर्फ, रिपब्लिकन पार्टीले उनलाई छनोट गरेन भने ट्रम्प स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छन् । त्यस्तो अवस्थामा रिपब्लिकन पार्टीसामु अन्तिम खेलमा कुनै विकल्प बाँकी हुनेछैन । ट्रम्पको उदयले अमेरिकी समाजमा नयाँ पान्डोरा बाकस खोलेको छ । ट्रम्पका समर्थक खासगरी तल्लो वर्गका गोराहरू छन्, र तिनले २००८ को वित्तीय संकटपछि धेरै गुमाएका छन् । अमेरिकासँग पश्चिमी विश्वमा सबैभन्दा ठूलो र स्थिर मध्यम वर्ग हुने गथ्र्यो तर त्यसमध्ये धेरै तल झरिरहेका छन् । यहीँबाट ट्रम्पको उदय सुरु भएको हो । ठूलो मुख भएका, परम्पराविरोधी, खरो विचार राख्ने ट्रम्प असाध्यै लोकप्रियतावादी छन्, जसले आम जनतालाई सजिलै भड्काउन सक्छ । उम्मेदवारका गुलिया वाचाका बाबजुद अमेरिकीलाई थाहा छ, निर्वाचनले तिनको जीवन खासै परिवर्तन गर्न सक्दैन । मतदाताले सोचेका हुन सक्छन्, तैपनि किन ट्रम्पलाई समर्थन नगर्ने र आफ्नो आवेग बाहिर नल्याउने ? अमेरिकी राजनीतिक रंगमञ्चमा एकजना जातिवादीको उदयले सारा विश्वलाई चिन्तित तुल्याएको छ । सामान्यतया अमेरिकी राजनीतिको क्रमागत विकासको समयको अनुमान गर्न सकिन्छ, तर ट्रम्पको चढावले सबै सम्भावना र अनिश्चिततालाई संकेत गर्छ । केही पश्चिमा सञ्चारमाध्यमले त उनलाई अर्को बेनिटो मुसोलिनी वा एडोल्फ हिटलरको रूपमा पनि लिन थालेका छन् । मुसोलिनी र हिटलर निर्वाचनमार्फत नै शक्तिमा आएका हुन्, जुन पश्चिमा प्रजातन्त्रका लागि ठूलो पाठ हो । अहिले पनि धेरै विश्लेषक अमेरिकी चुनावी प्रणालीले ट्रम्पलाई अन्तत: राष्ट्रपति हुनबाट रोक्छ भन्ने विश्वास गर्छन् । यो प्रक्रिया भयानक त हुनेछ तर खतरनाक हुनेछैन । ट्रम्प झुटो चेतावनी भए पनि, यसको असरले आफ्नो निसान छोडिसकेको छ । अमेरिकाले संस्थागत असफलताको सम्भावना सामना गरेको छ, जुन वास्तविक जीवनका समस्याको बढ्दो पैमानाका कारण झन् बढ्न सक्छ । अमेरिकाले कथित राष्ट्रवाद र तानाशाहीका लागि अन्य राष्ट्रतिर औंला उठाउनुभन्दा विश्व शान्तिका विरुद्ध ध्वंसात्मक शक्तिको स्रोत बन्नबाट बच्न सचेत हुनु आवश्यक छ ।(ग्लोबल टाइम्स बेइजिङबाट प्रकाशित अंग्रेजी दैनिक हो ।)
Opinion
false
[ 0, 6230, 8544, 325, 1358, 16550, 832, 3435, 201, 971, 10720, 1462, 1180, 642, 15173, 119, 986, 8, 10702, 510, 133, 4781, 4457, 951, 17819, 8, 1152, 1996, 644, 314, 218, 1055, 6, 3297, 11121, 21, 5, 539, 4717, 9, 4203, 57, 499, 26, 93, 1069, 993, 9222, 9872, 5, 1050, 1053, 24, 149, 37, 2279, 5988, 21, 5, 15176, 434, 1777, 5, 4241, 8115, 107, 214, 18514, 73, 2346, 428, 918, 4936, 61, 13668, 34, 411, 15769, 7306, 12, 19, 485, 573, 20, 5, 274, 1035, 282, 2584, 9, 5828, 3922, 228, 901, 16, 1157, 25, 2002, 223, 573, 11299, 16, 13, 5, 3582, 6, 6517, 8, 398, 11, 529, 214, 1944, 9675, 18863, 844, 789, 138, 3803, 836, 16, 13, 5, 539, 765, 330, 3056, 6831, 16965, 884, 9, 1248, 884, 1556, 671, 529, 1008, 6059, 3582, 7097, 5409, 214, 4503, 138, 312, 1510, 882, 27, 53, 854, 346, 13, 5, 4544, 9163, 9, 20209, 262, 3582, 6, 5017, 6, 1317, 48, 3931, 5, 4241, 2381, 8, 2635, 7, 20106, 9, 11852, 1233, 884, 986, 3582, 14, 85, 11, 2809, 4358, 15, 514, 3931, 5, 291, 12424, 145, 634, 10720, 201, 373, 118, 168, 118, 2346, 6, 648, 8996, 441, 2515, 969, 44, 6, 401, 2813, 119, 23, 160, 37, 145, 283, 15898, 38, 5, 274, 1914, 10636, 23, 3656, 14, 7513, 33, 7140, 2963, 441, 2515, 969, 44, 114, 282, 14851, 986, 2439, 27, 5, 3582, 15125, 11255, 6, 282, 457, 1836, 112, 5, 58, 10323, 818, 61, 327, 45, 10, 49, 4655, 29, 10720, 2531, 3957, 91, 6896, 19552, 6, 3297, 11865, 5, 5236, 7, 21, 10720, 1462, 844, 3721, 218, 560, 447, 5, 9, 7, 1567, 3582, 14, 7675, 986, 1464, 120, 29, 1289, 1208, 25, 218, 1711, 67, 542, 5, 10080, 7, 10720, 2531, 389, 1464, 6959, 29, 3582, 999, 986, 12, 100, 1653, 24, 2122, 5, 1028, 313, 10720, 201, 7970, 457, 638, 75, 1836, 805, 14539, 5, 3582, 6, 5017, 11, 529, 1189, 94, 900, 10032, 18, 33, 15613, 6062, 6, 13, 5, 3582, 12, 4717, 3662, 3017, 8611, 17316, 49, 1556, 9, 6355, 7096, 10, 6, 1269, 2665, 135, 85, 7664, 27, 5, 718, 63, 3857, 2459, 282, 218, 9, 5485, 2727, 767, 40, 17247, 47, 9593, 85, 1006, 9415, 3063, 27, 5, 9979, 17, 3582, 6, 5017, 206, 16, 20, 5, 218, 1963, 73, 7, 1173, 8301, 7, 3307, 65, 679, 810, 3582, 9264, 8395, 884, 1556, 671, 1008, 2078, 2600, 11852, 785, 542, 5, 986, 12, 1797, 4002, 9148, 12, 11672, 529, 14, 433, 379, 228, 11, 3038, 368, 2809, 470, 24, 1916, 5, 2346, 11, 5272, 12, 67, 2122, 7, 10, 7551, 350, 3582, 14, 2013, 1891, 9, 54, 19380, 488, 4937, 3050, 121, 529, 214, 18019, 8, 1824, 1506, 884, 6, 5017, 11, 4232, 237, 14, 6655, 15184, 6, 13, 5, 4407, 529, 921, 6, 4330, 8, 859, 2722, 4587, 1317, 24, 363, 7, 47, 3582, 6, 18901, 11, 82, 809, 9, 13041, 6202, 2632, 578, 5, 72, 9501, 5175, 11, 60, 389, 258, 1250, 708, 1985, 918, 1529, 59, 1969, 50, 4389, 65, 9766, 11718, 6, 100, 15, 423, 1624, 27, 5, 918, 1529, 59, 1969, 9, 11718, 228, 748, 37, 498, 8, 254, 6760, 253, 9501, 2680, 12, 19, 218, 2137, 20, 5, 114, 15, 85, 9163, 529, 1996, 901, 11, 3582, 14, 10, 11615, 426, 67, 17, 9, 65, 14483, 53, 468, 890, 5, 21, 651, 14728, 60, 447, 47, 6433, 14539, 5, 3582, 16780, 3461, 99, 15, 7, 195, 1222, 11, 54, 18038, 4225, 4615, 13, 5, 4502, 2763, 9960, 6, 809, 3297, 28, 379, 253, 2781, 1944, 6209, 2494, 5007, 8, 252, 12, 95, 2896, 1952, 542, 5, 4502, 10, 8411, 6133, 9, 19509, 34, 12, 19, 152, 357, 523, 8104, 15501, 168, 237, 658, 12, 1475, 10, 10258, 3240, 1329, 4963, 1123, 756, 17, 7322, 2769, 411, 287, 13, 5, 1087, 13677, 2139, 8544, 6989, 17, 502, 2955, 489, 20, 5, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,053
10,053
काठमाडौं चैत्र २ — काठमाडौंबाट प्रकाशित हुने प्रमुख नेपाली दैनिक पत्रिकाको आजको खुराक न्यायालय र संसद्बीचको विवाद र नेपाली कांग्रेसको केन्द्रीय समितिमा नवनिर्वाचित सभापति शेरबहादुर देउवाको बहुमत विषय बनेका छन् । अन्नपूर्ण पोष्ट, कान्तिपुुर र राजधानीले सर्वोच्च अदालतले न्याय परिषद्का पक्षमा अन्तरिम आदेश जारी गरेको विषयलाई समाचार बनाएका छन् । यी पत्रिकामध्ये कान्तिपुरले यस समाचारलाई अलि बढी नै महत्व दिएको छ । समाचार सातै कोलममा छापेको छ भने छ कोलमको ब्यानर हेडलाइन ‘सभामुखको पत्र त्रुटिपूर्ण’ राखेको छ । सर्वोच्च अदालतले गरेको अन्तरिम आदेशलाई नै शीर्षक राख्नु गलत त होइन तर यस विषयमा न्यायालय आफँै मुछिएको हुनाले त्यस्तो हेडलाईन नराख्दा पत्रिका बढी तटस्थ देखिन्थ्यो । कान्तिपुरले यस विषयमा आफ्नो अडान सम्पादकीयबाट पनि राख्दै आएको हो । तैपनि सार्वभौम संसद्लाई एकोहोरो ढंगले नपेल्दा नै संसद्को गरिमा रहन्थ्यो । अन्नपूर्ण पोष्टले यही समाचारको हेडलाइन धेरै संयमित भएर दिएको छ । पाँच कोलमको मुख्य समाचार बनाएर पोष्टले उठाएको कुरा संवेदनशील छ । पोष्टका अनुसार सर्वोच्च अदालतले सभामुख ओनसरी घर्तीको न्यायाधीश नियुक्तिसम्बन्धी सिफारिस फिर्ता गर्ने कदम त्रुटिपूर्णमात्र भनेको छैन, सभामुखलाई लिखित जवाफ दिनसमेत आदेश गरेको छ । अन्य पत्रिकाले यही समाचारमा लिखित जवाफ माग गरेको उल्लेख गरेका छैनन् त्यसैले अन्नपूर्ण पोष्टको समाचार एक कदम अघि छ । किनभने लिखित जवाफ मागिने कुराले संसद् र न्यायालयको विवाद मत्थर हुने हो कि अझ बल्झिने भन्ने प्रश्न खडा गर्छ । राजधानीले पनि ‘सभामुखको पत्र कार्यान्वयन नगर्न आदेश’ भन्ने शीर्षकको समाचार राखेर संसद्–न्यायालयको विवादलाई दोस्रो मुख्य समाचार बनाएको छ । यो दैनिकले पनि हेडलाइनमा आफ्नो झुकाव देखाएको छैन । तर त्यही समाचारमा ‘बक्स आइटम’ बनाएर सभामुख झुकिन् भन्ने शीर्षकमा समाचार बनाएको छ जुन समाचारको पेटबोलीले प्रमाणित गर्दैन । राजधानी पत्रिका आफैँले सभामुख झुकेको घोषणा नगरेको भए समाचार अझ निष्पक्ष हुन्थ्यो । नागरिकले यस समाचारलाई दुई कोलमको मुख्य समाचार बनाएर ठिक्कमात्र महत्व दिएको छ । नागरिकको हेडलाईन ‘सभामुखको कदम ‘गैरकानुनी’ बढी जिम्मेवार देखिन्छ । उसले सर्वोच्चको आदेशको मर्मलाई उद्धरण चिन्हमा राखेर आफूले नबोलेको प्रष्ट पारेको छ । गोरखापत्रले यही समाचारलाई पहिलो पृष्ठको करिब साढे छ कोलमको एन्कर बनाएको छ । देउवाको बहुमत नयाँ पत्रिका दैनिकले देउवाको बहुमतको समाचारलाई आजका दैनिकमध्ये सबैभन्दा ठूलो स्थान दिएको छ । प्रथम पृष्ठमा सात कोलमको ब्यानर हेडलाइनको मुनि बक्स र उपशीर्षकहरूमा नयाँ पत्रिकाले नेपाली कांग्रेसको हिजो सकिएको निर्वाचनका धेरै पाटो केलाएको छ । १५ नयाँ सदस्य, ६४ मा १४ मात्र महिला, ठूला हस्ती जो हारे जस्ता अनेक शीर्षकमा नयाँ पत्रिकाले सशक्त ढंगले समाचार प्रस्तुत गरेको छ । नागरिक दैनिकले पनि देउवा प्यानललाई बहुमत शीर्षकमा पाँच कोलमको ठूलो समाचार बनाएको छ । विजेता केन्द्रीय सदस्यको फोटो पनि पाँचै कोलममा राखेर ¥याप गरिएको सामाग्रीमा कुन प्यानलका कतिजना भन्ने ग्राफिक्स पनि छ । निर्वाचितमध्ये देउवाको पक्षमा ३६ र पौडेलको पक्षमा २८ सदस्य रहेका छन् । राजधानी दैनिकले पनि देउवाको बहुमतको समाचारलाई प्रथम पृष्ठको तल्लो आधा खण्डको पाँच कोलम पूरै दिएको छ र फोटो पनि राखेको छ । राजधानीले खुमबहादुर खड्कालाई ‘किङ मेकर’ को संज्ञा दिएर बक्स समाचार पनि त्यसैमा समाहित गरेको छ । अन्नपूर्ण पोष्टले पनि देउवालाई सुविधाजनक बहुमत भन्ने समाचारलाई मुख्य समाचारको मुनि पाँच कोलममा स्थान दिएको छ । गोरखापत्रले कांग्रेस केन्द्रीय सदस्यको मतगणना सम्पन्न शीर्षकमा प्रथम पृष्ठको तल्लो खण्डको दुई कोलम समाचार बनाएको छ । अन्य सामाग्री गोरखापत्रले राष्ट्रकवि माधव घिमिरेलाई राष्ट्रपति विद्या भण्डारीले मानार्थ महाविद्यावारिधि प्रदान गरेको तस्बिर र समाचार प्रकाशित गरेको छ । यो तस्बिरको चयन एकदम सही छ । राजनीतिक समाचारलाई मात्र महत्व दिँदै आएका दैनिकका लागि यो एउटा उदाहरण पनि हो । तर त्यही गोरखापत्रले प्रमको चीन भ्रमण मन्त्रिपरिषद्बाट स्वीकृत भएको समाचारलाई चार कोलमको मुख्य समाचार बनाएर प्रकाशित गरेको छ, जुन अलि नसुहाउँदो देखिन्छ । नागरिक दैनिकले पनि राष्ट्रकविको समाचारलाई दुई कोलमको एन्कर बनाएको छ र घिमिरेको हाँसेको फोटोसहित स्वादिलो हेडलाइन राखेको छ ‘महाविद्यावारिधि मुस्कान’ । कान्तिपुर र गोरखापत्रले सार्कको परराष्ट्रमन्त्री स्तरीय बैठकको समाचार मध्य भागमा प्रेषित गरेका छन् । नेपालमा भैरहेको मन्त्रीस्तरिय बैठकलाई अरू पत्रिकाले पनि महत्व दिनुपर्ने हो तर दिएका छैनन् । राजधानीले मुख्य समाचारका रूपमा ‘संविधान छल्न ऐनको सहारा’ शीर्षकको समाचारलाई चार कोलम स्थान दिएको छ । सो पत्रिकाअनुसार अदालतको अधिकार कटौती गर्न सबै फौजदारी ऐन संशोधन गरिएको र १० वर्ष कैदलाई एक वर्षमा झारिएको छ । नयाँ पत्रिकाले पनि यो समाचारलाई पहिलो पृष्ठको दाहिने कुनोको एक कोलम स्थान दिएको छ । लेआउट फोटोको प्रस्तुतीकरण र रंगहरुको संयोजनका आधारमा आजको नागरिक दैनिकको लेआउट अन्य पत्रिकाको भन्दा उत्कृष्ट छ । माथिको विजयी कांग्रेसीको फोटो र एन्करमा राष्ट्रकविको मुस्कान सहितको फोटोले नागरिकको लेआउट राम्रो बनेको हो । कार्टुन आजका कार्टुन चित्रमा नागरिकमा रविन सायमीको कार्टुन राम्रो छ तर कार्टुनले व्यंग्य केमा गरेको हो सो बुझाउन पत्रिकाको कटिङ राख्नु उनको कमजोरी हो । पत्रिका प्रयोग नगरी राम्रो कार्टुन बनाउन सकिने उदाहरण कान्तिपुरको अविनको कार्टुन हो । अविनले ल्हारक्यालको गोली र प्रचण्डको बन्दुक खोलाले बगायो भन्ने विषयलाई जोडेर राम्रो व्यंग्य गरेका छन् । सम्पादकीय आजका दैनिकमध्ये सबैभन्दा सशक्त सम्पादकीय नयाँ पत्रिकाले लेखेको छ । नेपाली कांग्रेसको निर्वाचन परिणाम भएको ढिलाइबाट सुरु गरेर नयाँ पत्रिकाले कसरी पारिवारिक विरासत समाप्त भएको भन्दाभन्दै परिवारका नाममा ककस्ले विजय प्राप्तगरे भनेर देखाएको छ । कांग्रेसमा सिद्धान्तको राजनीतिको कुनै मतलब छैन भनेर भयंकर व्यंग्य गर्दै जस्तै अवसरवादीले पनि शक्ति आर्जन गर्न सके दल कब्जा गर्न सक्छन् भनेको छ । लोकतन्त्रमाथि कांग्रेसको ठूलो व्यंग्यको रूपमा खुमबहादुर खड्काको विजयलाई नयाँ पत्रिकाले उदाहरण बनाएको छ । सो सम्पादकीय सशक्त र सत्यताको निकै नजिक छ तर उपल्लो नेतृत्वलाई सिधै भन्न नसकेर खड्काको पृष्ठभूमिको आड लिएर सम्पादकले आफ्ना भनाइ राखेका छन् । अन्नपूर्ण पोष्टले अशोभनीय विवाद भन्दै लेखेको सम्पादकीयमा राज्यका संवैधानिक निकाय बीचको हिलो छ्यापाछ्यापले शक्ति सन्तुलनको मौलिक मूल्यलाई समेत अवमूल्यन गर्छ भनेको छ । तर उक्त सम्पादकीयले सर्वोच्च अदालतको भावी प्रधान न्यायाधीश सुशीला कार्कीलाई न्यायपरिषद्को केवल ४० प्रतिशतले सिफारिस गरेको हुनाले नैतिक प्रश्न उठ्ने कुरोलाई गहिरो ढंगले उठाएको छ । अन्य पत्रिकाका सम्पादकीय खासै उल्लेखयोग्य छैनन् ।
Opinion
false
[ 0, 106, 3607, 143, 1319, 8367, 502, 40, 110, 39, 489, 600, 6, 1091, 665, 3898, 44, 8096, 9, 2349, 2518, 989, 9, 39, 3420, 565, 3709, 9541, 1092, 2736, 1776, 6, 2208, 372, 1265, 27, 5, 2954, 4118, 7, 9745, 2065, 97, 18, 9, 595, 11, 1080, 2453, 1045, 1878, 12, 1216, 5038, 1197, 355, 28, 3580, 290, 2045, 27, 5, 208, 600, 562, 1158, 11, 42, 290, 14, 2036, 118, 37, 1255, 245, 13, 5, 290, 11970, 4637, 61, 8, 11536, 6, 13, 29, 13, 4637, 61, 6, 16762, 5790, 6740, 62, 3324, 5307, 6, 894, 7057, 1032, 45, 1351, 13, 5, 1080, 2453, 28, 5038, 1197, 14, 37, 3397, 3264, 1361, 60, 386, 47, 42, 371, 8096, 20780, 918, 178, 593, 1594, 1028, 5790, 14, 23, 12476, 685, 600, 118, 16259, 11153, 5, 1158, 11, 42, 371, 54, 4379, 7486, 17, 15, 2192, 123, 20, 5, 10, 7551, 11339, 2349, 14, 16726, 2758, 7421, 2964, 685, 37, 2349, 6, 353, 8, 10, 17604, 5, 2954, 4118, 11, 430, 290, 6, 5790, 6740, 85, 13226, 225, 266, 245, 13, 5, 311, 4637, 61, 6, 283, 290, 879, 4118, 11, 7406, 83, 5636, 13, 5, 4118, 12, 92, 1080, 2453, 3429, 832, 23, 7539, 6299, 6, 2405, 2642, 793, 904, 1226, 25, 2668, 7057, 1032, 1249, 639, 2424, 3429, 14, 1433, 1587, 56, 345, 1197, 28, 13, 5, 152, 600, 11, 430, 5335, 1433, 1587, 263, 28, 336, 48, 1017, 383, 2954, 4118, 6, 290, 26, 2668, 234, 13, 5, 2011, 1433, 1587, 263, 574, 83, 11, 2349, 9, 8096, 6, 989, 74, 12496, 18, 40, 20, 146, 1015, 17090, 574, 53, 609, 3423, 578, 5, 595, 11, 15, 62, 3324, 5307, 6, 894, 794, 4694, 1197, 45, 53, 3397, 6, 290, 897, 2349, 86, 10727, 4401, 6, 989, 14, 308, 283, 290, 856, 13, 5, 21, 489, 11, 15, 5790, 6740, 8, 54, 18514, 2744, 104, 5, 47, 516, 5335, 62, 12976, 19125, 45, 879, 3429, 7424, 1516, 53, 5537, 290, 856, 13, 253, 290, 6, 3033, 7233, 34, 11, 2956, 4167, 5, 595, 600, 3173, 11, 3429, 7424, 30, 6, 362, 3104, 99, 290, 1015, 5126, 1815, 5, 5563, 42, 290, 14, 89, 4637, 61, 6, 283, 290, 879, 15441, 1249, 1255, 245, 13, 5, 3453, 5790, 14, 23, 62, 3324, 5307, 6, 2668, 62, 18852, 13974, 6558, 118, 3596, 589, 5, 1062, 1080, 6, 1197, 6, 5886, 14, 13626, 1997, 5725, 8, 897, 1245, 10886, 30, 6, 3369, 1859, 13, 5, 10483, 11, 430, 290, 14, 113, 6510, 499, 2375, 13, 4637, 61, 6, 12413, 44, 18, 856, 13, 5, 1776, 6, 2208, 94, 600, 489, 11, 1776, 6, 2208, 6, 290, 14, 7593, 489, 562, 282, 218, 598, 245, 13, 5, 804, 1207, 8, 603, 4637, 61, 6, 16762, 5790, 6740, 6, 5374, 5546, 9, 1177, 2079, 5021, 44, 472, 94, 600, 11, 39, 3420, 1941, 2854, 6560, 85, 7139, 105, 11734, 6, 13, 5, 299, 94, 240, 7, 6049, 43, 620, 90, 9780, 991, 8797, 34, 400, 7187, 519, 1853, 5537, 94, 600, 11, 4865, 2758, 290, 599, 28, 13, 5, 412, 489, 11, 15, 1776, 11252, 14, 2208, 5537, 311, 4637, 61, 6, 218, 290, 856, 13, 5, 2112, 565, 6006, 1523, 15, 311, 69, 4637, 61, 8, 897, 10, 8517, 131, 51, 3536, 8, 978, 11252, 12, 465, 3076, 53, 10, 19004, 495, 15, 13, 5, 886, 562, 1776, 6, 1216, 3946, 9, 7068, 1216, 874, 240, 133, 27, 5, 595, 489, 11, 15, 1776, 6, 2208, 6, 290, 14, 804, 6510, 3017, 1402, 3019, 6, 311, 4637, 61, 4117, 245, 13, 9, 1523, 15, 1351, 13, 5, 595, 11, 20598, 3116, 14, 62, 8247, 1030, 44, 18, 45, 10, 6, 9706, 1322, 5546, 290, 15, 861, 8, 10, 13780, 28, 13, 5, 2954, 4118, 11, 15, 1776, 14, 751, 9974, 2208, 53, 290, 14, 283, 290, 6, 5374, 311, 4637, 61, 8, 598, 245, 13, 5, 10483, 11, 724, 565, 6006, 6817, 203, 5537, 804, 6510, 3017, 3019, 6, 89, 4637, 61, 290, 856, 13, 5, 152, 3536, 10483, 11, 19219, 3532, 2800, 14, 426, 4194, 3037, 15084, 939, 13199, 1884, 91, 2350, 359, 28, 2223, 9, 290, 502, 28, 13, 5, 21, 2223, 6, 2168, 7404, 1819, 13, 5, 214, 290, 14, 90, 1255, 1622, 254, 489, 12, 19, 21, 102, 1295, 15, 20, 5, 47, 516, 10483, 11, 6137, 6, 486, 920, 3360, 17, 2588, 16, 290, 14, 304, 4637, 61, 6, 283, 290, 879, 502, 28, 379, 253, 2036, 5604, 97, 303, 1233, 7074, 589, 5, 412, 489, 11, 15, 19219, 6, 290, 14, 89, 4637, 61, 6, 12413, 44, 18, 856, 13, 9, 2800, 6, 15632, 6, 1523, 354, 19197, 5790, 6740, 1351, 13, 62, 3643, 13199, 1884, 91, 2350, 12938, 45, 5, 1158, 9, 10483, 11, 5112, 6, 10, 7351, 4130, 8274, 290, 792, 1673, 8281, 11372, 48, 27, 5, 211, 4452, 248, 5503, 881, 613, 14, 974, 600, 11, 15, 1255, 2821, 20, 47, 514, 1017, 5, 595, 11, 283, 290, 12, 100, 62, 13323, 15932, 803, 6, 4662, 45, 3397, 6, 290, 14, 304, 4637, 61, 598, 245, 13, 5, 194, 600, 496, 1057, 6, 365, 7225, 24, 82, 9133, 803, 1003, 51, 9, 217, 80, 3409, 14, 26, 1125, 5397, 593, 13, 5, 94, 600, 11, 15, 21, 290, 14, 113, 6510, 9554, 978, 65, 6, 26, 4637, 61, 598, 245, 13, 5, 10, 11, 9834, 1523, 6, 599, 1709, 9, 2231, 199, 4043, 12, 393, 1091, 412, 489, 6, 10, 11, 9834, 152, 600, 6, 158, 915, 13, 5, 633, 6, 1656, 724, 34, 6, 1523, 9, 12413, 44, 18, 8, 19219, 6, 12938, 3626, 1523, 11, 3453, 10, 11, 9834, 269, 385, 20, 5, 15153, 7593, 15153, 6937, 412, 8, 9, 4362, 18840, 6, 15153, 269, 13, 47, 15153, 11, 15810, 105, 8, 28, 20, 194, 6010, 600, 6, 3012, 559, 3264, 145, 3559, 20, 5, 600, 151, 1757, 269, 15153, 285, 823, 1295, 1158, 6, 6077, 23, 6, 15153, 20, 5, 6077, 3573, 10, 8983, 18, 44, 6912, 6, 1790, 9, 9447, 7299, 1844, 11, 3757, 33, 382, 53, 3580, 4690, 269, 15810, 48, 27, 5, 7486, 7593, 489, 562, 282, 4865, 7486, 94, 600, 11, 2995, 13, 5, 39, 3420, 228, 1658, 16, 7359, 17, 206, 109, 94, 600, 11, 497, 3680, 11626, 2552, 16, 158, 437, 23, 458, 2733, 846, 10, 44, 44, 337, 11, 1558, 193, 2703, 30, 185, 2744, 13, 5, 724, 8, 1679, 6, 921, 6, 75, 9106, 104, 185, 3560, 10786, 15810, 71, 487, 714, 884, 11, 15, 498, 4054, 24, 2129, 596, 4342, 24, 2122, 639, 13, 5, 2143, 312, 3420, 218, 15810, 6, 100, 20598, 8790, 1558, 14, 94, 600, 11, 1295, 856, 13, 5, 194, 7486, 4865, 9, 12236, 6, 319, 1465, 13, 47, 12970, 541, 14, 10, 2408, 853, 8577, 8790, 7155, 6, 7648, 351, 2693, 11, 369, 765, 2288, 27, 5, 2954, 4118, 11, 148, 21241, 989, 192, 2995, 7486, 8, 4493, 2738, 1221, 994, 6, 9896, 13, 6096, 33, 178, 6096, 11, 498, 5365, 6, 2096, 594, 14, 103, 18801, 578, 639, 13, 5, 47, 170, 7486, 11, 1080, 1057, 6, 7397, 1079, 2405, 12307, 2069, 14, 18016, 6, 1939, 1095, 4004, 904, 28, 1594, 4951, 609, 8223, 3903, 14, 4764, 2758, 7406, 13, 5, 152, 600, 12, 7486, 2809, 336, 5528, 1017, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,054
10,054
भाष्करराज राजकर्णिकार म नितान्तरुपमा पत्रकारिता निरपेक्ष रहनुपर्दछ, निष्पक्ष रहनुपर्दछ र पत्रकारिताले कुनै वाद अंगाल्नु हुँदैन भन्ने मान्यता राख्छु । अहिले एक्काइशौं शताब्दीमा सञ्चारमाध्यम भनेको विशुद्धरुपमा व्यवसायिक हुनुपर्दछ, अब मिसन पत्रकारिताको अब हुनुपर्दछ भन्ने मान्यता राख्दछु । सम्भवतः नेपालमा चल्ने सबै सञ्चार माध्यमको सञ्चालन खर्च विज्ञापनको राजस्वबाटै हुन्छ । सरकारी होस् या निजी सञ्चार माध्यमहरु, विज्ञापनको राजस्वबाट सञ्चालित रहन्छन् । जब देशमा त्यो विज्ञापनबाट निर्भर वा परनिर्भर हुनुपर्दछ भनेदेखि त्यसमा प्रसारण र प्रकाशन हुने सामाग्रीहरुलाई त्यसले प्रभावित बनाउँछ भन्ने मलाई लाग्दछ । तर, एउटा सञ्चारमाध्यमले त्यो व्यापार गर्दाखेरि पनि एउटा कालखण्डमा, एउटा मोडमा मैले खबर सम्प्रेषण गर्ने वा विज्ञापन दिने भनेर सोच्दाखेरि विज्ञापन वा व्यापारलाई थाती राखेर खबर सम्प्रेषित गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता पनि राख्छु । निर्विवादरुपमा सञ्चार माध्यममा काम गर्ने पत्रकारहरुको हकहितको संरक्षण नभइकन कुनै पनि सञ्चार माध्यमको खबर सम्प्रेषण व्यवसायिक र आत्मनिर्भर बन्न सक्दैन । तर, एउटा सञ्चार माध्यम नै आर्थिकरुपमा परनिर्भर छ भनेदेखि त्यसबाट आश्रति रहेका पत्रकारहरु कसरी निष्पक्ष र आत्मनिर्भर बन्न सक्दछन् ? प्रश्न यहाँनेर हो । नेपालमा कतिवटा टेलीभिजन प्रसारण हुँदाखेरि व्यवसायिक हुन सक्छन् ? त्यसको सम्भाव्यता अध्ययन राज्यले गरेको छ ? नेपालमा कतिवटा एफएम स्टेसनहरुको आवश्यकता छ ? अथवा कति वटा छापा माध्यमको आवश्यकता छ ? सम्भवतः मलाई लाग्छ, विकसित मुलुकहरुमा राज्यले आफैंले पहिला सम्भाव्यता अध्ययन गर्दछ, त्यसपछि स्वीकृति दिने काम हुन्छ । तर, नेपालमा निर्वाधरुपमा बाँडिएका यी अनुमतिपत्रहरुले हामी जुनखालको जनतालाई सुसूचित हुने अधिकार बाँडिरहेका छौं भनिराखेका छौं, सँगैसँगै हामीले त्यो अधिकारका नाममा, सूचनाका नाममा हामीले केही विष पनि बाँडिराखेका छौं । यसतर्फ म सरकारको, राज्यको ध्यानाकर्षण गराउन चाहन्छु । पत्रकारहरु वा सञ्चारमाध्यम कुनै वादबाट निर्देशित हुनुहुँदैन भन्ने मेरो मान्यता हो । अबको मिसनः संविधान कार्यान्वयन र श्रमजीवीको हित गोविन्द आचार्य पहिले नेपाल पत्रकार महासंघमा नेपाली कांग्रेसलाई मान्नेहरु मात्रै अध्यक्ष हुने प्रचलन थियो । २२/२३ वर्ष पहिले नेपाली कांग्रेसले पत्रकार महासंघ मात्रै होइन, आस्थाका आधारमा पनि पत्रकारको संगठन आवश्यक छ भनेर संगठन जन्मायो । त्यसपछि १५/१६ वर्ष अघि एमालेले पनि पत्रकारहरुको संगठन जन्मायो । हामीलाई हिजो संसदीय व्यवस्थाले गणतन्त्रका पक्षमा लेख्न दिएन । संविधानसभाको पक्षमा लेख्न दिएन । संविधान र गणतन्त्रको पक्षमा लेखेवापत कृष्ण सेनसहित २६ जना पत्रकारलाई समातियो र हिरासतमा राखियो र हिरासतभित्रै हत्या गरियो । त्यस अवस्थामा हामी पनि जेल पर्न बाध्य भयौं । हामीले जनताको वीचमा गएर सञ्चार माध्यम स्थापना गर्‍यौं । ५/६ ठाउँमा हामीले गणतन्त्र रेडियो चलायौं । पत्रपत्रिका सञ्चालन गर्‍यौं र हामीले पनि के आवश्यकता महसुस गर्‍यौं भने साँच्चै गणतन्त्रको पक्षमा मिसन सञ्चालन गर्नका लागि संस्था जरुरी छ भनेर हामीले क्रान्तिकारी पत्रकार संघ भन्ने जनयुद्धकै बेला स्थापना गर्‍यौं ।आजसम्म आइपुग्दा विचार र आस्थाका आधारमा पनि पत्रकारहरु संगठित हुने क्रम अगाडि बढिरहेको छ । र, मैले ‘मिडिया नेपाल’को घोषणालाई पनि कहीँ न कहीँ विचार र आस्था मिल्ने साथीहरुको संस्था हो भन्ने बुझेको छु । पत्रकारहरु आफैंमा श्रमजीवी हुन् । र, श्रमजीवी पत्रकारहरुको हक हित र अधिकारका निम्ति तपाई-हामी एकैसाथ अघि बढ्नेछौं भन्ने कामना गर्न चाहन्छु । नेपाल संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा प्रवेश गरिसकेको छ । योबेला संविधान कार्यान्वयन गर्नुपर्ने चुनौती पनि साथसाथै छ । संविधानले समाजवादोनोन्मुख समाजको कल्पना गरेको छ । हामीले अब कस्तो मिसन बनाउने भन्ने चुनौती छ । पत्रकारसँग राष्ट्र र जनताको हितभन्दा अर्को कुनै स्वार्थ हुँदैन । त्यसैले अबको हाम्रो मिसन भनेको राष्ट्र र जनताको हित नै सबैभन्दा ठूलो मिसन हो । त्यसपछिको मिसन भनेको श्रमजीवी पत्रकारको हित र सञ्चार क्षेत्रका तमाम समस्याहरुको समाधान गर्नु हो । (राप्रपा नेपालनिकट पत्रकारहरुको संगठन ‘मिडिया नेपाल’ को घोषणा कार्यक्रममा राजकणिर्कार र आचार्यले व्यक्त गरेको विचारको अंश)
Opinion
false
[ 0, 2081, 13309, 18, 431, 1026, 13981, 1765, 18, 74, 11398, 1926, 1726, 12258, 1574, 6759, 7, 5126, 1574, 6759, 9, 1726, 11, 75, 10, 1237, 2148, 1799, 1018, 849, 53, 844, 6562, 97, 5, 114, 6479, 12, 435, 367, 848, 7861, 5175, 639, 13669, 1926, 4074, 10460, 7, 169, 9284, 1726, 6, 169, 10460, 53, 844, 11124, 97, 5, 12724, 211, 3149, 82, 1171, 1743, 6, 292, 415, 2398, 6, 2380, 1024, 78, 5, 414, 1417, 526, 711, 1171, 1743, 6142, 2398, 6, 2380, 17, 2549, 9545, 5, 745, 838, 115, 2398, 17, 5108, 50, 1036, 6657, 1325, 10460, 29, 132, 1288, 1814, 9, 843, 40, 5643, 14, 1938, 1111, 3909, 53, 377, 9207, 5, 274, 102, 5175, 11, 115, 783, 150, 8659, 91, 15, 102, 18012, 8, 7, 102, 4569, 8, 257, 740, 4589, 25, 50, 2398, 189, 185, 972, 685, 8659, 91, 2398, 50, 783, 14, 4122, 667, 897, 740, 2500, 8772, 11372, 1192, 53, 844, 15, 6562, 97, 5, 3250, 657, 1237, 1926, 1171, 1743, 8, 46, 25, 7366, 6, 11721, 6, 723, 5000, 15098, 75, 15, 1171, 1743, 6, 740, 4589, 4074, 9, 5620, 756, 1916, 5, 274, 102, 1171, 1743, 37, 171, 1926, 1036, 6657, 1325, 13, 29, 132, 4857, 326, 7482, 650, 133, 7366, 497, 5126, 9, 5620, 756, 15493, 121, 609, 242, 6060, 20, 5, 211, 465, 3730, 16894, 15326, 1814, 342, 8659, 91, 4074, 67, 2122, 121, 467, 7393, 392, 2927, 28, 13, 121, 211, 465, 3730, 5864, 8851, 199, 857, 13, 121, 735, 465, 224, 6525, 1743, 6, 857, 13, 121, 12724, 377, 6129, 2584, 12223, 8, 2927, 5567, 1418, 7393, 392, 787, 7, 543, 3151, 189, 46, 78, 5, 274, 211, 18051, 1926, 9175, 1376, 208, 9658, 259, 155, 253, 6436, 6, 2078, 10, 18402, 40, 365, 9175, 3063, 922, 2607, 14631, 10599, 10, 241, 241, 334, 115, 365, 12, 846, 7, 165, 12, 846, 334, 72, 5939, 15, 9175, 91, 14631, 922, 5, 42, 373, 74, 501, 7, 1244, 4481, 931, 4110, 5, 7366, 50, 5175, 75, 10, 1237, 17, 6706, 411, 11599, 53, 229, 844, 20, 5, 169, 6, 9284, 358, 324, 794, 9, 13185, 6, 2111, 2486, 2075, 466, 36, 482, 1758, 8, 39, 11127, 3287, 55, 295, 117, 40, 2270, 38, 5, 1004, 182, 7737, 80, 466, 39, 2953, 482, 1758, 295, 1074, 3498, 12, 393, 15, 482, 6, 1546, 287, 13, 185, 1546, 406, 33, 382, 5, 543, 299, 182, 6325, 80, 234, 4048, 15, 7366, 6, 1546, 406, 33, 382, 5, 928, 1941, 1717, 179, 11, 1576, 12, 1216, 2794, 425, 23, 5, 2595, 6, 1216, 2794, 425, 23, 5, 324, 9, 9925, 1216, 3166, 13567, 798, 4921, 354, 1211, 174, 10108, 15800, 382, 9, 8940, 10728, 9, 19560, 3141, 449, 1400, 5, 291, 313, 155, 15, 1549, 1330, 1782, 16166, 5, 334, 779, 12366, 8, 1029, 1171, 1743, 305, 906, 12878, 5, 198, 182, 2674, 491, 334, 1576, 1134, 1100, 13264, 5, 7211, 292, 906, 12878, 9, 334, 15, 105, 857, 2182, 906, 12878, 29, 5660, 9925, 1216, 9284, 292, 2194, 19, 570, 1172, 13, 185, 334, 3827, 482, 696, 53, 5173, 96, 260, 305, 906, 12878, 5, 6180, 116, 7519, 679, 9, 3498, 12, 393, 15, 7366, 3734, 40, 1544, 320, 4683, 13, 5, 9, 7, 257, 62, 17606, 36, 45, 6, 362, 14, 15, 9276, 10, 23, 9276, 679, 9, 3498, 2860, 3567, 6, 570, 20, 53, 9998, 682, 5, 7366, 12331, 13185, 112, 5, 9, 7, 13185, 7366, 6, 1392, 2111, 9, 365, 12, 1232, 1742, 70, 8705, 1127, 2138, 234, 9636, 848, 53, 3529, 24, 4110, 5, 36, 778, 1561, 1576, 8, 587, 2523, 13, 5, 21, 3622, 324, 794, 528, 1711, 15, 8923, 13, 5, 4186, 3635, 65, 23, 11869, 2683, 3185, 28, 13, 5, 334, 169, 1184, 9284, 356, 53, 1711, 13, 5, 482, 63, 357, 9, 779, 2111, 168, 258, 75, 2784, 849, 5, 383, 169, 6, 212, 9284, 639, 357, 9, 779, 2111, 37, 282, 218, 9284, 20, 5, 543, 6, 9284, 639, 13185, 482, 6, 2111, 9, 1171, 880, 13920, 8623, 6, 925, 160, 20, 5, 77, 18, 33, 834, 781, 36, 16118, 7366, 6, 1546, 62, 17606, 36, 45, 10, 6, 362, 314, 1026, 44, 5940, 520, 12, 18, 9, 4863, 759, 28, 679, 6, 3494, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,055
10,055
-कमल थापा, उपप्रधानमन्त्री/ अध्यक्ष राप्रपा नेपाल संविधान बनेपछि मुलुक अब नयाँ चरणमा प्रवेश गरेको छ । अबको नयाँ चरण सजिलो चाँहि छैन । अत्यन्तै कठीन चुनौतीपूर्ण छ । आगामी दिन जति सम्भावनायुक्त छ, त्यति नै चुनौतीपूर्ण पनि छ । जहाँसम्म चुनौतीको प्रश्न छ, विगतका विभिन्न कालखण्डमा भएका कमी कमजोरीहरु र बाध्यात्मक परिस्थितिमा संविधानले नै अवलम्वन गरेका अन्तरविरोधले मूलतः नेपालको राष्ट्रिय अखण्डतामाथि चुनौती आउन सक्छ । नेपालको २४० वर्ष लामो इतिहासमा हामीले अनेक उतार-चढावहरु देख्यौं । अनेक चुनौतीहरु देख्यौं । तर, नेपाललाई टुक्र्याउनुपर्छ भन्ने आवाज कहीँ कतै उठेको थिएन । तर, अहिले नेपाललाई टुक्र्याउनुपर्छ भन्ने र संस्था खोलेर क्रियाशील भएका जमातहरु छन् । र, त्यसका पछाडिका शक्तिहरुका बारेमा अनेक किसिमका आँकलनहरु छन् । यो अत्यन्तै चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ हाम्रो राष्ट्रियताको संरक्षणको दृष्टिकोणबाट । दोस्रो, कतिपयलाई महसुस नभएको होला, तर म टड्कारो देखिरहेको छु । र, म बारम्बार भनिरहेको छु, अहिले नेपालको परम्परागत धार्मिक, सांस्केतिक मूल्य मान्यतामाथि जसरी आक्रमण भइराखेको छ, अतिक्रमण भइराखेको छ, यो भुसको आगोजस्तो हुन सक्छ । कुनै पनि बेला डढेलो लागेर देशमा रहेको धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक सदभाव र एकता खल्बलिन सक्ने मैले टडकारो खतरा देखिराखेको छु । तेस्रो, स्वाभाविकरुपले सुशासन र आर्थिक विकासको चुनौती छ । यो सजिलो छैन । देशभित्र रोजगारी नपाएर विदेशिन बाध्य ४० लाख युवाहरुलाई देशभित्र फर्काउने र विदेशजान नपर्ने सामान्य रोजगारीको निमित्त त्यो अवस्थाको सिर्जना गर्नु छ हामीले । अब जंगल जानुपर्दैन, नाकामा धर्ना पनि दिनुपर्दैन अहिले पनि कतिपयलाई संविधानका अन्तरवस्तुबारे चित्त बुझेको छैन । कतिपय असन्तुष्ट छन्, आन्दोलन पनि गरिराखेका छन् । यो अस्वाभाविक होइन । प्रजातन्त्रमा यो विल्कुल स्वाभाविक प्रतिक्रिया हो भन्ने हामीले ठान्नुपर्दछ । तर, कतिपय मान्यताहरु स्थापित नहुँदा नहुँदै पनि सबैले चाहेको जस्तो नहुँदा नहुँदै पनि, फरक मत राख्दा राख्दै पनि एउटा कुरा भने हामीले स्वीकार गर्नैपर्दछ कि यो संविधानमा विश्वका प्रचलित मूल्य र मान्यताहरु आत्मसाथ गरिएका छन् । जहाँसम्म समानुपातिक र समावेशी सिद्धान्तको प्रश्न छ, त्यसमा त हेर्नुहोस् म कुन विचारलाई बोक्छु भन्ने तपाईहरुलाई थाहा छँदैछ । त्यति हुँदाहुँदै पनि म बडो दृढताका साथ भन्न सक्दछु कि समावेशी र समानुपातिक मान्यताको दृष्टिकोणबाट यो संविधान अग्रगामी र प्रगतिशील छ । केहीसमय अघि म भारतमा रहँदाखेरि त्यहाँको संसदमा कांग्रेस आइकी सोनिया गान्धीले विचार राख्नुभयो, कि अब भारतमा प्रदेशको संसद र केन्द्रीय संसदमा ३३ प्रतिशत महिलाको सहभागिता चाहिन्छ । भारत विश्वको एउटा सबैभन्दा ठूलो प्रजातन्त्रका रुपमा गनिन्छ । ६० वर्षभन्दा लामो प्रजातान्त्रिक अभ्यास गरेको मुलुकमा भर्खर ३३ प्रतिशत महिलाको रिजर्भेसनको कुरा छ । हाम्रो संविधानले ३३ प्रतिशत महिलाको सहभागिता अनिवार्य हुने गरी संघीय संसद र प्रदेश सभाको व्यवस्था गरेको छ । स्थानीय सरकारको कुरा गर्ने हो भने त महिलाहरुको सहभागिता ४० प्रतिशत अनिवार्य गरेको छ । ४० प्रतिशत संसारमा काँही छैन । त्यसैगरी दलित, जनजाति, आदिवासी समुदायहरुको प्रतिनिधित्वलाई पनि अनिवार्य गरेको छ । यी सबै कारणले गर्दाखेरि कतिपय कुरामा चित्त नबुझ्दा नबुझ्दै पनि यो संविधानले जुन प्रजातान्त्रिक मूल्य र मान्यता प्रदान गरेको छ, त्यस आधारमा आफ्नो विचारलाई स्थापित गर्नका निमित्त हामीले जंगल जानु पनि पर्दैन, बन्दूक बोक्नु पनि पर्दैन र सीमा नाकामा बसेर धर्ना दिएर नाकाबन्दी गर्नु पनि पर्दैन । यदि प्रजातन्त्रमा विश्वास गर्ने र जनताको सर्वोच्चतामा विश्वास गर्ने हो भने यही संविधानको परिधिभित्र रहेर जनताको विश्वास जितेर आफ्ना मान्यताहरु स्थापित गर्न सकिने पर्याप्त सम्भावना छ । त्यस कारणले गर्दा मलाई लाग्छ कि यो संविधान जारी भए पछाडि केही असन्तुष्टिका बावजुद मुलुक अब नयाँ चरणमा प्रवेश गरेको छ । (मन्तव्यमा आधारित)
Opinion
false
[ 0, 204, 44, 4828, 3332, 6690, 182, 117, 3545, 36, 324, 7076, 647, 169, 94, 1214, 587, 28, 13, 5, 169, 6, 94, 2434, 1982, 14149, 104, 5, 3380, 17560, 12706, 13, 5, 642, 56, 812, 809, 1809, 379, 1047, 37, 12706, 15, 13, 5, 1061, 116, 1711, 6, 609, 379, 6997, 107, 18012, 8, 73, 1959, 3559, 55, 9, 1782, 1329, 9898, 4186, 37, 20135, 48, 18458, 11, 10, 11909, 124, 111, 9195, 312, 1711, 865, 542, 5, 124, 15346, 80, 402, 3373, 334, 1853, 11186, 70, 384, 5001, 181, 55, 4396, 4695, 5, 1853, 1711, 55, 4396, 4695, 5, 274, 2450, 10289, 4202, 1359, 53, 1386, 9276, 1366, 5444, 924, 5, 274, 114, 2450, 10289, 4202, 1359, 53, 9, 570, 7967, 3311, 73, 10916, 55, 27, 5, 9, 7, 2161, 2324, 12, 498, 2213, 403, 1853, 3402, 14623, 55, 27, 5, 21, 3380, 12706, 67, 542, 212, 5738, 6, 723, 6, 3088, 17, 5, 308, 7, 824, 14, 2182, 590, 6979, 47, 74, 19913, 153, 2838, 682, 5, 9, 7, 74, 5448, 18833, 6, 5769, 114, 124, 2240, 11144, 17768, 626, 8081, 594, 844, 312, 2366, 1510, 20709, 6, 379, 7629, 20709, 6, 379, 21, 2130, 68, 6, 1810, 1093, 67, 542, 5, 75, 15, 260, 12714, 3298, 838, 35, 11144, 1231, 7, 243, 15197, 9, 850, 665, 1312, 2139, 483, 395, 257, 10, 166, 280, 12, 18, 65, 2472, 153, 9641, 682, 5, 725, 7, 2973, 4148, 11, 2984, 9, 171, 2722, 1711, 13, 5, 21, 1982, 104, 5, 12046, 2418, 9929, 970, 483, 1782, 1095, 129, 3746, 14, 12046, 8305, 30, 9, 970, 7060, 4015, 485, 5726, 3980, 115, 11015, 1094, 160, 13, 334, 5, 169, 4082, 2124, 10656, 7, 2374, 8, 6631, 15, 1068, 10656, 114, 15, 824, 14, 324, 12, 1693, 9970, 273, 3472, 9998, 104, 5, 824, 6816, 1556, 868, 15, 353, 14631, 27, 5, 21, 8009, 386, 5, 2680, 8, 21, 504, 14158, 2973, 1585, 20, 53, 334, 19192, 6759, 5, 274, 824, 844, 55, 686, 2163, 15212, 15, 1641, 4444, 401, 2163, 15212, 15, 7, 611, 674, 7176, 2192, 15, 102, 83, 29, 334, 1697, 7117, 131, 18, 4784, 146, 21, 5164, 2373, 2591, 594, 9, 844, 55, 2519, 2138, 1142, 27, 5, 1061, 116, 3468, 9, 4505, 1679, 6, 609, 379, 1288, 60, 5984, 74, 978, 679, 14, 15181, 2697, 53, 7212, 14, 433, 13, 13246, 5, 1047, 6042, 15, 74, 10777, 15225, 12, 246, 853, 8569, 97, 146, 4505, 9, 3468, 844, 6, 3088, 17, 21, 324, 15869, 9, 9507, 13, 5, 72, 8341, 234, 74, 1218, 4302, 8659, 91, 4779, 3765, 724, 1185, 98, 194, 3024, 4205, 11, 679, 14988, 7, 146, 169, 1218, 1565, 2102, 9, 565, 3765, 2637, 235, 1933, 1120, 2880, 5, 397, 3454, 102, 282, 218, 2680, 12, 88, 6273, 1646, 5, 1347, 8939, 402, 3922, 1563, 28, 1509, 6844, 2637, 235, 1933, 18567, 2616, 6, 83, 13, 5, 212, 4186, 2637, 235, 1933, 1120, 1867, 40, 57, 778, 2102, 9, 147, 4826, 179, 28, 13, 5, 122, 501, 83, 25, 20, 29, 60, 9469, 1120, 1095, 235, 1867, 28, 13, 5, 1095, 235, 4132, 4676, 1363, 104, 5, 2131, 1455, 7, 2072, 7, 2106, 1193, 199, 1957, 14, 15, 1867, 28, 13, 5, 208, 82, 1089, 150, 8659, 91, 824, 1495, 3472, 13331, 685, 13331, 458, 15, 21, 4186, 253, 3922, 594, 9, 844, 359, 28, 379, 291, 393, 54, 679, 14, 686, 2194, 3980, 334, 4082, 2124, 15, 2543, 7, 538, 566, 44, 11413, 97, 15, 2543, 9, 964, 2374, 8, 1399, 6631, 1322, 3511, 160, 15, 2543, 5, 548, 2680, 8, 468, 25, 9, 779, 1080, 3749, 468, 25, 20, 29, 430, 2551, 15975, 527, 1894, 779, 468, 7346, 369, 844, 55, 686, 24, 823, 1450, 809, 13, 5, 291, 1089, 150, 377, 1033, 146, 21, 324, 355, 99, 2324, 72, 5591, 12, 17289, 97, 270, 647, 169, 94, 1214, 587, 28, 13, 5, 77, 61, 2051, 3602, 8, 1355, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,056
10,056
सुरज वैद्य प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली विश्वकै दोस्रो ठूलो अर्थतन्त्र भएको मुलुक चीन भ्रमणमा जाँदै हुनुहुन्छ । उहाँको चीन भ्रमण नजिकिँदै जाँदा भ्रमणको विषयलाई लिएर यतिबेला बजार तातेको छ । विशेष अवस्थामा हुन लागेको प्रधानमन्त्रीको चीन भ्रमण उपलब्धिमुलक हुने धेरैको अपेक्षा छ । प्रधानमन्त्रीका लागि भारत र चीन भ्रमण नितान्त फरक हो । नेपाल र भारतबीच टाढिँदै गइरहेको सम्बन्ध सुधारका लागि भारत भ्रमण जरुरी थियो । यही कारण पनि भारत भ्रमणको क्रममा नेपालले सहयोगका आर्थिक एजेन्डामा जोडदार मागहरु राख्न नसकेको हो । भारत भ्रमण आर्थिक भन्दा पनि राजनीतिक मुद्दामा केन्द्रीत थियो । तर, चीन भ्रमणको सन्दर्भलाई अलि फरक ढंगले हेरिनुपर्छ । चीनसँग राजनीति सँगसँगै आर्थिक सम्बन्ध विस्तारका लागि भ्रमण केन्द्रीत गर्नुपर्छ । आज भारतले विदेशी लगानी खोजिरहेको छ । भारतीय अर्थतन्त्र वैदेशिक लगानीमा धेरै निर्भर रहेको पनि छ । चीनमा भारतको ठिक उल्टो छ । चीनमा प्रशस्त पैसा छ । अहिले चीन विदेशमा लगानी गर्नका लागि उपयुक्त मुलुकहरु खोजिरहेको छ । चीन सरकार र चीनको निजी क्षेत्र लगानीका लागि गन्तव्य खोज्दै हिँडिरहेका छन् । अहिले चीनको ३० प्रतिशत लगानी अफि्रकामा रहेको छ । त्यसको अलवा म्यानमार, बंगलादेश, श्रीलंकमा पनि चीनले लगानी बढाइरहेको छ । छिमेकी मुलुक भएपनि नेपालमा चिनियाँ लगानी नगन्य मात्रामा भित्रिरहेको छ । अन्य मुलुकमा भइरहेको चिनियाँ लगानीको तुलनामा नेपाली आइरहेको लगानी नगन्य सरह छ । नेपालमा लगानीका लागि प्रशस्त सम्भवनाहरु छन् । चिनियाँ लगानी भित्राउनका सरकार नै तात्नुपर्ने बेला आएको छ । चिनियाँ लगानी भित्राउन प्रधानमन्त्रीको भ्रमण उपलब्धिमुलक बनाउनुपर्छ । चीन भ्रमण अगावै चिनियाँ लगानी कसरी भित्राउन सकिन्छ भनेर छलफल गर्नु जरुरी छ । चीनमा जतिसुकै प्राइभेटाइज भनेपनि धेरैजसो ठूला कम्पनीहरु सरकारी मतहतमै रहेका छन् । विदेशमा पनि चीन सरकार आफै लगानी गर्न तम्सिएको हुन्छ । चीन सरकारको सहुलियत तथा अनुदान सहयोगमा नेपालमा पनि धेरै परियोजनाहरु बनिरहेका छन् । त्यसकारण नेपाल सरकार र चीन सरकारबीच प्रत्यक्ष कुराकानी गरी लगानीका लागि प्रधानमन्त्रीले आहृवान गर्नुपर्छ । नेपालको तयारी पुगेन चीनबाट नेपालमा कुन-कुन परियोजनामा लगानी ल्याउने भनेर पहिला स्पष्ट हुनुपर्छ । परियोजना पहिचान गरेपछि लगानीका लागि आहृवान गर्न सजिलो पनि हुन्छ । तर, हामीले अहिलेसम्म परियोजना नै एकिन गर्न सकेका छैनौं । खाली माग्नका लागि मात्र चीन जाँदैछौं । यसरी चिनियाँहरुको विस्वास जित्न सकिँदैन । नेपालमा लगानी गर्न खोजिरहेको चीनलाई यो-यो परियोजनामा लगानी भित्राऊ, यो-यो सेवा सुविधा दिन्छौं भनेर प्याकेज बनाएर जानुपर्छ । चीन नेपालमा लगानी गर्न तयार छ । उसले नेपालमा लगानी गर्ने वातावरण खोजिरहेको छ । यस्तो बेलामा हामीले आवश्यक वातावरण तयार गरिदिन सक्ने हो भने चिनियाँ लगानी भित्राउने ठूलो सम्भवना छ अहिले नेपालमा उर्जा समस्या विकराल बन्दै गइरहेको छ । हामीलाई सबैभन्दा बढी लगानी जलविद्युत परियोजनामा खाँचो छ । चीन सरकार र त्यहाँका लगानीकर्तालाई बुढीगण्डकीजस्ता ठूला परियोजनामा लगानी गर्न प्रोत्साहित गर्नुपर्छ । यसतर्फ हामीले ध्यान दिन सकेका छैनौं । हामीले ठूला परियोजनामा लगानी ल्याउन सकेमा ठूलो फाइदा हुन्थ्यो । चीन नेपालमा लगानी गर्न तयार छ । उसले नेपालमा लगानी गर्ने वातावरण खोजिरहेको छ । यस्तो बेलामा हामीले आवश्यक वातावरण तयार गरिदिन सक्ने हो भने चिनियाँ लगानी भित्राउने ठूलो सम्भवना छ । हिजोका दिनमा अफि्रकातिर केन्द्रीत चिनियाँ लगानी नेपालमा भित्रिन थाल्छ । तर, यसका लागि सरकारी भूमिका निकै ठूलो हुने गर्छ । कहिलेकाहीँ नेपालका नेताहरुले चीन र भारतलाई नबुझेको हो कि जस्तो पनि लाग्छ । हिजोको चीन र भारतको सम्बन्धमा आज धेरै सुधार आइसकेको छ । हिजो उनीहरु राजनीतिबाट चल्थे, त्यसैले टाढा थिए । आज आर्थिक रुपमा नजिकिँदै जाँदा राजनीति पनि मिल्दै गइरहेको छ । तर, हामी हिजोकै सत्रु अवस्थाको भारत र चीन हेरिरहेका छौं । त्यसरी संकुचित भावना बनाएर चीन र भारतका बीचमा खेलेर हामीलाई केही फाइदा हुँदैन । हामी दुबै पक्षबाट लाभ लिनेतर्फ लाग्नुपर्छ । अहिले फाष्ट ट्रयाकका कुरा आइरहेका छन् । दक्षिणतिरको फाष्ट ट्रयाक भारतलाई बनाउन दिउँ न त । उत्तरतिरको फाष्ट ट्रयाक बनाउन चीनलाई दिऊँ । कमसेकम दक्षिण र उत्तर जोड्ने फाष्ट ट्रयाक त हुन्छ । त्यो फाष्ट ट्रयाक नेपालको इकोनोमिक कोरिडोर पनि हुन्छ । कहिले काहीँ सीमा बन्द भयो भने विकल्प पनि बन्छ । अहिले चीन र भारतबीच २०० बिलियन डलरको व्यापार हुन्छ । उत्तर दक्षिण जोड्ने फाष्ट ट्रयाक बनाउन सकेमा दुई देशको ठूलो व्यापार नेपाल हुँदै हुन्छ । किनभने सबैभन्दा छोटो मार्ग भनेकै नेपाल हो । त्यसबाट नेपाललाई धेरै ठूलो लाभ हुन्छ । खै हामीले त्यसतर्फ सोँचेको ? हामीमा संकुचित विचार भएको हुँदा दुई ठूला अर्थतन्त्र भएका मुलुकबाट फाइदा लिन सकिरहेका छैनौं । चीन र भारतले ठूलो रकम विकास खर्चमा छुट्टाइरहेका छन् । दुई देशको तुलनामा नेपाल गरीब भएको हुँदा उनीहरु नेपालमा ठूलो लगानी गर्न चाहान्छन् । तर, हामी सानो स्कुल बनाउनका लागि सहयोग मागिरहेका छौं । नेपालको समस्या भनेको चीन र भारको पनि समस्या हो । नेपालको अस्थिरता चीन र भारतलाई पनि हो । हिजोका दिनमा चीनले नेपाललाई सहयोग नगरको होइन । चीनबाट सहयोग पाएर बनेका धेरै परियोजना हामीले जोगाउन सकेनौं । त्यसो हुँदा नेपालप्रतिको विश्वास गुम्दै गइरहेको छ । यही अवस्था रहेमा भोलिका दिनमा चीनले नेपाललाई नपत्याउन पनि सक्छ । चीनसँग हामीले ६ वटा जहाज किन्न सहमति गर्‍यौं । दुईवटा जहाज बनेर आइसकेपछि बाँकी जहाज लिन्नौं भनेर कुर्लिरहेका छौं । हामीले त चीनसँग सुरुमा सम्झौता गर्दा नै यस कुरामा विचार गर्नुपथ्र्यो । अहिले आएर लिन्नौं भन्दा उनीहरु बिच्किने सम्भवना हुन्छ । जहाज तयार भइसकेका छन्, हामीले नल्याउने भनिरहेका छौं । अनि चीनले कुन आधारमा नेपाललाई सहयोग गर्छ । त्यही भएर हामी आफै प्रष्ट भइ सहयोग माग्न जानुपर्छ । सबै राजनीतिक दलले सहमति गरेर कमन परियोजना पहिचान गरी लगानी माग्न जाऊँ । यहाँ त सरकार परिवर्तन हुनासाथ परियोजनाले निरन्तरता पाउँदैनन् । कसरी चीनले लगानीका लागि पत्याउँछ ? चीनले नेपालमा रेलमार्ग ल्याउने योजना नै बनाएको छ ।  हामीले खै पहल गरेको ? बाहिरबाट हेर्दा नेपालको विकासमा नेपाल सरकार र राजनीतिक दलभन्दा चीन बढी चिन्तित भएजस्तो देखिन्छ । नेपालमा स्थिरता होस भन्ने चीनको पनि चाहना छ । तर, हाम्रो चाहना के ? हामी नेपाललाई ल्यान्डलक मुलुक भनिरहेका छौं । तर, इन्डिया लक मुलुक भनेर भन्दा हुन्छ । हाम्रो माइन्ड इन्डिया लक छ । हामीले दूरदृष्टि लगाएर हेर्ने हो भने हिमालपारी पनि त बाटो छ । तिब्बतसम्म आएको रेल नेपालमा आयो भने हाम्रो अर्थतन्त्रमा धेरै परिवर्तन आउँछ । नेपाल भारतको वेष्ट बंगाल, बिहार, युपी पञ्जाव लगायतसँग कनेक्ट छ । रेलमार्ग र फाष्ट ट्रयाक बनाउन सकियो भने ती राज्यको चीनसँग हुने व्यापार नेपालको भूमिबाट हुन्छ । अहिले हामीले संघाइबाट केही समान ल्याउन खोज्यौं भने मलेसिया, सिंगापुर, श्रीलंका, कलकत्ता हुँदै नेपाल ल्याउनुपर्छ । त्यसरी समान ल्याउँदा ३० दिन न्यूनतम लाग्छ । सिधा समान ल्याउन पाउने हो भने १५ दिनमै ल्याउन सकिन्छ । (नविन अर्यालले गरेको कुराकानीमा आधारित)
Opinion
false
[ 0, 9002, 5909, 156, 1090, 698, 851, 237, 96, 308, 218, 2574, 16, 647, 486, 2602, 3335, 1334, 5, 1539, 486, 920, 10240, 1201, 5827, 3580, 351, 3158, 443, 18078, 6, 13, 5, 302, 313, 67, 288, 3738, 486, 920, 2923, 7489, 40, 85, 6, 1727, 13, 5, 156, 12, 19, 397, 9, 486, 920, 11398, 611, 20, 5, 36, 9, 13714, 2624, 2359, 3456, 5205, 463, 7284, 19, 397, 920, 1172, 38, 5, 430, 95, 15, 397, 5827, 268, 643, 9859, 171, 7797, 8, 16950, 263, 55, 742, 1411, 20, 5, 397, 920, 171, 158, 15, 214, 4238, 13986, 38, 5, 274, 486, 5827, 5204, 14, 2036, 611, 2758, 8613, 23, 1359, 5, 6873, 921, 7395, 171, 463, 782, 12, 19, 920, 13986, 1192, 5, 136, 2177, 819, 396, 15881, 13, 5, 261, 2574, 1550, 6272, 85, 5108, 35, 15, 13, 5, 6285, 479, 5536, 8587, 13, 5, 6285, 2833, 549, 13, 5, 114, 486, 2230, 396, 2194, 19, 1645, 12223, 15881, 13, 5, 486, 196, 9, 486, 6, 711, 164, 396, 12, 19, 1705, 5424, 16082, 12, 27, 5, 114, 486, 6, 607, 235, 396, 610, 8972, 12, 8, 35, 13, 5, 467, 2252, 462, 7219, 7, 2149, 7, 577, 59, 2831, 8, 15, 3188, 396, 17455, 6, 13, 5, 1655, 647, 1560, 211, 1169, 396, 8757, 3983, 2084, 477, 1973, 13, 5, 152, 1509, 417, 1169, 7202, 2191, 39, 3899, 396, 8757, 3983, 3945, 13, 5, 211, 396, 12, 19, 2833, 1839, 252, 55, 27, 5, 1169, 396, 477, 785, 12, 196, 37, 2220, 84, 3488, 260, 123, 13, 5, 1169, 396, 477, 785, 3738, 920, 2923, 7489, 10277, 5, 486, 920, 11826, 1169, 396, 497, 477, 785, 363, 185, 508, 160, 1172, 13, 5, 6285, 10, 6444, 13446, 6663, 29, 575, 4544, 991, 7985, 414, 674, 303, 84, 191, 133, 27, 5, 2230, 15, 486, 196, 1953, 396, 24, 60, 4550, 593, 78, 5, 486, 501, 5728, 22, 1880, 2661, 211, 15, 85, 1784, 55, 18160, 27, 5, 4446, 36, 196, 9, 486, 13978, 1186, 1668, 57, 396, 12, 19, 2840, 21329, 1192, 5, 124, 478, 1485, 23, 486, 17, 211, 978, 70, 11269, 1784, 8, 396, 1427, 185, 1418, 893, 1320, 5, 1784, 754, 741, 396, 12, 19, 21329, 24, 1982, 15, 78, 5, 274, 334, 1191, 1784, 37, 26, 483, 24, 2909, 9589, 5, 3161, 7657, 12, 19, 90, 486, 3335, 5793, 5, 564, 1169, 199, 11378, 2120, 3265, 6057, 5, 211, 396, 24, 15881, 486, 14, 21, 70, 382, 1784, 8, 396, 477, 5357, 7, 21, 70, 382, 162, 751, 16465, 185, 7257, 879, 9754, 5, 486, 211, 396, 24, 376, 13, 5, 1062, 211, 396, 25, 790, 15881, 13, 5, 223, 2499, 334, 287, 790, 376, 7104, 395, 20, 29, 1169, 396, 477, 623, 218, 1839, 252, 13, 114, 211, 3978, 200, 18979, 59, 1921, 5205, 13, 5, 928, 282, 118, 396, 4578, 1784, 8, 7884, 13, 5, 486, 196, 9, 4666, 13937, 16029, 1110, 991, 1784, 8, 396, 24, 10713, 1192, 5, 42, 373, 334, 648, 56, 2909, 9589, 5, 334, 991, 1784, 8, 396, 1144, 2129, 8, 218, 1461, 1815, 5, 486, 211, 396, 24, 376, 13, 5, 1062, 211, 396, 25, 790, 15881, 13, 5, 223, 2499, 334, 287, 790, 376, 7104, 395, 20, 29, 1169, 396, 477, 623, 218, 1839, 252, 13, 5, 1941, 12, 1161, 610, 8972, 12, 523, 13986, 1169, 396, 211, 477, 483, 6499, 5, 274, 653, 19, 414, 634, 319, 218, 40, 578, 5, 7116, 547, 4616, 486, 9, 8386, 10971, 6, 20, 146, 401, 15, 1033, 5, 1941, 6, 486, 9, 479, 895, 136, 85, 655, 9506, 13, 5, 1941, 1368, 921, 17, 1100, 3198, 7, 383, 2087, 66, 5, 136, 171, 88, 10240, 1201, 921, 15, 2504, 458, 5205, 13, 5, 274, 155, 1941, 96, 4793, 97, 11015, 397, 9, 486, 18695, 922, 5, 3654, 10, 21018, 1644, 879, 486, 9, 2010, 1946, 11772, 928, 72, 1461, 849, 5, 155, 1714, 10014, 1482, 705, 373, 18009, 5, 114, 2766, 1664, 7455, 12, 83, 6460, 27, 5, 420, 523, 6, 2766, 1664, 7455, 8386, 285, 10689, 10, 23, 60, 5, 451, 523, 6, 2766, 1664, 7455, 285, 486, 14, 1662, 12711, 5, 10, 16972, 420, 9, 451, 2888, 2766, 1664, 7455, 60, 78, 5, 115, 2766, 1664, 7455, 124, 18677, 19705, 15, 78, 5, 883, 183, 1363, 161, 964, 538, 163, 29, 1836, 15, 4608, 5, 114, 486, 9, 13714, 5550, 453, 7541, 1021, 6, 783, 78, 5, 451, 420, 2888, 2766, 1664, 7455, 285, 2129, 8, 89, 817, 218, 783, 36, 309, 78, 5, 2011, 282, 2645, 1651, 7301, 36, 20, 5, 4857, 2450, 85, 218, 1482, 78, 5, 6421, 334, 12642, 194, 5847, 30, 6, 121, 155, 8, 10, 21018, 679, 16, 342, 89, 991, 2574, 73, 12558, 1461, 423, 7567, 12, 9589, 5, 486, 9, 2177, 218, 335, 76, 415, 8, 6634, 4620, 27, 5, 89, 817, 2191, 36, 6532, 16, 342, 1368, 211, 218, 396, 24, 18221, 310, 5, 274, 155, 816, 1781, 10025, 19, 202, 263, 3063, 922, 5, 124, 200, 639, 486, 9, 4274, 6, 15, 200, 20, 5, 124, 8596, 486, 9, 8386, 15, 20, 5, 1941, 12, 1161, 3188, 2450, 202, 11004, 386, 5, 486, 17, 202, 7290, 1265, 85, 1784, 334, 4189, 1999, 848, 5, 2047, 342, 36, 4052, 468, 6756, 458, 5205, 13, 5, 430, 265, 1905, 8, 2638, 12, 1161, 3188, 2450, 20379, 3715, 15, 542, 5, 6873, 334, 232, 224, 2206, 4289, 688, 906, 12878, 5, 3061, 2206, 3683, 18065, 805, 2206, 423, 450, 848, 185, 5933, 59, 3063, 922, 5, 334, 60, 6873, 4895, 560, 150, 37, 42, 1495, 679, 24, 9626, 5, 114, 1440, 423, 450, 848, 158, 1368, 2755, 15174, 30, 1839, 252, 78, 5, 2206, 376, 4269, 1556, 334, 4937, 3050, 18833, 12, 922, 5, 276, 3188, 978, 393, 2450, 202, 578, 5, 516, 266, 155, 1953, 3369, 1841, 202, 7657, 9754, 5, 82, 214, 3787, 688, 109, 216, 23, 1784, 754, 57, 396, 7657, 18605, 161, 5, 242, 60, 196, 470, 13796, 1784, 11, 2620, 13002, 5, 497, 3188, 396, 12, 19, 10730, 15067, 121, 3188, 211, 5590, 1427, 289, 37, 856, 13, 5, 334, 6421, 1661, 28, 121, 9527, 1438, 124, 2660, 36, 196, 9, 214, 596, 168, 486, 118, 6655, 99, 1093, 589, 5, 211, 7580, 5121, 53, 486, 6, 15, 2622, 13, 5, 274, 212, 2622, 105, 121, 155, 2450, 10, 6367, 59, 44, 647, 18833, 12, 922, 5, 274, 8672, 10, 59, 44, 647, 185, 158, 78, 5, 212, 43, 15199, 8672, 10, 59, 44, 13, 5, 334, 6136, 13039, 1686, 1846, 20, 29, 1488, 13291, 15, 60, 612, 13, 5, 3084, 116, 123, 1869, 211, 1324, 29, 212, 10136, 85, 470, 1796, 5, 36, 479, 14412, 8559, 7, 5484, 7, 1615, 998, 9932, 181, 692, 63, 19434, 13, 5, 5590, 9, 2766, 1664, 7455, 285, 5701, 29, 271, 1244, 6873, 40, 783, 124, 2249, 17, 78, 5, 114, 334, 696, 818, 17, 72, 1745, 1144, 1542, 4695, 29, 2427, 7, 5782, 7, 3753, 7, 10454, 309, 36, 1144, 1359, 5, 3654, 1745, 12275, 607, 56, 3325, 1033, 5, 8960, 1745, 1144, 537, 20, 29, 299, 5833, 1144, 363, 5, 77, 23, 4362, 7988, 28, 1668, 8, 1355, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,057
10,057
अमेरिकी राष्ट्रपतीय निर्वाचनमा रिपब्लिकन पार्टीको उम्मेदवारको दौडमा रहेका डोनाल्ड ट्रम्पको एउटा भनाइ नेपालका लागि साह्रै उपयोगी हुन सक्छ । उनले भनेका छन्, ‘कदम सार्दै जाऊ, अघि बढ्दै जाऊ, उच्च उद्देश्य लिएर उडान भर । कोही आएर हवाईजाहजलाई धक्का लगाइदियोस् अनि अघि बढ्छु भन्ने आशा नगर । तिमीलाई धक्का दिन कोही आउनेवाला छैन । त्यसैले आफ्नो रवैया परिवर्तन गर र केही उचाइ हासिल गर ।’ ट्रम्पको भनाइलाई अनुसरण गर्दै अब नेपाली परराष्ट्र नीतिको रवैया परिवर्तन गरी अघि बढ्नु आवश्यक देखिन्छ । हरेक नयाँ बन्ने नेपाली सरकार प्रमुखको एउटा प्रमुख चुनौती भनेकै भारत भ्रमण पहिले गर्ने कि चीन भ्रमण पहिले गर्ने भन्ने हुने गरेको छ । राजनीतिक बहस, विश्लेषण, अखबारी समाचार इत्यादि मित्रराष्ट्र भ्रमणको ठोस उपलब्धि र उद्देश्यभन्दा पनि कुन छिमेकी मुलुक पहिले जाने भन्ने कुरामा बढी केन्द्रित रहेको पाइन्छ । नेपाल विस्तारका क्रममा पृथ्वीनारायण शाहले नेपाललाई दुई ढुंगाबीचको तरुलको संज्ञा दिए, ढुंगाहरू आज निकै मजबुत भएका छन् । तरुलचाहिँ आफ्नै स्थानमा समेत ओगटिन सक्ने भएको छैन । विश्व हाँक्न सक्छु भन्ने बेलायतलाई समेत जंगबहादुरले एउटा स्वतन्त्र राष्ट्रको रूपमा नेपाललाई व्यवहार र सम्मान गर्नुपर्ने कुरा प्रस्ट पारेका थिए, तर बहुदलको आगमनसँगै हरेक नेपाली राजनीतिक दल र सरकार त्रिभुवनवादभन्दा माथि उठ्न सकेको छैन । संसारकै दोस्रो ठूलो आर्थिक शक्ति चीन र सातौँ ठूलो आर्थिक शक्ति भारतको बीचमा रहेर पनि संसारकै एक गरिब राष्ट्रमा गनिनुले नेपालले अवलम्बन गरेको नीतिप्रति नै प्रश्न खडा गर्छ । नेपाल भूगोलले अपांग बनाएको भन्दा पनि बढी भूगोललाई दोषी देखाएर अपांग बनाइएको देश हो । संसार शीतयुद्धको सोचबाट धेरै अघि बढिसक्यो । ठूला राष्ट्रहरू अवश्य पनि अझै एक–अर्काप्रति शशंकित छन्, तर त्यसैलाई प्रमुख मुद्दा बनाएर अलमल्ल परिरहेका छैनन् । शीतयुद्धको समाप्तिसँगै अमेरिकी विश्लेषकहरू अबको आउने समयमा अमेरिकाको प्रमुख प्रतिद्वन्द्वी चीन हुने कुरामा निश्चित थिए, तर त्यसले अमेरिकालाई चीनसँग सहकार्य गर्न रोकेन । अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध भनेकै लागत र लाभ विश्लेषण हो । फाइदा बढी छ भने राष्ट्रहरू सहकार्य गर्न हिच्किचाउँदैनन् । नेपालको सन्दर्भमा हामी हमेसा व्यक्तिगत हितलाई राष्ट्रिय हितको समरूप मान्छौँ । भारतले हालै गरेको नाकाबन्दीबाट दुईवटा तथ्य प्रस्ट भएको छ । नाकाबन्दी गरेको डेढ महिना पनि नहुँदै तिहारमा रोटीसमेत पकाउन गाह्रो भयो भने १९९० देखि अहिलेसम्म हामीले आत्मनिर्भर हुन केही गर्न सकेकै रहेनछौँ । अर्को आफ्नो संकीर्ण फाइदाका लागि भारतले कुनै पनि समय नेपाललाई कैदी बनाउन पछि पर्नेछैन भन्ने पनि पछिल्लो नाकाबन्दीले सिकाएको पाठ हो । राष्ट्रियताको नांगो भाषणले न त धारामा तेल आउँछ न त ग्यास । हुन त हामीले ग्यास र तेलभन्दा पनि आफ्नै देशको पानी उपयोग गरेर बिजुली बाल्न मात्र सक्यौँ भने खर्बौं रुपैयाँ बिदेसिनबाट रोक्न सक्छौँ, खाडी र पूर्वी एसियामा राष्ट्रियता बेचेर कमाएको पुँजीको सही उपयोग गर्न सक्छौँ । बिजुली कसरी चाँडो र सुलभ तरिकाबाट बाल्न सकिन्छ भनेर अहिले सोच्ने वेला आएको छ । राज्य सञ्चालन सतरन्जको खेल जस्तै हो, जसमा जित हासिल गर्न चाल चल्नु आवश्यक हुन्छ । अब कुन चाल चल्ने भन्ने कुरा हाम्रो सोच, ज्ञान र धेरै वर्ष लगाएर आर्जित गरिएका अनुभव र सिकेका पाठबाट प्रेरित हुनुपर्छ । हामीले बदलिँदो क्षेत्रीय राजनीतिमा भइरहेको परिवर्तनसँगै आफ्नो नीति परिवर्तन गर्न सक्नुपर्छ । विश्वका दुई प्रमुख आर्थिक शक्तिबीचको अवस्थितिको फाइदा उठाउँदै अघि बढ्न आवश्यक छ । कुनै एक देशप्रतिको हाम्रो अधिक निर्भरताको परिणाम हालैको नाकाबन्दीले उजागर गरेको छ भने अर्को छिमेकी देशलाई विश्वासमा लिन नसकेका कारण हाम्रो समस्या समाधान गर्न गाह्रो भएको अनुभव सबैले गरेका छौँ । एक्काइसौँ शताब्दीको सुरुवातसँगै चीनले आफ्नो छिमेक नीतिमा बदलाव गर्दै ल्याएको छ । विशेषगरी २००२ को चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको सोह्रौँ राष्ट्रिय कंग्रेसले आफ्नो परराष्ट्र नीतिको एजेन्डामध्ये छिमेकी मुलुकसँगको सम्बन्धलाई मजबुत पार्नुपर्ने कुरालाई विशेष प्राथमिकता दिएको छ । यसै अन्तर्गत चीनले ‘मैत्रीपूर्ण र असल छिमेकी नीति’ र ‘छिमेकीलाई विकासको साझेदार बनाउने नीति’ लाई जोड दिँदै आएको छ । पाँचवटा दक्षिण एसियाली देशसँग सिमाना जोडिएको चीन यस क्षेत्रमा समेत सबै राष्ट्रसँग मैत्रीपूर्ण र सहयोगी सम्बन्ध स्थापना गर्न चाहन्छ । दक्षिण एसियासँग जोडिएका आफ्ना क्षेत्रको विकासका निम्तिसमेत दक्षिण एसियाली देशहरूसँग सहकार्य गर्न चीनलाई जरुरी छ, जसको फाइदा नेपालले उठाउन सक्नुपर्छ । चीनको दक्षिण एसियाली साना राष्ट्रसँगको बढ्दो सामीप्य भारतलाई कष्टकर भएको देखिन्छ । भारतको चिन्ता आफ्नो सुरक्षा चासोले प्रेरित भएको धेरै विश्लेषकले विश्लेषण गरेका छन् । तर, भारतीय चिनियाँ चासोले यी दुई राष्ट्रबीच बढ्दै गएको सहकार्यमा ठूलो असर पारेको देखिँदैन । चीन अहिले भारतको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदार हो, र आफ्नो अर्थतन्त्र मजबुत पार्न चिनियाँ आर्थिक लगानी भित्र्याउन उत्सुक देखिन्छ । सन् २०१४ को चिनियाँ राष्ट्रपतिको भारत भ्रमण र ०१५ को भारतीय प्रधानमन्त्रीको चीन भ्रमणको वेला दुवै देशका नेताले दुवै देशको सपना परस्पर जोडिएको र आपसमा मिल्ने भएकाले विकासका निम्ति सहकार्य आवश्यक रहेको औँल्याएका थिए । भारतको सुरक्षा चुनौती चीनसँगको बढ्दो आर्थिक सम्बन्धले खल्बलिएको छैन भने नेपालमा चिनियाँ आर्थिक लगानीले भारतको कुनै पनि सुरक्षामा असर गर्ने देखिँदैन । अथवा चीनप्रतिको भारतीय मानसिक भ्रमले नेपालको अहिलेको सबैभन्दा ठूलो चुनौतीको रूपमा रहेको आर्थिक विकासलाई बन्धक बनाएर राख्न मिल्दैन । तसर्थ, नेपालले आफ्नो दुवै छिमेकी देशहरूसँग समान सम्बन्ध स्थापना गरी पारस्परिक हितबारे सोच्न अनिवार्य छ । कुनै एक देशको मोहरा मात्र बनेर राष्ट्रहितलाई बन्धक बनाउनु निकै महँगो साबित भएको छ र भविष्यमा पनि हुनेछ ।(गौतम चीनस्थित सान्तोङ युनिभर्सिटीबाट अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विषयमा पिएचडी गर्दै छन्)
Opinion
false
[ 0, 529, 15173, 119, 1289, 10720, 1043, 986, 6, 3191, 8, 133, 4781, 3582, 6, 102, 765, 547, 19, 7800, 4564, 67, 542, 5, 58, 1788, 1556, 3701, 10184, 2336, 458, 18605, 7, 234, 1229, 18605, 7, 375, 1463, 351, 2239, 1669, 5, 1128, 1440, 3183, 719, 303, 167, 14, 9211, 3659, 15058, 337, 276, 234, 4947, 97, 53, 1445, 513, 5, 4038, 9211, 56, 1128, 329, 2709, 104, 5, 383, 54, 19116, 470, 1174, 9, 72, 5350, 1305, 1174, 300, 3582, 6, 765, 14, 15608, 71, 169, 39, 3436, 427, 6, 19116, 470, 57, 234, 6837, 287, 589, 5, 317, 94, 1014, 39, 196, 110, 6, 102, 110, 1711, 7301, 397, 920, 466, 25, 146, 486, 920, 466, 25, 53, 40, 28, 13, 5, 214, 1983, 7, 1129, 7, 10005, 34, 290, 8452, 16733, 5827, 4928, 2923, 9, 1463, 168, 15, 978, 1655, 647, 466, 341, 53, 1495, 118, 1936, 35, 847, 5, 36, 782, 12, 268, 3921, 821, 11, 2450, 89, 4958, 2518, 47, 2827, 6, 9706, 425, 7, 4958, 49, 136, 319, 8151, 73, 27, 5, 47, 2827, 4611, 509, 510, 103, 11089, 483, 395, 16, 104, 5, 237, 11857, 450, 8211, 53, 2341, 14, 103, 7173, 11, 102, 999, 4251, 100, 2450, 1524, 9, 567, 528, 83, 4295, 4629, 1677, 47, 17138, 6, 4470, 241, 317, 39, 214, 596, 9, 196, 1500, 1237, 168, 633, 6592, 760, 104, 5, 10, 13646, 308, 218, 171, 498, 486, 9, 15815, 218, 171, 498, 479, 1946, 1894, 15, 10, 13646, 26, 3267, 357, 8, 6273, 2789, 11, 643, 6925, 28, 427, 475, 37, 609, 3423, 578, 5, 36, 5809, 11, 13809, 856, 158, 15, 118, 5809, 14, 2999, 6622, 13809, 1722, 207, 20, 5, 2521, 9448, 12821, 6, 972, 17, 85, 234, 1795, 12315, 5, 991, 7955, 5734, 15, 544, 19404, 475, 1535, 367, 17821, 1556, 47, 861, 14, 110, 739, 879, 2252, 12609, 1036, 3063, 1017, 5, 9448, 12821, 6, 6943, 241, 529, 9163, 49, 169, 6, 329, 278, 1358, 110, 10974, 486, 40, 1495, 1394, 1677, 47, 1938, 718, 14, 6873, 1954, 24, 6660, 23, 5, 316, 463, 7301, 3479, 9, 1482, 1129, 20, 5, 1461, 118, 13, 29, 7955, 1954, 24, 20074, 8183, 1930, 5, 124, 1531, 155, 444, 17320, 33, 1827, 2111, 14, 111, 2111, 6, 967, 4308, 2183, 13639, 5, 2177, 2171, 28, 3511, 17, 3061, 1595, 4295, 16, 13, 5, 3511, 28, 2611, 429, 15, 15212, 5344, 10043, 345, 16237, 2751, 163, 29, 6548, 153, 1191, 334, 5620, 67, 72, 24, 2129, 96, 11597, 1235, 5, 258, 54, 20106, 1461, 12, 19, 2177, 75, 15, 137, 2450, 9678, 285, 186, 177, 8421, 53, 15, 532, 3511, 11, 10154, 6, 2137, 20, 5, 5738, 6, 946, 836, 65, 3987, 11, 10, 23, 60, 1767, 8, 2209, 1796, 10, 23, 60, 3045, 5, 67, 60, 334, 3045, 9, 2209, 168, 15, 509, 817, 387, 1290, 109, 2850, 929, 450, 90, 3031, 7145, 29, 4456, 848, 322, 453, 12765, 483, 17, 2242, 14130, 7, 4253, 9, 1605, 1401, 8, 5738, 8610, 6204, 3883, 6, 1819, 1290, 24, 14130, 5, 2850, 497, 7218, 9, 12998, 2853, 17, 929, 450, 363, 185, 114, 11929, 5613, 123, 13, 5, 343, 292, 5626, 18, 6949, 6, 238, 487, 649, 1223, 1106, 1305, 24, 3578, 5406, 97, 287, 78, 5, 169, 978, 3578, 3149, 53, 83, 212, 972, 7, 944, 9, 85, 80, 1686, 326, 11201, 1142, 841, 9, 5841, 12, 2137, 17, 6293, 1320, 5, 334, 19845, 65, 1086, 2030, 417, 470, 241, 54, 427, 470, 24, 8642, 5, 2373, 89, 110, 171, 498, 2518, 13961, 6, 1461, 11273, 234, 1952, 287, 13, 5, 75, 26, 207, 4052, 212, 1424, 5108, 1993, 1658, 2171, 6, 3511, 11, 7194, 28, 13, 29, 258, 1655, 207, 14, 468, 8, 423, 6668, 95, 212, 200, 925, 24, 2751, 16, 841, 1641, 48, 2395, 5, 10, 22035, 2431, 6, 2381, 241, 3188, 54, 10853, 427, 8, 9152, 181, 71, 1314, 13, 5, 6143, 14501, 10, 6, 1169, 1515, 1043, 10561, 1235, 111, 15867, 11, 54, 3436, 427, 6, 7797, 562, 1655, 647, 2133, 463, 14, 8151, 1370, 1272, 3869, 302, 1583, 245, 13, 5, 563, 636, 3188, 62, 4195, 1032, 9, 4045, 1655, 427, 45, 9, 62, 20203, 34, 14, 2722, 7002, 356, 427, 45, 10, 14, 808, 1622, 123, 13, 5, 12268, 420, 3446, 207, 63, 3584, 1807, 486, 42, 144, 103, 82, 357, 63, 10429, 9, 2585, 463, 305, 24, 5815, 5, 420, 1401, 63, 4867, 369, 641, 1499, 1232, 345, 420, 3446, 7306, 63, 1954, 24, 486, 14, 1172, 379, 1059, 1461, 643, 3859, 8642, 5, 486, 6, 420, 3446, 1203, 357, 2133, 2494, 21570, 8386, 14703, 16, 589, 5, 479, 1967, 54, 418, 1623, 11, 6293, 16, 85, 9163, 11, 1129, 48, 27, 5, 274, 261, 1169, 1623, 11, 208, 89, 357, 428, 1229, 251, 7587, 218, 1222, 1859, 5470, 5, 486, 114, 479, 282, 218, 3770, 7002, 649, 9, 54, 2574, 8151, 1370, 1169, 171, 396, 9817, 18694, 589, 5, 154, 4532, 10, 6, 1169, 7675, 397, 920, 9, 8821, 2351, 10, 6, 261, 3738, 486, 5827, 5613, 390, 1190, 4618, 390, 817, 1114, 16475, 1807, 9, 10, 4835, 2860, 422, 1499, 1232, 1954, 287, 35, 20375, 12, 66, 5, 479, 418, 1711, 6873, 6, 2494, 171, 463, 11, 665, 1312, 2139, 593, 104, 29, 211, 1169, 171, 396, 11, 479, 75, 15, 418, 8, 1222, 25, 5470, 5, 735, 486, 4052, 261, 1667, 3901, 11, 124, 2135, 282, 218, 1711, 6, 100, 35, 171, 76, 14, 10315, 879, 742, 5261, 5, 3740, 7, 643, 54, 390, 1655, 7306, 63, 1745, 463, 305, 57, 16986, 2111, 273, 6835, 1867, 13, 5, 75, 26, 817, 1948, 6055, 90, 3683, 357, 5942, 14, 10315, 2371, 319, 5078, 6913, 16, 13, 9, 5030, 15, 447, 5, 1087, 21540, 486, 339, 190, 4035, 7547, 7179, 17, 316, 463, 371, 20670, 71, 27, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,058
10,058
भारतको नक्सलाइट आन्दोलनमा पक्राउ परेका कम्युनिस्ट क्रान्तिकारीहरूले सिलगुढी र भागलपुर जेल ब्रेक गरेका घटनाले हामी सुरुदेखि नै प्रभावित थियौँ । त्यतिवेला जेल पनि क्रान्तिको एउटा किल्ला हो भन्ने मान्यता थियो हामीमा । राज्यसत्ता नै कब्जा गर्न हिँडेकाले होला, कतिवेला जेलबाट बाहिरिने ? कि मरिन्छ, कि क्रान्ति गरिन्छ भन्ने लाग्थ्यो । पहिलोपटक ०२९ सालमा पक्राउ परेपछि मलाई झापा जेलमा राखियो । त्यतिबेलै ‘ब्रेक’को योजना सफल पार्न बाहिरबाट फलाम काट्ने रेती मगायौँ । हामीले साथीको काँधमा चढेर कसरी झ्यालको फलामको डन्डी काट्ने भनी अभ्यास पनि गर्‍यौँ । तर, पछि मसहित साथीहरूलाई केही समय वीरगन्ज जेल राखेर सेन्ट्रल जेल काठमाडौं ल्याइयो । वीरगन्जबाट काठमाडौं ल्याइएका हामीहरूमध्ये कसैलाई भद्रगोल, कसैलाई सेन्ट्रल र कसैलाई नख्खुमा छरेर राखियो । सिपी मैनालीलाई झापाबाट पक्राउ गरेर ल्याउँदा म पनि नख्खु जेलमै थिएँ । ००० मंसिरको महिना । मौसम चिसो हुने भइहाल्यो । तर, कोअर्डिनेसन केन्द्रका तत्कालीन सचिव सिपी आएपछि जेलभित्रै हामीले क्रान्तिका पक्षमा तात्तातो बहस चलाउन थाल्यौँ । चार समूह विभाजन गरेर राजनीतिक अध्ययन र प्रशिक्षणका कक्षा सुरु भयो । त्यतिवेला जेलभित्र सिपीसहित नरेश खरेल, हर्क खड्का, प्रदीप नेपाल, माधव पौडेल, गोपाल शाक्य, जीवन मगर, नारद वाग्ले, भीष्म धिमाल, धर्म घिमिरे, वीरबहादुर लामा, कामेश्वर हलुवाईलगायत १७ जना थियौँ । छलफलका क्रममा हामीबीच जेल ब्रेक गर्नुपर्छ भन्ने सोच विकास हुँदै थियो । मंसिरतिरै सिपी, नरेश, हर्क र मबीच ‘कोर टिम’मा पहिलोपटक यसबारे कुराकानी भयो र हामी जेलब्रेक गर्ने निष्कर्षमा पुग्यौँ । योजनालाई मूर्त रूप दिन सबै साथीबीच बिस्तारै फराकिलो ढंगले छलफल हुन थाल्यो । त्यस क्रममा हामीले विभिन्न विकल्पबारे छलफल गर्‍यौँ । पहिलो विकल्पमा, नख्खु जेलको मुख्य ढोका खुलेका वेला सेन्ट्रीमा बसेका प्रहरीको बन्दुक कब्जा गरी फोर्स ब्रेक गर्नुपर्छ भन्ने थियो । तर, यो त्यति सजिलो थिएन । दोस्रो विकल्पमा, करिब १५ फिटको पर्खाल डोरीको सहारा लिएर नाघ्दै हाम फालेर बाहिरिनुपर्छ भन्ने थियो । तर, त्यसका लागि परिस्थिति अनुकूल थिएन किनकि वरिपरि तारबार थियो । तेस्रो, सुरुङ खनेर ‘ब्रेक’ गर्नुपर्छ भन्ने विचार बहसका रूपमा प्रकट भयो । पहिलो विचारको नेतृत्व राजन राजवंशी र गोपाल शाक्यले, दोस्रो विचारको हर्क खड्कासहित केही साथी र तेस्रो विचारको मसहितले नेतृत्व गरेका थियौँ । सिपी सुरुमा ‘रिजर्भ’मै हुनुहुन्थ्यो तर विचार मन्थन हुँदै जाँदा सुरुङ खनेरै ब्रेक गर्ने टुंगो लाग्यो । ००० जेलभित्र चिनियाँहरूको सुरुङयुद्धको पुस्तक थियो । त्यसभित्र चिनियाँ कम्युनिस्टहरूले कसरी जापानीविरुद्ध सुरुङयुद्ध लडे भन्ने सचित्र व्याख्या गरिएको थियो । त्यो किताब अध्ययन गरेपछि सबै बचेर ब्रेक गर्न सकिन्छ भन्ने आत्मविश्वास जाग्यो । त्यसपछि हामी ‘ब्रेक’का विभिन्न योजना बनाउन थाल्यौँ । सबैले छलफल गरेर आ–आफ्ना योजना छलफलमा राख्न थाल्यौँ । तर, विशेष कुरा भने कोर टिममा मात्रै छलफल हुन्थ्यो । यस क्रममा दुईतले घरको भुइँकोठामा खरायो पाल्ने योजना बन्यो, त्यहाँ अरूले पनि पालेको सुनिएको थियो । कैदी प्रशासनबाट अनुमति लियौँ । जुन ठाउँमा सुरुङ खन्न सहज हुन्छ भन्ने अनुमान गर्‍यौँ, त्यही ठाउँ छनोट गरेर योजना बनायौँ । योजनालाई मूर्त रूप दिन सुरुमै कैदीहरूको नाइके र भाइनाइकेलाई प्रभावमा पार्‍यौँ । उनीहरूविरुद्ध कैदीहरूकै एउटा समूहबाट ‘कु’ गर्ने अर्थात् हटाउने प्रयास हुँदा हामीले असफल बनाएर उनीहरूलाई हातमा लिएका थियौँ । हामी बेलुका समूहमा गितार बजाएर गीत गाउँदै नाच्थ्यौँ, उनीहरू रमाइलो मान्थे । यसबाट प्रशासन सम्हालेका नाइके–भाइनाइकेमा कम्युनिस्टहरू असाध्य राम्रा हुँदा रहेछन् भन्ने छाप पर्दै गयो । खरायो पाल्न वरदेखि परसम्म काठको चाङ बनायौँ । हामी जेलको बीचको ठूलो पर्खालको पश्चिमपट्टि बस्थ्यौँ । पूर्वपट्टि कांग्रेसी बस्थे । हामीले माथिल्लो तलामा बस्ने अनुमति माग्यौँ । अरू पश्चिमपट्टिका कोठा खरायो पालनमा प्रयोग गर्न थाल्यौँ । सजिलोका लागि बारी पनि पश्चिमपट्टिकै लियौँ । सुरुङ खन्दा निस्किने माटो कसरी तह लगाउने मूल समस्या देखियो । माटो तीन तरिकाले तह लगाउने योजना बनायौँ । धेरै जनाले प्रयोग गर्ने चुलो ठूलो हुने भएकाले भित्रको माटो खनेर ठूलो गड्डा बनायौँ । काठका टुक्रा राखेर बिर्को लगाउने, माटो भित्र राख्ने योजना बनायौँ । पश्चिमपट्टिको बारीमा पानीको कल थियो । कलनजिकै ठूलो खाडल खनेर पानी भर्‍यौँ । खाडलको माटो जता फ्याँके पनि भयो तर सुरुङ खनेको माटो हाल्न सजिलो हुने भयो । तर, त्यतिले मात्र माटो तह नलाग्ने भयो । बीचमा पर्खाल थियो । हाम्रो क्षेत्रमा रहेको साँघुरो बाटो फराकिलो बनाउने योजना बन्यो । बाटो बनाउँदा दुईतिर इँटा ठड्याउने काम भयो । ठाउँ–ठाउँमा कोही आउँछ कि भनेर ड्युटी पनि गथ्र्यौं । टुक्रा इँटा पर्खालबाहिर लिन गइयो, त्यसरी जाँदा बाहिर के रहेछ भन्ने थाहा भयो । पर्खालपछाडि प्रहरीले वरिपरि ड्युटी गर्दो रहेछ, कान्लोमुनि ठूलो टार रहेछ । ००० सुरुङ खन्न सुरु भएपछि प्रहरी ‘चेकिङ’मा आउँदा कसरी सुरुङको मुखको सुरक्षा गर्नेे भन्ने अर्को समस्या आयो । खरायोको खोरको पश्चिम दक्षिण कुनाबाट सुरुङ खन्ने काम भयो । माधव पौडेल, वीरबहादुर लामालगायतले सुरुमा, त्यसपछि पालैपालो काम अघि बढायौँ । सुरुङ खन्न एउटा तिस्कलो (लौरो) जस्तो फलामको खन्ती, छाताको फलामको डन्डी, बारीमा प्रयोग गर्ने कुटो (जो काम सकेपछि बुझाउनुपर्ने भए पनि खन्नकै लागि लुकाएका थियौँ) प्रयोग गथ्र्यों । त्यस्तै भात पकाउने पन्यौँ अलि ठूलो आकारको बनाएका थियौँ, त्यो पनि प्रयोग गर्‍यौँ । मुखको सुरक्षा गर्न खरायोको खोरबाट एक–एक इँटा बाहिर निकाल्यौँ, फल्याकका टुक्रा जम्मा गरेर खापा बनायौँ । यता सार्दा खुला हुने, उता सार्दा मुख बन्द हुने स्थिति बनायौँ, खरायोको ओछ्याउने परालले छोपेपछि पत्तो पाउने स्थिति नै बनेन । सुरुङभित्र छिर्ने क्रममा त्यो ढोका खुला हुन्थ्यो । दिउँसो, बेलुका अनुकूलता हेरेर खन्ने क्रम बढि नै रह्यो । सीधा तल खनेपछि अलिकति तेर्सो खन्न थाल्यौँ, त्यसरी खन्न पनि सजिलो हुँदो रहेछ, अलिअलि अक्सिजन पनि भित्र छिर्ने भयो । एक मान्छेभन्दा अलि गहिराइमा गएपछि भित्र दुईजना अट्न सक्ने एउटा स्पेस हुने ड्याङ बनायौँ । तर, घरको जग धेरै गहिरो भएकाले पर्खालको जग ‘ब्रेक’ गरेर अघि बढ्यौँ । छेपारो हिँडेजसरी हिँड्दै घस्रिएर खन्न थाल्यौँ । भित्रको माटो, ढुंगा जम्मा गर्न सजिलोका लागि अलिअघि बढ्नेबित्तिक्कै फेरि ‘स्पेस’ बनाउँथ्यौँ । ००० सुरुङ खन्दै जाँदा अलिक कालो र चिप्लो माटो भेटिन थाल्यो । ढुंगा पनि भेटिन थालेकाले कहाँ राख्ने फेरि समस्या आयो । गोला चिप्ला ढुंगालाई भित्रको ड्याङ गहिरो बनाएर हाल्ने, माटो निकाल्ने गर्न थाल्यौँ । खन्दै जाँदा माथिको माटो झरेर सुरुङ नै पुरिने खतरा पनि देखिन थाल्यो । त्यसलाई दाउराका चिर्पट दुईतिर गाडेर सपोर्ट दियौँ । सुरुमा मैनबत्ती प्रयोग गर्न खोजेका थियौँ तर अक्सिजनको अभावका कारण सम्भव भएन । फेरि अर्को जुक्ति निकाल्यौँ, दिउँसो कोही नभएका वेला बाहिरतिर फालिएका थोत्रा बिजुलीका तार जम्मा गरेर जोड्यौँ । अनि बाहिर ‘अन–अफ’ को प्लग राखेर भित्रै लाइन लग्यौँ । माटो धेरै हुन थालेपछि पानीले भरिएको खाल्डोमा हालिन्थ्यो, चुलाका माटो पनि खाल्डोमै डेक्चीमा लगेर हालिदिन्थ्यौँ, भोलिपल्टको माटो चुलामा ल्याउँथ्यौँ, भरिनेबित्तिकै खाल्डोमा हालिदिन्थ्यौँ । सुरुङ खन्ने क्रममा एकपटक प्रहरीले सबैतिर खानतलासी सुरु गर्‍यो । त्यसवेला धेरै ठूलो आपत आइलाग्यो । तथापि, चेकिङ आउने अनुमान भएकाले भित्र रहेका साथीलाई पहिल्यै बाहिर निकालेर सबै ठीकठाक अवस्थामा राख्यौँ । कोठामा कपडा टकटक्याएरै चेकिङ भयो । खरायो पाल्ने सुरुङ भएको कोठामा पनि प्रहरी पस्यो । प्रहरीले खरायो हेर्दा मुटु ढुकढुक भयो । त्यसवेला उनीहरूलाई अलमल्याउन केही गर्न सकेनौँ । तर, उनीहरूले केही पत्ता लगाएनन् । त्यो नियमित खानतलासी नै रहेछ । त्यही भएकाले उनीहरूले कुनै शंका गरेनन् । काम सकेर उनीहरू फर्किए, हामी खुसी भयौँ । सुरुङ खन्दै बारी हुँदै गएपछि पर्खालको फेदमा पुग्दा बाटो भेटियो । गहिरो जगको पर्खाल भएकाले बीचबाट ब्रेक गर्न खोज्दा आवाज आउन थाल्यो । भुजेल थरको नाइकेले डिउटीमा जाँदा राति त यहाँ डुङडुङ आवाज आउँछ भन्दै बाहिर हल्ला गर्दै प्रशासनमा रिपोर्ट बुझायो । त्यसपछि हामीले दुई–तीन दिन खन्न छाड्यौँ । तर, खानतलासी नभएपछि डर हरायो । ००० कति गते काम सकिन्छ भन्ने नै टुंगो नभएकाले यति गते ब्रेक गर्ने भन्ने कुनै योजना थिएन । काम अघि बढ्दै गयो । सुरु भएको ३३ दिन अर्थात् चैत १२ गते जेल ब्रेक भयो । फागुनको ९ गतेबाट काम सुरु गरेका रहेछौँ । बाहिरको पर्खाल पनि ब्रेक गरेपछि सुर्को आयो । त्यसपछि हामी पल्लोछेउ पुग्यौँ भन्ने लाग्यो । अब एक–डेढ फिटभन्दा धेरै टाढा छैनौँ भन्ने अनुमान लगायौँ । नजिक पुगेपछि सास फेर्न सजिलो भयो । दैनिक बैठक गरेर समीक्षा गथ्र्यौं । नजिक पुगेको निश्चित भएपछि तिखो खन्ती लगेर सानो प्वाल पारेर हेर्‍यौँ, बाहिर उज्यालो देखियो । त्यसपछि बल्ल बाहिरिने विषयमा थप योजना बन्यो । बाहिरिने विषयमा जेल कमिटीभित्र दुईखाले विचार आए । जेल ब्रेक गरेपछि आफ्नै तरिकाले उम्कने र सुरक्षित हुने पहिलो विचार थियो । बाहिरिएपछि जनतासँग सम्पर्क गरेर मात्रै पार्टी सम्पर्कमा जानुुुुुपर्छ भन्ने केही साथीको मत रह्यो । अर्को मत थियो, पार्टीसँग सम्पर्क भएकाले टेकु दोभानको शव जलाउने ठाउँनजिक रहेको पाटीमा दुई–तीनजना पार्टीका साथीहरूलाई बोलाउने र सुरक्षित ढंगले पार्टी सम्पर्कमा पुग्ने विचार आयो । दुई–तीन दिन नियमित रूपमा बोलाउँदा कुनै दिन ब्रेक गरेर हामी सुरक्षित रूपमै पार्टी सम्पर्कमा पुग्न सकिन्छ भन्ने विचार थियो । वीरबहादुर, प्रदीप, माधवजीहरू पहिलो विचारको पक्षमा हुनुहुन्थ्यो, म दोस्रो विचारका पक्षमा थिएँ । सिपीको सोच पनि आफ्नै पहलकदमीमा जनताबीच पुगेपछि मात्रै पार्टी सम्पर्कमा जाने भन्ने थियो । तर, उहाँ सबैले मान्ने नेता भएकाले वैचारिक, सैद्धान्तिक ढंगले उहाँकै विचारले जिते जस्तो भयो । सिपीमा त्यसो गरेर जाँदा बाहिर ‘हिरो’ बनिन्छ भन्ने लागेको थियो जस्तो लाग्छ । मचाहिँ बाहिरिएपछि प्राकृतिक खालका सुरुङमा लुकेर बस्न सकिँदैन भन्नेमा थिएँ । पहाडमा जन्मिएकाले मलाई त्यसबारे ज्ञान पनि थियो । साथीहरूकै सहारामा सुरक्षित हौँ भन्ने विचार राखेँ तर मेरो विचारले थामेन । ००० त्यसो त चैत १२ गते राति नै ब्रेक गर्ने कुनै योजना पहिले बनेको थिएन । सुरुङ खनिसकेपछि राति बलेका बत्ती कसरी एकैपटक निभाउने भन्ने ठूलो समस्या थियो । हामीले त्यसको पनि योजना बनायौँ । बसेर छलफल गर्ने क्रममा नारद वाग्ले र अर्का एक साथीलाई त्यसको जिम्मा दिने निर्णय गर्‍यौँ । छलफल गर्दा ‘अफ’ गर्न ट्वाइलेट उपयुक्त हुन्छ भन्ने लाग्यो । दिउँसो बत्ती अफ भएका वेला ट्वाइलेटको बत्तीको दुईवटा तार खुर्किएर ठिक्क पार्ने, सुकेका काठले पोजेटिभ र नेगेटिभलाई जोडिदिएपछि एकैपटक ड्याङ्ग पड्काएर अफ गर्ने । पहिले पड्काएको अनुभव थिएन । आज राति ब्रेक गर्ने भनेर १२ गते दिउँसो योजना बन्यो । हामीसँगै रहेका तीनजनालाई थाहै थिएन । मानसिकता कमजोर भएका ती साथीलाई सबै कुरा भन्दा सूचना बाहिर जाने खतरा थियो । तीनमध्ये अशोक न्यौपानेलाई अन्तिम अवस्थामा भन्यौँ । कृष्ण सेढार्इं र सूर्य कन्दङवालाई भनेका थिएनौँ । ब्रेकका लागि सानो जिउका माधव पौडेललाई सबैभन्दा पहिला पठाएर मुख खोल्न जिम्मा दिने निधो भयो । त्यसवेला साथीहरू सबै गम्भीर तर दृढ आत्मविश्वासी जस्तो देखिनुहुन्थ्यो । बाहिरिन हामीले लामो डोरी पनि तयार गरेका थियौँ । डोरीको सहाराले त्यही मेसोमा बाहिरिएर एकले अर्कालाई भेट्ने योजना थियो । सिपी र मेरो विशेष जिम्मेवारी थियो, उनले बाहिरिएपछि सबै साथीहरूलाई जम्मा पार्ने, मचाहिँ सबैलाई पठाइसकेपछि जाने । सिपीपछिको वरिष्ठ क्रममा म नै थिएँ, त्यही भएर मेरो काँधमा विशेष जिम्मेवारी थियो । माधवपछि सिपीलाई बाहिर पठायौँ । कोही पनि ट्वाइलेट नआएका वेला तार जोड्ने जिम्मा भएका साथीहरू जिम्मेवारी पूरा गर्न जानुभयो । तारमा झिलिक्क गरेछ, लाइन गयो । हामीले लाइन जानेबित्तिकै माधव बाहिर निस्किने, त्यसपछि सिपी निस्किने सल्लाह त गर्‍यौँ, तर सिपी निस्किन नपाउँदै फ्याट्टै बत्ती आइदियो । तर, झिलिक्क गर्दा ट्रान्सफर्मर नपड्किएकाले बत्ती आएछ । आपत पर्‍यो । तथापि, साथीहरू सबै भित्र पसिसकेका थिए । सिपीले भित्रबाट ‘माधव निस्किसक्नुभयो, म मुखमा छु, सकिन्छ भने ट्रान्सफर्मर उडाइदिऊँ, सकिँदैन भने उज्यालैमा ब्रेक गर्नुको विकल्प छैन’ भन्ने खबर गर्नुभयो । फेरि प्रयास गर्न दुई साथीलाई पठाएँ । उहाँहरूले कसोकसो गरेर जोड्नुभयो, बाहिर गड्याम्म आवाज आउने गरी ट्रान्सफर्मर पड्कियो, संसार अन्धकार भयो । साथीहरूलाई अँध्यारो हुनेबित्तिक्कै छिर्नु भनेको थिएँ तर उहाँहरू त अलमलिनुभएछ । मैले एक राउन्ड लगाएँ । प्रहरीले थाहा पाए ज्यानै जाने खतरा थियो त्यसैले बसेको बिल्डिङको चक्कर लगाएँ । त्यत्तिकैमा बत्ती गयो भनेर कोलाहल हुन थाल्यो, म सुरुङभित्र छिरेर बाहिरिएँ, उहाँहरू पछि आउनुभयो । म जाँदा डोरी नै भेटिनँ, आत्तिएका साथी&#236
Opinion
false
[ 0, 479, 19802, 818, 166, 3310, 434, 584, 1515, 3827, 262, 6447, 2315, 4431, 9, 448, 59, 517, 1549, 8225, 48, 9520, 155, 206, 132, 37, 1111, 8416, 5, 1047, 12424, 1549, 15, 7495, 102, 8118, 20, 53, 844, 38, 155, 8, 5, 11325, 37, 4342, 24, 11912, 11, 6979, 465, 12424, 1549, 17, 13277, 121, 146, 7598, 1553, 7, 146, 2558, 490, 53, 6819, 5, 3253, 13409, 2723, 673, 434, 6009, 377, 1332, 7354, 10728, 5, 10, 20496, 62, 16416, 45, 6, 289, 349, 1370, 9527, 5289, 7830, 1512, 667, 74, 1257, 6161, 5, 334, 1346, 6, 9935, 3696, 18, 497, 6986, 6, 5289, 6, 15757, 7830, 1020, 1563, 15, 906, 10, 6161, 5, 274, 186, 74, 354, 5372, 14, 72, 137, 6198, 1549, 897, 8423, 1549, 106, 5804, 382, 5, 6198, 17, 106, 15787, 155, 7679, 2461, 13574, 7, 2461, 8423, 9, 2461, 20864, 8, 13, 4433, 10728, 5, 409, 998, 6891, 14, 1332, 17, 434, 109, 12275, 74, 15, 20864, 1549, 191, 1678, 5, 10, 6838, 907, 6, 429, 5, 2605, 2669, 40, 1841, 13786, 5, 274, 10, 6, 877, 2283, 574, 1341, 2949, 712, 806, 409, 998, 2456, 1549, 3141, 334, 2558, 12, 1216, 2220, 4538, 84, 65, 1983, 2894, 5198, 7145, 5, 304, 388, 2295, 109, 214, 392, 9, 2446, 12, 1215, 206, 163, 5, 1047, 12424, 1549, 527, 409, 998, 354, 10254, 4354, 7, 13344, 11451, 3972, 36, 7, 3532, 6243, 2959, 2803, 7, 368, 10711, 13862, 7115, 7, 15343, 13765, 7, 640, 10759, 17126, 8479, 46, 1403, 2093, 1159, 255, 700, 734, 174, 8416, 5, 508, 12, 268, 155, 428, 1549, 8225, 1192, 53, 972, 76, 309, 38, 5, 907, 523, 69, 9075, 1964, 10254, 7, 13344, 9, 74, 428, 62, 6, 18, 905, 45, 8, 3253, 4159, 1668, 163, 9, 155, 1549, 16416, 25, 7488, 3520, 7145, 5, 289, 14, 14902, 1441, 56, 82, 1346, 428, 4484, 5502, 2758, 508, 67, 3316, 5, 291, 268, 334, 107, 1836, 273, 508, 906, 10, 6161, 5, 113, 1836, 8, 7, 20864, 1549, 6, 283, 2743, 13383, 5613, 6770, 3323, 8, 1901, 2291, 7299, 4342, 57, 14534, 8225, 1192, 53, 38, 5, 274, 21, 1047, 1982, 924, 5, 308, 1836, 8, 7, 499, 299, 4136, 6, 5454, 10768, 6, 4662, 351, 946, 1315, 458, 9857, 9776, 18, 488, 483, 1359, 53, 38, 5, 274, 2161, 19, 2937, 4436, 924, 3244, 3818, 3551, 2357, 38, 5, 725, 7, 5859, 665, 6060, 62, 16416, 45, 1192, 53, 679, 1983, 12, 100, 2807, 163, 5, 113, 679, 6, 541, 4639, 12117, 9, 2959, 2803, 11, 7, 308, 679, 6, 13344, 3116, 354, 72, 1346, 9, 725, 679, 6, 74, 354, 11, 541, 48, 8416, 5, 409, 998, 4895, 62, 11001, 5800, 45, 191, 5877, 47, 679, 74, 5599, 23, 309, 1201, 5859, 7656, 13129, 8225, 25, 4836, 1547, 5, 10, 6838, 1549, 527, 1169, 180, 5859, 12821, 6, 1219, 38, 5, 291, 527, 1169, 1515, 262, 497, 4607, 1327, 5859, 12821, 6090, 53, 190, 9613, 2745, 51, 38, 5, 115, 2780, 392, 741, 82, 12907, 18, 8225, 24, 363, 53, 10327, 8953, 926, 5, 543, 155, 62, 16416, 45, 12, 107, 289, 285, 5198, 7145, 5, 1641, 508, 109, 5609, 33, 289, 5688, 742, 5198, 7145, 5, 274, 302, 83, 29, 10, 6, 18, 905, 8, 295, 508, 1815, 5, 42, 268, 89, 84, 11, 3489, 10303, 6, 1991, 8, 19073, 12062, 289, 3462, 7, 621, 974, 11, 15, 900, 11, 6, 16814, 6, 38, 5, 9678, 786, 17, 1528, 1181, 6161, 5, 253, 491, 5859, 13649, 727, 78, 53, 1317, 906, 10, 6161, 7, 516, 927, 1464, 109, 289, 10309, 6161, 5, 289, 14, 14902, 1441, 56, 206, 191, 9678, 180, 13533, 9, 1772, 23, 818, 626, 14, 854, 8, 6324, 10, 6161, 5, 1115, 1327, 9678, 49, 96, 102, 388, 17, 62, 1225, 45, 25, 971, 5770, 654, 342, 334, 2592, 879, 3625, 2581, 1885, 8416, 5, 155, 4831, 5132, 4285, 5166, 9356, 18, 279, 14643, 2218, 6266, 7145, 7, 1115, 2844, 2183, 3198, 5, 42, 17, 786, 13833, 13533, 86, 7479, 23, 818, 626, 8, 1515, 49, 20796, 3040, 342, 4108, 53, 3550, 8347, 2300, 5, 19073, 12401, 4351, 132, 1036, 116, 2301, 6, 17101, 10309, 6161, 5, 155, 1549, 6, 994, 6, 218, 5454, 6, 795, 6162, 416, 4360, 7145, 5, 14745, 724, 34, 16947, 5, 334, 2724, 7606, 8, 585, 1528, 263, 7145, 5, 974, 795, 6162, 12, 2919, 19073, 4417, 8, 151, 24, 5198, 7145, 5, 1982, 12, 19, 11763, 15, 795, 6162, 96, 1181, 6161, 5, 5859, 665, 4563, 4242, 574, 2187, 497, 690, 1162, 975, 200, 3437, 5, 2187, 173, 2686, 690, 1162, 289, 10309, 6161, 5, 85, 3321, 151, 25, 15066, 218, 40, 422, 9354, 2187, 665, 6060, 218, 473, 8808, 33, 10309, 6161, 5, 2301, 12, 5887, 897, 453, 520, 6, 1162, 7, 2187, 477, 810, 289, 10309, 6161, 5, 795, 6162, 6, 13950, 2922, 2376, 38, 5, 2376, 16822, 218, 12552, 665, 6060, 387, 6649, 10, 6161, 5, 12552, 6, 2187, 12022, 13218, 30, 15, 163, 47, 5859, 665, 297, 6, 2187, 9013, 1982, 40, 163, 5, 274, 1047, 11, 90, 2187, 690, 7231, 163, 5, 1946, 5454, 38, 5, 212, 144, 35, 12547, 612, 5502, 356, 289, 3462, 5, 612, 6851, 89, 523, 11431, 12612, 3050, 46, 163, 5, 20987, 8, 1128, 1796, 146, 185, 17723, 15, 473, 6822, 4695, 5, 5887, 11431, 5454, 4670, 423, 8098, 382, 7, 3654, 1201, 488, 105, 1175, 53, 433, 163, 5, 5454, 19592, 456, 3818, 17723, 13888, 65, 1175, 7, 3795, 6262, 3577, 218, 11741, 1175, 5, 10, 6838, 5859, 13649, 206, 407, 149, 62, 2989, 8247, 45, 8, 3007, 497, 5859, 6, 1963, 6, 418, 25, 30, 53, 258, 200, 1324, 5, 19073, 6, 10350, 6, 795, 420, 10985, 17, 5859, 15291, 46, 163, 5, 3532, 6243, 17126, 1425, 10401, 4895, 7, 543, 18592, 46, 234, 13511, 6161, 5, 5859, 13649, 102, 1974, 3403, 743, 77, 59, 452, 18, 65, 52, 401, 5289, 6, 665, 7862, 7, 9331, 6, 5289, 6, 15757, 7, 13950, 151, 25, 4954, 65, 77, 3136, 46, 12565, 17525, 99, 15, 13649, 96, 19, 17750, 12, 8416, 52, 151, 17247, 141, 5, 617, 5901, 11443, 10, 1696, 7145, 2036, 218, 8536, 2045, 8416, 7, 115, 15, 151, 906, 10, 6161, 5, 1963, 6, 418, 24, 19073, 6, 10350, 17, 16830, 11431, 488, 5160, 7145, 7, 1378, 8720, 12, 5887, 948, 109, 2795, 781, 10309, 6161, 5, 1831, 2336, 685, 1375, 40, 7, 3367, 2336, 685, 1963, 538, 40, 1395, 10309, 6161, 7, 19073, 6, 19222, 4297, 16719, 11, 9640, 2936, 14707, 537, 1395, 37, 2822, 23, 5, 5859, 527, 16448, 268, 115, 2743, 1375, 1815, 5, 2235, 7, 4831, 4436, 138, 3447, 15291, 1544, 1795, 37, 3232, 5, 12587, 1006, 7656, 2936, 5814, 16666, 65, 13649, 5198, 7145, 7, 3654, 13649, 15, 1982, 11329, 1175, 7, 10, 14453, 8548, 15, 477, 16448, 163, 5, 26, 916, 168, 2036, 15031, 8, 4609, 477, 7288, 7442, 450, 395, 102, 10075, 40, 1241, 3544, 10309, 6161, 5, 274, 3489, 2626, 85, 4764, 422, 5454, 6, 2626, 62, 16416, 45, 109, 234, 2804, 7145, 5, 13, 30, 7925, 65, 11577, 16736, 6863, 458, 1914, 337, 18, 2063, 13649, 5198, 7145, 5, 9354, 2187, 7, 4958, 948, 24, 1982, 12, 19, 2036, 3039, 1892, 749, 4832, 9218, 704, 62, 20913, 45, 10201, 161, 445, 7145, 5, 10, 6838, 5859, 7656, 458, 1201, 3638, 1613, 9, 14262, 6262, 2187, 1234, 483, 3316, 5, 4958, 15, 1234, 483, 1624, 11, 1194, 810, 704, 200, 1324, 5, 10684, 1718, 12726, 4958, 14, 9354, 1241, 3544, 4764, 879, 8950, 7, 2187, 6556, 24, 5198, 7145, 5, 7656, 458, 1201, 633, 6, 2187, 9239, 18, 5859, 37, 5183, 574, 2472, 15, 3126, 3316, 5, 1050, 8376, 12, 1718, 7418, 166, 89, 523, 13692, 18, 17939, 1662, 6161, 5, 4895, 18948, 151, 24, 8522, 8416, 47, 8548, 6, 1240, 12, 95, 1839, 1452, 5, 704, 258, 15320, 5160, 7145, 7, 2235, 1128, 2802, 5613, 488, 523, 19251, 12, 9243, 7974, 2850, 12, 3551, 948, 109, 808, 7145, 5, 276, 488, 3186, 23, 86, 14475, 45, 10, 6, 6698, 10118, 897, 6174, 2835, 3659, 7145, 5, 2187, 85, 67, 2449, 8906, 4943, 8534, 8, 340, 7006, 7, 1806, 219, 12, 2187, 15, 8534, 191, 1602, 44, 14106, 8, 10, 5395, 340, 91, 1335, 6266, 7145, 7, 5185, 6, 2187, 1806, 6828, 16319, 161, 445, 7145, 7, 1669, 574, 7261, 8534, 8, 340, 91, 1335, 6266, 7145, 5, 5859, 15291, 268, 2889, 456, 9124, 20813, 206, 906, 21, 5, 291, 12424, 85, 218, 15877, 1185, 11162, 926, 5, 7013, 7, 4090, 559, 329, 1317, 422, 477, 133, 1346, 14, 10739, 488, 7796, 82, 2412, 1991, 44, 313, 4753, 7145, 5, 4333, 2162, 11532, 9116, 6115, 69, 4090, 559, 163, 5, 19073, 12062, 5859, 16, 4333, 15, 149, 6635, 926, 5, 456, 19073, 1438, 3238, 6432, 44, 2359, 3355, 163, 5, 291, 12424, 3625, 9515, 4202, 72, 24, 1999, 1235, 5, 274, 1567, 72, 2095, 4055, 1930, 5, 115, 1277, 20813, 37, 1175, 5, 516, 422, 1567, 75, 4442, 7966, 5, 46, 7147, 1115, 5279, 7, 155, 1423, 3560, 1235, 5, 5859, 7656, 458, 11763, 309, 4609, 5454, 6, 11404, 8, 4027, 612, 14108, 5, 4764, 2626, 6, 5454, 422, 994, 17, 8225, 24, 5666, 1386, 865, 3316, 5, 8747, 2532, 6, 13533, 11, 959, 615, 681, 8, 1201, 1304, 60, 242, 4897, 442, 280, 6705, 1386, 1796, 192, 488, 4273, 71, 786, 8, 2529, 19632, 5, 543, 334, 89, 86, 8417, 56, 13649, 5034, 7145, 5, 274, 20813, 6149, 1951, 12947, 5, 10, 6838, 465, 130, 46, 363, 53, 37, 4836, 6621, 943, 130, 8225, 25, 53, 75, 289, 924, 5, 46, 234, 1229, 2300, 5, 206, 16, 2637, 56, 971, 1670, 333, 130, 1549, 8225, 163, 5, 1286, 6, 404, 8101, 46, 206, 48, 1175, 1235, 5, 488, 6, 5454, 15, 8225, 741, 381, 520, 6, 1324, 5, 543, 155, 17129, 16091, 3520, 7145, 53, 1547, 5, 169, 26, 86, 1778, 2359, 4136, 168, 85, 2087, 15987, 53, 1317, 8766, 6161, 5, 1465, 5081, 6813, 9551, 1982, 163, 5, 489, 613, 109, 3700, 473, 6822, 4695, 5, 1465, 493, 1394, 407, 1974, 4543, 665, 7862, 10, 5395, 816, 12010, 2438, 2847, 108, 10, 6161, 7, 488, 3674, 3437, 5, 543, 4109, 13277, 371, 298, 289, 3462, 5, 13277, 371, 1549, 3054, 527, 89, 1385, 11, 679, 1063, 5, 1549, 8225, 741, 509, 2686, 19504, 30, 9, 1326, 40, 113, 679, 38, 5, 5353, 135, 12673, 987, 109, 295, 201, 987, 8, 2124, 97, 97, 97, 1359, 53, 72, 1346, 6, 674, 3232, 5, 258, 674, 1449, 201, 63, 987, 422, 16670, 13453, 6, 2086, 16821, 927, 23, 11211, 35, 10764, 8, 89, 86, 8417, 3076, 1462, 5372, 14, 11200, 9, 1326, 2758, 201, 987, 8, 990, 679, 1324, 5, 89, 86, 8417, 56, 1277, 100, 2903, 2629, 75, 56, 8225, 109, 155, 1326, 10, 15316, 201, 987, 8, 1382, 363, 53, 679, 38, 5, 17126, 7, 3972, 7, 3532, 535, 49, 113, 679, 6, 1216, 5877, 7, 74, 308, 679, 12, 1216, 1678, 5, 409, 998, 6, 972, 15, 509, 19877, 8, 736, 428, 5081, 295, 201, 987, 8, 341, 53, 38, 5, 274, 1131, 1641, 3287, 244, 422, 8502, 7, 4222, 2758, 1131, 96, 679, 11, 4655, 401, 163, 5, 409, 998, 8, 2047, 109, 1201, 488, 62, 14095, 45, 2166, 1646, 53, 288, 38, 401, 1033, 5, 74, 4611, 5353, 135, 1113, 2981, 5859, 8, 15023, 1364, 6057, 53, 8, 1678, 5, 10767, 5102, 11, 377, 12783, 944, 15, 38, 5, 5372, 96, 4662, 8, 1326, 8735, 53, 679, 2735, 161, 47, 229, 679, 11, 4122, 7122, 5, 10, 6838, 2047, 60, 1670, 333, 130, 1304, 37, 8225, 25, 75, 289, 466, 385, 924, 5, 5859, 7656, 10241, 1304, 416, 11, 12, 4179, 497, 9190, 11519, 30, 53, 218, 200, 38, 5, 334, 467, 15, 289, 10309, 6161, 5, 1399, 508, 25, 268, 13862, 7115, 9, 1459, 26, 1346, 14, 467, 2233, 189, 227, 906, 10, 6161, 5, 508, 150, 62, 14475, 45, 24, 18916, 1645, 78, 53, 1547, 5, 2235, 4179, 610, 73, 5613, 18916, 6, 4179, 6, 3061, 3551, 2165, 2076, 2063, 15441, 1436, 7, 9381, 12, 2301, 11, 941, 167, 9662, 9, 1321, 294, 9662, 14, 808, 5055, 5367, 9190, 9693, 914, 11504, 1356, 610, 25, 5, 466, 11504, 2946, 841, 924, 5, 136, 1304, 8225, 25, 185, 333, 130, 2235, 289, 3462, 5, 155, 241, 133, 10864, 14, 6069, 69, 924, 5, 6712, 1239, 73, 271, 1346, 14, 82, 83, 158, 165, 488, 341, 2472, 38, 5, 173, 562, 3481, 2976, 14, 457, 313, 3808, 7145, 5, 798, 1276, 2359, 6593, 141, 9, 1630, 3834, 270, 442, 462, 14, 1788, 924, 1235, 5, 8225, 12, 19, 816, 10863, 12, 3532, 1555, 14, 282, 1418, 4751, 18, 1963, 3252, 2233, 189, 14727, 163, 5, 291, 12424, 5372, 82, 1204, 47, 8265, 10327, 34, 401, 3126, 7880, 5, 488, 483, 334, 402, 10768, 15, 376, 48, 8416, 5, 10768, 6, 4662, 11, 516, 1030, 1529, 8, 5353, 18, 26, 11, 1459, 14, 11058, 289, 38, 5, 409, 998, 9, 229, 302, 891, 1449, 58, 5353, 135, 82, 5372, 14, 948, 1436, 7, 74, 4611, 1637, 8052, 12000, 341, 5, 409, 998, 135, 6, 1337, 268, 74, 37, 8836, 516, 266, 229, 9935, 302, 891, 38, 5, 3532, 135, 409, 998, 14, 488, 14253, 6161, 5, 1128, 15, 18916, 7962, 12, 5613, 3551, 2888, 2233, 73, 5372, 891, 364, 24, 481, 2520, 5, 3551, 8, 4674, 666, 2387, 120, 8090, 2835, 2300, 5, 334, 2835, 341, 7261, 3532, 488, 4242, 574, 7, 543, 409, 998, 4242, 574, 1719, 60, 906, 10, 6161, 7, 47, 409, 998, 4242, 483, 12678, 10065, 16820, 4179, 1185, 12389, 5, 274, 4674, 666, 2387, 150, 19666, 7421, 2900, 44, 1376, 11, 4179, 1063, 178, 5, 15877, 1750, 21, 5, 7013, 7, 5372, 82, 477, 6635, 4740, 66, 5, 409, 998, 11, 477, 17, 62, 8, 763, 181, 4242, 1780, 44, 9723, 7, 74, 4817, 5769, 363, 29, 19666, 4664, 818, 1607, 12711, 7, 6057, 29, 11465, 6912, 69, 8, 8225, 160, 6, 1836, 104, 45, 53, 740, 1196, 5, 704, 654, 24, 89, 1346, 14, 4751, 161, 5, 7270, 11, 15676, 44, 1529, 109, 808, 9723, 7, 488, 10793, 1407, 3784, 1386, 329, 57, 19666, 11504, 10725, 2521, 10275, 163, 5, 5372, 14, 10788, 40, 749, 4832, 9218, 12080, 639, 1678, 47, 7270, 60, 9515, 483, 18311, 5, 257, 26, 10, 12848, 4055, 161, 5, 456, 433, 1545, 1023, 69, 341, 2472, 38, 383, 888, 21059, 6, 17644, 4055, 161, 5, 8427, 8, 4179, 2300, 185, 19551, 67, 3316, 7, 74, 5859, 527, 7712, 18, 5353, 5547, 7270, 186, 865, 2520, 5, 74, 1201, 10768, 37, 1234, 483, 5547, 18854, 12, 1346, 10125, 17218, 4256, 1866, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,059
10,059
नरेश ज्ञवाली म्याग्दीको सदरमुकाम बेनीको उत्तरबाट पूर्व बग्दै गरेको कालीगण्डकी र पश्चिमबाट पूर्व बग्दै गरेको म्याग्दी खोलाको तीरमा बसेको बेनी बजार निकै सुन्दर छ । स्थानीय तथा व्यवसायीहरु आ-आफ्ना घर अघिल्तिर सरसफाइ गर्दैछन् । बजार सुन्दर र सडकहरु चिल्ला छन् । त्यही सुन्दर बेनी बजारको दक्षिणतर्फ म्याग्दी खोला बग्दैछ, जसको तीरमा राज्यको औपचारिक बसाई छ । अर्थात सरकारी कार्यालयहरु त्यहीँ बसेका छन् । तिनै सरकारी कार्यालयको अघिल्तिर एउटा हार्डवेयर पसल छ । जसका सञ्चालक हुन लालु किसान ‘आकाश’ । नेपाली जनयुद्धका प्रतिनिधि पात्र किसानले थालेको हार्डवेयर पसललाई दाहिने पारेर आजभन्दा एक दशक अघि शाही नेपाली सेनाको कालीप्रसाद गण बस्थ्यो जसका कर्नेल थिए राजु नेपाली । आज नेपाली सेनाको इन्द्रबक्स गण उनलाई अघिल्तिर पारेर बसेको छ जसका कर्नेल छन् राजु कार्की । तत्कालिन शाही नेपाली सेनाको नाम फेरीयो, यहाँ बस्ने गण फेरीयो, त्यसका गणपति फेरिएर, किसानले पनि आफ्नो भूमिका फेरे । तर के किसानले त्यो फेर्न सफल भए ? जसका लागि उनले आज भन्दा १२ बर्ष अघि २०६० चैत्र ७ को राति आफ्ना सहयोद्धा कमाण्डरहरुलाई लडाईको मोर्चामा कासन दिएका थिए- ‘हाम्रो जित सुनिश्चित छ साथिहरु, फायर खोल्नुस !’ उनले आफैलाई प्रश्न गर्छन्- ‘हामीले राज्यसत्ताको चरित्र फेर्याैं अथवा आफै फेरियौँ ?’ उनकै प्रश्नको जवाफ खोज्दा खोज्दै तत्कालीन माओवादी पार्टी ६ पटक टुक्रिसक्यो । तर, जवाफ उनले अझै पाएका छैनन् । माओवादी विद्रोहका ती दशकहरु जतिबेला माओवादी पार्टी- ‘बन्दुकको नालबाट सत्ता जन्मन्छ’ भन्थ्यो, उसले लडेका भिषणतम युद्ध मोर्चा मध्येको एक थियो बेनी सदरमुकाम हमलाको मोर्चा । एक निर्वाचन क्षेत्र रहेको म्याग्दीबाट पहिलो संविधानसभाको चुनावमा निर्वाचित तथा एमाओवादी पार्टीका म्याग्दी जिल्ला इन्चार्ज गोविन्द पौडेल ‘प्रविण’ त्यस आक्रमणको सम्झना गर्दै भन्छन- ‘हाम्रा लागि त्यो भिडन्त अनिवार्य थियो किनभने त्यसले तत्कालिन समयमा नेपाली राज्यसत्ताको केन्द्र काठमाडौं मात्र नभई दिल्लीलाई पनि धक्का दिने थियो ।’ त्यस आक्रमणको राजनीतिक कमाण्ड नेत्रविक्रम चन्द ‘विप्लव’ले तथा सैन्य कमाण्ड नन्दकिशोर पुन ‘पासाङ’ले गरेका थिए । समयले आज विप्लवलाई पछिल्लो नवगठित माओवादी पार्टीको अध्यक्ष बनायो भने पासाङलाई मुलुकको दोस्रो उप-राष्ट्रपति बनायो । तर समयले नै माओवादी आन्दोलनलाई पनि यसरी नै कयौँ धारमा विभाजित गरिदेला भन्ने माओवादी प्रभावित क्षेत्रका शायदै कसैले अनुमान गरेका थिए । सदरमुकाम बेनी हमला राज्य पक्षका लागि मात्र नभई स्वयंम आक्रमणको योजना बनाउने तत्कालिन माओवादी पार्टीका लागि पनि ठुलो नोक्सानी बेहोर्न परेको युद्ध मोर्चा थियो । युद्ध मैदानमा ५८ जना, युद्ध स्थलबाट र्फकने क्रममा विभिन्न स्थानमा भएका पटक पटकका दोहोरो भिडन्तमा १० जना तथा भारत उपचारका क्रममा ३७ गरी कुल १०५ जना सहित आफ्नो तर्फ अन्तिमसम्म कुल झण्डै दुई सय लडाकु तथा स्वयंमसेवकलाई गुमाउनुपरेको युद्ध मोर्चामा रहेका माओवादी उच्च स्रोतको भनाइ छ । राज्य पक्षतर्फ शाही नेपाली सेनाको स्पेशल कमाण्डो फोर्स अन्तर्गत जिल्ला विकास समितिमा ५० जना, तत्कालिन युनिफाईड कमाण्ड अन्तर्गत रहेको नेपाल प्रहरीको बेनी जिप्रकामा ३८ जना, धौलागिरी सेलर मिलमा १० जना, मालढुँगा खोलाको किनारमा १० जना, खनियाघाट र मिलन चोकमा गरी क्रमशः ४ र २ जना गरी कुल ११४ जना भन्दा बढीलाई युद्धस्थलमै गुमाएको स्थानियहरु तथा माओवादीका तर्फबाट बेनी युद्धका व्यवस्थापक रहेका पौडेलको भनाई छ । तर, सो भिषणतम युद्धमा ज्यान गुमाउनेको यकिन तथ्यांक न राज्य पक्षले सार्वजनिक गर्‍यो न विद्रोही माओवादीले । सोही भिडन्तमा १० सर्वसाधारणको पनि ज्यान गएको थियो । युद्धको भौतिक क्षतिको तथ्यांक राज्यले राखे पनि मानवीय क्षतिको तथ्यांक फेला पार्न अझै पनि फलामको चिउरा चपाउनु सरह रहेको स्थानिय पत्रकारको बुझाई रहेको छ । चैत्र ७ को भिडन्तमा सेनाको तर्फबाट भाग लिएका एक भूतपूर्व सैनिक अधिकारीले नाम नबताउने सर्तमा अनलाइनखबरसँग भने- ‘बेनीमा सुरक्षाकर्मीको कुल नर्फी सेना तर्फ ८५०, जनपथ तर्फ ३००, सेनाको स्पेसल फोर्स १५० र राष्ट्रिय अनुसन्धान विभाग तर्फ १५, गरी कुल १,३१५ रहेको र भिडन्तपछिको पहिलो चैत्र ११ गतेको रोलकालमा घाईते सहित सेनाको ब्यारेकमा जम्मा ६५० उपस्थित रहेको आफूले माथि रिपोर्ट गरेको हुँ । त्यस बाहेकका अन्य ६६५ जना कहाँ गए भन्नेबारे मलाई केही पनि थाहा छैन ।’ बेनीमा लामो समयदेखि पत्रकारिता गर्दै गरेका कान्तिपुर दैनिकका संवाददाता घनश्याम खड्काले पनि सो भिडन्तमा ज्यान गुमाउनेको यकिन तथ्यांक आफूले अहिलेसम्म थाहा नपाएको बताउँछन् । युद्धका ती दिनहरुमा उनले म्याग्दीको सदरमुकाम बेनीबाट समाचार संकलन गरेर बाग्लङ सदरमुकाम गई समाचार सम्प्रेषित गरेको सम्झन्छन । ‘म बेनीबाट १७ किलोमिटर टाडा रहेको बाग्लुङ सदरमुकाम पुगेर राती फ्याक्सबाट समाचार पठाउने गर्थेँ, त्यो बेला अहिलेको जस्तो मोवाईल र इन्टरनेटको सुविधा थिएन ।’- खड्का भन्छन् । बेनी सदरमुकाममा चैत्र ७ गते राती १० बजेर ५५ मिनेटमा दोहोरो भिडन्त हुँदा पत्रकार खड्का युद्ध मैदानको अघिल्तिर रहेको एउटा होटेलमा निदाउँन लागेका थिए । ‘ती दिनहरुमा सेनाले हरेक राति त्यसै गोली चलाउँथ्यो । त्यसैले मैले गोलीको आवाज सुन्दा नियमित फाइरिङ होला भन्ठानेँ, तर पछि केही अस्वभाविक गोलीहरुको आवाज आउन थाले । बिस्तराबाट उठेर झ्यालमा गई हेरेको मात्र के थिए एउटा गोली म उभिएको झ्यालको पल्लोपट्टी लाग्यो । सिसाहरु फुटेर तल खसे मैले बाँचेको अनुभूति गरे । म पूर्ण विस्वस्त भएँ सदरमुकाममा माओवादी हमला भयो ।’- खड्काले अनलाइनखबरसँग बेनी हमलाका दिनहरु सम्झँदै भने । तर जिल्ला अदालतमा अर्दलीको काम गर्ने कृष्णलाल श्रेष्ठ भने युद्ध मैदानको केन्द्रमै थिए । उनी त्यस रात कार्यालयमै बस्ने गरी गएका थिए । बेनी हमलाको दृष्य उनलाई अझै पनि झलझली सम्झना छ किन भने उनले त्यसै रात सेनाको तीन गोली र एउटा एम्बुसको सामना गरेका थिए । जसमा उनले आफ्नो दाहिने खुट्टा गुमाए । माओवादी पार्टीको योजना अनुरुप बनी सदरमुकाममा हमला गर्ने योजना चैत्र ९ गतेको थियो तर १५० को संख्यामा रहेको सेनाको कमाण्डो फोर्स सदरमुकाम आएको सुचना पाए लगत्तै हमला तोकिएको मिति भन्दा दुई दिनअघि नै अन्जाम दिनु परेको कमाण्डर किसानको भनाई छ । उनी त्यस बेला जनमुक्ति सेनाको पाँचौँ डिभिजन अन्तर्गत कम्पनी कमिसार थिए । रातभर चलेको भिडन्तमा विद्रोहीले सदरमुकाममा पुरै कब्जा गर्न सफल भए पनि तत्कालिन शाही नेपाली सेनाको कालिप्रसाद गण भने कब्जा गर्न सकेन । हाल सिँचाई मन्त्रालय अन्तर्गतको सिँचाई विकास सव-डिभिजन कार्यालय रहेको भवन कब्जा गरी बसेको सेनालाई विद्रोहीले कब्जा गर्न सफल भएनन् तर तत्कालिन प्रमुख जिल्ला अधिकारी सागरमणी पराजुली र डिएसपी रणबहादुर गौतम सहित १२७ जनालाई युद्धबन्दी बनाई लगे । जसमध्ये विभिन्न स्थानमा गरी विद्रोहीले ३७ जनालाई दुई दिनको अन्तरालमा रिहा गरे भने अन्य ९० जनालाई १७ दिन लगाई रोल्पाको थवाङ पुर्‍याएका थिए । रोल्पाको थवाङबाट विद्रोहीले राज्यसँग विभिन्न माग राख्दै माग पुरा गरिदिने शर्तमा राज्यपक्षका कुल ९० जना युद्धबन्दीलाई विद्रोहीले हेलिकप्टर चढाई काठमाडौं पठाएका थिए । प्रमुख जिल्ला अधिकारी तथा डीएसपी अपहरणमा परेको भन्दै विभिन्न राष्ट्रिय, अन्तराष्ट्रिय मिडियामा निकै चर्चा पाएको माओवादीले उनीहरुलाई रिहा गर्ने सर्तमा आफ्ना पोलिटव्युरोका नेताहरुलाई राज्यले रिहा गर्नु पर्ने माग राखेको थियो । जसलाई सरकारले पुरा गर्नासाथ उनीहरुलाई मुक्त गरिएको माओवादीको भनाई छ । राज्यपक्ष र विद्रोहीका गरी ठुलो संख्यामा मानविय क्षति बेहोरेको बेनी आक्रमणले माओवादीलाई के फाईदा भयो त भन्ने प्रश्नमा म्याग्दीका पुर्व सभासद तथा एमाओवादीका जिल्ला इन्चार्ज पौडेलले सो युद्धबाट आफूहरुलाई मनोवैज्ञानिक रुपमा सत्तासँग डिल गर्न तथा आफ्नो शक्तिबारे अन्तराष्ट्रिय क्षेत्रमा सकारात्मक सन्देश दिने बाहेक युद्ध कौशलका हिसावले आफूहरुलाई फाईदा नभएको बताए । उनले भने- ‘नढाँटी भन्ने हो भने हामीलाई त्यस युद्धले राज्यसँग बार्गेनिङ गर्ने पावर र मनोवैज्ञानिक शक्ति बाहेक युद्ध कौशलका हिसावले केही दिएन । किनभने त्यत्रो आक्रमण गरेर हामीले सेनाको ब्यारेक पनि कब्जा गर्न सकेनौँ भने उता हाम्रा कयौँ उत्कृष्ट कमाण्डरहरुको शहादत भयो । त्यस्तै आर्थिक हिसावले भन्ने हो भने त्यत्रो जोखिम मोलेर हामीले पाएकोे भनेको जम्मा एक-एकका सिक्का भएको दुईवटा बोरा मात्र हो । किनभने सबै राज्यको ढुकुटी सेनाको ब्यारेकमा थियो, हामीले त्यसलाई कब्जा गर्न सकेनौँ ।’ उनको भनाइसँग पूर्ण सहमति राख्छन् रेडक्रस नेपाल बेनी शाखाका अमर बानियाँ । बानियाँको बुझाइमा माओवादीलाई आगामी दिनमा मनोवैज्ञानिक युद्धमा बेनीले निकै ठुलो मद्दत पुर्‍याएको बताउँछन् ।
Opinion
false
[ 0, 10254, 3509, 2314, 6, 1040, 4797, 6, 451, 17, 233, 3757, 458, 28, 8056, 9, 795, 17, 233, 3757, 458, 28, 2314, 7118, 271, 18, 8, 888, 4797, 443, 319, 1179, 13, 5, 122, 22, 7333, 6044, 33, 159, 18123, 5767, 8975, 5, 443, 1179, 9, 226, 55, 18395, 27, 5, 516, 1179, 4797, 5834, 14747, 2314, 1844, 3757, 458, 8090, 1059, 271, 18, 8, 1244, 2039, 6585, 13, 5, 1659, 414, 9532, 5903, 1901, 27, 5, 2963, 414, 2260, 18123, 102, 19415, 2115, 13, 5, 3726, 2326, 67, 2752, 97, 1725, 5512, 12, 367, 45, 5, 39, 5173, 12, 1081, 2454, 5417, 833, 19415, 2115, 14, 9554, 2438, 136, 168, 26, 1310, 234, 2708, 39, 2866, 5200, 762, 5310, 556, 4621, 3726, 272, 461, 59, 66, 4842, 39, 5, 136, 39, 2866, 3226, 12976, 5310, 389, 18123, 2438, 888, 13, 3726, 272, 461, 59, 27, 4842, 2069, 5, 3029, 2708, 39, 2866, 157, 2848, 382, 7, 242, 585, 5310, 2848, 382, 7, 2161, 14349, 91, 10371, 18, 7, 5417, 15, 54, 634, 8658, 30, 5, 47, 105, 5417, 115, 9551, 349, 99, 121, 3726, 19, 58, 136, 158, 333, 618, 234, 16080, 3607, 301, 10, 6, 1304, 369, 1434, 382, 2482, 33, 12887, 344, 9899, 6, 2612, 8, 183, 1341, 514, 66, 70, 13274, 1106, 3964, 13, 10936, 6142, 13352, 3252, 4430, 264, 45, 58, 8985, 609, 890, 70, 2362, 11, 11325, 6, 2869, 8658, 1407, 4081, 735, 1953, 704, 6161, 3219, 5057, 609, 6, 1587, 5666, 5424, 712, 494, 201, 232, 249, 10289, 15324, 5, 274, 1587, 58, 544, 1484, 1017, 5, 494, 4412, 12, 271, 1310, 55, 12772, 494, 201, 70, 62, 10976, 3355, 6, 946, 59, 17, 1756, 406, 1553, 45, 789, 7015, 7, 1062, 12884, 2448, 5953, 84, 61, 896, 2612, 755, 6, 26, 38, 4797, 1040, 4977, 6, 2612, 5, 26, 228, 164, 35, 2314, 17, 113, 2595, 6, 2655, 886, 22, 4577, 1462, 2314, 79, 10741, 2486, 1555, 10323, 657, 480, 45, 291, 1510, 6, 4102, 71, 9378, 70, 62, 10558, 1588, 19, 115, 9944, 1867, 38, 2011, 1938, 3029, 278, 39, 11325, 6, 361, 106, 90, 1699, 2101, 14, 15, 9211, 189, 38, 300, 291, 1510, 6, 214, 14966, 4924, 5659, 2569, 20800, 11, 22, 3723, 14966, 4792, 12073, 1443, 62, 781, 8643, 45, 11, 48, 66, 5, 137, 11, 136, 7839, 14, 532, 1981, 3953, 494, 1043, 117, 4908, 29, 10782, 14, 1598, 308, 11653, 6181, 2517, 4908, 5, 47, 137, 11, 37, 494, 9458, 15, 564, 37, 18887, 161, 4761, 8, 5246, 353, 2528, 219, 53, 494, 1111, 880, 7067, 69, 938, 1317, 48, 66, 5, 1040, 4797, 4977, 343, 9736, 19, 90, 1699, 2692, 61, 1510, 6, 289, 356, 3029, 494, 1462, 19, 15, 1741, 11135, 1250, 1451, 2559, 346, 896, 2612, 38, 5, 896, 3020, 5429, 174, 7, 896, 1924, 17, 17400, 297, 268, 107, 510, 73, 249, 249, 12, 4479, 9944, 8, 217, 174, 22, 397, 2720, 268, 4432, 57, 691, 217, 2351, 174, 660, 54, 1264, 457, 116, 691, 2048, 89, 140, 7990, 22, 2692, 61, 18466, 14, 14183, 5751, 896, 2612, 8, 133, 494, 375, 7041, 765, 13, 5, 343, 1012, 373, 2708, 39, 2866, 4559, 2265, 59, 14966, 65, 14534, 636, 79, 76, 3709, 555, 174, 7, 3029, 15491, 9159, 280, 14966, 636, 35, 36, 2291, 4797, 1183, 834, 12, 8, 4428, 174, 7, 13159, 3918, 18, 2504, 8, 217, 174, 7, 4672, 2359, 97, 6403, 7118, 4378, 217, 174, 7, 665, 3024, 2478, 9, 5040, 8130, 57, 3470, 247, 9, 143, 174, 57, 691, 127, 3873, 174, 158, 118, 14, 896, 2820, 191, 10590, 1712, 55, 22, 8656, 1180, 4797, 896, 12, 11054, 133, 7068, 1804, 13, 5, 274, 194, 2448, 5953, 84, 61, 896, 8, 1023, 10037, 6, 9489, 2887, 10, 23, 343, 4288, 176, 906, 21, 10, 23, 7210, 4307, 5, 885, 9944, 8, 217, 7622, 15, 1023, 251, 38, 5, 896, 6, 993, 1044, 6, 2887, 2927, 2735, 15, 2483, 1044, 6, 2887, 2005, 1370, 544, 15, 5289, 6, 16339, 697, 131, 2317, 3945, 35, 1712, 482, 6, 9952, 35, 13, 5, 3607, 301, 10, 6, 9944, 8, 2866, 1180, 448, 1885, 26, 14115, 1617, 1687, 157, 6980, 84, 623, 7569, 8, 15508, 63, 29, 70, 4952, 7072, 8, 4736, 6, 691, 8904, 6392, 1446, 1264, 380, 5583, 7, 662, 6328, 1264, 10048, 7, 2866, 10075, 59, 14534, 9668, 9, 111, 521, 1200, 1264, 299, 7, 57, 691, 7213, 2215, 4830, 35, 9, 9944, 135, 6, 113, 3607, 348, 130, 6, 8686, 4555, 9735, 660, 2866, 17034, 8, 948, 232, 5583, 1888, 35, 1245, 633, 2529, 28, 1273, 5, 291, 1472, 12, 152, 232, 8480, 174, 1194, 1533, 6847, 377, 72, 15, 433, 104, 300, 4797, 8, 402, 2571, 1726, 71, 48, 1158, 489, 12, 11823, 10876, 5280, 15, 194, 9944, 8, 1023, 10037, 6, 9489, 2887, 1245, 1191, 433, 5624, 1626, 5, 896, 12, 271, 12777, 58, 2314, 6, 1040, 4797, 17, 290, 1005, 109, 753, 7164, 442, 1040, 2601, 290, 2500, 8772, 11372, 28, 8634, 11717, 5, 1753, 4797, 17, 734, 1136, 2624, 591, 35, 10787, 1040, 2263, 3154, 10, 17266, 17, 290, 3042, 3540, 5547, 115, 260, 2135, 401, 19060, 9, 11547, 751, 924, 300, 70, 3116, 2022, 5, 4797, 1040, 8, 3607, 301, 130, 3154, 217, 814, 18, 3415, 2524, 4479, 9944, 342, 482, 3116, 896, 2841, 6, 18123, 35, 102, 8258, 8, 21217, 23, 1489, 66, 5, 62, 667, 12777, 3739, 317, 1304, 861, 1790, 1100, 15802, 5, 383, 257, 1790, 6, 1386, 5013, 1277, 10, 8916, 18, 559, 668, 19279, 30, 5547, 47, 186, 72, 18760, 1790, 199, 1386, 865, 1393, 5, 453, 5503, 33, 17, 8715, 6986, 8, 2601, 4522, 6, 90, 105, 66, 102, 1790, 74, 11478, 6986, 6, 17129, 10281, 1547, 5, 9610, 55, 9734, 18, 1006, 2212, 30, 257, 8230, 6, 4030, 120, 5, 74, 622, 441, 3685, 1918, 7260, 1040, 8, 494, 4977, 163, 300, 70, 5280, 15508, 63, 4797, 4977, 12, 56, 55, 3354, 2846, 29, 5, 47, 79, 3220, 148, 4919, 6730, 46, 25, 798, 1694, 1070, 29, 896, 2841, 6, 361, 191, 66, 5, 126, 291, 2320, 239, 191, 585, 57, 1236, 66, 5, 4797, 4977, 6, 11024, 389, 544, 15, 2442, 59, 1166, 281, 4102, 13, 350, 29, 58, 861, 2320, 2866, 173, 1790, 9, 102, 352, 5760, 68, 6, 3297, 48, 66, 5, 1223, 58, 54, 9554, 3163, 6680, 5, 494, 1043, 289, 4519, 2166, 34, 1040, 8, 4977, 25, 289, 3607, 404, 130, 6, 38, 47, 9668, 10, 6, 3328, 35, 2866, 14966, 65, 14534, 1040, 123, 1849, 1545, 4485, 4977, 2567, 661, 158, 89, 6629, 37, 148, 10437, 61, 1068, 346, 12887, 1725, 6, 1804, 13, 5, 126, 291, 260, 9959, 2866, 13102, 2506, 636, 558, 11110, 2782, 66, 5, 11511, 2464, 9944, 8, 7210, 11, 1040, 8, 3574, 4342, 24, 349, 99, 15, 3029, 2708, 39, 2866, 10293, 762, 5310, 29, 4342, 24, 1999, 5, 340, 21079, 1285, 636, 6, 21079, 76, 8739, 70, 1390, 15326, 239, 35, 800, 4342, 57, 888, 6667, 7210, 11, 4342, 24, 349, 10498, 47, 3029, 110, 79, 768, 3407, 11900, 3273, 9, 10035, 12896, 1342, 660, 127, 6344, 2280, 896, 7886, 2025, 7789, 5, 6300, 107, 510, 57, 7210, 11, 4432, 2280, 89, 3152, 13861, 6741, 120, 29, 152, 2773, 2280, 734, 56, 4390, 3466, 6, 10, 445, 6197, 869, 13800, 66, 5, 3466, 6, 10, 445, 6197, 17, 7210, 11, 343, 63, 107, 263, 2192, 263, 866, 8459, 3357, 8, 343, 5445, 12, 691, 2773, 174, 896, 7886, 14, 7210, 11, 6329, 17394, 106, 9277, 66, 5, 110, 79, 768, 22, 14699, 3971, 8, 346, 192, 107, 111, 7, 2729, 7930, 319, 913, 976, 4307, 2975, 6741, 25, 7569, 8, 369, 8889, 166, 3602, 6386, 12, 2447, 14, 2927, 6741, 160, 177, 263, 1351, 38, 5, 1642, 142, 866, 24, 6729, 2975, 1977, 51, 6483, 1804, 13, 5, 343, 5445, 9, 7210, 12, 57, 1741, 3328, 11390, 1044, 17055, 6, 4797, 1510, 11, 494, 14, 105, 12375, 163, 60, 53, 609, 8, 2314, 12, 1992, 5989, 22, 4577, 12, 79, 10741, 2070, 194, 896, 17, 3406, 14, 10588, 88, 1756, 63, 7183, 24, 22, 54, 498, 273, 2729, 144, 1606, 1603, 189, 1472, 896, 10115, 12, 9258, 3406, 14, 12375, 590, 197, 5, 58, 29, 70, 5110, 5001, 161, 681, 53, 20, 29, 928, 291, 896, 11, 343, 63, 21240, 25, 4859, 9, 10588, 498, 1472, 896, 10115, 12, 9258, 72, 425, 23, 5, 2011, 15892, 65, 1510, 109, 334, 2866, 17034, 15, 4342, 24, 1999, 1235, 29, 3367, 1041, 18887, 161, 915, 12887, 199, 20369, 163, 5, 617, 171, 9258, 53, 20, 29, 15892, 65, 2136, 1948, 11, 18, 334, 976, 30, 639, 948, 26, 70, 3484, 12, 13852, 16, 3061, 14586, 90, 20, 5, 2011, 82, 1244, 11889, 2866, 17034, 8, 1449, 334, 1050, 4342, 24, 1999, 1235, 300, 145, 765, 63, 622, 688, 10461, 6976, 36, 4797, 9647, 3735, 14117, 5, 14117, 6, 12846, 494, 14, 642, 1161, 10588, 896, 8, 4797, 11, 319, 1741, 2282, 869, 8121, 1626, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,060
10,060
तीन पटक प्रधानमन्त्री बनिसकेका देउवा पार्टीकाे नेतृत्वमा पुगेकाले अब माथि जाने ठाउँ पनि सकिएकाे छ । उनले लिने भनेकाे पद नभई उँचाइ हाे । उच्च शिक्षा लिन सुदूरपश्चिमबाट काठमाडौं छिरेका शेरबहादुर देउवा विद्यार्थी संगठनहुँदै देशकै पुरानो र ठूलो लोकतान्त्रिक पार्टीको नेतृत्वमा पुगेका छन् । उनी नेपाल विद्यार्थी संघको नेतृत्वमा पुगेको ४४ वर्षपछि मूल पार्टी नेपाली कांग्रेसको सभापति निर्वाचित भए । ४४ वर्षअघि र पछिको चुनौतीको दायरा फरक हुने नै भयो । २०५२ सालपछि तीनपटक प्रधानमन्त्री बनेका व्यक्ति पार्टी सत्ताको नेतृत्वमा पुगेकाले उनको लागि माथि जाने ठाउँ पनि सकिएको छ । अब उनले लिने भनेको पद नभई उँचाइ हो । यो तहमा पुगेको व्यक्तिले सोच्नुपर्छ– इतिहासमा के लेख्ने ? नेपाली राजनीतिले एउटा राजनेता उत्पादन गर्न ५० वर्ष खर्चिनुपरेको छ । देउवाले अब राजनेता हुन तीन वटा काम गर्नुपर्नेछ । पहिलो, सधैं विपक्षी भूमिकामा रहेका उनले अब पहिला गरेका प्रश्नहरूको जवाफ तय गर्नुपर्छ । दोस्रो, पुरातन र अव्यवस्थित नेपाली कांग्रेसको निर्णय प्रक्रियामा लोकतन्त्रीकरण भएको छैन । लोकतन्त्रवादी हुनु र लोकतान्त्रिक हुनु फरक कुरा हो । लोकतन्त्रवादी पार्टीलाई लोकतान्त्रिक बनाउने अभियान सभापति देउवाले शुरू गर्नुपर्नेछ । र तेस्रोमा छ, सरकार कि प्रतिपक्षमा ? भन्ने प्रश्न । माथिका प्रश्नहरूको हल खोज्न सभापति देउवाले केही नवीन काम थाल्नुपर्छ । जस्तो– नीति र नेतृत्वको फरक अधिवेशन, पदसँगै जिम्मेवारी र कार्यकर्तालाई आत्मनिर्भर बनाउने कार्यक्रम । पार्टी र कार्यकर्ता आत्मनिर्भर हुँदा मात्रै देशलाई आत्मनिर्भर बनाउन सकिन्छ । ‘विद्यार्थी राजनीति– पढाइको बलिदान, कांग्रेसको राजनीति– गृहस्थीको बलिदान’ भन्ने धारणाबाट मुक्त भएर ‘तीन दिन पार्टीका लागि चार दिन रोटीका लागि’ को मान्यता स्थापित गराउनुपर्छ । त्यस्तै, प्रतिपक्षमा बस्दा केही गर्न नसकिने र सरकारमा जाँदैमा धेरै काम गर्न सकिने भन्ने हुँदैन । राजनेताको स्तरमा पुग्ने हो भने सभापति देउवाले प्रतिपक्षमै बसेर संविधान कार्यान्वयनमा रचनात्मक भूमिका खेल्नुपर्छ । मधेशको असन्तुष्टि हल गर्न दुईबुँदे संशोधन प्रतिपक्षबाट संभव भयो भने सीमांकनलगायतका विषयमा पनि कांग्रेसले रचनात्मक उपाय दिन सक्छ । सरकार संविधानको स्वामित्व बढाउन लचिलो हुँदैन भने चाहिं कांग्रेसले सरकारको नेतृत्व गरेर पनि संविधान कार्यान्वयनको बाटो रोज्नुपर्छ । राजनेता बीपी कोइरालासँग सपना थियो, समय भएन । हामीसँग समय छ, सपना भएन । इतिहासमा नाम लेखाउने हो भने देउवाले आज सडकमा हिंडिरहेको युवाको अवस्था डेढ दशकपछि कस्तो हुन्छ ? समृद्ध मधेश कसरी बन्छ ? पहाड कसरी खुशी हुन्छ ? भनेर मनमा गुन्नुपर्छ । डेढ दशकभित्रमा कसैले पनि विदेशबाट बाकसमा फर्कने अवस्था हटेको सपना देख्नुपर्छ । बीपीले बाटोघाटो, अस्पताल पुगेको र नपुगेको गरी दुई वटा नेपाल छ भन्नुहुन्थ्यो । त्यो अवस्थाबाट देश अघि बढ्दै गर्दा विभाजनका नयाँ रेखा कोरिन छोडेको छैन । अहिले पनि दुइटा नेपाल छ । काठमाडौंमा राजनीतिक संगठनको नेतृत्व गर्ने तन्नेरीको नेपाल र कतारमा पसिना बगाइरहेका युवाको नेपाल । अब पार्टीपिच्छेको होइन, १५ वर्षभित्र एउटै नेपाल बनाउने सामूहिक भिजनसहित साझ दस्तावेज बनाउने कामको नेतृत्व देउवाले गर्नुपर्छ । उनको विगत लेखिइसक्यो, वर्तमान देखिंदैछ । अब इतिहास बनाउने अवसर उनको अगाडि छ । वार्तामा अाधारित देउवाले इतिहास बनाउने हो भने…
Opinion
false
[ 0, 173, 249, 156, 2166, 4740, 1776, 1462, 30, 1671, 963, 11, 169, 633, 341, 927, 15, 5548, 738, 13, 5, 58, 705, 29, 738, 908, 1699, 16413, 818, 6013, 5, 375, 307, 423, 3725, 17, 106, 7712, 12, 2736, 1776, 775, 1546, 12044, 207, 96, 1078, 9, 218, 1561, 1043, 1671, 963, 27, 5, 126, 36, 775, 2309, 1671, 493, 3742, 3120, 975, 201, 39, 3420, 1092, 886, 99, 5, 3742, 1942, 9, 186, 6, 1711, 6, 4581, 611, 40, 37, 163, 5, 12302, 586, 135, 173, 3913, 156, 1265, 530, 201, 9204, 1671, 963, 11, 145, 19, 633, 341, 927, 15, 2854, 13, 5, 169, 58, 705, 639, 908, 1699, 16413, 818, 20, 5, 21, 1019, 493, 2394, 972, 6164, 86, 3373, 105, 3010, 121, 39, 921, 11, 102, 14041, 315, 24, 555, 80, 415, 483, 5751, 13, 5, 3101, 169, 14041, 67, 173, 224, 46, 11865, 5, 113, 7, 2219, 3907, 6072, 133, 58, 169, 1418, 48, 9259, 6, 1587, 1716, 1192, 5, 308, 7, 17443, 9, 14545, 39, 3420, 227, 3736, 2143, 1709, 16, 104, 5, 2143, 884, 411, 9, 1561, 411, 611, 83, 20, 5, 2143, 884, 201, 14, 1561, 356, 644, 1092, 3101, 2636, 11865, 5, 9, 725, 8, 379, 196, 146, 4754, 8, 121, 53, 609, 5, 633, 12, 9259, 6, 2093, 3927, 1092, 3101, 72, 6840, 46, 15849, 1359, 5, 401, 86, 427, 9, 1861, 611, 3081, 7, 908, 241, 891, 9, 10470, 5620, 356, 128, 5, 201, 9, 2180, 5620, 342, 295, 207, 14, 5620, 285, 363, 5, 62, 19229, 921, 86, 3109, 6, 9341, 7, 3420, 921, 86, 15246, 34, 6, 9341, 45, 53, 1435, 17, 1977, 266, 62, 8417, 56, 1462, 19, 304, 56, 10043, 12, 19, 45, 10, 6, 844, 686, 931, 1359, 5, 3960, 4754, 8, 6502, 72, 24, 4034, 9, 3502, 3335, 8, 85, 46, 24, 823, 53, 849, 5, 14041, 6, 4183, 990, 20, 29, 1092, 3101, 4754, 191, 1399, 324, 3052, 7571, 634, 238, 6164, 5, 2497, 6, 5591, 2093, 24, 89, 18219, 1003, 4754, 17, 10589, 163, 29, 14777, 1504, 371, 15, 2953, 7571, 2285, 56, 542, 5, 196, 2551, 4942, 1552, 18864, 849, 29, 8616, 2953, 501, 541, 109, 15, 324, 7543, 612, 13754, 1359, 5, 14041, 5461, 1769, 63, 1114, 1449, 137, 1452, 5, 7430, 137, 379, 1114, 1452, 5, 3373, 157, 446, 623, 20, 29, 3101, 136, 1822, 11402, 1973, 391, 6, 265, 2611, 1310, 135, 1184, 78, 121, 2967, 2497, 497, 4608, 121, 1907, 497, 2044, 78, 121, 185, 2864, 1797, 23, 6164, 5, 2611, 1310, 527, 8, 938, 15, 7863, 15613, 8, 5853, 265, 7727, 6, 1114, 1760, 1359, 5, 5461, 11, 20160, 7, 571, 493, 9, 9572, 6, 57, 89, 224, 36, 13, 853, 7880, 5, 115, 265, 17, 207, 234, 1229, 150, 2295, 12, 94, 3114, 18784, 23, 5658, 6, 104, 5, 114, 15, 12555, 36, 13, 5, 1627, 214, 7807, 541, 25, 18118, 6, 36, 9, 2961, 8, 5842, 3757, 4620, 391, 6, 36, 5, 169, 201, 1210, 13269, 6, 1074, 299, 4170, 1148, 36, 356, 2871, 12306, 354, 14359, 7287, 356, 46, 6, 541, 3101, 1192, 5, 145, 1548, 446, 9212, 12315, 7, 1168, 153, 8812, 178, 5, 169, 802, 356, 714, 145, 320, 13, 5, 10527, 12186, 225, 3101, 802, 356, 20, 29, 32, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,061
10,061
प्रम ओलीको भारत र चीन भ्रमण अगाडि उनको वैधानिकतालाई कमजोर बनाउन चलाइएको ‘देशविरोधी सम्झैता गर्छन्’ भन्ने हल्ला र ‘ओली सरकार ढल्दैछ’ भन्ने चर्चा नेपालको राष्ट्रिय स्वार्थमा पनि प्रहार हो । एक महीना अगाडि ७–१४ फागुनमा भारत भ्रमणमा गएका प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली ७–१४ चैतमा चीनमा हुनेछन् । उनको भारत भ्रमण अगाडि ओलीले भारतसँग ‘देशविरोधी सम्झैता गर्छन्’ भन्ने हल्ला चलाइयो, अहिले ‘ओली सरकार ढल्छ’ भन्ने चर्चा निकालिएको छ । यी दुवै चर्चाबाट जानी नजानी प्रम ओलीको वैधानिकतालाई कमजोर बनाउने काम भएको छ । एमाओवादीका अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालको अभिव्यक्तिले ओली सरकार चाँडै ढल्ने चर्चालाई बल पुर्‌याउने काम गर्‌यो । अहिलेको निर्णायक सत्ता साझेदार एमाओवादीका अध्यक्षले सार्वजनिक रूपमै ‘अब राष्ट्रिय सरकार बन्छ’ भनेपछि ओली सरकारको दिनगन्ती शुरू भइसकेको सन्देश प्रवाह भयो । भ्रमण अगाडि गहिरिएको यस्तो चर्चाबाट प्रधानमन्त्री ओलीलार्ई आफ्ना समकक्षीका अगाडि निर्धक्क राष्ट्रिय हितको पक्षमा कुरा राख्न नसक्ने गरी ‘शासकीय वैधानिकता’ को संकटमा पार्ने काम गर्‌यो । यस्तो अवस्थामा दह्रोसँग आफ्ना कुरा राख्दा पनि समकक्षीले हल्लाका रूपमा लिने खतरा हुन्छ । समकक्षीले त्यसरी लियो भने देश नै कमजोर हुन्छ । सरकारप्रमुखको भ्रमणलाई शंकाको घेरामा पार्नु भनेको उनको शासकीय वैधानिकतालाई कमजोर पार्नु हो । ओली भारत भ्रमणमा निस्कनु अगाडि पनि एमाओवादी अध्यक्ष दाहाललगायतका नेताहरूले ‘राष्ट्रहित विरोधी सम्झाैता गरिनुहुन्न’ भन्ने सार्वजनिक सुझाव दिएका थिए । त्यस्ता अभिव्यक्ति र सुझावहरूले प्रधानमन्त्री ओलीको भारत भ्रमणमा शंका बढाउने काम गरेका थिए । त्यस्ता अभिव्यक्तिले आफ्ना प्रधानमन्त्रीको वैधानिकता कमजोर बनाउँछ भन्ने ख्याल पटक्कै गरिएन । परिणाम, ओलीको भारत भ्रमण सलामी, भोज र अवलोकनमा सीमित भयो, नेपालको हितमा कुनै दीर्घकालीन सम्झाैता भएन । ओलीको भारत र चीन भ्रमण अगाडि चलाइएका हल्लाहरूले नेपाली कुलीन (नेता, बुद्धिजीवी र नागरिक समाज) विदेश मामिलामा परिपक्व नभएको प्रष्ट पारेको छ । विदेश भ्रमणमा निस्कन लागेका आफ्ना सरकारप्रमुखको शासकीय वैधानिकतालाई कमजोर पार्ने चर्चा छेड्नु वा यस्तो अवसरमा शासकीय वैधानिकता महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने कुराको ख्याल नराख्नु अपरिपक्वता नै हो । देशको विदेश मामिलामा भारतीय नेताहरूको मतभिन्नता दुर्लभप्रायः देखिन्छ । हामीले भारतबाट यो परिपक्वता सिक्नुपर्छ । नेपाल धेरै अगाडिबाट विरोधी राजनीतिका लागि उर्वर भूमि हो । विरोधी विचारले राम्रै स्थान पाउने गरेको छ । प्रधानमन्त्री ओलीको चीन र भारत भ्रमण अगाडि पनि विरोधी अभिव्यक्तिले निकै मलजल पाए । एउटा समूहले ओलीको विरोध गर्न नेपालका प्रधानमन्त्रीको रूपमा उनले गर्न लागेको भारत भ्रमणलाई जबर्जस्ती शंकाको घेरामा धकेल्यो । अर्को समूहले ओली सरकार ढल्ने चर्चा चलायो– चीनसँग नेपालको दीर्घकालीन रणनीतिक सम्झैता हुन नदिन । यस्ता चर्चा चलाउने दुवै समूहलाई नेपालीको विरोधी मानसिकता सुविधाजनक भएको हुनुपर्छ । व्यक्ति जोसुकै होस्, प्रधानमन्त्रीका रूपमा उसले गर्ने विदेश भ्रमणलाई कमजोर बनाउने चर्चा नेपाल समृद्ध होस् भन्ने मनसायबाट प्रेरित हुन्छ भनी मान्न सकिन्न । प्रम ओलीको यो भ्रमणमा चीनसँग दीर्घकालीन रणनीतिक सम्झैता हुन नसक्दा भारतमाथि नेपालको निर्भरताले निरन्तरता पाइरहन्छ । ओलीको भारत भ्रमणमा पनि नयाँ सम्झैता हुन नसक्दा नेपालको हित भएको छैन । त्यो मनसायमा सफल भएकाहरू ओलीको चीन भ्रमण पनि सलामी, भोज र अवलोकनमा सीमित होस् भन्ने चाहन्छन् । तर उनीहरूले चाहे जस्तो नहुने सम्भावना धेरै छ । बुझनुपर्ने कुरा, चीनले नै नेपालसँग इन्धन, यातायात, व्यापार, विप्पा, विकास साझेदारी आदिबारे सम्झैता गर्न चाहेको छ भने पनि त्यो नेपालको नभएर आफ्नै दीर्घकालीन स्वार्थका लागि चाहेको हुन्छ । नेपालले ती सम्झैतामा आफ्नो हित स्थापित गर्ने हो, न कि त्यसबाट पन्छिनु । त्यस्ता सम्झैता नभएसम्म नेपाल–चीन सम्बन्ध बढ्ने पनि होइन । तर, यसमा एउटा सुखद् संयोग के देखिन्छ भने चीनले दीर्घकालीन रणनीतिक दृष्टिले नेपालमा आफ्नो उपस्थिति बढाउन आवश्यक ठानेको छ भने नेपाल पनि चीनसँग आर्थिक सम्बन्ध विस्तार गर्नैपर्ने अवस्थामा छ । त्यसकारण, भ्रमण अगाडि प्रम ओलीको शासकीय वैधानिकता संकटमा पार्ने प्रयास भए पनि यसपटक नेपाल–चीन सम्बन्ध विस्तारका लागि महत्वपूर्ण सम्झैता हुने सम्भावना प्रबल छ । प्रम ओलीको विदेश भ्रमण: वैधानिकतामा प्रहार
Opinion
false
[ 0, 6137, 3778, 397, 9, 486, 920, 320, 145, 9498, 6202, 1239, 285, 16977, 62, 2493, 8301, 3354, 69, 138, 890, 45, 53, 4273, 9, 62, 892, 281, 196, 4742, 458, 178, 45, 53, 913, 124, 111, 2784, 8, 15, 1787, 20, 5, 26, 4088, 320, 301, 86, 3873, 1286, 8, 397, 2602, 1236, 156, 1090, 698, 851, 301, 86, 3873, 1670, 8, 6285, 4325, 5, 145, 397, 920, 320, 1048, 5902, 62, 2493, 8301, 3354, 69, 138, 890, 45, 53, 4273, 1100, 9070, 7, 114, 62, 892, 281, 196, 4742, 108, 178, 45, 53, 913, 11277, 13, 5, 208, 390, 913, 17, 481, 34, 11337, 34, 6137, 3778, 9498, 6202, 1239, 356, 46, 16, 13, 5, 4577, 12, 117, 2071, 757, 6, 3331, 11, 851, 196, 2287, 4742, 461, 913, 14, 889, 869, 3911, 46, 906, 21, 5, 2135, 4281, 1756, 7002, 4577, 12, 117, 11, 176, 10, 15316, 8254, 111, 196, 4608, 45, 6106, 851, 501, 56, 294, 7862, 2636, 942, 1603, 2211, 163, 5, 920, 320, 473, 7276, 593, 223, 913, 17, 156, 851, 9095, 369, 13161, 12, 320, 17048, 111, 2111, 6, 1216, 83, 742, 1389, 57, 62, 1761, 68, 98, 119, 9498, 138, 45, 10, 6, 2665, 8, 1436, 46, 906, 21, 5, 223, 313, 16482, 63, 369, 83, 7176, 15, 13161, 11, 4273, 12, 100, 705, 2472, 78, 5, 13161, 11, 3654, 5860, 29, 207, 37, 1239, 78, 5, 196, 6463, 6, 920, 14, 4442, 6, 9402, 8, 11123, 639, 145, 9526, 9498, 6202, 1239, 11123, 20, 5, 851, 397, 2602, 8750, 97, 320, 15, 4577, 117, 757, 1504, 6665, 62, 6181, 5942, 4203, 21179, 5498, 10359, 45, 53, 176, 1138, 514, 66, 5, 1834, 3331, 9, 1138, 262, 156, 3778, 397, 2602, 4442, 1932, 46, 48, 66, 5, 1834, 3331, 11, 369, 3738, 9498, 138, 1239, 3909, 53, 5982, 12784, 69, 14264, 5, 1658, 7, 3778, 397, 920, 13188, 1964, 5505, 9, 3062, 8, 2197, 2806, 124, 5042, 75, 3628, 21179, 1452, 5, 3778, 397, 9, 486, 920, 320, 1100, 7677, 4273, 262, 39, 691, 5530, 77, 11180, 7, 10846, 9, 412, 518, 52, 970, 8065, 5828, 590, 3369, 1859, 13, 5, 970, 2602, 8750, 1489, 369, 196, 6463, 6, 9526, 9498, 6202, 1239, 1436, 913, 13, 2480, 1018, 50, 223, 822, 9526, 9498, 138, 624, 78, 53, 3664, 5982, 18672, 97, 20894, 138, 37, 20, 5, 817, 970, 8065, 261, 10781, 674, 12448, 138, 6825, 4876, 119, 358, 589, 5, 334, 3969, 21, 5828, 138, 5771, 1359, 5, 36, 85, 320, 17, 4203, 921, 12, 19, 11184, 2249, 20, 5, 4203, 679, 11, 4731, 598, 537, 28, 13, 5, 156, 3778, 486, 9, 397, 920, 320, 15, 4203, 3331, 11, 319, 2068, 4813, 1545, 5, 102, 388, 11, 3778, 1055, 24, 547, 3738, 100, 58, 24, 288, 397, 920, 14, 7944, 4442, 6, 9402, 8, 1281, 10883, 926, 5, 258, 388, 11, 851, 196, 4742, 461, 913, 1100, 33, 382, 86, 6873, 124, 3628, 8493, 3354, 69, 138, 67, 5654, 5, 515, 913, 3496, 390, 388, 14, 39, 6, 4203, 6712, 751, 9974, 16, 1320, 5, 530, 19469, 5972, 156, 12, 100, 1062, 25, 970, 920, 14, 1239, 356, 913, 36, 2967, 1417, 53, 11952, 17, 6293, 78, 1020, 4201, 6233, 5, 6137, 3778, 21, 2602, 6873, 3628, 8493, 3354, 69, 138, 67, 3475, 397, 312, 124, 5108, 8338, 2620, 6332, 11301, 5, 3778, 397, 2602, 15, 94, 3354, 69, 138, 67, 3475, 124, 2111, 16, 104, 5, 115, 11952, 8, 349, 73, 49, 3778, 486, 920, 15, 13188, 1964, 5505, 9, 3062, 8, 2197, 1417, 53, 7319, 5, 47, 1567, 2878, 401, 715, 809, 85, 13, 5, 3591, 8161, 83, 7, 3188, 37, 36, 63, 4489, 7, 981, 7, 783, 7, 441, 10675, 7, 76, 3597, 378, 273, 3354, 69, 138, 24, 4444, 13, 29, 15, 115, 124, 2154, 509, 3628, 2784, 12, 19, 4444, 78, 5, 643, 271, 3354, 69, 3749, 54, 2111, 686, 25, 649, 10, 23, 146, 4857, 9831, 2789, 5, 1834, 3354, 69, 138, 7771, 17555, 463, 1892, 15, 386, 5, 274, 695, 102, 5120, 108, 8244, 105, 589, 29, 3188, 3628, 8493, 4178, 211, 54, 2313, 1552, 287, 8246, 6, 13, 29, 36, 15, 6873, 171, 463, 782, 24, 7883, 313, 13, 5, 4446, 7, 920, 320, 6137, 3778, 9526, 9498, 138, 2665, 8, 1436, 654, 99, 15, 3617, 17555, 463, 782, 12, 19, 624, 3354, 69, 138, 40, 809, 11986, 13, 5, 6137, 3778, 970, 920, 184, 9498, 3749, 1787, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,062
10,062
जोर्ग जी. कास्टानेडा बाराक ओबामाको आगामी क्युबा भ्रमण नि:सन्देह एउटा ऐतिहासिक क्षण हो । किनकि, कुनै बहालवाला अमेरिकी राष्ट्रपतिले यो टापुमा बितेको ८८ वर्षमा पाइला नै टेकेको छैन । तर, अतिशयोक्तिभन्दा व्यावहारिक निहितार्थ महत्त्वपूर्ण हुन्छ, अमेरिका र क्युबा दुवैको हकमा। वास्तवमा ओबामाले क्युबासँग हात बढाउनमा यही व्यावहारिकताले काम गरेको छ । उनले क्युबामाथि मानवअधिकारको रक्षाका लागि १९६० देखि लगाएको व्यापार नाकाबन्दी असफल हुँदै गएको देखे । तसर्थ, ओबामाले क्युबाका नेतालाई तिनको राजनीतिक प्रणाली नै परिवर्तन गर्न दबाब दिने प्रयत्न छोडे । अमेरिकाले सम्बन्धलाई सामान्यीकरण गर्न मानवअधिकारको अड्को थापिरहेको हुन्थ्यो भने दुवै देश अझै गतिरोधमा अड्किरहेका हुन्थे । तर, अमेरिकाले क्युबासँग सुरुवातमा राजनीतिक सम्बन्ध बनाउने बताइएको छ । ओबामाले यस्तो सोचेका हुन् भने त्यो असफल हुने निश्चित छ । किनभने, व्यापार र लगानीले बितेका २० वर्षमा भियतनाममा कुनै लोकतान्त्रिक सुरुवात ल्याउन खासै केही गरेको छैन । न त ३० वर्षको भारी व्यापार तथा लगानीले चिनियाँ नेताहरूलाई लोकतन्त्रको नजिक ल्याएको छ । राजनीतिक सम्बन्धले लोकतन्त्र र मानवअधिकारसँग जोडिएका विषयवस्तुलाई थोरै भए पनि छुट्यायो भने त्यो समझदार नीति नै हो । तर, हवानामा त्यहाँका राष्ट्रपति राउल क्यास्ट्रोसँग ओबामाले बेसबल खेल्नु यो नीतिको आवश्यक तत्त्व होइन । बरु, यो गम्भीर गल्ती हो, किनकि यो क्यास्ट्रोको सत्ताका पीडितहरूको अनुहारमा थप्पड लगाएबराबर हो । व्यापारिक नाकाबन्दी, जुन एउटा असफल नीति हो, हटाउनुको अर्थ छ, तर तानाशाहसँग नरम व्यवहार गर्नु आवश्यक छैन । यसबाट अन्य तानाशाहको पनि मनोबल बढ्न सक्छ । यसो भन्नुको अर्थ, ओबामाले क्युबाको सानो र हैरान प्रतिपक्षलाई छोडेको भन्ने होइन । किनकि, उनी क्युबाका असन्तुष्टहरूलाई पनि भेट्दै छन्, जो क्युबाको सत्ताबाट बेखुसी छन् । त्यसैगरी, क्युबाली जनतालाई गरिने प्रत्यक्ष टेलिभिजन सम्बोधनमा ओबामाले लोकतन्त्र र मानवअधिकारको सम्मानको प्रश्न पनि समेट्नेछन् । ओबामाको भ्रमणमा सहभागी हुने सञ्चारमाध्यमका प्रतिनिधिहरू क्युबाली संगत र हवानाका सडकमा भिन्टाज मोटर कुदेका मामुली कुरामा भुल्न सक्छन्, तथापि माथि उल्लिखित गम्भीर विषय पक्कै छुटाउनेछैनन् । निश्चय पनि अमेरिकाले लोकतन्त्र र मानवअधिकारका सिद्धान्तलाई नजरअन्दाज गर्नेछैन, गर्न पनि सक्दैन । तर, लोकतान्त्रिक मूल्य र आर्थिक नीतिबीच निकै भिन्नता छ । वास्तवमा, अमेरिकालाई क्युबासँगको सम्बन्ध सामान्यीकरण गर्न सबैभन्दा ठूलो समस्या आर्थिक मोर्चामा छ । सम्बन्ध पुनस्र्थापित भएका यी १५ महिनामा लगानीका अवसर खोज्ने क्रममा व्यापार, पर्यटन तथा नयाँ प्रोजेक्टको क्षेत्रमा निकै कम प्रगति भएको छ । तथापि, न्युयोर्क टाइम्सको रिपोर्टअनुसार, अमेरिकी र क्युबाली खेलाडीले केही व्यापारिक सम्झौता गरेका छन् । एउटा समस्याचाहिँ लम्बिरहेको नाकाबन्दी हो । नाकाबन्दी खोल्नुपर्छ भन्नेमा क्युबाली–अमेरिकी समुदायमा र अमेरिकी कंग्रेसमा मत बलियो हुँदै त छ, तर ओबामाको कार्यकालमा यो हुने देखिन्न । यात्रा र आर्थिक कारोबारमा लागेका कैयौँ प्रतिबन्ध रद्ध भएका छन्, तर यथार्थ परिवर्तनमा मुख्य अवरोध भनेको क्युबाको आर्थिकस्थिति अझै दारुण हुनु हो । नाकाबन्दी नहँुदा पनि, क्युबा अझै पनि जीर्ण पूर्वाधार, कठोर श्रम कानुन, विदेशी लगानीमा प्रतिबन्ध, शिक्षित तथा अदक्ष जनशक्ति, पश्चिमा कार्यस्थलसँग अभ्यस्त नभएको अवस्थामा जकडिरहनेछ । त्यसकारण, अमेरिकी कदमबाट साधारण क्युबालीमा खासै असर पर्नेछैन । क्युबाली नेताका लागि, ठोस आर्थिक फाइदाको अभाव ठूलो तनावको विषय भएको छ । तेलको मूल्यमा आएको गिरावटबाट भेनेजुयला कमजोर हुँदै गएपछि त्यहाँका जनता क्युबाली समाजवाद जोगाउन अर्बौँ डलर सहयोग दिइरहन खुसी हुनेछैनन् । क्यास्ट्रोले यस्तो परिवर्तन भेनेजुयलामा संकट आउनुअघि नै देखे र अमेरिकातिर हेर्न थालेका हुन् । तर, बलियो आर्थिक असरविना क्युबासँगको अमेरिकी सम्बन्धले राजनीतिक उदारीकरणमा सानो पनि योगदान हुनेछैन । (कास्टानेडा न्युयोर्क विश्वविद्यालयमा राजनीति तथा ल्याटिन अमेरिकी एवं क्यारेबियन अध्ययनका प्राध्यापक हुन्) प्रोजेक्ट सिन्डिकेटबाट
Opinion
false
[ 0, 400, 6151, 2369, 81, 183, 6037, 297, 591, 3392, 44, 12967, 6, 642, 14940, 920, 330, 184, 4426, 15487, 102, 945, 5144, 20, 5, 3244, 7, 75, 17227, 529, 426, 11, 21, 9455, 8, 6852, 6, 8010, 1125, 5916, 37, 6395, 30, 6, 104, 5, 274, 1248, 367, 382, 4806, 168, 7171, 11195, 2873, 2884, 1738, 718, 9, 14940, 390, 6, 4012, 31, 3469, 12967, 11, 14940, 63, 536, 1552, 8, 430, 7171, 8338, 46, 28, 13, 5, 58, 14940, 312, 3450, 6, 2103, 12, 19, 476, 7360, 153, 1852, 783, 3511, 2592, 309, 251, 4416, 5, 3740, 7, 12967, 11, 14940, 12, 244, 14, 3038, 214, 901, 37, 470, 24, 2094, 189, 3894, 5658, 5, 4502, 463, 14, 485, 1709, 24, 3450, 6, 15495, 65, 11230, 1973, 1815, 29, 390, 207, 544, 17701, 8, 15495, 3063, 5338, 5, 274, 4502, 14940, 63, 2381, 8, 214, 463, 356, 1619, 13, 5, 12967, 11, 223, 5272, 12, 112, 29, 115, 2592, 40, 1394, 13, 5, 2011, 7, 783, 9, 396, 11, 6852, 12, 323, 1125, 10242, 8, 75, 1561, 2381, 1144, 2809, 72, 28, 104, 5, 10, 23, 60, 607, 619, 4209, 783, 22, 396, 11, 1169, 3656, 14, 5258, 1465, 1314, 13, 5, 214, 463, 11, 2143, 9, 3450, 63, 4867, 5489, 14, 2204, 99, 15, 1608, 16720, 29, 115, 12006, 1838, 427, 37, 20, 5, 274, 10, 11137, 8302, 4666, 426, 9, 1233, 59, 2172, 9880, 63, 12967, 11, 6679, 2139, 15534, 21, 427, 6, 287, 11508, 386, 5, 2572, 7, 21, 1204, 3552, 649, 3244, 21, 2172, 9880, 6, 1756, 12, 1246, 180, 7507, 298, 108, 131, 280, 4055, 13059, 20, 5, 3770, 3511, 7, 253, 102, 2592, 427, 649, 3121, 97, 6, 469, 379, 47, 19509, 63, 9367, 1524, 160, 287, 104, 5, 42, 17, 152, 19509, 6, 15, 12564, 1952, 542, 5, 2488, 2173, 6, 469, 7, 12967, 11, 14940, 6, 816, 9, 9370, 4754, 14, 5658, 6, 53, 386, 5, 3244, 7, 126, 14940, 12, 6816, 410, 15, 1234, 458, 1556, 400, 14940, 6, 1756, 17, 1250, 13411, 27, 5, 2131, 7, 14940, 281, 2078, 421, 1186, 2329, 1149, 8, 12967, 11, 2143, 9, 3450, 6, 567, 6, 609, 15, 8474, 956, 5, 12967, 6, 2602, 546, 40, 5175, 12, 14879, 14940, 281, 14261, 9, 10, 11137, 252, 12, 1822, 2448, 2319, 33, 167, 4996, 8370, 30, 12, 43, 1520, 281, 1495, 16486, 2122, 7, 7013, 633, 10540, 1204, 372, 4340, 1608, 623, 8421, 310, 5, 10111, 15, 4502, 2143, 9, 3450, 12, 1679, 14, 20483, 167, 25, 8421, 7, 24, 15, 1916, 5, 274, 1561, 594, 9, 171, 427, 428, 319, 5277, 13, 5, 3469, 7, 718, 14, 14940, 2133, 463, 485, 1709, 24, 282, 218, 200, 171, 2612, 8, 13, 5, 463, 21668, 225, 73, 208, 299, 1763, 396, 12, 714, 3258, 268, 783, 7, 632, 22, 94, 7208, 6, 144, 319, 216, 1601, 16, 13, 5, 7013, 7, 4812, 8544, 6, 2529, 496, 7, 529, 9, 14940, 281, 6045, 72, 3770, 560, 48, 27, 5, 102, 200, 4611, 8903, 1973, 3511, 20, 5, 3511, 3252, 1359, 53, 8, 14940, 281, 86, 17334, 4469, 9, 529, 15867, 8, 674, 1541, 309, 60, 379, 47, 12967, 6, 10866, 21, 40, 14465, 5, 646, 9, 171, 1038, 8, 1489, 9675, 3797, 9, 2482, 73, 1556, 47, 2725, 470, 8, 283, 3416, 639, 14940, 6, 171, 8762, 544, 2689, 1073, 480, 411, 20, 5, 3511, 20967, 33, 15, 7, 14940, 544, 15, 10427, 980, 7, 6784, 1409, 424, 7, 819, 6272, 3797, 7, 9407, 22, 19203, 2652, 7, 9501, 210, 2820, 63, 17339, 590, 313, 680, 44, 280, 8760, 178, 5, 4446, 7, 529, 2668, 17, 1554, 14940, 281, 8, 2809, 1222, 177, 8421, 5, 14940, 281, 244, 12, 19, 7, 4928, 171, 1461, 6, 1240, 218, 2244, 6, 372, 16, 13, 5, 2209, 6, 4974, 123, 12241, 17, 21559, 1239, 309, 4609, 4666, 736, 14940, 281, 3635, 4189, 557, 1235, 1021, 202, 3486, 9794, 1423, 14539, 310, 5, 2172, 9880, 11, 223, 470, 21559, 8, 2665, 2631, 3039, 37, 4416, 9, 718, 523, 766, 1624, 112, 5, 274, 1541, 171, 1222, 5632, 14940, 2133, 529, 463, 11, 214, 5975, 1709, 8, 816, 15, 937, 14539, 5, 77, 12, 6037, 297, 591, 4812, 7516, 921, 22, 12398, 529, 331, 12470, 220, 2169, 7175, 2420, 112, 52, 7208, 8570, 17, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,063
10,063
 -ज्ञानमणि नेपाल विक्रम संवत्को शुरूताकै चीनमा बुद्धधर्मको प्रवेश भएपछि नेपाल–चीन सम्बन्ध जोडियो। पछि बुद्धदर्शन/बौद्धवाङ्मय अध्ययन तथा ग्रन्थ संग्रह गर्ने उत्कट चाहनाले उत्साहसाथ भारत भ्रमण गर्ने चिनियाँ यात्रीमा मुख्य इचिङ्ग फाह्यान र युवेनच्वाङ्ग (ह्वेनसाङ्ग) हुन्। यिनमा नेपाललाई चीनसँग परिचित गराउने चाहिं युवेनच्वाङ्ग नै मुख्य हुन्। युवेनच्वाङ्ग चीनको पुरानो राजधानीबाट ताङ्गवंशी शासकको अनुमतिले पश्चिम खोतन मरुभूमि पार गर्दै कश्मीर निस्किएर भारत पसेका थिए। पूर्वपट्टिबाट समुद्रको यात्रामा झ्न् ठूलो जोखिम बेहोर्नुपर्थ्यो। सं ६८६ देखि ७०२ सम्म बौद्ध तीर्थयात्रा गरी चीन फर्केका यिनले नेपाल–तराईको पनि भ्रमण गरेका थिए। लुम्बिनीबाट चीन गएका बुद्धभद्र र चिनियाँ राजदूत वाङ्गयुञ्चेले पनि चीन–नेपाल धार्मिक सम्बन्धलाई राम्रै विस्तार गरे। नेपालमा लिच्छविकालीन शिवदेव अंशुवर्माको शासन भएको वेला भोटमा स्रङचनगम्पो र उनका बाबुले देशको एकीकरण शुरू गरेकोले पनि चिनियाँहरूले भोट, नेपालहुँदै भारत पुग्ने सोझो बाटो खुल्यो। आधुनिक कालमा यूरोपेली बेपारीलाई स्वेजनहर खुले जस्तै चीनलाई भोट–नेपाल सजिलो छोटो मार्ग भोट भयो। चिनियाँ राजदूत वाङ्गयुञ्चेले सं. ७०० देखि ७१४ सम्म यही बाटोबाट ओहोरदोहोर गरेका थिए। उनी चिनियाँ वादशाहको खलितापत्र साथ उपहार लिएर हर्षवर्द्धनको राजधानी भारत आएका थिए। हर्षवर्द्धनको मृत्युपछि उनका सामन्तले राजदूतसँग दुर्व्यवहार गरे। लुटिएका राजदूत बल्लबल्ल उम्केर आएपछि वादशाहको आग्रहमा भोट र नेपालले दुई हजार जति अश्वारोही सैनिक सहायता पठाए। तिनले सामन्तलाई पक्रेर चीन पुर्‍याएपछि चौधौं शताब्दीमा नेपाल–चीन दौत्य सम्बन्ध स्थापित भएको देखिन्छ। त्यसवेला बनेपामा वर्द्धनवंशी जयसिंहराम, मदनसिंहराम, शक्तिसिंहरामहरूको शासन थियो। भोटसँगको बेपार हात पारेका तिनले चीनसँग पनि सम्बन्ध बाँधेका थिए। चीन वादशाहले शक्तिसिंहरामलाई नेवारी लिपि र शुद्ध संस्कृत भाषामा लेखेको खलितापत्र पाइन्छ। यसबाट बौद्धधर्म फैलिएको चीनमा संस्कृतका विद्वान् पनि थिए भन्ने बुझिन्छ। पछि सं १८४६ मा खोटाटकको विषयमा नेपाल–भोट युद्ध भयो। त्यसमा पराजित भोटको आग्र्रहमा चीन वादशाहले मध्यस्थ पठाए। उनले नेपालसँग भोटको सन्धि गराइदिए। त्यस अनुसार भोटले नेपाललाई वर्षेनि पचास हजार तिर्ने र त्यस खुशियालीमा नेपालले वादशाहकहाँ कृतज्ञता ज्ञापन गर्न प्रतिनिधिमण्डल पठाउने चलन प्रारम्भ भयो। तर, सन्धि बमोजिम भोटले रकम नतिर्दा पुनः युद्ध भयो। यसवेला आएका चिनियाँ सेनापतिले चाहिं सो रकम मिनाहा गराइदिए। नेपालले पाँच–पाँच वर्षमा प्रतिनिधिमण्डल पठाउने चलन चाहिं चलिरह्यो। राणाकालमा यसले नियमितता पाएन। प्रतिनिधि पठाउने प्रवानाको भाषा बदल्ने कुरा बराबर उठिरहन्थ्यो। त्यसमा ब्रिटिश शासकहरू बहुतै चासो राख्थे। प्रतिनिधिमण्डलका नेताले कस्तो उपहार लैजान्थे, क–कसलाई के दिनुपर्थ्यो; सो सबै विस्तार ब्रिटिश शासकलाई अवगत गराउनुपर्थ्यो। ब्रिटिशहरू एकप्रकारले यात्रावर्णन नै बुझने चेष्टा गर्थे। अनुवाद गरेर उनीहरूलाई पठाइदिनुपर्थ्यो। अंग्रेजहरू बंगालीलाई पटक्कै मन पराउँदैनथे। नेपालमा बंगालीलाई डाक्टर र मास्टर नबनाउनु, बरु ब्रिटिशलाई बनाउनु भन्ने तिनको विचार थियो होला। ब्रिटिशहरू नेपालले चीनमा प्रतिनिधिमण्डल पठाउने कुरामा आफ्नो अप्रशन्नता वेलावेला प्रकट गर्थे। उनीहरू ‘स्वतन्त्र सार्वभौम देशले यस्तो असुहाउँदो कुरा किन गर्ने? यो प्रक्रिया छोड्नुपर्छ’ भन्थे। रेजिडेन्टले महाराज र कप्तानलाई पनि यो कुरा भन्थे। ‘यहाँ के–के दर्जाका कति जना चिनियाँ आए, तिनले हामीले जस्तै महाराजको मानभाउमा राख्छन्/राख्तैनन्, तिनीहरूले कस्तो सम्मान पाउँछन्, तोपको सलामी कसलाई दिएको?’ भनेर सोधिरहन्थे। कप्तानले सलामी महाराजले तक्मा पाएकोमा दिएको हो, जात्रा–उत्सव चाहिं केशरशमशेर र शाहजादीको स्वयम्बर गर्दा भएको भनेर तिनलाई बुझाउँथे। महाराजले पनि ‘अघिदेखिको चलन हो, यसले राजनीतिक माने राख्तैन, हामी सामान्य खातिरदारी गर्छौं, साधारण वस्तु, मरमसला, कपडा पठाउँछौं, उताबाट पठाएको किमती वस्तुको नगद हिसाब गर्दा १०–१२ लाख हुन्छ, प्रतिनिधिमण्डलमा जानेहरू धनी हुन्छन्, गरीब देशलाई यति पनि गनीमतै हुन्छ’ भन्दथे। बडो आश्चर्य छ, दुःखको कुरा छ– हाम्रो देश कहिल्यै आत्मनिर्भर भएन। पृथ्वीनारायण र जंगबहादुरले नेपालीलाई आत्मनिर्भर बनाउन भरिसक्य प्रयत्न गरेका थिए। पहिले ब्रिटिश रेजिडेन्टमा भर्ना भएका नेपाली नौजवानले रगतपसिना बगाएर ल्याएको तलब भत्ताले तिनको जीवनस्तर अलिकति उचालिएको थियो। अहिले प्रजातन्त्र–लोकतन्त्रमा पनि हाम्रा नौजवानहरूलाई विदेशीका कर्मकर बनाउन पठाउँदा हामी गर्व गर्छौं। तिनले विदेशमा चुहाएको पसिनाको मोल रेमिट्यान्सले हाम्रो अर्थतन्त्र धानेको छ भनेर गर्व गर्छौं। उहिले ब्रिटिश शासकहरू चीनसँग सम्बन्ध बढ्दा नेपाल हाम्रो पञ्जाबाट फुस्केला भनेर चिन्तित थिए। दुई सय वर्षपछि अहिले नेपालबारे भारतका शासक ठीक त्यस्तै सोच्छन्। विरासतको रूपमा ब्रिटिशको विस्तारवादी भावना बोकेको भारत नेपाललाई आत्मनिर्भर देख्न चाहँदैन। हाम्रा नेता पनि भारत खुशी भए आफ्नो दुनो सोझिने, सत्तासुख पाइने सोच्छन्। अनि के भन्नु विदेशीलाई! कप्तान अष्टमानको डायरी १५ अप्रेल ६ बार (१९०४) रेजिडेन्ट– चाइनिज् मिसन् आइपुग्यो. माहाराज्को दरबार्मा राखेको छ, हो? लिनलाई सिपाही गयो? कप्तान– चिनियाँहरू हिजो आइपुगे. माहाराजको दर्बार्मा राखेको छैन. थापाथलिमा वाग्मती किनार्मा यौटा सानो घर छ. तेसैमा राखेको छ. उनीहरूलाई लिन कंपनि सिपाही गयेको हो. रे– के दर्जाको हो. औ कति जना छन् क– मेजर दर्जाको हो भनी भन्छन्. औ १० जना छन्. रे– पर्सि दर्बार हुने भये तेस् दिन् तिमिहरू खुशी मान्छौ होइन. क– माहाराजले तक्मा पाइबक्सने खुशीनै मान्नुपर्छ. रे– मेरो मन्मा ता तेस्तो लाग्छ की तिम्रो सर्काले बारम्बार मिशन् पठाउनु र चिनीयालाई सुजरेन्ट पावर भनि दिनु मान्नु र चिनियांले टिवेट झैं आफ्नु अधीनको सम्झनु जस्तो भयेको छ यसो तिमिहरूले किन गर्नु. लडायी पर्‍यो भने तिमीहरूलाई चिनियाले न मदत दिन सक्छ न हात हतियार दिन सक्छ. चिनियालाई किन मान्नु. क– अघिदेखि चलिआयेको रीत हुनाले सोही रीत् अझ चलेको छ. रे– पुरानु रीत् भनि तेही रीत्मा चल्नाले केही तरकी हुदैन. माहाराज चन्द्रशमशेरलाई लर्ड कर्जनले बहूतै तारीफ गर्छन्. हामीहरू सबै तारीफ गर्छौ. बहूत अकलमन्द होइबक्सिन्छ. नेपालको जो तरकी होला हालका माहाराजैका पालामा होला, पछि हुने छैन. रे– हिन्दुस्थान भर्मा बंगालिहरू जस्तो निमक्हराम बैमान कोही छैनन्. इनिहरूलाई कस्तै सुविस्ता दियेको छ ता पनि यौटा न यौटा कुराको सिकायत गरिरहन्छन्. हिन्दुस्थान एक वर्षसम्म रुसलाई ठेका दिनुपाये बृटिस्को राजकाज अनि बदखोइ गरोइनन्. यस्ता वंगालीहरू नेपाल सरकारले राखेका छन्. इनिहरूले के इलम सिकाउला. अस्पतालमा पनि इनिहरूले भरेको छ. लैन्को अस्पताल्मा औषधि लिन आउनेहरूसंग सोध्दा बंगालीहरूले रुपया नली औषधि नै दिदैनन् भनि धेरै जनाले भने. क– अघि जे बंगाली थिये उनै छन्. अब त झिकाउदा अप्कंट्री हिन्दु झिकाउने गरेको छ. ६ अप्रेल ७ बार रे– आज बढायीं भयेको किन हो? क– केशरशंशेर साहाजादिको स्वयंवर हो (दुलाहा दुलहीको घर्मा आयेपछि दुलहीको फूल्को माला गलामा लाइदि वाग्दान हुन्छ) रे– चिनियांहरूलाई देख्यौ कि? उनिहरूले नङ्ग टुपी झै पालेको छ की? क– उनीहरूलाई मैले देखेको छैन. १७ अप्रेल १ बार (चीनियां प्रतिनिधिमण्डलको दरबार भएको) १८ अप्रेल २ बार १९०५ रे– हिजो दर्बारमा खुब धुमधाम भये की. तिमी पनि हेर्न गयेको थियो कि? क– दर्बार्मा म पनि हेर्न गयेको थियें. अघि जस्तो दर्बार भरि हुन्थ्यो. अैले तेस्तो भयेन. दर्बार्मा अफिसरहरू पनि कम थिये. तेस्को सलामि पनि भयेन. १९ टोप्को सलामि महाराजको भयेको हो. चिनियाले खरीता ल्याये. माहाराजलाई प्रेजेंट गरे. वाहापछि चिनियां पोशाक टोपि कल्कि प्रेजेंट गरे. लाइबक्स्यो र प्रोसेसन् चल्यो. चिनियांहरू माहाराजको हाति पछिपछि दर्बारसम्म पुर्‍याइ फर्कि गये. अंग्रेज खिताब जी.आइ.सी.जे.जी.सी.बी. मिल्दा जे धुमधाम हुन्थ्यो, चाइनिज खिताब मिल्दा तेस्तो भयेन. चीनमा मिशन् पठाउनु बढिया होइन ता पनि अघिदेखि चलिआयाको रीत. औ यहांबाट चीन जाने मानिसहरूले १०,१२ लाख कमाउने र ८,१० जना धनी भै जाने हाम्रो मुलुक गरीब हुनाले यति पनि धेरै छ. यहाँबाट गयेदेखी चीनमा पुगी फेरि फर्की यहां नेपाल नपुगेसम्म पनि चिनिया सर्कारले खान लाउन र जति नाफाको निम्ति बेशै छ. तेसै कारणले नछोडियेको. रे– महाराज् तेसै हुकुम हुन थियो. ११ अप्रेल ३ बार आज साढे ११ बजे महाराजको छोरा साहिला बाबु साहेब केशर शंशेरको साहजादिसंगको विवाहाको निम्तो दिन माहाविर कर्णेल र मुन्शी वज्रमान रेजिडेन्ट साहेवकहाँ गये बडा साहेब जाहानस्मेत् ऐ.को दोस्त मीम २ जना गोरा डाक्टर मीम समेत अस्पतालका डाक बाबु अमला फैला इस्कार्ट गैह्रलाई निम्तो ५ सर्कार तर्फबाट र ३ सर्कारतर्फबाट समेत गयो. २० अप्रेल ४ बार रे– ग्यांत्सीमा मिशन जादा भोटेले रोकेको नीजहरू २०० मारियो भनि अखबारमा लेखेको छ भनी तिमीहरूले भन्यौ. अफिसियल टेलीग्राम मलाई आयेकोमा मारियको केही लेखियेको छैन. कप्तान् वीच र लेफ्टेन सांडर्सहरू मुडियाघाट सिकार खेल्न नेपाल जानालाई केही हिदायत छैन भनी फारेन् अफिसबाट तार आयेको छ. मैले पनी केही हिदायत गर्दीन येस्मा माहाराजबाट के हुकुम हुन्छ मलाई जवाफ दिनु. क– बक्साउदा हुन्छ. मुडियाघाट सिकार खेल्न हिदायत छैन. काठमाडौं आउनु भनेको होइन. रे– चिनियाहरू आयेका कति जना छन्. औ कति बस्छन्. क– चिनिया ११ जवान छन् मेजर कप्तान दर्जाको हो. औ मालहरू बिक्रीलाई ल्यायेको हुनाले बिक्री नहुन्ज्याल बस्ने दस्तुर छ. रे– अघि अघि मांडेलिन भन्ने आउथ्यो. भनि कितापमा लेखियेको रहीछ म्यांडेलिन भन्ने मेजर भन्दा ठूलो दर्जाको हो कि. क– अघि अघि पनि ताले दर्जाको आउने गरेको हो. चिनियाहरूको अफिसरलाई मांडेलिन पनि भन्छन् होला. रे– आज प्रोसेसन्मा चिनियाहरू पनि जानेछन्. तपायींको कत्रो मान अरु चिनियांहरू पनि केही संग जान्छन् वाहा थाहां होला. रेजीडंट लिनालाई कर्णेल हेमविक्रम राणा र म गयें. सिंघदर्बार बैठकमा चिनियाहरू आउदा माहाराजबाट रेजीडेन्टसंग इन्ट्रोड्युस गराइबक्यो. दवैतर्फ हात मिलाइ सलाम गरे. साप्ताहिक खबरपत्रिका हिमालबाट नेपाल–चीन सम्बन्धमा अंग्रेज चासो (इतिहास)
Opinion
false
[ 0, 204, 6720, 5044, 36, 1919, 1254, 6, 2636, 138, 96, 6285, 1182, 4975, 6, 587, 407, 17555, 463, 808, 6318, 186, 1182, 7631, 182, 19009, 6197, 5466, 119, 392, 22, 2947, 3507, 25, 5212, 44, 166, 2622, 11, 3988, 2138, 397, 920, 25, 1169, 6607, 8, 283, 505, 384, 2195, 2766, 16295, 23, 9, 1615, 1903, 23, 384, 2345, 914, 77, 303, 8671, 23, 68, 5266, 52, 606, 19039, 2450, 6873, 3016, 807, 8616, 1615, 1903, 23, 384, 2345, 914, 37, 283, 606, 1615, 1903, 23, 384, 2345, 914, 486, 6, 1078, 595, 17, 60, 5266, 8190, 3164, 6, 1528, 11, 795, 4316, 84, 23, 16244, 1521, 71, 12875, 6080, 18, 397, 6516, 12, 256, 14745, 17, 3637, 6, 4658, 11350, 310, 218, 2136, 14781, 11100, 31, 713, 7715, 2674, 153, 301, 6281, 267, 2226, 5135, 4539, 57, 486, 8952, 5690, 36, 86, 84, 4410, 6, 15, 920, 48, 256, 2046, 17, 486, 1236, 1182, 12731, 9, 1169, 1794, 50, 914, 1643, 4156, 30, 11, 15, 486, 86, 3064, 788, 463, 14, 4731, 782, 983, 211, 12903, 3349, 1206, 1564, 21253, 6, 977, 16, 5613, 2550, 8, 1710, 18, 442, 2962, 294, 14242, 9, 539, 1929, 11, 817, 2568, 2636, 28, 11, 15, 1169, 262, 2550, 7, 36, 12044, 397, 990, 12525, 612, 12475, 31, 1306, 5124, 17856, 1250, 13291, 14, 1311, 30, 1085, 2882, 2165, 11, 487, 486, 14, 2550, 86, 3064, 1982, 2645, 1651, 2550, 1011, 1169, 1794, 50, 914, 1643, 4156, 30, 11, 6095, 301, 2810, 153, 301, 3873, 267, 430, 612, 17, 20885, 48, 256, 126, 1169, 10, 1237, 1761, 303, 6, 6477, 2778, 1422, 246, 3426, 351, 10566, 15524, 6, 595, 397, 254, 256, 10566, 15524, 6, 296, 135, 539, 15117, 11, 1794, 63, 10611, 983, 5575, 1376, 1794, 4109, 220, 4298, 6742, 626, 18, 2456, 10, 1237, 1761, 303, 6, 710, 8, 2550, 9, 643, 89, 93, 812, 8604, 2345, 5020, 34, 1617, 2467, 4751, 31, 6355, 15117, 14, 14657, 30, 18, 486, 869, 526, 5523, 10, 21305, 7861, 17555, 10, 8133, 2368, 463, 686, 16, 2530, 291, 12424, 6353, 8, 10, 15524, 8190, 2158, 1897, 1130, 7, 2542, 1897, 1130, 7, 498, 1897, 1130, 180, 977, 172, 2550, 2133, 1250, 7925, 536, 4629, 6355, 6873, 15, 463, 4007, 30, 12, 256, 486, 10, 1237, 1761, 303, 11, 498, 1897, 1130, 14, 9718, 4561, 9, 4503, 2217, 1428, 2995, 6477, 2778, 1422, 1820, 42, 17, 2226, 4975, 3171, 6285, 2217, 12, 11963, 15, 66, 53, 13412, 186, 713, 672, 12750, 43, 14584, 33, 9116, 6, 371, 36, 86, 4266, 166, 896, 1011, 1288, 1208, 2550, 6, 326, 4839, 1084, 303, 8, 486, 10, 1237, 1761, 303, 11, 792, 4360, 4751, 31, 58, 36, 63, 2550, 6, 2852, 1174, 6316, 31, 291, 92, 2550, 11, 2450, 3459, 708, 7410, 93, 4483, 9, 291, 20221, 8, 643, 10, 1237, 1761, 303, 6274, 16605, 8018, 24, 11324, 3042, 1328, 2190, 1011, 274, 2852, 1609, 2550, 11, 335, 10, 23, 523, 685, 1298, 896, 1011, 42, 12424, 254, 1169, 12283, 11, 8616, 194, 335, 15732, 1174, 6316, 31, 643, 311, 86, 11545, 1125, 11324, 3042, 1328, 8616, 1100, 15362, 31, 9364, 8, 438, 1277, 138, 13583, 31, 1081, 3042, 7063, 5531, 6, 440, 10361, 30, 83, 4223, 2932, 91, 17604, 31, 1288, 5683, 12842, 3071, 9787, 1623, 4753, 9607, 11324, 12, 4618, 1184, 3426, 4317, 3198, 7, 10, 44, 86, 44, 68, 14, 105, 1068, 11100, 1198, 194, 82, 782, 5683, 3164, 14, 1633, 859, 3850, 11100, 31, 5683, 49, 26, 14882, 11, 646, 13641, 23, 37, 3591, 297, 16656, 13023, 3131, 109, 3625, 16923, 97, 11100, 31, 7465, 49, 8559, 34, 14, 12784, 69, 221, 19799, 3849, 31, 211, 8559, 34, 14, 1612, 9, 10128, 6719, 2317, 7, 2572, 5683, 14, 2371, 53, 3038, 679, 38, 9285, 5683, 49, 643, 6285, 11324, 3042, 1495, 54, 14948, 3279, 450, 138, 5613, 12424, 2807, 13023, 1115, 62, 3685, 6185, 11339, 5843, 223, 148, 1188, 303, 1233, 7074, 83, 350, 25, 675, 21, 651, 9056, 1359, 45, 7150, 31, 1512, 1911, 12518, 11, 6382, 9, 3083, 14, 15, 21, 83, 7150, 31, 62, 12736, 17441, 7890, 12, 465, 174, 1169, 1063, 7, 6355, 334, 487, 6382, 6, 2183, 437, 1233, 8, 10461, 182, 13175, 4182, 69, 1930, 7, 8858, 1184, 567, 5647, 7, 14997, 6, 13188, 34, 9637, 245, 675, 45, 185, 4471, 11993, 9607, 3083, 11, 13188, 34, 6382, 11, 60, 1858, 8, 976, 8, 245, 649, 3006, 86, 615, 5693, 181, 8616, 13068, 6141, 9, 821, 719, 1381, 6, 8334, 17620, 150, 16, 185, 6108, 3591, 7611, 31, 6382, 11, 15, 62, 3039, 132, 6, 1328, 649, 438, 214, 5951, 13903, 9787, 23, 7, 155, 485, 2795, 523, 6579, 3021, 7, 1554, 1397, 7, 74, 18, 61, 68, 6347, 2162, 17258, 7943, 3367, 17, 3820, 146, 5610, 7460, 1771, 7477, 150, 217, 86, 4893, 129, 1738, 11324, 8, 341, 49, 2635, 7766, 6532, 207, 14, 943, 15, 473, 408, 5671, 69, 78, 45, 3808, 12962, 31, 10777, 6278, 379, 1715, 6, 83, 13, 86, 212, 207, 1536, 5620, 9219, 3921, 9, 7173, 11, 7792, 5620, 285, 5962, 68, 9400, 3894, 48, 256, 466, 5683, 1512, 1911, 12518, 8, 1674, 73, 39, 1309, 167, 2207, 11, 2312, 131, 5230, 33, 9841, 18, 1314, 2659, 2938, 11, 3038, 11093, 5814, 12873, 593, 172, 114, 2680, 86, 3390, 6185, 8, 15, 1041, 1309, 167, 2207, 410, 819, 12, 2179, 44, 18, 285, 18154, 155, 6240, 3021, 31, 6355, 2230, 1806, 303, 2946, 5842, 6, 10, 10501, 10595, 11, 212, 2574, 1444, 30, 6, 13, 185, 6240, 3021, 31, 12061, 11, 5683, 12842, 6873, 463, 13687, 36, 212, 9932, 17, 3234, 3403, 30, 219, 185, 6655, 256, 89, 140, 3120, 114, 36, 273, 2010, 3164, 2412, 617, 972, 6683, 11626, 6, 100, 5683, 6, 782, 884, 1644, 3284, 397, 2450, 5620, 1760, 19484, 31, 1041, 244, 15, 397, 2044, 99, 54, 1912, 23, 65, 7262, 574, 7, 1756, 13514, 1151, 972, 6683, 276, 105, 2173, 819, 14, 1497, 3083, 6628, 1296, 6, 15763, 299, 18516, 232, 3143, 77, 4973, 6177, 52, 1512, 1911, 12518, 86, 17844, 108, 2052, 310, 17770, 81, 43, 13162, 5363, 6, 2008, 108, 8, 1351, 379, 10130, 423, 14, 11450, 2300, 675, 3083, 86, 1169, 49, 1941, 11129, 81, 43, 702, 431, 6, 13005, 2357, 108, 8, 1351, 104, 81, 772, 445, 666, 8, 15966, 7348, 108, 8, 10, 16289, 816, 159, 13, 81, 20197, 8, 1351, 13, 81, 3625, 423, 7843, 575, 11450, 13951, 30, 6, 20, 81, 1512, 86, 105, 7890, 6, 20, 81, 2950, 465, 174, 27, 10, 44, 86, 16729, 7890, 6, 20, 1020, 2022, 81, 2950, 217, 174, 27, 81, 1512, 86, 1750, 1104, 13005, 2357, 40, 3560, 30, 60, 8813, 56, 108, 11087, 49, 2044, 2183, 13700, 386, 81, 10, 44, 86, 43, 702, 431, 11, 60, 1858, 8, 6332, 12976, 297, 2044, 979, 17807, 81, 1512, 86, 229, 12481, 8, 2220, 3910, 8126, 1033, 2570, 2545, 4387, 12, 11, 5448, 74, 5611, 310, 11198, 9, 18006, 14, 381, 167, 18, 4327, 4859, 2607, 1068, 12155, 9, 11584, 141, 11, 2117, 16588, 5300, 18026, 11911, 6, 8634, 97, 401, 3560, 30, 6, 13, 2488, 11087, 262, 350, 160, 81, 4900, 33, 4427, 1750, 21, 29, 9030, 14, 11584, 11, 10, 23, 12411, 56, 542, 10, 23, 536, 2759, 56, 542, 81, 11584, 14, 350, 12155, 81, 10, 44, 86, 8492, 1100, 91, 1066, 119, 30, 6, 9, 2210, 1594, 885, 9, 34, 1348, 1015, 2464, 13, 81, 1512, 86, 866, 864, 9, 34, 1348, 2607, 3910, 1363, 9, 34, 1348, 8, 5406, 1154, 72, 47, 98, 4961, 81, 43, 702, 431, 18522, 14, 17273, 5687, 1085, 11, 6135, 7845, 69, 3551, 34, 716, 890, 81, 155, 49, 82, 3551, 34, 716, 9815, 81, 6135, 7845, 148, 2547, 61, 3056, 20, 435, 12976, 1646, 81, 124, 400, 47, 98, 668, 340, 12, 43, 702, 431, 69, 12, 6327, 6979, 186, 40, 104, 81, 1512, 86, 1692, 2876, 6649, 8, 8559, 91, 49, 401, 11131, 1858, 303, 1130, 3060, 1296, 1128, 1017, 81, 3093, 91, 410, 6024, 9787, 381, 657, 3471, 1662, 119, 30, 6, 13, 2220, 15, 10, 16289, 10, 23, 10, 16289, 3664, 4775, 14420, 17538, 310, 81, 1692, 2876, 26, 2388, 3276, 14, 6545, 12, 1068, 781, 119, 30, 6553, 1522, 337, 6, 1026, 12, 167, 276, 6517, 4543, 435, 1174, 65, 435, 1930, 81, 515, 504, 3798, 281, 49, 36, 142, 2288, 27, 81, 3093, 91, 262, 105, 10, 6107, 61, 4775, 1233, 4759, 1357, 15, 3093, 91, 262, 7282, 6, 13, 81, 9350, 310, 6, 571, 108, 8, 1164, 423, 329, 49, 827, 15513, 8559, 34, 262, 1979, 459, 14661, 1164, 37, 3951, 1930, 2607, 85, 3321, 29, 81, 10, 44, 86, 234, 750, 8559, 34, 11510, 30, 4022, 27, 81, 169, 60, 4674, 12, 14494, 14870, 44, 141, 13363, 1692, 18101, 30, 28, 13, 81, 232, 18516, 301, 3143, 1512, 86, 136, 13511, 4427, 141, 3560, 30, 6, 350, 10130, 10, 44, 86, 13068, 367, 5142, 30, 18, 1986, 33, 719, 1607, 6, 2692, 181, 18, 20, 77, 2515, 219, 702, 15208, 6, 159, 108, 8, 1384, 2936, 15208, 6, 1318, 108, 6, 3687, 14305, 8, 10, 737, 1607, 50, 2119, 3117, 78, 52, 1512, 86, 11584, 141, 410, 4396, 3438, 146, 675, 14976, 11, 10, 23, 914, 1832, 998, 6526, 900, 11, 6, 13, 2570, 675, 10, 44, 86, 3625, 257, 6251, 104, 81, 734, 18516, 127, 3143, 77, 7852, 635, 141, 11324, 6, 2008, 16, 52, 672, 18516, 143, 3143, 476, 9102, 1512, 86, 1941, 13005, 2357, 8, 7022, 10951, 3560, 30, 2570, 81, 2512, 15, 766, 13951, 30, 6, 38, 146, 675, 10, 44, 86, 13005, 2357, 108, 8, 74, 15, 766, 13951, 30, 6, 11510, 30, 10623, 234, 401, 13005, 2357, 5962, 1815, 81, 148, 69, 11, 3910, 8126, 3560, 30, 23, 81, 13005, 2357, 108, 8, 14797, 49, 15, 216, 11510, 30, 81, 60, 8813, 6, 13188, 91, 15, 3560, 30, 23, 81, 476, 4076, 3492, 6, 13188, 91, 6382, 6, 3560, 30, 6, 20, 81, 11584, 11, 3307, 34, 138, 6469, 119, 30, 81, 43, 702, 431, 14, 8281, 2466, 9962, 120, 81, 50, 702, 135, 11584, 141, 9417, 4076, 1210, 11125, 1034, 8281, 2466, 9962, 120, 81, 10, 737, 12976, 926, 9, 9319, 310, 9311, 81, 11584, 141, 49, 43, 702, 431, 6, 536, 91, 186, 135, 13005, 2357, 116, 869, 13868, 2648, 91, 13951, 30, 81, 7465, 4809, 138, 220, 2369, 81, 4021, 14266, 2466, 81, 535, 14266, 962, 81, 2504, 685, 750, 10951, 1815, 7, 17844, 4809, 138, 220, 2504, 685, 3910, 8126, 3560, 30, 23, 81, 6285, 74, 5611, 310, 11198, 1795, 459, 386, 2220, 15, 8492, 1100, 91, 1066, 459, 6, 9, 2210, 81, 2950, 16007, 17, 486, 341, 1683, 11, 217, 7, 4893, 129, 6237, 9, 380, 7, 4069, 174, 2635, 1976, 341, 212, 647, 6532, 1594, 943, 15, 85, 13, 81, 9756, 13951, 30, 6035, 6285, 10964, 704, 2648, 34, 16007, 36, 9572, 116, 15, 11584, 4387, 12, 18, 11, 837, 15628, 9, 812, 2425, 6, 1232, 1250, 367, 69, 13, 81, 20197, 1089, 13450, 1390, 119, 30, 6, 81, 1512, 86, 6382, 108, 20197, 18094, 67, 38, 81, 348, 18516, 175, 3143, 136, 2375, 348, 814, 6382, 6, 717, 18077, 33, 1929, 10, 17832, 13068, 1535, 5142, 30, 18, 6, 1986, 719, 1607, 8035, 820, 33, 6, 8792, 56, 43, 702, 8689, 16433, 9, 918, 310, 2079, 18090, 1296, 1512, 1911, 12518, 1986, 30, 181, 6274, 13951, 30, 4861, 10, 17832, 1430, 6397, 68, 12980, 1348, 3807, 81, 6, 3294, 1918, 7504, 61, 143, 174, 17316, 1612, 7504, 61, 103, 4605, 801, 44, 1929, 16315, 4261, 33, 10668, 12, 3441, 15486, 14, 8792, 198, 4387, 12, 18, 1180, 9, 175, 4387, 12, 18, 373, 17, 103, 2300, 81, 323, 18516, 247, 3143, 1512, 86, 3943, 7871, 8746, 8, 2554, 3279, 12351, 13413, 11, 6660, 6, 10, 408, 167, 49, 5550, 7152, 382, 2607, 10005, 8, 2995, 13, 1020, 9030, 11, 3808, 3438, 81, 6977, 16894, 4165, 377, 1384, 30, 6, 8, 7152, 119, 6, 72, 446, 881, 30, 6, 104, 81, 3083, 108, 12366, 9, 10, 11, 4722, 7037, 10563, 280, 1167, 49, 918, 4462, 2478, 5223, 2437, 36, 481, 33, 14, 72, 2945, 581, 6798, 104, 1020, 2766, 6064, 108, 4997, 17, 3551, 1384, 30, 6, 13, 81, 257, 7405, 72, 2945, 581, 6798, 13888, 5530, 5936, 337, 8, 43, 702, 431, 17, 105, 18094, 78, 377, 1587, 1068, 81, 10, 44, 86, 5546, 10585, 78, 81, 918, 4462, 2478, 5223, 2437, 2945, 581, 6798, 104, 81, 106, 2631, 639, 386, 81, 1512, 86, 11584, 49, 1384, 30, 12, 465, 174, 27, 81, 2950, 465, 10229, 81, 10, 44, 86, 11584, 348, 5639, 27, 16729, 3083, 7890, 6, 20, 81, 2950, 4672, 49, 878, 14, 6469, 119, 30, 6, 1594, 878, 6015, 8261, 6912, 585, 8665, 13, 81, 1512, 86, 234, 234, 43, 141, 6811, 483, 53, 8731, 3547, 81, 2607, 146, 138, 131, 8, 446, 881, 30, 6, 4795, 178, 4803, 141, 6811, 483, 53, 16729, 158, 218, 7890, 6, 20, 146, 81, 10, 44, 86, 234, 234, 15, 2220, 11, 7890, 6, 329, 28, 20, 81, 11584, 180, 14797, 14, 43, 141, 6811, 483, 15, 2022, 668, 81, 1512, 86, 136, 9319, 310, 8, 11584, 49, 15, 341, 956, 81, 60, 781, 4427, 141, 6, 10, 44, 12615, 2183, 677, 11584, 141, 49, 15, 72, 1145, 6931, 50, 702, 433, 141, 668, 81, 1512, 535, 280, 9962, 423, 33, 14, 16433, 6078, 5659, 1466, 9, 74, 13951, 30, 10623, 11165, 1315, 270, 520, 2357, 1266, 11584, 49, 15978, 43, 702, 431, 17, 1512, 535, 12518, 827, 4138, 3111, 9196, 1618, 68, 6603, 220, 44, 926, 81, 512, 8014, 373, 536, 2554, 737, 13188, 120, 81, 2514, 740, 11568, 1488, 17, 17555, 895, 7465, 1623, 77, 18941, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,064
10,064
 राजन घिमिरे अस्ट्रेलिया । गएको एक महिनाभित्र दुई विद्यार्थीले आत्महत्या गरेपछि अस्ट्रेलियामा रहेको नेपाली समाज झसंग भयो । उच्च अध्ययनका लागि अस्ट्रेलिया आएका विद्यार्थीमा आएको यस्तो विचलन, मानसिक तनाव र नैराश्यताका पाटाको खोजी गर्न थालिएको छ, यतिबेला अस्ट्रेलियामा । सपनाको मुलुक हो, अस्ट्रेलिया । गर्न सक्नेलाई धेरै अवसर छन् । तर, ती अवसर पहिल्याउन भने धैर्यता, आँट र सहनशीलता चाहिन्छ । चाँडै कमाइहालौँ भन्ने हतारो गर्ने र त्यो सपना वा इच्छा पूरा नहुँदा गलत परिणाम पनि निस्किरहेका छन् । विशेष गरेर उच्च अध्ययनका लागि आकर्षकको मुलुक बनेको अस्ट्रेलिया हानिएका विद्यार्थीमा धैर्यता, सहनशीलता र अठोटको कमी देखिएको छ । नेपालबाट अध्ययनका लागि अस्ट्रेलिया आएका विद्यार्थीले नेपाल रहँदा महिनामा यति कमाइन्छ भनेर देखेको सपना अस्ट्रेलिया आउनासाथ पूरा नहुँदा उनीहरूमा विचलन आएको देखिन्छ । यी र अन्य थप कारण विद्यार्थी आत्महत्यासम्म पुगेको अवस्था छ । राजन घिमिरे उच्च अध्ययनका लागि बाबुको साथ र आमाको काख छाडेर अस्ट्रेलिया हानिएका कर्णधारमा विभिन्न कारणले विचलन आउनु र ज्यानसम्म फाल्नु यतिबेला अस्ट्रेलियामा चिन्ताको विषय बन्न पुगेको छ । विशेष गरेर विद्यार्थीलाई आत्महत्यासम्मको अवस्थामा पुर्‍याउनुमा पारिवारिक कारण मूल देखिएको छ । अध्ययन गर्न आएका विद्यार्थीमा पढ्न आउँदा लागेको खर्च उठाउनुपर्ने र नेपालबाट पैसा पठाउन बारम्बार ताकेता आउनु पनि उनीहरूका लागि टाउको दुखाइको विषय बन्ने गरेको छ । यता आएर विशुद्ध रूपमा अध्ययन मात्र गर्ने विद्यार्थीको संख्या निकै कमी छ । पढ्न आएको विद्यार्थीको कलिलो दिमागमा चौतर्फी दबाब नै उनीहरूका लागि गलत कारण बनिरहेको छ । परिवारमा सुखसयल र रमाइलो गरेर जीवन बिताइरहेका विद्यार्थीमा यता आएपछि ठूलै जिम्मेवारी काँधमा पर्न जान्छ । कमाएर बाँच्नुपर्ने, कलेजको फी तिर्नुपर्ने र परिबारबाट बारम्बार पैसा पठाउन दबाब आइरहने जस्ता कुराले त्यो कलिलो दिमागमा असर परेको देखिन्छ । यस्ता कुरालाई सहज रूपले नलिईकन तनावको रूपमा पनि विद्यार्थीले लिने गरेका छन् । विद्यार्थीबीचको भलाकुसारीमा धेरै सुनिन्छ- टेन्सन नै टेन्सन छ, कमाई छैन, तर घरबाट पैसा पठा भनेर किचकिच गर्छन् । आत्महत्याका कारण एकपछि अर्को नेपाली विद्यार्थीले आत्महत्या गर्न थालेपछि अस्ट्रेलियाको नेपाली समाज यसबारे चनाखो हुन थालेको छ । विद्यार्थीमा ऊर्जा र उत्साह जगाउने सोचको विकास गर्न सक्नुपर्छ, योग, ध्यान जस्ता सामूहिक कार्यक्रमको आयोजना गरेर उनीहरूलाई एक्लै नभएको महसुस दिलाउन सकियो भने पनि विद्यार्थीमा देखापर्ने मानसिक तनाव वा विचलनलाई थोरै भए पनि कमी गर्न सकिने कुरा लामो समयदेखि अस्ट्रेलियामा नेपालीलाई योग सिकाउँदै आएका भीमसेन सापकोटा बताउँछन् । विद्यार्थी भएर अस्ट्रेलिया आएका र अहिले स्थापित भइसकेका विकास उप्रेतीको भनाइमा भने विद्यार्थीमा धैर्य नहुनु र चाँडै लाखौँ कमाउने गलत सपना देख्नु पनि ठूलो समस्या हो । उनी भन्छन्, ‘बारम्बार नेपालबाट पैसाका लागि दबाब आइरहँदा पनि विद्यार्थीमा विचलन आउँछ ।’ आत्महत्याका कारण निम्न देखिन्छन्-– पारिवारिक विछोड – पारिवारिक तनाव – ऋणको भारी – खराब संगत – खर्चिलो बानी – पैसाका लागि नसुती काम गर्ने – बढी महत्त्वाकांक्षा – मानसिक तनाव अभिभावकको गलत सोच उच्च अध्ययनका लागि आफ्ना सन्तान अस्ट्रेलियाको एअरपोर्टमा र्झन पाएका हुँदैनन्, यहाँ रूखमा पैसा फल्ने र सन्तानले त्यही टिपेर पठाउनेजस्तो गरी पैसा पठाइ हाल है बाबु वा नानी भन्ने दबाब दिन थाल्छन् । त्यहाँबाट सुरु भएको मानसिक तनावले अन्ततः गलत परिणाम निस्किरहेको छ । कम अभिभावक मात्र यस्ता भेटिएका छन् कि जसलाई सन्तानको कमाई होइन शिक्षाको चिन्ता छ । अधिकांशलाई सन्तानले कति पठाउला कहिले पठाउला भन्ने चिन्ता छ । तर सन्तानको अवस्थाको चिन्ता देखिँदैन । केही गरी अस्ट्रेलियन सरकारले विद्यार्थीले काम गर्न नपाउने नियम बनायो भने के तपाईंहरू आफ्ना सन्तानलाई अस्ट्रेलिया पठाउनुहुन्थ्यो ? सायद धेरैले पठाउँदैनथे । त्यसैले पहिला सन्तानलाई खुला दिमागले पढ्न दिनुहोस्, कमाई नहुने होइन तर दबाब नदिनुस्, तपाईंहरूको दबाब, तनाव अनि किचकिचका कारण कलिलो दिमागमा गलत असर परिरहेको छ । यस्तो कुरामा सचेत नहुँदा भोलि न सन्तानले धन पठाउँछ न त सन्तान नै फर्केर आउँछ । सन्तान नै नरहे धनको के अर्थ ?
Opinion
false
[ 0, 4639, 2800, 4057, 5, 251, 26, 7151, 89, 4210, 3678, 741, 4057, 8, 35, 39, 518, 2442, 827, 163, 5, 375, 7175, 19, 4057, 254, 775, 8, 123, 223, 15506, 7, 1667, 2244, 9, 37, 18, 33, 5455, 2685, 13556, 6, 2201, 24, 3230, 379, 3158, 4057, 8, 5, 1114, 6, 647, 649, 4057, 5, 24, 395, 14, 85, 714, 27, 5, 274, 271, 714, 16957, 29, 10738, 4998, 7630, 9, 20080, 2880, 5, 2287, 7050, 3565, 1235, 53, 4392, 65, 25, 9, 115, 1114, 50, 2278, 364, 2163, 1361, 1658, 15, 4242, 3063, 27, 5, 302, 109, 375, 7175, 19, 3313, 6, 647, 385, 4057, 9035, 1376, 775, 8, 10738, 4998, 20080, 9, 11386, 6, 1959, 631, 13, 5, 5091, 7175, 19, 4057, 254, 4210, 36, 4302, 1763, 943, 216, 7199, 185, 6251, 1114, 4057, 865, 6729, 364, 2163, 1115, 8, 15506, 123, 589, 5, 208, 9, 152, 298, 95, 775, 3678, 116, 493, 265, 13, 5, 4639, 2800, 375, 7175, 19, 1929, 6, 246, 9, 3563, 183, 552, 3767, 4057, 9035, 1376, 4687, 4874, 8, 107, 1089, 15506, 2631, 9, 1023, 116, 16172, 97, 3158, 4057, 8, 1967, 6, 372, 756, 493, 13, 5, 302, 109, 3386, 3678, 2364, 313, 869, 4675, 97, 8, 3680, 95, 975, 631, 13, 5, 392, 24, 254, 775, 8, 2024, 3007, 288, 415, 3859, 1272, 9, 5091, 549, 2825, 5448, 19148, 2631, 15, 9304, 19, 3381, 12489, 6, 372, 1014, 28, 13, 5, 1831, 1440, 13669, 100, 392, 90, 25, 5075, 669, 319, 1959, 13, 5, 2024, 123, 5075, 15384, 10423, 9200, 2094, 37, 9304, 19, 1361, 95, 12568, 13, 5, 3846, 1947, 5177, 59, 9, 2844, 109, 368, 4226, 4620, 775, 8, 1831, 2456, 10, 7934, 891, 9935, 1330, 1937, 5, 216, 1356, 5341, 1272, 7, 10752, 10, 6392, 9508, 9, 1502, 2357, 17, 5448, 549, 2825, 2094, 1185, 7000, 519, 83, 11, 115, 15384, 10423, 1222, 346, 589, 5, 515, 3869, 727, 3684, 4937, 91, 255, 44, 23, 2244, 6, 100, 15, 4210, 705, 48, 27, 5, 775, 2518, 20915, 8, 85, 12158, 70, 10, 13982, 37, 10, 13982, 379, 9216, 2424, 47, 5303, 549, 14253, 185, 146, 5930, 4129, 890, 5, 3678, 12, 95, 26, 135, 258, 39, 4210, 3678, 24, 2449, 4057, 6, 39, 518, 4159, 17413, 67, 833, 13, 5, 775, 8, 1486, 9, 3988, 13701, 972, 6, 76, 24, 8642, 7, 2225, 7, 648, 519, 2871, 1297, 205, 109, 3625, 3759, 590, 2182, 6351, 5701, 29, 15, 775, 8, 2159, 5127, 1667, 2244, 50, 15506, 14, 2204, 99, 15, 1959, 24, 823, 83, 402, 2571, 4057, 8, 7792, 2225, 4775, 1960, 254, 6820, 4713, 1626, 5, 775, 266, 4057, 254, 9, 114, 686, 4269, 76, 4345, 6, 765, 8, 29, 775, 8, 10738, 4940, 9, 2287, 10534, 6237, 1361, 1114, 10895, 15, 218, 200, 20, 5, 126, 1551, 62, 2357, 5387, 18, 5091, 549, 12, 19, 2094, 1185, 8810, 15, 775, 8, 15506, 1796, 300, 3678, 12, 95, 2457, 5003, 70, 86, 3680, 19971, 325, 3680, 2244, 325, 950, 6, 4209, 325, 3718, 14261, 325, 415, 3503, 3831, 325, 549, 12, 19, 5604, 97, 667, 46, 25, 325, 118, 21555, 325, 1667, 2244, 2462, 6, 1361, 972, 375, 7175, 19, 369, 1638, 4057, 6, 17588, 8, 4382, 1166, 23, 1484, 4044, 7, 242, 6241, 8, 549, 16081, 9, 1638, 11, 516, 15590, 3042, 1093, 57, 549, 8052, 340, 2775, 1929, 50, 7166, 53, 2094, 56, 14814, 5, 5766, 206, 16, 1667, 2244, 11, 5196, 1361, 1658, 4242, 1973, 13, 5, 216, 2462, 90, 515, 8255, 27, 146, 1642, 1638, 6, 9216, 386, 3074, 1967, 13, 5, 1001, 14, 1638, 11, 465, 17096, 219, 883, 17096, 219, 53, 1967, 13, 5, 47, 1638, 6, 11015, 1967, 5470, 5, 72, 57, 19016, 142, 4210, 46, 24, 3867, 830, 4908, 29, 105, 13930, 369, 1638, 14, 4057, 2825, 7880, 121, 2385, 85, 11, 17096, 11456, 3849, 5, 383, 1418, 1638, 14, 1375, 7162, 11, 2024, 7586, 7, 9216, 715, 386, 47, 2094, 15895, 337, 7, 13930, 6, 2094, 7, 2244, 276, 146, 5930, 4129, 12, 95, 15384, 10423, 1361, 1222, 8266, 13, 5, 223, 1495, 2769, 2163, 2638, 10, 23, 1638, 11, 1275, 17258, 10, 23, 60, 1638, 37, 6394, 1796, 5, 1638, 37, 12116, 1275, 6, 105, 469, 121, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,065
10,065
रमेश परियार, वोन्क्वङ् युनिभर्सिटी, दक्षिण कोरिया रमेश परियार कोरियामा  गर्मीको मौसम विस्तारै बढेको छ । तर, कोरियाका अनलाइन समाचार अनि कोरियामा बसोबास गर्ने नेपालीहरुको सामाजिक सञ्जाल (फेसबुक र टुइटर) को भित्ताको गर्मी भने अलि धेरै नै बढेको छ । सामाजिक सञ्जालको गर्माउनुको कारण हो- हुण्डी । सोगेन्द्र घलेः एनआरएनको धब्बा हुण्डीमार्फत दुई करोड ९० लाख नेपाली रुपैयाँ नेपाल पठाउने भनी उठाएर फरार रहेका सोगेन्द्र घलेको अर्को परिचय हो एनआरएन कोरियाको वर्तमान सचिव ।  त्यसपछि त के, हुण्डी कारोबारी र एनआरएनलाई जोडेर सर्बत्र आलोचना सुरू भएको छ । आलोचना नहोस् पनि कसरी ?  विदेशको कमाइ ठगी भएको छ, त्यो पनि सबैको विश्वासिलो र लोकप्रिय संस्थाका पधाधिकारीबाटै । एउटा घलेले (गैरआवासीय नेपाली संघका अध्यक्ष: शेष घले) नेपाल र नेपालीको सेवा गरेर गैर आवासीय नेपाली संघलाई शिखर चुमाएका छन् । अर्का घले (एनआरएन कोरिया सचिव सोगेन्द्र घले) ले चाहिँ नेपाल र नेपालीलाई नै ठगेर यो संघलाई नै आलोचित गराएका छन् । गैरआवासीय नेपाली संघ आलोचित गराउन एनआरएन कोरियाले प्रशस्त ठाउँ राखिदिएको छ । जस्तै- एनआरएन  कोरियाले सोगेन्द्र घले फरार भएको समाचार आएपछि मात्रै मार्च १६ मा एक विज्ञप्ति निकालेर घलेलाई  मार्च ६ कै कार्यसमिति बैठकले बिनासूचना लगातार ३ पटकसम्म उपस्थिति नभएको भन्दै सचिवबाट बर्खास्त गरिएको जानकारी गराएको छ । यसले एनआरएन कोरिया पानीमाथिको ओभानो बन्न खोजेको त हैन भन्ने प्रश्न उठेको छ । हैन भने उनी पैसा खाएर  फरार हुनुअघि नै बर्खास्त गरिएको व्यक्तिको जानकारी किन गरिएन ? एनआरएन कोरियाको सचिवजस्तो जिम्मेवार पदमा बसेको व्यक्तिले गैरकानुनी काम हुण्डी कारोबार गरिरहँदा एनआरएन किन केही नगरी मूकदर्शक भएर बसेको ? आफ्नै आँखा अगाडि भएको कामलाई पहिल्यै नजरअन्दाज गर्ने, अनि यतिका ठूलो घटना भएपछि घलेको गैरकानुनी कार्यलाई व्यक्तिगत क्रियाकलाप भनेर आफु पन्छिन मिल्छ ? सोगेन्द्र घलेलाई उनको नामले भन्दा पनि एनआरएन कोरियाको सचिव पदले चिन्ने धेरै छन् । तसर्थ घलेले  एनआरएन पदको दुरुपयोग गरेको नकार्न सकिँदैन । एनआरएन पदाधिकारी, जो परदेशी नेपालीहरुको सेवा गर्छु भनेर सपथ खाने गर्छन्, उनीहरुले नै गैरकानुनी काम गर्दा र उनीहरुबाटै परदेशी नेपालीहरुले दु:ख पाउँदा पक्का पनि यो संघप्रतिको सम्मान र विश्वास गुम्छ । र, गुमेको पनि छ । एनआरएन कोरियाप्रतिको आस्था र विश्वास कायम राख्न एनआरएनले आफ्नो जिम्मेवारीलाई पूरा गर्दै पीडितहरुलाई सम्बोधन गर्नुपर्छ । न कि आफ्नो बचाउ मात्र । किन फस्टाउँदैछ हुण्डीको धन्दा ? सबैलाई थाहा छ, हुण्डी करोवार गैरकानुनी हो ।  हुण्डी करोवारबाट कर छली हुनाले देशलाई ठूलो नोक्सानी हुन्छ। सोच्नुपर्ने कुरा यो छ कि अरु विश्वसनीय माध्यमहरु हुँदाहुँदै र हुण्डी गैरकानुनी भन्ने ज्ञान हुँदाहुँदै हुण्डीबाट नै किन पैसा पठाउने गर्छन् त नेपालीहरु  ? पक्कै पनि जोखिमपूर्ण भए पनि सस्तो, सहज, सरल तरिकाले पैसा पठाउन सकिने हुनाले नै मानिसहरु हुण्डी प्रयोग गर्छन् । हुण्डी कारोवारले देशलाई हुने नोक्सानका बारेमा केन्द्रित भएर चर्चा र परिचर्चा धेरै  हुने गर्दछ । तर, मुख्य कुरा भनेको समाधानको खोजी हो । जुन कुरामा न छलफल नै प्रयाप्त भएको छ, न त काम नै  हुन सकेको छ । बैंकबाट पैसा पठाउँदा सुरक्षित हुन्छ भन्ने थाहा नभएर हैन हुण्डी फस्टाएको कोरियामा । मानौं या नमानौं, नेपालीहरुलाई यहाँका बैंकहरुले भन्दा राम्रो सेवा दिने भएरै यो कारोवार गैरकानुनी हुँदा हुँदै पनि आजसम्म चलेको छ । राम्रो सेवा यो मानेमा कि बैंक भन्दा सस्तोमा, चाँडै अनि जुनसुकै समयमा पनि पैसा पठाइदिने गर्छन् हुण्डी कारोवारीहरुले । हुण्डी चलाउनेहरु पनि नेपाली भएको र नेपालीमै बोलचाल हुनेहुँदा अलि बिश्वास कमै होस् तर बिश्वास नै  लाग्दै नलाग्ने भने  हुँदैन । जसका कारणले पनि यो कारोवार फैलिएको छ र नेपालीहरु नेपालीबाटै ठगिइरहेका छन्   । नेपाली माझ एउटा कथा अति लोकप्रिय कहावत छ, जसमा एक ऋषिले राजकुमार हो कि हैन पत्ता लगाउन एक प्रश्न गर्छन् । उनले बालकलाई भन्छन् “हामी जाने ठाउँ धेरै टाढा छ, दुईवटा बाटा छन् । एउटा लामो छ, तर सुरक्षित बाटो छ । अनि अर्को छोटो बाटो छ, तर एकदमै खतरायुक्त छ । अब तिमी भन, हामी कुन बाटो जाने ?” कथामा राजकुमारले टाढा भएकाले समयमै पुग्नका लागि छोटो तर खतरायुक्त बाटो रोज्छन् । उक्त कथाको जस्तै नेपालीहरु माझ हुण्डी पनि त्यही छोटो तर एकदमै खतरायुक्त बाटो बनेर रहेको छ । नेपालीहरु पनि बैंकमा हुने बिबिध झन्झटका साथै अलि महंगो दरले गर्दा बैंक भन्दा हुन्डी नै खतरायुक्त बाटो रोज्ने गर्दछन् । यसले सरकारलाई त घाटा  छँदैछ, हुण्डी कारोवारीले पैसा लिएर फरार हुँदा धेरै नेपालीहरुले आफ्नो दुखको कमाइ गुमाएका छन् । दुखका साथ भन्नुपर्छ यसरी ठग्ने र  ठगिने दुबै नेपाली नै छन् । कसरी रोक्ने हुण्डीको धन्दा ? हुण्डीको कारोवार रोक्नका लागि धेरै उपायहरू छन् । तर, विडम्वना भनौं, काम केही हुँदैन । सरकारी स्तरबाट नै कडा कानुन बनाएर  हुन्डी करोबारीलाई कानुनको दायरामा ल्याउन सक्नुपर्दथ्यो । तर, यो हुन सकेको छैन । न त आजसम्म कुनै  सरकारी मान्यता प्राप्त र सबैको  पहुँच हुने सस्तो, सहज, सरल र गुडस्तरीय  रेमिट्यान्स सेवा सुबिधा नै उपलब्ध हुन सकेको छ । सरकारको यही कमजोरीको फाइदा  हुण्डी सञ्चालकले उठाएका छन् । र, उनीहरूले नेपाली दाजुभाइहरुलाई ठगी गरिरहेका छन् । हुण्डीभन्दा  बैंकबाट  रेमिट्यान्स कारोबारमा आकर्षण गराउन पैसाको  सुरक्षा मात्र हैन, सहज, सरल र गुणस्तरीय बैंकिक सेवाका साथै , सस्तो दर हुन आवश्यक छ  । हुण्डीको ठगीबाट पीडितहरुले हुन्डीबाट पैसा पठाउने काम गैरकानुनी भए पनि परदेशमा पसिना बगाएर कमाएको पैसा पक्का पनि गैरकानुनी छैन ।  एनआरएनप्रतिको आस्था र विश्वास कायम राख्न एनआरएनले आफ्नो जिम्मेवारी लाई पूरा गर्दै पीडितहरुलाई सम्बोधन गर्नुपर्छ र आफ्ना कमजोरीहरुमाथि  समीक्षा गर्नुपर्छ । सरकारले पनि यस्तो अर्बौंको कर छली हुने र हजारौं नेपाली बारम्बार ठगिने हुण्डी कारोबार रोक्न उचित कदम चलाउँदै बिदेशको कमाइ सरल, सुलभ र सुरक्षित तवरले नेपालसम्म पुग्ने सेवा संयन्त्र बनाउनुपर्छ ।
Opinion
false
[ 0, 3027, 4583, 7, 4634, 310, 8998, 1165, 7179, 7, 420, 1865, 3027, 4583, 8144, 3711, 6, 2605, 3649, 663, 13, 5, 274, 12567, 949, 290, 276, 8144, 1387, 25, 3729, 243, 2109, 77, 4013, 68, 11827, 9, 1832, 6922, 18, 52, 10, 6, 11607, 6, 3711, 29, 2036, 85, 37, 663, 13, 5, 243, 2109, 6, 906, 8, 13147, 6, 95, 20, 70, 1830, 7222, 5, 194, 294, 2712, 6776, 358, 4474, 6, 1281, 6941, 33, 1830, 7222, 748, 89, 236, 2773, 129, 39, 322, 36, 3042, 1020, 7750, 5458, 133, 194, 294, 2712, 6776, 6, 258, 2016, 20, 4474, 7025, 1168, 806, 5, 543, 60, 105, 7, 1830, 7222, 1038, 34, 9, 4474, 14, 4690, 7637, 1498, 1975, 3122, 16, 13, 5, 1975, 6950, 15, 497, 121, 970, 6, 7050, 4840, 16, 379, 115, 15, 1410, 468, 3503, 9, 2275, 2473, 306, 763, 6488, 34, 1024, 5, 102, 6776, 11, 77, 18852, 1066, 2498, 119, 39, 2589, 117, 184, 10602, 6776, 52, 36, 9, 39, 6, 162, 109, 1826, 7167, 39, 696, 14, 2419, 1806, 8, 2331, 27, 5, 1459, 6776, 14566, 2741, 2322, 1865, 806, 194, 294, 2712, 6776, 52, 10, 11, 2422, 36, 9, 7792, 37, 5795, 30, 18, 21, 696, 14, 37, 17268, 225, 2737, 27, 5, 6279, 39, 696, 17268, 225, 931, 4474, 1865, 11, 2833, 927, 13470, 6, 13, 5, 487, 70, 4474, 1865, 11, 194, 294, 2712, 6776, 5458, 16, 290, 2456, 295, 3442, 709, 43, 26, 6166, 7796, 6776, 14, 3442, 232, 10, 96, 4531, 1300, 1675, 17859, 2379, 175, 249, 116, 2313, 590, 192, 806, 17, 6757, 51, 125, 2121, 13, 5, 438, 4474, 1865, 387, 7491, 832, 437, 7342, 756, 3317, 60, 2176, 53, 609, 5444, 13, 5, 2176, 29, 126, 549, 4691, 5458, 9951, 37, 6757, 51, 1988, 125, 350, 14264, 121, 4474, 7025, 806, 1093, 3596, 1170, 888, 2394, 6793, 46, 1830, 7222, 1038, 14125, 4474, 350, 72, 1757, 5796, 44, 12854, 266, 888, 121, 509, 1261, 320, 16, 46, 14, 10739, 20483, 167, 1803, 276, 943, 12, 218, 573, 407, 6776, 6, 6793, 7098, 1827, 3015, 185, 2268, 9831, 483, 5943, 121, 194, 294, 2712, 6776, 14, 145, 3028, 158, 15, 4474, 7025, 806, 908, 11, 14357, 85, 27, 5, 3740, 6776, 11, 4474, 2710, 2917, 28, 18452, 6057, 5, 4474, 1648, 7, 400, 14831, 3729, 162, 2785, 185, 8182, 1338, 11218, 1823, 37, 6793, 46, 150, 9, 1368, 1024, 14831, 10255, 3829, 6234, 5839, 15, 21, 696, 4052, 567, 9, 468, 10310, 178, 5, 9, 7, 17287, 15, 13, 5, 4474, 1865, 4052, 3498, 9, 468, 659, 742, 4474, 11, 54, 891, 14, 364, 71, 1246, 344, 1149, 1192, 5, 10, 23, 146, 54, 10579, 90, 5, 350, 8000, 1960, 178, 1830, 7222, 6, 8228, 121, 1637, 433, 379, 1830, 7222, 272, 65, 1884, 6793, 20, 5, 1830, 7222, 272, 65, 1884, 17, 272, 13, 281, 1594, 207, 14, 218, 11135, 366, 972, 3488, 83, 21, 13, 146, 677, 14720, 1743, 55, 6042, 9, 1830, 7222, 6793, 53, 944, 6042, 1830, 7222, 17, 37, 350, 549, 3042, 890, 60, 6612, 121, 4340, 15, 13077, 99, 15, 3535, 7, 727, 7, 3371, 2686, 549, 2825, 823, 1594, 37, 1843, 1830, 7222, 151, 890, 5, 1830, 7222, 5383, 11, 207, 14, 40, 12083, 12, 403, 1936, 266, 913, 9, 17046, 85, 40, 787, 5, 274, 283, 83, 639, 925, 6, 2201, 20, 5, 253, 1495, 10, 23, 508, 37, 17612, 16, 379, 10, 23, 60, 46, 37, 67, 760, 13, 5, 12244, 549, 18154, 1326, 78, 53, 433, 2154, 2176, 1830, 7222, 14306, 6, 8144, 5, 43, 7400, 526, 10, 23, 8, 7400, 7, 11266, 2018, 7940, 11, 158, 269, 162, 189, 266, 69, 21, 5383, 6793, 342, 309, 15, 6450, 2464, 13, 5, 269, 162, 21, 5951, 8, 146, 645, 158, 3535, 8, 7, 2287, 276, 2801, 278, 15, 549, 16923, 30, 890, 1830, 7222, 5383, 34, 259, 5, 1830, 7222, 3496, 55, 15, 39, 16, 9, 39, 191, 18690, 40, 14486, 2036, 12130, 8753, 1417, 47, 12130, 37, 8915, 7231, 29, 849, 5, 3726, 1089, 15, 21, 5383, 3171, 13, 9, 6612, 39, 1024, 5795, 91, 13053, 27, 5, 39, 4123, 102, 721, 1248, 2275, 10306, 6904, 379, 1223, 26, 2097, 11, 3394, 20, 146, 2176, 2095, 1540, 26, 609, 890, 5, 58, 2053, 14, 2022, 11156, 341, 927, 85, 2087, 379, 3061, 10, 17, 33, 27, 5, 102, 402, 379, 47, 1326, 612, 13, 5, 276, 258, 2645, 612, 379, 47, 4185, 2472, 1809, 13, 5, 169, 2512, 3808, 7, 155, 978, 612, 341, 9763, 6940, 3394, 11, 2087, 422, 3075, 1382, 12, 19, 2645, 47, 2472, 1809, 612, 4590, 3065, 5, 170, 721, 6, 487, 6612, 4123, 1830, 7222, 15, 516, 2645, 47, 4185, 2472, 1809, 612, 3683, 35, 13, 5, 6612, 15, 5529, 40, 16164, 14137, 12, 230, 2036, 12257, 917, 11, 150, 645, 158, 112, 628, 37, 2472, 1809, 612, 13754, 30, 1724, 5, 438, 1632, 60, 4235, 13, 13246, 7, 1830, 7222, 5383, 34, 11, 549, 351, 5458, 342, 85, 10255, 54, 3048, 6, 7050, 7664, 27, 5, 3048, 12, 246, 17275, 564, 5795, 461, 9, 5795, 574, 1714, 39, 37, 27, 5, 497, 6081, 1830, 7222, 6, 8228, 121, 1830, 7222, 6, 5383, 2242, 12, 19, 85, 2285, 49, 27, 5, 274, 441, 280, 6404, 252, 14414, 7, 46, 72, 849, 5, 414, 3193, 17, 37, 1720, 424, 879, 112, 628, 272, 65, 3167, 14, 6571, 4581, 8, 1144, 3691, 20625, 5, 274, 21, 67, 760, 104, 5, 10, 23, 60, 6450, 75, 414, 844, 193, 9, 1410, 1966, 40, 3535, 7, 727, 7, 3371, 9, 6984, 4892, 10595, 162, 8383, 37, 460, 67, 760, 13, 5, 501, 430, 3559, 6, 1461, 1830, 7222, 2326, 11, 9144, 27, 5, 9, 7, 1567, 39, 4439, 344, 4840, 882, 27, 5, 1830, 7222, 168, 12244, 10595, 1038, 8, 2788, 931, 549, 6, 418, 90, 7528, 727, 7, 3371, 9, 3938, 645, 370, 4580, 230, 10, 7, 3535, 917, 67, 287, 13, 5, 1830, 7222, 6, 4840, 17, 1246, 259, 112, 628, 17, 549, 3042, 46, 6793, 99, 15, 11238, 8, 5842, 9841, 18, 6204, 549, 5839, 15, 6793, 104, 5, 4474, 4052, 3498, 9, 468, 659, 742, 4474, 11, 54, 891, 10, 14, 364, 71, 1246, 344, 1149, 1192, 9, 369, 3559, 55, 312, 3700, 1192, 5, 142, 15, 223, 557, 848, 6, 272, 13, 281, 40, 9, 3944, 39, 5448, 5795, 574, 1830, 7222, 1038, 2242, 1808, 2668, 13880, 6223, 6, 7050, 3371, 7, 12998, 9, 1326, 12544, 36, 116, 990, 162, 3180, 10277, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,066
10,066
मोहनकृष्ण श्रेष्ठ पेरिसमा रहँदा सुनेँ-त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षण अस्पतालका निर्देशक ख्यातिप्राप्त डा. भगवान कोइरालाले आफ्नो पदबाट राजीनामा गर्नुभयो र केही समयपछि पुनः कर्मचारीको अनुरोध तथा दबाबमा उहाँलाई नै पुनः नियुक्ति गरियो । एउटै कुर्सीमा दुई व्यक्तिसम्म नियुक्त गरेर कुर्सी नै तानातान गरेको सुनिएको यो मुलुकमा यस घटनालाई अविस्मरणीय नै मान्नुपर्छ । केही दिनअगाडि त्यस्तै काम परेर शिक्षण अस्पतालमा एकाबिहानै पुग्दा सयौँ मानिस जम्मा भइसकेका रहेछन्, ओपीडी काउन्टर खुल्ने प्रतीक्षामा । धेरै समयपछि गएकाले कता के गर्ने पनि थाहा भएन । सँगै रहेकी एक अपरिचित राई थरकी बहिनीले सबै प्रक्रिया अवगत गराइन् । आफ्नै समस्या समाधान नभएको अवस्थामा पनि आफ्नो समय खर्चेर सहयोग गरेकामा धन्यवाद दिएँ । अनि मलाई लाग्यो यिनी त सिभिक सेन्स भएको बहिनी रहिछिन् । यस्तै सिभिक सेन्स हामी सबै नेपालीमा हुनु अति जरुरी छ । ओपीडीको कार्ड लिन अब पहिलाजस्तो ठेलमठेल पनि नहुने रहेछ । सकेसम्म व्यवस्थित भएको भान पर्‍यो । एकजना ८३ वर्षका वृद्धले नम्बरिङ टिकट दिने र आ-आफ्नो पालो आएपछि काउन्टरमा जाने ।  अहा, क्या राम्रो व्यवस्था । माथि क्युमा बस्नेको नम्बर क्रमशः आउँथ्यो । हुलहाल पनि खास देखिएन । तर पनि आफ्नो पालो नआई पनि कमिलाको गोलोजस्तै भने मानिस झुम्मिएर बसेको देखियो । सायद आर्मीमा काम गरिसकेको निज वृद्ध बाको उचाई पनि झन्डै ५ फिट ८ इन्च जति भएको मात्र नभई निकै कर्कश स्वरका धनी भएकाले सबैलाई थर्काउन सक्ने क्षमता रहेछ । यताउता डुल्दै सबैलाई आ-आफ्नो पालो नआई काउन्टरतिर नजान खबरदारी गरिरहन्थे । उनको ठूलो स्वर सुनेर कोही हाँस्थे भने कोही त्यत्तिकै डराएर यताउता जान्थे । ‘क्यु’ बिग्रेला भनेर पुरुषले महिलाको नम्बर नलिन र ‘क्यु’मा गडबड नगर्न समय-समयमा हुलको बीचमा आएर उनी कराउँथे । उनको यो कदमले अस्तव्यस्त गर्नमा बानी परेका नेपाली हच्कन बाध्य भए । मैले एकजना नजिक उभिइएका अपरिचित भाइलाई सोधेँ, ‘ती बुढाबाको नाम के हो भाइ ?’ उनले थाहा नभएको र अस्ति एकपटक त लाइन गडबड गर्नेलाई लाठीले पिटेको बताए । उनीदेखि त्यहाँ लाइनमा बस्ने सबै तर्सिने र उनले सबैलाई भेदभावरहित तरिकाले गडबड गर्न नदिई तह लगाउँदै आएको सुनियो । अनि मेरो मनमा यत्तिकै आयो- अहा, यस्तै कमान्ड गर्न सक्ने कोही हाम्रो देशमै देखापरेको भए कस्तो राम्रो हुन्थ्यो । लथालिंग, बेथिति सबैलाई लाइनमा ल्याउन सक्ने औकात भएको एकजना नेता भएको भए, यो सुन्दर चार वर्ण ३६ जातको स्रोतसाधन सम्पन्न फूलबारी कता पुग्थ्यो । मगन्ते मानसिकता भएर न हेपिनुपरेको हो । आज तीस वर्षसम्म लडाइँ लडेका देश पनि कहाँ पुगिसके । कम्बोडियाजस्तो सानो मुलुकमा वर्षेनी ८ अर्ब वैदेशिक लगानी आउँदा पनि त्यो देशको राजदूतलाई चितबुझ्दो रहेनछ । अझै हामीले धेरै वैदेशिक लगानीलाई स्वागत गर्न सक्छौँ, भनी मलाई पेरिसमा भनेको याद आयो । अस्पताल परिसरमा रहँदा करिब १९ वर्ष अगाडिको घटना सम्झे । छोरीको डेलिभरीका लागि त्यही अस्पतालमा गएका थियौँ । सबै राम्रो भइरहेको थियो । तर, एकजना सानो कदको साह्रै छुच्ची नर्स थिइन् । स्वर पनि निकै कर्कश तथा व्यवहार रुखो । सबैलाई हप्कीदप्की लाउँथिन् । भर्खर जन्मेको बच्चा कहिलेकाहीँ रुन नसकेर घाँटी ख्याक्ख्याक भएपछि बाबुआमा तर्सिने नै भए । उनलाई बोलाउन गयो कि चितुवाले मृगलाई झम्टेजस्तो गरी कुरा गर्ने । ‘बच्चा जन्माउन अगाडि सोच्नुपर्दैन, तिम्रो मात्र बच्चा हो र, मरे मरोस् मलाई के वास्ता’ भन्ने आसयको भावले दुर्वचन बोल्थिन् । मेरो मनमा यत्तिकै आयो- अहा, यस्तै कमान्ड गर्न सक्ने कोही हाम्रो देशमै देखापरेको भए कस्तो राम्रो हुन्थ्यो । लथालिंग, बेथिति सबैलाई लाइनमा ल्याउन सक्ने औकात भएको एकजना नेता भएको भए एक दिन मेरो पनि छोरीलाई साह्रै भएपछि उनलाई बोलाउन गएँ । मलाई पनि त्यस्तै अपशब्द बोलिन् । अनि खपिनसक्नु रिस उठेर मैले पनि निकै प्रतिवाद गरेँ । म पनि ठूलो स्वरले कराएको देखेपछि त्यहाँ रहेका सबैजसो आमाबाबु आएर मेरो पक्ष लिएर उनलाई गाली गरे । वास्तवमा त्यो नर्सबाट धेरै पीडित भएका थिए ।  सबैले नर्स भएर यस्तो दुवर्चन बोल्ने भनेर निकै हकारे । ठूलै हंगामा भयो । एक दिन त्यो कोठामा छिरेँ, गाइने वार्ड त बाहिर सारिसकेको रहेछ । त्यता यसो हेर्न गएको त माथिका भित्ताहरूमा माकुराको जालो देखेर दंग परे । हँ, अस्पतालमा पनि यस्तो फोहोर ? कसमसेकम माकुराको जालो त सफा हुनुपर्ने हो । यस्तो फोहोरमा त ब्याक्टेरिया भएर भर्खर सुत्केरी भएका आमा तथा नवजात बालबालिकालाई संक्रमण पनि हुन सक्ने सम्भावना रहन्छ । तर खोई जापानीले साढे पाँच अर्ब रुपैयाँ सहयोग दिएर बनाइदिएको प्रमुख अस्पतालमा यति कुरा पनि सफा देखिएन । सफा गर्नेको दरबन्दी नभएर हो वा भएर पनि तलबचाहिँ बुझ्ने तर आफ्नो उत्तरदायित्वको काम नगरेर हो, भुइँ पनि निकै फोहोर, कहिल्यै नपुछेकोजस्तो भान पर्‍यो । अनि हाल सञ्चालनमा आएका निजी क्षेत्रले बनाएका नयाँ-नयाँ अस्पतालका सफा-सुग्घर भुइँहरू सम्झेँ । पेरिसबाट फर्केपछि भाटभटेनीमा स्थापना गरिएको ल्याब देखेर त म चकित भएको थिएँ । यति राम्रो ल्याब घरको यति नजिक स्थापना भई सेवा-सुविधा पाउला भनी कहिल्यै कल्पना पनि गर्न सकेको थिएन । समयले परिवर्तन ल्याउँछ । नेपालमा सही रुपमा काम गर्ने मानिसको कमी छैन । खास भन्नुपर्दा कतिपय नेपालका डाक्टर साबहरू साह्रै मानवीय भावनाले ओतप्रोत तथा सक्षम छन् । जनताको सेवाका लागि आफ्नो जीवन अर्पण गर्न सक्ने क्षमता राख्छ । डा. अनिल भट्टराईले संसारको जुनसुकै भागमा पनि आफूले चाहेको काम पाउन सक्छ । तर एक सुयोग्य मुटुको डाक्टरको रूपमा आफ्नै देशमा सेवा गर्ने अभिप्राय लिई लामो विदेश बसाइलाई तिलाञ्जली दिई स्वदेश नै फर्के । यस्तै अन्य कतिपय मैले नचिनेका डाक्टर साबहरू हुनु होला । पैसा र विदेशभन्दा आफ्नो देश र जनतालाई माया गर्ने । तर उहाँहरूले मात्र काम गरेर हुने भने होइन, सबै मिलेर आ-आफ्नो काम दत्तचित्त भई गरेमा  सबैतिर रामो हुने र जनताले राम्रो सेवा पाउने हो । समग्रमा आफ्नो मातृभूमिको विकासका लागि आ-आफ्नो काम सबैले ठीक तरिकाले गर्न आवश्यक छ । आशा छ अब फेरि शिक्षण अस्पताल जानुपर्ने भो भने, ती माकुराको जालो रहने छैन र भुइँहरू पनि सफा सुग्घर हेर्न पाउनेछु । (श्रेष्ठ पूर्वराजदूत हुन्)
Opinion
false
[ 0, 2647, 5128, 1070, 3839, 8, 4302, 6836, 161, 70, 5373, 3803, 2151, 966, 2939, 4605, 935, 18930, 454, 1195, 4228, 54, 908, 17, 2575, 1196, 9, 72, 8564, 1298, 2587, 1559, 22, 2094, 8, 3821, 37, 1298, 2642, 1400, 5, 1148, 8170, 8, 89, 530, 116, 1572, 109, 8170, 37, 8841, 33, 7308, 28, 16814, 6, 21, 1509, 42, 573, 14, 6077, 13516, 37, 17807, 5, 72, 56, 9269, 617, 46, 4305, 2939, 1357, 16119, 69, 4027, 12210, 1069, 948, 4269, 4108, 7, 832, 998, 628, 12762, 6791, 11631, 8, 5, 85, 8564, 1236, 11, 4811, 105, 25, 15, 433, 1452, 5, 10, 241, 6111, 26, 17024, 858, 2532, 98, 2793, 11, 82, 651, 1633, 859, 6603, 310, 5, 509, 200, 925, 590, 313, 15, 54, 137, 16351, 202, 48, 8, 2667, 425, 161, 5, 276, 377, 1547, 5552, 60, 409, 1702, 44, 190, 3920, 16, 2793, 8293, 8884, 5, 726, 409, 1702, 44, 190, 3920, 155, 82, 39, 8, 411, 1248, 1172, 13, 5, 832, 998, 628, 6, 3189, 423, 169, 1418, 1093, 6545, 59, 61, 7636, 59, 15, 715, 1175, 5, 5389, 2560, 16, 7849, 1750, 21, 5, 1824, 7693, 3845, 4679, 11, 534, 559, 2615, 189, 9, 6044, 65, 9475, 2456, 12762, 8, 341, 5, 148, 702, 7, 2172, 269, 179, 5, 633, 9326, 8, 585, 6, 534, 3470, 16247, 5, 10926, 3565, 15, 1812, 8816, 5, 47, 15, 54, 9475, 10, 23, 2836, 15, 216, 4314, 6, 614, 65, 1597, 29, 1069, 4168, 3784, 2063, 888, 3437, 5, 2385, 4810, 8, 46, 2523, 3993, 4679, 753, 6, 3889, 15, 2872, 198, 4136, 380, 8690, 812, 16, 90, 1699, 319, 5687, 44, 367, 2001, 12, 2635, 422, 1637, 17291, 785, 395, 839, 1175, 5, 20063, 16174, 458, 1637, 6044, 65, 9475, 10, 23, 2836, 12762, 523, 11337, 14580, 15272, 23, 3198, 5, 145, 218, 2001, 4788, 1128, 6420, 3198, 29, 1128, 8427, 16439, 18, 20063, 16052, 5, 3701, 1618, 45, 11048, 219, 185, 9902, 1933, 534, 15169, 9, 3701, 1618, 45, 8, 20681, 4694, 137, 70, 8341, 8, 10926, 6, 1946, 1440, 126, 272, 7611, 5, 145, 21, 2668, 11, 14835, 24, 8, 3831, 584, 39, 444, 384, 2377, 23, 1782, 99, 5, 257, 1824, 1465, 5385, 9212, 2331, 17024, 1772, 14, 4540, 5547, 62, 667, 3785, 954, 6, 157, 105, 20, 1772, 3219, 58, 433, 590, 9, 14277, 2889, 60, 2835, 20681, 25, 14, 1105, 4328, 11, 8955, 30, 6, 197, 5, 126, 132, 621, 8377, 585, 82, 47, 495, 574, 9, 58, 1637, 5156, 6007, 2686, 20681, 24, 11668, 690, 6574, 123, 689, 855, 5, 276, 229, 2864, 11426, 96, 1324, 70, 148, 702, 7, 726, 16287, 24, 395, 1128, 212, 207, 191, 11798, 6, 99, 1184, 269, 1815, 5, 16240, 7, 10380, 1637, 8377, 1144, 395, 2950, 12, 84, 16, 1824, 244, 16, 99, 7, 21, 1179, 304, 4275, 3946, 2566, 6, 16032, 203, 16503, 4811, 3520, 4621, 5, 7829, 12467, 6712, 266, 10, 23, 1391, 1210, 23, 5751, 20, 5, 136, 12328, 2388, 8603, 12884, 207, 15, 1194, 8080, 6360, 5, 12428, 1093, 816, 1509, 10, 10877, 380, 557, 1550, 396, 3007, 15, 115, 817, 1794, 14, 10, 2721, 18750, 11597, 5, 544, 334, 85, 1550, 396, 14, 1102, 24, 14130, 7, 1020, 377, 3839, 8, 639, 4756, 1324, 5, 571, 5682, 4302, 499, 476, 80, 320, 6, 573, 14189, 5, 5762, 16867, 12, 19, 516, 1357, 1236, 8416, 5, 82, 269, 417, 38, 5, 274, 1824, 816, 17959, 6, 7800, 682, 2608, 34, 7275, 1132, 5, 2001, 15, 319, 5687, 44, 367, 22, 1524, 2621, 65, 5, 1637, 444, 3492, 98, 270, 3492, 98, 10, 59, 21341, 5, 6844, 8681, 1625, 7116, 347, 23, 8577, 5721, 10, 6577, 1858, 6577, 44, 407, 10934, 47, 495, 574, 37, 99, 5, 389, 11056, 2300, 146, 12966, 11, 8215, 14, 20523, 30, 1093, 57, 83, 25, 5, 4952, 11149, 406, 785, 320, 13718, 10656, 7, 2545, 90, 1625, 20, 9, 7, 6511, 74, 18, 3304, 377, 105, 10231, 45, 53, 4935, 119, 6, 2749, 11, 7462, 181, 2962, 2903, 9653, 5, 229, 2864, 11426, 96, 1324, 70, 148, 702, 7, 726, 16287, 24, 395, 1128, 212, 207, 191, 11798, 6, 99, 1184, 269, 1815, 5, 16240, 7, 10380, 1637, 8377, 1144, 395, 2950, 12, 84, 16, 1824, 244, 16, 99, 26, 56, 229, 15, 8447, 7800, 407, 389, 11056, 13382, 5, 377, 15, 617, 2718, 15408, 15875, 108, 5, 276, 665, 1210, 23, 7099, 3255, 8715, 257, 15, 319, 11614, 6239, 5, 74, 15, 218, 2001, 11, 272, 2946, 7564, 621, 133, 9966, 12383, 1440, 229, 1012, 351, 389, 3741, 120, 5, 3469, 115, 7275, 17, 85, 1246, 73, 66, 5, 1641, 7275, 266, 223, 1912, 181, 7265, 23, 3581, 185, 319, 1392, 8070, 5, 10, 7934, 444, 3798, 8, 163, 5, 26, 56, 115, 4333, 7712, 5547, 17331, 6709, 60, 488, 2336, 4615, 1175, 5, 12410, 2488, 766, 251, 60, 633, 12, 11607, 472, 43, 5813, 6, 8062, 65, 2474, 10029, 1777, 5, 444, 5547, 1357, 15, 223, 2974, 121, 3340, 61, 12238, 61, 43, 5813, 6, 8062, 65, 60, 1989, 1259, 20, 5, 223, 2974, 8, 60, 14714, 266, 6844, 5597, 73, 835, 22, 14677, 5162, 3562, 15, 67, 395, 809, 3326, 5, 47, 4316, 255, 4607, 11, 2375, 311, 557, 322, 202, 1322, 10459, 6, 110, 1357, 943, 83, 15, 1989, 8816, 5, 1989, 25, 6, 5250, 2154, 20, 50, 266, 15, 2659, 4611, 4406, 47, 54, 11930, 6, 46, 13280, 649, 10303, 15, 319, 2974, 7, 1536, 7421, 97, 178, 30, 6, 1093, 7849, 1750, 21, 5, 276, 340, 1590, 254, 711, 164, 11, 2045, 94, 70, 7624, 4605, 1989, 70, 1188, 2119, 2340, 10303, 49, 14189, 161, 5, 3839, 17, 13956, 20280, 8, 305, 51, 13165, 2474, 60, 74, 9109, 16, 1678, 5, 943, 269, 13165, 3489, 943, 1465, 305, 568, 162, 70, 19688, 5564, 219, 1020, 1536, 3185, 15, 24, 760, 924, 5, 137, 11, 470, 11272, 5, 211, 1819, 88, 46, 25, 2318, 1959, 104, 5, 1812, 13922, 824, 547, 1612, 1126, 220, 49, 7800, 2483, 1644, 11, 19727, 22, 3243, 27, 5, 779, 4580, 19, 54, 368, 7932, 24, 395, 839, 6562, 5, 454, 6429, 3434, 5141, 2801, 1673, 15, 1245, 4444, 46, 1141, 542, 5, 47, 26, 381, 5528, 8938, 1612, 6, 100, 509, 838, 162, 25, 13524, 3346, 402, 970, 8880, 14, 14579, 3155, 281, 3419, 3046, 37, 7083, 5, 726, 152, 824, 257, 16574, 30, 12, 1612, 1126, 220, 49, 411, 668, 5, 549, 9, 970, 168, 54, 207, 9, 2078, 932, 25, 5, 47, 7270, 11, 90, 46, 109, 40, 29, 1074, 82, 1543, 6044, 65, 46, 9906, 2241, 2787, 568, 4158, 9124, 588, 65, 40, 9, 1581, 269, 162, 537, 20, 5, 7702, 54, 17414, 6, 1499, 19, 6044, 65, 46, 1641, 2412, 2686, 24, 287, 13, 5, 1445, 13, 169, 704, 2939, 571, 7566, 1873, 405, 271, 43, 5813, 6, 8062, 65, 791, 104, 9, 10303, 49, 15, 1989, 381, 2119, 2340, 766, 537, 2697, 5, 77, 20707, 233, 431, 10094, 112, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,067
10,067
सुमनराज पन्त नेपालको आर्थिक समृद्धिमा कृषिले विस्तारै प्राथमिकता पाउन थालेको छ । सरकारी अनुदान, सहुलियत ऋण र अन्य अवसरहरु जुट्दै पनि गएको छ । तर, आधुनिक कृषिको नाममा सिर्जित प्रत्युत्पादक नतिजाको खबर विरलै सुन्न र पढ्न पाएका छौं । कृषि भन्ने वित्तिक्कै उत्पादनलाई मात्र केन्द्रविन्दूमा राख्ने चलनले मिडियामा ठाउँ पाएको छ । डाबरले कुरिलो नकिनेपछि एक दशकयताकै कथा हो । तराई क्षेत्रमा कुरिलोको उच्च प्रचार गरिएको थियो । एक कठ्ठामै पनि एक लाखभन्दा बढी आम्दानी हुने हिसाब सुनेर संयौं किसानले धान मासे । रोपेको गहुँ पनि वेवास्ता गरे । धमाधम कुरिलो रोप्न थाले । केही महिनामै लहलह कुरिलोको झाङ देखेर छिमेकी तम्सिए । एक कान, दुई कान हुँदै धेरै जिल्लाका किसान पनि तम्सिए । कुरिलोको विरुवा त ‘ब्ल्याक’मा पनि नपाइने अवस्था आयो । डाबर नेपाल तथा केही आयुर्वेदिक औषधि कम्पनीहरुले यसको उच्च मूल्य हुने भन्दै किसानलाई खेती गराए । किसानले अन्नबाली, तरकारी र उखुसमेत छोडेर कुरिलोले जमीन भरे । कतिपयले बढी मोल तिरेर जमीन भाडामा समेत लिए । सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहहरुले पनि कुरिलो रोपे । ६० देखि ६५ सालताका तराईका किसानमा ‘कुरिलो फोबिया’ नै भयो । तर, रोपेको तीन वर्षपछि उत्पादन लिन सकिने कुरिलोले कालान्तरमा भाऊ पाएन । कुरिलो प्रवर्द्धन गर्दै आएका डाबर तथा औषधि कम्पनीहरुले स्वयं ती कुरिलो किन्न चाहेनन् र मानेनन् पनि । कारण, ती कुरिलोमा औषधीय गुणको कमी तथा फसल संकलन, भण्डारण र प्रशोधन (पोष्ट हार्भेष्टिङ) को त्रुटिले सहजै किनबेच हुन सकेन । सैयौं किसानले तीन वर्षसम्म पालेर राखेको ‘कुरिलो सपना’ बालुवाको घर सरह भयो । धेरैले खेतमै कुहाएर मल बनाए । टिपेकाहरुले कवाडी मुल्यमा सल्टाए । यसरी, धनुषा, सर्लाही, बारा, पर्सा, रौतहट, बारा, पर्साजस्ता मध्य तराइका किसानको बिल्लीबाठ भयो । जबकि, त्यो बेला, यही कुरिलोलाई प्रवर्द्धन गर्न वन मन्त्रालय स्वयं लागिपरेको थियो । सरकारी र दात्तृ निकायको सहयोग समेत लिएर कुरिलो प्रवर्द्धन कार्यक्रम लागू गरेको थियो । तर, कुरिलो खपत गर्ने डाबरजस्ता एक दुई कम्पनीले वेवास्ता गर्दा त्यही वन मन्त्रालयले रमिते भएर बस्यो । वैकल्पिक बजारीकरणमा कुनै चासो राखेन । किसान थला परे । एलोभेरा र रामदेव कुरिलोपछि, एलोभेरा (घिउकुमारी) को चर्चा सुरु भयो । योग गुरु रामदेवले समेत चमत्कारी वनस्पतिको रुपमा प्रचार गरेपछि हजारौं किसान फेरि एलोभेराको चक्करमा परे । मेचीदेखि महाकालीसम्मका किसान, एनजिओ, आइएनजिओ, सरकारी कार्यक्रम सबैतिर ‘एलोभेरा फोबिया’ सवार भयो । बिरुवा बेच्नेले मनग्गे कमाए । जब, उत्पादन लिने बेला भयो, एलोभेरा प्रवर्द्धकहरु हराउन थाले । किसानहरुमा रुवाबासी सुरु भयो । एलोभेराको प्रमुुख प्रवर्द्धक मानिएका चितवनस्थित पाम एग्रोटेकका रुद्र गिरी अपराधीको रुपमा दर्ज भए । उनी समातिए, किसानको उत्पादन नकिनिदिएको आरोपमा । तर, एलोभेरालाई प्रवर्द्धन गर्न हौस्याउँदै आएको वन विभाग र एनजिओ, आइएनजिओहरु बजार खोज्ने तथा किसानलाई दिर्घकालीन लाभ दिलाउनेतिर मौन बसिदिए । बरु, एलोभेराको पोटिलो बोटको फोटो छापेर ‘प्रोग्रेस रिपोर्ट’ बनाउनमै तल्लीन भए । जब, किसानले श्रमको मूल्य लिने बेला आयो, तिनै एलोभेरा प्रवर्द्धक सरकारी र गैह्रसरकारी निकायहरु कुलेलम ठोके । रुद्र गिरीहरु प्रमुख अपराधी बनाइए । अब पालो किवी र बोधिचित्तको विकासे कृषिको नाममा यस्तो श्रृङ्खला झनै बढ्दै गएको छ । अहिले सुन्दै आएका छौं, किवी फल र बोधिचित्तको अपार सम्भावना र बजारको बारेमा पनि । केही दिनमै यस्तो अवस्था आउनेछ, किवी फल र बोधिचित्तको लागि पैसा र श्रम अर्पेका किसानहरु फेरि कुरिलो र एलोभेराकै किसानको हालतमा पुग्न सक्छन् । अहिले किसानलाई किवी फल लगाऊ भनेर कृषि मन्त्रालय र कृषिसम्बन्धी आयोजना, परियोजनाहरु लागिपरेका छन् । तर, तिनको मूल्य अभिवृद्धि गर्ने, वैकल्पिक र दिगो बजार खोज्नेजस्ता काममा ध्यान जान सकेको छैन । पाँच वर्षअघि प्रति केजी दुई हजार रुपैंयाँसम्म पाइने सुनेर खेती गरेका किसानहरु अहिले दुई सय पनि पाउन नसकेर रोएर बसेका छन् । किवी विस्तार हुने जारी छ तर बजारको ग्यारेन्टी गर्ने काम नत किवीका प्रवर्द्धकले गरेका छन् नत सरकारी, गैह्रसरकारी निकायले नै । दुई चार झोला कार्गो गराएको भरमा बढ्दो किवी उत्पादनको बजारीकरण सुनिश्चित हुन सक्दैन । नत, एक सय रुपैयाँमा स्याउ, सुन्तला बिक्ने स्थानीय बजारमा पाँच सय रुपैयाँको किवीले ठाउँ पाउन सहज हुन्छ । त्यसो त, हालसालै एउटै रुखको ३० लाख रुपैंयाँ पाउने आसमा नेपालका डाँडाँकाँडा बोधिचित्तले भरिँदै गएको छ । किसानहरु लाखौंको बिटो सम्भि र बसिरहेका छन् । तर, सीमित चिनियाँ क्रेताको मूड र आवश्यकता बदलिने बित्तिकै फेरि हाम्रा बोधिचित्त किसानहरु गल्र्यामगुर्लुम हुने सम्भावना अधिक छ । किनकी, बोधिचित्तको वैकल्पिक बजार हामीसित छैन, नत सरकार र निजी क्षेत्रले खोज्नै सकेको छ । बंगुरको हालत उस्तै त्यस्तै, केहीअघि बंगुर पालनको पनि खुबै चर्चा थियो । अहिले पनि खासै घटेको छैन । तर, दाना, औषधि र व्यवस्थापन खर्चको हिसाबले प्रति केजी एक सय सत्तरी रुपैंयाँसम्म पर्ने बंगुर अहिले एक सय रुपैंयाँमा किसानले सल्टाउन नसकेको पीडा छ । उपभोक्ताले तिर्ने रेट प्रति केजी तीन सय भएपनि किसानले त्यसको एक तिहाइ मूल्य मात्र पाउन पनि ठूलै लिंक चाहिने अवस्था आएको छ । अहिले नेपालमा १६ लाखभन्दा बढी बंगुर व्यसायिक पालनमा रहेको अनुमान गरिएको छ । तर, बिक्री नहुँदा संयौं किसान सडकमा आइपुग्न थालेका छन् । सरकार र आयोजना, परियोजनाहरु भने बंगुर पालनबाट ४० प्रतिशतभन्दा बढी खुद नाफा हुने प्रतिवेदन बनाइरहेका छन् । बंगुर पालनको जस्तो पीडा अन्य पशुपालनमा पनि नभएको होइन । उपभोक्ताले ८० रुपैंयाँ तिर्नुपर्ने दूधको मूल्य किसानले भने ४० रुपैंयाँ पाउन पनि हम्मे छ । वर्षभरि लाएर हुर्काएको खसी, बोकाको मूल्य अहिले पनि मासु व्यवसायीले हचुवाको भरमा (धेरैजसो निकै कम मूल्यमा) किन्दै आएको गुनासो किसानको छ । कुखुरा पालनमा पनि उत्पादन लिने बेलामा बजार निर्दयी भइदिन्छ । बजार भाऊको लागि भगवान पुकार्नुको विकल्प किसानसँग हुँदैन । एक लटमा पाएको नाफा र घाटा हिसाब गर्दै पालिएको कुखुरा बेचेर पैसा हात पार्ने बेलामा किसान पुर्परोमा हात राख्न विवश हुन्छन् । जिम्मेवारी कसको ? यस्ता विवशताका कहानी नेपालको हरेक कृषि व्यवसायमा छन् । गाई, बाख्रा, कुखुरा पालन होस् वा अन्नबाली, नगदेवाली नै । सबैको पीडा र रोदन छन् । सम्भावना र सपना पालेर कृषि उद्यम गर्नेहरुमा १० प्रतिशतको आत्मा पनि खुसी छैन । किनकी, सर्वस्व लगाएर उत्पादन गर्‍यो, बजार उनीहरुको हितमा हुँदैन । कृषि उपजको समर्थन मूल्य कहिल्यै तोकिँदैन । बजार भाऊको तनाव सँधै भइरहन्छ । कृषिको व्यवसायिकीकरणको नारा लगाउने सरकारी र गैह्रसरकारी निकाय तथा कृषक संगठनहरु किसानको पक्षमा उभिँदैनन् । किनकि, उनीहरु केवल उत्पादन बढाउने र सपि्रएको लौका, एकै बेतमा १५/१६ पाठापाठी जन्माएको बंगुर र क्यानमा दूध खन्याउँदै गरेको किसानको फोटो छापेर मख्खिदै व्यस्त छन् । त्यसर्थ, अहिलेको आवश्यकता, कृषि उत्पादनको भन्दा पनि बजार व्यवस्थापनको हो । किसानको पेशा नै हो उत्पादन गर्ने, तर बजार बनाउने उनीहरुको हातमा हुँदैन । त्यसैले कृषि व्यवसायिकीकरणमा अग्रसर सरकारी निकाय, गैह्रसरकारी निकाय र निजी संगठनहरुले कृषि उपजको मूल्य अभिवृद्धि र बजार व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्ने अवस्था आइसकेको छ । किसानको बढ्दो निराशालाई उत्साहमा परिणत गर्ने जिम्मा यिनै निकायको हो ।
Opinion
false
[ 0, 5949, 431, 1701, 124, 171, 2104, 8, 419, 11, 3649, 1583, 1141, 833, 13, 5, 414, 1880, 7, 5728, 950, 9, 152, 714, 55, 5736, 458, 15, 251, 13, 5, 274, 1306, 419, 6, 846, 409, 11201, 22004, 2014, 6, 740, 18174, 2155, 9, 2024, 1484, 922, 5, 419, 53, 8455, 91, 9218, 315, 14, 90, 361, 10188, 566, 8, 810, 1328, 11, 7930, 927, 976, 13, 5, 1241, 16983, 11, 5480, 3503, 10, 23, 8683, 2936, 26, 1310, 3097, 96, 721, 20, 5, 1629, 144, 5480, 3503, 6, 375, 1956, 51, 38, 5, 26, 19353, 191, 15, 26, 129, 168, 118, 1470, 40, 7477, 4788, 713, 5356, 5417, 1444, 43, 1362, 5, 10724, 6, 5768, 15, 18117, 120, 5, 6988, 5480, 3503, 16346, 1393, 5, 72, 429, 191, 10, 59, 6217, 303, 5480, 3503, 6, 2862, 442, 2474, 1655, 60, 746, 6900, 5, 26, 3795, 7, 89, 3795, 309, 85, 1429, 1725, 15, 60, 746, 6900, 5, 5480, 3503, 6, 7836, 60, 62, 8768, 8720, 45, 8, 15, 6933, 265, 1324, 5, 1241, 16983, 36, 22, 72, 13114, 1164, 7985, 11, 195, 375, 594, 40, 192, 7372, 1122, 3865, 5, 5417, 17487, 7, 1654, 9, 6921, 345, 3257, 5480, 3503, 11, 4804, 7282, 5, 824, 11, 118, 10, 10501, 8703, 4804, 5772, 103, 2805, 5, 1280, 525, 1906, 388, 259, 15, 5480, 3503, 10724, 5, 1347, 153, 4219, 586, 2685, 1629, 12, 1725, 8, 62, 7757, 3503, 5171, 220, 635, 45, 37, 163, 5, 274, 10724, 6, 173, 3120, 315, 423, 823, 5480, 3503, 11, 10, 12400, 789, 5357, 13583, 5, 5480, 3503, 7195, 71, 254, 1241, 16983, 22, 1164, 7985, 11, 2692, 271, 5480, 3503, 4289, 2878, 1930, 9, 5951, 1930, 15, 5, 95, 7, 271, 5480, 3503, 8, 4303, 119, 2627, 6, 1959, 22, 6490, 59, 1005, 7, 7701, 9, 6572, 77, 12713, 12323, 437, 8036, 559, 52, 10, 6, 7057, 11, 727, 69, 11495, 67, 1999, 5, 5923, 5356, 5417, 173, 2388, 900, 11, 18, 1351, 62, 7757, 3503, 1114, 45, 4272, 6, 159, 3945, 163, 5, 85, 11, 3652, 191, 867, 303, 1356, 2068, 2489, 5, 8895, 30, 12, 259, 7866, 34, 3732, 8, 10507, 797, 474, 5, 564, 7, 3358, 7, 6085, 7, 3392, 7, 4265, 7, 4233, 7, 3392, 7, 4265, 1110, 792, 13695, 12, 1725, 6, 453, 6221, 954, 780, 163, 5, 10, 6786, 7, 115, 260, 7, 430, 5480, 3503, 14, 7195, 24, 525, 1285, 2692, 15243, 38, 5, 414, 9, 2689, 2787, 1600, 4738, 202, 103, 351, 5480, 3503, 7195, 128, 996, 28, 38, 5, 274, 5480, 3503, 6249, 25, 1241, 16983, 1110, 26, 89, 1117, 18117, 150, 516, 525, 1242, 9, 5425, 30, 266, 11427, 5, 3592, 14445, 8, 75, 1623, 2735, 23, 5, 1725, 15525, 33, 1777, 5, 2055, 65, 437, 4343, 9, 588, 1564, 5480, 3503, 135, 7, 2055, 65, 437, 4343, 77, 14254, 615, 3482, 52, 10, 6, 913, 206, 163, 5, 2225, 1965, 588, 1564, 11, 103, 13417, 34, 3670, 6, 88, 1956, 741, 3944, 1725, 704, 2055, 65, 5788, 10816, 17644, 8, 1777, 5, 4562, 132, 3963, 5968, 1725, 7, 1704, 1911, 892, 7, 5932, 23, 1911, 892, 7, 414, 128, 9124, 7036, 743, 437, 4343, 5171, 220, 635, 45, 6334, 163, 5, 4239, 6235, 11, 17488, 30, 16421, 5, 745, 7, 315, 705, 260, 2806, 2055, 65, 437, 4343, 7063, 520, 2482, 44, 55, 12670, 1393, 5, 10396, 8, 19865, 206, 163, 5, 2055, 65, 5788, 10816, 550, 1520, 97, 552, 7063, 520, 2482, 44, 9661, 1212, 339, 900, 61, 352, 11561, 7809, 12, 6451, 2222, 4468, 6, 88, 512, 4879, 99, 5, 126, 15800, 474, 7, 1725, 6, 315, 10, 23, 8683, 11209, 3405, 5, 274, 2055, 65, 437, 4343, 14, 7195, 24, 6323, 68, 7294, 123, 525, 1200, 9, 1704, 1911, 892, 7, 5932, 23, 1911, 892, 55, 443, 3258, 22, 7372, 15813, 3349, 1482, 11066, 523, 5482, 12081, 3490, 5, 2572, 7, 2055, 65, 5788, 10816, 10, 15179, 3503, 3893, 6, 1523, 11536, 18, 62, 9357, 10522, 2529, 45, 285, 191, 60, 6221, 23, 99, 5, 745, 7, 5417, 1409, 6, 594, 705, 260, 1324, 7, 2963, 2055, 65, 437, 4343, 7063, 520, 2482, 44, 414, 9, 15486, 15265, 10250, 691, 2964, 61, 7736, 30, 5, 6451, 2222, 55, 110, 4468, 16759, 5, 169, 9475, 146, 1887, 9, 6411, 91, 2241, 2787, 6, 76, 30, 419, 6, 846, 223, 6910, 10, 5375, 1229, 251, 13, 5, 114, 13318, 254, 10599, 146, 1887, 1378, 9, 6411, 91, 2241, 2787, 6, 14967, 809, 9, 5834, 403, 15, 5, 72, 5833, 223, 265, 329, 8090, 146, 1887, 1378, 9, 6411, 91, 2241, 2787, 6, 19, 549, 9, 1409, 4213, 13407, 33, 10396, 704, 5480, 3503, 9, 2055, 65, 437, 4343, 96, 1725, 6, 5641, 8, 1382, 2122, 5, 114, 7372, 146, 1887, 1378, 3659, 5357, 185, 419, 1285, 9, 419, 793, 205, 7, 1784, 55, 16617, 27, 5, 274, 3038, 594, 5140, 1803, 3592, 9, 3814, 443, 3258, 1110, 1713, 648, 481, 760, 104, 5, 311, 1942, 484, 5391, 89, 93, 12604, 161, 116, 1151, 4788, 1122, 48, 10396, 114, 89, 140, 15, 1141, 8577, 8966, 18, 1901, 27, 5, 146, 1887, 782, 40, 355, 13, 47, 5834, 11816, 25, 46, 6917, 146, 1887, 12, 7063, 520, 2482, 44, 11, 48, 27, 6917, 414, 7, 15486, 15265, 4152, 37, 5, 89, 304, 5686, 17619, 2121, 4644, 2494, 146, 1887, 8899, 14445, 3964, 67, 1916, 5, 6917, 7, 26, 140, 6580, 4837, 7, 5606, 4747, 461, 122, 506, 311, 140, 322, 6, 146, 1887, 11, 927, 1141, 727, 78, 5, 2047, 60, 7, 16868, 1148, 2621, 6, 607, 129, 12604, 161, 537, 4935, 8, 547, 3836, 161, 12, 161, 591, 6411, 91, 2241, 2787, 11, 1669, 3456, 251, 13, 5, 10396, 6338, 6, 453, 1985, 16185, 91, 9, 11858, 27, 5, 274, 2197, 1169, 4330, 30, 1993, 5796, 280, 9, 857, 5744, 574, 7769, 704, 1041, 6411, 91, 2241, 2787, 10396, 7012, 1084, 10287, 6832, 8583, 61, 40, 809, 1424, 13, 5, 350, 98, 7, 6411, 91, 2241, 2787, 6, 3592, 443, 155, 1202, 2424, 6917, 196, 9, 711, 164, 11, 3927, 69, 760, 13, 5, 18949, 6, 5641, 4215, 3960, 10206, 18949, 4417, 6, 15, 7022, 69, 913, 38, 5, 114, 15, 2809, 3728, 104, 5, 274, 6384, 7, 1164, 9, 503, 415, 6, 1762, 484, 5391, 26, 140, 190, 8704, 34, 12604, 161, 116, 177, 18949, 114, 26, 140, 12604, 161, 8, 5417, 190, 4802, 785, 1411, 2391, 13, 5, 1906, 11, 4483, 9568, 484, 5391, 173, 140, 1560, 5417, 467, 26, 7810, 594, 90, 1141, 15, 10, 7934, 10383, 4161, 265, 123, 13, 5, 114, 211, 709, 129, 168, 118, 18949, 3692, 68, 15158, 4417, 8, 35, 1317, 51, 13, 5, 274, 878, 2163, 713, 5356, 1725, 1822, 15204, 1624, 27, 5, 196, 9, 205, 7, 1784, 55, 29, 18949, 4417, 17, 1095, 235, 168, 118, 5680, 2425, 40, 1065, 2166, 4620, 27, 5, 18949, 4417, 6, 401, 2391, 152, 7687, 8, 15, 590, 386, 5, 1906, 11, 2186, 12604, 161, 9508, 2443, 6, 594, 5417, 29, 1095, 12604, 161, 1141, 15, 16245, 13, 5, 13128, 1105, 3248, 20742, 6, 9480, 7, 8031, 6, 594, 114, 15, 2307, 784, 11, 17552, 6, 4644, 77, 10669, 4234, 319, 216, 4974, 52, 350, 458, 123, 1447, 1725, 6, 13, 5, 4212, 4417, 8, 15, 315, 705, 2499, 443, 21209, 1841, 270, 1646, 5, 443, 789, 5357, 6, 19, 1195, 13210, 1018, 6, 1836, 1725, 63, 849, 5, 26, 11959, 8, 976, 2425, 9, 4235, 7477, 71, 3290, 593, 4212, 8610, 549, 536, 1436, 2499, 1725, 869, 131, 18, 65, 8, 536, 742, 14180, 583, 5, 891, 3340, 6, 121, 515, 14180, 2685, 13842, 124, 317, 419, 6885, 27, 5, 1494, 7, 4743, 7, 4212, 4417, 1417, 50, 17487, 7, 1771, 30, 7550, 37, 5, 1410, 2391, 9, 9, 65, 4707, 27, 5, 809, 9, 1114, 900, 11, 18, 419, 9343, 25, 608, 217, 235, 6, 3566, 15, 1423, 104, 5, 350, 98, 7, 18369, 1686, 315, 906, 21, 7, 443, 1848, 5042, 849, 5, 419, 8702, 6, 2013, 594, 1536, 12298, 11456, 5, 443, 789, 5357, 6, 2244, 11091, 16055, 5, 419, 6, 4074, 1709, 6, 1751, 1162, 414, 9, 15486, 15265, 1221, 22, 3467, 15500, 1725, 6, 1216, 5385, 10373, 310, 5, 3244, 7, 1368, 1939, 315, 1932, 9, 190, 1210, 1084, 1801, 7454, 12, 7, 1127, 12042, 8, 299, 182, 6325, 2137, 33, 10792, 34, 10807, 6, 18949, 9, 5670, 8, 2443, 7656, 7294, 28, 1725, 6, 1523, 11536, 18, 74, 13761, 3819, 2717, 27, 5, 291, 2858, 7, 2135, 857, 7, 419, 8899, 158, 15, 443, 503, 6, 20, 5, 1725, 6, 3353, 37, 20, 315, 1803, 47, 443, 356, 1848, 2581, 849, 5, 383, 419, 4074, 1709, 8, 7557, 414, 1221, 7, 15486, 15265, 1221, 9, 711, 15500, 11, 419, 8702, 6, 594, 5140, 9, 443, 7522, 648, 2821, 265, 9506, 13, 5, 1725, 6, 2494, 1802, 14, 3988, 8, 3675, 25, 2233, 3968, 4738, 20, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,068
10,068
शोभा शर्मा हरेक वर्ष जाजरकोट रुन्छ, सामान्य रुघाखोकीको ओखती राज्यले समयमा पुर्याउन नसक्दा । सुन्दैछु, ४० वर्ष यताकै भीषण खडेरीले कर्णालीमा खाद्यान्नको अभाव हुँदैछ । हाल राजधानीमा विभिन्न शीर्षकमा दिनैपिच्छे सौन्दर्य प्रतियोगिताको आयोजना भइरहेको खबर सुनिन्छ । केही दिनअगाडि यस वर्षको मिस नेपाल प्रतियोगिता चैतको अन्तिम साता हुने भनेर घोषणा गरिएको छ । यो मिस नेपालको २१औं संस्करण हुनेछ । मिस नेपालमा सहभागी हुन विभिन्न स्थानबाट प्रतिस्पर्धी आएका छन् । यसरी प्रतिस्पर्धीले विभिन्न ठाउँबाट प्रतिनिधित्व गर्दै सहभागिता जनाउन थालेको केही वर्ष बितेको छ । प्रत्येक वर्ष जब मिस नेपालको घोषणा हुन्छ । त्यसको केही दिन अगाडिदेखि नै विभिन्न मञ्च र सञ्चारमाध्यममा ताता बहस हुन्छन् । आशा छ, यो वर्ष पनि यसले निरन्तरता पक्कै पाउने छ । केही वर्ष अघिसम्म आयोजना स्थलअगाडि नारीवादीको चर्को विरोध सुनिने गर्थे । तर पछिल्ला वर्षमा, यस्तो केही नभई सौहार्दपूर्ण वातावरणमा यो कार्यक्रम सम्पन्न हुँदै आएको छ । २१औं संस्करणसम्म आइपुग्दा मिस नेपाल आयोजना भएपश्चात्, देशलाई कसरी र कुन रुपमा फाइदा भइरहेको छ, यसको लेखाजोखाका लागि कुनै निकाय जिम्मेवार छ कि छैन ? यसमा छलफल केन्द्रित हुनुपर्छ । जब हरेक वर्ष मिस नेपाल प्रतियोगिताको चर्चा चल्न थाल्थ्यो, म र मेरा केही साथीले यसमा चासो राख्ने गथ्यौर्ं । केही साथीको सपना यसमा सहभागी भई आफूभित्र रहेको प्रतिभा सम्पूर्ण देशवासीसामु ल्याउने पनि हुन्थ्यो । तर, अहिले लाग्छ, पाँच हप्ताको प्रशिक्षणले बौद्धिकताको मापन कसरी र कुन आधारमा गर्न सकिन्छ र ? यस्तो जिज्ञासा सम्भवतः हरेकमा उठ्नु स्वाभाविक नै हो । गत वैशाखमा आएको विनाशकारी भूकम्प, विषम राजनीतिक परिस्थिति र लामो समय नाकाबन्दीको चपेटामा परी आर्थिक संक्रमणले गाँजेको यो देशका दुर्गम स्थानका अधिकांश जनता आधारभूत कुराबाट नै वञ्चित भइरहेका छन् । यो अवस्थामा राजधानीमा लाखौं खर्च गरी यस्तो कार्यक्रम आयोजना गर्नुको साटो ती ठाउँमा आधारभूत कुरा पुर्याउनेतर्फ सबैको ध्यान जान जरुरी छ । संविधानका लागि लामो पर्खाइ र देशले आर्थिक क्रान्ति गरी विकसित देशको सूचीमा फड्को मार्ने दिनको परिकल्पनामा यस्ता आयोजनाले कुनै योगदान दिनेछैन । राजधानीमा दिनहुँ रुपमा विभिन्न शीर्षकमा सौन्दर्य प्रतियोगिता आयोजना गर्दैमा देशले खासै कुनै ठूलो आर्थिक फड्को मार्न सक्दैन । यसतर्फ आयोजक तथा लगानीकर्तालाई जिम्मेवार निकायले अवगत गराउन आवश्यक छ । जब देश आर्थिक समृद्धितर्फ बढ्छ, तब मात्र देशवासीको इज्जत स्वतः बढ्छ । देशलाई प्रसिद्धि दिन मिस नेपाल नै हुनुपर्दैन । यो प्रतियोगिता, २१औं संस्करणसम्म आइपुग्दा, पहिलो मिस नेपाल रुबी राणादेखि हालसालै चुनिएकी इभानासम्मको लक्ष्य उस्तै छ । महिला सशक्तीकरणमा उल्लेखनीय भूमिका निर्वाह गरी समाजलाई रूपान्तरण गर्ने भनिएको छ । जब मिस नेपाल चुनिन्छन्, अनि पहिलो वक्तव्यमा, उनीहरू समाज सेवा र नारीको समानताबारे ठूला-ठूला कुरा गर्छन् । मिस नेपाल भएपछि, एक वर्ष उनीहरूको साह्रै नै चर्चा, परिचर्चा हुने गर्छ । त्यसपछिको समयमा उनीहरू कहाँ छन् र के गर्दै छन् भन्ने कुरा धेरैलाई अत्तोपत्तो हुँदैन । मिस वल्र्ड, मिस अर्थ आदि अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा सहभागी हुन पाइने आशाले पनि प्रतियोगीहरू मिस नेपालमा सहभागिता जनाउने गर्छन् । मिस वल्र्डको इतिहास हेर्ने हो भने, यसको सुरुवात नै बिकिनीको विज्ञापन गर्नुलाई लिइन्छ । हालसम्म, यो प्रतियोगिताको विजेता तिनै देश भएका छन्, जसले यसको प्रवर्द्धन र प्रभाव विस्तार गर्नमा प्रत्यक्ष र परोक्ष भूमिका खेलेका छन् । हाम्रो देशमा पनि मिस नेपाल र यस्तै अन्य प्रतियोगिताको उद्देश्य उत्पादित सामग्रीको प्रचार-प्रसार गर्नु नै हो भन्दा अतियुक्ति नहोला । योबाहेक प्रतियोगिता आयोजकले अरु कुनै उपलब्धिमूलक कार्य गरेको कहीँकतै सुनिने गरेको छैन । हरेक वर्ष तामझामसँग बन्ने मिस नेपालले सो वर्ष जे गरे पनि सञ्चारमाध्यममा प्राथमिकताका साथ स्थान पाउँछ । कतिपय महिला, जो आफू जुनसुकै ठाउँमा भए पनि, निकै महत्त्वपूर्ण कार्य गरिरहेका हुन्छन्, उनीहरूको मिडियामा कहिल्यै प्रचार-प्रसार हुँदैन । व्यक्ति कति सुन्दर छ भन्ने कुरा उसको बाहिरी आवरणलाई हेरेर भनिन्छ भने, त्यो सुन्दरता मापनको कसी हुन सक्दैन । व्यक्ति सुन्दर हुन मन पनि त्यत्तिकै सुन्दर हुनुपर्छ । साथै, व्यक्तिको आनीबानी, बोलीचाली पनि राम्रो हुनुपर्छ भन्नु किमार्थ गलत नहोला । र, यो मेरो नितान्त व्यक्तिगत धारणा हो । बाहिरी सुन्दरता र बौद्धिकताको मापदण्डमा खरिने नारी नै मिस नेपाल हुने र अंग्रेजीमा दुई-चार वाक्य बोलेकालाई आधार बनाएर कुनै पनि व्यक्तिको बौद्धिकता मापन गर्न सकिएला त ? यसरी कुनै पनि व्यक्तिको बौद्धिकताको मापन हुनसक्ला र ? कुनै नारी कति बौद्धिक छिन् भन्ने जान्न यो मात्रै उचित तरिका नहुन सक्छ । त्यसैले अब कुनै नयाँ अवधारणामार्फत व्यक्तिको बौद्धिकता मापन गर्न सकिन्छ कि भनेर खोजी गर्ने हो कि ? देशलाई नै चिनाउन अरु पनि धेरै विषय हुन सक्छन् र छन् पनि । नारी सौन्दर्यलाई देश चिनाउने प्रमुख ध्येयको रुपमा लिने हो भने बौद्धिक जमातले यस्ता कार्यक्रम आयोजना हुनुको औचित्यबारे प्रश्न उठाउने र आयोजकले प्रस्ट पार्नुपर्ने हुन्छ । तर, यसबारे अहिलेसम्म कुनै अध्ययन र अनुसन्धान नै भएको छैन । बौद्धिक वर्ग पनि यस्तो संवेदनशील विषयमा मौन हुनु आश्चर्यजनक छ । तसर्थ, फगतमा यस्तो प्रतियोगिता आयोजना गर्नुको सट्टा क्षमतावान् महिलाहरू जो लगानीको अभावमा पिल्सिएका छन् । उनीहरूलाई अवसर दिई अगाडि बढ्नलाई प्रेरित गर्ने पो हो कि ?
Opinion
false
[ 0, 8011, 698, 317, 80, 4853, 347, 1553, 7, 485, 15551, 6, 20930, 2927, 278, 7300, 3475, 5, 13318, 2697, 7, 1095, 80, 1831, 96, 10, 10049, 12156, 11, 1270, 8, 5630, 6, 1240, 3067, 5, 340, 4188, 107, 5537, 56, 15423, 4347, 2327, 205, 417, 740, 12158, 5, 72, 56, 9269, 42, 619, 2052, 36, 1027, 1670, 6, 457, 1293, 40, 185, 362, 51, 13, 5, 21, 2052, 124, 828, 2328, 2262, 447, 5, 2052, 211, 546, 67, 107, 8257, 6218, 254, 27, 5, 564, 6218, 11, 107, 5656, 1957, 71, 1120, 11935, 833, 72, 80, 6852, 6, 13, 5, 774, 80, 745, 2052, 124, 362, 78, 5, 467, 72, 56, 320, 132, 37, 107, 2413, 9, 5175, 8, 2220, 138, 1983, 583, 5, 1445, 379, 21, 80, 15, 438, 2620, 4340, 537, 13, 5, 72, 80, 12151, 205, 1924, 9269, 2105, 884, 6, 4787, 1055, 689, 574, 3540, 5, 47, 3648, 1125, 7, 223, 72, 1699, 18950, 1032, 8660, 21, 128, 203, 309, 123, 13, 5, 828, 2328, 2262, 116, 7519, 2052, 36, 205, 99, 8185, 7, 207, 14, 497, 9, 978, 88, 1461, 417, 379, 195, 16607, 12, 19, 75, 1221, 3596, 13, 146, 104, 121, 695, 508, 1936, 1320, 5, 745, 317, 80, 2052, 36, 2327, 913, 5406, 5198, 4621, 7, 74, 9, 1652, 72, 1346, 11, 695, 1623, 810, 473, 445, 3438, 520, 141, 5, 72, 1346, 6, 1114, 695, 546, 568, 592, 527, 35, 2859, 629, 207, 2498, 7970, 1427, 15, 1815, 5, 274, 114, 6129, 311, 11359, 2446, 11, 4449, 1993, 6270, 497, 9, 978, 393, 24, 363, 9, 121, 223, 5439, 12724, 317, 8, 6592, 97, 2973, 37, 20, 5, 338, 11304, 123, 10, 10097, 1118, 7, 16488, 214, 2937, 9, 402, 137, 3511, 6, 15995, 8, 2557, 171, 3562, 11, 18226, 30, 6, 21, 1190, 5256, 598, 12, 1001, 736, 2445, 83, 17, 37, 9233, 3108, 27, 5, 21, 313, 4188, 6338, 415, 57, 223, 128, 205, 160, 6, 8859, 271, 491, 2445, 83, 5434, 373, 1410, 648, 481, 1172, 13, 5, 324, 12, 19, 402, 8385, 818, 9, 5843, 171, 2558, 57, 2584, 817, 1408, 8, 7710, 4734, 3152, 5073, 8, 515, 8840, 75, 937, 189, 8421, 5, 4188, 8312, 88, 107, 5537, 4347, 1027, 205, 71, 8, 5843, 2809, 75, 218, 171, 7710, 6196, 1916, 5, 42, 373, 1301, 22, 13937, 3596, 4152, 1633, 859, 931, 287, 13, 5, 745, 207, 171, 2104, 373, 4947, 7, 2698, 90, 207, 2498, 6, 10403, 7811, 4947, 5, 207, 14, 1247, 91, 56, 2052, 36, 37, 411, 10656, 5, 21, 1027, 7, 828, 2328, 2262, 116, 7519, 7, 113, 2052, 36, 347, 962, 1466, 132, 16868, 11591, 98, 505, 1621, 252, 2364, 706, 4215, 13, 5, 188, 16881, 8, 7087, 634, 2152, 57, 7248, 6699, 25, 1308, 13, 5, 745, 2052, 36, 5309, 5519, 7, 276, 113, 7847, 8, 7, 1115, 518, 162, 9, 2105, 6, 4504, 273, 991, 70, 7613, 83, 890, 5, 2052, 36, 407, 7, 26, 80, 1818, 7800, 37, 913, 7, 17046, 40, 578, 5, 543, 6, 278, 1115, 1194, 27, 9, 105, 71, 27, 53, 83, 11085, 21256, 65, 849, 5, 2052, 9031, 7, 2052, 469, 378, 316, 1467, 546, 67, 1151, 1445, 11, 15, 13067, 49, 2052, 211, 1120, 9801, 890, 5, 2052, 9031, 6, 802, 1846, 20, 405, 195, 2381, 37, 4747, 1969, 6, 2398, 160, 14, 9282, 5, 1610, 7, 21, 2327, 2112, 2963, 207, 73, 1556, 671, 195, 7195, 9, 854, 782, 24, 8, 1186, 9, 20368, 634, 5664, 27, 5, 212, 838, 15, 2052, 36, 9, 726, 152, 2327, 1463, 5538, 953, 6, 21652, 160, 37, 20, 158, 1248, 1809, 91, 5465, 5, 21, 2193, 1027, 1301, 11, 677, 75, 2923, 2123, 210, 28, 9276, 12392, 689, 574, 28, 104, 5, 317, 80, 16156, 63, 1014, 2052, 643, 194, 80, 750, 120, 15, 5175, 8, 1583, 12, 246, 598, 4443, 5, 824, 9780, 400, 592, 2801, 491, 99, 15, 7, 319, 2884, 210, 882, 7766, 1818, 7930, 1536, 21652, 849, 5, 530, 465, 1179, 13, 53, 83, 1224, 5555, 12638, 14, 3447, 982, 405, 115, 6214, 6270, 6, 3340, 34, 67, 1916, 5, 530, 1179, 67, 221, 15, 8427, 1179, 1320, 5, 9167, 1988, 21074, 7, 20425, 15, 269, 1320, 2173, 5276, 2873, 1361, 5465, 5, 9, 7, 21, 229, 11398, 1827, 1435, 20, 5, 5555, 6214, 9, 4449, 1993, 7650, 3307, 574, 2105, 37, 2052, 36, 40, 9, 2955, 8, 89, 70, 2294, 7448, 13721, 14, 747, 879, 75, 15, 1988, 4449, 138, 6270, 24, 5548, 219, 60, 121, 564, 75, 15, 1988, 4449, 1993, 6270, 67, 68, 11822, 9, 121, 75, 2105, 465, 4449, 1316, 53, 4058, 21, 295, 1808, 2853, 6015, 542, 5, 383, 169, 75, 94, 2254, 748, 1988, 4449, 138, 6270, 24, 363, 146, 185, 2201, 25, 20, 146, 121, 207, 14, 37, 14161, 677, 15, 85, 372, 67, 2122, 9, 27, 15, 5, 2105, 4347, 14, 207, 13171, 110, 15898, 6, 88, 705, 20, 29, 4449, 10916, 11, 515, 128, 205, 10328, 6481, 273, 609, 3835, 9, 1301, 11, 4295, 1370, 1272, 78, 5, 274, 4159, 1191, 75, 392, 9, 521, 37, 16, 104, 5, 4449, 767, 15, 223, 5636, 371, 5482, 411, 18181, 13, 5, 3740, 7, 1049, 859, 8, 223, 1027, 205, 160, 6, 4860, 839, 12471, 5493, 400, 7202, 5130, 1373, 3766, 1376, 27, 5, 3625, 714, 3419, 320, 1952, 14, 6293, 25, 941, 20, 146, 121, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,069
10,069
[ " 5301" " "278"] विजयप्रसाद मिश्र[/ विजयप्रसाद मिश्र विश्वमा समस्या जहाँ पनि छ । नेपालमा पनि समस्याहरु जताततै छन् । अझ मधेसमा धेरै समस्याहरु छन् । हिजोआज मधेसका समस्याहरुलाई बहसको विषय बनाउने गरिएको छ । मधेसमा के के समस्याहरु छन् ? ती समस्याहरु समाधान गर्न के गर्न सकिन्छ ? धेरैले अन्तरक्रियाहरु गर्ने, प्रतिवेदनहरु बनाउने गरेका छन् । तर पनि मधेसको समस्या ज्यूँका त्यूँ छन् । किन यस्तो भइरहेको छ ? कसको कमजोरीले यो भइरहेको छ ? राजनीतिक मुद्दा बनाएर सत्तामा पुग्नेहरुले यसलाई कसरी अगाडी बढाएको पाउनु भएको छ ? यसमा बहस हुन आवश्यक छ । मधेस अन्नको भण्डार भएर पनि यहाँ गरिबी छ । उर्वर भूमि भएर पनि पर्ति जमिनहरु प्रसस्त छन् । मधेसमा गरिने खेती प्रणालीमा उत्पादन भन्दा बढी लागत लागेको अनुन्धानबाट देखिन्छ । मधेसीहरु बारम्बारको राजनीतिक आन्दोलनले व्यवसायिक क्रान्ति गर्न तर्फ उन्मुख हुन पाएका छैनन् । विश्वका विभिन्न मूलुकले गरेको आर्थिक क्रान्ति, व्यवसायिक क्रान्तिको प्रचारप्रसार मधेसमा कम छ । यहाँका नेताहरुले पुरानै डर्राको राजनीतिक क्रान्ति गर्न सिकेका छन् । उनीहरु जनतालाई सकसमा पारेर व्यापारीवर्ग, उद्यमीहरुलाई सकसमा पारेर गरेको आन्दोलन सफल भएकोमा फुर्ति हाक्ने गरेका छन् । राजनीतिलाई पेशाको रुपमा अवलम्वन गरेमा रातारात धन कमाइन्छ भन्ने उदाहरण बन्न पुगेका छन् नेताहरु । १० बर्ष अघि मोटो चप्पल लगाएर लखर–लखर हिड्नेहरु नेता भएपछि अहिले पजेरोमा हिड्ने भएका छन् । यसले नेपालमा राजनीति गर्दा धनी हुने रहेछ भन्ने नजिर बनाएको छ । यही नजिरको पछि सिंगो समाज लागेको छ । चिया गफहरुमा नेताहरुकै टिका टिप्पणी हुन्छन् । ती नेताहरुलाई देशको विकासका लागि राजनीतिक परिवर्तनको रटान लगाउन मात्र आउँछ । आर्थिक क्रान्तिको नाम सुन्न चाहन्नन् । देशको सही समस्या अझै उनीहरुको बहसमा आउँदैन । मधेसको समस्याहरुलाई निम्न अनुसार बहसमा ल्याउन सकिन्छ । मधेसको समस्यालाई सामाजिक÷सास्कृतिक, राजनीतिक, आर्थिक, शैक्षिक र स्वास्थ्य गरेर विभजन गरेर हेर्न सक्दछौं । सामाजिक र साँस्कृतिक समस्यालाई स्थानिय÷जिल्ला स्तरमा हेर्दा यहाँ प्राकृतिक श्रोत साधन माथि पँहुचमा असमानता रहेको पाइन्छ । सामाजिक छुवाछुतको प्रभाव छ । जातजातिको प्रभाव भएकोले पहुँच नभएका जातिहरु चाहेर पनि उन्नती गर्नबाट बञ्चित छन् । घरपरिवार र समाजमा महिलाहरुलाई हेर्ने दृष्टिकोण परम्परागत छ । यसले महिलाहरुको उन्नतीमा बाधक बनेको छ । घरबाट बाहिर जान नदिने, धेरै पढ्न हुदैन भन्ने । छोरीको जात अर्काको घर जाने जातको रुपमा हेरिने चलन अहिले पनि छ । त्यसमा पनि विवाहमा दाईजो प्रथाको प्रभावले गरिब चेलिवेटीहरुको इच्छा अनुसार विवाह नभई बाध्यताको बन्धनमा जीवन गुजारा गर्नु पर्ने परम्पराले गर्दा महिला भित्रको विचारहरु घरायसी समस्याले नै ओझेलमा पार्ने गरेकोले महिलालाई कमोडिटीको रुपमा हेर्ने चलनहरु बढी मात्रामा रहेको छ । यसले मधेसी समाजमा महिलाहरुलाई पहिले भन्दा अहिले सकारात्मक रुपमा धेरै हेर्न थालिए पनि बौद्धिक बर्ग र हुनेखाने बर्गमा परिवर्तन आए पनि मधेसी समुदायमा यसको प्रभाव पर्न अझ केही उपायहरु राज्यले अवलम्बन गर्नु पर्ने देखिन्छ । मधेसका मातृभाषामा मानिसले गौरब गर्न सकिरहेका छैनन् । मातृ भाषाको महत्वलाई उजागर गर्न सकेको देखिदैन । समुदायक वन परियोजनाको मधेशीमा नकारात्मक प्रभाव परेको देखिन्छ । सबै सरोकारबालाको भलाईको लागि बन हुनु पर्नेमा बन क्षेत्रको नजिकका बासिन्दाको लागि मात्रै भएको अनुभुति मधेसी समुदायले गरिरहेका छन् । बन मधेसीको लागि पनि उत्तिकै आवश्यक छ । तर बनमा उनीहरुको पहुँच सहज रुपमा हुन सकिरहेको छैन । बन जाँदा असुरक्षित भएको महसुस मधेसीमूलका मानिसहरुले गरिरहेका छन् । यसबाट मधेसी समुदायमा पहाडी समुदाय र राज्य प्रति नकारात्मक सोचाई आउनु स्वभाविक हो । स्थानिय स्तरमा रहेका विभिन्न कुरुती जस्तैः बालविवाह, बहुविवाह, बोक्सी प्रथाको चलन अहिले पनि उत्तिकै छ । यसले मधेसी महिलाहरुको स्वास्थ्य स्थितिमा पनि नकारात्मक असर परी रहेको छ । कतै कतै मधेशी महिलाहरु मधेशीमहिलाहरुबाटै पिडित छन् । विभिन्न जातजाति भित्र सहयोगको अभाव रहेको छ । जतिसुकै एकताको कुरा गरेपनि भित्र भित्रै मधेसीहरुबीचमा पनि जातिय विभेद छ । यसलाई न्यूनिकरण गर्ने प्रयास गर्नु भन्दा पनि राजनीति गर्नेहरुबाट पनि यसलाई बढावा दिने गरेको पाइन्छ । मधेसका बालबालिकाहरु कुपोषणको सिकार भएका छन् । गरिबीका कारणले खानपिनको समस्या छ । पौष्टिक आहारहरु खाने बानीको विकास भएको छैन । यसले मानवीय अवस्थामा नै असर पारी रहेको हुन्छ । मधेस भए पनि सरकारी विदाहरुको कारण र पहाडे संस्कृतिमा बनाउने चाडपर्वहरुमा बढी उल्लासमय हुने कारणले स्थानिय स्तरमा पहाडे संस्कृति हावी भएको महसुस मधेसी समुदायले गर्ने गरेका छन् । स्थानीय स्तरमा आप् ो मातृभाषामा सरकारी निकायमा कामकाज गर्न पाउनु पर्ने माग गरे पनि अदालतबाट रोकिएको प्रसंग झिकेर मधेसीहरु मातृभाषालाई राज्यका निकायहरुले कमजोर पारेको आरोपहरु लगाउने गरेका छन् । मधेशमा मनाइने स्थानीय चाड पर्वमा विदा हुनु पर्ने हो तर कम दिइन्छ । गणतन्त्र आएपछि यसमा विशेष ध्यान दिए पनि मधेसीहरु अझैपनि उनीहरुको पर्वमा फराकिलो पाराले विदा नपाएको अनुभुति गर्दैछन् । पुराना अनुभुतिलाई फ्याल्ने जमर्को पनि भइरहेको छैन । यसमा मानसिक रुपमा मधेसीहरु पहाडी समुदाय प्रति र पहाडीसमुदाय मधेसी समुदाय प्रति नकारात्मक सोचाई राख्ने प्रबृत्तिका छन् । राज्यको तल्लो निकायले संचालन गर्ने विविध कार्यक्रमहरुमा मधेसी महिलाहरुलाई अग्रसर गराउने क्रम विस्तारै बढेपनि यसलाई अपुरो कै रुपमा मधेसीहरुले हेरिरहेका छन् । सामुदायीक परिचालनमा महिलाहरुलाई अघि बढ्न नदिनु अर्को समस्या हो । महिलाहरुमा पारिवारीक सम्मान नएकोले उनीहरु पछी परेका छन् । क्षेत्रिय स्तरका समस्याहरुलाई हेर्दा पनि के देखिन्छ भने मधेशका दलित र जनजातिहरुलाई समग्र मधेश भित्र राखेर हेर्न नसक्नु मधेसी समुदायकै कमजोरी हो । मधेसका सबै जातिहरु मधेसी हुँ भन्न चाहदैनन् । मधेमा बस्ने मुश्लिम, थारु, आदिवासी मधेसी जनजातिहरु मधेसी बाहेक अन्य पहिचान खोज्दै हिडेका छन् । यसबाट आदिवासी र जनजातिबिच अन्तर छुट्टिनु पर्ने सो गरिएको छैन भौगोलिक क्षेत्रमा बस्ने विभिन्न मानिसहरुको यथोचित सम्मान र हैसियत पाउनु पर्ने यसको अभाव दृखिएको छ । धार्मिक पहिचान दिने मधेशका मठ मन्दिर, मस्जितहरुको उचीत संरक्षण हुन सकेको छैन । धार्मिक पर्यटन बढाउन सक्ने मधेसका अनगिन्ती स्थलहरु छन् तर त्यसको प्रचार प्रशार हुन सकेको छैन । मधेसमा भाषिक एकरुपतामा जोड दिनु पर्दछ । माध्यम भाषाको रुपमा नेपाली, हिन्दी र अंगे्रजी भाषाको प्रयोग गर्ने चाहना मधेसीहरुको छ । तर राज्यले त्यो दिईराखेको छैन । क्षेत्रीय स्तरमा मधेशी समुदायको पहिचान भनेको उनीहरुको भेषभुषा, भाषा, संस्कार नै हो । तर ।यसको अनुसरण मधेसी नेताहरु स्वयंले गर्न विर्सने गरेका छन् । अमेरिका भ्रमण गर्दा धोती कुर्ता लगाएर जाने मधेसीहरु देखिदैनन् । उनीहरुलाई उतैको सुट मनपरेको देखिन्छ । नयाँ सस्कारमा जाँदा आफ्नो मातृसंस्कार ओझेलमा परेको उनीहरुलाई हेक्का छैन । राष्ट्रिय स्तरमा हेर्दा मधेसीहरुको दमन र शोषणको प्रमुख कारण राज्य सत्ता हो । संचार माध्यम मधेसीहरुको समस्या प्रति पक्षपात पूर्ण छ । संचारमा पकड भएकाहरु मधेसीहरुलाई बेदेशी ठान्दछन् । र मधेसीहरु भने ‘हम विदेशी नही मधेसी हैं तुमसे बढकर स्वदेशि हूँ । ’ भन्ने गरेका छन् । छुवाछुत, जातजाती र विभिन्न सामाजिक कुप्रथाहरु प्रति राज्यले चासो प्रभावकारी नहुनु र सामाजिक असमानताको प्रमुख कारण जातीप्रथा भएकोले त्यसलाई न्यूनिकरण गर्न राज्यको मास्टर प्लान नहुनुले मधेसमा समाजिक कुप्रथाहरु प्रयाप्त मात्रामा हेने गरेको छ । मातृभषामा शिक्षाको व्यवस्था हुन नसक्नु र विद्यालय स्तरको पढाई पनि प्राविधिक हुनुपर्ने देखिन्छ । मधेसी महलाहरुले ल्याउने पेवाहरु उनीहरुको नाममा रहने र संरक्षण गरिनु पर्ने देखिन्छ । राजनैतिक समस्यालाई हेर्ने हो भने पनि स्थानीय र जिल्ला स्तरमा गाउँघरमा हुने पञ्चेती वा अन्यकुनैपनि छलफलमा स्थानीय मधेसी समुदायको अपनत्व कम भएको देखिन्छ । मधेशी समुदायको बाहुल्यता रहेको ठाँउँमा पनि राजनीतिक तहमा पहाडे समुदायको राजनीतिक पकड हुने गरेको छ । स्थानीय स्रोत साधनहरु स्थानीय स्तरमा प्रयोग हुन नसक्नुने मधेसीहरु बढी आक्रोशित छन् । यसलाई उनीहरुले राजनीतिक मुद्दा बनाउने गरेका छन् । जल्लाको प्राकृतिक स्रोत र साधनको आम्दानी र खर्चका लागि मधेशी, आदीवासी र दलितको समेत एउटा जिल्ला समिति बनाउनु पर्ने माग मधेसी समुदायको छ । उनीहरु जि. वि.स., नगरपालिकाको विकास निर्माण, बजेट बाँडफाड, नीतिनिर्माण, योजना आदि क्षेत्रमा मधेसी, आदिवासी, दलित, जनजातिहरुलाई पनि समावेश गर्नु पर्दछ भन्दै छन् । क्षेत्रीय स्तरमा मधेस र मधेसीको परिचय र भाषा परिभाषित हुन सकेको छैन । क्षेत्रीय स्तरमा रहेका राजनीतिक विचार धारा लिएका पक्षहरुबीच समान मुद्दामा एकावद्ध भएर सहकार्य गर्न सकेका छैनन् । राजनीतिक रुपमा क्षेत्रीय स्वायत्तताको सोच आउनु तर सीमा निर्धारणमा विवाद भएकोले मधेस बढी आक्रोशित देखिएको छ । यसले मधेसको धारणा नलिई जवरजस्ती संघीयता बनाइएको छ भन्ने देखाउँछ । द्वन्द्व पिडीत र विस्थापितहरुका लागि उचित क्षतीपूर्ति र सहयोगको व्यवस्था नहुनु मधेसको अर्को समस्याको रुपमा रहेको छ । राष्ट्रिय स्तरमा विश्लेषण गर्दा मधेस र मधेसीको परिचय र भाषा परिभाषित हुन नसक्नु । शासन प्रशासन, सेवा इत्यादि सम्पूर्ण क्षेत्रमा समान÷समावेशी सहभागिता हुन नसक्नु । र समग्र मधेश दुई प्रदेश अन्र्तगत थारुहरुको राज्यको लागि मधेसी समुदायले पनि लडिदिनु पर्दछ । मुस्लिम मदर्साको संचालनमा सरकारी संरक्षण तथा अनुदानको व्यवस्था गर्नु पर्दछ । मुस्लिम आयोगलाई प्रभावकारी रुपमा संचालन गर्नु पर्दछ । राज्यको पुर्नसंरचनाको लागि हरेक क्षेत्रमा जातिय जनसंख्याको आधारमा समानुपातिक प्रतिनिधित्व हुन नसक्नुलाई पनि समस्याकै रुपमा लिइन्छ । राज्य व्यवस्थाटै सक्षम महिलाहरु पनि अवसरबाट वञ्चित गरिएको छ । नागरिक समाज तथा मानवअधिकारवादीहरुले मधेसी आदिवासी जनजाति, दलित र पिछडिएका वर्गका समस्याहरुलाई प्रभावकारी रुपमा नउठाउनु पनि समस्याकै रुपमा रहेको छ । नीतिनिर्माण र सरकारी सेवामा मधेसी समुदायमा नगन्य उपस्थिती रहेको आवज मधेसीहरुले जोडतोडले उठाउने सवालहरु हुन । मधेसमा शोषण गर्ने पक्ष पहाडे होइन राज्यसत्ता हो भन्नेकुरा घामजस्तै छर्लङ्ग्ग छ । मधेसको समस्या बढाउने राज्यसत्ताका सञ्चालकहरु हुन् । मधेसको स्वयत्तता र स्वतन्त्रता जस्ता कुराहरु संविधानमा उल्लेख हुनु पर्ने हो । तर, मधेसीले चाहे अनुसार उल्लेख नभएको भनेर उनीहरुले राजनीतिक आन्दोलन गरे । मधेस आन्दोलनले गति नलिनुमा नेतृत्वको अभाव हो । केन्द्रीय स्तरमा रहेका राजनीतिक दलहरु सम्पूर्ण मधेसी समूदायप्रति पक्षपाति छन । औषधी उपचरको लागि गरिव मधेसी आदिवासी, जनजाति र दलितको लागि निःशुल्क सेवा प्रधान गर्नु पर्दछ गरेको भनिएर प्रसार गरिए पनि कर्मचारी बर्गमा यसको असर परेको छैन । मधेशी, आदीवासी, जनजाति र दलितवर्गको शिक्षामा पहँुच बढाउन विशेष कार्यक्रम ल्याउनु पर्ने । सामाजिक वनौट अनुसार निर्वाचन क्षेत्रको अभाव भएकोले मधेसीहरु रुष्ट भएका छन् । शिक्षामा पनि अवस्था नाजुक छ । विद्यालयमा गुणस्तरीय शिक्षा छैन । विद्यार्थीको भविष्य उज्यालो बनाउने मनसाय बोकेका शिक्षकहरुको कमि छ । अपवादमा बाहेक मधेसको शिक्षा जसरी हुन्छ पास गरेर सर्टिफिकेट हात परे भयो भन्ने मानसिकता छ । शिक्षामा तल्लो कक्षाबाटै आधार बनाउने योजना ल्याउनु पर्दछ । आर्थिक समस्याको विश्लेषण गर्दा स्थानीय र जिल्ला स्तरमा हेर्ने हो भने स्थानिय श्रोत साधन सम्म पहुँच पुग्न नसक्नु । स्थानीय स्तरमा मधेशी आदीवासी दलित, पिछडिएका जनजातीहरुको जनसंख्या धेरै भएपनि यिनीहरुको अवस्था माथि उठाउन राज्यले कुनै प्रभावकारी नीति ल्याउन सकेको छैन । मधेसमा हुने परम्परात हक भोगको अभिकारलाई मान्यता नदिनु अर्को समस्याको रुपमा रहेको छ । स्थानिय उत्पादनको बजार व्यवस्था नहुनलाई पनि मधेसी समुदायले राज्यको गलत रणनीतिका रुपमा लिएका छन् । ग्रामिण क्षेत्रमा कृषिलाई व्यवसायिकरणको प्रयाश नगरिनु पनि मधेसको अर्को प्रमुख समस्या हो । स्थानिय ऋण लगानीलाई प्रभावकारी नबनाईनु पनि समस्याको रुपमा रहेको छ र मधेसमा खुलेका सहभागीहरुले समुह बनाएर दिने कर्जामा समेत चर्को व्याज उठाउनाले मधेसी समाज जेनतेन जीवन निर्वाह गरेर बसिरहेको छ । क्षेत्रीय स्तरको आर्थिक समस्यालाई हेर्ने हो भने प्राकृतिक स्रोत साधनमा मधेशीको पहुँच न्यून गराईएको छ । भौगोलिक रुपमा रहेका जनसंख्याको आधारमा बजेट विनियोजन हुन नसक्नु पनि मधेस प्रति गरिएको उपेक्षा नै हो । क्षेत्रिय स्तरमा रहेका स्रोत साधनहरुलाई त्यही क्षेत्रको विकासमा लगाउन नसक्नु अर्को विढम्बना हो । क्षेत्रीय विकासको लागि क्षेत्रीय आम्दानीहरुलाई सदुपयोग गर्र्नु पर्नेमा समस्या देखिएको छ । राष्ट्रिय स्तरमा आर्थिक समस्यालाई हेर्दा मधेसका आदिवासी जनजाति समुदायहरु कृषिमा निर्भर भएपनि सिचाई र उन्नत मल बिउँको व्यवस्था छैन । जनसंख्याको आधारमा बजेट विनियोजन हुन नसक्नु र प्राकृतिक स्रोत साधनमा समान पहुँच नहुनुले गर्दा मधेसीहरु समस्यै समस्यामा परेका छन् । त्यसैगरी स्वास्थ्य समस्यालाई विश्लेषण गर्दा स्थानीय र जिल्ला स्तरमा प्रजनन स्वास्थ्य सम्बन्धि चेतना नहुनु नै स्वास्थ्यको प्रमुख समस्या हो भने । दिशापिसाव जथाभावी गर्ने, फोहोर बस्ने बानीहरुले मानिसमा समस्यै समस्या ल्याएको छ । राष्ट्रिय स्तरको स्वास्थ्य समस्या हेर्ने हो भने प्रजनन स्वास्थ्य सम्बन्धि जानकारी र सेवा, सुविधाहरु राज्यले प्रदान गर्न सकेको छैन । केही आइएनजीओहरुले सरकारकै नीतिलाई कार्यान्वयन गर्नका लागि केही जिल्लाहरुमा काम गरिरहेको पाइए पनि समग्रमा मधेसमा स्वास्थ्यको पहुँच ज्यादै न्यून छ । सरकारी स्कूलमा केही स्वास्थ्य जागरण कार्यक्रमहरु भएपनि बोर्डिङ् स्कूलहरुमा यसको व्यवस्था छैन । यसले के देखिन्छ भने औषधि उपचारको लागि गरिव, मधेशी, आदिवासी, जनजाति र दलितको लागि निःशुल्क स्वास्थ्य सेवा प्रदान गरेको भने पनि व्यवहारमा लागु नहुनुले समस्या देखिएको छ । समग्रमा मधेसमा धेरै समस्याहरु छन् । कृषिको लागि सिंचाई र उन्नत बीउ, विजन, पशुपालन र फलफुल खेतीलाई व्यवसायीकरण, तरकारी खेती र बजारको व्यवस्था, नयाँ नयाँ शहरको विकास गद्र्रै गाउँमूख उद्योगहरुमा लगानी गर्न राज्यले प्रोत्साहन दिनु पर्ने देखिन्छ । राजनीतिक स्थिरताका लागि आन्दोलनका मोडलहरु परिवर्तन गर्ने र व्यवसायिक आन्दोलनहरु एक गाविस एक उत्पादन जस्ता सबालहरुलाई प्राथमिकता दिनु पर्दछ । गाविसको बजेटलाई कृषि करण गर्दै पर्यटनमूखी कृषि उत्पादन गर्न सकेमा मधेसका समस्याहरु आफै समाधान हुदै जान्छन् । राजनीतिक समाधानले मात्र मधेसको समस्याको सम्बोध हुन सक्दैन । (लेखक महेन्द्र मोरङ् आदर्श बहूमूखी क्याम्पसको उपप्राध्यापक हुनुहुन्छ । )
Opinion
false
[ 0, 3184, 374, 10, 10167, 8314, 399, 374, 374, 5095, 1580, 399, 2982, 1558, 762, 3525, 6079, 182, 1558, 762, 3525, 2459, 200, 1061, 15, 13, 5, 211, 15, 8623, 9885, 27, 5, 1015, 2253, 8, 85, 8623, 27, 5, 10490, 2253, 12, 200, 344, 1983, 6, 372, 356, 51, 13, 5, 2253, 8, 105, 105, 8623, 27, 121, 271, 8623, 925, 24, 105, 24, 363, 121, 85, 11, 5099, 55, 1803, 1065, 55, 356, 48, 27, 5, 47, 15, 2253, 6, 200, 5587, 161, 12, 60, 3400, 161, 27, 5, 350, 223, 417, 13, 121, 3340, 6, 3559, 11, 21, 417, 13, 121, 214, 739, 879, 6294, 990, 259, 432, 497, 2583, 2908, 3600, 16, 13, 121, 695, 1983, 67, 287, 13, 5, 2253, 4240, 6, 5518, 266, 15, 242, 4103, 13, 5, 11184, 2249, 266, 15, 1750, 650, 2237, 55, 10749, 27, 5, 2253, 8, 421, 1122, 4508, 315, 158, 118, 3479, 288, 2492, 310, 4783, 17, 589, 5, 2942, 55, 5448, 6, 214, 868, 11, 4074, 2558, 24, 1264, 6823, 67, 1484, 1017, 5, 2373, 107, 975, 3355, 11, 28, 171, 2558, 7, 4074, 7495, 6559, 2253, 8, 216, 13, 5, 2018, 4616, 6144, 1951, 1588, 6, 214, 2558, 24, 5841, 12, 27, 5, 1368, 2078, 12096, 8, 2438, 2855, 5176, 7, 5774, 344, 12096, 8, 2438, 28, 868, 349, 16, 8, 11254, 650, 2127, 9700, 48, 27, 5, 921, 14, 3353, 6, 88, 20135, 4158, 13670, 1275, 216, 7199, 53, 1295, 756, 963, 27, 2447, 5, 217, 618, 234, 10433, 18059, 1686, 15040, 18, 86, 59, 3372, 12679, 55, 244, 407, 114, 306, 167, 6475, 8, 12679, 73, 27, 5, 438, 211, 921, 150, 2635, 40, 1175, 53, 10, 23, 12685, 856, 13, 5, 430, 10, 23, 12685, 6, 186, 7361, 518, 288, 13, 5, 2003, 4434, 608, 2447, 96, 3599, 2856, 583, 5, 271, 2447, 14, 817, 1499, 19, 214, 7352, 9, 797, 23, 1540, 90, 1796, 5, 171, 7495, 157, 2155, 17453, 310, 5, 817, 1819, 200, 544, 1848, 1983, 8, 8139, 5, 2253, 6, 200, 344, 2457, 92, 1983, 8, 1144, 363, 5, 2253, 6, 200, 14, 243, 1518, 627, 8285, 370, 7, 9602, 6494, 1096, 9, 231, 109, 441, 437, 1085, 109, 766, 8569, 848, 5, 243, 9, 4993, 200, 14, 1712, 1518, 7402, 4183, 1438, 242, 1113, 3793, 1000, 633, 306, 161, 2672, 384, 8, 12327, 35, 847, 5, 243, 15994, 6, 854, 13, 5, 8963, 6, 854, 2261, 1966, 2802, 1506, 55, 2878, 18, 15, 6119, 34, 24, 17, 10648, 27, 5, 6025, 9, 1189, 3439, 14, 1846, 3088, 2240, 13, 5, 438, 9469, 6119, 34, 8, 10716, 385, 13, 5, 5303, 488, 481, 3527, 7, 85, 2024, 4961, 53, 5, 5762, 2566, 9445, 159, 341, 2566, 6, 88, 2847, 574, 1328, 114, 15, 13, 5, 1288, 15, 820, 8, 7823, 3136, 3892, 6, 854, 11, 3267, 4841, 666, 1903, 681, 199, 2278, 92, 820, 1699, 3091, 6, 8712, 8, 368, 14519, 160, 177, 1173, 11, 150, 188, 9354, 679, 55, 10994, 200, 11, 37, 6563, 8, 1436, 28, 11, 3221, 216, 65, 1390, 681, 6, 88, 1846, 1328, 55, 118, 2084, 35, 13, 5, 438, 2942, 1189, 3439, 14, 466, 158, 114, 1606, 88, 85, 766, 5198, 2028, 15, 4449, 8542, 9, 40, 10745, 8542, 8, 470, 1063, 15, 2942, 4469, 195, 854, 1330, 1015, 72, 12041, 2927, 6925, 160, 177, 589, 5, 2253, 12, 6291, 8, 3022, 7432, 220, 24, 7567, 12, 1017, 5, 7247, 860, 1255, 14, 7194, 24, 760, 12829, 5, 1193, 44, 525, 1784, 6, 3023, 8, 3852, 854, 346, 589, 5, 82, 3217, 954, 219, 6, 789, 14, 6, 19, 2166, 411, 11491, 2166, 641, 1465, 12, 3053, 6, 19, 295, 16, 19700, 2942, 5117, 882, 27, 5, 2166, 2942, 6, 19, 15, 3657, 287, 13, 5, 47, 2166, 8, 1848, 1966, 727, 88, 67, 7567, 6, 104, 5, 2166, 1201, 10036, 16, 2182, 2942, 2123, 33, 1843, 11, 882, 27, 5, 42, 17, 2942, 4469, 1474, 1193, 9, 343, 484, 3852, 972, 597, 2631, 8484, 20, 5, 1712, 4183, 133, 107, 5480, 97, 667, 487, 358, 13867, 7, 3071, 12120, 7, 10164, 3892, 6, 1328, 114, 15, 3657, 13, 5, 438, 2942, 9469, 231, 5281, 15, 3852, 1222, 2557, 35, 13, 5, 1366, 1366, 3023, 3439, 3023, 8576, 55, 1024, 6246, 27, 5, 107, 8963, 477, 202, 6, 1240, 35, 13, 5, 10, 6444, 5907, 83, 120, 575, 477, 6174, 2942, 55, 428, 8, 15, 14790, 2970, 13, 5, 432, 15729, 25, 654, 160, 158, 15, 921, 25, 5237, 15, 432, 13164, 189, 28, 847, 5, 2253, 12, 10518, 18837, 6, 5223, 73, 27, 5, 4103, 12, 1089, 14015, 6, 200, 13, 5, 15282, 10311, 55, 1338, 3831, 6, 76, 16, 104, 5, 438, 2483, 313, 37, 1222, 4099, 35, 78, 5, 2253, 99, 15, 414, 4627, 199, 95, 9, 1907, 30, 1010, 8, 356, 3704, 608, 118, 18243, 61, 119, 40, 1089, 1712, 4183, 1907, 30, 1010, 11036, 16, 2182, 2942, 5117, 25, 48, 27, 5, 122, 4183, 326, 3492, 10, 65, 6291, 8, 414, 5959, 9334, 24, 3600, 177, 263, 120, 15, 1057, 17, 5201, 5235, 11748, 18, 2942, 55, 6291, 14, 4493, 10250, 11, 1239, 1859, 728, 55, 1162, 48, 27, 5, 12160, 4545, 122, 2526, 4925, 4627, 411, 177, 20, 47, 216, 9420, 5, 1576, 2456, 695, 302, 648, 425, 15, 2942, 55, 544, 575, 1848, 4925, 5502, 7982, 11, 4627, 5624, 19700, 8975, 5, 2080, 19700, 14, 10065, 6898, 6858, 15, 417, 104, 5, 695, 1667, 88, 2942, 55, 1474, 1193, 484, 9, 1474, 17512, 2942, 1193, 484, 3852, 972, 597, 810, 550, 220, 1600, 4832, 12, 27, 5, 1244, 3017, 4152, 1077, 25, 2141, 3777, 8, 2942, 3439, 14, 7557, 807, 1544, 3649, 6521, 575, 432, 2718, 6386, 10, 96, 88, 2942, 259, 18695, 27, 5, 16917, 2403, 2650, 8, 3439, 14, 234, 1952, 15895, 258, 200, 20, 5, 3439, 8, 4385, 4364, 44, 567, 10, 23, 1801, 11, 1368, 2730, 584, 27, 5, 10233, 7865, 200, 344, 1438, 15, 105, 589, 29, 2497, 12, 1455, 9, 2072, 344, 2272, 2497, 477, 897, 766, 6250, 2942, 1193, 96, 3559, 20, 5, 2253, 12, 82, 1506, 55, 2942, 1273, 853, 7023, 1150, 1930, 5, 74, 763, 30, 8, 585, 918, 2050, 10402, 7, 3522, 7, 2106, 2942, 2072, 55, 2942, 1472, 152, 754, 5424, 9126, 12, 27, 5, 42, 17, 2106, 9, 2072, 7221, 1693, 6634, 2789, 177, 194, 51, 104, 2816, 144, 585, 107, 10153, 10, 19729, 567, 9, 5377, 3600, 177, 195, 1240, 512, 1600, 552, 593, 13, 5, 788, 754, 189, 2497, 12, 8153, 4597, 74, 337, 3178, 199, 580, 3395, 84, 723, 67, 760, 104, 5, 788, 632, 1552, 395, 2253, 12, 16842, 1924, 55, 27, 47, 467, 1956, 8279, 33, 18, 67, 760, 104, 5, 2253, 8, 9062, 20430, 8, 808, 1068, 1379, 5, 1743, 860, 88, 39, 7, 3196, 9, 2148, 30, 1084, 535, 860, 151, 25, 2622, 2942, 199, 13, 5, 47, 2927, 115, 3419, 9641, 104, 5, 1086, 4183, 3023, 2481, 754, 639, 1848, 17044, 7, 5446, 1813, 37, 20, 5, 47, 4972, 6, 15608, 2942, 2447, 2692, 11, 24, 441, 1167, 297, 48, 27, 5, 718, 920, 150, 5378, 667, 5933, 138, 1686, 341, 2942, 55, 12829, 310, 5, 2975, 11546, 6, 9392, 221, 4774, 6, 589, 5, 94, 190, 7313, 8, 1201, 54, 7247, 14310, 6563, 8, 346, 2975, 14709, 104, 5, 111, 4183, 1438, 2942, 199, 6319, 9, 6194, 6, 110, 95, 343, 1756, 20, 5, 3996, 1743, 2942, 199, 200, 484, 1012, 3506, 622, 13, 5, 3996, 8, 11966, 73, 55, 2942, 344, 1250, 2493, 34, 6567, 8842, 5, 9, 2942, 55, 29, 6624, 61, 819, 3717, 34, 2942, 2775, 141, 4131, 61, 1362, 2804, 44, 18, 3046, 91, 10, 10139, 5, 10, 45, 53, 48, 27, 5, 15994, 7, 2566, 719, 667, 9, 107, 243, 867, 834, 1584, 55, 484, 2927, 1623, 1568, 4940, 9, 243, 12327, 6, 110, 95, 6171, 834, 1584, 2261, 1050, 15729, 24, 1244, 10128, 11754, 4940, 11, 2253, 8, 8695, 867, 834, 1584, 55, 17612, 2084, 1391, 297, 28, 13, 5, 7247, 437, 5143, 8, 3074, 179, 67, 6250, 9, 703, 6374, 5535, 15, 973, 1259, 589, 5, 2942, 7370, 33, 259, 1427, 2090, 462, 55, 1848, 846, 791, 9, 723, 6721, 177, 589, 5, 3706, 200, 14, 1846, 20, 29, 15, 122, 9, 79, 4183, 12709, 40, 3305, 30, 667, 50, 152, 9579, 575, 5688, 122, 2942, 2481, 16477, 216, 16, 589, 5, 3023, 2481, 10348, 35, 7746, 161, 8, 15, 214, 1019, 1907, 30, 2481, 214, 11966, 40, 28, 13, 5, 122, 1123, 1000, 55, 122, 4183, 151, 67, 6250, 297, 2942, 55, 118, 11875, 27, 5, 432, 1823, 214, 739, 356, 48, 27, 5, 680, 3410, 6, 1113, 1123, 9, 1000, 6, 1470, 9, 415, 12, 19, 3023, 7, 5138, 2498, 9, 1455, 6, 103, 102, 79, 250, 2371, 177, 263, 2942, 2481, 13, 5, 1368, 1183, 81, 6968, 7, 1147, 76, 101, 7, 522, 9175, 2107, 280, 7, 15796, 7, 289, 378, 144, 2942, 7, 2106, 7, 1455, 7, 2072, 344, 15, 1703, 160, 1379, 192, 27, 5, 1086, 4183, 2253, 9, 2942, 6, 2016, 9, 440, 9047, 67, 760, 104, 5, 1086, 4183, 133, 214, 679, 1767, 1885, 15224, 428, 1745, 4238, 26, 33, 8744, 266, 1954, 24, 2909, 1017, 5, 214, 88, 1086, 9069, 1993, 972, 2631, 47, 964, 1695, 8, 989, 2261, 2253, 118, 11875, 631, 13, 5, 438, 2253, 6, 1435, 4937, 91, 255, 20539, 2875, 1722, 13, 53, 6561, 5, 1736, 1373, 628, 84, 9, 5741, 2213, 19, 1808, 15295, 16258, 9, 202, 6, 179, 4940, 2253, 6, 258, 6209, 88, 35, 13, 5, 111, 4183, 1129, 150, 2253, 9, 2942, 6, 2016, 9, 440, 9047, 67, 6250, 5, 977, 786, 7, 162, 8452, 629, 144, 1745, 1518, 68, 8, 6000, 34, 1120, 67, 6250, 5, 9, 2272, 2497, 89, 147, 7549, 3522, 199, 1244, 19, 2942, 5117, 15, 4900, 91, 7743, 1379, 5, 4111, 13931, 8592, 6, 5870, 414, 723, 22, 1880, 6, 179, 160, 1379, 5, 4111, 1490, 14, 1568, 88, 1077, 160, 1379, 5, 1244, 20282, 6, 19, 317, 144, 14790, 1442, 6, 393, 3468, 1957, 67, 6250, 14, 15, 200, 96, 88, 9282, 5, 343, 179, 166, 69, 3243, 3439, 15, 714, 17, 9233, 51, 13, 5, 412, 518, 22, 3450, 884, 259, 2942, 2106, 2072, 7, 1455, 9, 16300, 8611, 200, 344, 1568, 88, 10980, 780, 2317, 15, 200, 96, 88, 35, 13, 5, 15796, 9, 414, 3538, 2942, 4469, 8757, 3983, 10339, 35, 1821, 167, 2942, 259, 808, 84, 65, 280, 11, 3835, 6652, 55, 67, 5, 2253, 8, 6194, 25, 1012, 1907, 30, 386, 11325, 20, 53, 5813, 3914, 1597, 18535, 2250, 13, 5, 2253, 6, 200, 1932, 11325, 12, 2326, 55, 112, 5, 2253, 6, 1311, 119, 2787, 138, 9, 2702, 519, 3668, 5164, 336, 411, 177, 20, 5, 274, 2942, 11, 2878, 92, 336, 590, 185, 1823, 214, 868, 120, 5, 2253, 868, 11, 1582, 15169, 97, 8, 1861, 1240, 20, 5, 565, 4183, 133, 214, 3487, 629, 2942, 18409, 475, 1012, 3506, 91, 683, 5, 4303, 1177, 384, 18, 6, 19, 13555, 2942, 2106, 7, 2072, 9, 1455, 6, 19, 2644, 162, 1079, 160, 1379, 28, 6830, 18, 5285, 2468, 15, 678, 8542, 8, 195, 1222, 346, 104, 5, 3023, 7, 5138, 2498, 7, 2072, 9, 1455, 5176, 6, 6474, 306, 16269, 384, 1552, 302, 128, 8896, 177, 5, 243, 525, 8582, 92, 228, 641, 1240, 2261, 2942, 55, 347, 1664, 73, 27, 5, 6474, 15, 265, 15783, 13, 5, 2339, 3938, 307, 104, 5, 5075, 2753, 3674, 356, 11952, 6785, 10445, 6, 11110, 13, 5, 12447, 8, 1472, 2253, 6, 307, 2366, 78, 1915, 109, 13857, 536, 1777, 163, 53, 6712, 13, 5, 6474, 3017, 1215, 1024, 747, 356, 289, 8896, 1379, 5, 171, 6209, 1129, 150, 122, 9, 79, 4183, 1846, 20, 29, 1712, 3793, 1000, 267, 1966, 1382, 6250, 5, 122, 4183, 3023, 5138, 2498, 1455, 7, 16300, 12571, 199, 1442, 85, 1560, 7317, 6, 265, 633, 3859, 2927, 75, 1568, 427, 1144, 760, 104, 5, 2253, 8, 40, 1173, 84, 1392, 4480, 6, 2813, 12, 18, 14, 844, 15895, 258, 6209, 88, 35, 13, 5, 1712, 8899, 443, 179, 6015, 14, 15, 2942, 5117, 1244, 1361, 3283, 12, 88, 1885, 27, 5, 8738, 144, 419, 14, 1097, 3621, 6, 550, 459, 367, 513, 2789, 15, 2253, 6, 258, 110, 200, 20, 5, 1712, 950, 396, 14, 1568, 6719, 597, 864, 15, 6209, 88, 35, 13, 9, 2253, 8, 13383, 546, 259, 2088, 879, 189, 1883, 8, 103, 4787, 15307, 3859, 1154, 2942, 518, 7614, 15228, 368, 2152, 109, 556, 1973, 13, 5, 1086, 6374, 171, 200, 14, 1846, 20, 29, 1113, 1123, 1000, 8, 3023, 6, 1966, 3634, 16541, 13, 5, 2816, 88, 133, 1442, 6, 393, 522, 3329, 67, 6250, 15, 2253, 484, 51, 12965, 37, 20, 5, 10233, 4183, 133, 1123, 1000, 344, 516, 641, 2660, 1540, 6250, 258, 441, 2359, 2541, 252, 20, 5, 1086, 2722, 19, 1086, 1470, 344, 6070, 906, 18, 1018, 11491, 200, 631, 13, 5, 111, 4183, 171, 200, 14, 1438, 2253, 12, 2106, 2072, 1193, 55, 7485, 5108, 1560, 409, 9748, 9, 6119, 2068, 453, 5287, 6, 179, 104, 5, 1442, 6, 393, 522, 3329, 67, 6250, 9, 1113, 1123, 1000, 8, 1745, 1966, 4940, 11, 150, 2942, 55, 967, 4960, 69, 9865, 584, 27, 5, 2131, 231, 200, 14, 1129, 150, 122, 9, 79, 4183, 6428, 231, 1634, 3089, 4940, 37, 231, 6, 110, 200, 20, 29, 5, 4579, 1210, 627, 181, 6440, 1803, 2974, 585, 3831, 259, 11216, 967, 4960, 69, 200, 1314, 13, 5, 111, 6374, 231, 200, 1846, 20, 29, 6428, 231, 1634, 125, 9, 1877, 751, 55, 2927, 359, 24, 760, 104, 5, 72, 1185, 15257, 259, 196, 96, 427, 14, 794, 2194, 19, 72, 14157, 46, 699, 7781, 15, 7702, 2253, 8, 231, 6, 1966, 10, 5394, 3634, 13, 5, 414, 3096, 8, 72, 231, 7283, 3777, 1560, 15889, 108, 3096, 608, 195, 179, 104, 5, 438, 105, 589, 29, 1164, 6380, 19, 13555, 7, 3023, 7, 2106, 7, 2072, 9, 1455, 6, 19, 2644, 231, 162, 359, 28, 29, 15, 4599, 1747, 4940, 11, 200, 631, 13, 5, 7702, 2253, 8, 85, 8623, 27, 5, 419, 6, 19, 10235, 9, 6119, 6071, 7, 441, 1085, 7, 7687, 9, 13762, 1122, 14, 1097, 1709, 7, 1654, 1122, 9, 5834, 179, 7, 94, 94, 957, 6, 76, 473, 3754, 1084, 69, 286, 5334, 552, 492, 608, 396, 24, 2927, 4744, 1068, 177, 589, 5, 214, 7580, 12, 19, 6176, 2393, 55, 470, 25, 9, 4074, 868, 55, 26, 1013, 26, 315, 519, 190, 6789, 344, 1583, 1068, 1379, 5, 4976, 522, 14, 419, 11160, 71, 632, 5334, 6841, 419, 315, 24, 2129, 8, 2253, 12, 8623, 1953, 925, 2414, 6931, 5, 214, 925, 11, 90, 2253, 6, 6209, 2500, 5380, 67, 1916, 5, 77, 7510, 44, 1990, 1744, 108, 2035, 6135, 566, 5334, 6841, 1534, 6, 1177, 18583, 1334, 5, 10, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,070
10,070
विमल कोइराला, पूर्व मुख्यसचिव एनसेलको कर छली प्रकरण नीतिगत भ्रष्टाचार होइन । नीतिगत भ्रष्टाचार भनेको नीतिमा म्यानुपुलेसन गर्ने कुरा हो । यहाँ कही पनि आयकर ऐनमा छुट पाउने भन्ने कुरा छँदै छैन । यसलाई व्याख्याको विषय बनाइयो । अहिले आन्त्रिक राजस्व कार्यालयमा यो आयकर ऐन बनेपछि, आन्तरिक राजस्व विभागका महानिर्देशका रुपमा यो ऐन कार्यान्वयन गराउने व्यक्ति पनि यहीँ हुनुहुन्छ । ऐन बनाउने मान्छे मै हुँ । कानूनले कुनै पनि किसिमले एनसेललाई कर छुट दिएको छैन । प्रष्टरुपमा लेखिएको छ कि कुनै पनि चीज बिक्री मात्रै होइन, डिस्पोज गर्दा पनि कर तिर्नुपर्छ । डिस्पोजको नेपाली भाषा के त भन्दाखेरि शब्दकोष हेरेर निसर्ग भन्ने शब्द परेको छ । अनि निशर्ग भन्ने शब्द कहाँबाट आयो ? के हो ? भनेर ऐन बन्दै प्रश्नहरु उठेका थिए । एनसेलको मुद्दा भोडाफोनको जस्तो पनि होइन । सर्वोच्च अदालतले रुल गर्नुपर्ने विषय पनि होइन । मलाई त दुर्भाग्य के लाग्छ भने मैले सरकार छाडेको १० वर्ष भएछ, मैले कस्ता साथीहरु निर्माण गरेको छु, जो अहिले खुट्टा कमाइरहेका छन् । यो रुलिंग माग्ने पनि आन्तरिक राजस्व विभागसँग होइन, यो त ठूला करदाता कार्यालयले हेर्ने हो । कर तिर्ने नियत नभएर ठूलो कारोबार भएकाले हाम्रो राजनीतिक र कर्मचारीतन्त्र एनसेलको मोहजालमा फस्यो । ठूलो रकमको कुरा छ । ठूलै अफर भएको होला । अनि सबैलाई के छ भने एनसेललाई कर लगाउने हो कि नलगाउने हो भनेर प्रश्न गर्छन् । मैले देखेको एनसेललाई कर लगाउने कि नलगाउने भनेर प्रश्न उठाउने ठाउँ नै छैन । तर, हामी चुक्यौं । यो ऐन बनाउँदाखेरि मैले जुन ढंगले यस्ता कुनैपनि विवाद आउँदैन भनेर बनाएको थिएँ, पछि गएर संशोधन गरेर खेल्ने ठाउँ राखियो । बनाउँदा यो पूर्वानुमान गरेको के भनेदेखि नेपालमा प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी आयो, फरेन पार्टनर होल्डिंगस् मार्फत कारोबार गर्‍यो । कारोबार गर्दाखेरि त्यसले कर तिर्नुपर्ने कि नपर्ने स्थिति आयो भने के गर्ने भन्नेर बाँधियो । डिस्पोज गरेको कर योग्य हुन्छ बनाएको थएँ । तर, पछि दफा १३ मा आएर अलिकति संशोधन भएको छ । संशोधन गरेर त्यसको मूल्यांकनको विधिमा संशोधन गरियो । र, भाषागत अलमलमा पारियो । एनसेलको अहिले जुन कारोबार भएको छ, त्यो पूर्णरुपमा करयोग्य छ, उसले तिर्नै पर्छ । कतिले अहिले के हौवा चलाएका छन् भने यसरी बाँध्यो भने प्रत्यक्ष बैदेशिक लगानी कसरी आउँछ त भन्छन । हामीले केका लागि बैदेशिक लगानी भित्र्याउने हो र ? हाम्रो वृद्धि, रोजगारी र करलाई बैदेशिक लगानी चाहिने हो । त्यही आउँदैन भने किन चाहियो बैदेशिक लगानी ? यस्तो कर छली गर्ने, रोजगारी सिर्जना नगर्ने र रि-इन्भेष्टमेन्ट पनि नगर्ने बैदेशिक लगानी आउँदैन भने नआओस् । एनसेलको सुरुदेखिको व्यवहार र कारोबार दुबै शंकास्पद छ । एनसेल कर प्रकरणमा मन्त्री, सचिव अनि आन्तरिक राजस्व विभागका महानिर्देशकले बोल्ने विषय होइन । यो त ठूला कररदाता कार्यालयको प्रमुखले नै सल्ट्याउन सक्ने विषय हो । यहाँ किन आयो मन्त्रीजीहरुको हवाला ? एनसेलसँग कर लिनुपर्ने हो कि होइन भनेर ? किन राजनीतिक मान्छेहरु कसैले कर लिन हुन्छ भन्ने र कसैले हुँदैन भनेर ? यो त नियत नै ठीक भएन । निर्णय के भएको छ, थाहा छैन । यदि नियतबस एनसेलसँग कर नलिने भनेर सरकारी निर्णय आयो भने त्यो नीतिगत भ्रष्टाचार होइन, त्यो खुलेआम भ्रष्टाचार हो । टेवलमुनिबाट गरिएको भ्रष्टाचार होइन, टेवल माथिबाट सीधासीधी गरिएको भ्रष्टाचार हो । त्यस्तो निर्णयले नेपाली जनतामाथि ठूलो अन्याय हुन्छ । (राजधानीमा आयोजित एक कार्यक्रममा व्यक्त विचार)
Opinion
false
[ 0, 4881, 10605, 233, 17324, 7337, 6, 272, 13, 281, 6029, 6039, 2229, 386, 5, 6039, 2229, 639, 427, 8, 5669, 97, 5062, 2616, 25, 83, 20, 5, 242, 15448, 15, 16454, 9165, 1608, 537, 53, 83, 11140, 104, 5, 432, 2745, 6, 372, 10278, 5, 114, 326, 15957, 370, 2380, 1829, 21, 16454, 803, 7076, 7, 1099, 2380, 3377, 6890, 33, 88, 21, 803, 794, 807, 530, 15, 9979, 1334, 5, 803, 356, 916, 1639, 1273, 5, 1371, 11, 75, 15, 7456, 7337, 14, 272, 1608, 245, 104, 5, 3369, 1926, 2040, 13, 146, 75, 15, 8969, 878, 295, 1074, 20762, 150, 15, 272, 17573, 5, 20762, 6, 39, 440, 105, 60, 158, 8659, 91, 4369, 969, 3447, 330, 12513, 53, 761, 346, 13, 5, 276, 330, 367, 6151, 53, 761, 1194, 17, 1324, 121, 105, 20, 121, 185, 803, 1921, 609, 55, 11957, 66, 5, 7337, 6, 739, 1873, 591, 7467, 6, 401, 15, 386, 5, 1080, 2453, 9, 2827, 528, 372, 15, 386, 5, 377, 60, 8723, 105, 1033, 29, 257, 196, 9525, 217, 80, 11075, 7, 257, 7718, 3567, 101, 28, 5769, 400, 114, 3163, 216, 4620, 27, 5, 21, 347, 8430, 7977, 15, 1099, 2380, 1200, 63, 1074, 21, 60, 991, 11294, 1923, 1846, 20, 5, 272, 4483, 7097, 2154, 218, 1038, 422, 212, 214, 9, 13169, 7337, 6, 4125, 719, 6457, 6490, 926, 5, 218, 335, 6, 83, 13, 5, 10, 7934, 7267, 16, 668, 5, 276, 1637, 105, 13, 29, 7337, 14, 272, 1162, 20, 146, 11115, 623, 20, 185, 609, 890, 5, 257, 6251, 7337, 14, 272, 1162, 146, 11115, 623, 185, 609, 3835, 927, 37, 104, 5, 274, 155, 15380, 5356, 5, 21, 803, 6851, 8659, 91, 257, 253, 2758, 515, 75, 575, 989, 8139, 185, 856, 8836, 186, 1029, 1003, 109, 2034, 927, 10728, 5, 6851, 21, 16064, 28, 105, 29, 132, 211, 1186, 1550, 396, 1324, 7, 1049, 6064, 12653, 20, 3435, 2538, 337, 902, 1038, 906, 21, 5, 1038, 150, 8659, 91, 1938, 272, 9508, 146, 4015, 1395, 1324, 29, 105, 25, 53, 18, 4007, 855, 5, 20762, 28, 272, 3830, 78, 856, 10, 445, 474, 161, 5, 274, 186, 2972, 582, 43, 1440, 5814, 1003, 16, 13, 5, 1003, 109, 467, 5449, 6, 1476, 8, 1003, 1400, 5, 9, 7, 440, 859, 9515, 8, 1521, 855, 5, 7337, 6, 114, 253, 1038, 16, 379, 115, 9823, 8, 272, 5528, 379, 1062, 5231, 69, 664, 5, 465, 11, 114, 105, 6323, 462, 10795, 27, 29, 564, 4007, 926, 29, 1186, 10274, 396, 497, 1796, 60, 9378, 5, 334, 105, 12, 19, 10274, 396, 4056, 20, 9, 121, 212, 776, 7, 2418, 9, 272, 14, 10274, 396, 4161, 20, 5, 516, 8139, 29, 350, 12253, 10274, 396, 121, 223, 272, 13, 281, 1803, 2418, 1094, 1891, 9, 1616, 70, 6591, 437, 8036, 3069, 15, 1891, 10274, 396, 8139, 29, 10, 23, 1066, 7143, 5, 7337, 6, 206, 132, 6, 1524, 9, 1038, 1714, 9920, 13, 5, 7337, 272, 7474, 248, 7, 806, 276, 1099, 2380, 3377, 6890, 11, 3581, 372, 386, 5, 21, 60, 991, 272, 18, 6352, 2260, 110, 11, 37, 190, 4802, 4202, 395, 372, 20, 5, 242, 350, 1324, 248, 535, 199, 444, 2709, 121, 7337, 63, 272, 7824, 20, 146, 386, 185, 121, 350, 214, 8369, 938, 272, 423, 78, 53, 9, 938, 849, 185, 121, 21, 60, 7097, 37, 2412, 1452, 5, 227, 105, 16, 379, 433, 104, 5, 548, 7097, 5291, 7337, 63, 272, 14954, 185, 414, 227, 1324, 29, 115, 6039, 2229, 1074, 115, 19028, 2229, 20, 5, 4682, 2886, 3577, 17, 51, 2229, 1074, 4682, 2886, 633, 17, 12587, 398, 3274, 51, 2229, 20, 5, 1028, 227, 11, 39, 736, 312, 218, 5123, 78, 5, 77, 431, 4783, 34, 8, 1152, 26, 314, 759, 679, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,071
10,071
सुनिल सापकोटा कालो कोटको गोजीमा के छ ? भोट माग्ने एजेन्डा छ । अहिले भेट्दा कालोकोटेले भन्ने कुरा हो यो । कालो कोटको खल्तीबाट प्रचार सामग्री निकालेर बार हाक्ने योजना सुनाउँदै भोट मागेर सबैको ध्यान तान्न वकिल खप्पिस देखिएका छन् । आगामी चैत २० गते हुन गइरहेको कानुन व्यवसायीको आधिकारिक पेसागत छाता संगठन नेपाल बार एसोसिएसनको  २४ औं केन्द्रीय कार्य समितिको निर्वाचनले वकिललाई नराम्ररी छोएको छ । न्याय क्षेत्रसँग सम्बन्धित निकाय बारको निर्वाचनले सबैको ध्यान तानेको छ । राजनीतिक दलदेखि न्यायालय अर्थात् कार्यपालिका र न्यायपालिका समेत बारको चुनावले उत्साहित बनेको छ । अदालतमा बहस गर्न व्यस्त हुने वकिलहरूलाई  भोट माग्न भ्याइनभ्याई छ । चुनावी दौरानमा रहेका अधिवक्ताहरू झन् बढी बोल्न थालेका छन् । बारको चुनावले न्यायिक वृत्तमा न्यानो छाएको छ । बार भनेको ट्वाक लगाउने ठाउँ हो भनेर चिन्दै आएको आममानिसको नजरमा शम्भु थापाको नेतृत्वमा रहेको बारको कार्य समितिले बारलाई वकिलहरूको पेसागत संगठन हो भनेर आम जनमानसमा निमेट छाप छोड्न सफल भएको थियो ।  ट्वाकेन्द्रहरूलाई पनि बारको कुरा गर्दा वकिल भनेर दिमागमा चस्का दिने स्थिति आएको थियो । यसको कारण ०६३/६३ सालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनको  सफल नेतृत्व गर्दै सही गन्तव्यमा अवतरण गर्न नेपाल बारले एसोसिएसनले  खेलेको भूमिका हो । देवनाथप्रसाद बर्माको नेतृत्वमा २०१३ सालमा चारखाल अड्डामा स्थापना भएको वकिलहरूको पेसागत संगठन नेपाल बार एसोसिएसनको ६० वर्ष उतार-चढावका बीच बितेको छ । अर्ध शताब्दी सामान्य हैसियतमा अगाडि बढिरहेको नेपाल बारलाई शम्भु थापा, माधव बास्कोटा, केदार कार्की, शेरबहादुर केसीलगायतको सामूहिक प्रयासबाट व्यवस्था परिवर्तनको संवाहकका रुपमा स्थापित गराएर थिए । नेपालमा ०६२/६३ को लोकतान्त्रिक आन्दोलनमार्फत शासन व्यवस्थालाई परिवर्तन गर्न बारले अग्रणी भूमिका निर्वाह गरेको थियो । आन्दोलनका क्रममा नेपाल बारको अगाडि अन्य पेसागत संस्थाहरू छायामा परेका थिए । मेचीदेखि महाकाली र हिमालदेखि तराईसम्म बारको नाम चिरपरिचित बनेको थियो । लोकतान्त्रिक आन्दोलनको सफल नेतृत्व गरेर तत्कालीन समयमा सगरमाथाको उचाइ चुमेको नेपाल बार बिस्तारै ओरालो झरेर कालापत्थर नजिक पुग्न आँटेको छ कानुनी राज्य, मानवअधिकार, न्यायिक सर्वोच्चता, स्वतन्त्र न्यायपालिका, अधिकार, न्याय र समानताको पक्षमा वकालत गर्दै वकिलहरूको छाता  संगठन नेपाल बारले अन्याय र अत्याचारविरुद्ध सडक तताएपछि तानाशाहहरू घुँडा टेक्न बाध्य भएका थिए । बार सडकमा ओर्लिएपछि आन्दोलनले नयाँ मोड लिएको थियो । बारको नेतृत्वमा आन्दोलन चरम उत्कर्षमा पुगेको थियो । बारको न्यायिक आवाज र साथका कारण शाही आयोग लगायत अवैधानिक निकायलाई सर्वोच्च अदालतले साहसिक फैसलामार्फत खारेज गरिदिएको थियो । लोकतान्त्रिक आन्दोलनको नेतृत्व राजनीतिक दलले होइन नेपाल बारले लिएको छ भन्ने सन्देश प्रवाह भएको थियो । आन्दोलनको सिलसिलामा प्रशासनले शम्भु थापा, माधव बास्कोटा, केदार कार्कीलगायत वकिललाई गिरफ्तार गरेपछि अधिकार र न्यायको आवाज बुलन्द भएको थियो । त्यो समयमा नेपाल बारको उचाइले सगरमाथाको चुचुरो चुमेको थियो भन्दा पनि फरक पर्दैन । लोकतान्त्रिक आल्दोलनलाई बारले नै पार लगाएको थियो । नेपाल बार भन्नेबित्तिकै गर्वले छाती फुल्थ्यो । बारले वकिलहरूको सान बढाएको थियो । स्वतन्त्र न्यायपालिकाको पक्षमा समेत सशक्त आवाज उठाएको बारले आफ्नो उचाई बढाउन सफल भएको थियो । बार भनेको अदालतको गरिमालाई कायम राख्न मद्दत गर्ने संस्था पनि हो । नङ र मासुको जस्तो सम्बन्ध रहेको आदलत र बारको बीचमा पछिल्लो समय शीतयुद्ध चलेको छ । यी दुई निकायबीचमा देखापरेका समस्याको समाधान गरेर सम्बन्ध सुधार गर्न सक्ने नेतृत्व अहिलेको आवश्यकता हो ।  यसका लागि सक्षम र सबल नेतृत्वको खाँचो छ । लोकतान्त्रिक आन्दोलनको सफल नेतृत्व गरेर तत्कालीन समयमा सगरमाथाको उचाइ चुमेको नेपाल बार बिस्तारै ओरालो झरेर कालापत्थर नजिक पुग्न आँटेको छ । आन्दोलन र परिवर्तनको पक्षमा अग्रणी भूमिकामा रहेका शम्भु थापाको टावर पर्सनालिटीको अगाडि समेत छायामा नपरेका र आफ्नो हैसियतलाई प्रस्ट पारेका सशक्त, इमानदार र निर्भिक छवि बनाएका माधव बास्कोटा, केदार कार्कीलगायत स्थापित अनुहारहरूलाई भूमिकाविहीन बनाएर आफ्नो राजनीतिक स्वार्थ पूरा गरी  तत्कालीन बारको स्पिरिटलाई समाप्त पार्ने काम भएको छ । उम्मेदवारहरूले रक्सीको खोलो बगाएको देख्दा लाग्छ, यो नेपाल बार हो कि रेस्टुरेन्ट एन्ड बार हो । यसको नियन्त्रण हुनैपर्छ । बारमा सफल नेतृत्व र  सुधार गर्न सक्ने यस्ता व्यक्तिहरूलाई साइजमा ल्याएर अगाडि बढ्नका लागि एउटा तत्व सधैँ नै लागिपरेको छ । यसले बारलाई भार बनाएको छ । शम्भु थापाको नेतृत्वका सफल र उत्कृष्ट  प्रतिभा मानिएका बास्कोटा र कार्कीलाई साइजमा ल्याएर त्यो समयमा मध्यम भूमिकामा रहेका शेरबहादुर केसी अहिले दोस्रोपटक बारको नेतृत्व गर्नका लागि मैदानमा खडा भएका छन् । पेसागत मर्यादालाई कायम राखेर राष्ट्र निर्माण र  परिवर्तनका लागि आफूहरूलाई तिलाञ्जली दिनसमेत तयार रहेका वकिलहरूलाई नेतृत्वमा स्थापित हुन नदिनका लागि अनेकौँ प्रपञ्च रचियो । स्थापित हुनुपर्ने वकिलहरू विस्थापित भएकाले बारको भूमिकामा  तगारो लाग्यो । हुँदाहुँदै नेपाल बार पछिल्लो समय आएर पेसागत संगठन भन्दा मागीखाने भाँडोजस्तै हुँदै गएको छ । नेपाल बारको  नेतृत्वले पेसागत हकहितको मुद्दामा काम गर्न सकेको छैन । वकिलहरूको क्षमता अभिवृद्धि, पेसागत दक्षतामा निखारता, सशक्तीकरण, स्वतन्त्र न्यायपालिकाको पहरेदारी, सामाजिक सुरक्षाका सवालहरू, सामाजिक न्याय, अधिकार र न्यायका लागि खबरदारी र समाज निर्माणमा साझेदारी संस्थाको रुपमा स्थापित रहेको संस्थाको नेप्से परिसूचक दिन प्रतिदिन ओरालो लाग्दै गएको छ । समाजको इन्जिनियरको रुपमा हेरिने वकिलहरूले सोसियल इन्जिनियरिङको पाटो भुलेका छन् । समाजमा अहिले वकिलाप्रतिको दृष्टिकोण त्यति राम्रो छैन । सकारात्मक, व्यवस्थित, न्यायिक र मर्यादित समाजको निर्माण गर्ने दायित्व समाजका इन्जिनियर वकिलहरूको हो । वकिलहरूले यसको हेक्का राख्नैपर्छ । बारको नेतृत्वले पछिल्लो समय आएर वकिलहरूलाई धोका दिएको छ । पेसागत सुधार गर्ने कसम खाएर भोट मागेर चुनाव जितेकाहरू आफूले पाएको जिम्मेवारीलाई दुरुपयोग गरेर सार्वजनिक लाभको पद धारण गरेका छन् । नेपाल बार न्यायाधीश बन्नका लागि बार्गेनिङ गर्ने थलोको रुपमा विकास हुँदै गएको छ । आफूले पाएको अधिकारको प्रयोग गर्न नसकेर बारले वकिलहरूको बेइज्जती गरेको छ । न्याय परिषदको सदस्यमा आफ्नो प्रतिनिधि पठाउन असफल बारले आफ्नो प्रतिनिधिको उपस्थितिबिना र बारको सहभागिता नै नभइकन न्यायपरिषदले न्यायाधीश नियुक्तिका लागि गरेको सिफारिसलाई पनि अनुमोदन गरेर जग हँसाउने काम गरेको छ । बारको उचाइलाई पुरानै अवस्थामा लग्नका लागि कालो कोटेहरूले भोटको सही मूल्यांकन गरेर प्रयोग गरुन् । बाँसुरी बजाउन कलाकारलाई दिने कि बाँदरलाई ? कानुन दृष्टि लगाउने मौका यही हो पेसागत संगठनले मूल्यांकन गरेर सक्षम र इमानदार वकिलहरूलाई न्यायाधीश बनाउनका लागि पहल गर्नु पर्ने बारले राजनीतिक दलको फेरो समातेर सांसद भएका मानिसहरूलाई स्वतन्त्र न्यायपालिकाको न्यायाधीश बनाउने न्याय परिषदको निर्णयलाई आफ्नै निर्णयविपरीत स्वागत गरेर आफ्नो हैसियतलाई उदांगो पारेको छ । अदालतभित्र राजनीति घुसाएर चलखेल गर्दा पनि स्वतन्त्र न्यायपालिकाको पहरेदार बार मुकदर्शक बनेको छ । पछिल्लो समय बारको नेतृत्वमा रहेका मानिसले बारको गरिमा र प्रतिष्ठालाई समाप्त पार्ने काम गरेका छन् । बारको स्तर  खस्किएको छ । यस्तो अवस्था हुनुको पछाडि बारलाई पद प्राप्तिको प्रयोगशालामा परिणत गर्नु हो । तीन वर्ष बारको  नेतृत्व गर्ने म्यान्डेट प्राप्त गरेर बारको नेतृत्वमा स्थापित भएकाले बारको भूमिकालाई विस्थापित गरेर गल्ती गरेका छन्, यसको समीक्षा गर्ने बेला भएको छ । यसको फैसला चुनावबाट गर्ने बेला भएको छ । बारको उद्देश्यले समाप्त पारेर आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्नेहरूलाई ठेगान लगाउने उपयुक्त समय आएको छ । नेपाल बारको निर्वाचन अत्यन्तै महँगो र भड्किलो बन्दै गएको छ । चुनावको प्रचार-प्रसार शैली र वकिलहरूले गरेको खर्च हेर्दा लाग्छ यो नेपाल बारको चुनाव हो कि नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघको निर्वाचन हो छुट्याउन मुस्किल पर्छ । उम्मेदवारहरूले रक्सीको खोलो बगाएको देख्दा लाग्छ, यो नेपाल बार हो कि रेस्टुरेन्ट एन्ड बार हो । यसको नियन्त्रण हुनैपर्छ । वकिल र अल्कोहल पर्यायवाची हुन् भन्ने मान्यताको स्थापित गरिँदै छ । एउटा बारमा लयर हुन्छ अर्को बारमा लिक्व्यएर हुन्छ भन्ने मानसिकताको विकास हुँदै छ । नेपाल बार वकिलहरूको पेसागत संगठन हो कि भट्टी पसल हो । यसको विषया गम्भीर बहस र समीक्षा हुन जरुरी छ । लाखौँको खर्च गरेर बारलाई पार लगाउन सकिन्न भन्ने कुरा सबैले बुझ्न जरुरी छ । तत्कालीन समयमा स्थापित बारको प्रतिष्ठालाई समाप्त पार्ने खेलमा लागेका बिचौलियाको कब्जामा बार पर्ने खतरा बढ्दै गएको छ । थापाको नेतृत्व कालमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा समेत ख्यातिप्राप्त बारले नर्वेजियन बार, ल अफ एसियालगायत संस्थासँगको सम्बन्धलाई  मजबुत  बनाएको थियो । तर, अहिले यसमा पनि आँच आएको छ । अबको बार भनेको पेसागत हकहितमा केन्दि्रत हुन सक्ने खालको इमानदार र सक्षम नेतृत्वको हातमा र साथमा हुनुपर्छ । बिचौलिया र अवसरवादीको हातमा होइन । कालो कोटमा कालो धब्बा बस्ने स्थितिको अन्त्य हुनैपर्छ । बारको उचाइलाई पुरानै अवस्थामा लग्नका लागि कालो कोटेहरूले भोटको सही मूल्यांकन गरेर प्रयोग गरुन् । बाँसुरी बजाउन कलाकारलाई दिने कि बाँदरलाई ? कानुन दृष्टि लगाउने मौका यही हो । कालो कोट लगाएर भोटको राजनीति होइन, पेसालाई मर्यादित बनाउनैपर्छ । नोटसँग कोट र भोट साट्ने परिपाटीको अन्त्य गर्दै बारलाई पुरानै अवस्थामा फर्काउनुको विकल्प छैन ।
Opinion
false
[ 0, 7277, 4713, 1613, 4929, 6, 1262, 535, 8, 105, 13, 121, 2550, 7977, 7797, 13, 5, 114, 1234, 685, 1613, 6, 1980, 11, 53, 83, 20, 21, 5, 1613, 4929, 6, 16162, 17, 1956, 953, 7796, 3143, 2127, 9700, 289, 16852, 2550, 13461, 1410, 648, 13910, 7787, 665, 3593, 1780, 2439, 27, 5, 642, 1670, 323, 130, 67, 5205, 424, 784, 6, 1139, 5053, 859, 9331, 1546, 36, 3143, 8303, 6, 947, 733, 565, 210, 955, 228, 11, 7787, 14, 17255, 327, 8344, 13, 5, 1045, 164, 63, 676, 1221, 3143, 6, 228, 11, 1410, 648, 13247, 6, 13, 5, 214, 596, 132, 8096, 971, 7555, 9, 8250, 103, 3143, 6, 731, 11, 6923, 385, 13, 5, 3220, 1983, 24, 2717, 40, 7787, 410, 2550, 7657, 15559, 20525, 13, 5, 1996, 12065, 8, 133, 5155, 49, 2896, 118, 3640, 1624, 27, 5, 3143, 6, 731, 11, 5759, 6017, 8, 8892, 7374, 13, 5, 3143, 639, 10, 166, 2345, 44, 1162, 927, 20, 185, 3106, 458, 123, 1008, 13608, 6, 12933, 9977, 4413, 1671, 35, 3143, 6, 210, 1103, 3143, 14, 7787, 180, 5053, 859, 1546, 20, 185, 1008, 12104, 8, 330, 7484, 3550, 9056, 349, 16, 38, 5, 10, 166, 2345, 5085, 410, 15, 3143, 6, 83, 150, 7787, 185, 10423, 697, 337, 12, 189, 1395, 123, 38, 5, 195, 95, 20374, 182, 10924, 1501, 1561, 3556, 349, 541, 71, 1819, 1705, 8, 6506, 24, 36, 3143, 11, 8303, 11, 4245, 634, 20, 5, 1404, 1082, 762, 9361, 6, 1671, 5404, 673, 304, 6436, 8919, 8, 305, 16, 7787, 180, 5053, 859, 1546, 36, 3143, 8303, 6, 1347, 80, 11186, 70, 384, 5001, 181, 12, 994, 6852, 6, 13, 5, 5829, 2431, 485, 9698, 320, 4683, 36, 3143, 14, 9977, 3332, 3532, 15722, 7, 5642, 9026, 2736, 1116, 700, 6, 2871, 654, 17, 179, 7352, 713, 8508, 12, 88, 686, 5260, 66, 5, 211, 10, 16336, 10, 6, 1561, 868, 748, 977, 179, 14, 470, 24, 3143, 11, 10702, 634, 2152, 28, 38, 5, 6176, 268, 36, 3143, 6, 320, 152, 5053, 859, 5006, 7559, 8, 584, 66, 5, 4562, 132, 3963, 9, 1488, 132, 1629, 116, 3143, 6, 157, 20872, 225, 385, 38, 5, 1561, 3556, 349, 541, 109, 712, 278, 2027, 6, 5350, 1806, 61, 30, 6, 36, 3143, 4484, 9703, 9239, 18, 7046, 131, 12496, 18, 1465, 1382, 7630, 30, 6, 13, 1817, 343, 7, 3450, 7, 5759, 1080, 4998, 999, 8250, 7, 10192, 1045, 9, 4504, 6, 1216, 8973, 71, 7787, 180, 9331, 1546, 36, 3143, 11, 5123, 9, 11627, 1327, 226, 19989, 135, 19509, 49, 9672, 13507, 1782, 73, 66, 5, 3143, 1822, 19178, 135, 868, 11, 94, 4569, 656, 38, 5, 3143, 6, 1671, 868, 4967, 13062, 8, 493, 38, 5, 3143, 6, 5759, 1386, 9, 246, 12, 95, 2708, 1490, 692, 13426, 1221, 14, 1080, 2453, 10763, 2205, 748, 2979, 8868, 38, 5, 1561, 3556, 541, 214, 3787, 386, 36, 3143, 11, 656, 13, 53, 1603, 2211, 16, 38, 5, 3556, 5226, 786, 11, 9977, 3332, 3532, 15722, 7, 5642, 2069, 700, 7787, 14, 7931, 741, 365, 9, 1045, 6, 1386, 7310, 16, 38, 5, 115, 278, 36, 3143, 6, 5350, 11, 2027, 6, 14138, 1806, 61, 30, 6, 38, 158, 15, 611, 2543, 5, 1561, 326, 59, 6088, 59, 23, 14, 3143, 11, 37, 1521, 1852, 38, 5, 36, 3143, 53, 7261, 6240, 11, 5783, 2918, 4621, 5, 3143, 11, 7787, 180, 7610, 2908, 38, 5, 999, 8250, 6, 1216, 103, 4865, 1386, 7406, 3143, 11, 54, 3889, 1552, 349, 16, 38, 5, 3143, 639, 1057, 6, 353, 8, 14, 659, 742, 2282, 25, 570, 15, 20, 5, 10, 23, 442, 9, 2307, 6, 401, 463, 35, 326, 4051, 84, 9, 3143, 6, 1946, 532, 137, 9448, 12821, 2464, 13, 5, 208, 89, 1221, 428, 8, 11798, 12, 6209, 925, 109, 463, 655, 24, 395, 541, 2135, 857, 20, 5, 653, 19, 3243, 9, 7111, 1861, 7884, 13, 5, 1561, 3556, 349, 541, 109, 712, 278, 2027, 6, 5350, 1806, 61, 30, 6, 36, 3143, 4484, 9703, 9239, 18, 7046, 131, 12496, 18, 1465, 1382, 7630, 30, 6, 13, 5, 868, 9, 7352, 1216, 10702, 6072, 133, 9977, 4413, 6296, 1750, 68, 252, 15413, 6, 320, 103, 7559, 8, 12194, 12, 9, 54, 5377, 14, 4295, 4629, 4865, 7, 11843, 9, 3250, 1702, 44, 6359, 2045, 3532, 15722, 7, 5642, 2069, 700, 686, 3125, 410, 634, 4049, 879, 54, 214, 2784, 364, 57, 712, 3143, 6, 4559, 10542, 166, 14, 2552, 1436, 46, 16, 13, 5, 986, 262, 5016, 6, 4592, 65, 11640, 4554, 6129, 21, 36, 3143, 20, 146, 10171, 3623, 3143, 20, 5, 195, 1053, 17015, 5, 3143, 8, 349, 541, 9, 655, 24, 395, 515, 3681, 14, 10680, 8, 3132, 320, 1952, 12, 19, 102, 4153, 3216, 37, 15243, 13, 5, 438, 3143, 14, 4274, 856, 13, 5, 9977, 4413, 541, 12, 349, 9, 915, 2859, 9661, 15722, 9, 2069, 14, 10680, 8, 3132, 115, 278, 2727, 6072, 133, 2736, 1116, 114, 308, 3913, 3143, 6, 541, 2194, 19, 3020, 3423, 73, 27, 5, 5053, 859, 5247, 14, 659, 897, 357, 101, 9, 8959, 19, 4700, 14, 14579, 3155, 281, 56, 345, 376, 133, 7787, 410, 1671, 686, 67, 5654, 12, 19, 1853, 1235, 550, 8494, 9, 384, 855, 5, 686, 1259, 7787, 49, 5741, 422, 3143, 6, 6072, 60, 5471, 65, 1547, 5, 6042, 36, 3143, 532, 137, 1440, 5053, 859, 1546, 158, 263, 34, 10745, 16227, 1597, 309, 251, 13, 5, 36, 3143, 6, 8318, 5053, 859, 11721, 6, 4238, 46, 24, 760, 104, 5, 7787, 180, 839, 5140, 7, 5053, 859, 10161, 8, 19391, 4998, 16881, 7, 999, 8250, 6, 15129, 1964, 243, 7273, 6652, 4681, 243, 1045, 7, 365, 9, 1045, 12, 19, 14580, 9, 518, 2839, 3597, 1900, 88, 686, 35, 1900, 5264, 8488, 56, 11895, 9703, 8915, 251, 13, 5, 2683, 3895, 6, 88, 2847, 574, 7787, 262, 194, 15321, 6169, 6, 7139, 2130, 11, 12, 27, 5, 1189, 114, 7787, 33, 4052, 3088, 1047, 269, 104, 5, 1606, 7, 2560, 7, 5759, 9, 13325, 2683, 101, 25, 2823, 3214, 3895, 7787, 180, 20, 5, 7787, 262, 195, 14709, 742, 9992, 5, 3143, 6, 8318, 532, 137, 1440, 7787, 410, 10836, 245, 13, 5, 5053, 859, 655, 25, 3340, 61, 4691, 2550, 13461, 731, 5629, 49, 1245, 976, 891, 14, 2917, 109, 176, 1482, 6, 908, 6341, 48, 27, 5, 36, 3143, 2405, 756, 12, 19, 21240, 25, 6206, 6, 88, 76, 309, 251, 13, 5, 1245, 976, 3344, 151, 24, 8577, 3143, 11, 7787, 180, 18380, 34, 28, 13, 5, 1045, 3235, 6, 8372, 54, 1081, 2825, 2592, 3143, 11, 54, 1081, 6, 2313, 5049, 9, 3143, 6, 1120, 37, 5000, 15098, 1045, 14153, 11, 2405, 2642, 12, 19, 28, 904, 14, 15, 5401, 109, 2626, 12888, 623, 46, 28, 13, 5, 3143, 6, 5350, 14, 6144, 313, 16183, 12, 19, 1613, 4929, 30, 262, 2550, 6, 1819, 5449, 109, 151, 18341, 5, 19502, 15089, 764, 14, 189, 146, 7655, 14, 121, 424, 4053, 1162, 2259, 430, 20, 5053, 859, 1546, 11, 5449, 109, 3243, 9, 11843, 7787, 410, 2405, 10025, 19, 1661, 160, 177, 3143, 11, 214, 2284, 8658, 65, 10066, 985, 73, 12012, 999, 8250, 6, 2405, 356, 1045, 3235, 6, 227, 14, 509, 227, 8181, 1102, 109, 54, 5377, 14, 5497, 7433, 65, 1859, 13, 5, 1057, 527, 921, 4791, 1356, 6991, 150, 15, 999, 8250, 6, 15129, 3143, 918, 44, 12854, 385, 13, 5, 532, 137, 3143, 6, 1671, 133, 3022, 3143, 6, 353, 8, 9, 5615, 14, 2552, 1436, 46, 48, 27, 5, 3143, 6, 3193, 11792, 593, 13, 5, 223, 265, 10328, 2324, 3143, 14, 908, 4512, 6, 7639, 8, 3675, 160, 20, 5, 173, 80, 3143, 6, 541, 25, 21535, 193, 109, 3143, 6, 1671, 686, 422, 3143, 6, 634, 14, 5741, 109, 3552, 48, 1556, 195, 3700, 25, 260, 16, 13, 5, 195, 2205, 731, 17, 25, 260, 16, 13, 5, 3143, 6, 2258, 2552, 2438, 54, 2784, 364, 25, 410, 18973, 1162, 1645, 137, 123, 13, 5, 36, 3143, 6, 228, 3380, 5078, 9, 11852, 3503, 1921, 251, 13, 5, 731, 6, 21652, 3215, 9, 7787, 262, 28, 415, 1438, 1033, 21, 36, 3143, 6, 731, 20, 146, 36, 492, 1483, 8398, 228, 20, 9377, 8203, 664, 5, 986, 262, 5016, 6, 4592, 65, 11640, 4554, 6129, 21, 36, 3143, 20, 146, 10171, 3623, 3143, 20, 5, 195, 1053, 17015, 5, 7787, 9, 20545, 20419, 112, 53, 844, 6, 686, 7024, 13, 5, 102, 3143, 8, 4703, 18, 78, 258, 3143, 8, 1181, 1858, 3602, 3248, 78, 53, 6712, 6, 76, 309, 13, 5, 36, 3143, 7787, 180, 5053, 859, 1546, 20, 146, 1811, 34, 2115, 20, 5, 195, 372, 33, 1204, 1983, 9, 3700, 67, 1172, 13, 5, 10534, 6, 415, 109, 3143, 14, 1521, 1540, 6233, 53, 83, 1641, 1647, 1172, 13, 5, 712, 278, 686, 3143, 6, 5615, 14, 2552, 1436, 638, 1489, 11247, 6, 4342, 8, 3143, 177, 2472, 1229, 251, 13, 5, 4413, 541, 5124, 316, 4183, 103, 18930, 3143, 11, 13259, 167, 2169, 3143, 7, 10, 59, 610, 1401, 700, 570, 2133, 463, 14, 8151, 856, 38, 5, 274, 114, 695, 15, 14690, 123, 13, 5, 169, 6, 3143, 639, 5053, 859, 11721, 8, 105, 3056, 8972, 84, 67, 395, 3057, 11843, 9, 3243, 1861, 2581, 9, 2684, 1320, 5, 11247, 9, 714, 884, 6, 2581, 386, 5, 1613, 4929, 8, 1613, 1281, 6941, 33, 585, 1395, 6, 919, 17015, 5, 3143, 6, 5350, 14, 6144, 313, 16183, 12, 19, 1613, 4929, 30, 262, 2550, 6, 1819, 5449, 109, 151, 18341, 5, 19502, 15089, 764, 14, 189, 146, 7655, 14, 121, 424, 4053, 1162, 2259, 430, 20, 5, 1613, 4929, 1686, 2550, 6, 921, 1074, 5053, 14, 13325, 285, 9992, 5, 2757, 63, 4929, 9, 2550, 7193, 30, 11567, 6, 919, 71, 3143, 14, 6144, 313, 8305, 97, 6, 1836, 104, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,072
10,072
डा. मदनकुमार दाहाल भनिरहनु नपर्ला, चीन विश्वमा दोस्रो ठूलो अर्थतन्त्रका रुपमा स्थापित छ । आज सारा शक्तिराष्ट्रको ध्यान चीनतर्फ आकषिर्त हुनुमा उसको आर्थिक शक्ति मुख्य कारण हो । यस्तो राष्ट्रको छिमेकमा छौं हामी । नेपालसँग चीनको सम्वन्ध अत्यन्त पुरानो छ । हाम्रो मैत्री सम्बन्धको इतिहास नै ६० वर्ष पुगिसकेको छ । यति निकट र पुरानो सम्बन्धका बाबजुद पनि हामीले चीनको समृद्धिबाट खासै लाभ लिन सकेका छैनौं । प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली चीनको महत्त्वपूर्ण भ्रमण सम्पन्न गरेर फर्किनुभयो । यो भ्रमण एकदमै महत्त्वपूर्ण यस अर्थमा पनि थियो, कि भर्खरै मात्र हामीले अर्को छिमेकी भारतबाट गहिरो प्रताडना भोग्यौं । भारतले दिएको चोटपछि हामीले आफ्नो व्यापार विविधीकरण गर्नैपर्ने रहेछ भन्ने चेत खुलेको छ । यस्तो अवस्थामा प्रधानमन्त्रीको चीन भ्रमणलाई महत्त्वका साथ हेरिनु स्वभाविक नै हो । स्वाभाविक रुपमा यस भ्रमणले नेपाल-चीनबीचको मित्रतालाई नयाँ गति दिन सफल भएको छ । प्रधानमन्त्रीको भ्रमणका क्रममा भएका दशबुँदे सम्झौता र त्यसपछि जारी १८ बुँदे विज्ञप्तिको आधारमा मूल्यांकन गर्दा पनि मैले सकारात्मक रुपमा ग्रहण गरेको छु । चीनले नेपालमा जारी नयाँ संविधानलाई खुला दिलले स्वागत गरेको छ । यसअघि प्रधानमन्त्रीले गरेको भारत भ्रमणमा यही विषयमा कुरा नमिल्दा संयुक्त विज्ञप्ति समेत जारी हुन सकेको थिएन । त्यस हिसाबले यसलाई पनि एउटा उपलब्धिकै रुपमा लिनुपर्ने हुन्छ । १८ बुँदे संयुक्त विज्ञप्तिमा धेरै विषय समेटिएका छन् । ती विषयलाई अब समय सारणी निश्चित गरेर प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्ने मुख्य चुनौती रहेको मैले महसुस गरेको छु । कार्यान्वयनको मामलामा हाम्रो राजनीतिक नेतृत्व त्यति भरपर्दो छैन । त्यसमाथि बारम्बार हुने सरकार परिवर्तन र राजनीतिक अस्थिरताले गर्दा पनि चीनसँगको सम्झौताको कार्यान्वयन पक्षप्रति ढुक्क हुन सक्ने अवस्था देखिँदैन । सम्झौता हुन नसकेका विषय यो भ्रमणमा भएका सम्झौताहरू मूलतः भविष्यमुखी छन् । भविष्यका लागि तीनले आशा जगाएका छन् । तर, नेपाललाई तत्कालीन राहत चाहिएको थियो । भारतले नाकाबन्दी गरेर इन्धनको हाहाकार सिर्जना गरिदिएपछि हामीलाई इन्धन-आपूर्तिको वैकल्पिक माध्यमको टड्कारो आवश्यकता परेको थियो । तर, इन्धन सम्झौता हुन नसक्दा अलिकति खल्लो भएको छ । संयुक्त विज्ञिप्तिमा चाँडै इन्धन सम्झौता गर्ने प्रतिबद्धता जनाइएको भए पनि यसमा खासै आशावादी हुने ठाउँ छैन । मेरो बुझाइमा इन्धन सम्झौता हुन नसक्नुमा राजनीतिक कारण रहेको छ । भारतसँग नेपालको सम्बन्धलाई दृष्टिगत गरेर चीनबाट तेल ल्याउन सरकार हिच्किचाएको हुनुपर्छ । नेपालको अर्को आवश्यकता भनेको ऊर्जा हो । ऊर्जा समस्याले गर्दा हामी धेरै वर्षदेखि अर्ध अन्धकारमा छौं । १९ घन्टासम्म लोडसेडिङ झेलिरहनुपरेको अवस्थामा छिमेकीका नाताले चीनले हामीलाई विद्युत् उत्पादनमा सघाउने अपेक्षा गरिएको थियो । तर, यसमा कुनै ठोस सम्झौता हुन सकेन । तत्कालीन आवश्यकता सम्बोधन भएन तत्कालीन लाभका विषयमा सम्झौता हुन नसके पनि थुप्रै सकारात्मक विषय छन्, जसबाट नेपालले आज नभए पनि भोलि लाभ लिन सक्छ । ‘वान बेल्ट वान रोड’ को अवधारणामा आर्थिक विकास गर्न दुवै देश राजी भएका छन् । चीनमा नयाँ नेतृत्पको उदय भएपछि म्यारिटाइम सिल्करोड अर्थात समुद्री मार्गबाट संसारभरि आफ्नो आर्थिक सम्बन्ध जोड्ने योजनाअघि सारेको छ । यसैअन्तर्गत हालै इनर्जी सिल्करोड भन्ने पहलकदमी उसले लिएको छ, जसमा नेपाललाई पनि समावेश गरिएको छ । यसैगरी भर्खरै चीनको पहलमा एसिया पूर्वाधार लगानी बैंकको स्थापना भएको छ, जसको सदस्य नेपाल पनि छ । नेपालले यी कुराबाट फाइदा लिन सक्नुपर्छ । सम्झौतामा अरनिको राजमार्गको मर्मत र सञ्चालन, स्याप्रुवासी-रसुवागढी सडकखण्डको मर्मत-सञ्चालन, कणर्ाली नदीमाथि हिल्सामा पुल निर्माण, चक्रपथ सुधारको पहिलो चरण समाप्त गरेर दोस्रो चरणको सम्भाव्यता अध्ययन, सीमापार रेलमार्ग निर्माण र रेलमार्गको सञ्जाल नेपालभित्र पनि बढाउनेजस्ता कुरा पनि परेका छन् । यसैगरी ३२ हजार घरधुरीलाई सोलार इनर्जी अनुदान दिने भनेको छ । स्वतन्त्र व्यपार सम्झौताका लागि सम्भाव्यता अध्ययन गर्ने, थप नाका खोल्न आवश्यक पहलकदमी लिने भनिएको छ । यसरी प्याकेजमा धेरै कुरा आएका छन्, जसको स्वागत गर्नुपर्छ । अब यसलाई कसरी कार्यान्वयन गर्ने भन्ने विषय प्रधान छ । व्यापार विविधीकरणको ढोका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सम्झौताका रूपमा पारवहन सम्झौता मानिएको छ । यो भविष्यप्रति आशा जगाउने सम्झौता हो । ग्वाङझाउ बन्दरगाहमार्फत तिब्बतको बाटो हुँदै समुद्रपारबाट आयात गर्ने सम्भावनाको ढोका यसबाट खुलेको छ । नेपाल एउटा स्वतन्त्र राष्ट्र भएकाले व्यापार विविधीकरणमा जानैपर्छ । व्यापार विविधिकरणमा नजाँदाको दुख हामीले लगातार व्यहोर्दै आएका छौं । पारवहन सम्झौताले नेपालको व्यापार विविधीकरणका लागि मार्गप्रशस्त भएको छ । नेपालले ग्वाङझाउ बन्दरगाह प्रयोग गरेर तिब्बत हुँदै व्यापार गर्नु पक्कै पनि सहज छैन । भारतको कोलकाता बन्दरगाह नजिकै छ । लागतको दृष्टिकोणले त्यतैबाट सस्तो पर्छ । तर त्यसो भनेर हामी सँधै त्यसैमा निर्भर भइरहन सक्दैनौं । त्यसैले हामीलाई साह्रो-गाह्रो पर्दा विकल्पका रुपमा पनि चिनियाँ बन्दरगाहको महत्त्व ठूलो छ । अब यो बन्दरगाह प्रयोग गर्दाखेरीको लागत र सम्भावित बजारहरूका विषयमा सरकारी स्तरबाट अध्ययन हुनुपर्छ । अहिलेसम्म त्यस्तो अध्ययन भएको मेरो जानकारीमा छैन । समदूरी होइन सम-सामिप्यता नेपालले भारत र चीनसँग समदूरीको वैदेशिक नीति अँगाल्दै आएको छ । यद्यपि, नीति जे भए पनि व्यवहारमा हामी भारतसँग नजिक छौं । भौगोलिक, सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक, धार्मिक यावत कारणहरूले नेपालको झुकाव भारततर्फ बढी छ । मेरो विचारमा नेपालले अब समदूरी होइन, सम-सामिप्यता (इक्युप्रोक्सिमिटी) को नीति अंगाल्नु आवश्यक छ । यसको मतलब, भारतसँग जति नजिक छौं, चीन चीनसँग पनि त्यति नै नजिक हुनुपर्‍यो । दूरीभन्दा छुट्याउने कुरा हुन्छ, सामिप्यताभन्दा जोड्ने कुरा हुन्छ । चीनसँग जोडिनका लागि हामीलाई सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा बाटो चाहियो । चीनले हजारौं नेपाली उत्पादनलाई आफ्नो बजारमा भन्साररहित प्रवेश दिँदै आएको छ । त्यसबाट लाभ उठाउनका लागि पनि बाटो अत्यावश्यक हो । नेपाल र चीनबीच भएको पारवहन सम्झौता कार्यान्वयन तबसम्म सम्भव हुँदैन जबसम्म सहज आवागमनको प्रबन्ध हुँदैन । भारतको अनावश्यक चासो नेपाल र चीनबीच भएका सम्झौतालाई लिएर भारतमा चिन्ता उत्पन्न भएका खबर मिडियामा आइरहेका छन् । यो हास्यास्पद कुरा हो । चीन र भारतको बीचमा नेपाल रहेको छ । दुवै देशका लागि नेपाल रणनीतिक महत्त्वको देश हो । नेपालका लागि दुवै छिमेकी बराबरी हुन् । एउटा छिमेकीसँग सम्बन्ध राख्न अर्को छिमेकीलाई सोधिरहनुपर्ने अवस्था हुँदैन । त्यस हिसाबले चीनसँग नेपालले गरेको सम्झौताले भारत नाखुस हुनुपर्ने, असन्तुष्टि सिर्जना हुनुपर्ने सन्दर्भ नै आउँदैन । यो केवल उनीहरूको दरिद्र मानसिकता हो । लामो समयदेखि आफ्नो पकडभित्र रहेको नेपाल अब फुत्कन लागेको हो कि भन्ने चिन्तनबाट उनीहरू ग्रस्त देखिएका छन् । असल छिमेकी हो भने प्रधानमन्त्रीको चीन भ्रमणका विषयमा उसले चासो राखिराख्नुपर्ने नै केही छैन । (अर्थशास्त्री दाहालसँग गरिएको कुराकानीमा आधारित)
Opinion
false
[ 0, 454, 2542, 910, 757, 18814, 15011, 7, 486, 2459, 308, 218, 2574, 12, 88, 686, 13, 5, 136, 4232, 498, 6181, 6, 648, 486, 373, 12079, 9301, 3514, 411, 8, 1224, 171, 498, 283, 95, 20, 5, 223, 4251, 10853, 8, 922, 155, 5, 36, 63, 486, 6, 10063, 1775, 1078, 13, 5, 212, 7780, 463, 6, 802, 37, 1347, 80, 10651, 13, 5, 943, 3035, 9, 1078, 463, 12, 11672, 15, 334, 486, 6, 2104, 17, 2809, 1482, 423, 2909, 9589, 5, 156, 1090, 698, 851, 486, 6, 2884, 920, 203, 109, 7649, 2520, 5, 21, 920, 4185, 2884, 42, 4749, 15, 1449, 146, 3724, 90, 334, 258, 1655, 3969, 4764, 550, 138, 280, 252, 4480, 4695, 5, 2177, 245, 4294, 135, 334, 54, 783, 2141, 1709, 24, 7883, 1175, 53, 11049, 3967, 13, 5, 223, 313, 3738, 486, 920, 14, 4358, 12, 246, 2847, 2789, 8484, 37, 20, 5, 2973, 88, 42, 920, 11, 36, 70, 7852, 2518, 7146, 14, 94, 1582, 56, 349, 16, 13, 5, 3738, 4663, 268, 73, 1856, 18219, 560, 9, 543, 355, 672, 6531, 6166, 6, 393, 5449, 150, 15, 257, 1606, 88, 2409, 28, 682, 5, 3188, 211, 355, 94, 324, 14, 1375, 4447, 11, 1102, 28, 13, 5, 870, 2840, 28, 397, 2602, 430, 371, 83, 15657, 685, 511, 6166, 103, 355, 67, 760, 924, 5, 291, 1762, 432, 15, 102, 2923, 96, 88, 7824, 78, 5, 672, 6531, 511, 6672, 85, 372, 15731, 27, 5, 271, 3580, 169, 137, 2336, 5077, 1394, 109, 1568, 794, 25, 283, 1711, 35, 257, 2182, 28, 682, 5, 7543, 11528, 8, 212, 214, 541, 1047, 6003, 104, 5, 7314, 5448, 40, 196, 470, 9, 214, 8596, 11, 150, 15, 6873, 6, 560, 6, 794, 1012, 475, 6478, 67, 395, 265, 5470, 5, 560, 67, 6668, 372, 21, 2602, 73, 560, 49, 10, 11909, 2753, 4163, 27, 5, 2753, 12, 19, 173, 11, 1445, 19873, 12, 27, 5, 274, 2450, 712, 2054, 8719, 38, 5, 2177, 3511, 109, 4489, 6, 20186, 1094, 7081, 135, 928, 4489, 10010, 16258, 6, 3592, 1743, 6, 19913, 857, 346, 38, 5, 274, 4489, 560, 67, 3475, 5814, 665, 5501, 16, 13, 5, 511, 3949, 3641, 5622, 8, 2287, 4489, 560, 25, 2157, 4018, 99, 15, 695, 2809, 13151, 40, 927, 104, 5, 229, 12846, 4489, 560, 67, 6250, 8, 214, 95, 35, 13, 5, 5902, 124, 463, 14, 4053, 859, 109, 486, 17, 2209, 1144, 196, 20074, 1801, 1320, 5, 124, 258, 857, 639, 1486, 20, 5, 1486, 200, 11, 150, 155, 85, 1537, 5829, 10275, 8, 922, 5, 476, 3558, 116, 7216, 12712, 11993, 5751, 313, 1655, 12, 10674, 3188, 928, 1591, 4986, 13586, 1727, 51, 38, 5, 274, 695, 75, 4928, 560, 67, 1999, 5, 712, 857, 1149, 1452, 712, 1482, 12, 371, 560, 67, 4870, 15, 1421, 1606, 372, 1556, 1657, 17, 643, 136, 1935, 15, 2638, 1482, 423, 542, 5, 62, 2207, 9595, 5443, 4112, 45, 10, 6, 2254, 8, 171, 76, 24, 390, 207, 13706, 73, 27, 5, 6285, 94, 7016, 1348, 131, 6, 5017, 407, 4803, 18, 91, 16895, 11224, 44, 9196, 1659, 7434, 1651, 17, 9432, 54, 171, 463, 2888, 289, 3039, 8408, 13, 5, 563, 1146, 2171, 17991, 11224, 44, 9196, 53, 19877, 1062, 656, 379, 1223, 2450, 15, 1703, 51, 13, 5, 2269, 3724, 486, 6, 6210, 1401, 980, 396, 2049, 305, 16, 379, 1059, 240, 36, 15, 13, 5, 643, 208, 83, 17, 1461, 423, 8642, 5, 8199, 13726, 9597, 3105, 9, 292, 7, 3263, 834, 97, 2498, 70, 18, 68, 1159, 4450, 6914, 6, 3105, 70, 18754, 7, 10533, 520, 5371, 758, 312, 17818, 8, 909, 101, 7, 11092, 655, 6, 113, 2434, 2552, 109, 308, 2565, 7393, 392, 7, 964, 7925, 5590, 101, 9, 5590, 6, 2109, 36, 527, 15, 1932, 1110, 83, 15, 584, 27, 5, 2269, 2338, 93, 6409, 14, 12505, 17991, 1880, 189, 639, 13, 5, 999, 19002, 560, 12, 19, 7393, 392, 1803, 298, 2374, 3252, 287, 19877, 705, 1308, 13, 5, 564, 7257, 8, 85, 83, 254, 1556, 1059, 1102, 1192, 5, 169, 432, 497, 794, 25, 53, 372, 1079, 13, 5, 783, 2141, 1709, 6, 2743, 282, 2884, 560, 12, 100, 11563, 560, 3246, 13, 5, 21, 2753, 475, 1445, 13701, 560, 20, 5, 8574, 442, 1166, 1233, 6833, 748, 3084, 6, 612, 309, 3637, 7925, 17, 1589, 25, 809, 6, 2743, 42, 17, 3967, 13, 5, 36, 102, 999, 357, 422, 783, 2141, 1709, 8, 481, 9992, 5, 783, 2141, 3621, 8, 6614, 33, 3906, 6, 3048, 334, 2379, 19903, 1150, 254, 922, 5, 11563, 560, 11, 124, 783, 2141, 1709, 12, 19, 1651, 834, 367, 1918, 16, 13, 5, 643, 8574, 442, 1166, 1233, 6833, 151, 109, 3084, 309, 783, 160, 4340, 15, 727, 104, 5, 479, 8654, 6833, 2507, 13, 5, 3479, 6, 6970, 17224, 17, 3535, 664, 5, 47, 2047, 185, 155, 11091, 861, 8, 5108, 15774, 23, 15943, 5, 383, 928, 1986, 2630, 70, 13139, 2630, 2694, 1836, 12, 88, 15, 1169, 6833, 6, 4358, 218, 13, 5, 169, 21, 6833, 151, 150, 8659, 34, 6, 3479, 9, 7062, 443, 1599, 371, 414, 3193, 17, 392, 1320, 5, 1191, 1028, 392, 16, 229, 125, 8, 104, 5, 967, 15168, 34, 386, 967, 70, 11964, 3641, 7950, 643, 397, 9, 6873, 967, 15168, 34, 6, 1550, 427, 8691, 11154, 458, 123, 13, 5, 10643, 427, 750, 99, 15, 4599, 155, 5902, 1465, 922, 5, 2816, 7, 5894, 6494, 1231, 7, 788, 10, 119, 6904, 95, 262, 124, 18514, 397, 373, 118, 13, 5, 229, 679, 8, 643, 169, 967, 15168, 34, 1074, 967, 70, 11964, 3641, 7950, 10697, 44, 1618, 9357, 1872, 1640, 5904, 52, 10, 6, 427, 2148, 1799, 1018, 287, 13, 5, 195, 9106, 7, 5902, 812, 1465, 10599, 486, 6873, 15, 1047, 37, 1465, 67, 5988, 21, 5, 3713, 168, 9377, 30, 83, 1738, 4711, 3641, 7950, 168, 2888, 83, 78, 5, 6873, 3342, 12, 19, 928, 282, 2884, 83, 612, 12253, 5, 3188, 3944, 39, 315, 14, 54, 506, 2798, 6007, 587, 1622, 123, 13, 5, 4857, 1482, 3859, 12, 19, 15, 612, 8195, 20, 5, 36, 9, 13782, 16, 11563, 560, 794, 10, 19591, 1839, 849, 745, 116, 727, 12127, 6, 5133, 849, 5, 479, 5565, 1623, 36, 9, 13782, 73, 560, 14, 351, 1218, 1967, 1955, 73, 740, 7930, 6460, 27, 5, 21, 20749, 83, 20, 5, 486, 9, 479, 1946, 36, 35, 13, 5, 390, 1190, 19, 36, 8493, 4358, 6, 207, 20, 5, 547, 19, 390, 1655, 5255, 112, 5, 102, 1655, 63, 463, 742, 258, 1655, 14, 4471, 11993, 1272, 265, 849, 5, 291, 1762, 6873, 643, 28, 560, 11, 397, 946, 2690, 68, 1259, 7, 5591, 1094, 1259, 5204, 37, 8139, 5, 21, 1939, 1818, 18871, 6712, 20, 5, 402, 2571, 54, 11966, 527, 35, 36, 169, 19684, 23, 288, 20, 146, 53, 4873, 17, 1115, 10, 7936, 2439, 27, 5, 4045, 1655, 20, 29, 3738, 486, 4663, 371, 1062, 1623, 6651, 7896, 1272, 37, 72, 104, 5, 77, 11500, 12684, 757, 63, 51, 1668, 8, 1355, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,073
10,073
अर्जुन अधिकारी लामो समय भयो वीर अस्पतालमा बिरामी कुरुवाको रुपमा बसेको । वीर अस्पतालको फिमेल सर्जिकल वार्डको बेड नम्बर २६० मा पित्त थैलीको अप्रेशन गरेकी मेरी आमालाई स्लाइन दिएर राखिएको छ । टेलिभिजनको कामले ०७२ सालको बडादशैंमा घर जान नपाई दिपावलीमा मात्रै भोजपुरको दिङलामा परिवारसँग खुसी साट्न गएको थिएँ । र्फकने बेलामा मधेसकेन्द्रीत दलको आन्दोलनका कारण कठिन यात्राका साथ कलंकी आइपुगें । तर, कलंकीमै हुँदा घरबाट एक्कासी फोन आयो । आमाको स्वास्थ्यमा गम्भीर समस्या आएछ । अर्जुन अधिकारी आमालाई तत्काल विराटनगर ल्याउन सल्लाह दिएर म पनि कलंकीबाट सिधै बिराटनगर फर्किएँ । बिराटनगरस्थित नोबेल अस्पतालमा आमाको चेकजाँच गरियो । डाक्टरले पित्त थैलीमा स्टोन रहेको भन्दै अप्रेशन गर्नुपर्ने सल्लाह दिए । पित्त थैली सुनिएकाले तत्काल अप्रेशन गर्न असम्भव देखियो । डाक्टरले ६ हप्ताका लागि औषधि दिएर त्यसपछि अप्रेशन गर्ने समय दिए । आमाको अप्रेशन पनि काठमाडौंमा नै ल्याएर गर्ने निर्णय गरियो । त्यसैबमोजिम वीर अस्पतालमा आमालाई दुई हप्ता अगाडि भर्ना गरियो । वीर अस्पतालका बरिष्ठ चिकित्सक इन्द्र झा नेतृत्वको टोलीले गरेको आमाको अप्रेशन सफल भयो । अप्रेशन गरेको दुई दिनमा नै डाक्टरले डिस्चार्ज गरिदिए । तर, आमालाई फेरि गाह्रो भयो । म अफिसबाट बेलुका र्फकंदा आमा असिन-पसिन हुँदै हामीलाई पुकार्दै बस्नुभएको रहेछ । आमाको त्यो हालत देखेपछि तत्काल ट्याक्सी खोजेर पुनः अस्पतालको इमर्जेन्सीमा भर्ना गरियो । अप्रेशन गर्दा केही समस्या भएको र अन्य रोगका कारणले उहाँको स्वास्थ्यमा गडबडी भएको रहेछ । इमर्जेन्सीमा बिभिन्न औषधि प्रयोग गर्दा पनि ठीक भएन । अहिले पनि आमालाई अस्पतालमा नै राखेर उपचार गराइरहेको छु । र म कुरुवाका रुपमा अस्पतालमा बसेको छु ।आमाको उपचारको सिलसिलामा लामो समय अस्पताल बस्दा केही कुराको अनुभव गर्ने मौका पाएँ । अस्पतालमा इन्टर्न नर्सहरुले गरेको सेवाले मलाई निकै प्रभावित पारेको छ । अस्पतालमा कार्यरत पुराना नर्सहरुको व्यवहारले भने मलाई आजित तुल्याएको छ । उनीहरुले गर्ने व्यहार निकै अमर्यादित देखिन्छ । बिरामी कुरुवाहरु भन्छन्- सरकारी जागिर खाएकाले शान देखाएका होलान् । इन्टर्न नर्सहरुलाई पनि अस्पतालका जागिरे नर्सहरुले ठाडै हप्काउँछन् । उनीहरुलाई अझ स्वरमा गाली गर्ने गरेको देखियो । सानो स्वरले भन्दा पनि हुने कुरालाई ठूलो आवाजमा भन्दा असुहाउँदो देखिँदो रहेछ । डाक्टरहरु राउण्डमा आएका बेला भिजिटरहरुलाई बाहिर निकाल्दा भने नरमाइलो लाग्छ । कुरुवालाई साथमै राखेर डाक्टरले बिरामीको चेकजाँच गर्दा धेरै कुरा थाहा हुन्थ्यो । कतिपय बिरामीले आफ्नो समस्या डाक्टरहरुलाई भन्न सक्दैनन् । बोल्न अप्ठ्यारो मान्छन् । र, कुरुवाले पनि बाहिर निकालिएपछि बिरामीको स्थिति के रहेछ भनेर थाहा पाउन सक्दैन । यस विषयमा अस्पतालले समीक्षा गर्नुपर्ने देखियो । सरकारी अस्पताल, त्यो पनि मुलुकको जेठो र पुरानो अस्पतालमा बिरामीको चाप निकै उच्च छ । कतिपय बिरामीका आफन्तले डाक्टरले आफ्नो बिरामीलाई वास्ता नगरेको गुनासो सुनियो । अस्पतालको धेरै कुरा सुधार गर्नु पर्ने देखियो । वीर अस्पताल भनेको न्यून आयस्तर भएका गरिव जनताको पहुँचमा रहेको अस्पताल हो । यसमा कार्यरत कर्मचारीहरुले सेवा भावले काम गर्नुपर्ने हुन्छ । आफूलाई हाकिम ठान्ने होइन । अस्पतालका निर्देशक प्रकाश पण्डितले अस्पताल सुधारका लागि निकै ठूलो काम गरेको देखियो । उहाँ आफै अस्पतालमा बिरामीको अवस्था कस्तो छ र कर्मचारीहरुले कस्तो सेवा गर्दैछन् भन्ने बेला बेलामा छड्के गर्नुहुँदोरहेछ । यसले कामचोरहरुलाई काम ठग्ने मौका दिँदैन । निर्देशक पण्डित अस्पतालको भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा पनि ठूलो मेहनत गरेको देखियो । जापानी अन्तराष्ट्रिय विकास सम्बन्धी संस्था जाइकासँग भूकम्पका कारण क्षति पुगेका भौतिक संरचनाहरुको पुनर्निर्माण गर्नका लागि सम्झौता भैसकेको रहेछ । छिटै नै वीरको स्वरूप फेर्ने पक्षमा उनी उभिएका रहेछन् । उनको यो सकारात्मक कदमले वीरको स्वरूप परिवर्तन र सुधार हुने आशा गर्न सकिन्छ । सान, श्रद्धा र सुष्मा कोइराला नर्सिङ कलेजका इन्टर्न नर्सहरुले बिरामीलाई गरेको सेवा भने निकै मन छुने छ । इन्टर्न नर्सहरुले बिरामीलाई गरेको व्यवहार फ्लोरेन्सको याद दिलाउने खालको छ । सान नर्सिङ कलेजमा बीएस्सी नर्सिङ गर्दै गरेकी प्रकृति सुवेदीको व्यवहार फ्लोरेन्स नाइन्टेङगलले विरामीलाई गरेको व्यवहार भन्दा कम छैन । शालीन र अझ स्वभावकी सुवेदीको व्यवहारले साच्चिँकै मेरो मात्रै हैन, कयौं बिरामी र उनका कुरुवाको मन छोएको छ । उनी अत्यन्तै मिजासिली, फरवार्ड र व्यवहारिक रहिछन् । नर्स भनेको यस्तै हुनुपर्छ । सानको जस्तै सुष्मा र श्रद्धाबाट आएका इन्टर्न नर्सहरु पनि कम छैनन् । मोनिका देवकोटा, बसुकुमारी बानियाँ, विनु ढकाल, समीक्षा खनाललगायतका नर्सिङ पढदै गरेका विद्यार्थीहरुले बिरामीलाई गरेको व्यबहार पनि उतिकै मन छुनेखालको छ । तर, उनीहरु नेपालमा नर्सको पेशा सम्मानजनक हुन् नसकेको गुनासो गर्छन् । नर्सलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा परिवर्तन हुनुपर्ने उनीहरुको समान धारणा छ । इन्टर्न नर्सहरुलाई उनीहरुका टिचरले गरेको व्यबहार भने अझ किसिमको लाग्यो । मेहनतका साथ काममा डटेर लागिपरेका इन्टर्न नर्सहरु गाली गरेको देख्दा लाग्छ, उनीहरुलाई नम्र हुनुपर्छ र सेवाको भाव राख्नुपर्छ भनेर कसैले सिकाएन कि ? सानो सानो कुरामा पनि अनावश्यक गाली गर्ने र अनावश्यक कुरा सोधेर दुख दिने काम गरेको देखिन्छ । शिष्टता देखाउन सक्ने स्वभाव यिनीहरुमा छैन जस्तो देखिन्छ । यसमा सुधार गर्नुपर्छ । किनकि नर्सिङ पेसा भनेको सेवा हो । सेवा नै धर्म हो भन्ने नर्सहरुको मुख्य उदेश्य हो । सेवा भावमा नर्सहरु रमाएका हुन्छन् । छुद्र व्यवहार गर्ने नर्सिङ टिचरहरुको स्वभाव परिवर्तन हुनैपर्छ । अस्पतालमा बस्दा मान्छे चिन्ने मौका पाइयो अस्पतालको बसाइमा मैले धेरै कुराको अनुभव गर्ने मौका पाएँ । हामीलाई मर्दा र पर्दा मान्छे चाहिन्छ । यस्तो अवस्थामा उपस्थिति हुनुपर्छ भन्ने हाम्रो सामाजिक मान्यता रहेको छ । यसलाई मैले पनि हाम्रो संस्कार, संस्कृति र सभ्यता हो भनेर आत्मसात गर्ने गरेको छु । तर, यस समयमा मलाई पर्दा मान्छे चिन्ने मौका प्राप्त भएको छ । मैले निस्वार्थ सेवा गरेका मान्छेहरुले मलाई कस्तो रुपले लिएका रहेछन । मेरो परिवारलाई परेको समस्यामा सहानुभूति समेत तिनीहरुले प्रकट गरेनन् । यसको राम्रैसँग मूल्यांकन गर्ने मौका पाएको छु । मलाई लाग्यो, संसार साच्चिकै स्वार्थी रहेछ । मानिसहरुले आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्नका लागि ‘युज एन्ड थ्रो’ गर्दा रहेछन् । आगामी दिनमा यसको समीक्षा जरुर गर्नेछु । मैले मानिसहरुको मानसिकता र व्यवहारबाट सिकेको ठूलो पाठ हो यो ।
Opinion
false
[ 0, 3059, 768, 402, 137, 163, 2417, 1357, 1307, 5480, 1159, 6, 88, 888, 5, 2417, 4231, 2534, 4884, 4387, 11211, 59, 6709, 6, 9890, 534, 1211, 722, 43, 16509, 18772, 6, 19605, 1009, 5004, 8061, 1710, 6740, 1322, 1064, 13, 5, 2329, 6, 46, 11, 12981, 1501, 4861, 5101, 4081, 8, 159, 481, 14561, 11542, 8, 295, 2663, 6, 512, 559, 6828, 13783, 1423, 7193, 251, 1678, 5, 17400, 297, 2499, 2253, 5085, 2210, 2284, 6176, 95, 2971, 646, 12, 246, 12716, 11129, 141, 5, 274, 12716, 191, 342, 5303, 10, 11765, 968, 1324, 5, 3563, 6258, 1204, 200, 1063, 178, 5, 3059, 768, 8061, 1178, 1904, 1144, 1719, 1322, 74, 15, 12716, 17, 10, 2408, 9232, 5279, 161, 5, 9232, 339, 5999, 1357, 3563, 15809, 1400, 5, 9889, 16509, 18772, 8, 1710, 13999, 35, 192, 19605, 528, 1719, 425, 5, 16509, 18772, 16814, 12, 11, 1178, 19605, 24, 9563, 3437, 5, 9889, 232, 1898, 12, 19, 1164, 1322, 543, 19605, 25, 137, 425, 5, 3563, 19605, 15, 1627, 37, 3132, 25, 227, 1400, 5, 861, 4776, 2417, 1357, 8061, 89, 1898, 320, 1674, 1400, 5, 2417, 4605, 6236, 2056, 3226, 2862, 1861, 1665, 28, 3563, 19605, 349, 163, 5, 19605, 28, 89, 1161, 37, 9889, 18418, 7081, 5, 274, 8061, 704, 2751, 163, 5, 74, 4997, 17, 4831, 17400, 5527, 835, 148, 5230, 70, 131, 5230, 309, 928, 13210, 458, 1364, 2125, 1175, 5, 3563, 115, 5641, 7564, 1178, 6675, 12038, 1298, 4231, 19081, 8, 1674, 1400, 5, 19605, 150, 72, 200, 16, 9, 152, 10191, 1089, 1539, 6258, 14052, 16, 1175, 5, 19081, 8, 1851, 1164, 151, 150, 15, 2412, 1452, 5, 114, 15, 8061, 1357, 37, 897, 616, 15948, 6, 682, 5, 9, 74, 5480, 1159, 12, 88, 1357, 888, 682, 5, 7662, 6, 6380, 5226, 402, 137, 571, 6502, 72, 3664, 841, 25, 2259, 8040, 5, 1357, 7525, 450, 7275, 259, 28, 162, 11, 377, 319, 1111, 1859, 13, 5, 1357, 1260, 2080, 7275, 199, 1524, 11, 29, 377, 136, 225, 15184, 6, 13, 5, 1823, 25, 3692, 2849, 319, 3735, 1407, 270, 225, 589, 5, 1307, 5480, 1159, 55, 2022, 70, 414, 2715, 5935, 12, 11, 9760, 8020, 5046, 5, 7525, 450, 7275, 344, 15, 4605, 2715, 30, 7275, 259, 14067, 69, 444, 3492, 44, 4197, 5, 2975, 1015, 4496, 3741, 25, 28, 3437, 5, 816, 2001, 11, 158, 15, 40, 3869, 218, 9728, 158, 148, 1188, 303, 1233, 7074, 153, 7074, 1175, 5, 17371, 15286, 8, 254, 260, 16001, 18, 344, 488, 5160, 685, 29, 20565, 1033, 5, 5480, 1159, 14, 246, 191, 897, 9889, 4467, 15809, 150, 85, 83, 433, 1815, 5, 824, 1307, 11, 54, 200, 17371, 14, 853, 6348, 5, 3640, 6434, 12292, 5, 9, 7, 5480, 1159, 11, 15, 488, 5160, 5367, 4467, 1395, 105, 1175, 185, 433, 1141, 1916, 5, 42, 371, 5024, 3700, 528, 3437, 5, 414, 571, 7, 115, 15, 1598, 11463, 9, 1078, 1357, 4467, 3878, 319, 375, 13, 5, 824, 1307, 12, 8814, 9889, 54, 7713, 10231, 3104, 1447, 689, 855, 5, 4231, 85, 83, 655, 160, 177, 3437, 5, 2417, 571, 639, 3634, 1384, 5503, 73, 13555, 779, 1966, 8, 35, 571, 20, 5, 695, 1260, 6549, 11, 162, 2749, 11, 46, 528, 78, 5, 1035, 10628, 11392, 386, 5, 4605, 935, 1287, 12694, 571, 7284, 19, 319, 218, 46, 28, 3437, 5, 1131, 1953, 1357, 4467, 265, 1184, 13, 9, 6549, 11, 1184, 162, 8975, 53, 260, 2499, 13, 2900, 626, 160, 7868, 15805, 5, 438, 46, 3802, 18, 344, 46, 5795, 461, 2259, 12593, 5, 935, 5318, 4231, 993, 980, 2839, 15, 218, 6247, 28, 3437, 5, 4607, 2729, 76, 471, 570, 10, 12423, 12, 63, 1118, 12, 95, 1044, 963, 993, 940, 199, 3055, 2194, 19, 560, 6034, 1175, 5, 8890, 69, 37, 2417, 6, 3312, 14419, 1216, 126, 13955, 4108, 5, 145, 21, 1606, 2668, 11, 2417, 6, 3312, 470, 9, 655, 40, 1445, 24, 363, 5, 7610, 7, 6888, 9, 13482, 1769, 9945, 1140, 12, 7525, 450, 7275, 259, 7713, 28, 162, 29, 319, 221, 7905, 13, 5, 7525, 450, 7275, 259, 7713, 28, 1524, 13263, 3920, 6, 4756, 11066, 3057, 13, 5, 7610, 9945, 6716, 2774, 13476, 9945, 71, 1009, 2792, 4184, 6, 1524, 13263, 3920, 946, 7995, 30, 7595, 6267, 6132, 14, 28, 1524, 158, 216, 104, 5, 10, 8796, 23, 9, 1015, 4023, 98, 4184, 6, 1524, 11, 1126, 2608, 91, 161, 96, 229, 295, 7528, 9769, 1307, 9, 539, 5480, 1159, 6, 221, 8344, 13, 5, 126, 3380, 2554, 719, 1104, 7706, 16797, 9, 10600, 8293, 956, 5, 7275, 639, 726, 1320, 5, 7610, 6, 487, 13482, 9, 6888, 17, 254, 7525, 450, 7275, 55, 15, 216, 1017, 5, 1948, 708, 12, 2716, 7, 556, 97, 3482, 14117, 7, 441, 864, 12619, 3700, 1614, 1504, 9945, 2874, 1150, 48, 3942, 11, 7713, 28, 20362, 15, 6512, 96, 221, 7905, 6436, 6, 13, 5, 274, 1368, 211, 7275, 6, 3353, 18158, 112, 1411, 1447, 890, 5, 7275, 14, 1846, 3088, 8, 470, 1259, 1848, 1745, 1435, 13, 5, 7525, 450, 7275, 344, 10798, 2117, 384, 18, 11, 28, 20362, 29, 1015, 2516, 1547, 5, 6247, 12, 246, 1713, 1241, 5917, 16617, 7525, 450, 7275, 55, 3741, 28, 4554, 6129, 2975, 3957, 1084, 1320, 9, 5858, 2749, 11122, 185, 938, 10154, 23, 146, 121, 816, 816, 1495, 15, 5565, 3741, 25, 9, 5565, 83, 4540, 18, 3048, 189, 46, 28, 589, 5, 1535, 3976, 138, 3382, 395, 4023, 7317, 8, 104, 401, 589, 5, 695, 655, 1192, 5, 3244, 9945, 5053, 639, 162, 20, 5, 162, 37, 640, 20, 53, 7275, 199, 283, 9205, 20, 5, 162, 2749, 8, 7275, 55, 9, 8, 2331, 583, 5, 682, 3754, 1524, 25, 9945, 2117, 384, 18, 199, 4023, 470, 17015, 5, 1357, 6502, 916, 14357, 2259, 8726, 4231, 8880, 8, 257, 85, 3664, 841, 25, 2259, 8040, 5, 928, 17128, 9, 2694, 916, 2880, 5, 223, 313, 2313, 1320, 53, 212, 243, 844, 35, 13, 5, 432, 257, 15, 212, 1813, 7, 1010, 9, 3665, 20, 185, 5926, 25, 28, 682, 5, 274, 42, 278, 377, 2694, 916, 14357, 2259, 193, 16, 13, 5, 257, 20231, 162, 48, 8369, 11, 377, 1184, 4586, 1885, 1175, 23, 5, 229, 3345, 346, 9865, 16939, 103, 6497, 11, 2807, 7966, 5, 195, 4731, 63, 5449, 25, 2259, 976, 682, 5, 377, 1547, 7, 2521, 1126, 2608, 91, 96, 2784, 34, 1175, 5, 1843, 11, 54, 2784, 364, 2194, 19, 62, 1643, 167, 3623, 10, 6822, 65, 45, 150, 4108, 5, 642, 1161, 195, 3700, 14527, 13174, 5, 257, 10153, 6712, 9, 1524, 17, 5841, 6, 218, 2137, 20, 21, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,074
10,074
 मोहनविक्रम सिंह, महामन्त्री नेकपा मसाल राष्ट्रिय जनमोर्चाका अध्यक्ष, नेपाल सरकारका उपप्रधानमन्त्री तथा सहकारी र गरिबी निवारण मन्त्री चित्रबहादुर के.सी. को सरकारमा भूमिका नेपालको राजनीतिक इतिहासको नै अत्यन्त महत्त्वपूर्ण र एक प्रकारले अद्वितीय उदाहरण हो । उपरी र प्रकट रूपले भन्ने हो भने उहाँको अहिलेसम्मको काल असफल भएको छ । तर, त्यस प्रकारको असफलता उहाँको सफलता हो वा असफलता ? यससम्बन्धी मूल्याङ्कनले देशको तात्कालिक राजनीतिमा मात्र होइन, दीर्घकालीन दृष्टिले पनि गम्भीर अर्थ राख्दछ । मोहनविक्रम सिंह के.सी. को मातहतमा गरिबी निवारण मन्त्रालय छ । तर, गरिबी निवारणसित सम्बन्धित सबै रकम त्यो मन्त्रालयको मातहतमा छैन । गरिबी निवारणसित सम्बन्धित अरबौँ रूपैया प्रधानमन्त्री मातहतको कोषमा छ । पहिलेका प्रधानमन्त्रीहरुले त्यो कोषको अरबौँ रुपैया आफ्ना कार्यकर्ताहरुमा वितरण वा आफ्ना निर्वाचन क्षेत्रहरुमा खर्च गर्ने गरेका थिए । अहिले पनि कतिपय जिल्लाहरुमा त्यो कोषको रकमको दुरूपयोग भएका समाचारहरु सञ्चार माध्यमहरुमा प्रकाशित भइरहेका छन् । त्यो वास्तवमा गरिबी निवारणसित सम्बन्धित कोषको दुरूपयोग हो । त्यही प्रकारका अन्य विभिन्न रकमहरु अर्थ मन्त्रालय, स्थानीय विकास मन्त्रालय, राष्ट्र बैङ्क आदिमा छरिएका छन् । के.सी. ले ती सबै कोषहरु गरिबी निवारण मन्त्रालय अन्तर्गत ल्याउन लेखापढी गरिरहनु भएको छ । त्यसो भएमा त्यो रकम वास्तवमा गरिबी निवारणका लागि सही प्रकारले उपयोग हुन सक्दथ्यो । तर अहिलेसम्म त्यसरी कुनै कोष गरिबी निवारण मन्त्रालय अन्तर्गत आएको छैन । सहकारिताको विकासले देशको अर्थतन्त्रमा ठूलो महत्त्व राख्दछ । तर, वास्तविकता यो हो कि सहकारिता देशमा ठगी र भ्रष्टाचारको ठूलो केन्द्र बनेको छ । सहकारिताका नाममा देशमा अरबौँको ठगी हुने गरेका कैयौँ घटनाहरु सार्वजनिक भएका छन् । सहकारी मन्त्रालय अन्तर्गत पनि गम्भीर प्रकारका अनियमितता वा भ्रष्टाचार हुने गरेका छन् । त्यो स्थितिमा सुधारका लागि सर्वप्रथम त्यसको कानुनमा सुधारको आवश्यकता छ । त्यसका लागि के.सी. ले सहकारिता सम्बन्धी नयाँ कानुनको मस्यौदा बनाएर प्रस्तुत गर्नु भएको छ । तर, त्यो कानुनको निर्माणबाट जसको स्वार्थमा बाधा पुग्दछ, उनीहरुले त्यो कानुन पारित हुन नदिन सङ्गठित रूपले प्रयत्न गरिरहेका छन् । त्यस प्रकारका बाधा र विरोधका बाबजुद अहिलेसम्म कानुन मन्त्रालय र मन्त्री परिषदबाट त्यो कानुन अगाडि गइसकेको छ र अहिले त्यो विधेयक समितिमा पुगेको छ । त्यहाँ पनि के.सी. को प्रयत्नलाई सफल हुन नदिन पुरा प्रयत्न भइरहेको छ । विधेयक समितिपछि त्यो मस्यौदा कानुन संसदमा जाने छ र त्यहाँ पारित भएपछि मात्र त्यो कानुन बन्ने छ । त्यसरी ती दुवै मन्त्रालयहरुमा के.सी. ले कडा सङ्घर्ष गरिरहनु परेको छ । वास्तवमा यहाँ गरिबी निवारण तथा सहकारी मन्त्रालयमा भएको अनियमितता र भ्रष्टाचारको जुन उल्लेख गरियो, त्यो सरकारको सम्पूर्ण प्रशासन यन्त्र र कार्यविधिमा भएको अनियमितता र भ्रष्टाचारको एउटा सानो उदाहरण मात्र हो । सरकारमा गएपछि नै हामीलाई त्यस बारे वस्तुगत रूपमा बढी जानकारी प्राप्त भएको छ । हाम्रो पार्टीले लामो समयसम्म चुनावको बहिष्कार गरेको थियो । त्यसकारण हामीले चुनावलाई उपयोग गर्ने निर्णय गरेपछि र संसदमा गएपछि हाम्रो पार्टी बिग्रने छ भन्ने व्यापक प्रचार गरिएको थियो । आम रूपमा त्यो कुरा सत्य हो । सङ्घीयता र राष्ट्रियताका पक्षमा पनि केसीको सोचाइमा कुनै विचलन आएको छैन । त्यसरी सरकारमा गएर पनि भ्रष्टाचार वा पतनको कुनै बाटो नसमात्ने मन्त्रीका रूपमा उहाँको रेकर्ड कायम रहेको छ तर, अहिलेसम्म संसदमा गएका हाम्रा कुनै पनि सांसद वा सभासदहरु त्यसरी बिग्रेका वा भ्रष्ट भएका छैनन् । त्यसै गरेर राष्ट्रिय जनमोर्चा सरकारमा नजाँदासम्म चोखो रहेको हो र सरकारमा गएपछि त्यो पनि बिग्रने छ वा भ्रष्टाचारको दलदलमा फस्ने छ भन्ने व्यापक प्रचार गरिएको थियो । तर, के.सी. को अहिलेसम्मको भूमिकामाथि लाञ्छना लगाउनुपर्ने कुनै पनि विषय छैनन् । त्यसरी सरकारमा गएर पनि कुनै भ्रष्टाचार नगर्ने मन्त्रीको रूपमा उहाँको नाम उच्च रहेको छ । यहाँसम्म कि सङ्घीयता र राष्ट्रियताका पक्षमा पनि उहाँको सोचाइमा कुनै विचलन आएको छैन । त्यसरी सरकारमा गएर पनि भ्रष्टाचार वा पतनको कुनै बाटो नसमात्ने मन्त्रीका रूपमा उहाँको रेकर्ड कायम रहेको छ । अर्कातिर, त्यही कारण सरकारमा गएपछि पनि उहाँको असफलताको एउटा मुख्य कारण बनेको छ  । भ्रष्टाचार नगर्ने वा इमान्दारितापूर्वक काम गर्ने मानिस असफल बन्नु-त्यो उहाँको कमजोरी होइन, तर त्यसले वर्तमान व्यवस्थामा भएको गम्भीर प्रकारको असङ्गतिलाई नै बताउँछ । यो आम रूपमा थाहा भएको कुरा हो कि सरकारमा गएका कैयौँ मन्त्रीहरु भ्रष्ट हुने गर्दछन् । उनीहरुले ठूलो पैमानामा पैसा जोड्छन् । तर, अहिले के.सी. ले जुन उदाहरण प्रस्तुत गर्नु भएको छ, त्यो कुनै नयाँ उदाहरण होइन । उहाँको चरित्र र कार्यप्रणालीमा पहिलेदेखि भएको चरित्रगत विशेषता हो । त्यस प्रकारको विशेषता उहाँको व्यक्तिगत विशेषता नभएर सम्पूर्ण पार्टीमा पहिलेदेखि नै कायम रहँदै आएको चरित्रगत विशेषता हो र त्यसैलाई के.सी. ले सरकारमा गएपछि पनि निरन्तरता दिने काम गर्नु भएको छ । उदाहरणका लागि लेखा समितिको सभापति भएको बेलामा पनि उहाँको भूमिका निष्कलङ्कित रहेको थियो । कैयौँ मानिसहरुले सुटकेसमा भरेर उहाँलाई पैसा दिन आउँथे । तर, उहाँले त्यो पैसाको लोभमा परेर भ्रष्ट व्यक्तिहरुलाई बचाउने कुनै पनि काम गर्नु हुँदैनथ्यो । अहिले पनि उहाँका अगाडि भ्रष्टाचार गरेर सम्पत्ति कमाउनका लागि कैयौँ ढोकाहरु खुला छन् । तर, उहाँले कुनै पनि व्यक्तिबाट त्यसरी पैसा लिने काम गर्नु भएको छैन । उहाँको त्यस प्रकारको स्वच्छ कार्य प्रणालीले गर्दा नै उहाँका कामहरुको सफलतामा कैयौँ बाधाहरु पुग्ने गरेको छ । यो आम रूपमा थाहा भएको कुरा हो कि अहिलेको प्रशासनको स्वरूप अत्यन्त भ्रष्ट, नोकरशाही र गैरजिम्मेवार प्रकारको छ । प्रशासनका उच्च पदमा रहेका व्यक्तिहरुले करोडौँ रूपैया भ्रष्टाचार गरेका कैयौँ उदाहरणहरु बाहिर आउने गर्दछन् । प्रशासनले देश र जनताको सेवा वा विकास कार्यहरुमा भन्दा आफ्ना व्यक्तिगत फाइदाहरुमा नै बढी ध्यान दिएर काम गर्ने गर्दछन् । त्यसले गर्दा नै देश र जनताको हित वा विकास कार्यहरुमा अत्यन्त बाधा पुग्ने गर्दछ । प्रशासनमा भएको भ्रष्टाचार वा राष्ट्रिय सम्पत्तिको दुरूपयोगमा नियन्त्रण हुन नसक्नुको एउटा मुख्य कारण यो हो कि उच्च राजनीतिक तहमा नै व्यापक रूपमा भ्रष्टाचार हुने गर्दछ जुन मन्त्रीहरुले प्रशासनको त्यस प्रकारको स्वरूपसित मिलेर काम गर्ने गर्दछन्, उनीहरुलाई प्रशासनबाट पनि धेरै नै मद्दत पुग्दछ र व्यक्तिगत रूपमा उनीहरुको पनि धेरै नै स्वार्थ सिद्धि हुन्छ । प्रशासनमा भएको भ्रष्टाचार वा राष्ट्रिय सम्पत्तिको दुरूपयोगमा नियन्त्रण हुन नसक्नुको एउटा मुख्य कारण यो हो कि उच्च राजनीतिक तहमा नै व्यापक रूपमा भ्रष्टाचार हुने गर्दछ । त्यसले गर्दा प्रशासनमा हुने भ्रष्टाचारमा नियन्त्रण गर्नु उनीहरुका लागि न सम्भव हुन्छ, न चाहन्छन् नै । तर, के.सी. को अहिलेसम्मको कार्य प्रणाली र चरित्रमाथि मूल्याङ्कन गर्दा उहाँ त्यस प्रकारको दलदलबाट माथि र चोखो रहेको कुरामा कुनै शङ्का रहन्न । त्यसका विपरीत उहाँले सरकारमा गएपछि पनि प्रशासनलाई स्वच्छ तथा देश र जनताप्रति उत्तरदायी बनाउन नै मुख्य जोड दिने गर्नु भएको छ । त्यसको परिणाम यो हुन्छ कि सबै भ्रष्ट कर्मचारीहरु उहाँसित असन्तुष्ट हुन्छन् र असहयोग गरेर उहाँलाई असफल पार्ने प्रयत्न गर्दछन् । कुरा त्यहीँसम्म सीमित छैन । उहाँको आफ्नो मन्त्रालयको कार्य प्रणालीलाई स्वच्छ र व्यवस्थित पार्ने प्रयत्नको परिणामस्वरूप मन्त्रालयको कामहरुबाट नाजायज फाइदा उठाइरहेका खालि कतिपय कर्मचारीहरु मात्र होइन, विभिन्न राजनीतिक दलका नेता, कार्यकर्ता वा मन्त्रीहरु समेत उहाँसित असन्तुष्ट हुन्छन् । स्वयं गरिबी निवारण र सहकारी मन्त्रालयमा पनि कैयौँ त्यस प्रकारका कर्मचारीहरु छन् र उनीहरुले उहाँको काममा विभिन्न प्रकारले बाधा पुर्‍याउने प्रयत्न गर्दछन् । मन्त्रालयका सबै कर्मचारीहरु भ्रष्ट हुन्छन् भन्ने होइन । कतिपय धेरै नै इमान्दार हुन्छन् र त्यस प्रकारका कर्मचारीहरुले के.सी.को काममा सम्भव तरिकाले सहयोग पुर्‍याउने कोशिस पनि गर्दछन् । तर, त्यस प्रकारका इमान्दार कर्मचारीहरुलाई अन्य भ्रष्ट कर्मचारी, राजनीतिक नेता र कार्यकर्ताहरुको दबाबमा मन्त्रालयबाट सरुवा गर्ने काम गरिन्छ, जसबाट कि उनीहरुले के.सी. लाई सहयोग पुर्‍याउन नसकुन् । त्यसरी के.सी. ले समग्र अत्यन्त कठिन स्थितिमा काम गनु परिरहेको छ । उहाँले प्रशासनको भ्रष्ट वातावरणसित सम्झौता गरेर काम गरेको भए उहाँको बाटो धेरै नै सजिलो हुन्थ्यो । तर, त्यसो गर्नु देश र जनताका हितका विपरीत हुन्थ्यो । सरकारमा गएपछि पनि के.सी. ले सङ्घीयताका विरुद्ध आफ्नो अभियान कायम राख्नुभएको छ । पहिले कोइराला सरकारले भारतीय दबाबमा संसदमा दर्ता गराएको जनसङ्ख्यालाई मुख्य आधार मानी निर्वाचन क्षेत्रहरु निर्धारित गर्ने संविधान संशोधन विधेयकलाई ओली सरकारले संसदमा प्रस्तुत गरेर सत्तापक्षका अन्य सबै राजनीतिक सङ्गठनहरुले पारित गराउन खोजेपछि के.सी. र उहाँको नेतृत्वको राष्ट्रिय जनमोर्चाका सांसदहरुले त्यो विधेयकका विरुद्ध मतदान गरेका थिए । सामान्यतः संसदीय प्रचलन अनुसार मन्त्री परिषदले ल्याएको विधेयकलाई सबै मन्त्रीहरुले समर्थन गर्नु पर्दछ । तर त्यो संसदीय प्रचलनभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रश्न देशको राष्ट्रियताको थियो । त्यसैले उहाँले संसदीय प्रचलनलाई अन्धानुकरण गरेर देशको राष्ट्रियता माथि कुठाराघात गर्ने कुरालाई गलत मान्नु भयो र त्यसका विरुद्ध मतदान गर्नुभयो । इतिहासले यो कुराको मूल्याङ्कन गर्ने छ  सामान्य संसदीय प्रचलनलाई पालन गर्नुको सट्टा देशको राष्ट्रियताको पक्ष लिने उहाँको कार्य गलत होइन, सही थियो । अर्का शब्दमा, जुन बेला सत्ता पक्षका सबै राजनीतिक सङ्गठन र सांसदहरुले एउटा राष्ट्रघाती विधेयकका पक्षमा मतदान गरेका थिए, उहाँ आफ्नो पार्टीका सांसदहरु सहित त्यसका विरुद्ध उभिनु भएको थियो। प्रश्न यो उठ्दछ, जुन सरकारमा गएर देश र जनताको हित, विकास कार्य र राष्ट्रियताका समेत काम गर्दा धेरै नै बाधा र कठिनाइँको सामना गर्नु पर्दछ, त्यो सरकारमा सामेल हुने निर्णय गलत त थिएन ? निश्चय नै हाम्रो त्यस प्रकारको निर्णय कुनै रणनीतिक निर्णय होइन । त्यो एउटा कार्यनीतिक निर्णय मात्र हो । संसारका विभिन्न देशहरुमा कम्युनिस्टहरुले कार्यनीतिक रूपमा कैयौँ यस्ता राजनीतिक शक्तिहरुसित पनि संयुक्त मोर्चा वा कार्यगत एकता गरेका हुन्छन्, जोसँग हाम्रँ सैद्धान्तिक र आधारभूत प्रकारका मतभेदहरु हुन्छन् । कतिपय अवस्थामा त्यस्ता शक्तिहरुसित मिलेर कम्युनिस्टहरु सरकारमा सामेल भएका उदाहरण पनि पाइन्छन् । त्यसरी नीतिगत रूपमा हाम्रो त्यो कार्यनीतिक निर्णय गलत छैन । देशको, एकातिर, ६५ वर्षको लामो सङ्घर्षपछि संविधान सभाद्वारा संविधानको निर्माण भएको, संविधानमा गणतन्त्र, धर्म निरपेक्षता जस्ता महत्त्वपूर्ण विषयहरु सामेल गरिएको र अन्य कतिपय सकारात्मक पक्षहरुलाई पनि संविधानले अपनाएको तथा, अर्कातिर, भारतीय विस्तारवादको हस्तक्षेपका कारणले देशको राष्ट्रियता, सार्वभौमिकता र अखण्डतामा गम्भीर आँच पुगेको-त्यस प्रकारको स्थितिमा संविधानका सकारात्मक पक्ष र राष्ट्रियता समेतको रक्षाका लागि सम्पूर्ण जनता, राजनीतिक सङ्गठन र सरकार समेतको एकता राष्ट्रिय आवश्यकता बनेको थियो । त्यस प्रकारको एकतामा बल पुर्‍याउन नै हाम्रो पार्टीले सरकारमा जाने निर्णय गरेको थियो र त्यस प्रकारको स्थितिमा सरकारमा जाने निर्णय सही थियो । राष्ट्रिय जनमोर्चाको तेस्रो राष्ट्रिय सम्मेलनले पनि अत्यधिक बहुमतले त्यो निर्णयलाई सही ठहराएको छ । राजमोले एकातिर, सरकारमा गएपछि पनि सङ्घीयताका विरुद्ध र राष्ट्रियताका पक्षमा तथा, अर्कातिर, प्रशासनभित्रका अनियमितता र भ्रष्टाचारका विरुद्ध सम्झौताहीन प्रकारले सङ्घर्ष गरिरहेको छ । सरकारमा गएर पनि त्यस प्रकारको भूमिका कुनै पनि मन्त्रीका लागि सामान्य कुरा होइन । त्यही कारणले उहाँले बढी कठिनाइँ र बाधाहरुको सामना गर्नुपरेको छ तथा उहाँले देखाएको इमान्दारिता र दृढताका कारणले नै प्रशासन वा सरकारबाट समेत उहाँलाई आवश्यक सहयोग प्राप्त हुन सकिरहेको छैन । वास्तवमा त्यो के.सी. को व्यक्तिगत समस्या मात्र होइन । अहिले प्रशासनको स्वरूप नै यस्तो छ कि कुनै सरकार, मन्त्री वा कर्मचारीले देश र जनताको हित वा राष्ट्रियताको पक्षमा इमान्दारितापूर्वक काम गर्न थाले भने उनीहरुले अत्यन्त कठिन स्थितिको सामना गर्नु पर्दछ र उनीहरु सफल हुने कम, तर असफल हुने नै बढी सम्भावना हुन्छ । त्यसैले कम्युनिस्टहरुले विद्यमान भ्रष्ट र नोकरशाही व्यवस्थामा आमूल परिवर्तन गर्नु पर्ने आवश्यकतामा जोड दिन्छन् । हाम्रो त्यस प्रकारको दृष्टिकोण अहि&#2
Opinion
false
[ 0, 2647, 5659, 815, 7, 6568, 533, 74, 8437, 111, 10314, 12, 117, 7, 36, 2067, 6690, 22, 1007, 9, 4103, 5248, 248, 1927, 576, 12304, 10, 6, 3502, 634, 124, 214, 802, 6, 37, 1775, 2884, 9, 26, 8941, 148, 3666, 1295, 20, 5, 1177, 327, 9, 2807, 3684, 53, 20, 29, 1539, 1191, 6, 2296, 2592, 16, 13, 5, 274, 291, 1213, 9960, 1539, 1360, 20, 50, 9960, 121, 42, 793, 6587, 11, 817, 19135, 2030, 90, 1074, 3628, 4178, 15, 1204, 469, 11124, 5, 2647, 5659, 815, 12304, 10, 6, 11096, 4103, 5248, 1285, 13, 5, 274, 4103, 5248, 1202, 676, 82, 335, 115, 2960, 11096, 104, 5, 4103, 5248, 1202, 676, 2719, 1235, 1441, 4610, 156, 10023, 6, 9042, 13, 5, 466, 12, 156, 259, 115, 1271, 6, 2719, 1235, 3610, 369, 8829, 8, 572, 50, 369, 228, 164, 608, 415, 25, 48, 66, 5, 114, 15, 824, 14157, 115, 1271, 6, 335, 6, 15962, 73, 10488, 1171, 1743, 608, 502, 3108, 27, 5, 115, 3469, 4103, 5248, 1202, 676, 1271, 6, 15962, 20, 5, 516, 1899, 152, 107, 335, 55, 469, 11720, 122, 76, 11720, 357, 2441, 6589, 17493, 27, 5, 12304, 10, 11, 271, 82, 1271, 55, 4103, 5248, 1285, 636, 1144, 3579, 10631, 34, 11474, 16, 13, 5, 2047, 2355, 115, 335, 3469, 4103, 5248, 12, 19, 1819, 8941, 1290, 67, 3031, 18717, 5, 47, 1191, 3654, 75, 1271, 4103, 5248, 1285, 636, 123, 104, 5, 1434, 12, 18, 2778, 6, 76, 11, 817, 10136, 218, 4358, 11124, 5, 274, 7271, 21, 20, 146, 1434, 12, 18, 2778, 838, 4840, 9, 10219, 218, 361, 385, 13, 5, 1434, 12, 18, 2778, 12, 846, 838, 2719, 1235, 6, 4840, 40, 48, 9675, 8284, 176, 73, 27, 5, 1007, 1285, 636, 15, 1204, 1899, 4349, 50, 2229, 40, 48, 27, 5, 115, 5281, 7284, 19, 6330, 467, 424, 8, 655, 6, 857, 13, 5, 2161, 19, 12304, 10, 11, 1434, 12, 18, 2778, 471, 94, 6571, 3092, 879, 599, 160, 16, 13, 5, 274, 115, 6571, 101, 17, 1059, 2784, 8, 4872, 14025, 7, 1823, 115, 424, 1406, 67, 5654, 16070, 3684, 3894, 882, 27, 5, 291, 1899, 4872, 9, 1055, 12, 11672, 1191, 424, 1285, 9, 248, 3235, 17, 115, 424, 320, 12957, 6, 13, 9, 114, 115, 1108, 3709, 493, 13, 5, 621, 15, 12304, 10, 6, 3894, 14, 349, 67, 5654, 866, 3894, 417, 13, 5, 1108, 250, 135, 115, 3092, 424, 3765, 341, 13, 9, 621, 1406, 407, 90, 115, 424, 1014, 13, 5, 3654, 271, 390, 1285, 608, 12304, 10, 11, 1720, 6065, 11474, 346, 13, 5, 3469, 242, 4103, 5248, 22, 1007, 5106, 16, 4349, 9, 10219, 253, 336, 1400, 7, 115, 501, 629, 786, 6370, 9, 3146, 8, 16, 4349, 9, 10219, 102, 816, 1295, 90, 20, 5, 3502, 4609, 37, 928, 291, 10, 273, 16324, 100, 118, 125, 193, 16, 13, 5, 212, 2531, 402, 3464, 731, 6, 11205, 28, 38, 5, 4446, 334, 731, 14, 1290, 25, 227, 741, 9, 3765, 4609, 212, 201, 13338, 30, 13, 53, 2227, 1956, 51, 38, 5, 1008, 100, 115, 83, 1258, 20, 5, 6689, 9, 5738, 12, 1216, 15, 1116, 6, 12904, 8, 75, 15506, 123, 104, 5, 3654, 3502, 1029, 15, 2229, 50, 8219, 6, 75, 612, 5604, 8, 84, 461, 248, 12, 100, 1539, 2337, 659, 35, 13, 274, 1191, 3765, 1236, 1041, 75, 15, 985, 50, 5989, 55, 3654, 11048, 12, 50, 7512, 73, 1017, 5, 861, 109, 111, 10314, 3502, 6614, 33, 3906, 116, 15214, 35, 20, 9, 3502, 4609, 115, 15, 13338, 30, 13, 50, 10219, 596, 4051, 8, 6490, 461, 13, 53, 2227, 1956, 51, 38, 5, 274, 12304, 10, 6, 1191, 6, 634, 312, 21375, 17186, 75, 15, 372, 1017, 5, 3654, 3502, 1029, 15, 75, 2229, 1891, 248, 6, 100, 1539, 157, 375, 35, 13, 5, 13209, 146, 6689, 9, 5738, 12, 1216, 15, 1539, 12904, 8, 75, 15506, 123, 104, 5, 3654, 3502, 1029, 15, 2229, 50, 8219, 6, 75, 612, 5604, 8, 84, 461, 248, 12, 100, 1539, 2337, 659, 35, 13, 5, 12628, 7, 516, 95, 3502, 4609, 15, 1539, 9960, 6, 102, 283, 95, 385, 13, 5, 2229, 1891, 50, 17348, 2618, 46, 25, 1069, 2592, 6076, 70, 12088, 1539, 3559, 1074, 47, 1938, 1168, 11709, 16, 1204, 1213, 148, 12379, 650, 14, 37, 10028, 5, 21, 1008, 100, 433, 16, 83, 20, 146, 3502, 1236, 9675, 9943, 7512, 40, 1724, 5, 1823, 218, 5007, 8, 8302, 549, 808, 3065, 5, 274, 114, 12304, 10, 11, 253, 1295, 599, 160, 16, 379, 115, 75, 94, 1295, 386, 5, 1539, 2869, 9, 210, 15205, 8, 8887, 16, 2869, 859, 3286, 20, 5, 291, 1213, 3286, 1539, 1827, 3286, 2154, 629, 5805, 8887, 37, 659, 5206, 123, 2869, 859, 3286, 20, 9, 861, 14, 12304, 10, 11, 3502, 4609, 15, 2620, 189, 46, 160, 16, 13, 5, 1295, 12, 19, 3579, 955, 1092, 16, 2499, 15, 1539, 634, 10179, 2547, 3776, 225, 35, 38, 5, 9675, 1843, 11, 9392, 626, 68, 8, 7282, 18, 3821, 549, 56, 11383, 3849, 5, 274, 436, 115, 549, 6, 4745, 8, 4305, 7512, 2892, 14, 11907, 75, 15, 46, 160, 17206, 5, 114, 15, 4264, 320, 2229, 109, 1413, 6782, 12, 19, 9675, 2743, 55, 1375, 27, 5, 274, 436, 75, 15, 530, 17, 3654, 549, 705, 46, 160, 16, 104, 5, 1539, 291, 1213, 4949, 210, 901, 11, 150, 37, 4264, 46, 199, 1360, 8, 9675, 4872, 55, 990, 28, 13, 5, 21, 1008, 100, 433, 16, 83, 20, 146, 2135, 786, 6, 3312, 1775, 7512, 7, 13398, 11188, 9, 16220, 1213, 13, 5, 786, 12, 375, 1170, 133, 2892, 11, 236, 1235, 1441, 4610, 2229, 48, 9675, 1295, 55, 488, 329, 1724, 5, 786, 11, 207, 9, 779, 162, 50, 76, 9372, 8, 158, 369, 1827, 1461, 608, 37, 118, 648, 1322, 46, 25, 1724, 5, 1938, 150, 37, 207, 9, 779, 2111, 50, 76, 9372, 8, 1775, 4872, 990, 787, 5, 786, 8, 16, 2229, 50, 111, 1413, 6, 15962, 8, 1053, 67, 6250, 6, 102, 283, 95, 21, 20, 146, 375, 214, 1019, 37, 2227, 100, 2229, 40, 787, 253, 248, 259, 786, 6, 291, 1213, 3312, 1202, 1543, 46, 25, 1724, 7, 2975, 786, 17, 15, 85, 37, 2282, 14025, 9, 1827, 100, 1848, 15, 85, 37, 2784, 9223, 78, 5, 786, 8, 16, 2229, 50, 111, 1413, 6, 15962, 8, 1053, 67, 6250, 6, 102, 283, 95, 21, 20, 146, 375, 214, 1019, 37, 2227, 100, 2229, 40, 787, 5, 1938, 150, 786, 8, 40, 2229, 8, 1053, 160, 10798, 19, 10, 23, 1839, 1738, 10, 23, 7319, 37, 5, 274, 12304, 10, 6, 1191, 6, 210, 901, 9, 2869, 312, 6587, 150, 1131, 291, 1213, 596, 4051, 17, 633, 9, 15214, 35, 1495, 75, 11697, 1574, 450, 5, 2161, 4829, 436, 3502, 4609, 15, 786, 14, 4949, 22, 207, 9, 736, 475, 9443, 285, 37, 283, 808, 189, 160, 16, 13, 5, 467, 1658, 21, 78, 146, 82, 7512, 6549, 1131, 1202, 6816, 583, 9, 15061, 109, 3821, 2592, 1436, 3894, 1724, 5, 83, 5903, 116, 2197, 104, 5, 1539, 54, 2960, 210, 11335, 4949, 9, 2560, 1436, 3894, 6, 17062, 2960, 8414, 17, 10, 19105, 1461, 2932, 4620, 11509, 824, 6549, 90, 1074, 107, 214, 2019, 244, 7, 2180, 50, 9943, 103, 1131, 1202, 6816, 583, 5, 2692, 4103, 5248, 9, 1007, 5106, 15, 9675, 291, 1899, 6549, 27, 9, 1823, 1539, 1713, 107, 8941, 4872, 869, 3911, 3894, 1724, 5, 2599, 82, 6549, 7512, 583, 53, 386, 5, 824, 85, 37, 8981, 583, 9, 291, 1899, 6549, 11, 12304, 6, 1713, 1839, 2686, 202, 869, 3911, 13538, 15, 1724, 5, 274, 291, 1899, 8981, 6549, 14, 152, 7512, 678, 7, 214, 244, 9, 8829, 6, 2094, 8, 12909, 3554, 25, 46, 490, 7, 1657, 17, 146, 1823, 12304, 10, 14, 202, 869, 4675, 9325, 9679, 5, 3654, 12304, 10, 11, 2272, 1775, 2971, 5281, 46, 473, 864, 8266, 13, 5, 436, 786, 6, 7512, 790, 1202, 560, 109, 46, 28, 99, 1539, 612, 85, 37, 1982, 1815, 5, 274, 2047, 160, 207, 9, 4097, 10987, 4829, 1815, 5, 3502, 4609, 15, 12304, 10, 11, 6689, 12, 1475, 54, 644, 659, 15627, 13, 5, 466, 1769, 142, 261, 2094, 8, 3765, 601, 2121, 1473, 14, 283, 747, 9582, 228, 164, 55, 4518, 25, 324, 1003, 1108, 14, 851, 142, 3765, 599, 109, 12796, 12, 152, 82, 214, 2238, 259, 1406, 931, 5712, 135, 12304, 9, 1539, 1861, 111, 10314, 12, 7795, 11, 115, 1108, 12, 1475, 1636, 48, 66, 5, 485, 3079, 1717, 2270, 92, 248, 3235, 11, 1314, 1108, 14, 82, 248, 259, 2013, 160, 1379, 5, 47, 115, 1717, 2270, 168, 2884, 609, 817, 5738, 6, 38, 5, 383, 436, 1717, 2270, 14, 14097, 6002, 2890, 109, 817, 5738, 633, 867, 780, 3523, 5105, 25, 3869, 1361, 12155, 163, 9, 2161, 1475, 1636, 1196, 5, 802, 11, 21, 3664, 6587, 25, 13, 485, 1717, 2270, 14, 4417, 160, 6, 4860, 817, 5738, 6, 1012, 705, 1539, 210, 1361, 1074, 1819, 38, 5, 1459, 8069, 7, 253, 260, 1756, 9736, 82, 214, 2238, 9, 7795, 11, 102, 20140, 1108, 12, 1216, 1636, 48, 1677, 1131, 54, 1462, 7795, 660, 2161, 1475, 9391, 97, 16, 172, 609, 21, 2932, 4784, 7, 253, 3502, 1029, 207, 9, 779, 2111, 7, 76, 210, 9, 5738, 12, 103, 46, 150, 85, 37, 4872, 9, 9785, 161, 6, 3297, 160, 1379, 7, 115, 3502, 5407, 40, 227, 1361, 60, 924, 121, 10111, 37, 212, 291, 1213, 227, 75, 8493, 227, 386, 5, 115, 102, 17745, 44, 227, 90, 20, 5, 7232, 107, 11782, 1515, 259, 17745, 44, 100, 9675, 515, 214, 498, 55, 1202, 15, 511, 2612, 50, 210, 859, 850, 48, 7766, 400, 63, 17743, 161, 4222, 9, 2445, 1899, 11136, 55, 583, 5, 824, 313, 1834, 498, 55, 1202, 1543, 1515, 55, 3502, 5407, 73, 1295, 15, 8733, 5, 3654, 6039, 100, 212, 115, 17745, 44, 227, 1361, 104, 5, 817, 7, 5236, 7, 4219, 619, 402, 6065, 135, 324, 693, 215, 2551, 101, 16, 7, 5164, 1576, 7, 640, 12258, 138, 519, 2884, 372, 55, 5407, 51, 9, 152, 824, 1606, 15224, 14, 15, 4186, 7673, 6, 22, 7, 12628, 7, 261, 782, 7833, 3444, 12, 1089, 817, 7304, 16334, 9, 9195, 8, 1204, 14690, 493, 70, 7169, 1213, 5281, 324, 12, 1606, 1012, 9, 5738, 103, 6, 2103, 12, 19, 629, 736, 7, 214, 2238, 9, 196, 103, 6, 850, 111, 857, 385, 38, 5, 291, 1213, 850, 8, 889, 869, 4675, 37, 212, 2531, 3502, 341, 227, 28, 38, 9, 291, 1213, 5281, 3502, 341, 227, 1819, 38, 5, 111, 10314, 6, 725, 111, 997, 11, 15, 3268, 2208, 11, 115, 227, 14, 1819, 3032, 2946, 13, 5, 19420, 11, 5236, 7, 3502, 4609, 15, 6689, 12, 1475, 9, 5738, 12, 1216, 22, 7, 12628, 7, 786, 7666, 4349, 9, 2229, 12, 1475, 560, 4355, 8941, 6065, 699, 13, 5, 3502, 1029, 15, 291, 1213, 634, 75, 15, 248, 12, 19, 485, 83, 386, 5, 516, 1089, 436, 118, 9785, 161, 9, 4872, 199, 3297, 10619, 13, 22, 436, 2744, 17348, 9, 15225, 12, 1089, 37, 786, 50, 5638, 103, 3821, 287, 202, 193, 67, 7567, 6, 104, 5, 3469, 115, 12304, 10, 6, 1827, 200, 90, 386, 5, 114, 786, 6, 3312, 37, 223, 13, 146, 75, 196, 7, 248, 50, 5118, 207, 9, 779, 2111, 50, 5738, 6, 1216, 17348, 2618, 46, 24, 1393, 29, 1823, 1775, 2971, 1395, 6, 3297, 160, 1379, 9, 1368, 349, 40, 216, 7, 47, 2592, 40, 37, 118, 809, 78, 5, 383, 1515, 259, 4899, 7512, 9, 13398, 11188, 11709, 326, 9273, 470, 160, 177, 857, 8, 808, 6413, 5, 212, 291, 1213, 3088, 148, 2042, 10125, 17218, 2783, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,075
10,075
 पदाधिकारी चयनमा नवनिर्वाचित कांग्रेस सभापति शेरबहादुर देउवाले लिने निर्णयले कांग्रेसको आगामी राजनीतिक दिशा संकेत गर्दछ। १३औं महाधिवेशन शुरू हुनु तीन दिनअघि रामचन्द्र पौडेल समूहबाट महामन्त्रीका प्रत्यासी रहेका शशांक कोइरालाले २०६२/६३ को परिवर्तनको मुख्य अजेण्डा– गणतन्त्र, संघीयता, धर्मनिरपेक्षतालगायतका सबै नीतिको समीक्षा गर्नुपर्ने अभिव्यक्ति दिए। महाधिवेशनकै क्रममा केन्द्रीय सदस्यको प्रत्यासी रहेका अर्का नेता खुमबहादुर खड्का परिवर्तनको अजेण्डा विशेषगरी धर्मनिरपेक्षताको विरोधी हुन्। असोज २०६४ मै संयुक्त महासमिति बैठकमार्फत परिवर्तनका यी अजेण्डालाई स्वीकार्दै आधिकारिक दस्तावेजीकरण गरिसकेको नेपाली कांग्रेसको पछिल्लो महाधिवेशनबाट परिवर्तनका अजेण्डाका पक्षपाती शेरबहादुर देउवा सभापतिमा निर्वाचित भएका छन्। ती अजेण्डामा पुनर्विचार गर्नुपर्ने अभिव्यक्ति दिएका कोइराला महामन्त्री र धर्मनिरपेक्षताको विरोध गर्दै आएका नेता खड्का दोस्रो ठूलो मतसहित केन्द्रीय सदस्यमा निर्वाचित भए। र, देउवा पक्षबाट विजयी खड्कालाई सभापतिमा देउवाको विजयको एउटा श्रेय पनि मानिएको छ। महाधिवेशनमा सघाएकै कारण खड्काको दाबी अहिले मनोनीत उपसभापतिमा रहेको छ। जबकि यही पदका लागि देउवाका दाहिने हात मानिएका विमलेन्द्र निधिले आफूलाई स्वाभाविक दाबेदार मानेका छन्। खड्का या निधि? देउवासँग हिजोका सभापतिहरूको जस्तो व्यक्तिविशेषका आधारमा मनोनयन गर्ने सुविधा छैन। वरिष्ठता, समूह, पार्टीभित्रको आन्तरिक प्रभाव, राष्ट्रिय राजनीतिमा कायम व्यक्तित्व जस्ता मनोनयनका हिजोका मानकहरूमा आज थपिएको छ– अजेण्डासंगत विचार। पार्टी भित्र हुने मनोनयनमा व्यक्ति भन्दा विचार एउटा प्रमुख आधारशिला बन्नु आफैंमा सकारात्मक पक्ष हो। त्यसैले पनि यो पटकको पदाधिकारी तथा अन्य पदमा हुने मनोनयनमा परिवर्तनको अजेण्डाको सवालमा सम्झौता गर्ने सुविधा सभापति देउवासँग छैन। उनले उपसभापति र महामन्त्री मनोनयनमा लिने निर्णय कांग्रेसले भोलिको दिनमा गर्ने राजनीति र त्यसको संभाव्य सफलता/असफलतासँग पनि जोडिन्छ। तर आफ्नो ‘कोर टीम’ का सदस्यहरूसँग पटक पटक छलफल गर्दा पनि कसलाई उपसभापति बनाउने भन्ने निर्णय भने उनले लिनसकेका छैनन्। छलफलका सहभागीहरूले पार्टीभित्र वैचारिक अभियानको नेतृत्व लिनसक्ने निधिको विकल्प सोच्न नहुने सुझाव दिएको बताइन्छ। महामन्त्रीमा उठ्ने तयारीमा रहेका निधिले अर्जुननरसिंह केसीलाई मैदान खाली गर्न तयार भए, देउवालाई सभापतिमा जिताउने शर्तमा। उनी १२औं महाधिवेशनमा देउवा समूहबाटै उठेर महामन्त्रीमा पराजित भएका थिए। पछिल्लो दुई वटा महाधिवेशनमा देउवाको चुनावी संयोजन गरेका निधिले आफूलाई भन्दा पनि देउवा र उनको समूहका लागि भोट मागे। कांग्रेस प्रजातान्त्रिकलाई समावेशी बनाउने प्रस्ताव पनि उनैले राखेका थिए। कांग्रेस विधानको दफा ३६ अनुसार पार्टीको केन्द्रीय नीति तथा प्रशिक्षण प्रतिष्ठानको प्रमुख उपसभापति रहने व्यवस्था छ। संघीयता र गणतन्त्र जस्ता परिवर्तनका अजेण्डालाई वैचारिक रूपले अघि बढाउन खड्का भन्दा निधि उपयुक्त देखिन्छन्। रामचन्द्र पौडेल खेमाका नेताहरूले समेत हतारमा निर्णय गरेर फुर्सदमा पछुताउने काम नगर्न देउवालाई सल्लाह दिएका छन्। गएको असोजमा संविधान घोषणा भएसँगै तराई/मधेशमा आन्दोलन भयो। यही विषयलाई निहुँ बनाएर भारतले नाकाबन्दी गरेर नेपालीलाई दिनुसम्म सास्ती दियो। मधेशकेन्द्रित दलका नेताहरू देखिने गरी नै भारतको शरणमा पुगे। अहिले सभापति देउवालाई संविधानप्रति असन्तुष्ट मधेशी र थारू समुदायलाई विश्वासमा लिएर जानुपर्ने बाध्यता छ, संविधान कार्यान्वयनका लागि समेत। आफ्नै नेतृत्वको सरकारका पालामा संविधान जारी गरेको कांग्रेसको प्राथमिकताको अजेण्डा हो– संविधान कार्यान्वयनको विषय। र, यसको सफल कार्यान्वयनका लागि तराई–पहाडबीच बढेको दूरी घटाउनै पर्छ। तराई/मधेशलाई काठमाडौंसँग जोडेर अघि बढ्नका लागि पनि निधि प्रतिनिधिपात्र हुन सक्छन्। व्यवस्थापिका–संसद्को सबैभन्दा ठूलो दलको नाताले नयाँ संविधान अनुसार राज्य संरचनाको खाकालाई व्यावहारिक बनाउँदै स्थानीय निकाय, संघीय प्रदेश र केन्द्रको निर्वाचन गराउनु कांग्रेसको अर्को प्राथमिकता हुनुपर्दछ। पार्टी सभापतिको रूपमा देउवाले आगामी निर्वाचनमा कांग्रेसलाई जिताउनुपर्ने चुनौती छ भने निर्वाचनका लागि वातावरण बनाउने जिम्मेवारी पनि। त्यसका लागि संविधानको सफल कार्यान्वयन नै एकमात्र पूर्वशर्त हो। जबकि नेता खड्काको अजेण्डा अनुसार पार्टी नेतृत्व अघि बढ्ने हो भने संविधान कार्यान्वयन होइन, खारेजीको बाटोतिर जान सक्दछ। हिन्दू राष्ट्र पक्षधर खड्काले १२ बुँदे यताको सिंगो राजनीतिक कोर्सलाई नै गलत बताउँदै आएका छन्। फेरि खड्का अदालतबाट भ्रष्टाचारी प्रमाणित भएका सजायप्राप्त व्यक्ति हुन्। अदालतबाट भ्रष्टाचारी प्रमाणित व्यक्तिको उपसभापतिमा मनोनयनपश्चात् उठ्ने प्रश्नको सामना गर्न सभापति देउवालाई सजिलो छैन। तसर्थ मधेशी र थारू समुदायलाई परिवर्तनका अजेण्डासँग जोडेर त्यसको संरक्षण गर्दै संविधानको कार्यान्वयनका लागि आफू प्रतिबद्ध भएको जवाफ दिनका लागि पनि देउवाले परिवर्तनका पक्षधरलाई जिम्मेवारी दिएर अघि बढ्नुपर्छ। पदाधिकारी चयन : दोधारमा देउवा!
Opinion
false
[ 0, 1648, 2168, 8, 9541, 724, 1092, 2736, 3101, 705, 227, 11, 3420, 642, 214, 4579, 2632, 1875, 582, 2328, 2656, 2636, 411, 173, 6629, 3604, 1555, 388, 17, 6568, 12, 11811, 398, 133, 10, 15210, 4228, 143, 16336, 10, 6, 7352, 283, 6957, 30, 5273, 86, 1576, 7, 2875, 7, 10780, 1504, 82, 427, 6, 3700, 528, 3331, 2535, 2656, 96, 268, 565, 6006, 11811, 398, 133, 1459, 244, 20598, 3116, 7352, 6957, 30, 5273, 6143, 10780, 6, 4203, 606, 777, 6378, 1639, 511, 9287, 613, 748, 8959, 208, 6957, 30, 5273, 14, 1697, 458, 1139, 7287, 1709, 2523, 39, 3420, 532, 2656, 17, 8959, 6957, 30, 5273, 12, 1012, 10295, 2736, 1776, 1092, 8, 886, 73, 139, 271, 6957, 30, 5273, 8, 4665, 14859, 528, 3331, 514, 1769, 6568, 9, 10780, 6, 1055, 71, 254, 244, 3116, 308, 218, 674, 354, 565, 8372, 886, 2986, 9, 7, 1776, 10014, 1656, 3116, 14, 1092, 8, 1776, 6, 1558, 6, 102, 10238, 15, 3246, 41, 12198, 16160, 96, 95, 8790, 1157, 114, 18088, 11650, 8, 35, 41, 10, 6786, 430, 9379, 19, 1776, 12, 9554, 536, 9661, 16105, 8287, 11, 1035, 2973, 15150, 11988, 139, 3116, 526, 8287, 675, 1776, 63, 1941, 12, 1092, 180, 401, 530, 9100, 12, 393, 6083, 25, 751, 934, 1337, 4998, 2029, 7293, 6, 1099, 854, 7, 111, 2030, 659, 2867, 519, 6083, 12, 1941, 12, 13803, 472, 136, 7220, 13, 86, 6957, 30, 5273, 827, 84, 679, 31, 201, 477, 40, 6083, 8, 530, 158, 679, 102, 110, 747, 11662, 6076, 12331, 1606, 1012, 87, 383, 15, 21, 249, 6, 1648, 22, 152, 1170, 40, 6083, 8, 7352, 6957, 30, 5273, 6, 5456, 560, 25, 751, 1092, 1776, 63, 934, 58, 11650, 9, 6568, 6083, 8, 705, 227, 2953, 2638, 6, 1161, 25, 921, 9, 467, 713, 3633, 744, 1360, 182, 877, 68, 4115, 138, 63, 15, 808, 5343, 47, 54, 62, 6, 18, 6906, 45, 183, 5339, 63, 249, 249, 508, 150, 15, 9637, 11650, 356, 53, 227, 29, 58, 423, 4020, 5574, 508, 12, 546, 262, 7293, 8502, 4770, 541, 423, 3751, 8287, 6, 1836, 6835, 715, 1138, 245, 6775, 31, 6568, 8, 8223, 3375, 133, 8287, 11, 3059, 9755, 1116, 14, 2841, 3161, 24, 376, 99, 7, 1776, 14, 1092, 8, 1106, 623, 3357, 8, 31, 126, 333, 2328, 12198, 1776, 388, 1024, 8715, 6568, 8, 1208, 73, 256, 532, 89, 224, 12198, 1776, 6, 1996, 4043, 48, 8287, 11, 1035, 158, 15, 1776, 9, 145, 5665, 19, 2550, 263, 30, 31, 724, 3922, 14, 4505, 356, 694, 15, 4022, 11, 2288, 256, 724, 2819, 6, 2972, 3946, 92, 1043, 565, 427, 22, 2446, 2423, 6, 110, 11650, 791, 179, 41, 2875, 9, 1576, 519, 8959, 6957, 30, 5273, 14, 8502, 3684, 234, 1552, 3116, 158, 8287, 1645, 15078, 3604, 1555, 6160, 8, 12, 6665, 103, 4392, 8, 227, 109, 7449, 8, 306, 2697, 84, 623, 46, 4694, 1776, 14, 1719, 514, 139, 251, 777, 8, 324, 362, 4801, 1629, 182, 16435, 8, 868, 1011, 430, 3580, 330, 7868, 879, 2177, 3511, 109, 7792, 1068, 116, 7945, 14906, 2497, 10221, 2019, 3656, 1925, 57, 37, 479, 6939, 8, 12506, 114, 1092, 1776, 14, 324, 475, 6816, 3023, 9, 6074, 1193, 14, 468, 8, 351, 7566, 3091, 379, 324, 8076, 19, 103, 31, 509, 1861, 2067, 6327, 324, 355, 28, 3420, 1583, 6, 6957, 30, 5273, 20, 86, 324, 7543, 372, 31, 9, 7, 195, 349, 8076, 19, 1629, 86, 13288, 428, 663, 3713, 6644, 69, 3698, 1629, 182, 16435, 14, 106, 63, 4690, 234, 1952, 12, 19, 15, 8287, 1081, 13378, 67, 3424, 179, 16137, 6, 282, 218, 2284, 10674, 94, 324, 92, 343, 940, 6, 9514, 14, 7171, 4678, 122, 1221, 7, 778, 147, 9, 2428, 228, 3850, 3420, 258, 1583, 10460, 31, 201, 1092, 6, 100, 3101, 642, 1289, 11127, 14407, 1272, 1711, 13, 29, 6560, 19, 790, 356, 891, 15, 31, 2161, 19, 2551, 349, 794, 37, 5715, 233, 16113, 87, 10, 6786, 244, 8790, 6957, 30, 5273, 92, 201, 541, 234, 1892, 20, 29, 324, 794, 1074, 10862, 6, 612, 523, 481, 8569, 31, 1448, 357, 7670, 5280, 333, 6531, 1831, 6, 7361, 214, 9955, 14, 37, 1361, 1731, 254, 139, 704, 3116, 1057, 17, 2229, 34, 2956, 73, 1902, 6764, 530, 606, 1057, 17, 2229, 34, 2956, 1988, 11650, 8, 6083, 8185, 8223, 609, 6, 3297, 24, 1092, 1776, 14, 1982, 934, 3740, 3023, 9, 6074, 1193, 14, 8959, 6957, 30, 5273, 63, 4690, 467, 723, 71, 2551, 8076, 19, 592, 7082, 16, 1587, 56, 12, 19, 15, 3101, 8959, 7670, 14, 891, 1322, 234, 17598, 31, 1648, 2168, 209, 3294, 4874, 8, 1776, 1497, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,076
10,076
अयोध्याप्रसाद श्रीवास्तव नेपालमा नागरिकता प्रमाणपत्र दिने-लिने कानुनको सुरुवात नेपाल नागरिकता ऐन- २००९ र नेपाल नागरिकता नियमावली- २०१५ बाट भएको मान्नुपर्दछ । सम्भवतः २०२० पछि नेपाल लोकसेवा आयोगले उम्मेदवारको दर्खास्त फारमका साथमा नागरिकता राख्न भन्न थालेपछि (अनिवार्य नगरेको) जागिर खानेमध्ये कोही-कोहीले नागरिकता प्रमाण-पत्र प्राप्त गर्ने प्रचलन आएको हो । नेपालमा नागरिकता प्राप्तिका विभिन्न चरण र कानुनी व्यवस्था निम्नअनुसार छन्: कानुनी व्यवस्था, प्रचलन तथा व्यवहार १) नेपाल नागरिकता ऐन २००९, नेपाल नागरिकता नियमावली- २०१५, नेपाल नागरिकता ऐन- ०२० आइसकेपछि पनि बडाहाकिम र अञ्चलाधीशले नागरिकता प्रमाणित दिँदा एउटै व्यहोराको शव्दावली प्रयोग नगरी जसले जुन शब्द उचित ठान्यो, त्यही लेखेर दिएको देखिन्छ । तपाईं जन्मसिद्ध, स्वयंसिद्ध नेपाली नागरिक हो भन्नेजस्ता कुरा उल्लेख भएको पाइन्छ । तर, ०२४ सालदेखि प्रमुख जिल्ला अधिकारीले जिल्ला सभापतिको सिफारिसमा ००९ वा ०२० बमोजिम नियमित ढाँचामा नागरिकता प्रमाणपत्र दिन सुरु गरेका हुन् । प्रजिअद्वारा दिइने प्रमाणपत्रमा वंशज र जन्मसिद्धको आधारमा भनेर दुवै कुरा छापिएकाले कर्मचारीले स्वविवेकमा कुनै एक शब्द राख्ने र एक काट्ने गरे भने कसैले छापिएको र्फममा केरमेट नगरेकाले दुवै शब्द कायम रहन गएको देखिन्छ । २) नेपाल सरकारले नागरिकसँग नेपाली नागरिकता प्रमाणपत्र हुनुपर्नेे आवश्यकता ठानेर ०३२ सालदेखि नागरिकताको टोली तराईका जिल्लामा खटाउने क्रम सुरु भयो । टोलीले गाउँमा गएर वंशजको नागरिकलाई अस्थायी निस्सा दिने र जन्मसिद्धको नाम लगत बनाउने आदेश भयो । त्यस आधारमा प्रजिअले प्रमाणपत्र दिने व्यवस्था भयो । टोलीले अस्थायी निस्सा वितरणमा निम्नमध्ये कुनै एक प्रमाण खोज्यो-  क) २००३/२००४ साल को नापीको कागज भएको वा, ख) नेपाल सरकारको जागिरे भइरहेको वा भइसकेको प्रमाण भएको वा, ग) जनजाति वा पहाडी समुदायको व्यक्ति । ३) ०२० सालपछिको जग्गा-जमिनको प्रमाण हुने तराईवासीलाई जन्मसिद्धमा नाम दर्ता गर्न भनियो । तर, तराईमा जमिनदारी प्रथाले गर्दा पुराना जग्गाधनीको संख्या अति न्यून रहेको र जागिरेहरूको संख्या औँलामा गन्न सकिने भएकाले तथा २०२० तिर जग्गा-जमिन हुनेको संख्या पनि न्यून थियो । यसले गर्दा अधिकांश तराईवासीहरु नागरिकताबाट वञ्चित रहन जाने अवस्था देखियो । त्यसपछि सरकारले नेपाल नागरिकता ऐन २०२० लाई २०३३ आश्विनमा संशोधन गर्‍यो । त्यो समय फिल्डमै रहेको नागरिकता टोलीले जन्मसिद्ध नागरिकता दिने निम्न आधार बनायो- क) २०२० पछिको जग्गा वा मोहीसम्बन्धी कुनै प्रमाण भएको वा, ख) भन्सार, जर्ना, दाउरा पुर्जी, मलेरियाको औषधि छिटाएको, अस्पतालको पर्चा, स्कुल फी वा अड्डा अदालतको कुनै कागज भएको र, ग) गाउँका मानिसले स्थायी बसोबास र जन्म प्रमाणित गरिदिएको सर्जमिन मुचुल्का । ४) वंशज र जन्मसिद्धको प्रमाण नभएका तर नेपालका पुराना र स्थायी निवासी तराईवासीहरूले आवश्यक ठानेमा आफूलाई भारतीय घाषित गरी अंगीकृत नागरिकताको फारम भरी टोलीमा बुझाउनु भनिएपछि केहीले अंगीकृत फारम भरे र पछि ०३८ मा मन्त्रालयबाट अंगीकृत प्रमाण पाए, तर लिखितको प्रमाण नभए पनि आफूलाई आदिवासी भनेर कस्सिनेहरूको नागरिकता टोलीको लगतमा नाम आउन सकेन । ५) यसरी ०३२ सालदेखि वंशज, जन्मसिद्ध, अंगीकृत गरी नागरिकताको तीन किसिम प्रचलनमा आए । तर, त्योभन्दा पहिलेका बडाहाकिमले तराईवासी, पहाडी र जनजाति सबैलाई प्रायः जन्मसिद्ध नै भनेर प्रमाण दिएकाले र नेपाल नागरिकता ऐन २०२० आइसकेपछि पनि ००९ को ऐनको कुरा समेत समातिराखेकाले र ०३२/३३ को टोलीले समेत नागरिकताको अस्थायी निस्सामा ‘२००९ र २०२० बमोजिम’ भनेर लेख्ने गरेको हुँदा सम्भवतः ०२०, ०४८, ०५४ यस्तै विभिन्न समयमा नागरिकको सुविधाका लागि जिल्लास्तरबाटै नागरिकता वितरणका लागि टोली खटिए । तिनले वंशज र जन्मसिद्ध नागरिकता प्राप्त व्यक्तिका सन्तानलाई घरदैलोमा नागरिकता वितरण गरे । यो प्रक्रिया आज पनि जारी नै छ । ६) ०६३ सालमा तराईवासीको आन्दोलनको फलस्वरुप नेपाल नागरिकता ऐन- ०६३, नेपाल नागरिकता नियमावली- ०६३ तथा नागरिकता प्रमाणपत्र वितरण कार्यविधि निर्देशिका- ०६३ आयो, नागरिकता टोलीहरू खटिए । ७) ३ असोज ०७२ मा नेपालको संविधान जारी भएको छ, यसअन्तर्गत ऐन संशोधन हुन बाँकी नै छ । यो संविधानको व्यवस्था एकदमै अपुरो र विभेदग्रस्त रहेको छ, जसमा वंशज, बाबुको पहिचान हुन नसकेको नेपाली नागरिक आमाको सन्तान, अनाथ टुहुरा र नेपाली नागरिकसँग वैवाहिक सम्बन्ध भएको विदेशी महिलालाई अंगीकृत नागरिकता दिने, बिदेसिएका नागरिकलाई राजनीतिक अधिकारबिनाको एउटा परिचयपत्र दिने भन्ने प्रावधान लेखिएका छन् । समस्या र प्रभाव क) सरकारी स्तरबाट उब्जिएका समस्या १) नागरिकता सम्बन्धमा सरकारीस्तरबाट सुरुदेखि नै आफ्नो वा अरु जुनसुकै देशको व्यक्तिलाई पहाडी अनुहार वा भाषा र पहिरनको आधारमा नेपाली मान्ने विभेदकारी सोचले गर्दा समस्या जन्मेको हो । सन् १८१५ देखि ब्रिटिस भारतले आफ्नो सेनामा नेपालका पहाडी मूलका मानिसको भर्ती सुरु गर्यो र बर्मा तथा हङकङमा तैनाथ गर्यो । तिनीहरूले ब्रिटिस नागरिकता लिए र त्यतै घरजम गरेर बसे । तिनको सहारामा अरु पनि त्यतै गए । द्वितीय विश्वयुद्धपछि स्वतन्त्र राज्य बर्मा (म्यानमार) को राजनीतिक समस्याका कारण नेपाल सरकारले ८, १० पुस्तापछिका सन्तान जसलाई नेपालबारे ज्ञान समेत थिएन, तिनीहरू खस (नेपाली) भाषी भएका कारण मात्र प्रवासी नेपाली भनिए । यस्तै, भारत आसाम राज्यका नागरिकलाई नेपाली भनेर भित्र्याउने काम भयो । सन् १९६२ देखि असामी र बर्मेली बस्तीहरू बसालिए, नेपालमा घर-जग्गासहितको सुविधा दिएर वंशजको नागरिकता दिइयो । त्यस्तै, ३० जुन १९७६ सम्म हङकङमा जन्मेका पहाडी मूलका बि्रटिस नागरिकको सन्तानलाई आदेश जारी गरेर नेपाली नागरिकता दिइयो, तर तिनीहरू इंग्ल्यान्डमा बसोबास गर्न हिँडेकाले आज पनि दोहोरो नागरिकताको उपभोग गरेका छन् र नेपाल सरकार जिल्ल परेको छ । त्यस्तै, भारतको आसाम, दार्जिलिङ र गढवाल कुमाउका साथै भुटानका व्यक्तिले खस भाषाभाषी भएकै आधारमा र कतिपय तिब्बतीले अनुहारकै आधारमा, कोहीले नीतिबमोजिम र कतिपयले झुक्याएर वा भ्रष्टाचारबाट वंशजको नागरिकता पाएका छन् । नागरिकता भन्ने चिज नोकरीवाला अथवा जग्गाधनीका लागि हो भन्ने धारणा र व्यवहार रहेकाले नागरिकता टोलीमा घरमूली जग्गाधनी र जागिरका इच्छुकबाहेक अरुले नागरिकता लिन आवश्यक ठानेनन् २) ०३३ को संशोधन हुँदा नागरिकता टोली गाउँमा कार्यरत रहेकै अवस्था हुनाले टोलीले काम गर्न बाँकी रहेको क्षेत्रमा वंशज र जन्मसिद्धको समेत अस्थायी निस्सा बाँड्यो । पहिले काम भ्याइसकेको गाविसमा जो छुट्यो, छुट्यो । ३) नागरिकता भन्ने चिज नोकरीवाला अथवा जग्गाधनीका लागि हो भन्ने धारणा र व्यवहार रहेकाले नागरिकता टोलीमा घरमूली जग्गाधनी र जागिरका इच्छुकबाहेक अरुले नागरिकता लिन आवश्यक ठानेनन् । ४) २०२० को नागरिकता ऐनको संशोधनमा जन्मसिद्ध नागरिकता रोजी सक्ने म्याद २०३७ चैत मसान्त तोकिएको थियो । तर म्यादको कुरा प्रचारमा आएन । नागरिकता रोज्नुको तात्पर्य ‘मेरा आमाबाबु विदेशी भएकालेे वंशजको नाताले म विदेशी ठहरिने भए पनि जन्मको आधारले मैले नेपालको नागरिकता रोज्दछु’ भन्ने अर्थ हो । यसरी यहाँ आफ्नै प्राचीन निवासीलाई विदेशी मानियो र त्यही कुरा लेख्न लगाइयो । टोली समक्ष उपस्थित हुन नसकेका व्यक्तिको टोली फिर्तापछि काम सकियो भन्ने अर्थ लगाइयो । त्यसबेला समस्याको गम्भीरता बुझेर समाधान नगरिएकाले यी छुटेकासँग ०६३ को आन्दोलनमा अरुहरू पनि समावेश हुन सजिलो भयो । ५) ०६३ मा बनेको ऐनको दफा ४ (१) मा २०४६ चैत मसान्तभित्र जन्मेकालाई जन्मको आधारमा नागरिकता दिन भनिएको र यो ऐनमा पनि दुई वर्षको म्याद अर्थात् २०६५ सम्म नागरिकता लिन सक्ने म्याद दिइएको थियो तर थप म्यादमा काम गरिएन, काम गर्ने वातावरण नै रहेन । टोलीहरूले छुटहरूको र नाबालकको नाम दर्ता नै नगरेकालेे एउटै आमाबाबुका सन्तान कोही नागरिक र कोही गैरनागरिक भएका छन् । समस्या बाँकी रह्यो, जसको आडमा पुनः थप भएकाहरू आन्दोलनका साथी बन्न सजिलो हुने भएको छ । नीति-निर्मातामा सुझबुझको कमी र कार्यान्वयन पक्षमा जिम्मेवारीको बोध नभएको र हतारमा काम सक्ने प्रवृत्तिले गर्दा यो देश निरन्तर आन्दोलनको चपेटामा परेको छ । ६) २०७२ सालको संविधानको प्रारम्भिक मस्यौदामा तत्कालीन समस्याको सम्बोधन हुन सक्ने केही कुराको उल्लेख रहे पनि जारी भएको संविधानमा ती सबै कुरा परेका छैनन्, जसले समस्या समाधानमा अझ कठिनाई देखिएको छ । ७) नेपाल सरकारले यस संवेदनशील समस्याको समाधान हुने गरी को नागरिक र को अनागरिक हुने ? भनेर एउटा ठोस नीति कार्यान्वयनमा ल्याउन सकेको छैन । ८) नागरिकता दिने काममा संलग्न हुने जनप्रतिनिधि, सिफारिसकर्ता र कर्मचारीलाई सरकारको नीति, समय समयका निर्णय र विभिन्न समयमा अपनाइएका नागरिकता वितरणको विधि प्रक्रिया, यहाँसम्म कि २०३२ सालदेखि लागू भएको नागरिकता नम्बर तथा नागरिकता प्रमाणपत्र नम्बर आदि विषयमा तालिमको नितान्त अभाव रहेकाले जथाभावी भएको छ । ९) जिल्ला प्रशासनमा नागरिकता जस्तो संवेदनशील विषयका अभिलेख रजिष्टर र कागजपत्रहरूको आंकडा र तथ्यांक नराख्ने, रीतपूर्वक फाइलिङ नगर्ने, सालतमामी र सालबसालीका कागज फाइल नछुट्याउने, पञ्जिका नबनाउने र बरबुझारथ नै नगर्ने प्रवृत्ति छ । खोजेको कागज भेटिनु भनेको सौभाग्य मात्र हुन सक्दछ, जसले गर्दा जालसाज गरेर नागरिकता लिनेलाई लाभ र वास्तविक नागरिकको कागजपत्र हराएर दुःख पाइरहेका छन्, भ्रष्टाचार मौलाउने वातावरण बनेको छ । १०) नेपालका सत्तासीनहरू समेतका पढे-लेखेका मानिसले इतिहास पढे पनि सम्भवतः हृदयंगम गर्दैनन् । तिनले यो देशका गोपाल, महिषपाल, लिच्छवी, मल्ल, शाह, ब्राह्मण, क्षेत्री लगायत हिन्दू र मुसलमानहरू विभिन्न कालखण्डमा भारतबाटै आएको र मगर, गुरुङ, राई, लिम्बू आदि किराती तथा शेर्पा आदि मंगोलियातिरबाट आएको र नेपाल (काठमाडौं उपत्यका) आवाद गुलजार भएको तथा जुम्ला, दैलेख र गोरखाका राजवंश र मानिस भारतबाटै आएको तथा नेपालको तराई क्षेत्र जनकपुर, कपिलवस्तु, विराटनगर आदि तराईका राज्यहरू त झन् त्रेता- द्वापरका पौराणिक धरोहर हुन्, पृथ्वीनारायण शाहबाट एकीकरण गरेर विविधतामा एकता स्थापित भएको हो । साथै बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुर सन १८६० मा ब्रिटिस सरकारले जंगबहादुरलाई उपहार दिएकाले तराईवासी यहाँकै प्राचीन निवासी हुन् भन्ने कुरा बिर्सेर विकृत मानसिकता र शोषक प्रवृत्तिले ‘तराईबासीहरू नेपालका मूल निवासी होइनन्, हिजो-अस्ति मात्र आएका हुन्’ भन्ने चिन्तनले नेपालको प्रायः धमिलिएको राजनीतिक वातावरणमा निर्बाध रुपमा थप हुँदै आएको जनसंख्यासँग आदिवासी समेतलाई मिसाई ०३३ सालमा ‘जन्मसिद्ध’ नागरिकताको अवधारणा ल्याएको स्पष्ट नै छ । जुन विषबिउ आज रुख भएर झाँगिन पुगेको छ । ११) वर्तमान संविधानको धारा ११ को उपधारा २ को -क) मा संविधान जारी हुँदाका बखत, वंशजको नागरिकता पाएका वंशजको नागरिक ठहरिने भनेको छ । धारा ११ को उपधारा २ को (ख) मा कसैको जन्म हुँदाका बखत उसको बाबु वा आमा नेपालको नागरिक रहेछ भने ऊ पनि बालिग भएपछि वंशजको नागरिकता पाउने उल्लेख भएकाले २ असोज ०७२ सम्म जोसुकै व्यक्तिको आमा वा बाबुमध्ये एकजनाले जुनसुकै किसिमको नागरिकता प्रमाणपत्र प्राप्त गरेको रहेछ भने उसको सन्तान वंशजको नागरिक हुने भन्ने कुराले धेरै समस्याको समाधान गर्न सक्थ्यो । तर, त्यसैको तल धारा ११ को उपधारा (३) मा यो संविधान जारी हुनुपहिले ‘जन्मको आधारमा नेपालको नागरिकता प्राप्त गरेको’ नागरिकको सन्तानले बाबु र आमा दुवै नागरिक रहेछन् भने मात्र ऊ बालिग भएपछि वंशजको नागरिकता पाउने छ, भनिएको छ । यसबाट सर्वप्रथम त धारा ११ (२) मा लेखिएको ‘नागरिक’ शब्द नै विवादित हुन पुगेको छ र दोस्रो कुरा यो उपधारा ३ मा ‘यो संविधान प्रारम्भ हुनुअघि जन्मका आधारमा नेपालको नागरिकता प्राप्त गरेको नागरिकको सन्तान’ भन्ने शब्दावली प्रयोग भएकाले यो शब्दावलीको नागरिकता त ०६३ सालको ऐन नियमअनुसार वितरण भएको हुँदा यी नागरिक त जन्मसिद्ध पनि होइन रहेछन् भन्ने कुरा स्पष्ट गरेको छ । यसबाट नागरिक नागरिकबीच विभेद बनाइराख्ने र समस्याको स्थायी समाधानमा नजाने मनसायले २०६३ सालमै धुत्र्याइँ गरेर काइते शब्दावलीको प्रयोग गरेर कानुन निर्माण भए र २०७२ मा यसलाई निरन्तरता दिएको कुरा छर्लंग हुन आएको छ । जन्मसिद्ध भन्ने शब्द ०६३ मा किन राखिएन भन्ने हकमा हेर्दा, २००९ को कानुन र बडाहाकिम, मजिस्ट्रेटहरूले कुनै विभेद नगरेर सबैलाई जन्मसिद्ध भनेर प्रमाण दिएको र २०२० को संशोधित ऐनमा वंशज र जन्मसिद्ध दुई किसिमले नागरिकता दिए । २००९ को ऐनको व्यवस्था खारेज नभएको कारणबाट यी दुवै त एउटै कुरा हो भनेर २०) पितृ सत्तात्मक देश र समाजमा, अझ नेपालमा त हिन्दू र मुस्लिम तथा अधिकांश जनजाति पनि पितृ सत्ता र हिन्दू विधिबाट निर्देशित मान्यता बोकेकाले यो मान्यतामा बाबुको स्थान प्रमुख रहेको हुँदा सिद्धान्ततः बाबु वा पतिले पाएको नागरिकतामा सन्तान र पत्नीको नागरिकता निर्भर हुनैपर्दछ । तसर्थ, बाबु जुनसुकै किसिमक&#2
Opinion
false
[ 0, 9394, 762, 19749, 211, 1530, 1998, 189, 70, 59, 574, 6571, 2381, 36, 1530, 803, 70, 10335, 9, 36, 1530, 3401, 70, 4901, 10, 17, 16, 4201, 6759, 5, 12724, 3277, 186, 36, 11170, 1828, 986, 6, 512, 12409, 1918, 6799, 12, 2684, 1530, 742, 853, 2449, 77, 16325, 1884, 744, 3104, 52, 2715, 1338, 562, 1128, 70, 6, 1363, 11, 1530, 1660, 70, 1422, 193, 25, 2270, 123, 20, 5, 211, 1530, 12843, 107, 2434, 9, 1817, 179, 2457, 496, 27, 184, 1817, 179, 7, 2270, 22, 1524, 127, 52, 36, 1530, 803, 10335, 7, 36, 1530, 3401, 70, 4901, 7, 36, 1530, 803, 70, 13409, 722, 18065, 15, 19449, 9, 930, 10252, 367, 11, 1530, 2956, 5418, 1148, 12916, 6, 10019, 7153, 151, 1757, 671, 253, 761, 1808, 6567, 9408, 516, 6954, 245, 589, 5, 687, 406, 13097, 7, 2692, 13097, 39, 412, 20, 53, 1110, 83, 336, 16, 847, 5, 274, 13409, 3254, 4800, 110, 79, 1687, 79, 1092, 6, 904, 8, 10, 722, 7377, 50, 13409, 722, 1609, 1277, 4339, 8, 1530, 1998, 56, 206, 48, 112, 5, 11430, 215, 4619, 1998, 8, 9660, 9, 406, 13097, 6, 393, 185, 390, 83, 3550, 1376, 11, 5118, 1311, 17528, 8, 75, 26, 761, 810, 9, 26, 7830, 120, 29, 938, 9509, 9, 6528, 61, 8, 105, 18, 7484, 8505, 11, 390, 761, 659, 1574, 251, 589, 5, 143, 52, 36, 142, 412, 63, 39, 1530, 1998, 1259, 30, 857, 12332, 13410, 2274, 4800, 1530, 6, 871, 1629, 12, 328, 3564, 623, 1544, 206, 163, 5, 1665, 1733, 1029, 9660, 6, 4458, 3750, 12169, 627, 189, 9, 406, 13097, 6, 157, 14356, 356, 1197, 163, 5, 291, 393, 11430, 11, 1998, 189, 179, 163, 5, 1665, 3750, 12169, 627, 572, 8, 2457, 562, 75, 26, 1660, 1542, 926, 70, 10, 44, 52, 16044, 182, 3282, 6177, 586, 10, 6, 10353, 6, 4008, 16, 50, 7, 665, 52, 36, 501, 2715, 30, 417, 50, 942, 1660, 16, 50, 7, 473, 52, 2072, 50, 1474, 2481, 530, 5, 175, 52, 13409, 722, 586, 135, 6, 796, 70, 167, 4365, 6, 1660, 40, 1629, 2498, 14, 406, 13097, 8, 157, 601, 24, 10146, 5, 274, 8403, 2237, 6579, 3892, 11, 150, 2080, 15161, 6, 669, 1248, 3634, 35, 9, 2715, 30, 180, 669, 2623, 6828, 473, 4172, 823, 422, 22, 3277, 1302, 796, 70, 167, 4365, 40, 6, 669, 15, 3634, 38, 5, 438, 150, 1001, 1629, 2498, 55, 1530, 17, 9233, 1574, 341, 265, 3437, 5, 543, 142, 36, 1530, 803, 3277, 10, 14, 323, 7853, 8326, 8, 1003, 906, 21, 5, 115, 137, 8759, 191, 35, 1530, 1665, 406, 13097, 1530, 189, 2457, 747, 4908, 70, 10, 44, 52, 3277, 186, 6, 796, 50, 4125, 34, 793, 75, 1660, 16, 50, 7, 665, 52, 2798, 7, 9651, 252, 7, 8376, 869, 535, 7, 74, 11, 2066, 6, 1164, 8890, 2946, 7, 4231, 1750, 1577, 7, 1781, 10, 6392, 50, 8919, 1057, 6, 75, 4008, 16, 9, 7, 473, 52, 4833, 3022, 1793, 1387, 9, 406, 2956, 8868, 4387, 167, 4365, 19640, 5, 247, 52, 9660, 9, 406, 13097, 6, 1660, 2802, 47, 547, 2080, 9, 1793, 3561, 1629, 2498, 262, 287, 8246, 8, 1035, 261, 7575, 11372, 57, 2148, 9217, 1530, 6, 6799, 6391, 8032, 13349, 6830, 135, 72, 11, 2148, 9217, 6799, 7282, 9, 186, 13410, 2590, 43, 12909, 2148, 9217, 1660, 1545, 7, 47, 1433, 6, 1660, 1935, 15, 1035, 2106, 185, 6024, 68, 574, 180, 1530, 8942, 14356, 8, 157, 865, 1999, 5, 198, 52, 564, 13410, 2274, 4800, 9660, 7, 406, 13097, 7, 2148, 9217, 57, 1530, 6, 173, 13047, 10131, 1063, 5, 274, 115, 168, 466, 12, 19449, 11, 1629, 2498, 7, 1474, 9, 2072, 1637, 3206, 406, 13097, 37, 185, 1660, 514, 11, 9, 36, 1530, 803, 3277, 18065, 15, 10, 722, 7377, 10, 6, 803, 6, 83, 103, 15800, 14631, 11, 9, 13410, 20576, 2215, 10, 6, 1665, 103, 1530, 6, 3750, 12169, 627, 8, 62, 3282, 7377, 9, 3277, 1609, 45, 185, 3010, 28, 342, 12724, 13409, 722, 7, 10, 722, 11374, 7, 9040, 3254, 726, 107, 278, 3453, 751, 12, 19, 79, 5503, 1024, 1530, 572, 12, 19, 871, 3564, 2028, 5, 6355, 9660, 9, 406, 13097, 1530, 193, 10693, 1638, 14, 8112, 8, 1530, 572, 120, 5, 21, 651, 136, 15, 355, 37, 13, 5, 232, 52, 20374, 673, 1629, 2498, 6, 3556, 15934, 36, 1530, 803, 70, 20374, 7, 36, 1530, 3401, 70, 20374, 22, 1530, 1998, 572, 3146, 4772, 70, 20374, 1324, 7, 1530, 871, 49, 3564, 2028, 5, 301, 52, 175, 777, 12981, 43, 124, 324, 355, 16, 379, 42, 1146, 803, 1003, 67, 805, 37, 13, 5, 21, 2551, 179, 4185, 2718, 6386, 9, 2970, 7936, 35, 379, 1223, 9660, 7, 1929, 6, 754, 67, 1411, 39, 412, 3563, 1638, 7, 12494, 1832, 10880, 33, 9, 39, 412, 63, 7391, 463, 16, 819, 3221, 2148, 9217, 1530, 189, 7, 453, 12765, 1376, 4458, 214, 365, 5049, 6, 102, 4910, 189, 53, 2525, 8673, 27, 5, 200, 9, 854, 10, 44, 52, 414, 3193, 17, 9023, 1376, 200, 127, 52, 1530, 895, 414, 5503, 17, 206, 132, 37, 54, 50, 677, 2801, 817, 1874, 1474, 3125, 50, 440, 9, 7534, 6, 393, 39, 3287, 2970, 1943, 972, 11, 150, 200, 8681, 20, 5, 154, 672, 4830, 153, 10216, 2177, 54, 8848, 547, 1474, 12180, 2318, 11768, 206, 2640, 9, 9361, 22, 4001, 14090, 2640, 5, 8858, 10216, 1530, 2805, 9, 17224, 159, 167, 61, 109, 4128, 5, 3038, 4662, 8, 677, 15, 17224, 1533, 5, 4614, 3174, 135, 999, 343, 9361, 77, 7767, 8, 18, 52, 10, 6, 214, 200, 12, 95, 36, 142, 380, 7, 217, 2911, 135, 12, 1638, 1642, 36, 273, 944, 103, 9546, 5061, 2212, 77, 7926, 52, 10, 9618, 73, 95, 90, 5293, 39, 6830, 5, 5888, 397, 13683, 4493, 4458, 39, 185, 4056, 46, 163, 5, 154, 476, 12082, 153, 3703, 8371, 9, 3781, 61, 2356, 1783, 49, 556, 33, 10650, 7, 211, 159, 70, 19848, 2926, 751, 1322, 9660, 6, 1530, 6623, 5, 3960, 607, 253, 476, 9842, 267, 4001, 5477, 1474, 12180, 453, 1084, 9631, 3453, 1638, 14, 1197, 355, 109, 39, 1530, 6623, 7, 47, 5061, 12695, 8, 1387, 24, 11912, 11, 136, 15, 4479, 1530, 6, 5213, 48, 27, 9, 36, 196, 15921, 346, 13, 5, 3960, 479, 13683, 7, 5661, 9, 15818, 13460, 1233, 12, 230, 3828, 12, 2394, 2212, 440, 9618, 4229, 393, 9, 824, 6582, 11, 3125, 96, 393, 7, 1128, 11, 427, 4776, 9, 824, 11, 10, 20850, 50, 2229, 17, 9660, 6, 1530, 1484, 27, 5, 1530, 53, 5727, 8239, 2709, 735, 15161, 12, 19, 20, 53, 1435, 9, 1524, 4211, 1530, 8032, 159, 9273, 34, 15161, 9, 2715, 12, 6686, 2193, 677, 11, 1530, 423, 287, 8246, 1930, 143, 52, 13410, 2215, 10, 6, 1003, 342, 1530, 871, 1733, 1260, 10, 10245, 265, 1594, 1665, 46, 24, 805, 35, 144, 9660, 9, 406, 13097, 6, 103, 3750, 12169, 627, 9175, 926, 5, 466, 46, 15559, 3144, 4143, 400, 1608, 9408, 1608, 926, 5, 175, 52, 1530, 53, 5727, 8239, 2709, 735, 15161, 12, 19, 20, 53, 1435, 9, 1524, 4211, 1530, 8032, 159, 9273, 34, 15161, 9, 2715, 12, 6686, 2193, 677, 11, 1530, 423, 287, 8246, 1930, 5, 247, 52, 3277, 10, 6, 1530, 803, 6, 1003, 8, 406, 13097, 1530, 4590, 34, 395, 3519, 323, 10694, 1670, 10666, 2567, 38, 5, 47, 3519, 6, 83, 1956, 8, 9978, 5, 1530, 13754, 97, 6, 18946, 1753, 4343, 12383, 819, 422, 30, 9660, 6, 10674, 74, 819, 3032, 574, 99, 15, 406, 6, 747, 11, 257, 124, 1530, 4590, 4784, 97, 45, 53, 469, 20, 5, 564, 242, 509, 1691, 3561, 14, 819, 2183, 855, 9, 516, 83, 2794, 17831, 5, 871, 6317, 1888, 67, 6668, 1988, 871, 1226, 135, 46, 5701, 53, 469, 17831, 5, 3642, 6209, 14388, 7114, 925, 15791, 12, 11, 208, 14708, 63, 20374, 10, 6, 3310, 677, 49, 15, 1703, 67, 1982, 163, 5, 198, 52, 20374, 43, 385, 803, 6, 2972, 247, 15076, 43, 6527, 1670, 10666, 527, 5477, 14, 406, 6, 393, 1530, 56, 1308, 9, 21, 9165, 15, 89, 619, 3519, 971, 7476, 267, 1530, 423, 395, 3519, 1283, 38, 47, 298, 3519, 8, 46, 14264, 7, 46, 25, 790, 37, 7396, 5, 871, 262, 1608, 180, 9, 16131, 6, 157, 601, 37, 8505, 11, 30, 1148, 12383, 12, 1638, 1128, 412, 9, 1128, 1826, 13240, 73, 27, 5, 200, 805, 3232, 7, 1059, 7648, 8, 1298, 298, 73, 49, 6176, 1346, 756, 1982, 40, 16, 13, 5, 427, 70, 6657, 8, 3749, 18416, 6, 1959, 9, 794, 1216, 891, 6, 6411, 590, 9, 4392, 8, 46, 395, 2091, 11, 150, 21, 207, 1098, 3556, 15995, 8, 346, 13, 5, 232, 52, 2100, 1501, 2551, 2750, 3092, 8, 712, 6209, 1149, 67, 395, 72, 3664, 336, 1905, 15, 355, 16, 5164, 271, 82, 83, 584, 11400, 671, 200, 925, 8, 1015, 14072, 631, 13, 5, 301, 52, 36, 142, 42, 5636, 6209, 925, 40, 57, 10, 6, 412, 9, 10, 6, 148, 13240, 40, 121, 185, 102, 4928, 427, 3052, 1144, 760, 104, 5, 380, 52, 1530, 189, 1713, 1054, 40, 2671, 7, 904, 1631, 9, 4885, 501, 9294, 137, 137, 12, 227, 9, 107, 278, 18250, 12, 1530, 572, 6, 1476, 651, 7, 13209, 146, 323, 9828, 4800, 996, 16, 1530, 534, 22, 1530, 1998, 534, 378, 371, 1354, 6, 11398, 1240, 4211, 6440, 16, 13, 5, 404, 52, 79, 786, 8, 1530, 401, 5636, 372, 12, 3874, 9, 167, 3976, 18, 9, 15615, 180, 7685, 44, 591, 9, 2887, 14885, 7, 9, 2210, 2618, 6026, 559, 11783, 586, 84, 8, 1124, 9, 586, 5291, 5371, 12, 4008, 6026, 18305, 3050, 7, 306, 3155, 1765, 6719, 623, 9, 3306, 14644, 33, 18, 445, 37, 1891, 2091, 13, 5, 3317, 4008, 1234, 2789, 639, 11757, 90, 67, 8569, 7, 671, 150, 8062, 627, 167, 109, 1530, 705, 14, 1482, 9, 2781, 3453, 15615, 14526, 1715, 16949, 1556, 2229, 14206, 4297, 790, 385, 13, 5, 217, 52, 547, 1756, 398, 23, 49, 103, 12, 6889, 70, 11, 4525, 12, 3022, 802, 6889, 15, 12724, 4476, 836, 61, 9313, 5, 6355, 21, 1190, 2959, 7, 74, 2042, 969, 2582, 7, 18548, 7, 1412, 7, 821, 7, 3068, 7, 3300, 692, 1448, 9, 7902, 49, 107, 18012, 8, 3969, 69, 123, 9, 10711, 5364, 5050, 3350, 378, 7544, 22, 1527, 378, 15060, 523, 17, 123, 9, 36, 77, 7694, 1837, 52, 326, 1237, 1797, 59, 9188, 16, 22, 2058, 7, 3611, 9, 2004, 12, 13720, 9, 1069, 3969, 69, 123, 22, 124, 1629, 164, 2184, 7, 3855, 7, 1904, 378, 1629, 12, 10646, 60, 2896, 19586, 70, 19546, 12, 5093, 7711, 6760, 3921, 821, 17, 2568, 109, 2930, 8, 850, 686, 16, 20, 5, 230, 1940, 7, 4371, 7, 3003, 9, 1708, 1773, 672, 7360, 43, 10216, 142, 7173, 14, 3426, 514, 11, 1629, 2498, 242, 96, 1691, 3561, 112, 53, 83, 11622, 18, 11948, 6712, 9, 2256, 969, 44, 2091, 11, 7812, 597, 3351, 49, 547, 975, 3561, 4931, 7, 1941, 3669, 6599, 90, 254, 112, 45, 53, 4873, 11, 124, 3206, 1281, 6424, 593, 214, 8660, 3250, 954, 763, 88, 298, 309, 123, 1442, 63, 2106, 103, 14, 2052, 597, 13410, 2215, 673, 62, 8306, 13097, 45, 1530, 6, 2254, 1314, 893, 37, 13, 5, 253, 5939, 749, 615, 136, 2621, 266, 2862, 4516, 483, 493, 13, 5, 348, 52, 1168, 2551, 1767, 348, 10, 6, 12089, 143, 10, 6, 204, 44, 52, 43, 324, 355, 342, 12, 5517, 7, 9660, 6, 1530, 1484, 9660, 6, 412, 3032, 574, 639, 13, 5, 1767, 348, 10, 6, 12089, 143, 10, 6, 16767, 43, 2904, 406, 342, 12, 5517, 1224, 1929, 50, 835, 124, 412, 1175, 29, 1517, 15, 929, 6496, 407, 9660, 6, 1530, 537, 336, 422, 143, 777, 12981, 267, 19469, 1988, 835, 50, 1929, 562, 1824, 11, 2801, 2516, 1530, 1998, 193, 28, 1175, 29, 1224, 1638, 9660, 6, 412, 40, 53, 83, 11, 85, 6209, 925, 24, 13648, 5, 274, 861, 6, 1006, 1767, 348, 10, 6, 12089, 15069, 43, 21, 324, 355, 411, 8136, 62, 8306, 6, 393, 124, 1530, 193, 28, 45, 3453, 1638, 11, 1929, 9, 835, 390, 412, 4108, 29, 90, 1517, 929, 6496, 407, 9660, 6, 1530, 537, 379, 1308, 13, 5, 42, 17, 6330, 60, 1767, 348, 16611, 43, 2040, 62, 13240, 45, 761, 37, 9347, 67, 493, 13, 9, 308, 83, 21, 12089, 175, 43, 5048, 324, 2190, 9951, 406, 12, 393, 124, 1530, 193, 28, 3453, 1638, 45, 53, 17256, 151, 422, 21, 17256, 6, 1530, 60, 20374, 1501, 803, 830, 496, 572, 16, 342, 208, 412, 60, 406, 13097, 15, 386, 4108, 53, 83, 893, 28, 13, 5, 42, 17, 412, 412, 428, 2970, 4702, 7896, 30, 9, 6209, 1793, 925, 8, 8355, 11952, 11, 8485, 586, 191, 4651, 1498, 14725, 109, 183, 435, 84, 30, 17256, 6, 151, 109, 424, 101, 99, 9, 2100, 43, 432, 2620, 245, 83, 21338, 294, 67, 123, 13, 5, 406, 13097, 53, 761, 20374, 43, 350, 6651, 2322, 53, 4012, 1438, 7, 10335, 10, 6, 424, 9, 19449, 7, 74, 1911, 4497, 2537, 262, 75, 2970, 13280, 1637, 406, 13097, 185, 1660, 245, 9, 3277, 10, 6, 17585, 9165, 9660, 9, 406, 13097, 89, 7456, 1530, 425, 5, 10335, 10, 6, 803, 6, 179, 2979, 590, 95, 17, 208, 390, 60, 1148, 83, 20, 185, 323, 52, 6322, 1756, 4208, 207, 9, 1189, 7, 1015, 211, 60, 1448, 9, 4111, 22, 1001, 2072, 15, 6322, 1756, 9, 1448, 1476, 17, 6706, 844, 6785, 11, 21, 844, 8, 1929, 6, 598, 110, 35, 342, 1679, 3079, 1929, 50, 3147, 11, 976, 1530, 8, 1638, 9, 2914, 6, 1530, 5108, 8354, 131, 18, 4784, 5, 3740, 7, 1929, 2801, 13047, 44, 10125, 17218, 2783, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,077
10,077
सतीदेवी थापा, बुडब्रिज, भर्जिनिया (अमेरिका) अमेरिकी राष्ट्रपतिको उम्मेदवारीका निम्ति रिपब्लिकन पार्टीका तर्फबाट चुनावी मैदानमा उत्रेका फ्लोरिडा राज्यका सिनेटर मार्को रुबियोले एक वादविवादका दौरान भने, ‘मैले जीवनभर नबुझेको कुरा के हो भने किन हामीले व्यावसायिक शिक्षालाई कलंकित गरेका छौँ । वेल्डिङको काम गर्ने व्यक्तिले दार्शनिकहरूभन्दा बढी पैसा कमाउँछन् । हामीलाई बढी ‘वेल्डर’हरू चाहिएको छ र कमै दार्शनिकहरू ।’ रुबियोको उक्त कथनलाई कसैले समर्थन गरे भने कैयौँ दर्शनशास्त्र पढ्ने विद्यार्थी आक्रोशित बने । उक्त कथनको महत्ता अमेरिकी समाजमा के कसो छ, त्यो बहसको विषय छ, तर उक्त कथनलाई नेपाली समाजको वर्तमान गरिबी अवस्थालाई दाँजेर हेर्दा अत्यन्तै सान्दर्भिक हुन आउँछ । शिक्षाको महत्त्व सर्वोपरी छ, त्यसमा दुईमत हुनै सक्दैन । यद्यपि हाम्रो समाजको दोहोरो चरित्रका कारण वा भनौँ हाम्रो अल्पज्ञानका कारण हाम्रो समाज दिन प्रतिदिन गरिबीको दलदलमा भासिँदै गइरहेको छ । दोहोरो चरित्रको कुरा गर्दा हामीले शिक्षालाई जीवनको अत्यावश्यक पक्ष मानेका छौँ । आफ्ना सन्ततिलाई ‘बोर्डिङ स्कुल’मा पढाउने सपना हरेक झुपडीमा देखिन्छ । कसैले ऋण काढेर त कसैले गरगहना बेचेर, कसैले घरखेत बेचेर वा बन्धकी राखेर वा वैदेशिक रोजगारीमार्फत हाडछाला घोटेर कमाएको पैसा छोराछोरीको पढाइमा खर्च गरेका हुन्छन् । यस्तो प्रचलन विदेश आएका नेपालीमा पनि छ- आफूले दोहोरो सिफ्ट काम गरेर होस् या नेपालमा भएको घर-जग्गा बेचबिखन गरेर भए पनि छोराछोरीलाई पढाएको धेरै दृष्टान्त छन् । यसरी एकातिर शिक्षाका लागि बाबुआमा वा परिवारले शिक्षाका लागि ठूलो त्याग तथा बलिदान गरेको देखिन्छ भने अर्कोतर्फ भविष्यमा छोराछोरीले कमाएर सम्पूर्ण परिवारको जोहो गर्नेछन् वा भनौँ भने परिवारको आर्थिक अवस्थामा ठूलो परिवर्तन ल्याउने संवाहक बन्ने छन् भन्ने कामना पनि रहन्छ । झट्ट हेर्दा पारिवारिक बलिदान प्रशंसनीय देखिए पनि मनोवैज्ञानिक तहमा यो एउटा ससर्त गरिएको करार प्रतीत हुन्छ, ‘अहिले हामी हाडछाला घोटेर पढाउँछौँ तिमीहरूले भविष्यमा हाडछाला घोटेर हाम्रो वा परिवारको हेरचाह गर्नु ।’ थोरै शब्दमा भन्दा, हामी एक अर्काप्रति परनिर्भर बन्ने तयारी गर्दछौँ । यस्तो मनस्थितिले हामी शिक्षालाई धन कमाउने साधनको रूपमा मात्र हेर्ने गर्दछौँ । यसको अलावा नेपाली शिक्षा प्रणालीको अवैज्ञानिक पद्धतिले समस्यालाई थप विकराल बनाउँदै छ । हाम्रो शिक्षा व्यावहारिक र व्यावसायिक छैन, बरु सैद्धान्तिक छ । हामी कुनै विषयमा व्यावहारिक दक्षता हासिल नगरी नै स्नातक र स्नाकोत्तर बन्दछौँ र रोजगार बजारमा अयोग्य नै साबित बन्दछाँै । त्यसकारण नेपालमा पढाइ एक औपचारिकामा मात्र सीमित बन्न पुगेको छ भन्दा अत्युक्ति नहोला । त्यत्रो पढेर पनि केही गर्न सकेन (पैसा कमाउन सकेन) भन्ने मानसिकताले युवा वर्गमा शिक्षालाई केवल पैसा कमाउने माध्यमका रुपमा हेर्न सिकाएको छ, जसका कारण प्लस टु पास गर्नेबित्तिकै विदेश जाने मनस्थितिलाई बढावा दिएको छ र परनिर्भरतालाई अझै गहन बनाएको छ । । यदि समाजलाई धनी बनाउनु छ भने धनी बनाउने बाटोमा लाग्नुपर्दछ । शिक्षा सँगसँगै व्यावसायिक सीपको विकास आवश्यक छ । विदेशमा जस्तै सरकारले शिक्षा लोन दिनुपर्दछ र स-साना कामहरू गरेर कोही ठूलो सानो हुँदैन भन्ने कुरामा चेतना अभिवृद्धि गर्दै एसएलसी पास गर्नेबित्तिकै आत्मनिर्भर बन्न प्रोत्साहन गर्नुपर्दछ । आत्मनिर्भरताले नै अनुशासन र समानता सिकाउँछ ।
Opinion
false
[ 0, 11613, 1721, 3332, 1268, 280, 4979, 2463, 7, 16284, 77, 9994, 52, 529, 7675, 3569, 12, 1232, 10720, 1462, 1180, 1996, 3020, 14135, 12, 17923, 4493, 15170, 18, 4822, 6, 347, 220, 855, 11, 26, 20129, 12, 12065, 405, 5757, 14830, 10971, 6, 83, 105, 20, 29, 350, 334, 1868, 307, 14, 2376, 17821, 48, 2395, 5, 2536, 3435, 559, 6, 46, 25, 2394, 9093, 49, 168, 118, 549, 216, 4197, 5, 928, 118, 62, 1903, 3435, 18, 45, 49, 8719, 13, 9, 8753, 9093, 49, 300, 347, 220, 855, 6, 170, 8277, 14, 938, 2013, 120, 29, 9675, 16749, 3139, 775, 11875, 2822, 5, 170, 8277, 6, 14184, 138, 529, 1189, 105, 15676, 379, 115, 1983, 6, 372, 379, 47, 170, 8277, 14, 39, 2683, 1168, 4103, 8804, 10, 12115, 2466, 18, 1438, 3380, 11120, 67, 1796, 5, 3074, 4358, 20526, 34, 379, 1288, 89, 5671, 8354, 1916, 5, 3228, 212, 2683, 4479, 2869, 12, 95, 50, 3808, 1235, 212, 11766, 6720, 12, 95, 212, 518, 56, 11895, 4103, 6, 596, 4051, 8, 14363, 3456, 5205, 13, 5, 4479, 2869, 6, 83, 150, 334, 307, 14, 2704, 8195, 1012, 11988, 2395, 5, 369, 12885, 14, 62, 11899, 559, 1781, 45, 8, 8682, 1114, 317, 17787, 8, 589, 5, 938, 950, 183, 7726, 18, 60, 938, 16520, 8610, 7, 938, 159, 10194, 8610, 50, 10315, 34, 897, 50, 1550, 2418, 748, 10390, 178, 6358, 5306, 5917, 6204, 549, 4277, 6, 3109, 8, 415, 48, 583, 5, 223, 2270, 970, 254, 39, 8, 15, 13, 70, 1245, 4479, 409, 5414, 46, 109, 1417, 526, 211, 16, 159, 70, 19848, 10555, 109, 99, 15, 14006, 14605, 6, 85, 14488, 27, 5, 564, 5236, 9500, 19, 10934, 50, 3702, 9500, 19, 218, 4712, 22, 9341, 28, 589, 29, 10080, 5030, 4277, 11, 216, 1356, 629, 3245, 12406, 5079, 50, 3808, 1235, 29, 3245, 171, 313, 218, 470, 1427, 713, 8508, 1014, 27, 53, 3529, 15, 3326, 5, 14558, 1438, 3680, 9341, 19051, 2814, 15, 10588, 1019, 21, 102, 190, 68, 3514, 51, 4932, 10259, 84, 1738, 8108, 155, 10390, 178, 6358, 5306, 5917, 2874, 3320, 1235, 9030, 11, 5030, 10390, 178, 6358, 5306, 5917, 212, 50, 3245, 12215, 160, 300, 2204, 8069, 158, 7, 155, 26, 1459, 475, 1036, 6657, 1325, 1014, 478, 14682, 5, 223, 13355, 11, 155, 307, 14, 1275, 6237, 1000, 6, 100, 90, 1846, 14682, 5, 195, 8187, 39, 307, 5691, 148, 18881, 2824, 11, 200, 14, 298, 18979, 59, 4678, 13, 5, 212, 307, 7171, 9, 1868, 2424, 2572, 4222, 13, 5, 155, 75, 371, 7171, 10161, 1305, 1757, 37, 3194, 9, 10, 12468, 6, 8704, 538, 10452, 9, 1684, 506, 10806, 37, 6913, 538, 178, 6462, 5, 4446, 211, 3109, 26, 2039, 33, 8, 90, 2197, 756, 493, 13, 158, 13824, 97, 4806, 5465, 5, 15892, 65, 6265, 15, 72, 24, 1999, 77, 131, 69, 627, 6782, 1999, 52, 53, 6712, 11, 391, 11003, 307, 14, 1939, 549, 6237, 1743, 12, 88, 766, 10154, 6, 379, 3726, 95, 6739, 1832, 1915, 25, 7261, 970, 341, 13355, 14, 13164, 245, 13, 9, 17165, 14, 544, 5845, 856, 13, 5, 5, 548, 7248, 2635, 2371, 13, 29, 2635, 356, 3211, 2279, 6759, 5, 307, 7395, 1868, 3123, 6, 76, 287, 13, 5, 2230, 487, 142, 307, 2426, 23, 56, 6759, 9, 10, 14384, 46, 49, 109, 1128, 218, 816, 849, 53, 1495, 3089, 5140, 71, 5440, 1915, 25, 7261, 5620, 756, 4744, 8717, 5, 5620, 8338, 37, 5703, 9, 4504, 19328, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,078
10,078
 अरुण बराल ब्रसेल्समा सम्पन्न भारत-ईयु शिखर सम्मेलनपछि जारी गरिएको संयुक्त वक्तव्यको १७ औं नम्बर बुँदामा नेपालको विषयमा अनावश्यकरुपमा चर्चा गरियो । यसबारे शुक्रबार सिंहदरबारमा बसेको मन्त्रिपरिषद बैठकले औपचारिकरुपमै आपत्ति जनाइसकेको छ । विहीबार परराष्ट्र मन्त्रालयले पनि यस विषयमा आपत्ति जनाइसकेको छ । सरकारका प्रवक्ता शेरधन राईले पनि वक्तव्य जारी गरेका छन् । तर, भारत सरकार भने नेपालको प्रतिक्रिया थाहै नपाएजसरी चूप लागेर बसेको छ । मोदी प्रशासनलाई नेपालले अन्तरारष्ट्रिय कूटनीति र मर्यादाका विषयमा पाठ सिकाउन जरुरी देखिएको छ । सानो देशको पनि सार्वभौमिकता भारतको जति नै हुन्छ भनेर मोदीलाई सिकाउन जरुरी छ । अन्तरराष्ट्रिय फोरमहरुमा भारतले बारम्बार नेपालको विषयमा वक्तव्य जारी गर्दै आएको छ । विहीबार ब्रसेल्समा जारी वक्तव्य नेपाललाई मुछिएको पहिलो परिघटना होइन । नेपालको विषयमा मात्रै होइन कि मालदिभ्स, श्रीलंका, बंगलादेश, पाकिस्तान लगायतका मुलुकका बारेमा पनि भारतले अन्तरराष्ट्रिय फोरमहरुमा वक्तव्यबाजी गर्दै आएको छ । भारतले त्यस्ता फोरमहरुमा चीनको विषयमा भने चुइँक्क बोल्ने गरेको छैन । किनकि ऊ चीनसँग डराउँछ । भारतले आखिर किन छिमेकी देशसँगको छलफलमा नेपाल लगायतका छिमेकीहरुको नाम लिँदै आएको छ ? यो बहस फेरि एकपटक सतहमा आएको छ, नेपालमा । बेलायतदेखि ब्रसेल्ससम्म केही महिनाअघि भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले बेलायतको भ्रमण गरेका थिए । सो भ्रमणको अन्त्यमा बेलायती प्रधानमन्त्री डेभिड क्यामरन र भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले संयुक्त वक्तव्य जारी गरे । दुई देशवीच जारी सो वक्तव्यमा नेपालको विषयमा दुबै देशको साझा हेराइ छ भन्ने ढंगबाट चर्चा भयो । मोदी र क्यामरनले नेपालको मात्रै होइन, श्रीलंका र मालदिम्भको आन्तरिक राजनीतिका विषयमा पनि संयुक्त वक्तव्यमा उल्लेख गरे । भारत र बेलायतका प्रधानमन्त्रीले आपसी हितका बारेमा जारी गरेको वक्तव्यमा नेपालको नाम उल्लेख गरिँदा नेपाल सरकारले खासै गतिलो प्रतिक्रिया जनाएन । तर, यसपटक भने नेपालले कडा प्रतिक्रिया जनाएको छ । परराष्ट्र मन्त्रालयले वक्तव्य दिएकै दिन प्रधानमन्त्री केपी ओलीले जथाभावी नबोल्न भारत र युरोपेली संघलाई चेतावनी दिए । त्यसको भोलिपल्टै मन्त्रिपरिषदले औपचारिक निर्णय नै गरेर यस विषयमा आपत्ति जनाएको छ । सरकारका प्रवक्ताले पनि बोलेका छन् । नेपाल सरकारको आक्रामकता हेर्दा यसबारे अन्तरराष्ट्रिय मञ्चमा अझै आवाज उठ्ने र भारत तथा ईयुका नेपालस्थित कूटनीतिज्ञहरुलाई बोलाएरै सोधपुछ गर्नेसम्मको संकेत देखिएको छ । भारतमाथि प्रश्न भारतले बेलायत र ब्रसेल्समा चीनबारे नबोलेर नेपालका बारेमा किन बोल्यो ? दुई देशका प्रधानमन्त्रीको वक्तव्यमा नेपाल बार किन चर्चा गरियो ? भारत र बेलायत दुबैले नेपाललाई आफ्नो चौहद्दीभित्रको बिर्ता ठान्छन् । त्यसैले क्यामरनले नेपाल, श्रीलंका, बंगलादेश र मालदिभ्सको ठेक्का भारतलाई सुम्पन बेलायत तयार छ भनेका हुन् । दक्षिण एशियाका साना सार्वभौम राष्ट्रहरुलाई भारतीय आँखाले हेर्न बेलायत तयार छ भन्ने सन्देश दिनकै लागि मोदी-क्यामरन संयुक्त वक्तव्यमा नेपाललाई मुछिएको हुन सक्छ । छिमेकीलाई सम्मान गर्ने वचन दिएका मोदीले नेपालका प्रधानमन्त्री केपी ओली दिल्ली गएका बेला दुई देशका प्रधानमन्त्रीको संयुक्त वक्तव्य निकाल्ने उदारतासम्म देखाएनन् । यसबाट उनी नेपालको सार्वभौमिकतालाई सम्मान गर्न र समान नजरले हेर्न तयार छैनन् भन्ने कुरा थाहा पाउन अर्को कुनै विशेष अन्तरदृष्टिको आवश्यकता पर्दैन । ईयुको भारतीय चश्मा नेपालीहरुले बुझ्न थालेका छन्, यसको सोझो अर्थ हो भारतले नेपाल सम्वृद्ध बनोस् र सबल बनोस् भन्ने चाहेको छैन । नेपालको प्रगति हुँदा र नेपालीवीच एकता हुँदा भारतीयहरु जल्ने गरेका छन् । ब्रसेल्सबाट जारी संयुक्त विज्ञप्तिले पनि यही बताउन खोजेको छ कि नेपालमा अनेकन स्वार्थको प्रयोग गरिरहेका युरोपेली देशहरु पनि भारतीय आँखाबाट नेपालको मामिलालाई हेर्न तयार छन् । ईयुले नेपाललाई भारतको मातहतको राष्ट्र ठानेको छ भन्ने कुरो यो वक्तव्यले स्पष्ट पारेको छ, जुन नेपालको सार्वभौमिकता माथिको अपमान हो । कुनै पनि तेस्रो देशहरुलाई नेपालका प्रतिनिधि संलग्न नभएका फोरमहरुमा नेपालबारे बोल्ने छुट हुँदैन । त्यसरी बोल्नु भनेको कुनै पनि स्वतन्त्र राष्ट्रमाथिको अनावश्यक हस्तक्षेप नै हो । ब्रसेल्सबाट जारी वक्तव्यवाजीले नेपालप्रति भारतको गिद्दे नजरलाई त पुष्टि गरेको छ नै, यो भन्दा थप के थाहा भएको छ भने उसले अहिले पनि नेपालको संविधानबारे खोट देखाउँदै संसारभरि नकारात्मक प्रचारबाजी गर्ने र गीत गाउँदै हिँड्ने धन्दा छाडेको छैन । भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको यस्तो दादागिरीबाट नेपालीहरु आफ्नो राष्ट्रिय स्वाभिमानलाई थप सजग हुने मौका पाएका छन् । चीनसँगको अहिलेको प्रगति पनि यसैको एउटा उदाहरण हो । मोदीको नेपाल नीति गलत रहेको हामीले बताउनुपर्दैन, भारतमै व्यापक बहस भइरहेको छ । र, अझै हँदै जाने छ । भारतले सबक सिकोस् मोदी प्रशासनलाई नेपालले अन्तरारष्ट्रिय कूटनीति र मर्यादाका विषयमा पाठ सिकाउन जरुरी देखिएको छ । सानो देशको पनि सार्वभौमिकता भारतको जति नै हुन्छ भनेर मोदीलाई सिकाउन जरुरी छ । दोस्रो, भारतीय शासकहरु नेपाल सधैं गरीब र कंगाल नै ररिहहोस् भन्ने चाहँदारहेछन् भन्ने कुरा पछिल्लो समयमा नेपालीहरुले थाहा पाएका छन् । जस्तो कि चीनसँग हालै रेल्वे र सडक विस्तार सम्बन्धी सम्झौता हुँदा दिल्लीमा तीव्र छटपटी देखियो । चीनसँग गरिएको यस्तो सम्झौता कार्यान्वयन भए नेपालमा चिनियाँ रेल आउला, बाटो सहज होला र नेपालमा विकास होला । यसबाट भारतीयहरुले आत्तिनुको अर्थ के हो ? यसबो सोझो अर्थ के हो भने भारतीयहरु नेपालमा विकास नहोस्, नेपाल कंगला बनिरहोस् भन्ने चाहँदारहेछन् । प्रधानमन्त्री केपी ओलीको चीन भ्रमण गलत्तै भारतीय प्रोफेसर एसडी मुनीले आफ्ना नागरिकलाई सम्झाउँदै भने कि चीनसँग नेपालले सम्झौता गर्दैमा हामीले आत्तिनुपर्दैन, किन भने त्यो सम्झौता कार्यान्वयन हुने सम्भावना छैन । एसडी मुनीको यो खुसियाली पनि केमा निर्भर देखियो भने, नेपाल कंगालै रहन्छ, भारतीयहरुले दुःखी नभए हुन्छ । यसको सोझो अर्थ के हो ? नेपालीहरुले बुझ्न थालेका छन्, यसको सोझो अर्थ हो भारतले नेपाल सम्वृद्ध बनोस् र सबल बनोस् भन्ने चाहेको छैन । नेपालको प्रगति हुँदा र नेपालीवीच एकता हुँदा भारतीयहरु जल्ने गरेका छन् । भारतले नेपालमा हुलाकी राजमार्ग बनाइदिन्छु भनेको कति वर्ष भयो ? पञ्चेश्वर परियोजना किन बनेन ? वीपी राजमार्ग दुई लेनको बनाउन किन दिइएन ? विगतमा कोदारी राजमार्ग खन्दा भारतले किन न्वारानदेखिको बल निकालेर विरोध गर्‍यो ? अनि अर्को देशले नेपालमा रेल र सडक विस्तार गर्छु भन्दा भारतीयहरु किन बर्बराउँछन् ? यी सबै परिघटनाहरुको एकमुष्ट जवाफ बेलायतदेखि ब्रसेल्ससम्मको नरेन्द्र मोदीको भ्रमणले स्पष्टरुपमा दिइसकेको छ कि भारले नेपाललाई आफ्नो बपौती ठानेको छ । उसले नेपालको विका हुन पनि दिँदैन र बेलायत र ईयुलाई पनि नेपालमा आफू मातहतमात्रै पस्नका लागि आग्रह गर्दै वक्तव्यवाजी गर्ने गरेको छ । यी विषयहरुमा अब नेपालले भारतीयहरुलाई सिकाउन जरुरी छ । अन्तरराष्ट्रिय कूटनीतिमा भारतले नेपालबाट सिक्नुपर्छ र सिक्न सक्छ । हिजो सोभियतसंघको पछि लागेर भारत हिँडेको थियो, नेपालले बेग्लै असंलग्न परराष्ट्र नीतिको विकास गर्‍यो । भारत शदियौंसम्म त्यही बेलायतको गुलाम बन्यो, तर नेपालले चाँहि बेलायतसँग युद्ध लडेर पनि आफ्नो देशलाई स्वतन्त्र राख्यो । त्यसैगरी भुटान र सिक्किम भारतसँग झुके पनि नेपाल यतिबेला दुबै देशका छिमेकीसँग समदुरीको विदेश नीति अवलम्बन गरिहेको छ । अन्तरराष्ट्रिय फोरमहरुमा नेपालको गौरवान्वित विगत र वर्तमान रहेको छ । भर्खरै मात्र भारतीय नाकाबन्दीलाई नेपालीहरुले असफल सावित गरिदिएका छन् । संविधान र सामाजिक न्यायको हिसाबले पनि भारतले नेपालबाट सिक्नुपर्ने अवस्था छ । महिला र अन्य जातजातिले पाएको जस्तो आरक्षण भारतमा छैन । भारतका थारुले नेपालका थारुको जति आधिकार पाएका छैनन् । भारतको भन्दा नेपालको संविधान समावेशी छ । हाम्रोमा अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग उहिल्यै बनेको हो, भारतमा अन्ना हजारेले भर्खरै आन्दोलन गर्नुपरेको छ । समाजमा छुवाछुत, साम्प्रदायिक विभेद, हत्या हिंसा र बलात्कार घटना भारतमा कहालीलाग्दो अवस्थामा छन् । गाईको मासु खाएको बाहानामा भिडले पिटेर मान्छे मार्ने स्तरमा छ भारतीय समाज । तर, नेपालमा हामी सबै जातजाति मिलेर बसेका छौं । अधिकारका लागि संघर्ष त छ, तर नेपाली समाज भारतको भन्दा सभ्य र सुसंस्कृत छ छ । कांग्रेसको महाधिवेशनमा काठमाडौं आएका कोशियारी प्रचण्ड र ओलीलाई कांगेसको मञ्चमा देखेर त्यसै छक्क परेका होइनन् । राजनीतिक अधिकार र समावेशिताको हिसाबले मात्रै होइन कि नागरिक सभ्यताको हिसाबले पनि नेपालीहरु संसारमै उदाहरणीय स्तरमा उक्लँदैछन् । भारतीय समाज यसमा निकै पछाडि छ । भौतिक विकासमा नेपाल भारत भन्दा पछाडि होला, तर सामाजिक चेतनामा नेपाल भारतभन्दा धेरै अगाडि छ । यहाँ विपक्षी पार्टी र विचारका मानिसहरु एकै टाउँमा अटाएका छन् । हिजो लडाइँ गरेकाहरु पनि आफैं मिलेका छन् । भारतमा यस्तो छैन । मोदीले काठमाडौं आएका बेला स्वीकारेकै हुन्, नेपालीहरु हार्ने जातै होइनन् । नाकाबन्दीमा पनि त्यो पुष्टि भइसकेको छ । तर, सगरमाथाको फेदमा शदियौंदेखि फस्टाइरहेको स्वतन्त्र देश नेपालका बारेमा भारतले किन विदेशमा संयुक्त वक्तव्य जारी गर्दै हिँडिरहेको छ ? नेपालमै जन्मेका गौतम वुद्ध र पाणिनिबाट दीक्षा पाएका भारतीयहरु किन नेपाललाई हेप्दै हिँडिरहेका छन् ? यो प्रश्न नेपालले अब भारतीयहरुलाई औपचारिक रुपमै सोध्नुपर्ने भएको छ । र, शुक्रबार क्याबिनेटले भारतलाई सोधिसकेको छ । तथापि, संकीर्ण भारतीय नेता र कूटनीतिज्ञले यो नठाने हुन्छ कि नेपालीहरुमा भारतविरोधी मानसिकता छ । नेपालीहरु भारतसँग समान मित्रता चाहिरहेका छन् । चीनसँग भन्दा भारतसँग नेपालको व्यवहारिक सम्बन्ध छ र हुनुपर्छ भन्नेमा नेपालीहरु स्पष्ट छन् । रोचक त के छ भने यस विषयमा भारतीयहरु भन्दा बढी चिनियाँहरु स्पष्ट छन् । भारत आफ्ना छिमेकीहरु रिझाउने मामिलामा निकै कमजोर र अयोग्य देखिँदै आएको छ । उसले नेपालबाट यसबारे शिक्षा लिए हुन्छ ।नेपालीहरु भारतलाई कूटनीति सिकाउन तयार छन् । भारतले बेलायतको दासत्व सहिरहेका बेला नेपालले लडेको लडाइँ होस् या शीतयुद्धमा भारत रुसतिर लागिरहेका बेला नेपालले अवम्वन गरेको सन्तुलित विदेश नीति नै किन नहोस् भारतीयहरु नेपालसँग सिक्न आए हुन्छ । जसले जानेकै छैन, उसैले नेपाल र नेपालीलाई संविधान र लोकतन्त्रको सिकाउन खोज्दा के होला ? मोदीज्यु, गारेखाल्याण्डमा पहिचानको आन्दोलन भइरहेको छ । हाम्रो मधेसमा भन्दा जटिल समस्या कास्मिरमा छ । युरोपेलीहरुको पनि ध्यान जाओस् मानवअधिकारको अवस्था नेपालभन्दा भारतमा दयनीय छ । नेपाल आफै सम्हालिन सक्छ ।
Opinion
false
[ 0, 4321, 3070, 18731, 8, 203, 397, 70, 255, 1643, 2419, 997, 135, 355, 51, 511, 7847, 6, 734, 733, 534, 8087, 8, 124, 371, 5565, 1926, 913, 1400, 5, 4159, 951, 9608, 888, 5628, 1300, 2039, 14023, 7244, 662, 13073, 13, 5, 12817, 3436, 1242, 15, 42, 371, 7244, 662, 13073, 13, 5, 2067, 1562, 3934, 2404, 2811, 15, 7847, 355, 48, 27, 5, 274, 397, 196, 29, 124, 1585, 6069, 69, 7246, 16736, 10414, 131, 3298, 888, 13, 5, 1176, 786, 14, 643, 1693, 33, 18, 13719, 119, 14358, 9, 5247, 12, 371, 2137, 11296, 1172, 631, 13, 5, 816, 817, 15, 16334, 479, 812, 37, 78, 185, 1176, 14, 11296, 1172, 13, 5, 6619, 2021, 608, 2177, 5448, 124, 371, 7847, 355, 71, 123, 13, 5, 12817, 18731, 8, 355, 7847, 2450, 918, 178, 593, 113, 17250, 386, 5, 124, 371, 295, 386, 146, 19748, 7, 3753, 7, 2149, 7, 2221, 873, 4376, 403, 15, 2177, 6619, 2021, 608, 7847, 11095, 71, 123, 13, 5, 2177, 1834, 2021, 608, 486, 6, 371, 29, 697, 16265, 2387, 3581, 28, 104, 5, 3244, 1517, 6873, 1951, 3320, 5, 2177, 4460, 350, 1655, 207, 2133, 5688, 36, 873, 1655, 199, 157, 7125, 123, 13, 121, 21, 1983, 704, 2889, 3430, 8, 123, 379, 211, 5, 2341, 132, 18731, 116, 72, 7749, 261, 156, 3603, 1176, 11, 6544, 920, 48, 66, 5, 194, 5827, 5390, 4252, 156, 16653, 2172, 61, 18, 23, 9, 261, 156, 3603, 1176, 11, 511, 7847, 355, 120, 5, 89, 207, 9058, 355, 194, 7847, 8, 124, 371, 1714, 817, 1163, 2847, 818, 13, 53, 10, 15356, 913, 163, 5, 1176, 9, 2172, 61, 18, 3573, 124, 295, 1074, 3753, 9, 4672, 1607, 9342, 6, 1099, 921, 12, 371, 15, 511, 7847, 8, 336, 120, 5, 397, 9, 2341, 12, 2840, 5011, 10987, 403, 355, 28, 7847, 8, 124, 157, 336, 353, 3906, 36, 142, 2809, 5254, 1585, 4000, 23, 5, 274, 3617, 29, 643, 1720, 1585, 360, 13, 5, 3436, 1242, 7847, 425, 96, 56, 156, 1090, 1048, 6440, 10886, 450, 397, 9, 5704, 696, 14, 3461, 425, 5, 467, 5185, 69, 5628, 11, 2039, 227, 37, 109, 42, 371, 7244, 360, 13, 5, 2067, 1562, 11, 15, 13721, 27, 5, 36, 501, 11694, 138, 1438, 4159, 6619, 2413, 8, 544, 1386, 8223, 9, 397, 22, 10, 255, 1643, 12, 36, 339, 19063, 344, 6289, 69, 11776, 25, 2364, 2632, 631, 13, 5, 397, 312, 609, 2177, 2341, 9, 18731, 8, 486, 273, 10886, 30, 18, 547, 403, 350, 2903, 926, 121, 89, 1190, 3738, 7847, 8, 36, 3143, 350, 913, 1400, 121, 397, 9, 2341, 1714, 11, 2450, 54, 3275, 303, 4535, 34, 7364, 19198, 16023, 5, 383, 2172, 61, 18, 3573, 36, 7, 3753, 7, 2149, 9, 19748, 6, 2009, 8386, 381, 2764, 23, 2341, 376, 13, 1788, 112, 5, 420, 5026, 12, 1203, 11339, 357, 344, 261, 1261, 11, 766, 2341, 376, 13, 53, 1603, 56, 96, 19, 1176, 70, 44, 10287, 18, 23, 511, 7847, 8, 2450, 918, 178, 593, 67, 542, 5, 1655, 14, 567, 25, 7302, 514, 1176, 11, 547, 156, 1090, 851, 2101, 1236, 260, 89, 1190, 3738, 511, 7847, 6556, 5975, 138, 116, 7387, 1930, 5, 42, 17, 126, 124, 16334, 14, 567, 24, 9, 1745, 5601, 11, 766, 376, 1017, 53, 83, 433, 1141, 258, 75, 302, 1693, 13039, 6, 857, 2543, 5, 10, 255, 1643, 6, 261, 19678, 10255, 1647, 1624, 1556, 195, 12525, 469, 20, 2177, 36, 2500, 16320, 2166, 3304, 9, 7111, 2166, 3304, 53, 4444, 104, 5, 124, 1601, 342, 9, 39, 9058, 850, 342, 261, 55, 1313, 461, 48, 27, 5, 18731, 17, 355, 511, 6166, 11, 15, 430, 12956, 3317, 13, 146, 211, 1853, 23, 2784, 6, 151, 882, 5704, 10051, 15, 261, 1261, 17, 124, 2714, 14, 766, 376, 27, 5, 10, 255, 1643, 11, 2450, 479, 10023, 6, 357, 8246, 6, 13, 53, 3903, 21, 7847, 11, 893, 1859, 379, 253, 124, 16334, 633, 6, 5991, 20, 5, 75, 15, 725, 207, 344, 547, 1081, 1054, 2802, 2021, 608, 36, 273, 3581, 1608, 849, 5, 3654, 13542, 639, 75, 15, 999, 357, 7491, 5565, 3444, 37, 20, 5, 18731, 17, 355, 7847, 462, 7368, 36, 475, 479, 4285, 4535, 30, 5601, 14, 60, 2796, 28, 13, 37, 7, 21, 158, 298, 105, 433, 16, 13, 29, 1062, 114, 15, 124, 324, 273, 14584, 8270, 9432, 3852, 19118, 25, 9, 279, 14643, 9130, 8228, 9525, 104, 5, 261, 156, 3603, 1176, 6, 223, 18622, 17, 6612, 54, 111, 7329, 14, 298, 10516, 40, 2259, 1484, 27, 5, 6873, 6, 2135, 1601, 15, 563, 6, 102, 1295, 20, 5, 1176, 6, 36, 427, 1361, 35, 334, 3112, 10656, 7, 397, 191, 2227, 1983, 417, 13, 5, 9, 7, 544, 444, 2846, 341, 13, 5, 2177, 2837, 44, 409, 6, 337, 1176, 786, 14, 643, 1693, 33, 18, 13719, 119, 14358, 9, 5247, 12, 371, 2137, 11296, 1172, 631, 13, 5, 816, 817, 15, 16334, 479, 812, 37, 78, 185, 1176, 14, 11296, 1172, 13, 5, 308, 7, 261, 3164, 55, 36, 2219, 6532, 9, 7843, 11154, 37, 9, 18, 91, 303, 8201, 53, 7023, 3906, 8900, 310, 53, 83, 532, 278, 10255, 433, 1484, 27, 5, 401, 146, 6873, 2171, 12318, 9, 226, 782, 471, 560, 342, 8945, 3408, 13, 11411, 34, 3437, 5, 6873, 51, 223, 560, 794, 99, 211, 1169, 1869, 8563, 7, 612, 727, 668, 9, 211, 76, 668, 5, 42, 17, 261, 259, 16311, 864, 6, 469, 105, 20, 121, 42, 220, 65, 12525, 469, 105, 20, 29, 261, 55, 211, 76, 8839, 36, 7843, 294, 219, 6390, 18, 8201, 53, 7023, 3906, 8900, 310, 5, 156, 1090, 3778, 486, 920, 7012, 6415, 261, 13302, 2085, 628, 13466, 11, 369, 4458, 3354, 1960, 29, 146, 6873, 643, 560, 71, 8, 334, 16311, 864, 10656, 7, 350, 29, 115, 560, 794, 40, 809, 104, 5, 2085, 628, 13466, 6, 21, 19291, 15, 105, 8, 5108, 3437, 405, 36, 7843, 11154, 69, 3326, 7, 261, 259, 14178, 1935, 78, 5, 195, 12525, 469, 105, 20, 121, 10255, 1647, 1624, 1556, 195, 12525, 469, 20, 2177, 36, 2500, 16320, 2166, 3304, 9, 7111, 2166, 3304, 53, 4444, 104, 5, 124, 1601, 342, 9, 39, 9058, 850, 342, 261, 55, 1313, 461, 48, 27, 5, 2177, 211, 12055, 2670, 19485, 97, 639, 465, 80, 163, 121, 3305, 1403, 1784, 350, 2822, 23, 121, 15842, 2670, 89, 8633, 6, 285, 350, 3486, 2322, 121, 3526, 10, 6, 6579, 2670, 665, 4563, 2177, 350, 20720, 132, 6, 889, 7796, 1055, 906, 21, 121, 276, 258, 5843, 211, 1869, 9, 226, 782, 2785, 158, 261, 55, 350, 16106, 4197, 121, 208, 82, 17250, 199, 26, 15605, 1587, 2341, 132, 18731, 2364, 3603, 1176, 6, 920, 11, 893, 1926, 15242, 13, 146, 4274, 11, 2450, 54, 416, 131, 452, 667, 8246, 6, 13, 5, 1062, 124, 441, 12, 67, 15, 12593, 9, 2341, 9, 10, 255, 1643, 14, 15, 211, 592, 10023, 3731, 10743, 12, 19, 710, 71, 7847, 462, 535, 25, 28, 13, 5, 208, 372, 608, 169, 643, 261, 344, 11296, 1172, 13, 5, 6619, 14358, 8, 2177, 5091, 5771, 1359, 9, 5771, 542, 5, 1941, 6192, 6638, 6, 186, 3298, 397, 11114, 1449, 643, 7414, 148, 1860, 59, 7052, 3436, 427, 6, 76, 906, 21, 5, 397, 1535, 16693, 141, 116, 516, 6544, 1797, 7697, 3462, 7, 47, 643, 14149, 2341, 63, 896, 6090, 18, 15, 54, 207, 14, 999, 14186, 5, 2131, 3828, 9, 4335, 5902, 7424, 30, 15, 36, 3158, 1714, 1190, 1655, 63, 967, 6771, 34, 6, 970, 427, 6925, 353, 2334, 6, 13, 5, 6619, 2021, 608, 124, 3521, 8622, 181, 225, 1548, 9, 1168, 35, 13, 5, 3724, 90, 261, 3511, 14, 10255, 2592, 5207, 7081, 12, 27, 5, 324, 9, 243, 1045, 6, 1762, 15, 2177, 5091, 5771, 1272, 265, 13, 5, 188, 9, 152, 8963, 11, 976, 401, 5784, 1218, 104, 5, 2010, 3522, 11, 547, 3522, 6, 812, 326, 18664, 1484, 1017, 5, 479, 158, 124, 324, 4505, 13, 5, 212, 8, 2870, 2917, 521, 1490, 12061, 7363, 69, 385, 649, 1218, 4240, 33, 93, 30, 11, 3724, 868, 10619, 13, 5, 1189, 15994, 7, 10, 18268, 2970, 7, 449, 2020, 9, 1492, 573, 1218, 16825, 313, 27, 5, 1494, 6, 2307, 7791, 10, 16577, 8, 4448, 11, 1373, 5917, 916, 4734, 4183, 13, 261, 518, 5, 274, 211, 155, 82, 8963, 1543, 1901, 922, 5, 365, 12, 19, 1896, 60, 379, 47, 39, 518, 479, 158, 5002, 9, 381, 1860, 8285, 13, 13, 5, 3420, 12198, 106, 254, 17074, 11334, 1774, 9, 851, 14, 183, 10991, 68, 6, 2413, 8, 2474, 861, 9373, 584, 4931, 5, 214, 365, 9, 18136, 6, 1762, 295, 386, 146, 412, 3665, 6, 1762, 15, 6612, 4887, 1295, 439, 4183, 580, 6036, 2846, 956, 5, 261, 518, 695, 319, 2324, 13, 5, 993, 2660, 36, 397, 158, 2324, 6979, 47, 243, 3089, 8, 36, 397, 168, 85, 320, 13, 5, 242, 3907, 201, 9, 679, 12, 1843, 1127, 2624, 5287, 8, 19661, 12, 27, 5, 1941, 8603, 48, 55, 15, 2916, 10941, 12, 27, 5, 1218, 223, 104, 5, 1176, 11, 106, 254, 260, 11884, 96, 6760, 6612, 2711, 461, 2566, 69, 4931, 5, 3511, 8, 15, 115, 2796, 942, 13, 5, 274, 2027, 6, 11404, 8, 1535, 16693, 141, 132, 8000, 5779, 999, 207, 547, 403, 2177, 350, 2230, 511, 7847, 355, 71, 16082, 6, 13, 121, 5346, 5477, 1342, 504, 10574, 9, 900, 5940, 708, 17, 17349, 1484, 261, 55, 350, 2450, 1391, 131, 458, 16082, 12, 27, 121, 21, 609, 643, 169, 261, 344, 2039, 10, 14023, 9783, 1272, 16, 13, 5, 9, 7, 951, 19696, 11, 8386, 4471, 4615, 13, 5, 7013, 7, 20106, 261, 244, 9, 19063, 11, 21, 10, 23, 1991, 297, 78, 146, 39, 608, 397, 8301, 6712, 13, 5, 6612, 5902, 1745, 7146, 7023, 3063, 27, 5, 6873, 158, 5902, 124, 10600, 463, 13, 9, 1320, 53, 8, 6612, 893, 27, 5, 5572, 60, 105, 13, 29, 42, 371, 261, 55, 158, 118, 1169, 55, 893, 27, 5, 397, 369, 1655, 55, 20677, 30, 8065, 319, 1239, 9, 10806, 153, 2846, 123, 13, 5, 1062, 5091, 4159, 307, 2805, 78, 5, 7926, 55, 8386, 14358, 11296, 376, 27, 5, 2177, 6544, 4263, 1690, 1434, 3063, 260, 643, 6090, 6, 8603, 1417, 526, 9448, 12821, 8, 397, 3276, 523, 19, 3598, 260, 643, 1633, 6404, 23, 28, 8554, 970, 427, 37, 350, 6950, 261, 55, 36, 63, 5771, 1063, 78, 5, 671, 341, 96, 2424, 6552, 11, 36, 9, 7792, 324, 9, 5258, 11296, 5666, 105, 668, 121, 1176, 15873, 7, 1453, 8005, 5511, 8, 754, 6, 868, 417, 13, 5, 212, 2253, 8, 158, 4441, 200, 183, 337, 5702, 8, 13, 5, 5704, 199, 15, 648, 1430, 7143, 3450, 6, 265, 36, 168, 1218, 512, 16823, 13, 5, 36, 1953, 8466, 483, 542, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,079
10,079
प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले गरेको बेइजिङ भ्रमणले नयाँदिल्लीमा तरंग उत्पन्न गरेको छ । प्रधानमन्त्री ओलीले गरेको एक साता लामो चीन भ्रमणबारे भारतीय सुरक्षा विश्लेषक सी राजामोहन र नेपालविज्ञ एसडी मुनिदेखि नेपालका लागि पूर्व राजदूत श्यामशरण र कंग्रेस (आई) का नेता मणिशंकर ऐय्यरसम्मले विभिन्न छापामा लेखमार्फत प्रतिक्रिया जनाए, यो क्रम जारी छ । महाभूकम्पबाट शुरू भएको नेपालको २०७२ साललाई नयाँ संविधान, भारतीय नाकाबन्दी र वर्षको अन्तिम महीना भएको प्रधानमन्त्रीको चीन भ्रमणले चिरस्मरणीय बनाउने भएको छ । भूपरिवेष्ठित भनिए पनि नेपाल सुगौली सन्धियता भारतवेष्ठित रहँदैआएको छ भने नयाँदिल्लीले बेलायती उपनिवेशकालीन नेपाल नीतिलाई निरन्तरता दिएको छ । यो अवस्थामा प्रम ओलीको चीन भ्रमण र त्यहाँ भएका सम्झैताहरूप्रति भारतीय जनस्तरलाई समेत जिज्ञासु बनाएको छ । र, नेपालको भूराजनीतिक तथा चीनसँग भएका सम्झैताले मूर्तरूप लिन लाग्ने समयलाई ख्याल नगरी भारतीय जनमानस बेइजिङसँग काठमाडौं लहसिएकोमा चिन्तित बन्न पुगेको छ । यसरी चिन्ता गर्नेहरूले नेपाललाई एक सार्वभौमसत्तासम्पन्न राष्ट्रका रूपमा भने नबुझेको देखिन्छ । मुगल कालदेखि नै दिल्लीका शासकहरूले अफगानिस्तानदेखि पाकिस्तानहुँदै बर्मा (म्यानमार) सम्म आफ्नो राज्यको अंगका हिसाबले हेर्छन् भन्ने अन्तर्राष्ट्रिय बुझाइमा सत्यताको अंश पक्कै छ । तर, जनस्तरको अटुट सम्बन्धका हिसाबले नेपाल–भारत सम्बन्ध बढी ‘इमोसनल’ र कम ‘र्‍यासनल’ छ । जबकि, परराष्ट्र मामिलामा ‘आइडेलिजम’ भन्दा ‘रियालिजम’ हावी हुन्छ । संविधान र ओली सरकार आफ्नो मध्यस्थको बाह्रबुँदे समझदारी संविधानसभाबाट संविधान जारी हुने मितिसम्म आइपुग्दा भारत नेपालका तीन मुख्य राजनीतिक दलहरूसँग एकैपटक असन्तुष्ट भएको थिएन । तर वैशाखको महाभूकम्पलगत्तै १६ बुँदे समझदारीमार्फत नेपाली कांग्रेस, नेकपा एमाले र एनेकपा माओवादी एकठाउँमा उभिन पुगेपछि भारतको ‘ट्यासिट अप्रुभल’ विनै संविधान जारी हुने अवस्था बन्यो । परिणाम, भारतको आपत्तिका बाबजूद असोजमा नयाँ संविधान जारी भयो । १२ बुँदे समझदारी हुँदा परिदृश्यमै नरहेका मधेशकेन्द्रित दलहरू २०६२/६३ पछिको पहिलो निर्वाचनमा प्रभावशाली शक्तिका रूपमा देखा परे । दोस्रो संविधानसभामा प्रत्यक्षतर्फका सीटमा खुम्चनु परे पनि समानुपातिक आधारमा उनीहरूको उपस्थिति सुनिश्चित रह्यो । एक हिसाबले दोस्रो संविधानसभा निर्वाचनमा मधेशकेन्द्रित दलहरू जनताबाट बढारिए र कांग्रेस–र एमालेले सरकार बनाउँदा उनीहरूलाई सहभागी गराउन जरूरी ठानेका थिएनन् । संविधान निर्माणका क्रममा एमाओवादी पनि कांग्रेस–एमालेसँग मिलेपछि परित्यक्त नै भएका मधेशकेन्द्रित दलहरू भारतका लागि ‘ट्रम्प कार्ड’ बन्न पुगे । अन्तरिम संविधानले दिएको नागरिकता सम्बन्धी हक खोस्नु तीन ठूला दलको त्रुटि भए पनि मधेशकेन्द्रित दलहरू सिंगो नेपाली जनजीवन अस्तव्यस्त पार्ने गरी पाँच महीनासम्म आन्दोलनमा उत्रनु शोभनीय भएन । संविधान जारी भएलगत्तै संशोधन विधेयक पेश गरेर कांग्रेस सरकारबाट बाहिरिएपछि एमाओवादीसहित संसद्‍मा रहेका सबै वामपन्थी दललाई साथ लिएर एमाले अध्यक्ष केपी ओली प्रधानमन्त्री भए । ‘राष्ट्रवादी’ भनिएको ओली सरकारमा हिन्दू राज्यको माग गर्ने राप्रपा नेपाल पनि समाविष्ट भयो । भारत विरोधलाई नेपाली राष्ट्रियताको आधार मान्ने शक्तिहरू मिलेर बनेको सरकारलार्ई भारतले निको नमानेको कुरा प्रम ओलीको दिल्ली भ्रमणका क्रममा संयुक्त विज्ञप्ति जारी नभएबाट प्रष्ट भयो । नेपाल मामिलामा भारत यसअघि कहिल्यै यति तल्लोस्तरमा ओर्लिएको थिएन । भारतको यो रवैया एउटा सार्वभौम देशसँग गरिनका लागि लायक थिएन । उसले संविधान निर्माणका क्रममा आफ्ना ‘सुझव’ बेवास्तामा परेको बदलामा नेपाललाई नाकाबन्दी गर्‍यो, जसबाट नेपालमा भारत विरोधी जमात तयार भयो । नेपालको हैसियत सन् १९४७ मा स्वतन्त्र भएपश्चात् भारतले तीन–तीन पटक नाकाबन्दी गरेको देश नेपाल मात्र हो । भारतले एकपटक पेट्रोलियम पदार्थको आपूर्ति रोकेर भूटानमा सरकार फेरेको उदाहरण भने छ । नेपालमा भने २०२७ र २०४६ सालपछि २०७२ मा लगाइएको नाकाबन्दी बढी प्रत्युत्पादक बन्यो । २०४६ मा रक्सौल र जोगबनी बाहेक अरू नाकाहरू बन्द गरिएकोमा २०७२ मा नेपालको वैदेशिक व्यापारको ठुलो हिस्सा ओगट्ने रक्सौल बन्द गरियो । नाटकीय शैलीमा शुरू भएको नाकाबन्दी प्रम ओलीको भारत भ्रमणलाई मध्यनजर गरेर खुला गरिए पनि चीन भ्रमणपश्चात् पुनः नाकाबन्द हुने संशय यथावत् छ । युद्ध नगरिकन कुनै देशलाई दबाबमा पारेर आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्ने कूटनीतिक चाल हो, नाकाबन्दी । नेपाली सेनाका लागि हतियार किन्न खोज्दा बारम्बार भारतबाट बेवास्ता भएपछि नेपालले चीनबाट हतियार ल्याएको र वाणिज्य तथा पारवहन सन्धि नवीकरणको समय मिलेकाले सन्धि नवीकरण गर्न ढिला÷आनाकानी गरेर २०४५ सालमा भारतले नेपालमा नाकाबन्दी लगाएको थियो । त्यतिवेला नाकाबन्दी पहिला र जनआन्दोलनको आह्वान पछि भएको थियो । यसपालि भने मधेशकेन्द्रित दलहरूको आन्दोलन देखाउँदै नाकाबन्दी लगाइयो । त्यसक्रममा मोदी सरकारले दशगजा क्षेत्रमा समेत धर्ना बस्न दिएर अन्तर्राष्ट्रिय रमितासँगै नेपालमा भारत विरोधी भावना बढाएको भन्दै विपक्षी दलका सांसद्हरूले राज्य सभामा भाजपाको विदेश नीतिको आलोचना गरे । भारतका मुख्य पार्टीहरूका लागि नेपाल नीति सदैव राजनीतिक र चुनावी मुद्दा बन्दै आएको छ । नेपाल विरुद्ध नाकाबन्दीको अस्त्र प्रयोग गरेको भन्दै बिहार विधानसभाको निर्वाचनमा भाजपाको आलोचना भयो र नराम्रोसँग हार्‍यो पनि । अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा भारतले सानो कूटनीतिक चलखेल गर्दा नेपालको प्रतिरोध ज्यादै झिनो हुन्छ । मोदी चीन जाँदा लिपुलेकबारे उठाएको विषय होस् वा बेलायतमा नेपालको संविधानप्रति असहमति जनाउँदा वा भारत–ईयू सम्मेलनका क्रममा संविधानलाई पूर्णता दिन अग्रसर हुन गरिएको आग्रह; भारतले नेपाललाई सदैव ‘हैसियत’ देखाइरहेको हुन्छ । त्यस्ता संयुक्त विज्ञप्तिको नेपालले खण्डन त गर्छ तर सम्बन्धित दोस्रो पक्षलाई भारतबाट अलग गर्न नसक्दा कूटनीतिक असफलता सिवाय केही हात पर्दैन । आर्थिक समृद्धि र घरेलु राजनीतिमा स्थिरता नभएसम्म अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा नेपाल हैसियतमा रहनेछ । सार्वभौमसत्ता र नेपाल कार्ड भारतलाई दक्षिणएशियाको ठूल्दाइ स्वीकारेका नेता देङ स्याओ पिङको आर्थिक नीति अँगालेर चीन अहिले आफ्नो परम्परागत सुरक्षा घेराभन्दा पर धावा बोल्ने हैसियतमा आइपुगेको छ । २०४६ सालमा तियानान्मेन चोकमा विद्यार्थीमाथि बुल्डोजर चलाएर अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा एक्लिएको चीनले अहिले आर्थिक समृद्धिका कारण विश्वमा दबदबा कायम गरेको छ । देङको समयमा तिब्बत जोड्ने सामान्य बाटो बनाएको चीनले अहिले अत्याधुनिक रेल्वे बनाएको छ । त्यो रेल नेपाली नाकामा आइपुगेमा नेपाल–चीन व्यापार ह्वात्तै बढ्नेमा शंका छैन । प्रम ओलीले गरेको दशबुँदे सहमतिमा एउटा बुँदा रेल सेवासँग सम्बन्धित छ । तर, ओलीले बेइजिङसँग इन्धन आपूर्ति सम्झैता गरेनन्, जसलाई उनको कूटनीतिक कौशल भनिएको छ । यो प्रसंगमा भारत भित्रभित्रै रमाएको हुनुपर्छ । नेपालले आफ्नो सार्वभौमसत्ता प्रयोग गर्ने कोशिश गर्दा भारतले जहिल्यै असजिलो महसूस गरेको छ । भारतले सधैं नेपाल भारतीय हितलाई सुरक्षित राखेर चलिदेओस् भन्ने चाहेको छ, जुन सम्भव देखिंदैन । नेपालले चनाखो भएर राष्ट्रिय स्वार्थलाई अगाडि बढाउनुपर्नेमा भारतसँग ठाकठुक हुँदा मात्र चीनको याद गर्न पुग्छ । नेपालले आगामी दिनमा ‘भारत कार्ड’ या ‘चाइना कार्ड’ नभई राष्ट्रिय स्वार्थ भएको ‘नेपाल कार्ड’ प्रयोग गर्नुपर्नेमा सचेत हुनैपर्छ । नेपाल–भारत सम्बन्धको विषयमा भारतको अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग परिषद्, इन्डिया पोलिसी फाउन्डेसन र नीति अनुसन्धान परिषद् (नेपाल) ले यसै साता नयाँदिल्लीमा आयोजना गरेको कार्यक्रममा भारत सरकारका गृहमन्त्री राजनाथ सिंहले नेपाल–चीन सम्बन्धलाई लिएर एउटा सार्वभौम देशले जुनसुकै देशसँग सम्बन्ध राख्न सक्ने बताइरहँदा उनको बोली र हाउभाउमा प्रष्ट असहजता झल्किन्थ्यो । नेपालको शान्ति क्षेत्र प्रस्तावलाई अस्वीकार गरेको भारतले सार्वभौम संविधानसभाले बनाएको संविधानलाई स्वागत गर्न आनाकानी गरेर पनि राम्रो संकेत दिएन । चीनसँगको विस्तारित सम्बन्धबाट ज्यादा नहौसिकन भारतलाई विश्वासमा लिन आवश्यक कदम चाल्नुमा नेपालको हित सुरक्षित छ । आंशिक परिवर्तन भएको चीनको परिस्थिति पूर्ण रूपमा बदलिन समय लाग्ने भएकाले त्यही अनुसार चल्दा बुद्धिमत्तापूर्ण ‘नेपाल कार्ड’ ठहरिनेछ । भ्रमण बेइजिङको, कम्पन दिल्लीमा
Opinion
false
[ 0, 156, 1090, 698, 1048, 28, 6989, 920, 11, 11634, 8, 10545, 1955, 28, 13, 5, 156, 1048, 28, 26, 1293, 402, 486, 920, 273, 261, 418, 9163, 1739, 318, 10597, 9, 36, 12026, 2085, 628, 5374, 132, 547, 19, 233, 1794, 4980, 16627, 9, 15867, 8787, 52, 183, 244, 6892, 11659, 3807, 119, 744, 18, 116, 11, 107, 6525, 8, 446, 748, 1585, 4000, 7, 21, 1544, 355, 13, 5, 7475, 17, 2636, 16, 124, 2100, 586, 14, 94, 324, 7, 261, 3511, 9, 619, 457, 4088, 16, 3738, 486, 920, 11, 6590, 13516, 356, 16, 13, 5, 20947, 6830, 15, 36, 11449, 2852, 3097, 397, 1903, 5152, 225, 5206, 10021, 13, 29, 11634, 11, 4252, 12396, 3349, 36, 427, 14, 2620, 245, 13, 5, 21, 313, 6137, 3778, 486, 920, 9, 621, 73, 3354, 69, 138, 49, 475, 261, 13011, 14, 103, 1183, 9621, 1188, 856, 13, 5, 9, 7, 124, 2421, 11347, 22, 6873, 73, 3354, 69, 8338, 74, 21022, 423, 770, 137, 14, 5982, 1757, 261, 12104, 6989, 63, 106, 10, 59, 303, 6900, 6, 8, 6655, 756, 493, 13, 5, 564, 1967, 25, 262, 2450, 26, 14084, 11714, 8146, 100, 29, 10971, 6, 589, 5, 12728, 8769, 37, 2101, 12, 12842, 11, 5023, 132, 2221, 12044, 9361, 77, 7767, 8, 18, 52, 267, 54, 1244, 2148, 12, 1762, 14054, 310, 53, 316, 12846, 12236, 6, 3494, 4340, 13, 5, 274, 13011, 6, 148, 3142, 166, 463, 12, 1762, 8165, 463, 118, 9901, 15684, 23, 59, 45, 9, 216, 62, 520, 526, 1341, 59, 45, 13, 5, 10, 6786, 7, 3436, 8065, 62, 4021, 6811, 13320, 45, 158, 17117, 6068, 13320, 45, 11036, 78, 5, 324, 9, 851, 196, 54, 792, 4360, 6, 3954, 18219, 4278, 12557, 324, 355, 40, 661, 116, 7519, 397, 547, 173, 283, 214, 3801, 63, 9190, 6816, 16, 924, 5, 47, 1365, 6, 7475, 5043, 709, 6531, 4278, 748, 39, 724, 7, 533, 684, 9, 352, 15409, 494, 26, 13145, 8, 9391, 5081, 479, 62, 7927, 1104, 166, 14948, 97, 10622, 45, 441, 979, 324, 355, 40, 265, 3462, 5, 1658, 7, 479, 7244, 12, 753, 220, 8044, 270, 777, 8, 94, 324, 355, 163, 5, 333, 6531, 4278, 342, 17649, 191, 12116, 12, 2497, 10221, 3801, 143, 16336, 186, 6, 113, 1289, 6804, 498, 12, 100, 2159, 1777, 5, 308, 9871, 15826, 12, 13328, 8, 12419, 864, 1777, 15, 3468, 393, 1818, 2313, 3964, 3232, 5, 26, 1762, 308, 2595, 1289, 2497, 10221, 3801, 736, 17, 13511, 18, 2028, 9, 724, 86, 18, 4048, 196, 6851, 3625, 546, 931, 12530, 34, 8246, 12, 3931, 5, 324, 2170, 268, 4577, 15, 724, 86, 10134, 63, 10941, 135, 1502, 2368, 2948, 37, 73, 2497, 10221, 3801, 2010, 19, 62, 5588, 2764, 3189, 45, 756, 1485, 5, 5038, 4186, 245, 1530, 471, 1392, 18666, 97, 173, 991, 2284, 7057, 99, 15, 2497, 10221, 3801, 7361, 39, 9098, 14835, 1436, 57, 311, 4088, 116, 3310, 7241, 864, 10, 21241, 1452, 5, 324, 355, 99, 5043, 1003, 1108, 1749, 109, 724, 5638, 5353, 135, 4577, 354, 2349, 43, 133, 82, 5441, 596, 14, 246, 351, 684, 117, 1090, 851, 156, 99, 5, 62, 6181, 13421, 1308, 851, 3502, 1448, 1244, 263, 25, 3545, 36, 15, 17949, 163, 5, 397, 1055, 14, 39, 5738, 6, 747, 3287, 498, 49, 1543, 385, 196, 9095, 2177, 5114, 10059, 6, 83, 6137, 3778, 2101, 4663, 268, 511, 6166, 355, 1935, 17, 3369, 163, 5, 36, 8065, 397, 870, 1536, 943, 3017, 7113, 19178, 6, 924, 5, 479, 21, 19116, 102, 11339, 207, 63, 5498, 12, 19, 11300, 924, 5, 1062, 324, 2170, 268, 369, 11648, 1166, 181, 45, 6645, 8, 346, 9152, 8, 2450, 3511, 906, 21, 7, 1657, 17, 211, 397, 4203, 10916, 376, 163, 5, 124, 5377, 154, 476, 11585, 43, 999, 99, 8185, 2177, 173, 86, 8417, 249, 3511, 28, 207, 36, 90, 20, 5, 2177, 2889, 5359, 5971, 2739, 12752, 10244, 8, 196, 8658, 30, 6, 1295, 29, 13, 5, 211, 29, 323, 6344, 9, 6527, 586, 135, 2100, 43, 3871, 3511, 118, 22004, 3462, 5, 6527, 43, 13064, 9, 5851, 220, 408, 1472, 974, 2374, 49, 538, 51, 8, 2100, 43, 124, 1550, 783, 6, 1741, 4617, 11089, 461, 13064, 538, 1400, 5, 17243, 5070, 2636, 16, 3511, 6137, 3778, 397, 920, 14, 5969, 109, 1375, 2468, 15, 486, 920, 8185, 1298, 2374, 10976, 40, 19931, 9015, 108, 13, 5, 896, 513, 370, 23, 75, 207, 14, 2094, 8, 2438, 54, 2784, 364, 25, 6671, 3578, 649, 3511, 5, 39, 7039, 19, 2759, 4289, 5666, 5448, 3969, 6645, 407, 643, 486, 17, 2759, 1314, 9, 1483, 22, 11563, 2852, 8378, 6, 137, 10941, 12, 11, 2852, 8378, 24, 8487, 1518, 1066, 252, 12, 408, 109, 323, 6226, 673, 2177, 211, 3511, 1852, 38, 5, 1047, 12424, 3511, 1418, 9, 5459, 6, 2673, 186, 16, 38, 5, 5107, 29, 2497, 10221, 3801, 6, 868, 8270, 3511, 17831, 5, 291, 5071, 1176, 142, 20619, 144, 103, 6631, 1364, 1322, 316, 9, 61, 2778, 241, 211, 397, 4203, 1644, 2908, 192, 3907, 2019, 985, 108, 262, 343, 3986, 17695, 6, 970, 427, 6, 1975, 120, 5, 2010, 283, 7026, 12, 19, 36, 427, 10, 9494, 214, 9, 1996, 739, 1921, 123, 13, 5, 36, 1475, 3511, 6, 15472, 151, 28, 192, 5484, 2819, 3324, 6, 1289, 17695, 6, 1975, 163, 9, 4113, 63, 12323, 21, 15, 5, 316, 2413, 472, 2177, 816, 6671, 6991, 150, 124, 7628, 10, 5394, 18152, 78, 5, 1176, 486, 1201, 21042, 273, 7406, 372, 1417, 50, 8196, 124, 324, 475, 10366, 662, 2629, 50, 397, 86, 255, 3159, 997, 12, 268, 324, 14, 9881, 56, 7557, 67, 51, 710, 1198, 2177, 2450, 10, 9494, 6624, 69, 68, 12464, 45, 2159, 9740, 78, 5, 1834, 511, 6166, 6, 643, 14417, 60, 578, 47, 676, 308, 5758, 3969, 2134, 24, 3475, 6671, 9960, 409, 13634, 72, 536, 2543, 5, 171, 2104, 9, 2043, 2030, 7580, 7771, 316, 2413, 472, 36, 9698, 4926, 5, 14084, 9, 36, 3189, 8386, 420, 474, 13759, 6, 19443, 59, 685, 435, 11884, 12, 244, 3299, 442, 3263, 892, 10, 9669, 6, 171, 427, 148, 6403, 11, 18, 486, 114, 54, 2240, 418, 9402, 168, 1036, 4649, 462, 3581, 9698, 9151, 13, 5, 6527, 673, 1974, 4249, 8622, 7122, 8130, 775, 312, 1268, 3435, 65, 167, 18, 11839, 316, 2413, 472, 26, 4984, 593, 3188, 114, 171, 8097, 95, 2459, 20450, 659, 28, 13, 5, 3299, 442, 6, 278, 3084, 2888, 485, 612, 856, 3188, 114, 8557, 12318, 856, 13, 5, 115, 1869, 39, 2374, 8, 11129, 8, 17555, 783, 7134, 6415, 1892, 8, 4442, 104, 5, 6137, 1048, 28, 1856, 18219, 9478, 102, 8087, 1869, 162, 63, 676, 13, 5, 274, 1048, 6989, 63, 4489, 2739, 3354, 69, 138, 7966, 7, 1642, 145, 6671, 10115, 1308, 13, 5, 21, 5235, 8, 397, 477, 3141, 9, 8, 1801, 1320, 5, 643, 54, 14084, 151, 25, 16109, 150, 2177, 19136, 18653, 17220, 28, 13, 5, 2177, 2219, 36, 261, 2111, 14, 1326, 897, 1100, 5055, 30, 7143, 53, 4444, 379, 253, 1839, 153, 9484, 5, 643, 17413, 266, 111, 2784, 14, 320, 14308, 8, 5902, 10, 1991, 44, 780, 3355, 342, 90, 486, 6, 4756, 24, 3884, 5, 643, 642, 1161, 62, 7618, 3189, 45, 526, 62, 12337, 252, 3189, 45, 1699, 111, 2784, 16, 5763, 3189, 45, 151, 9934, 2769, 17015, 5, 8165, 463, 6, 371, 479, 316, 202, 1878, 7, 8672, 8889, 398, 10346, 9, 427, 521, 1878, 77, 3064, 52, 10, 11, 563, 1293, 11634, 8, 205, 28, 314, 397, 2067, 2178, 1026, 1082, 815, 11, 17555, 463, 14, 351, 102, 11339, 5843, 2801, 207, 63, 463, 742, 395, 14051, 8810, 145, 5036, 9, 20152, 8, 3369, 6870, 138, 12131, 7006, 5, 124, 658, 164, 694, 14, 4782, 28, 2177, 11339, 11866, 856, 324, 14, 1102, 24, 19414, 109, 15, 269, 2632, 425, 23, 5, 6873, 6, 14001, 463, 17, 9302, 3717, 452, 7103, 23, 8386, 468, 8, 423, 287, 2668, 12705, 97, 8, 124, 2111, 1326, 13, 5, 9132, 470, 16, 486, 6, 2937, 622, 100, 12407, 23, 137, 770, 422, 516, 92, 1100, 685, 3295, 61, 4538, 1032, 5763, 3189, 45, 3032, 11833, 5, 920, 6989, 6, 7, 6021, 23, 8945, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,080
10,080
निमेश गिरी  एसएलसीको परीक्षा चलिरहेको छ । बल गरेर पढ्नु है नानी भन्दै छोरीलाई दिनैपिच्छे फुन गर्छु । उनको पनि राम्रै अंक ल्याएर पास हुने चाहना छ भने मेरो पनि उनलाई डाक्टर बनाउने कल्पना छ । अस्ति भर्खरै डोरी बहादुरसँग चार्जिङ लाइट पठाएको छु, राम्ररी पढुन् भनेर । छिमेकको यात्रा गरेर तुक्का बाजेले १ घन्टा भए पनि लोडसेडिङ कम गराए, अलिकति भए पनि अन्धकार कम हुँदा म पनि खुसीले कराएँ । अब छोरीले अलि बढी पढ्ने भई, केही त गर्ने भई । संविधानको बिउ छरेर पनि नउम्रेको संविधान जबर्जस्ती उम्रियो । ओली र प्रचण्डको इज्जत पहाडझैं चुलियो । के खोज्छस् काना आँखा भनेझैं छिमेकीले मौकामा चौका हान्न खोज्यो । हाम्राले त ओलीलाई नै रोज्यो, तर तराईमा भने आगो बल्यो । राष्ट्रियताको हल्ला चल्यो । भूकम्पले थलिएको देश अबचाहिँ बन्छ भन्दै सोचियो । तर, भुत्रैसिती भयो, खानेले टन्न खायो । भूकम्पपीडितले उही खोले र सिस्नु पायो । राष्ट्र र राष्ट्रियताको ठूलो हल्ला, भारतमा खै के र कस्तो सल्लाह ? के के न पाएँ भन्थे कनिका ल्याएँ मात्र भयो । हल्लैहल्लामा चलेको देश, ओलीको तुक्के भेष । तुक्काले पनि देश चल्दो रहेछ, नेपालको माटोमा तेल नभए पनि आगो बल्दो रहेछ । हाम्रो ग्रन्थअनुसार हात्तीले कान हल्लाएर भुइँचालो गएको भए किन नेपाल मात्र हल्लियो ? अरु देश किन हामीभन्दा बलियो ? हामी विदेशमा दलिनुसम्म दलिएर पठाएको पैसाले देश चल्छ, तर किन हामीलाई नै सरकार तिरष्कार गर्छ ? मन लागेका बेला मनलागी निर्चोनु निर्चोछ । यहाँबाट फर्किएको महिला, पुरुषलाई चिथोर्छ । अस्ति समाचारमा पढेको त देश विकासमा युवा शक्ति आवश्यक छ । त्यसैले सबै क्षेत्रमा युवाको संलग्नता अनिवार्य रे ! ताई न तुईका कुरा गर्छन्, हामीलाई उल्लु पार्छन् । कम्ता रिस उठ्दैन । नेपाली कांग्रेसमा शेरबहादुर युवा नेता, खुमबहादुर स्वच्छ नेता । वाह, क्या बात ? त्यसो हुँदा अब गगन थापा त बालक नेता परे, त्यसैले उनले चुनाव हारे । प्रचण्डको के कुरा भयो र, चोइटिएको चोइटिएकै छ । अब एक नम्बर बन्ने अरे । हेर्दै जाउँ कताको एक नम्बर पार्ने हुन् । सज्जन, परिश्रमी र बुद्धिजीवी होइन, नेपालमा आजकाल चोर, तस्कर र भ्रष्टाचारीको दिन छ । त्यसैले त जुन जोगी आए पनि कानै चिरेको भएको छ । हामी खाडीको गर्मीमा पसिना बेचेर छोराछोरी पढाउनुपर्छ । उनीहरूलाई भने भारत, चीन र छिमेकबाट नै पढाउने चिट्ठा पर्छ । अस्ति भर्खर सुनेको, भत्किएको धरहरा बनाउन ओलीले एक महिनाको तलब चढाउने रे । उनीसँगै सचिव र नेताहरूले पनि पैसा दिन हात बढाउने रे । भो मलाई त चाहिएन धरहरा, त्यो भत्किसकेको धरहरामा पैसा हालेर के हुन्छ ? बरु लाप्राकमा ओलीको एक महिनाको तलब बोलेको भए केही हुने थियो । जनताले नुन भुटुन् नै भए पनि पाउने थियो । मलाई छोरी भन्दै थिई बाबु हामी पनि धरहरालाई चन्दा दिनुपर्छ है । मैले फुनमा नै सातो खाएँ । बारीमा भएको बाँस काटेस्, त्यसलाई डोरीले राम्ररी बाँधेस् अनि जहाँ धरहरा थियो त्यहीँ गाडेस् र उर्दी गरेस् । नत्र फेरि नेताले धरहरा बनाएर त्यही पार्टी कार्यालय खोल्छन् । मलाई धरहरा चाहिएको छैन । सबै ठाउँमा भ्रष्टाचार चल्छ, के को दरो हुनु अर्को झट्का आउँदा फेरि ढल्छ । ढल्नु मात्र भए त ठिकै थियो, कोही च्यापिएर, कोही किचिएर त्यसैमा परी मर्छ । चाहिएन बा ! मैले अस्ति साथीहरूसँग सल्लाह गरेको, सबैले मेरो कुरा ठीक हो, धरहराको भर होला नहोला, बन्ला नबन्ला तर बनाउनेको चाहिँ गोजी भरिन्छ भने । ठोकुवा गरे गाँठे । त्यसैले हामी त सुको पैसा नदिने । बरु बनाउन नै मन भए, जलस्रोतको अपार धनी देश, जलविद्युत् आयोजनाको घोषणा गर । उक्त कार्यमा मनबाट नै पूर्णता गर्ने कामना गर । आर्थिक कारोबार पारदर्शी गर, सबै प्रवासी नेपालीको लगानीको ग्यारेन्टी गर, अनि पो आउँछ हामीलाई जोस् । करिब चार लाखभन्दा बढी नेपाली युवा युएईमा छौँ । एक थुकी सुकी सय थिकी नदी भनेझैँ आर्थिक लगानीको ग्यारेन्टी गर्ने हो भने हामी र हामीजस्ता खाडीका नेपालीले गर्छन् लगानी । तिमीले न दक्षिणमा माग्न जानु पर्छ, न त उत्तरमा नै । हामी छौँ नि, ओलीजी हामी । तर के गर्नु देशको अवस्था बेहाल छ । सरकारी लगानीमा बनेको बाटोघाटो, पुल-पुलेसो सबैतिर नेतासँग सम्बन्ध भएकाको हालिमुहाली छ । दुई-चारजनाको मालामाल छ । जनता महँगी, भ्रष्टाचार, बेरोजगार र अशान्तिले हायलकायल छ । त्यसैले पनि एयरपोर्टमा विदेश पस्नेको लामो लर्को छ । सरकारी कर्मचारीको सेटिङ चर्को छ । दुर्घटनामा परी फर्केका हुन् वा काठको बाकसमा फर्केका नागरिक हुन् सबैलाई त्राहिमाम छ । बरु उडुसले दुब्लो पातलोलाई छोड्ला तर एयरपोर्टका कर्मचारीले कहाँ छोड्नु । उसैलाई टोक्छ । किलोमाथि किलो सुन सजिलै छिर्छ तर ३२ इन्चमाथिको टिभीले हामीलाई पिर्छ । त्यसैले अब हामीले धरहरालाई स्मृतिमा नै राख्दा बेस । विदेशमा पनि आजकाल हुन्डी, सुन र थरीथरीका व्यापार मौलाउँदै छ । इमान, इज्जत र प्रतिष्ठा बेचेर मान्छे बौलाउँदै छ । त्यसैले चाहे नयाँ शक्ति होस् वा पुरानो शक्ति, रातो मुन्छे होस् वा कालो मुन्छे, जुनसुकै कर्म र धर्मको होस् ऊ कहिले कतिखेर बौलाउँछ ठेगान छैन । यहाँ विश्वासले कहिले आत्महत्या गर्छ केही थाहा हुन्न । ओलीज्यू, बरु हाम्रा लागि बिजुली निकाल्न सेयर खुला गर । तिमी पैसो नहाल । हामीलाई १०-१५ वर्ष नाफा पनि नदेऊ, केही चाहिएन तर हाम्रो लगानीलाई सुरक्षित गर । हामी मरेछौँ भने हाम्रा छोराछोरीले पाउने ग्यारेन्टी गर । महिनामा धेरै नभए पनि एकजनाले नेपाली १०-२० हजार पठाम्ला । युएईका चार लाखले मात्रै एक वर्ष पठाउँदा कति होला हिसाब गर त । तिमीले छिमेकमा गएर हात फैलाउनुभन्दा हामीलाई गुर्हादा बेस होला । त्यसो गर्यौ भने देशबाट अन्धकार जाला । धरहराको मोहमा अल्भि र बाडुली लाग्नुभन्दा बिजुलीको उज्यालोमा तुक्का हान्नु पो मजा हुन्छ । त्यसैले आउ हामी मिली माथिल्लो कणर्ाली हाम्रै लगानीमा बनाम । अनि मेरी नातिनीलाई पनि चार्जिङ लाइट पठाम्नु परेन । यसो गरे कसो होला ? भत्किएको धरहरा जहिले पनि बन्न सक्छ । त्यसबाट तिमीलाई दुई-चार पैसा बच्न सक्छ ।। बगिजाने कणर्ालीमा पानी खेर गइसक्यो । उज्यालोमा पढ्ने खेल्ने सपना पो भइसक्यो ।। कति मात्र भर पर्नु विदेशीको मुख हेरी । एकपटक कोसिस गर हामीलाई आवाज दिई ।।
Opinion
false
[ 0, 11131, 2265, 2222, 5440, 6, 1072, 3448, 13, 5, 889, 109, 15578, 2775, 7166, 192, 8447, 56, 15423, 3234, 23, 2785, 5, 145, 15, 4731, 1950, 3132, 1915, 40, 2622, 13, 29, 229, 15, 389, 1612, 356, 3185, 13, 5, 14277, 3724, 10768, 1252, 63, 9648, 559, 11961, 3820, 5769, 5333, 2874, 9679, 185, 5, 10853, 6, 646, 109, 4131, 4936, 10148, 11, 127, 3558, 99, 15, 7216, 216, 3865, 7, 5814, 99, 15, 10275, 216, 342, 74, 15, 1423, 11, 272, 33, 474, 161, 5, 169, 829, 11, 2036, 118, 3139, 568, 7, 72, 60, 25, 568, 5, 2551, 11960, 13, 4433, 15, 10980, 746, 8155, 324, 7944, 6742, 18, 855, 5, 851, 9, 9447, 10403, 1907, 6152, 16120, 382, 5, 105, 16088, 337, 183, 252, 1261, 29, 6152, 1655, 11, 2259, 8, 10754, 11387, 1542, 926, 5, 1041, 11, 60, 851, 14, 37, 4590, 9408, 47, 8403, 29, 1810, 889, 926, 5, 5738, 6, 4273, 9311, 5, 6030, 15525, 593, 207, 169, 4611, 4608, 192, 972, 855, 5, 274, 2130, 1498, 69, 1202, 34, 2806, 1338, 11, 4173, 450, 2795, 382, 5, 9738, 11, 6346, 6062, 9, 10, 4574, 1018, 5974, 5, 357, 9, 5738, 6, 218, 4273, 7, 1218, 6421, 105, 9, 1184, 1719, 121, 105, 105, 10, 23, 8040, 7150, 10, 44, 708, 12, 5275, 161, 90, 163, 5, 9713, 69, 303, 3410, 8, 2464, 11804, 3778, 60, 13668, 30, 8533, 5, 4131, 4936, 11, 15, 207, 1100, 6088, 1175, 7, 124, 2187, 8, 2209, 1935, 15, 1810, 889, 6088, 1175, 5, 212, 2947, 496, 4380, 11, 3795, 4273, 3248, 18799, 251, 99, 350, 36, 90, 9713, 855, 121, 677, 207, 350, 155, 168, 1541, 121, 155, 2230, 596, 2789, 116, 596, 2063, 3820, 549, 11, 207, 8869, 7, 47, 350, 928, 37, 196, 1302, 2877, 12, 18, 578, 121, 221, 1489, 260, 221, 8471, 3250, 3802, 864, 3250, 3802, 178, 5, 9756, 5279, 6, 9780, 500, 14, 1718, 11090, 108, 178, 5, 14277, 5335, 7186, 60, 207, 2660, 391, 498, 287, 13, 5, 383, 82, 144, 391, 6, 5161, 1867, 1512, 264, 60, 597, 10, 23, 4131, 255, 12, 83, 11218, 928, 15043, 97, 8612, 310, 5, 216, 2756, 3255, 2932, 5269, 5, 39, 724, 8, 2736, 391, 244, 7, 20598, 4949, 244, 5, 50, 303, 7, 2172, 11595, 121, 2047, 342, 169, 6292, 772, 60, 2053, 244, 1777, 7, 383, 58, 731, 7187, 5, 9447, 105, 83, 163, 9, 7, 4154, 6922, 593, 4154, 435, 12118, 96, 13, 5, 169, 26, 534, 1014, 13651, 5, 6647, 16837, 4811, 6, 26, 534, 1436, 112, 5, 19475, 7, 8793, 34, 9, 10846, 1074, 211, 16292, 5516, 7, 9479, 9, 2229, 34, 6, 56, 13, 5, 383, 60, 253, 9251, 1063, 15, 183, 979, 1718, 8155, 16, 13, 5, 155, 4253, 6, 3711, 8, 5842, 8610, 4277, 10861, 5, 3625, 29, 6175, 486, 9, 10853, 17, 37, 8682, 1718, 16050, 664, 5, 14277, 6844, 7947, 7, 8956, 6, 8375, 285, 1048, 26, 2335, 2659, 13818, 1512, 5, 126, 241, 806, 9, 6665, 15, 549, 56, 536, 1932, 1512, 5, 1873, 377, 60, 16856, 23, 8375, 7, 115, 6448, 4615, 8375, 8, 549, 6540, 105, 78, 121, 2572, 1105, 4876, 44, 8, 3778, 26, 2335, 2659, 11994, 99, 72, 40, 38, 5, 1581, 5890, 13557, 9679, 37, 99, 15, 537, 38, 5, 377, 829, 192, 12172, 1929, 155, 15, 8375, 14, 8765, 5315, 2775, 5, 257, 3234, 23, 8, 37, 603, 65, 5935, 161, 5, 13950, 16, 7251, 8379, 337, 7, 1050, 10768, 11, 5333, 4007, 8813, 276, 1061, 8375, 38, 5903, 13692, 337, 9, 18544, 120, 337, 5, 6228, 704, 4618, 8375, 879, 516, 201, 239, 4592, 3065, 5, 377, 8375, 8719, 104, 5, 82, 491, 2229, 8869, 7, 105, 10, 6, 917, 65, 411, 258, 18126, 3007, 704, 4742, 108, 178, 5, 4742, 1018, 90, 99, 60, 16234, 1449, 1128, 14888, 2063, 7, 1128, 146, 384, 2063, 861, 8, 2557, 3716, 178, 5, 16856, 23, 753, 264, 257, 14277, 5372, 63, 1719, 28, 7, 1641, 229, 83, 2412, 649, 8375, 6, 1669, 668, 5465, 7, 6124, 219, 6719, 2553, 47, 356, 6, 2422, 1262, 535, 1669, 1646, 29, 5, 16589, 120, 10, 14529, 30, 5, 383, 155, 60, 381, 6, 549, 3527, 5, 2572, 285, 37, 221, 99, 7, 7617, 6, 14967, 2635, 11804, 3204, 3261, 362, 1174, 5, 170, 2898, 221, 17, 37, 9881, 25, 3529, 1174, 5, 171, 1038, 7492, 1174, 7, 82, 5293, 39, 6, 7202, 11816, 1174, 7, 276, 941, 1796, 928, 400, 337, 5, 499, 304, 129, 168, 118, 39, 391, 4024, 8, 2395, 5, 26, 13660, 34, 381, 98, 140, 3719, 98, 758, 29, 7621, 171, 7202, 11816, 25, 20, 29, 155, 9, 155, 1110, 4253, 12, 39, 11, 890, 396, 5, 6724, 10, 23, 3783, 7657, 2124, 664, 7, 10, 23, 60, 3772, 37, 5, 155, 2395, 330, 7, 851, 535, 155, 5, 47, 105, 160, 817, 265, 1250, 3565, 13, 5, 414, 6272, 385, 20160, 7, 909, 70, 2065, 11, 1529, 9124, 244, 63, 463, 73, 6, 340, 91, 1520, 3565, 34, 13, 5, 89, 70, 2294, 3076, 6, 3687, 8, 59, 13, 5, 736, 16966, 7, 2229, 7, 8621, 9, 17500, 11, 444, 6584, 44, 6584, 13, 5, 383, 15, 10425, 8, 970, 10743, 30, 6, 402, 17806, 6, 13, 5, 414, 2587, 15743, 4787, 13, 5, 2363, 2557, 8952, 112, 50, 2301, 6, 15613, 8, 8952, 412, 112, 1637, 10, 7974, 2042, 8, 61, 13, 5, 2572, 4664, 4430, 11, 14326, 743, 11642, 14, 4225, 2553, 47, 10425, 12, 5118, 1194, 14144, 5, 6552, 14, 4076, 14483, 5, 3207, 312, 3207, 689, 2600, 13, 91, 12260, 47, 2338, 8690, 7491, 6148, 11, 928, 1373, 12260, 5, 383, 169, 334, 8375, 14, 3058, 8, 37, 7176, 6679, 5, 2230, 15, 16292, 112, 628, 7, 689, 9, 9399, 7747, 12, 783, 21666, 69, 13, 5, 14537, 7, 10403, 9, 5615, 8610, 916, 11706, 59, 1960, 13, 5, 383, 2878, 94, 498, 1417, 50, 1078, 498, 7, 2060, 11639, 13520, 1417, 50, 1613, 11639, 13520, 7, 2801, 2179, 9, 4646, 1417, 1517, 883, 465, 8659, 11706, 59, 3320, 18973, 104, 5, 242, 468, 11, 883, 3678, 578, 72, 433, 4515, 5, 851, 4221, 7, 2572, 1041, 19, 2850, 3997, 1593, 1375, 1174, 5, 2512, 5007, 1529, 3717, 1799, 5, 928, 217, 70, 4830, 80, 2425, 15, 10, 23, 14257, 7, 72, 16856, 23, 47, 212, 396, 14, 1326, 1174, 5, 155, 6511, 10452, 29, 1041, 4277, 11, 537, 11816, 1174, 5, 1763, 85, 1935, 15, 1824, 11, 39, 217, 10434, 93, 14253, 746, 219, 5, 4024, 12, 304, 129, 11, 295, 26, 80, 18154, 465, 668, 7477, 1174, 60, 5, 6724, 10853, 8, 1029, 536, 15497, 97, 168, 928, 1797, 520, 702, 581, 6679, 668, 5, 2047, 17160, 29, 11394, 10275, 1430, 219, 5, 8375, 6, 4125, 8, 5116, 1702, 9, 753, 6465, 281, 6168, 168, 2850, 6, 3674, 8, 4131, 4936, 11387, 97, 941, 9034, 78, 5, 383, 8731, 155, 2504, 34, 2724, 10533, 520, 5371, 9038, 6272, 10309, 61, 5, 276, 5004, 17527, 14, 15, 9648, 559, 11961, 14253, 61, 1018, 9497, 5, 2488, 120, 15676, 668, 121, 8956, 6, 8375, 7840, 15, 756, 542, 5, 4857, 4038, 89, 70, 2294, 549, 7322, 542, 5, 31, 3757, 91, 14845, 10533, 520, 5371, 8, 387, 4625, 8098, 12315, 5, 3674, 8, 3139, 2034, 1114, 941, 9705, 5, 31, 465, 90, 1669, 6735, 819, 6, 1963, 9027, 5, 2889, 8220, 1174, 928, 1386, 3419, 5, 31, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,081
10,081
 खिम घले पछिल्लो समयमा नेपाली राजनीतिमा डा. सीके राउत चर्चाको विषय बनेको छ । कोही उनले मुलुकलाई बिखण्डनको दिशामा लान लागको भन्दै सख्त कारवाहीको माग गर्छन् । कोही उनले उठाएका मुद्दाहरु मधेसी जनताको असन्तुष्टिको निकास भएकोले त्यसै अनुसार व्यवहार गर्नुपर्ने बताउँछन् । मधेसी राजनीतिक दलका नेताहरुको भनाइ भने आफूहरुलाई ‘साइज’मा ल्याउन र आफूहरुको प्रभावलाई मधेसमा कमजोर बनाउन राउतलाई राज्यपक्षले हिरो बनाइरहेको आरोप लगाउँछन् । कारण र आशय जेसुकै भए पनि नेपालमा अहिले सीके राउत एउटा चर्चाको पात्रा बन्दै गएको छ । तराईको समथर भूमिमा उनको कुरा सुन्ने उत्सुक र जिज्ञासुहरुको संख्या बढ्दै गएको छ । बिशेष गरेर मधेसी युवाहरुमा उनप्रतिको चासो र आकर्षण दुबै बढेको छ । उनको कुरा सुन्न लालयितहरुको संख्या दिन प्रतिदिन बढेको छ । तर, शनिबारदेखि मोरङ जिल्ला प्रशासन कार्यालयले उनको गतिविधिहरुमा रोक लगाएको छ । उनलाई सार्वजनिक भाषण गर्न दिइएको छैन । मधेसी नेताहरुमध्ये सबैभन्दा पाका महन्थ ठाकृुरले गृहमन्त्री वामदेव गौतमलाई एउटा कार्यक्रममा राउतले भनेको कुरा आफूले वर्षौंदेखि भन्दै आए पनि उनलाई अहिले समाउनुका कारण सोधेका थिए, ‘यही कुरामा समातेको हो भने मलाई त तपाईंले उहिल्यै समात्नु पर्ने भनेर भनें ।’ उनको कार्यक्रम रोक लगाउनका लागि परिचालित प्रहरी र उनको समर्थकहरु बीच शनिबार र आइतवार दुवै दिन झडप भएका छन् । आइतवारको झडपमा उनका समर्थकहरुमध्ये केही घाइते भएका छन् भने राउतको खुट्टा भाँच्चिएको छ । उनलाई राष्ट्रिय एकता र अखण्डता विरुद्धमा लागेको आरोप लगाउँदै उनको कार्यक्रमहरुमा रोक लगाइएको हो । को हुन् राउत ? पूरा नाम चन्द्रकान्त राउत रहेका सीकेप्रति युवाहरुको आकर्षण बढ्नुको कारण उनको शैक्षिक योग्यता र उनले अमेरिकामा पाएको रोजगारीलाई त्यागेर नेपाल आउनु रहेको छ । सप्तरीको सामान्य परिवारमा जन्मेका राउतले टोकियो विश्व विद्यालय हुँदै अमेरिकास्थित क्याब्रिज युनिभर्सिटीबाट कम्प्युटर साइन्समा पीएचडी गरेका छन् । त्यस पछि उनले अमेरिकी वैज्ञानिकहरुको संस्था नासामा काम पाए । उनको नजिकका व्यक्तिहरुका अनुसार उनले त्यहाँ पाएको जागिर र अम्दानी सामान्य नेपालीका लागि कल्पना बाहिरको थियो । तर, राउत त्यहाँ रमाएनन् । अमेरिकाका बसाई र जागिर छाडेर सन् २०११ तिर उनी नेपाल आए । सुरुमा आउँदा उनीसँग कुनै योजना भएको जस्तो देखिएको थिएन । तर, विस्तारै उनले काठमाडौंको सट्टा तराई–मधेसका गाउँहरुमा आफूलाई केन्द्रित बनाउँदै लैजान थाले । उनले मधेस स्वराज नामक अभियान सुरु गरे । उनको अभियानको मूल ध्येयको रुपमा उनले मधेसमाथि नेपाली राज्यले उपनिवेश लादयो भन्ने रहेको छ । उनको लेख रचना तथा वक्तव्यहरुमा छुट्टै अस्तित्व भएको मधेसमाथि पहाडी नेपाली राज्यले उपनिवेश लादेको भन्ने गरेका छन् । साथै उनले त्यसबाट छुटकारा पाउनको लागि मधेसी जनता आफै जागरुक हुनुपर्ने जुर्मुराएर उठ्नुपर्ने भन्ने गरेको छ । उनी अहिले पनि त्यही मधेस स्वराज अभियान चलाइ रहेका छन् । तर, उनले अदालतमा भने सिधै मधेसलाई छुट्टै राज्य बनाउने आफ्नो उद्देश्य नभई यही प्रकारको विभेद रहेमा मधेस छुट्टिन्छ भनेको बताएका छन् । हालै स्कटल्याण्डको स्वतन्त्रता संग्रामकै उदाहरण लिन सकिन्छ । बेलायती प्रधानमन्त्रीलगायत तीन जना प्रमुख नेताहरुले स्कटल्याण्डलाई यूकेभित्रै थप अधिकार दिने लिखित प्रतिबद्धताले टुक्रिनबाट जोगाउन सहज बन्यो, नकी स्कटिसहरुको मुख थुनेर संभव भएको हो । पक्राउ र रिहाइ मधेस स्वराज अभियान चलाइरहेकै बेला करिव चार महिनाअघि उनलाई सुनसरीको रंगेलीबाट प्रहरीले पक्राउ गर्यो । उनलाई राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको विरुद्ध षड्यन्त्र गरेको भन्दै देशद्रोहको अभियोग लगाइयो । अदालतमा मुद्दा दर्ता हुनुअघि नै उनका वकिलहरुले सर्वोच्च अदालतमा बन्दी प्रत्यक्षीकरणको मुद्दा हाले ।सर्वोच्चको आदेशमा उनलाई काठमाडौं ल्याइयो । राउतको देशद्रोहको मुद्दा बिशेष अदालतमा पुग्यो । उनका समर्थनहरुको सर्वोच्च अदालतको परिसरमै समेत नारावाजी गरे । त्यसमा पनि बिशेष गरेर राजधानीमा बढ्दै गरेका मधेसी युवाहरुको संलग्नता थियो । उनलाई देशद्रोहको मुद्दामा अदालतले ५० हजार रुपैयाँ धरौटीमा छाड्ने आदेश दियो । तर, उनले त्यसलाई प्रचार ‘स्टन्ड’को रुपमा प्रयोग गरे । धरौटी तिरेर निस्कनुको सट्टा उनले अमरण अनसन घोषणा गरे । उनी केही समय अनसनमा समेत बसे । यति मात्र होइन, उनले चार खालस्थित बन्दी गृहमा आफूमाथि दुर्व्यवहार गरिएको दावी गरे । यसले पनि उनीप्रति सहानुभूति राख्नेहरुको संख्या बढायो । अन्तत् उनी धरौटीमा रिहाइ भए र फेरी तराई मधेसका जिल्लाहरुमा आफ्नो अभियान सुरु गर्न पुगे । सरकारले हिरो बनायो पक्राउ गरिनु अघिसम्म सीके राउतका बारेमा खासै चर्चा र चासो थिएन । राजधानी र पहाडी क्षेत्रमा त के तराई मधेसका समाजमा समेत राउतको पहुँच सीमित थियो । उनका कार्यक्रमहरु बन्द कोठाभित्र हुन्थे । उनको कुरा सुन्नेहरुले पनि त्यति वास्ता गर्दैनथे । तर, उनको पक्राउ र धरौटीमा रिहाइसँगै उनीप्रतिको चासो बढेको छ । उनको कुरा सुन्नका लागि जम्मा हुनेहरुको संख्या बढेको छ । समस्या ज्यूँकात्यूँ रहनु र विगतमा भएका सम्झौता र सहमतिहरुको कार्यान्वयन हुनुको सट्टा त्यसलाई लत्याउने खालका अभिव्यक्तिहरु आइरहनु भनेको सीके राउतहरुको लागि मैदान तयार हुनु हो । मधेसमा मात्र होइन, जनजाति आन्दोलनमा पनि यस्ता राउतहरु जन्मने खतरा बढ्न थालेको छ । यसलाई मधेसी दलका नेताहरुले सरकारले बनाएको हिरो भनेका छन् । उनीहरुले पक्राउ परेको बेला सामुहिक रुपमै रिहाइको अपील गरेका थिए । साथै सरकारलाई आफूहरुको प्रभाव घटाउन सीके राउतलाई हिरो बनाउने योजना अनुरुप पक्राउ गरेको आरोप लगाएका थिए । मधेसी नेताहरुमध्ये सबैभन्दा पाका महन्थ ठाकृुरले गृहमन्त्री वामदेव गौतमलाई एउटा कार्यक्रममा राउतले भनेको कुरा आफूले वर्षौंदेखि भन्दै आए पनि उनलाई अहिले समाउनुका कारण सोधेका थिए । ‘यही कुरामा समातेको हो भने मलाई त तपाईंले उहिल्यै समात्नु पर्ने भनेर भनें’, ठाकुरले एक अनौपचारिक कुराकानीमा भनेका थिए । त्यसो त मधेसी नेताहरु मात्र होइन, अन्यले पनि उनको पक्राउ अनि रिहाईलाई एउटा अनौठो घट्नाकै रुपमा लिए । कतिपयले संघीयतालाई नरुचाउने पक्षले राउतलाई देखाएर यसले मुलुकलाई बिखण्डन गर्छ भन्ने देखाउनका लागि पनि यो कदम चालेको अनुमान लगाए । यद्यपी उनलाई किन समातियो, धरौटीमा रिहा किन गरियो ? भन्नेमा आशंका कायमै छ । त्यसपछि पनि कहिले उनको कार्यक्रम रोक लगाउने, कहिलो समातेर छाड्ने गरिरहेकै छन् । राउतहरु किन जन्मिन्छन् ? राउतले अहिले जे भनेका छन् । मधेसी दलहरु गठन हुँदा तिनका नेताहरु पनि यसै भन्थे । उनीहरुको भनाइ मधेसमा पहाडी ‘औपनिवेश’ भयो भन्ने नै थियो । यो कुरा धेरै अघि नेपाल सद्भावना पार्टी गठन गर्ने गजेन्द्रनारायण सिंले पनि भनेका थिए । अझै पनि तिनीहरुले आवश्यकता अनुसार त्यस्तो भनाई राख्ने गर्छन् । मधेस आन्दोलन हुनुको पछाडीको कारणहरु मध्ये एउटा मधेसीहरु माथि अरुले शासन गर्छन् भन्ने नै थियो । मधेस आन्दोलनपछि मधेसी नेताहरुले नेपालको राजनीतिमा निक्कै ठूलो हिस्सा ओगट्यो । राष्ट्रपति, उपराष्ट्रपति र प्रभावशाली मन्त्री मधेसी नेताहरु बने । मधेसबाट काठमाडौं पढ्न आउनेहरुको संख्यामा केही प्रतिशत बृद्धि भएको छ । तर, अझै मधेसको अवस्था ज्यूँकात्यूँ छन् । त्यसपछिका समयमा पनि खासमा मधेसी जनताको जीवनस्तर, तिनले प्राप्तगर्ने अधिकार र तिनीहरुको आत्मसम्मानमा बढोत्तरी भएको छैन । प्रधानमन्त्री सुशील कोइरालादेखि एमाले नेता केपी ओलीसम्मले मधेस र आदिवासी जनजातिका बारेमा कुरा गर्नेहरुलाई बिखण्डनकारी भनेर लल्कार्न थालेका छन् । यस्तो अवस्थामा उत्पीडित समुदायको मध्यमार्गी धारमा रहेका दल तथा अगुवाहरु कमजोर देखिन थालेका छन् । अझ दोस्रो संविधानसभाको निर्वाचनपछि मधेसी दलका नेताहरु शक्तिहीन हुँदै गएका छन् । प्रधानमन्त्री सुशील कोइरालादेखि एमाले नेता केपी ओलीसम्मले मधेस र आदिवासी जनजातिका बारेमा कुरा गर्नेहरुलाई बिखण्डनकारी भनेर लल्कार्न थालेका छन् । यस्तो अवस्थामा उत्पीडित समुदायको मध्यमार्गी धारमा रहेका दल तथा अगुवाहरु कमजोर देखिन थालेका छन् । समस्या ज्यूँकात्यूँ रहनु र विगतमा भएका सम्झौता र सहमतिहरुको कार्यान्वयन हुनुको सट्टा त्यसलाई लत्याउने खालका अभिव्यक्तिहरु आइरहनु भनेको सीके राउतहरुको लागि मैदान तयार हुनु हो । मधेसमा मात्र होइन, जनजाति आन्दोलनमा पनि यस्ता राउतहरु जन्मने खतरा बढ्न थालेको छ । यिनीहरुको समर्थकहरुको संख्यामा बढोत्तरी हुनु राम्रो संकेत होइन । अबको बाटो सीके राउतका अभिव्यक्तिहरु राष्ट्रिय एकता र अखण्डताका लागि चुनौती हुन् । उनको हालसम्मका भनाइहरुबाट निचोड के निकाल्न सकिन्छ भने उनको भित्री अभिष्ट मधेससँग स्वराजको अधिकार छ भन्ने नै हो । यसको अर्थ स्वतन्त्र मधेसको वकालत हो भनेर अर्थ्याउन मिल्छ । तर, प्रश्न के राउतको मुख थुनेर यो विषयलाई साम्यपार्न सकिन्छ । के नेपाली राज्य साँच्चि नै मधेसी, जनजाति र अन्य उत्पीडित उपेक्षितहरुको लागि आत्म सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने खालको छ ? यी सबै प्रश्नको उत्तर भनेको नेपाली राज्यको स्वरुपको पुनर्संरचनाले मात्र मधेसमा होस् या जनजातिमा होस् जन्मिएका र भविश्यमा जन्मिने राउतहरुको मुकाविला गर्न सक्छ । राज्यको पुनर्संरचना गरेर वा काठमाडौं केन्द्रित, बाहुन क्षेत्री केन्द्रित र मध्य पहाडी भाग केन्द्रित राज्य संरचनालाई पुर्नसंरचना गरेर सबैले अपनत्व अनुभव गर्ने, सबैको हिस्सेदारी रहेको राज्यको निर्माणले मात्र राउतहरु जन्मिनबाट रोक्न सक्छ । हालै स्कटल्याण्डको स्वतन्त्रता संग्रामकै उदाहरण लिन सकिन्छ । बेलायती प्रधानमन्त्रीलगायत तीन जना प्रमुख नेताहरुले स्कटल्याण्डलाई यूकेभित्रै थप अधिकार दिने लिखित प्रतिबद्धताले टुक्रिनबाट जोगाउन सहज बन्यो, नकी स्कटिसहरुको मुख थुनेर संभव भएको हो । मूल साभारःबेलायतबाट प्रकाशित नेपाली साप्ताहिक  (ईसमता डटकम)
Opinion
false
[ 0, 10, 12849, 6776, 532, 278, 39, 2030, 454, 16636, 3365, 913, 6, 372, 385, 13, 5, 1128, 58, 647, 14, 453, 5868, 23, 6, 5457, 10354, 4160, 6, 192, 190, 11733, 2625, 6, 263, 890, 5, 1128, 58, 9144, 739, 55, 2942, 779, 5591, 6, 6520, 2261, 861, 92, 1524, 528, 1626, 5, 2942, 214, 2019, 2447, 6, 765, 29, 3406, 14, 2772, 6663, 45, 8, 1144, 9, 3406, 6, 854, 14, 2253, 8, 1239, 285, 3365, 14, 343, 5445, 11, 7759, 16945, 728, 15180, 5, 95, 9, 10212, 750, 1188, 96, 99, 15, 211, 114, 16636, 3365, 102, 913, 6, 2454, 33, 1921, 251, 13, 5, 1629, 6, 11103, 8231, 145, 83, 5119, 18694, 9, 1183, 9621, 1188, 199, 669, 1229, 251, 13, 5, 3034, 109, 2942, 3746, 8, 5232, 4052, 1623, 9, 2788, 1714, 663, 13, 5, 145, 83, 2155, 2752, 119, 225, 199, 669, 56, 11895, 663, 13, 5, 274, 1067, 132, 1744, 79, 786, 1923, 145, 15577, 8, 2181, 1852, 13, 5, 389, 176, 3987, 24, 1283, 104, 5, 2942, 2447, 562, 282, 900, 12, 14020, 10, 1991, 13849, 97, 18, 11, 2178, 8984, 1342, 14, 102, 314, 3365, 11, 639, 83, 1245, 13771, 192, 1063, 15, 389, 114, 967, 2317, 12, 95, 4540, 12, 1677, 62, 119, 1363, 1495, 15526, 6, 20, 29, 377, 60, 2401, 12061, 7363, 69, 14838, 97, 177, 185, 10544, 300, 145, 128, 2181, 1540, 12, 19, 16614, 149, 9, 145, 4717, 55, 994, 1067, 9, 6507, 390, 56, 7659, 73, 27, 5, 6507, 6, 7659, 8, 539, 4717, 11620, 72, 1056, 73, 27, 29, 3365, 6, 3163, 9650, 108, 384, 593, 13, 5, 389, 111, 850, 9, 9195, 7908, 288, 728, 6574, 145, 3777, 8, 2181, 3871, 20, 5, 10, 6, 112, 3365, 121, 364, 157, 1755, 7446, 3365, 133, 16636, 475, 3746, 6, 2788, 6837, 6, 95, 145, 1096, 5191, 9, 58, 2002, 976, 2418, 14, 15905, 36, 2631, 35, 13, 5, 3090, 6, 485, 3846, 5477, 3365, 11, 9383, 237, 703, 309, 718, 339, 2172, 4979, 2463, 7179, 17, 2786, 7458, 8, 20587, 48, 27, 5, 291, 186, 58, 529, 2023, 199, 570, 15266, 8, 46, 1545, 5, 145, 1465, 12, 2892, 12, 92, 58, 621, 976, 2715, 9, 13424, 14686, 485, 39, 12, 19, 3185, 488, 6, 38, 5, 274, 3365, 621, 9, 8, 2322, 310, 5, 6269, 6585, 9, 2715, 3767, 154, 6304, 1302, 126, 36, 1063, 5, 4895, 3007, 8549, 75, 289, 16, 401, 631, 924, 5, 274, 3649, 58, 1155, 4860, 20078, 12, 286, 608, 1035, 1936, 4678, 4317, 1393, 5, 58, 2253, 13854, 1380, 644, 206, 120, 5, 145, 4770, 975, 15898, 6, 88, 58, 2253, 312, 39, 2927, 12396, 1105, 270, 382, 53, 35, 13, 5, 145, 446, 2147, 22, 7847, 608, 2185, 3840, 16, 2253, 312, 1474, 39, 2927, 12396, 1105, 2528, 6, 53, 48, 27, 5, 230, 58, 4857, 16335, 1141, 6, 19, 2942, 736, 1953, 14191, 1259, 1748, 4260, 3898, 3248, 6592, 1272, 53, 28, 13, 5, 126, 114, 15, 516, 2253, 13854, 644, 697, 737, 133, 27, 5, 274, 58, 3220, 29, 10, 2408, 2253, 14, 2185, 343, 356, 54, 1463, 1699, 430, 1213, 2970, 1905, 8, 2253, 6634, 1646, 639, 545, 27, 5, 2171, 17387, 6, 2702, 713, 4165, 96, 1295, 423, 363, 5, 4252, 156, 700, 173, 174, 110, 4616, 17387, 14, 9686, 3141, 298, 365, 189, 1433, 2157, 11, 10289, 483, 17, 4189, 727, 3462, 7, 10, 23, 98, 14207, 1780, 199, 1963, 9193, 6060, 10589, 16, 20, 5, 434, 9, 6741, 435, 2253, 13854, 644, 697, 737, 10245, 260, 4124, 304, 7749, 389, 2245, 6, 2231, 2356, 17, 456, 434, 2640, 5, 389, 111, 850, 9, 9195, 6, 1475, 8500, 28, 192, 20649, 6, 8729, 17831, 5, 3220, 739, 601, 9951, 37, 539, 7787, 259, 1080, 3220, 8418, 1186, 1709, 6, 739, 9752, 5, 11298, 65, 2608, 6, 1197, 8, 389, 106, 5804, 382, 5, 3365, 6, 20649, 6, 739, 3034, 3220, 2113, 5, 539, 2013, 199, 1080, 1057, 6, 4101, 191, 103, 1751, 462, 535, 120, 5, 1288, 15, 3034, 109, 4188, 1229, 48, 2942, 3746, 6, 5161, 38, 5, 389, 20649, 6, 4238, 2453, 555, 93, 322, 10857, 8, 8692, 1197, 3223, 5, 274, 58, 1050, 1956, 62, 1460, 1995, 45, 6, 88, 151, 120, 5, 10857, 8703, 8750, 97, 6, 4860, 58, 3735, 480, 7388, 362, 120, 5, 126, 72, 137, 7388, 8, 103, 4128, 5, 943, 90, 1074, 58, 304, 10, 6436, 339, 8418, 1611, 8, 14662, 10611, 51, 3218, 120, 5, 438, 15, 126, 475, 16939, 810, 199, 669, 13511, 382, 5, 15389, 108, 126, 10857, 8, 6741, 435, 99, 9, 2848, 1629, 2253, 12, 14157, 54, 644, 206, 24, 1485, 5, 142, 7759, 4908, 434, 6721, 12151, 16636, 3365, 12, 403, 2809, 913, 9, 1623, 924, 5, 595, 9, 1474, 144, 60, 105, 1629, 2253, 12, 1189, 103, 3365, 6, 1966, 2197, 38, 5, 539, 3777, 538, 14159, 5338, 5, 145, 83, 5119, 259, 15, 1047, 10231, 4167, 3849, 5, 274, 145, 434, 9, 10857, 8, 6741, 435, 241, 126, 4052, 1623, 663, 13, 5, 145, 83, 2155, 12, 19, 948, 40, 199, 669, 663, 13, 5, 200, 5587, 161, 12, 2368, 10334, 3499, 9, 3526, 73, 560, 9, 688, 199, 794, 10328, 4860, 1050, 8835, 3050, 2981, 3331, 55, 1185, 11381, 639, 16636, 3365, 199, 19, 2841, 376, 411, 20, 5, 2253, 8, 90, 1074, 2072, 3310, 15, 515, 3365, 55, 406, 297, 2472, 1952, 833, 13, 5, 432, 2942, 2019, 4616, 142, 856, 7759, 1788, 27, 5, 1823, 434, 346, 260, 6138, 10, 14023, 6741, 435, 6, 18601, 48, 66, 5, 230, 1632, 3406, 6, 854, 6644, 16636, 3365, 14, 7759, 356, 289, 4519, 434, 28, 728, 2343, 66, 5, 2942, 2447, 562, 282, 900, 12, 14020, 10, 1991, 13849, 97, 18, 11, 2178, 8984, 1342, 14, 102, 314, 3365, 11, 639, 83, 1245, 13771, 192, 1063, 15, 389, 114, 967, 2317, 12, 95, 4540, 12, 66, 5, 62, 119, 1363, 1495, 15526, 6, 20, 29, 377, 60, 2401, 12061, 7363, 69, 14838, 97, 177, 185, 10544, 2416, 3319, 11, 26, 7912, 1668, 8, 1788, 66, 5, 2047, 60, 2942, 2447, 90, 1074, 152, 11, 15, 145, 434, 276, 6741, 255, 14, 102, 5729, 12277, 96, 88, 2805, 5, 824, 11, 2875, 14, 10, 23, 1073, 384, 623, 4288, 3365, 14, 6622, 438, 647, 14, 453, 5868, 23, 578, 53, 3382, 12, 19, 15, 21, 2668, 11934, 6, 1317, 4055, 5, 9560, 389, 350, 15800, 382, 7, 10857, 8, 6741, 350, 1400, 121, 53, 8, 4312, 7889, 13, 5, 543, 15, 883, 145, 128, 2181, 1162, 7, 12001, 743, 10066, 8692, 11686, 96, 27, 5, 3365, 55, 350, 406, 5519, 121, 3365, 11, 114, 750, 1788, 27, 5, 2942, 3487, 554, 342, 5238, 2447, 15, 563, 7150, 5, 1848, 765, 2253, 8, 1474, 62, 7505, 575, 6000, 45, 163, 53, 37, 38, 5, 21, 83, 85, 234, 36, 14635, 201, 554, 25, 14293, 2843, 11165, 11, 15, 1788, 66, 5, 544, 15, 6497, 11, 857, 92, 1028, 1804, 810, 890, 5, 2253, 868, 10328, 6182, 6, 95, 55, 755, 102, 2942, 55, 633, 677, 11, 977, 890, 53, 37, 38, 5, 2253, 868, 135, 2942, 4616, 124, 2030, 7281, 218, 4617, 11089, 926, 5, 426, 7, 6964, 9, 6804, 248, 2942, 2447, 2822, 5, 2253, 17, 106, 2024, 329, 199, 3328, 72, 235, 4207, 16, 13, 5, 274, 544, 2253, 6, 265, 5587, 161, 12, 2368, 10334, 27, 5, 543, 12, 278, 15, 1812, 8, 2942, 779, 11093, 7, 6355, 193, 8149, 365, 9, 6497, 6, 18905, 8, 18596, 16, 104, 5, 156, 4310, 1769, 132, 684, 244, 1090, 851, 116, 11, 2253, 9, 2106, 2072, 12, 403, 83, 25, 344, 453, 5868, 23, 1943, 185, 16737, 7080, 2559, 1624, 27, 5, 223, 313, 13284, 2481, 792, 4142, 34, 4761, 8, 133, 596, 22, 3981, 55, 1239, 3126, 1624, 27, 5, 1015, 308, 2595, 6, 228, 135, 2942, 2019, 2447, 498, 4355, 309, 1236, 27, 5, 156, 4310, 1769, 132, 684, 244, 1090, 851, 116, 11, 2253, 9, 2106, 2072, 12, 403, 83, 25, 344, 453, 5868, 23, 1943, 185, 16737, 7080, 2559, 1624, 27, 5, 223, 313, 13284, 2481, 792, 4142, 34, 4761, 8, 133, 596, 22, 3981, 55, 1239, 3126, 1624, 27, 5, 200, 5587, 161, 12, 2368, 10334, 3499, 9, 3526, 73, 560, 9, 688, 199, 794, 10328, 4860, 1050, 8835, 3050, 2981, 3331, 55, 1185, 11381, 639, 16636, 3365, 199, 19, 2841, 376, 411, 20, 5, 2253, 8, 90, 1074, 2072, 3310, 15, 515, 3365, 55, 406, 297, 2472, 1952, 833, 13, 5, 7317, 6, 4717, 199, 3328, 18596, 411, 269, 2632, 386, 5, 169, 6, 612, 16636, 3365, 12, 3331, 55, 111, 850, 9, 9195, 12, 19, 1711, 112, 5, 145, 1610, 12, 765, 5237, 17848, 105, 3997, 363, 29, 145, 4121, 2813, 1664, 2253, 63, 13854, 6, 365, 13, 53, 37, 20, 5, 195, 469, 999, 2253, 6, 8973, 20, 185, 469, 4202, 5943, 5, 274, 609, 105, 3365, 6, 1963, 9193, 6060, 21, 3580, 18346, 781, 2559, 363, 5, 105, 39, 343, 5892, 2608, 91, 37, 2942, 7, 2072, 9, 152, 13284, 18655, 199, 19, 2519, 567, 2618, 5341, 537, 3057, 13, 121, 208, 82, 609, 6, 451, 639, 39, 1244, 3301, 6, 12522, 11, 90, 2253, 8, 1417, 526, 2072, 8, 1417, 5102, 9, 15552, 8, 406, 574, 3365, 199, 918, 12, 657, 219, 24, 542, 5, 1244, 12522, 109, 50, 106, 1936, 7, 5649, 3300, 1936, 9, 792, 1474, 448, 1936, 343, 940, 14, 20282, 109, 1641, 16477, 841, 1803, 1410, 21286, 34, 35, 1244, 101, 11, 90, 3365, 55, 406, 483, 17, 2242, 542, 5, 2171, 17387, 6, 2702, 713, 4165, 96, 1295, 423, 363, 5, 4252, 156, 700, 173, 174, 110, 4616, 17387, 14, 9686, 3141, 298, 365, 189, 1433, 2157, 11, 10289, 483, 17, 4189, 727, 3462, 7, 10, 23, 98, 14207, 1780, 199, 1963, 9193, 6060, 10589, 16, 20, 5, 975, 12700, 358, 3622, 6798, 17, 502, 39, 2514, 77, 255, 5225, 138, 3170, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,082
10,082
सरोज गौतम नयाँ शक्ति यतिबेला बहसमा छ । युवा, विद्यार्थी, महिला तथा मजदुरजस्ता आंगिक संगठनहरूले कस्तो नीति तथा कार्यक्रम तय गर्छन् ? कस्तो संरचना निर्माण गर्छन् ? कस्तो संस्कारलाई स्थापित गर्छन् ? भन्ने कुराले नयाँ शक्तिको राजनीतिक भविष्यलाई प्रत्यक्ष प्रभाव पर्छ । यस आलेखमा चाहिँ अबको विद्यार्थी संगठन कस्तो बनाउँदा यसले नयाँ खालको वैकल्पिक राजनीतिलाई सहजीकरण गर्न सक्छ भन्ने विषयमा केन्दि्रत भएर केही विचार राख्ने प्रयास गरिएको छ । नेपालको लोकतान्त्रिक राजनीतिक परिवर्तनमा विद्यार्थी संगठनको भूमिका सदैव अग्रस्थानमा रह्यो । जयन्तु संस्कृतम्को आन्दोलनदेखि पञ्चायतविरुद्धको आन्दोलन, बहुदल स्थापनादेखि माओवादी जनयुद्ध ०६२/६३ को परिवर्तनसम्म आइपुग्दा नेपालको विद्यार्थी आन्दोलन या नेपालका विद्यार्थी संगठनहरूले राजनीतिक परिवर्तनको काममा महत्त्वपूर्ण भूमिका गरे । लोकतान्त्रिक राजनीतिक आन्दोलनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका गरे पनि विद्यार्थी संगठनका बाँकी क्रियाकलापमा थुप्रै विकृति र विसंगति विद्यमान छन् । विद्यार्थी नेता तथा स्ववियु पदाधिकारीले क्याम्पस, विश्वविद्यालय तथा अन्य शैक्षिक संस्थासँग गोप्य साँठगाँठ गर्ने, शैक्षिक क्षेत्रको दीर्घकालीन हितलाई भन्दा पार्टीगत तथा गुटगत राजनीतिलाई फाइदा हुने गरी निर्णय गर्न लगाउने परिपाटी बढेको छ । स्ववियु कोषको खर्च गर्दा दुरुपयोग गर्ने, विश्वविद्यालय पदाधिकारीको नियुक्ति हुँदा, भागबन्डा मिलाउने, यी र यस्ता कार्यबाट आर्थिक लाभ लिने र विद्यार्थी राजनीतिकै अवस्थामा मान्छेले भ्रष्टाचार गर्न सिक्ने, गलत सोच, संस्कार र भ्रष्ट व्यवहार भएका राजनीतिकर्मीहरू उत्पादन गर्ने थलोको रुपमा विद्यार्थी आन्दोलन र संगठनहरू बदनाम हुँदै छन् । यी र यस्ता विकृतिबाट जोगिन नसके एउटा अर्को विद्यार्थी संगठन थपेर मात्र त्यो नयाँ हुनेवाला छैन । यो परिपाटी कायम रहेको अवस्थामा विद्यार्थी क्षेत्रमा वैकल्पिक राजनीतिक धारलाई बदनाम गर्ने, त्यसका मूल्य-मान्यतालाई क्षयीकरण गर्ने सम्भावना रहन्छ । नेपालका विद्यार्थी संगठनले लामो समयसम्म राजनीतिक आन्दोलनलाई आफ्नो प्रधान विषय बनाए, जसले गर्दा यसका शैक्षिक आयाम, विद्यार्थी अधिकारका आयाम ओझेलमा परे । राजनैतिक आन्दोलनको अध्याय समाप्त भएपछि पनि जसरी यसलाई एकेडेमिक आन्दोलन, यसको विशेषता र आयाम साथै रचनात्मक विद्यार्थी आन्दोलनसँग जोड्नुपथ्र्यो, त्यो कडी टुटेपछि यो दिशाहीन बन्न पुगेको छ । अहिले विद्यार्थी संगठनका नयाँ कार्यक्रमहरू नयाँ आउन सकेका छैनन् । केवल विगतको ब्याज खाएर बस्ने काम मात्रै भइरहेको छ । आज पनि हरेक विद्यार्थी संगठनका नीति कार्यक्रम संरचनालाई केलाएर हेर्याे भने त्यो विद्यार्थीमैत्री छैन । केवल विद्यार्थी राजनीतिलाई भर्याङ बनाएर त्यसलाई प्रयोग गरेर अनेक फाइदा लुट्नेहरूको समूहजस्तो छ । प्रत्येक विद्यार्थी संगठनका नेताहरू वर्षौंपहिले विश्वविद्यालय छाडेका, विद्यार्थीको चित्र र चरित्रभन्दा बाहिरका केवल विद्यार्थीको नेता बन्नका लागि भर्ना रिन्यु गर्ने अंकलहरूको जमात छ । जबसम्म यो अंकल पुस्ताबाट विद्यार्थीको नेतृत्वलाई मुक्त गर्न सकिन्न, जब नियमित अध्ययन गर्ने विद्यार्थीको हस्तक्षेपमा विद्यार्थी संगठनलाई ल्याउन सकिन्न, यसले जति कस्मेटिक कार्यक्रम लिए पनि त्यसले विद्यार्थी संगठनलाई विद्यार्थीसँग जोड्न सक्दैन । नयाँ शक्तिको विद्यार्थी संगठन कस्तो हुनुपर्छ ? नयाँ शक्तिको विद्यार्थी संगठन नयाँ हुन कुन-कुन कुरामा नयाँपन चाहिएला ? यसको सबै व्याख्या यो आलेखमा सम्भव नहोला । तर, केही आधारभूत मान्यतासँग यसको विद्यार्थी संगठनलाई जोड्न सकियो भने यो आफैँमा नयाँ विद्यार्थी मुभमेन्टको नेतृत्वकर्ता बन्न सक्छ । पहिलो, अबको विद्यार्थी संगठनलाई राजनीतिक स्टाटस बनाउने संगठनको रुपमा प्रयोग गर्नुहुँदैन यसलाई नितान्त विद्यार्थी हक-अधिकार, शैक्षिक सुधारसाथै निरन्तर रचनात्मक विद्यार्थी आन्दोलनलाई सहजीकरण गर्ने एउटा मेकानिजमको रुपमा विकास गरिनुपर्छ । विद्यार्थीलाई राजनीतिक उपयोग गर्न चाहनेहरूको हैन, साँच्चै विद्यार्थीहरूको गतिशील संगठन बन्नुपर्छ । राजनीतिमा पनि अब विद्यार्थीहरू ध्वंसात्मक आन्दोलनहरू मात्र गरिरहने हैन, सिर्जनशील बहसहरूमार्फत पार्टी र राज्यमा नीतिगत हस्तक्षेप गर्ने प्रयास गर्नुपर्दछ । दोस्रो, विद्यार्थी संगठनले शैक्षिक क्षेत्रमा देखिएका विकृति विसंगतिलाई अन्त्य गर्ने पक्षमा आफूलाई सदैव उभ्याउनुपर्छ । तर, समग्र शैक्षिक क्षेत्रको विद्यार्थी संगठनको भूमिका बार्किङ डगको जस्तो मात्रै हो । यसले निरन्तर सचेतताको पक्षमा आफूलाई उभ्याउन सक्नुपर्छ, तर विद्यार्थी संगठन आफैँले बाइटिङ डगको भूमिका निर्वाह गर्न खोज्ने हो भने यसलेे थप अनिश्चितता र अस्तव्यस्तता थप्न सक्छ । यो भूमिकालाई राम्रोसँग बुझ्नुपर्छ । तेस्रो, विद्यार्थी संगठन सधैँभरि शैक्षिक क्षेत्रमा राजनीतिक भागबन्डाको खारेजीको पक्षमा मेरिटोक्रेसीको पक्षमा उभ्याउन सक्नुपर्छ, यसलाई आफ्नो पार्टी, विचार या गुट निकटको मान्छे भर्ती गर्नलाई प्रयोग गर्ने औजार बनाउनबाट रोक्नुपर्छ । चौथो, अब नयाँ परिवेशमा विद्यार्थी संगठनको हरेक ठाँउको नेतृत्व बन्ने व्यक्ति रेगुलर विद्यार्थी हुन जरुरी छ, यो भन्नुको अर्थ एउटा विद्यार्थी आफ्नो उमेरसमूहको कति वर्षसम्म रेगुलर विद्यार्थी बन्न सक्छ, यसका अनेक तर्क-वितर्क होलान्, तर २८/३० वर्षभन्दा बढी उमेरसम्म कोही पनि लगातार विद्यार्थी रहेर क्याम्पसमा रहन सक्दैन । तसर्थ नयाँ शक्तिको विद्यार्थीको केन्द्रीय अध्यक्षलगायत सम्पूर्ण कमिटी र पदाधिकारी पनि उमेरले २८ नकटेको हुनुपर्छ, यसले विद्यार्थी आन्दोलनका ८० प्रतिशत खराबीलाई अन्त्य गर्दछ । पाँचौँ, विद्यार्थी संगठन शैक्षिक संस्थाभन्दा अन्त कहीँ पनि हुँदैन । तसर्थ यसका नगर/गाउँजस्ता संरचना खारेज गनुपर्छ । ब्युरोक्र्याटजस्तो बढुवा संरचनाको अन्त्य गनुपर्दछ, यसका लागि धेरै तहका कार्यकारी संरचनाको अन्त्य गरिनुपर्छ । छैटौं, स्कुल तहमा प्रत्यक्ष विद्यार्थी संगठन बनाउनुहुन्न । शून्य जोड दुईको खारेजीको माग गर्नुपर्दछ । स्कुल तहको र क्याम्पस तहको शिक्षा दिने एउटै हाता र भवन हुनुहुँदैन । निजी क्याम्पसमा पनि विद्यार्थी संगठन गर्न पाउने र स्ववियु निर्वाचनको माग गर्नुपर्दछ ।
Opinion
false
[ 0, 8562, 1342, 94, 498, 3158, 1983, 8, 13, 5, 391, 7, 775, 7, 188, 22, 2740, 1110, 14062, 1546, 262, 1184, 427, 22, 128, 1716, 890, 121, 1184, 940, 101, 890, 121, 1184, 1813, 14, 686, 890, 121, 53, 83, 11, 94, 4963, 214, 2753, 14, 1186, 854, 664, 5, 42, 14883, 8, 2422, 169, 6, 775, 1546, 1184, 6851, 438, 94, 3057, 3592, 921, 14, 9128, 24, 542, 53, 371, 105, 3056, 8972, 84, 266, 72, 679, 810, 654, 51, 13, 5, 124, 1561, 214, 470, 8, 775, 7807, 634, 10, 9494, 15136, 8, 3232, 5, 2158, 11312, 2217, 746, 6, 868, 132, 4820, 7590, 868, 7, 17138, 305, 132, 494, 5173, 10, 16336, 10, 6, 470, 116, 7519, 124, 775, 868, 526, 547, 775, 1546, 262, 214, 7352, 1713, 2884, 634, 120, 5, 1561, 214, 3310, 2884, 634, 120, 15, 775, 1546, 12, 805, 12207, 1421, 4911, 9, 17251, 4899, 27, 5, 775, 244, 22, 19601, 1648, 11, 1534, 7, 966, 22, 152, 1096, 570, 63, 4510, 21405, 1803, 1096, 641, 3628, 2111, 14, 158, 201, 859, 22, 3838, 859, 921, 14, 1461, 40, 57, 227, 24, 1162, 11567, 663, 13, 5, 19601, 1271, 6, 415, 150, 2917, 1803, 966, 1648, 6, 2642, 342, 7, 18773, 7910, 7, 208, 9, 515, 210, 17, 171, 1482, 705, 9, 775, 214, 69, 313, 5646, 2229, 24, 10415, 7, 1361, 972, 7, 1813, 9, 7512, 1524, 73, 921, 2913, 49, 315, 25, 6206, 6, 88, 775, 868, 9, 1546, 49, 11248, 309, 27, 5, 208, 9, 515, 4911, 17, 11712, 4870, 102, 258, 775, 1546, 4287, 18, 90, 115, 94, 40, 2709, 104, 5, 21, 11567, 659, 35, 313, 775, 144, 3592, 214, 4761, 14, 11248, 1803, 2161, 594, 70, 1296, 7950, 14, 7401, 119, 1709, 25, 809, 3326, 5, 547, 775, 1546, 11, 402, 3464, 214, 9458, 54, 1079, 372, 2489, 7, 671, 150, 653, 1096, 1934, 7, 775, 365, 12, 1934, 6563, 8, 1777, 5, 3706, 3556, 6641, 2552, 407, 15, 2366, 432, 21633, 44, 868, 7, 195, 3286, 9, 1934, 230, 7571, 775, 868, 63, 5657, 9626, 7, 115, 16506, 34, 9830, 2936, 21, 4579, 4355, 756, 493, 13, 5, 114, 775, 1546, 12, 94, 7529, 94, 865, 2909, 1017, 5, 1939, 11256, 4680, 4691, 585, 46, 295, 417, 13, 5, 136, 15, 317, 775, 1546, 12, 427, 128, 940, 14, 105, 59, 1356, 2847, 1407, 30, 29, 115, 775, 4195, 104, 5, 1939, 775, 921, 14, 1669, 3544, 879, 1050, 151, 109, 1853, 1461, 5575, 461, 180, 388, 1093, 13, 5, 774, 775, 1546, 12, 3656, 13152, 8136, 966, 12662, 7, 5075, 1927, 9, 2869, 168, 488, 12, 1939, 5075, 244, 756, 12, 19, 1674, 9, 483, 1618, 25, 1950, 59, 180, 10916, 13, 5, 745, 116, 21, 1950, 59, 2911, 17, 5075, 541, 14, 1977, 24, 6233, 7, 745, 1277, 392, 25, 5075, 3444, 8, 775, 1546, 14, 1144, 6233, 7, 438, 812, 19378, 128, 2805, 15, 1938, 775, 1546, 14, 775, 63, 5657, 1916, 5, 94, 4963, 775, 1546, 1184, 1320, 121, 94, 4963, 775, 1546, 94, 67, 978, 70, 11269, 1495, 8491, 16856, 219, 121, 195, 82, 2745, 21, 14883, 8, 1839, 5465, 5, 274, 72, 2445, 844, 63, 195, 775, 1546, 14, 5657, 5701, 29, 21, 3173, 8, 94, 775, 20756, 6, 541, 1631, 756, 542, 5, 113, 7, 169, 6, 775, 1546, 14, 214, 14014, 356, 7807, 88, 151, 160, 11599, 432, 11398, 775, 1392, 70, 12111, 7, 1096, 655, 13471, 1098, 7571, 775, 9458, 9128, 25, 102, 1030, 12, 23, 13320, 6, 88, 76, 13081, 5, 3386, 214, 1290, 24, 3645, 180, 7528, 5660, 8419, 6, 10332, 1546, 15305, 5, 2030, 15, 169, 8419, 10, 10258, 3240, 1329, 868, 49, 90, 15496, 7528, 16126, 1983, 49, 748, 201, 9, 4244, 6039, 3444, 25, 654, 8717, 5, 308, 7, 775, 1546, 11, 1096, 144, 2439, 4911, 17251, 14, 919, 25, 1216, 1035, 10, 9494, 5385, 4202, 1359, 5, 274, 2272, 1096, 641, 775, 7807, 634, 11680, 8247, 1241, 294, 6, 401, 295, 20, 5, 438, 1098, 2769, 1993, 1216, 1035, 5385, 4202, 8642, 7, 47, 775, 1546, 3173, 11, 12060, 6826, 1241, 294, 6, 634, 2152, 24, 3258, 20, 29, 438, 30, 298, 13041, 138, 9, 14835, 138, 8388, 542, 5, 21, 634, 14, 5100, 17231, 5, 725, 7, 775, 1546, 3216, 3493, 1096, 144, 214, 18773, 6, 10862, 6, 1216, 18841, 65, 3533, 10653, 6, 1216, 5385, 4202, 8642, 7, 432, 54, 201, 7, 679, 526, 3838, 3035, 6, 916, 11768, 24, 14, 151, 25, 10441, 285, 17, 2242, 1359, 5, 1949, 7, 169, 94, 11242, 775, 7807, 317, 7746, 6, 541, 1014, 530, 1512, 2315, 59, 18, 775, 67, 1172, 379, 21, 2173, 6, 469, 102, 775, 54, 936, 13872, 6, 465, 2388, 1512, 2315, 59, 18, 775, 756, 7688, 653, 1853, 2142, 70, 181, 225, 2076, 5046, 7, 47, 874, 182, 5115, 8939, 118, 936, 116, 1128, 15, 2379, 775, 1894, 10376, 1574, 1916, 5, 3740, 94, 4963, 5075, 565, 117, 700, 629, 3054, 9, 1648, 15, 936, 11, 874, 10, 23, 44, 1980, 6, 1320, 7, 438, 775, 6176, 2186, 235, 12661, 14, 919, 787, 5, 13102, 7, 775, 1546, 1096, 570, 168, 3549, 9276, 15, 849, 5, 3740, 653, 513, 182, 2675, 1110, 940, 2979, 6273, 1359, 5, 12528, 3533, 7901, 1093, 3336, 940, 6, 919, 6273, 6759, 7, 653, 19, 85, 3002, 1344, 940, 6, 919, 13081, 5, 12894, 7, 1781, 1019, 1186, 775, 1546, 285, 10359, 5, 4633, 808, 89, 6, 10862, 6, 263, 8717, 5, 1781, 1109, 9, 1534, 1109, 307, 189, 1148, 536, 33, 9, 800, 411, 11599, 5, 711, 10376, 15, 775, 1546, 24, 537, 9, 19601, 4241, 263, 8717, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,083
10,083
 सिरुखर्के जेठा  यस हप्ता एबीसी टेलिभिजनमार्फत् डा. सिके राउतको अन्तर्वार्ता प्रसारण भएपछि केही मानिसहरुको प्रतिक्रिया यस्ता आएका छन्, मानौँ सिके राउतले देश टुक्र्याउने कुरा पहिलोपटक बोलेका हुन् । सामाजिक सञ्जालमा केही अजासु (अति जान्ने सुन्ने)हरु छन् जसले कतै सिके राउतको नाम देख्नासाथ पूरै प्रसङ्ग पढ्दै नपढी लेख्नेमाथि नै एकोहोरिएर खनिएको पनि देखियो । देशको विखण्डन हुनुपर्छ भन्ने राउतको पक्षमा कोही पनि बोलेको छैन तर केही मानिसहरु एकअर्कामाथि गालीगलौजमास मेत उत्रिएका छन् । केही समयदेखि विभिन्न अनलाइनहरुमा निरन्तर विश्लेषण तथा विवेचना लेख्दै आइरहेका दिल निशानीमगर पनि यसपालि यही विरोधको भूमरीमा परेका छन् । पहिलेपहिले देशको विखण्डन गर्ने सिके राउतको कुरामा भन्दा नेपाली सेना र पहाडी महिलामाथिको उनले गरे भनिएका टिप्पणीहरुको बढ्ता विरोध हुने गरेको थियो । तर यसपालिको अन्तर्वार्तामा उनी निकै खारिएका देखा परे । उनले स्वतन्त्र मधेसवाहेक अरु कुरै गरेनन् । यतिसम्म कि टेलिभिजन पत्रकारले पटकपटक ‘चाइल्डिस्ट’ भन्दै आवेशमा ल्याउने कोसिस गरिरहँदा पनि उनको ओँठबाट मुस्कान कतै लुकेन । सिके राउतको आफ्नो सेना छ । आफ्नो झण्डा र राष्ट्रगान पनि छ । एउटा स्वतन्त्र देशलाई चाहिने सबै प्रकारका संरचनाहरु उनको अभियानले निर्माण गरिसकेको छ र उनको दाबीलाई मान्ने हो भने अबको आठ–दस वर्षपछि अन्तर्राष्ट्रिय पर्यवेक्षकहरुलाई निम्त्याएर मधेसलाई स्वतन्त्र मुलुक घोषणा गरिनेछ । अन्तर्वार्तामा उनले बोलेका कुराहरुभन्दा बढी मलाई उनको हाउभाउ र अनुहारको शालीन भावले हल्लायो । उनको शान्त अनुहार, रक्तपातपूर्ण लडाइँलाई गौण स्थानमा राख्नु, शान्तिको मार्गमै रहेर अलग देश बनाउने नैतिक साहस र दृढता, आवेशमा नआएर उनले अपनाएको संयम र विचारमा स्पष्टता र लगन । अनि आफ्नो अभियानप्रति उनको बोलीमा जुन ढुक्कपना सुनियो, त्यो चानचुने थिएन । विजेताले मात्रै यसरी ढुक्क भएर कुरा गर्न सक्छ । यसर्थ उनको देहभाषामा यदि हामी झुक्किएका हैनौँ भने यति भन्न कुनै गाह्रो मान्नुपर्दैन, उनले आफूले सुरु गरेको लडाइँको आधा हिस्सा जितिसकेका रहेछन् । लेखक सिरुखर्के जेठा देशमा यतिखेर सिके राउतलाई बुझ्ने दुईथरि अतिवाद विकास भएको छ । र ती दुवै अतिवादी स्वरहरु पहाडबाट सुनिएका छन् जुन अत्यन्तै दुःखपूर्ण छ । एकथरि भन्छन्, सिके राउत एउटा बहुला कुकुर हो । त्यो भुक्दै गर्छ हामीले पिना सुकाउँदै जानुपर्छ । अर्काथरि भन्छन्, सिके राउतलाई चौराहमा ल्याएर झुन्ड्याउनुपर्छ कि त इन्काउन्टर गरेर मार्नुपर्छ । यी दुवै अतिवाद पहाडे मनोविज्ञानबाट निर्देशित छन् । यी दुवै अतिवादले सिके राउत एउटा समस्या हो भनेर स्वीकारेका छन् तर समस्याको समाधान यसरी हुन सक्दैन भनेर विचार मन्थन गर्ने ह्याउचाहिँ यिनमा छैन । सिके राउतलाई लिएर आम मानिस बोलेर चिच्याएर हुँदैन । उनको विरोध गर्नेहरु हामी अधिकांश पहाडेहरु नै हौँ र योबेलामा हाम्रो भाषा मधेसले बुझ्न सकिरहेको छैन या त चाहिरहेको छैन । मधेसलाई स्वतन्त्र देश बनाउनका खातिर सरकारलाई जनमतसंग्रहको खुला चुनौती दिन सक्ने सिके राउतको शक्तिको श्रोत भनेकै मधेसी जनता हुन् । दुर्भाग्य के छ भने छ महिना लामो आन्दोलनपछि मधेसी जनता राज्यसँग यसरी चिढिएका छन् कि उनीहरुले राज्यको भाषा सुन्नै चाहिरहेका छैनन् । यस्तो समयमा मधेसमा आफ्नो प्रेममय उपस्थिति जनाउने जिम्मेवारी राज्यको हो । तत्काल सरकारको काम भनेको मधेसी जनतासँग जीवन्त संवाद सुरु गर्नु हो । राज्यले बोलेको नबुझेकै कारण उनीहरुले सिके राउतलाई सुन्न बाध्य भएका हुन् । अझै पनि राज्यले यस कुरामा ढिलासुस्ती गर्‍यो भने मधेस भौगोलिक रुपमा त नेपालमै रहला तर भावनात्मक रुपमा मधेस छुट्टै देश बनिसक्नेछ । सिके राउतको आफ्नो सेना छ । आफ्नो झण्डा र राष्ट्रगान पनि छ । एउटा स्वतन्त्र देशलाई चाहिने सबै प्रकारका संरचनाहरु उनको अभियानले निर्माण गरिसकेको छ र उनको दाबीलाई मान्ने हो भने अबको आठ–दस वर्षपछि अन्तर्राष्ट्रिय पर्यवेक्षकहरुलाई निम्त्याएर मधेसलाई स्वतन्त्र मुलुक घोषणा गरिनेछ । एउटा मान्छेले देश विखण्डनको कुरा राष्ट्रिय टेलिभिजनबाट बोलिरहँदा राज्य किन चुपचाप छ ? अब हामीले सिके किन त्यसरी बोले भनेर हैन राज्य किन यसरी मौन छ भनेर प्रश्न गर्नुपर्ने भएको छ । सिके राउत कति गलत छन् या सही छन् भन्ने कुरा मधेसी जनताको जीवनमा राज्य कति गलत या कति सही भन्ने तथ्यसँग अन्तर्सबन्धित विषय हो । त्यसकारण आफू असल बनेर सिकेलाई गलत सावित गर्ने काम राज्यको हो । तर यही पाराले जाने हो भने पछि पछुताउनुवाहेक राज्यसँग अरु केही विकल्प बाँकी रहने छैन । यस्तो लाग्छ कि देश विखण्डनको चिन्ता राज्यलाई कत्ति पनि छैन । तत्काल सरकारको काम भनेको मधेसी जनतासँग जीवन्त संवाद सुरु गर्नु हो । राज्यले बोलेको नबुझेकै कारण उनीहरुले सिके राउतलाई सुन्न बाध्य भएका हुन् । अझै पनि राज्यले यस कुरामा ढिलासुस्ती गर्‍यो भने मधेस भौगोलिक रुपमा त नेपालमै रहला तर भावनात्मक रुपमा मधेस छुट्टै देश बनिसक्नेछ । भावनात्मक रुपमा अलग्गिइसकेको भूगोललाई डण्डाको बलमा एक बनाउँछु भनेर कसैले नसोचे हुन्छ । मधेसलाई अलग देश बनाउने कि नबनाउने ? अझैसम्म यो निर्णायक शक्ति सिके राउतको हैन राज्यको हातमा छ । यो शक्ति राज्यको हातबाट फुत्कने दिन मधेस मात्र हैन नेपालबाट अरु पनि भूगोल चोइटिएर अलग्गिएर थुप्रै देशहरु बन्नेछन् । यसतर्फ सबैको ध्यान जाओस् । साभारः इसमता डट्कम
Opinion
false
[ 0, 409, 1073, 5568, 30, 8210, 42, 1898, 352, 962, 398, 2329, 4758, 454, 5841, 3365, 6, 3958, 1814, 407, 72, 10153, 1585, 515, 254, 1556, 43, 12735, 5841, 3365, 11, 207, 10289, 3050, 83, 3253, 13721, 112, 5, 243, 4500, 72, 148, 719, 1188, 8368, 650, 10207, 5119, 52, 55, 27, 671, 1366, 5841, 3365, 6, 157, 1760, 6729, 4117, 7867, 9615, 12617, 34, 3010, 312, 37, 352, 6, 1451, 18, 2063, 15383, 6, 15, 3437, 5, 817, 16102, 1320, 53, 3365, 6, 1216, 1128, 15, 11994, 104, 47, 72, 1843, 8237, 312, 21068, 8, 68, 1030, 84, 9253, 27, 5, 72, 2571, 107, 949, 608, 1098, 1129, 22, 11119, 30, 9016, 14123, 6460, 4447, 11340, 34, 8866, 15, 5107, 430, 1055, 6, 2421, 61, 327, 8, 584, 27, 5, 466, 8136, 817, 16102, 25, 5841, 3365, 6, 1495, 158, 39, 1446, 9, 1474, 14331, 6, 58, 120, 7986, 2856, 199, 10, 21392, 1055, 40, 28, 38, 5, 47, 5107, 6, 3958, 8, 126, 319, 13099, 1376, 2159, 1777, 5, 58, 999, 2253, 5345, 30, 44, 677, 6978, 7966, 5, 943, 116, 146, 2329, 482, 11, 6893, 62, 12337, 3435, 4366, 45, 192, 326, 6000, 8, 1427, 8220, 14125, 15, 145, 832, 161, 780, 17, 12938, 1366, 5674, 30, 23, 5, 5841, 3365, 6, 54, 1446, 13, 5, 54, 5496, 9, 357, 8024, 15, 13, 5, 102, 999, 207, 14, 4161, 82, 1899, 940, 55, 145, 644, 11, 101, 2523, 13, 9, 145, 1157, 14, 3287, 20, 29, 169, 6, 1060, 86, 270, 68, 3120, 316, 20209, 344, 15019, 18, 2253, 14, 999, 647, 362, 3124, 5, 3958, 8, 58, 13721, 3668, 168, 118, 377, 145, 20152, 9, 3125, 6, 10, 8796, 23, 2749, 11, 4273, 382, 5, 145, 3791, 3125, 7, 5240, 3506, 1032, 8603, 14, 7554, 480, 510, 3264, 7, 658, 6, 1651, 191, 1894, 2134, 207, 356, 4951, 8120, 9, 15225, 7, 326, 6000, 8, 7962, 18, 58, 7673, 6, 13226, 9, 679, 8, 893, 138, 9, 12412, 5, 276, 54, 644, 475, 145, 5036, 8, 253, 6478, 5893, 689, 10725, 115, 19944, 30, 924, 5, 2112, 11, 295, 564, 6478, 266, 83, 24, 542, 5, 10959, 145, 11275, 8048, 8, 548, 155, 4168, 2387, 1376, 2176, 1235, 29, 943, 853, 75, 2751, 12155, 10656, 7, 58, 1245, 206, 28, 8603, 6, 1402, 4617, 20341, 12, 4108, 5, 1294, 409, 1073, 5568, 30, 8210, 838, 6956, 5841, 3365, 14, 4406, 89, 15386, 1248, 1237, 76, 16, 13, 5, 9, 271, 390, 1248, 884, 2001, 55, 1907, 17, 16814, 12, 27, 253, 3380, 1715, 1032, 13, 5, 26, 15386, 1551, 5841, 3365, 102, 11755, 33, 3072, 20, 5, 115, 2130, 44, 458, 578, 334, 1373, 252, 5249, 1960, 9754, 5, 1459, 15386, 1551, 5841, 3365, 14, 3275, 8226, 8, 3132, 13357, 4202, 1359, 146, 60, 20857, 109, 6196, 1359, 5, 208, 390, 1248, 1237, 1907, 30, 8934, 17, 6706, 27, 5, 208, 390, 1248, 1237, 11, 5841, 3365, 102, 200, 20, 185, 11884, 12, 27, 47, 6209, 925, 564, 67, 1916, 185, 679, 74, 5599, 23, 25, 3979, 615, 4611, 19039, 104, 5, 5841, 3365, 14, 351, 1008, 1069, 5411, 18, 11913, 6115, 849, 5, 145, 1055, 25, 55, 155, 1001, 1907, 30, 55, 37, 8735, 9, 21, 3622, 8, 212, 440, 2253, 11, 1647, 7567, 6, 104, 526, 60, 7023, 1973, 104, 5, 2253, 14, 999, 207, 10025, 2795, 523, 1632, 4913, 12249, 6, 1375, 1711, 56, 395, 5841, 3365, 6, 4963, 3793, 7301, 2942, 736, 112, 5, 8723, 105, 13, 29, 13, 429, 402, 868, 135, 2942, 736, 343, 63, 564, 1718, 2359, 1376, 27, 146, 1823, 1244, 440, 2155, 69, 7023, 3063, 1017, 5, 223, 278, 2253, 8, 54, 752, 61, 119, 2313, 9801, 891, 1244, 20, 5, 1178, 501, 46, 639, 2942, 12673, 10158, 4487, 206, 160, 20, 5, 2927, 11994, 10971, 96, 95, 1823, 5841, 3365, 14, 2155, 1782, 73, 112, 5, 544, 15, 2927, 42, 1495, 13252, 906, 21, 29, 2253, 2816, 88, 60, 5346, 4140, 219, 47, 10860, 88, 2253, 2185, 207, 6390, 3751, 178, 5, 5841, 3365, 6, 54, 1446, 13, 5, 54, 5496, 9, 357, 8024, 15, 13, 5, 102, 999, 207, 14, 4161, 82, 1899, 940, 55, 145, 644, 11, 101, 2523, 13, 9, 145, 1157, 14, 3287, 20, 29, 169, 6, 1060, 86, 270, 68, 3120, 316, 20209, 344, 15019, 18, 2253, 14, 999, 647, 362, 3124, 5, 102, 5646, 207, 16102, 6, 83, 111, 2329, 17, 2903, 10491, 343, 350, 14235, 13, 121, 169, 334, 5841, 350, 3654, 5411, 185, 2176, 343, 350, 564, 5482, 13, 185, 609, 528, 16, 13, 5, 5841, 3365, 465, 1361, 27, 526, 1819, 27, 53, 83, 2942, 779, 2059, 343, 465, 1361, 526, 465, 1819, 53, 1595, 63, 6418, 68, 5817, 225, 372, 20, 5, 4446, 592, 4045, 3683, 5841, 14, 1361, 5207, 25, 46, 1244, 20, 5, 47, 430, 7982, 11, 341, 20, 29, 186, 20319, 5345, 30, 44, 343, 63, 677, 72, 1836, 805, 791, 104, 5, 223, 1033, 146, 207, 16102, 6, 1967, 8283, 6608, 15, 104, 5, 1178, 501, 46, 639, 2942, 12673, 10158, 4487, 206, 160, 20, 5, 2927, 11994, 10971, 96, 95, 1823, 5841, 3365, 14, 2155, 1782, 73, 112, 5, 544, 15, 2927, 42, 1495, 13252, 906, 21, 29, 2253, 2816, 88, 60, 5346, 4140, 219, 47, 10860, 88, 2253, 2185, 207, 6390, 3751, 178, 5, 10860, 88, 11764, 9212, 3144, 5809, 14, 1241, 5273, 6, 5952, 26, 3909, 97, 185, 938, 19252, 30, 78, 5, 2253, 14, 2134, 207, 356, 146, 6719, 623, 121, 544, 116, 21, 4281, 498, 5841, 3365, 6, 2176, 1244, 2581, 13, 5, 21, 498, 1244, 536, 17, 19684, 297, 56, 2253, 90, 2176, 5091, 677, 15, 5809, 4154, 6922, 2063, 11764, 2063, 1421, 10051, 1014, 956, 5, 42, 373, 1410, 648, 1430, 7143, 5, 12700, 358, 10896, 61, 138, 14350, 4326, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,084
10,084
  यस आन्दोलनले हिंसात्मक राजनीतिले होइन, प्रजातान्त्रिक परिपाटीले मात्र नेपाल चलाउन सकिन्छ भन्ने प्रमाणित गर्यो । परिवर्तन शान्तिबाटै हुन्छ भन्ने यथार्थ माओवादीले पनि बुझिसक्यो । सुरुमा गणतन्त्रको नारा लाग्दा हाम्रै नेता झस्किए, रोक भने । तर, हामीले सुनेनौं । राजाविरुद्ध बोलेको हुँ भनेर स्वीकार्दा पनि अदालतले साधारण तारिखमा छाड्यो, त्यो ऐतिहासिक घटना थियो । त्यो २०६२/६३ को जनआन्दोलनलाई फर्केर हेर्दा त्यसको रचना र गर्भमा के–के कुरा थिए भन्ने विषयमा टेकेर हेर्नुपर्छ । नेपालमा प्रजातन्त्र र राजतन्त्र एकैपटक सँगै अघि बढ्न सक्दैनन् भन्ने मूल विश्लेषण थियो, त्यो सम्भव पनि थिएन । किनभने, नेपालमा यसको अभ्यास गर्ने पटकपटक कोसिस गरियो । विश्वका केही देशमा सफल पनि भयो होला तर हामीकहाँ भएन । विसं २००७ सालको परिवर्तनपछि हामीले हेर्यौं पनि । अन्य देशमा हुन्छ भने नेपालमा किन हुन सक्दैन भनेर हेरेको हो तर सम्भव नै भएन । ०६२/६३ को आन्दोलनको जग नै अब नेपालमा यो कुरा साँच्चै सम्भव छैन भन्ने नै हो । नेपालमा अब सधैँका लागि प्रजातन्त्र र राजतन्त्र सँगै जाँदैन भन्ने निष्कर्षमा हामी पुगिसकेका थियौँ । त्यससँगै माओवादीको हिंसात्मक आन्दोलन पनि थियो अर्कातिर । हजारौं नेपाली नागरिक मारिएका थिए । नेपालमा माओवादीको जन्म प्रजातन्त्रको खेलाडीका रूपमा अघि बढ्न होइन, बन्दुकको बलबाट सत्ता प्राप्त गर्छु भनेरै भएको थियो । हामी त्यसको पनि विरोधमा थियौं । कुनै पनि परिवर्तन नेपालमा हिंसात्मक आधारमा हुँदैन भन्ने वर्षौंअघि पुष्टि भइसकेको हो । ०६२/६३ को आन्दोलनले त्यसलाई थप स्पष्ट पारिदियो । बन्दुकको बलमा परिवर्तन गर्छु भन्नेलाई आन्दोलनले गलत साबित गरिदियो । माओवादीको चाहना राज्यसत्ता कब्जा गर्ने भन्ने थियो तर आजको दिनसम्म आइपुग्दा माओवादी पूरै परिवर्तन भइसक्यो । अहिले त माओवादी प्रतिस्पर्धात्मक राजनीतिको एउटा माहिर खेलाडी बनिसक्यो । प्रजातन्त्र र राजतन्त्र सँगै जाँदैन है भनेजस्तै नेपालमा अघि बढ्ने भनेको प्रजातान्त्रिक राजनीति नै हो भन्ने पनि त्यो १९ दिने आन्दोलनले टुंगो लगाएको छ । यीबाहेकका केही विषय हामीसँग पनि जोडिएका थिए । प्रजातन्त्रको शास्त्रीय शैलीको व्याख्यामात्र प्रचलित थियो । पाँच वर्षमा आवधिक निर्वाचन र शक्तिको पृथकीकरण भयो भने त्यही नै प्रजातन्त्र हो भनेर हामीले पनि भनेका थियौँ । प्रजातन्त्रका मानक यही हुन् भन्ने थियो तर यतिमात्रै होइन, यो प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको सर्वव्यापी र सर्वकालिक मूल्य र मान्यता हामीकहाँ पनि हुनुपर्छ भन्ने जबर्जस्तरूपमा स्थापित भयो । त्यसका केही प्रष्ट मानक हुन्छन् है भन्ने बनायो । तर, नेपालको आवश्यकता त्यतिमात्रै होइन । ‘डाइभर्सिटी’ हाम्रो नैसर्गिक अधिकार भइसक्यो । हाम्रो राजनीतिले त्यसलाई ‘म्यानेज’ गर्न सकेन भने काम लाग्दैन । हाम्रो असमानता पनि ‘होराइजेन्टल’ र ‘भर्टिकल’ दुवै छ । यसलाई व्यवस्थापन गर्न नसके प्रजातन्त्र काम लाग्दैन । संसारको प्रजातन्त्र हेरेर त्यसको नेपालीकरण हुनुपर्छ भन्ने पनि थियो । १० वर्षपछि हेर्दा के हामी ठीक ठाउँमा छौं त ? यो मूल विषय हो । आज उठ्ने गरेको प्रश्न पनि यही हो । मलाई के लाग्छ भने हामी ठीक ठाउँमै छौँ । कसरी भने राजावाला कुरा अब सकियो । माओवादी प्रतिस्पर्धात्मक राजनीतिको एउटा पाटो भइसक्यो । केही शंका गर्ने ठाउँ अझै बाँकी होला तर पहिलेजस्तो अब हुनै सक्दैन । परिवर्तन शान्तिबाटै हुन्छ भन्ने त माओवादीले पनि बुझिसक्यो । सँगसँगै नेपालको प्रजातन्त्र भनेको हिजोको २०४७ सालको संविधानले सुनिश्चित गरेको जस्तोमात्र भएन । हामीकहाँ विविधतालाई स्वीकार गरिएको नयाँ संविधान आएको छ । माओवादीको द्वन्द्वकालीन राजनीति सकिएको छ । अहिले १० वर्षसम्म अर्थात् आन्दोलनको दशक सकिँदै गर्दा संविधान बन्ने कुरा टुंगो नलागेको भए र माओवादीको निःशस्त्रीकरण बाँकी रहेको भए राजनीति अर्कै मोडमा जान्छ कि भन्ने शंका हुन्थ्यो । अब त फुटेर गएको माओवादीले पनि संसदीय राजनीतिमा एक भएर आउन तयार छौँ भनेको छ । माओवादीका ठूला नेता अर्को पार्टी बनाउन लागेका छन् । करिब–करिब नेपाल पूर्ण प्रजातान्त्रिक देश बन्ने आधारमा छ । यसरी पनि हेरौं अर्कोतिर हेर्ने हो भने कहालीलाग्दो समय छ । जनआन्दोलन हुँदा १० वर्षको बालक २० वर्षको भएको छ । उसका लागि यो सामान्य प्रक्रिया हो तर जसले त्यो बेलामा माओवादी युद्धको जर्जर अवस्था बेहोर्यो, जसले राजाको ०५९ को कदम देख्यो, फेरि नेपाल प्रजातन्त्रबाट पछि फर्किएको देख्यो । त्यसरी हेर्दा केही परिवर्तन त पक्कै भएको छ । तर, ०६२/६३ को आन्दोलनपछि राजनीतिक चेतना जागेको व्यक्तिका लागि यो सामान्य प्रक्रियामात्रै हो । उसको ठाउँबाट हेर्दा १० वर्ष खेर गएजस्तो भएको छ । उसका अवसर, समुदाय हेर्दा कहीँ कतै देखिने गरी सन्तोष गर्ने कुनै ठाउँ छैन । यस बीचमा हेर्ने हो भने कत्रो प्राकृतिक विपत्ति बेहोर्नुपर्यो । कता कता हाम्रो राजनीति हाम्रो नियन्त्रणमा छ कि छैन भन्ने पनि भयो । हामी वास्तवमै सार्वभौम देश हो कि होइन भनेर प्रश्न गर्ने ठाउँहरु देखिए । पछिल्लो नाकाबन्दीले पनि तर्साइदियो । यति हुँदाहुँदै पनि राजनीतिक दलका नेताहरुलाई के भन्ने सुविधा प्राप्त छ भने– बल्ल संविधान बन्यो, मधेस आन्दोलन जारी छ, यसलाई सम्बोधन गर्नुपर्छ । चार पाँच वर्ष अझै संक्रमणकाल हो । तर, अब यसो भनेर बसिरहने समय अवश्य पनि छैन । ०६२/६३ को आन्दोलनमा लागेको एउटा सदस्यको हिसाबले सोच्ने हो भने यस बीचमा संसारमा हाम्रोजस्तै शान्ति प्रक्रिया सुरु भएकामध्ये ५० प्रतिशत देशमा असफल भएको छ । थुप्रै मुलुकहरू डरलाग्दो गृहयुद्धमा फसेका छन् । मानौं अहिले माओवादीको निःशस्त्रीकरण भएको थिएन, देश अहिले गृहयुद्धमा फसेको थियो वा जातीय, धार्मिक विवादमा फसेको थियो, देशको अखण्डता खतरामा थियो, नेपालमा जनआन्दोलनले फालेको राजा फर्केर आएको थियो, राजनीतिक अनिश्चितता भएको थियो, नेपालमा सेना वा अर्को शक्तिले ‘टेक ओभर’ गरेको थियो भने ०६२/६३ को आन्दोलनलाई सम्झिँदा पूरै निराश र पूरै कालो÷अँध्यारो हुन्थ्यो । आन्दोलनमा सहभागी भएर आएको व्यक्तिले हेर्दा राजतन्त्र विरुद्ध प्रजातन्त्र थियो । त्यसमा प्रजातन्त्रले जितेको छ । माओवादीको बन्दुक सर्वथा गलत सिद्ध र परास्त भएको छ, अहिंसात्मक राजनीतिले जितेको छ । माओवादीले जस्तो सत्ता कल्पना गरेको थियो, त्यसलाई छाडेर प्रतिस्पर्धाको राजनीतिमा आएको छ । यसरी हेर्दा अवस्था सन्तोषजनक नै छ । नेपालजस्तो देशलाई समावेशी राजनीति आवश्यक थियो, त्यो संविधानले सुनिश्चित गरिदिएको छ । यसलाई हेर्दा एकदमै दुःखी र बर्बाद भयो भन्नु पर्दैन । तर, म विकासको विद्यार्थी र सांसद पनि हुँ । त्यही क्षेत्रमा काम पनि गरेको छु । यसो हुँदाहुँदै पनि १० वर्षमा धेरै काम हुन सक्थ्यो । सँगसँगै अघि बढ्न सक्थ्यो । संक्रमणको नाममा समय खेर फाल्यौँ । संविधानको जगमा टेकेर अघि बढ्दा अब पनि समस्या आउँछ । विकासको क्षेत्रमा १० वर्ष निराशाजनक रहे भने अब त्यही संक्रमणको बहानामा अर्को १० वर्ष खेर फाल्नु हुँदैन । तीव्र गतिमा परिवर्तन भयो भने सफल भइन्छ, नत्र जनता थाक्छन् र थप निराशा आउँछ । ०६२/६३ को परिवर्तन फर्किएला ? पछिल्लो एक वर्षमा बडो सघन ढंगले यस विषयलाई फरकफरक तरिकाले उठाउन थालिएको छ । हेर्दा सामान्य लागे पनि स्थापित दलका नेताले नै परिवर्तन गलत थियो, बाटै गलत थियो भन्न थालेका छन् । १० वर्ष हिँडेको बाटो गलत, हामीले ल्याएको संविधान नै गलत थियो भन्नु खतरनाक संकेत हुन् । नेपालले यही नियति बेहोरेर आएको छ । परिवर्तनलाई संस्थागत गरेर अघि जानुपर्नेमा त्यो नै गलत थियो भनेर त्यसविरुद्ध अभिव्यक्ति दिन थालिएको छ । ०१५ को बाटो नै गलत थियो भनेपछि त्यसविरुद्ध ०१७ साल प्रयोग भएको हो । ०४६ को परिवर्तनलाई गलत सिद्ध गर्ने प्रयासपछि २०५२ मा माओवादीले सशस्त्र संघर्ष सुरु ग¥यो, त्यसपछि राजाले शासनमा कब्जा गरे । यो प्रतिगमनको शृंखला नै गलत थियो । ०६२ मा परिवर्तन भयो, ०७२ मा संविधान जारी गरेर अघि बढ्न लागेका छौं । अब फेरि परिवर्तन नै गलत थियो भन्नेतिर गयौं भने नेपालका लागि त्यसभन्दा ठूलो दुर्भाग्य अर्को हुनै सक्दैन । मलाई व्यक्तिगत रूपमा यसको सम्पूर्ण खतरा टरेर गयो भन्ने लाग्दैन । कुनै पनि बेला पुनरुत्थान हुने संकेत देखिएकै छन् । ०६२/६३ को आन्दोलनका स्टेकहोल्डरहरू नागरिक समाज, बुद्धिजीवी, आमनागरिक, राजनीतिक दल सबैले यसलाई खतराको संकेत मानेर प्रजातन्त्रकै प्रजातान्त्रीकरण गर्नुपर्नेमा भावनामा बगेका छौं । धर्म, जात, क्षेत्रका नाममा जनाधारै नभएका मानिस बिस्तारै सल्बलाउन थालेका छन् । यसविरुद्ध एकबद्ध भयौं भने लडाइँ जित्छौं, नत्र हामीले ‘डेलिभरी’ गर्न सक्तैनाैं । मान्छेको ‘फ्रस्टेसन’लाई परिवर्तनविरोधीले प्रयोग गर्न सक्छन् । ‘संविधान नै गलत छ, नेपाल हिन्दूराष्ट्र नभएकाले यस्तो भएको हो, नभए विकास गरिसक्थ्यो’ भन्ने नारामा फेरि र्याली गराउन सक्छन् । यसबाट सचेत रहनुपर्छ । जब गणतन्त्रको नारा लगाएँ हामी विद्यार्थी संगठनमा सक्रिय थियौं । त्यो बेलामा पार्टीहरुको आन्दोलन उठ्न सकेको थिएन । नागरिक समाजप्रति जनताको विश्वास बढ्दै गएको थियो । पार्टीका स्थापित नेताप्रति निराशा थियो । त्यसबेला हामी नयाँ मान्छे थियौं । विद्यार्थी आन्दोलनबाट बिस्तारै जग बनाउँदै थियौं । सुरुमा हामीलाई पार्टीले जे निर्देशन दिन्छ, त्यहीअनुसार काम गथ्र्यौं । त्यसबेला राजा केन्द्रमा थिए । त्यसविरुद्ध जनमत सिर्जना गर्ने भएकाले हाम्रा बोलीवचन पनि त्यहीअनुसार डिजाइन हुन्थे । पार्टीका नेताहरु पनि खुसी हुन्थे । एउटा विन्दुसम्म राजालाई दबाब सिर्जना गरेर सम्झौता गर्दै हिजोकै फ्रेमवर्कमा राजनीति अघि बढाउने सोचाइ रहेछ । हामी एउटा बिन्दुमा पुगेपछि लाग्यो– आन्दोलन सम्झौतामा गएर टुंगियो भने १० वर्षपछि नेपालले फेरि अर्को आन्दोलन गर्नुपर्ने हुन्छ । नेपालको राजतन्त्र संवैधानिक भएर बस्नै सक्दैन । यसको चरित्र त्यस्तो छैन । कुनै न कुनै रूपमा यो आउँछ नै भन्ने लाग्यो । परिवर्तन गर्ने, फेरि राजा आउने कुरा अब हुनु हुन्न । अब राजासँग ‘वार कि पार’ हुने गरी लड्नुपर्छ भन्नेमा पुगेका थियौं । यही कुरा जब हामीले आमनागरिकमाझ भन्न थाल्यौं, पार्टी झस्क्यिो । राजालाई तर्साउने जिम्मेवारी पाएका हामीले खुलेआम गणतन्त्रको नारा लगाउन थालेपछि नेताहरुले हामीलाई रोक्न अनेक बल गरे । तर, हामीले सुनेनौं । हामी जसरी पनि अघि बढ्नुपर्छ भन्ने दिशामा अघि बढ्यौं । जनताको साथ पनि थियो । हामी नेताको कुरै सुन्न तयार भएनौं । पहिलोपटक ०६० पुस २० गते त्रिचन्द्र कलेजमा राजतन्त्रको सान्दर्भिकतासम्बन्धी बहस चलेको थियो । कार्यक्रमपछि हामीले ठूलो र्याली निकालेर रत्नपार्क घुम्दै फर्किएपछि मैले पहिलोपटक भनें, “आजको दिन सबैले याद गर्नुस् । नेपालमा अब गणतन्त्र आउने कुरा कसैले रोक्न सक्दैन । राजसंस्थाको औचित्य सकिएको उद्घोष यहीँबाट गर्छौं । हामीलाई अब राजसंस्था चाहिँदैन ।” त्यसबेला साथीहरू भागेको मलाई अहिले पनि सम्झना छ । त्यसबेला प्रतिगमन सच्याऊ, हाम्रो अधिकार फिर्ता देऊमात्रै भनिन्थ्यो । तर, राजसंस्थाको औचित्य सकियो भनेर रत्नपार्कबाटै उद्घोष गर्नु सजिलो अवस्था थिएन । त्यहाँ त्यसरी बोलेपछि हामी कहिल्यै पछि फर्किएनौं । यसबेला पार्टीहरू कार्यक्रम गर्न नसक्ने अवस्थामा थिए । नागरिक समाजका अगुवाहरू कृष्ण पहाडी, देवेन्द्रराज पाण्डेहरूले रत्नपार्कमा एउटा कार्यक्रम गर्नुभयो । त्यसमा म पनि सहभागी थिएँ । त्यहाँबाट हामी सबैलाई प्रहरीले पक्राउ ग¥यो । उहाँहरू सबैलाई प्रहरीले छाडिदियो । मलाई केही दिन थुनेर राजद्रोहको मुद्दा लगायो । त्यसअघि पनि एकपटक पक्राउ गरेर छाडेको थियो । पहिलोपटक राजद्रोहको मुद्दा लगाउँदा हामी पार्टीको नियन्त्रणमा थियौँ । पार्टीको आदेशअनुसार अदालतमा गएर हामीले राजा मान्छौं भनेपछि हामी छुट्यौँ । तर, दोस्रोपटक राजद्रोहको मुद्दा लगाएपछि फेरि पार्टीका केही नेता आउनुभयो । उहाँहरूले हामीलाई सम्झाउनुभयो, ‘राजा मान्छौँ भनेर निस्क’ भन्नुभयो । अब हामी कसैले भनेर मान्ने अवस्थामा थिएनौं । मैले कसैको कुरा मानिन । मैले अदालतमा गएर बयान दिएँ, “हो मैले गणतन्त्रको नारा लगाएकै हो । राजा चाहिँदैन भनेकै हुँ ।” त्यसपछि संस्थापन ठूलो अप्ठेरोमा प¥यो । समस्या के थियो भने मैले हो भनेर स्वीकार गरेपछि धरौटीमा रिहा गर्नुप¥यो । म कुनै पनि हालतमा एक रुपैयाँ धरौटी राख्नेवाला थिइन । राजसंस्थाविरुद्ध नारा लगाएको, राजसंस्थाप्रति घृणा जगाएको आरोप ममाथि थिए । अदालतमा गएर मैले भनें, “नारा लगाएकै हुँ, घृणा जगाएकै हुँ । यो संस्था मास्ने हो, यसको अन्त्य गरेरै छाड्ने हो ।” त्यसपछि पनि मलाई साधारण तारेखमा मात्र छाडियो । त्यो गणतन्त्र स्थापनाको लागि ऐतिहासिक घटना थियो । त्यसलगत्तै म नेविसंघको अधिवेशनमा पोखरा गएँ । पोखरामा गिरिजाबावुले ‘गगन दरबारिया हो’ भन्दिनुभयो । उहाँजत्तिको स्थापित नेताले भनेपछि जनताको नजरमा हो कि भन्ने पनि भयो । अरू कुरा केही थिएन, उहाँको रिसमात्रै थियो । उहाँहरु ‘क्याल्कुलेटेड मुभमेन्ट’ गर्न चाहनुहुन्थ्यो । राजासँग एउटा विन्दुमा गएर सम्झौता गर्न चाहनुहुन्थ्यो । तर, हामी त्यसलाई चिरेर जानुपर्छ भन्नेमा थियौं । मेरो ठाउँब&#23
Opinion
false
[ 0, 42, 868, 11, 11368, 921, 11, 1074, 3922, 11567, 11, 90, 36, 2894, 363, 53, 2956, 2640, 5, 470, 658, 1024, 78, 53, 2725, 4307, 15, 3591, 15324, 5, 4895, 9925, 1751, 4248, 9038, 244, 15708, 2028, 7, 2181, 29, 5, 274, 334, 6836, 7400, 5, 318, 1327, 11994, 1273, 185, 1697, 685, 15, 2453, 1554, 11225, 5034, 9408, 115, 945, 573, 38, 5, 115, 143, 16336, 10, 6, 5459, 14, 6394, 1438, 467, 2147, 9, 3790, 8, 17441, 83, 66, 53, 371, 11152, 766, 1359, 5, 211, 2680, 9, 4388, 9190, 10, 241, 234, 1952, 6348, 53, 975, 1129, 1449, 115, 1839, 15, 924, 5, 2011, 7, 211, 195, 1563, 25, 6893, 8220, 1400, 5, 2373, 72, 838, 349, 15, 163, 668, 47, 11730, 1452, 5, 2677, 7382, 1501, 11389, 334, 2847, 4695, 15, 5, 152, 838, 78, 29, 211, 350, 67, 1916, 185, 4522, 6, 20, 47, 1839, 37, 1452, 5, 10, 16336, 10, 6, 3556, 2626, 37, 169, 211, 21, 83, 5660, 1839, 104, 53, 37, 20, 5, 211, 169, 3216, 12, 19, 2680, 9, 4388, 10, 241, 3335, 23, 53, 7488, 155, 3520, 4740, 8416, 5, 291, 241, 6483, 11368, 868, 15, 38, 12628, 5, 3944, 39, 412, 8373, 66, 5, 211, 6483, 406, 10478, 769, 12, 100, 234, 1952, 1074, 7299, 6, 889, 17, 1756, 193, 2785, 185, 69, 16, 38, 5, 155, 467, 15, 5336, 4945, 5, 75, 15, 470, 211, 11368, 393, 849, 53, 13152, 3039, 2796, 942, 20, 5, 10, 16336, 10, 6, 868, 11, 1050, 298, 893, 1521, 12450, 5, 7299, 6, 5952, 470, 2785, 53, 14, 868, 11, 1361, 6913, 11824, 5, 6483, 2622, 11325, 4342, 25, 53, 38, 47, 1091, 2907, 7519, 494, 4117, 470, 9705, 5, 114, 60, 494, 10, 13661, 921, 6, 102, 43, 7276, 769, 2166, 15324, 5, 2680, 9, 4388, 10, 241, 3335, 23, 2775, 29, 1597, 211, 234, 1892, 639, 3922, 921, 37, 20, 53, 15, 115, 476, 189, 868, 11, 4836, 1852, 13, 5, 208, 2193, 12, 72, 372, 7430, 15, 4867, 66, 5, 10478, 6601, 11589, 2745, 1249, 2591, 38, 5, 311, 1125, 13645, 228, 9, 4963, 11740, 163, 29, 516, 37, 2680, 20, 185, 334, 15, 1788, 8416, 5, 2680, 12, 13803, 430, 112, 53, 38, 47, 943, 3731, 1074, 21, 3922, 3556, 3008, 8193, 9, 3008, 12, 6307, 594, 9, 844, 11730, 15, 1320, 53, 20679, 3925, 686, 163, 5, 2161, 72, 3369, 13803, 583, 2775, 53, 4908, 5, 274, 124, 857, 15971, 69, 386, 5, 62, 280, 818, 13751, 5904, 45, 212, 10, 18991, 365, 9705, 5, 212, 921, 11, 1050, 62, 7767, 1978, 45, 24, 1999, 29, 46, 4732, 5, 212, 12327, 15, 62, 1451, 18, 818, 14712, 59, 45, 9, 62, 16396, 8898, 45, 390, 13, 5, 432, 503, 24, 4870, 2680, 46, 4732, 5, 5141, 2680, 3447, 467, 36, 1709, 1320, 53, 15, 38, 5, 217, 3120, 1438, 105, 155, 2412, 491, 922, 60, 121, 21, 975, 372, 20, 5, 136, 8223, 28, 609, 15, 430, 20, 5, 377, 105, 1033, 29, 155, 2412, 927, 191, 2395, 5, 497, 29, 318, 2709, 83, 169, 5701, 5, 494, 10, 13661, 921, 6, 102, 7139, 9705, 5, 72, 4442, 25, 927, 544, 805, 668, 47, 466, 1093, 169, 8354, 1916, 5, 470, 658, 1024, 78, 53, 60, 4307, 15, 3591, 15324, 5, 7395, 124, 2680, 639, 1941, 6, 14152, 1501, 4186, 3964, 28, 401, 1249, 1452, 5, 11730, 2930, 14, 1697, 51, 94, 324, 123, 13, 5, 6483, 1736, 3349, 921, 2854, 13, 5, 114, 217, 2388, 971, 3556, 1310, 3031, 3456, 150, 324, 1014, 83, 4836, 8547, 6, 99, 9, 6483, 330, 358, 11737, 1709, 805, 35, 99, 921, 6446, 4569, 8, 1937, 146, 53, 4442, 1815, 5, 169, 60, 9734, 18, 251, 4307, 15, 1717, 2030, 26, 266, 865, 376, 2395, 639, 13, 5, 8656, 991, 244, 258, 201, 285, 1489, 27, 5, 499, 86, 17304, 36, 622, 3922, 207, 1014, 393, 13, 5, 564, 15, 16017, 7447, 1846, 20, 29, 16825, 137, 13, 5, 5459, 342, 217, 619, 2053, 323, 619, 16, 13, 5, 6073, 19, 21, 485, 651, 20, 47, 671, 115, 2499, 494, 896, 6, 9412, 18, 265, 1250, 1451, 18, 9408, 671, 4953, 9040, 2723, 10, 6, 2668, 18340, 7, 704, 36, 2680, 17, 186, 5279, 6, 18340, 5, 3654, 1438, 72, 470, 60, 4340, 16, 13, 5, 274, 10, 16336, 10, 6, 868, 135, 214, 3089, 8953, 30, 6, 10693, 19, 21, 485, 651, 3731, 20, 5, 1224, 5656, 1438, 217, 80, 4625, 1533, 1093, 16, 13, 5, 6073, 714, 7, 1193, 1438, 9276, 1366, 1925, 57, 3733, 25, 75, 927, 104, 5, 42, 1946, 1846, 20, 29, 10, 44, 12615, 1113, 14628, 14781, 8805, 5, 4811, 4811, 212, 921, 212, 2017, 13, 146, 104, 53, 15, 163, 5, 155, 10, 17438, 11339, 207, 20, 146, 386, 185, 609, 25, 7642, 2814, 5, 532, 3511, 11, 15, 47, 495, 15058, 5, 943, 6042, 15, 214, 2019, 2447, 14, 105, 53, 751, 193, 13, 29, 86, 4109, 324, 3462, 7, 2253, 868, 355, 379, 432, 1149, 1192, 5, 304, 311, 80, 544, 16349, 20, 5, 274, 169, 2488, 185, 556, 8760, 137, 5734, 15, 104, 5, 10, 16336, 10, 6, 3310, 288, 102, 6006, 1762, 11929, 20, 29, 42, 1946, 4132, 212, 1597, 658, 651, 206, 73, 562, 555, 235, 838, 2592, 16, 13, 5, 1421, 10198, 11566, 12462, 8, 15929, 27, 5, 43, 7400, 114, 6483, 330, 358, 11737, 1709, 16, 9546, 207, 114, 12462, 8, 6490, 30, 6, 38, 50, 2496, 7, 788, 8059, 6490, 30, 6, 1449, 817, 9195, 2472, 8, 1449, 211, 5459, 11, 9776, 6, 318, 6394, 123, 1449, 214, 13041, 138, 16, 1449, 211, 1446, 50, 258, 498, 11, 62, 7809, 2958, 45, 28, 38, 29, 10, 16336, 10, 6, 9458, 3354, 4794, 4117, 6681, 9, 4117, 1613, 1518, 877, 8925, 13973, 1815, 5, 3310, 546, 266, 123, 2394, 1438, 4388, 1475, 2680, 38, 5, 1288, 2680, 11, 2920, 13, 5, 6483, 7299, 3008, 1584, 1361, 4363, 9, 10, 16546, 16, 379, 13429, 4208, 921, 11, 2920, 13, 5, 4307, 401, 1756, 3185, 28, 1449, 1050, 3767, 1653, 6, 2030, 123, 13, 5, 564, 1438, 265, 12527, 37, 13, 5, 36, 1093, 207, 14, 4505, 921, 287, 1449, 115, 4186, 3964, 8868, 13, 5, 432, 1438, 4185, 14178, 9, 14303, 163, 2173, 2543, 5, 274, 74, 2722, 775, 9, 985, 15, 1273, 5, 516, 144, 46, 15, 28, 682, 5, 2488, 6042, 15, 217, 1125, 85, 46, 67, 13648, 5, 7395, 234, 1952, 13648, 5, 3562, 6, 846, 137, 4625, 11573, 7145, 5, 2551, 2626, 8, 11152, 234, 13687, 169, 15, 200, 1796, 5, 2722, 144, 217, 80, 1802, 9974, 1905, 29, 169, 516, 3562, 6, 8399, 258, 217, 80, 4625, 16172, 97, 849, 5, 3408, 4524, 470, 163, 29, 349, 6128, 8090, 6228, 736, 14891, 3065, 9, 298, 1802, 1796, 5, 10, 16336, 10, 6, 470, 5279, 219, 121, 532, 26, 1125, 10777, 14362, 2758, 42, 3580, 611, 6993, 2686, 3859, 3230, 13, 5, 1438, 485, 2469, 15, 686, 2019, 4618, 37, 470, 1361, 1449, 10, 1024, 1361, 38, 853, 1624, 27, 5, 217, 80, 11114, 612, 1361, 7, 334, 1314, 324, 37, 1361, 38, 2173, 6433, 2632, 112, 5, 643, 430, 15640, 17055, 18, 123, 13, 5, 470, 14, 2763, 109, 234, 7566, 8, 115, 37, 1361, 38, 185, 291, 1327, 3331, 56, 3230, 13, 5, 8821, 2351, 10, 6, 612, 37, 1361, 38, 6106, 291, 1327, 8821, 3201, 586, 151, 16, 20, 5, 10, 18406, 10, 6, 470, 14, 1361, 4363, 25, 654, 135, 12302, 43, 4307, 1405, 1896, 206, 3763, 7, 543, 318, 11, 977, 8, 4342, 120, 5, 21, 484, 9866, 6, 7536, 37, 1361, 38, 5, 10, 722, 12082, 43, 470, 2806, 12981, 43, 324, 355, 109, 234, 1952, 1489, 922, 5, 169, 704, 470, 37, 1361, 38, 53, 523, 473, 5356, 29, 547, 19, 14564, 218, 8723, 258, 8354, 1916, 5, 377, 1827, 100, 195, 629, 2472, 10, 166, 4433, 2300, 53, 4732, 5, 75, 15, 260, 21695, 40, 2632, 2814, 96, 27, 5, 10, 16336, 10, 6, 6176, 7238, 44, 1451, 3435, 18, 49, 412, 518, 7, 10846, 7, 18935, 7, 214, 596, 1641, 432, 2472, 6, 2632, 4096, 2680, 96, 9129, 21164, 1997, 9934, 1644, 8, 12335, 12, 922, 5, 8433, 2566, 7, 880, 846, 174, 4874, 69, 2802, 1069, 4484, 10507, 2139, 785, 1624, 27, 5, 42, 1327, 26, 4039, 16166, 29, 8603, 1106, 9385, 7, 6228, 334, 62, 6811, 91, 4748, 45, 24, 12548, 12326, 5, 6414, 9006, 1084, 1460, 2616, 45, 14, 470, 8301, 11, 151, 24, 2122, 5, 62, 13323, 37, 1361, 379, 36, 1448, 6181, 6621, 223, 16, 649, 1935, 76, 18441, 4621, 45, 53, 1751, 8, 704, 16430, 931, 2122, 5, 42, 17, 2769, 1574, 1359, 5, 745, 9925, 1751, 4055, 161, 155, 775, 1546, 8, 1228, 4945, 5, 115, 2499, 201, 199, 868, 6592, 760, 924, 5, 412, 518, 475, 779, 468, 1229, 251, 38, 5, 1462, 686, 244, 475, 1802, 38, 5, 3642, 155, 94, 916, 4945, 5, 775, 868, 17, 4484, 2626, 4678, 4945, 5, 4895, 928, 2531, 750, 730, 3213, 7, 516, 496, 46, 473, 6822, 4695, 5, 3642, 318, 2146, 66, 5, 291, 1327, 4913, 1094, 25, 422, 1041, 5036, 181, 2962, 15, 516, 496, 3148, 5338, 5, 1462, 2447, 15, 1423, 5338, 5, 102, 7228, 116, 9742, 2094, 1094, 109, 560, 71, 1941, 96, 17442, 181, 2076, 8, 921, 234, 1932, 12904, 1175, 5, 155, 102, 5596, 8, 5081, 1547, 86, 868, 8199, 1029, 9214, 855, 29, 217, 3120, 643, 704, 258, 868, 528, 78, 5, 124, 4388, 2738, 266, 1364, 69, 1916, 5, 195, 2869, 1028, 104, 5, 75, 10, 23, 75, 100, 21, 1796, 37, 53, 1547, 5, 470, 1803, 704, 318, 329, 83, 169, 411, 4515, 5, 169, 318, 63, 62, 1884, 146, 1521, 45, 40, 57, 8238, 1359, 53, 8, 963, 4945, 5, 430, 83, 745, 334, 18935, 5562, 853, 5198, 4695, 7, 201, 15708, 744, 91, 65, 5, 9742, 47, 495, 623, 891, 1484, 334, 19028, 9925, 1751, 1540, 2449, 4616, 928, 2242, 1853, 889, 120, 5, 274, 334, 6836, 7400, 5, 155, 2366, 15, 234, 17598, 53, 5457, 234, 2804, 4695, 5, 779, 246, 15, 38, 5, 155, 7658, 6978, 2155, 376, 99, 7400, 5, 3253, 10, 5987, 722, 1649, 323, 130, 17524, 6716, 4388, 6, 17245, 793, 1983, 2464, 38, 5, 128, 135, 334, 218, 16430, 7796, 14142, 4418, 458, 16273, 257, 3253, 10544, 7, 213, 6180, 6, 56, 1641, 4756, 10966, 5, 211, 169, 1576, 329, 83, 938, 2242, 1916, 5, 13219, 6, 6481, 2854, 9466, 9979, 17, 3021, 5, 928, 169, 13219, 2422, 5541, 995, 3642, 5372, 17539, 377, 114, 15, 4102, 13, 5, 3642, 484, 9866, 190, 6653, 5357, 7, 212, 365, 1226, 10, 14257, 3731, 13825, 5, 274, 13219, 6, 6481, 5701, 185, 14142, 1024, 9466, 160, 1982, 265, 924, 5, 621, 3654, 5411, 135, 155, 1536, 186, 5279, 7400, 5, 42, 3622, 7026, 128, 24, 1389, 313, 66, 5, 412, 3214, 3981, 49, 798, 1474, 7, 13970, 431, 2548, 262, 14142, 8, 102, 128, 1196, 5, 1288, 74, 15, 546, 1678, 5, 5766, 155, 1637, 456, 434, 3763, 5, 7270, 1637, 456, 5034, 12450, 5, 377, 72, 56, 9193, 6060, 1026, 14249, 303, 6, 739, 14182, 5, 8990, 15, 2889, 434, 109, 9525, 38, 5, 3253, 1026, 14249, 303, 6, 739, 9123, 155, 1043, 2017, 8416, 5, 1043, 1197, 496, 3220, 1029, 334, 318, 2183, 9385, 6106, 155, 1608, 7145, 5, 274, 308, 3913, 1026, 14249, 303, 6, 739, 10717, 704, 1462, 72, 244, 865, 2520, 5, 7270, 11, 928, 15646, 2520, 7, 62, 7786, 2183, 13639, 185, 4242, 45, 2199, 5, 169, 155, 938, 185, 3287, 313, 924, 848, 5, 257, 2904, 83, 2183, 483, 5, 257, 3220, 1029, 3916, 425, 5547, 213, 1451, 257, 9925, 1751, 4055, 96, 20, 5, 318, 2422, 5541, 7301, 1273, 995, 543, 11255, 218, 11246, 8, 9695, 5, 200, 105, 38, 29, 257, 20, 185, 1697, 741, 10857, 8, 6741, 24, 10132, 5, 74, 75, 15, 5641, 8, 26, 322, 10857, 810, 2709, 9846, 5, 13219, 1327, 1751, 1852, 7, 13219, 475, 9893, 19873, 6, 728, 74, 312, 66, 5, 3220, 1029, 257, 10544, 7, 213, 23, 3523, 4055, 96, 1273, 7, 9893, 19873, 96, 1273, 5, 21, 570, 43, 10468, 649, 195, 919, 109, 69, 8692, 20, 995, 543, 15, 377, 1554, 16377, 8, 90, 5034, 855, 5, 115, 1576, 305, 6, 19, 945, 573, 38, 5, 291, 5043, 74, 9517, 6, 3081, 8, 551, 13382, 5, 2436, 13418, 954, 6229, 11, 8446, 294, 23, 2008, 635, 20, 45, 6159, 1335, 2520, 5, 1131, 167, 4832, 6, 686, 4618, 6106, 779, 12933, 20, 146, 53, 15, 163, 5, 974, 83, 72, 9546, 1539, 3255, 3731, 38, 5, 5069, 62, 9790, 1312, 3615, 15391, 20756, 45, 24, 7023, 23, 7880, 5, 318, 63, 102, 7228, 8, 1029, 560, 24, 7023, 23, 7880, 5, 274, 155, 1050, 1718, 4433, 9754, 53, 8, 4945, 5, 229, 927, 220, 10125, 17218, 4256, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,085
10,085
शान्तिपूर्ण आन्दोलन गरिरहेका सात राजनीतिक दल र सशस्त्र सङ्घर्षरत तत्कालीन माओवादीले निर्णायक संयुक्त जनआन्दोलन सुरु गरेको १० वर्ष पूरा भएको छ । हाम्रो भित्री उद्देश्य अब सामन्तवादलाई समाप्तै पार्नुपर्छ भन्ने नै थियो । नेपालको सार्वभौमिकता र अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउन नेपालीहरूबीच एकता कायम नभएसम्म विदेशी हस्तक्षेप रोकिँदैन । विदेशी हस्तक्षेप नरोकिएसम्म नेपालको राष्ट्रिय अर्थतन्त्रले खासै उपलब्धि हासिल गर्न सक्तैन भन्नेमा हामी स्पष्ट थियौँ । जनताबीच एकता कायम गर्नु हाम्रो अर्को उद्देश्य थियो । तेस्रो, उद्देश्य नेपाली जनताको नैसर्गिक अधिकार कायम गर्नु थियो । जनताको गाँस, वास, कपासको व्यवस्था र भाषाको संरक्षण गर्नु थियो । नेपालमा पहिले विभेद थियो । त्यसको विरासत समाप्त पारेर सबै जनता बराबर हुन् कसैको धर्म र संस्कार अभिजात्य मानिने र कसैको शून्य महत्वको हुने विभेद अन्त्य गरेर सबैको धर्म संस्कृतिलाई बराबर गराउने भन्ने थियो । जनताको लोकतान्त्रिक अधिकार स्थापना गरेर राज्यमा जनताको पहुँच पुर्याउने उद्देश्य लिएर आन्दोलन सुरु गरेका थियौँं । पृष्ठभूमि आन्दोलनकोे पृष्ठभूमि र केन्द्र त्यसबेलाका राजा ज्ञानेन्द्र शाह नै हुन् । उनी दरबार हत्याकाण्डपछि राजा भएका थिए । त्यो हत्याकाण्ड नेपालका लागि बिर्सनै नसकिने ऐतिहासिक घटना थियो । राजा वीरेन्द्रको वंश सखाप भएर एक जनाको परिवारमात्रै बाँच्नु संयोगमात्र मान्न कठिन हुन्छ । गिरिजाबाबुले त यसलाई ‘ग्य्राण्ड डिजाइन’ भन्नुहुन्थ्यो । जनताका मनमा पनि यस्तै लागिरहेका अवस्थामा ज्ञानेन्द्र राजा भएपछि २०४६ सालमा प्राप्त गरेको संवैधानिक अधिकार पनि खोसेर फेरि सक्रिय राजतन्त्र ब्युँताउने प्रपञ्च गरे । त्यसले गर्दा नेपाली कांग्रेसजस्तो पार्टी पनि गणतन्त्रमा आउन बाध्य भयो । कांग्रेस सभापति गिरिजाबाबुलाई म सधैँ सम्झिरहन्छु । उहाँमा अघि बढेपछि पछि नफर्किने अठोट थियो । माले, मसाले र मण्डले एउटै हुन् भन्ने दृष्टिकोण राख्ने गिरिजाबाबु तिनैसँगको सहकार्यमा आन्दोलनमा जान तयार हुनुभयो । नेकपा (एमाले), जनमोर्चा नेपाल र नेमकिपाजस्ता वामपन्थी पार्टी आन्दोलनमा एक भए । वामपन्थी पार्टीहरूबीच अन्तरविरोध थिए । सैद्धान्तिक भिन्नता थिए । अन्तरविरोधसहित पनि हामी एकतामा आउनैपथ्र्यो । एकतामा जानुपर्ने अवस्था ज्ञानेन्द्रले नै उत्पन्न गरेका हुन् । मत के भन्छु भने एक प्रकारले ज्ञानेन्द्र शाहले नै प्रतिगामी कदमद्वारा हामी नेपाली जनतालाई अन्तरविरोध हुँदाहुँदै पनि एकै ठाउँमा वसेर साझा अधिकार प्राप्त गर्न संघर्ष गर्ने अवसर मिलाइदिए । त्यस्तो अवसरलाई गुमाउन हुँदैन भनेर हामी एक भएका हौँ । त्यसबेलाको जनमोर्चा नेपालको केन्द्रीय समितिको बैठकले नै असोज १८ को ज्ञानेन्द्रको कदम प्रतिगामी हो, यसले अन्ततः सक्रिय राजतन्त्रमा फर्काउँछ, भित्री उद्देश्य यही हो । यसको विरुद्धमा संघर्ष गरौँ भनेर निर्णय गरेको थियो । जनमोर्चा नेपालले नै माधव नेपाल, नेमकिपा, कांग्रेस सभापति गिरिजाबाबुकहाँ लगेर संघर्षको प्रस्ताव राखेको हो । गिरिजाबाबुलाई मैले पहिलोपटक प्रस्ताव राख्दा उहाँले इन्कार चाहिँ गर्नुभएन – ‘पख्नुस्, नआत्तिनुस्’ मात्रै भन्नुभयो । माधव नेपालले ‘यो सक्रिय राजतन्त्र होजस्तो पनि छ तर सडकमा गइहाल्ने बेला अलि भा’छैन कि’ भन्ने कुरा गर्नुभयो । नेमकिपाका नारायणमान विजुक्छेले मलाई पनि लागेको छ । ‘अब हामीले सोच्नुपर्छ’ भन्नुभयो । असोज १८ मा राजाको कदमपछि असोज २२ गते त्यसबेला जनमोर्चा नेपालले सानो सडक प्रदर्शन गर्यौँं । त्यसको पाँचमहिनापछि माघको ७ गते हामीले सडकमा जाने कि नजाने भन्ने कुरा गर्यौँं । चारवटा दलका बीचमा सहकार्य गर्ने गरी समिति बनाइयो । त्यही बेला नै सडकमा जान ढिला नगरौँ भन्ने निर्णय भएको हो । त्यसपछि गिरिजाबाबु, माधव नेपाल, म र नारायणमान विजुक्छेले पालैपालो नेतृत्व गर्ने गरी बैठक राख्दै गर्यौँ । म सानेपा हाइटमा बस्थेँ । हामी छतमा त्रिपाल राखेर बैठक बस्थ्यौँ । मेरै अध्यक्षतामा बसेको बैठकले यो प्रतिगमन नै हो भनेर चारवटै दल सहमतिमा आयौँ । अब सडक संघर्ष गर्ने भन्ने निर्णय भयो । फागुन ७ गतेबाट आन्दोलन गर्ने भन्ने निर्णय गर्यौं । हामी माघ ७ गते बैठक बसेका थियौँ । एक महिनाको तयारी गर्ने भनेर त्यही बैठकबाट उठेका हौँ । त्यो माइन्युट अझै पनि छ । त्यसपछि हामी तयारीमा लाग्यौँ । तयारीकै बीचमा ज्ञानेन्द्रले एउटा ‘तुरुप’ फाले । त्यतिबेला युद्धरत माओवादीसँग शान्ति वार्ता गर्न तयार रहेको तुरुप फाले । शान्ति वार्ता गर्छु भन्दाभन्दै माओवादी नआउँदा यिनीहरू नै अशान्ति चाहन्छन् भन्ने सन्देश जान्थ्यो । आएनन् भने त्यो देखाएर जे गर्नुपर्छ गर्ने भन्ने दरबारको तयारी हामीले चाल पाइसकेका थियौँ । माओवादी वार्तामा आए सात दलको आन्दोलन निस्तेज पार्ने राजाको चाल थियो । माओवादीले पनि त्यसपछि हामी वार्तामा आउन तयार भनेर भनिहाले । शान्ति वार्ताको समयमा आन्दोलन गरेर सात दल वदनाम हुन्छन् भन्ने निष्कर्ष पनि दरबारको थियो । राजाले वार्ता गर्न खोज्दा आन्दोलन गर्ने भनेर सात दलको विरोध हुन्छ भन्ने ज्ञानेन्द्रको बठ्याइँ हामीले पनि बुझ्यौं । हामीले त्यसपछि त्यो ७ गतेदेखिको कार्यक्रम स्थगन गर्यौँं । त्यसपछि शान्ति वार्ता सुरु भयो । हामीलाई त्यसबेला नै यो शान्ति वार्ता निष्कर्षमा पुग्दैन भन्ने लागेको थियो । किनभने त्यो हामीलाई अलमल्याउनका लागि मात्रै रचिएको प्रपञ्च थियो । त्यसपछि उनीहरूको वार्तामा सेना ब्यारेकको पाँच किलोमिटरभन्दा बाहिर जान नपाउने भनेर ‘डिमार्केसन’ राखियो । यो सर्त दुवैतर्फका सेनालाई लागु हुने भनेर वार्ता समितिले निर्णय गरे । त्यसबेला लोकेन्द्रबहादुर चन्द प्रधानमन्त्री हुनुहुन्थ्यो । त्यो प्रस्ताव प्रधानमन्त्रीमार्फत् दरबारमा पुर्याइयो । त्यसबेला दरबारको सहमतिमा वार्ता समितिले प्रस्ताव पारित गर्यो । त्यसपछि तत्कालै ज्ञानेन्द्रले दोहोरो भूमिका निर्वाह गरे । एकातिर प्रधानमन्त्रीलाई हुन्छ निर्णय गर भनिदिने अर्कोतिर सेनालाई बोलाएर मान्दैनौं भन्न लगाउने । त्यसबेला नेपाली सेनाले हामीले यो निर्णय मान्दैनौं भनेपछि प्रधानमन्त्रीलाइ नै उल्लु बनाउने काम भयो । त्यही विषयबाट असन्तुष्टि हुँदाहुँदै लोकेन्द्रबहादुर चन्दको केही समयपछि राजीनामा आयो । ज्ञानेन्द्रको व्यवहार सबैले बुझे । वार्ता भंग भएपछि हामी फेरि बैठक बस्यौं । चैतमा हामीले तत्कालीन सद्भावना पार्टीलाई पनि आन्दोलनमा समावेश गरायौं । हृदयेश त्रिपाठीलाई बोलाएर हामीले पाँचदलमा राख्यौँ । मधेस, पहाड र हिमाल मिल्नैपर्छ भनेर उहाँलाई बोलाएका हौँ । त्यो बैठक हामीले पुल्चोकको एउटा घरमा गरेका हौँ । त्यसपछि हामी पाँचदल भएका हौंँ । त्यसपछि हामी निरन्तर बैठकमा बस्यौँ । बैशाख २१ गतेदेखि हामीले आन्दोलन सुरुगर्ने निर्णय गरेर पाँचदल सडकमा गएका हौँ । यस स्थितिमा २०५९ सालदेखि आन्दोलन सुरु भए पनि ६० साल बैशाख २१ गतेदेखि हामी सडकमा गएका हौँ । त्यसपछि हामी ०६३ सालसम्म लगातार सडकमै रह्यौँ । यस बीचमा असार, साउन खेतीपाती केही नभनी दिनहुँ सडकमै गयौँ । हजारौंको प्रदर्शन हुँदा पनि राजाले हाम्रो मागको सुनुवाइ गर्दै गरेनन् । ज्ञानेन्द्रसँग सेना छ । शक्ति भएकाले हामीलाई नटेरेको हो भन्ने निष्कर्ष हामीले निकाल्यौँ । अब हामी अर्को विकल्पमा पनि जानुपर्छ भन्नेमा छलफल गर्यौं । माओवादीसँग सहकार्य गरेर अघि जानुपर्छ भन्ने निष्कर्ष हामीले निकाल्यौँ । माओवादीको पनि त सेना थियो । गिरिजाबावु र मेरो भित्री छलफलपछि हरेक निर्णय हुन्थ्यो । उहाँसँग म दैनिक छलफलमा हुन्थेँ । पहिले उहाँ माओवादीसँग सहकार्य गर्नै हुँदैन भन्ने पक्षमा हुनुहुन्थ्यो । मैले उहाँसँग धेरैपटक कुराकानी गरेँ, छाड्दै छाडिन । उहाँले त्यसपछि ‘ल कुरा गर्नुस्’ भन्नुभयो । ‘गिरिजाबावुले त्यसो हो भने यो काम अरूलाई लगाउनु हुँदैन तपाईँ नै अघि बढ्नुस् । जहाँ गएर कुराकानी गर्नुपरेपनि तपाईँ नै गर्नुस्’ भनेर मलाई भन्नुभयो । त्यसपछि मलाई समस्या पर्यो । म आफैँ चिनिएको व्यक्ति । मेरोपछि सीआईडी लागेको रहेछ भने माओवादीको सेल्टर नै बर्वाद हुन सक्थ्यो । त्यो पनि गर्न हुँदैनथ्यो । माओवादीका नेता त्यसबेला रोल्पामा हुनुहुन्थ्यो । रोल्पामा म अब कसरी जाने ? आन्दोलनमा दिनहुँ लाग्ने व्यक्तिलाई धेरै चिनेका हुन्छन् । यसले त माओवादीको बर्बादी गर्ने काममात्रै हुन्छ भन्ने लाग्यो । मैले गिरिजाबाबुलाई भोलिपल्ट गएर एउटा प्रस्ताव राखेँ — ‘मसँग एकजना साथी हुनुहुन्छ । उहाँलाई सामान्य जनता धेरैले चिनेका छैनन् । प्रचण्डसँग कुरा गराउने उपयुक्त व्यक्ति उहाँ नै हुनुहुन्छ ।’ गिरिजाबावुले अर्को मान्छे त हुँदैहुँदैन भनेर अडान नै लिनुभयो । तपार्इँ र मबाहेक अर्को व्यक्ति यसमा सहभागी गराउन हुँदैन भनेर मलाई भन्नुभयो । मैले अन्तिममा भने — अर्जुननरसिंह केसीसँग काम गरेका व्यक्ति हुन् उनी । पहिले नेविसंघका मान्छे हुन् । पछि २०३९ तिर हामीतिर आएका हुन् । उनको नाम नारायणकाजी श्रेष्ठ हो । तपाइले एकपटक अर्जुननरसिंह केसीसँग सोध्न सक्नुहुन्छ भनेपछि गिरिजाबावु बोल्नुभएन । महिनौं लाग्यो यो कुरा बुझाउन । ‘संसारले आतंकवादी भनेर रेडकर्नरमा राखेको छ । कस्तो अप्ठेरो कुरा गर्नुभयो’ भनेर मलाई पटकपटक भन्नुहुन्थ्यो । उहाँले अर्जुननरसिंह केसीसँग नारायणकाजीको नाम चाहिँ सोध्नुभएछ तर अन्य कुरा केही खोल्नुभएनछ । मैले पछि नारायणकाजी श्रेष्ठलाई गिरिजाबावुकहाँ लगेँ । उहाँहरूबीच चिनाजानी थिएन । कुरा गर्दै गएपछि पछि नारायणकाजीलाई पठायौँ । त्यसबेला हामीसँग स्याटलाइट टेलिफोन थियो । मोबाइल आइसकेको थिएन । त्यो स्याटलाइट फोन पनि उहाँहरू (माओवादी) ले नै दिएको हो । विभिन्न चरणमा कुरा गरेपछि दुवैतर्फबाट हुन्छ भन्ने भयो । माथिल्लो चरणमा कुराकानी गर्ने भन्ने निष्कर्ष निकाल्यौँ । त्यसपछि कृष्णप्रसाद सिटौला र बावुराम भट्टराईबीच कुराकानी गराइएको हो । अन्ततः वातावरण तयार भएपछि उच्चस्तरीय बैठक बस्ने भन्ने टुंगोमा पुग्यौँ । यसरी बैठक बस्दा कहाँ बस्ने भन्ने ठाउँको खोजी भयो । माओवादीले भन्यो, ‘रोल्पामा हाम्रो सेल्टर छ । त्यहाँ आउनुस् । तपाईहरूलाई हामी पूर्ण सुरक्षा दिन्छौँ ।’ म जाँदा त्यो हालत हुन्थ्यो भने गिरिजाबाबु लैजाँदा के होला ? यसमा कुराकानी भयो । सेनाको ब्यारेक छलेर जान सकिने अवस्था थिएन । गिरिजाबाबुले यही बेला भन्नुभयो, ‘म बिरामी भनेर दिल्ली जान्छु । अस्पतालमा १/२ दिन बस्छु । त्यतै बोलाएर कुराकानी गरौँला । नेपालमा मेरो कारणले सुरक्षित हुँदैन ।’ उहाँ उपचारका लागि भनेर जानुभयो । बाँकी अरू पनि सँगै दिल्ली जान हुँदैनथ्यो । हामी आआफ्नो तरिकाले बोर्डर पारी जाने भन्ने निर्णय भयो । हामीले भनेको मितिभन्दा बैठक दुई दिन ढिला भयो । किनभने माओवादी जाने भनेर तय भएको नाकाको सुरक्षा व्यवस्था सरकारले झनै कडा गरेको थियो । म कपिलवस्तुको नाका हुँदै गएको थिएँ । माओवादीले नाका परिवर्तन गरेर जाँदा दुई दिन ढिला भएको थियो । गिरिजाबाबु दिल्ली पुगेर होटलमा बस्नुभएको थियो । हामी गएर उहाँलाई होटलमा भेट्यौँ । त्यसपछि १२ बुँदे सहमतिको पृष्ठभूमि तयार भएको हो । ० ० ० अहिले के सुनिन्छ भने यो सबै भारतले मिलाइदिएको थियो । वार्ता पनि भारतले नै गराएको हो । सहमतिको ड्राफ्ट पनि भारतीयले नै गरेका हुन् । यो बिल्कुलै गलत कुरा हो । हामी त्यसबेला भारतले बनाइदिएको सेल्टरमा बसेका होइनौ । उसले बनाइदिएको पनि थिएन । हाम्रै पार्टीहरूका प्रवासी संगठन छन् । ती संगठनमा काम गर्ने साथीले सहयोग गरेका हुन् । त्यस्तो ठाउँमा गएर हामी कुराकानी गरेका हौँ । हामीले गिरिजाबावुलाई त्यहाँ लैजाँदा पनि कसैले थाहा पाउला भनेर ३ वटा मोटर चेन्ज गरेर लगेका थियौँं ।   वार्तामा सबैले आआफ्नो पार्टीका तर्फबाट ड्राफ्ट पेस गथ्र्यौं । त्यसमा छलफल गर्दै गएपछि कुन मिलेन, कुनलाई झिक्ने राख्ने गर्दै अन्त्यमा सहमति कायम भएको हो । भित्रीरूपमा माओवादीका कोही साथी भारतीयसँग ‘टच’मा थिए भने हामीलाई थाहा थिएन । या कांग्रेस/एमालेका कोही थिए भने पनि हामीलाई जानकारी गराइको थिएन । मलाई अहिलेसम्म पनि भारतीय सहयोग थियोजस्तो लाग्दैन । तर म के कुरामा शङ्का छैन भने त्यहाँको सुरक्षा निकायले हामी भेट भएको कतै थाहा पाएको चाहिँ थियो । गिरिजाबाबु दिल्ली पुगेपछि त्यहाँको सुरक्षा निकायले पनि यसको जानकारी पक्कै पाएको हुनुपर्छ । गिरिजाबाबु दिल्ली पुगेको कुरा ‘र’ ले थाहा नपाउने भन्ने पक्कै हुँदैनथ्यो । माओवादी त कहाँ बस्छन् भन्नेसमेत हामीलाई पनि थाहा थिएन । त्यहाँ पुगेर हामी पनि छुट्टाछुट्टै बसेका हौँ । हामी बस्ने ठाउँ जनमोर्चाको संगठनकै साथीहरूको घर गाजियावादमा थियो । प्रचण्ड र बाबुराम पनि छुट्टै बस्नुहुन्थ्यो । एकदिन प्रचण्डले मलाई एक्लै आफू बस्ने ठाउँमा लगेर खाना खुवाउनुभएको थियो । गिरिजाबाबु भने होटलमै बस्नुभएको हो । वार्ताका क्रममा अब सिधै गणतन्त्रमा जाने भन्ने कुरा उठेको थियो । तर त्यसबेला नै गिरिजाबाबुले जाने त्यहीँ हो तर अहिले भन्ने बेला भएको छैन भनेर सबैलाई कन्भिन्स गर्नुभएको हो । ‘यो अत्यन्तै गोप्य राखेर जानुपर्छ । र&#23
Opinion
false
[ 0, 6495, 868, 882, 603, 214, 596, 9, 1405, 6065, 18, 84, 712, 4307, 4281, 511, 5459, 206, 28, 217, 80, 364, 16, 13, 5, 212, 4121, 1463, 169, 13835, 14, 2552, 69, 1370, 1359, 53, 37, 38, 5, 124, 16334, 9, 2574, 14, 1541, 285, 39, 49, 428, 850, 659, 7771, 819, 3444, 2181, 10373, 5, 819, 3444, 19765, 116, 124, 111, 2574, 11, 2809, 2923, 1305, 24, 12548, 53, 8, 155, 893, 8416, 5, 736, 428, 850, 659, 160, 212, 258, 1463, 38, 5, 725, 7, 1463, 39, 779, 10, 18991, 365, 659, 160, 38, 5, 779, 8754, 7, 11610, 7, 15510, 6, 179, 9, 860, 723, 160, 38, 5, 211, 466, 2970, 38, 5, 467, 11626, 2552, 2438, 82, 736, 4223, 112, 2904, 640, 9, 1813, 2813, 719, 2368, 3689, 9, 2904, 4633, 1255, 6, 40, 2970, 919, 109, 1410, 640, 1010, 14, 4223, 807, 53, 38, 5, 779, 1561, 365, 305, 109, 4244, 779, 1966, 5434, 1463, 351, 868, 206, 48, 8416, 141, 5, 7155, 3556, 30, 7155, 9, 361, 3642, 12, 318, 3422, 821, 37, 112, 5, 126, 2008, 9530, 135, 318, 73, 66, 5, 115, 9530, 547, 19, 10443, 69, 4034, 945, 573, 38, 5, 318, 5881, 6, 3225, 190, 15426, 266, 26, 1143, 831, 3731, 5341, 97, 8244, 1249, 4201, 2971, 78, 5, 13418, 4916, 11, 60, 432, 62, 14105, 1588, 1076, 3148, 45, 853, 7880, 5, 4097, 2864, 15, 726, 19, 3598, 313, 3422, 318, 407, 6527, 673, 193, 28, 2738, 365, 15, 14401, 18, 704, 1228, 4388, 21053, 623, 550, 8494, 120, 5, 1938, 150, 39, 724, 1093, 201, 15, 1576, 8, 865, 1782, 163, 5, 724, 1092, 13418, 4916, 14, 74, 3216, 3354, 7965, 97, 5, 1131, 8, 234, 10, 9493, 186, 16537, 574, 11386, 38, 5, 43, 11, 7, 74, 627, 11, 9, 3362, 30, 1148, 112, 53, 3088, 810, 13418, 4916, 2963, 2133, 7587, 3310, 481, 376, 10343, 5, 533, 6656, 7, 10314, 36, 9, 21741, 1110, 5441, 201, 3310, 26, 99, 5, 5441, 7026, 428, 18458, 66, 5, 4222, 5277, 66, 5, 18458, 354, 15, 155, 850, 8, 865, 69, 131, 6822, 926, 5, 850, 8, 7566, 265, 3422, 11, 37, 1955, 48, 112, 5, 674, 105, 8727, 29, 26, 8941, 3422, 821, 11, 37, 484, 6901, 2668, 215, 155, 39, 2078, 18458, 6042, 15, 1127, 491, 13440, 18, 1163, 365, 193, 24, 1896, 25, 714, 2504, 6316, 5, 1028, 714, 14, 14183, 849, 185, 155, 26, 73, 8735, 5, 3642, 6, 10314, 124, 565, 955, 1300, 37, 777, 672, 10, 6, 3422, 6, 2668, 484, 6901, 649, 438, 5196, 1228, 4388, 8, 2648, 3320, 7, 4121, 1463, 430, 20, 5, 195, 7908, 1896, 5920, 185, 227, 28, 38, 5, 10314, 643, 37, 3532, 36, 7, 21741, 7, 724, 1092, 13418, 4916, 6274, 10, 5395, 1896, 6, 694, 1351, 20, 5, 13418, 4916, 14, 257, 3253, 694, 7176, 436, 16899, 2422, 24, 10105, 325, 5869, 552, 1018, 337, 7, 10, 23, 1066, 4832, 23, 6220, 45, 295, 2199, 5, 3532, 643, 5048, 1228, 4388, 20, 1093, 15, 13, 47, 1822, 8098, 13489, 260, 2036, 2081, 45, 8421, 146, 45, 53, 83, 1196, 5, 21741, 12, 1735, 1296, 12725, 3355, 13520, 11, 377, 15, 288, 13, 5, 8254, 334, 972, 6164, 45, 2199, 5, 777, 672, 43, 4953, 2668, 135, 777, 1004, 130, 3642, 10314, 643, 816, 226, 911, 906, 6161, 141, 5, 467, 311, 15127, 135, 1058, 6, 301, 130, 334, 1822, 341, 146, 8355, 53, 83, 906, 6161, 141, 5, 7499, 2019, 1946, 1954, 25, 57, 250, 10278, 5, 516, 260, 37, 1822, 481, 8487, 513, 1235, 53, 227, 16, 20, 5, 543, 13418, 4916, 7, 3532, 36, 7, 74, 9, 1735, 1296, 12725, 3355, 13520, 11, 18592, 541, 25, 57, 613, 2192, 906, 6161, 5, 74, 17814, 17908, 8, 16947, 161, 5, 155, 13, 84, 8, 18524, 897, 613, 416, 4360, 7145, 5, 11507, 2865, 888, 1300, 21, 484, 9866, 37, 20, 185, 304, 12045, 596, 9478, 1384, 1235, 5, 169, 226, 1896, 25, 53, 227, 163, 5, 1286, 301, 8101, 868, 25, 53, 227, 16919, 5, 155, 1058, 301, 130, 613, 1901, 8416, 5, 26, 2335, 478, 25, 185, 516, 11681, 11957, 8735, 5, 115, 5993, 23, 1618, 166, 544, 15, 13, 5, 543, 155, 3375, 4160, 7145, 5, 478, 96, 1946, 3422, 11, 102, 62, 3241, 4148, 45, 9776, 5, 2983, 896, 18, 84, 494, 63, 658, 1968, 24, 376, 35, 4131, 4148, 9776, 5, 658, 1968, 2785, 158, 437, 23, 458, 494, 17197, 3510, 37, 17500, 7319, 53, 1603, 481, 4621, 5, 1063, 1930, 29, 115, 6622, 750, 1192, 25, 53, 2008, 6, 478, 334, 3578, 14756, 12, 8416, 5, 494, 10527, 1063, 603, 2284, 868, 19143, 1436, 4953, 3578, 38, 5, 4307, 15, 543, 155, 10527, 865, 376, 185, 2607, 702, 11, 5, 658, 1968, 6, 278, 868, 109, 603, 596, 504, 270, 3458, 583, 53, 4405, 15, 2008, 6, 38, 5, 318, 11, 1968, 24, 5666, 868, 25, 185, 603, 2284, 1055, 78, 53, 3422, 6, 416, 780, 14725, 334, 15, 3591, 4695, 5, 334, 543, 115, 301, 3011, 6, 128, 13789, 906, 6161, 141, 5, 543, 658, 1968, 206, 163, 5, 928, 3642, 37, 21, 658, 1968, 7488, 11902, 53, 288, 38, 5, 2011, 115, 928, 9515, 4202, 12, 19, 295, 9, 384, 593, 550, 8494, 38, 5, 543, 1818, 10527, 1446, 17034, 6, 311, 1136, 168, 488, 481, 3867, 185, 62, 1390, 8, 2076, 2616, 45, 10728, 5, 21, 7569, 390, 373, 12, 6667, 1747, 40, 185, 1968, 1103, 227, 120, 5, 3642, 15740, 576, 2569, 156, 5877, 5, 115, 694, 156, 4758, 8389, 14552, 382, 5, 3642, 2008, 6, 9478, 1968, 1103, 694, 1406, 2640, 5, 543, 6966, 3422, 11, 4479, 634, 2152, 120, 5, 5236, 156, 14, 78, 227, 1174, 2607, 3233, 7447, 6667, 6289, 5451, 7400, 853, 1162, 5, 3642, 39, 3739, 334, 21, 227, 5451, 7400, 6106, 156, 737, 37, 15043, 97, 356, 46, 163, 5, 516, 372, 17, 5591, 6042, 15740, 576, 2569, 6, 72, 8564, 2575, 1324, 5, 3422, 6, 1524, 1641, 7682, 5, 1968, 9181, 407, 155, 704, 613, 556, 4695, 5, 1670, 8, 334, 712, 14635, 201, 14, 15, 3310, 1703, 1174, 13264, 5, 4476, 2265, 9542, 14, 6289, 334, 311, 4051, 8, 4753, 7145, 5, 2253, 7, 1907, 9, 1488, 9708, 9992, 185, 3821, 12233, 12, 8735, 5, 115, 613, 334, 14425, 6, 102, 553, 48, 8735, 5, 543, 155, 311, 4051, 73, 4957, 161, 5, 543, 155, 1098, 1266, 556, 7145, 5, 2879, 828, 3011, 334, 868, 206, 8149, 227, 109, 311, 4051, 1822, 1236, 8735, 5, 42, 5281, 14873, 4800, 868, 206, 99, 15, 1347, 586, 2879, 828, 3011, 155, 1822, 1236, 8735, 5, 543, 155, 20374, 12572, 2379, 226, 191, 4140, 7145, 5, 42, 1946, 773, 7, 701, 11953, 72, 10, 19563, 8312, 226, 191, 473, 6161, 5, 3944, 6, 911, 342, 15, 318, 11, 212, 263, 6, 5184, 71, 7966, 5, 3422, 63, 1446, 13, 5, 498, 422, 928, 8910, 30, 8155, 20, 53, 4405, 334, 5160, 7145, 5, 169, 155, 258, 1836, 8, 15, 9754, 53, 8, 508, 16919, 5, 494, 63, 1954, 109, 234, 9754, 53, 4405, 334, 5160, 7145, 5, 6483, 15, 60, 1446, 38, 5, 13418, 954, 6229, 9, 229, 4121, 508, 135, 317, 227, 1815, 5, 1131, 63, 74, 489, 5688, 5338, 161, 5, 466, 1131, 494, 63, 1954, 7117, 849, 53, 1216, 5877, 5, 257, 1131, 63, 85, 3913, 1668, 6239, 7, 5034, 458, 5034, 483, 5, 436, 543, 62, 59, 83, 10966, 45, 2199, 5, 62, 18405, 719, 954, 6229, 11, 2047, 20, 29, 21, 46, 974, 14, 5928, 849, 1456, 37, 234, 6837, 337, 5, 1061, 1029, 1668, 160, 4774, 575, 1456, 37, 10966, 45, 185, 377, 2199, 5, 543, 377, 200, 4877, 5, 74, 3173, 14854, 6, 530, 5, 229, 135, 1739, 2836, 628, 288, 1175, 29, 6483, 3918, 7891, 37, 3781, 1237, 67, 13648, 5, 115, 15, 24, 17206, 5, 8656, 244, 3642, 3466, 8, 5877, 5, 3466, 8, 74, 169, 497, 341, 121, 3310, 8312, 770, 1874, 85, 9044, 12, 583, 5, 438, 60, 6483, 14303, 34, 25, 46, 3731, 78, 53, 1547, 5, 257, 13418, 4916, 14, 5185, 1029, 102, 694, 2735, 161, 1319, 1753, 63, 1824, 1346, 1334, 5, 3821, 485, 736, 85, 11, 9044, 12, 1017, 5, 1774, 63, 83, 807, 1645, 530, 1131, 37, 1334, 300, 13418, 954, 6229, 11, 258, 916, 60, 309, 11599, 185, 4379, 37, 423, 2520, 5, 18724, 161, 9, 74, 2193, 258, 530, 695, 546, 931, 849, 185, 377, 2199, 5, 257, 457, 8, 29, 1319, 3059, 9755, 1116, 63, 46, 48, 530, 112, 126, 5, 466, 9517, 12, 916, 112, 5, 186, 323, 11483, 1302, 155, 523, 254, 112, 5, 145, 157, 15462, 1070, 20, 5, 3812, 11, 2889, 3059, 9755, 1116, 63, 9783, 1816, 6106, 13418, 954, 6229, 3640, 10105, 5, 12702, 141, 1547, 21, 83, 6010, 5, 62, 12710, 11, 17329, 34, 185, 4894, 44, 2559, 18, 8, 1351, 13, 5, 1184, 11246, 83, 1196, 45, 185, 377, 6893, 853, 7880, 5, 436, 3059, 9755, 1116, 63, 15462, 6, 157, 2422, 9783, 18311, 47, 152, 83, 72, 3252, 10105, 178, 5, 257, 186, 15462, 8913, 13418, 954, 6229, 6274, 7789, 161, 5, 7270, 428, 21510, 924, 5, 83, 71, 4609, 186, 15462, 14, 14253, 6161, 5, 3642, 7430, 3263, 166, 12095, 5478, 38, 5, 1479, 9506, 924, 5, 115, 3263, 166, 12095, 968, 15, 7270, 16985, 10, 11, 37, 245, 20, 5, 107, 1214, 83, 741, 390, 373, 17, 78, 53, 163, 5, 2724, 1214, 1668, 25, 53, 4405, 5160, 7145, 5, 543, 5369, 7734, 9, 14092, 1130, 1800, 428, 1668, 5218, 20, 5, 5196, 790, 376, 407, 6613, 613, 585, 53, 4836, 8, 3520, 7145, 5, 564, 613, 6502, 1194, 585, 53, 6297, 2201, 163, 5, 4307, 13066, 62, 10342, 5608, 8, 212, 3918, 7891, 13, 5, 621, 2631, 337, 5, 1742, 410, 155, 622, 418, 56, 13639, 300, 74, 1201, 115, 5641, 1815, 29, 13418, 4916, 21148, 105, 668, 121, 695, 1668, 163, 5, 2866, 17034, 13, 11, 18, 481, 823, 265, 924, 5, 13418, 4916, 11, 430, 260, 2614, 1753, 1307, 185, 2101, 10492, 5, 1357, 127, 182, 2274, 56, 556, 3694, 5, 17224, 6289, 1668, 5920, 219, 5, 211, 229, 1089, 1326, 849, 300, 1131, 2720, 19, 185, 481, 2520, 5, 805, 974, 15, 10, 241, 2101, 481, 17206, 5, 155, 10, 14255, 2686, 1388, 18, 4099, 341, 53, 227, 163, 5, 334, 639, 661, 168, 613, 89, 56, 8487, 163, 5, 2011, 494, 341, 185, 1716, 16, 2374, 6, 418, 179, 142, 10, 5375, 1720, 28, 38, 5, 74, 3855, 6, 2374, 309, 251, 1678, 5, 4307, 2374, 470, 109, 1201, 89, 56, 8487, 16, 38, 5, 13418, 4916, 2101, 2263, 1160, 8, 1364, 2125, 38, 5, 155, 1029, 3821, 1160, 8, 1234, 7145, 5, 543, 333, 6531, 688, 6, 7155, 376, 16, 20, 5, 10, 722, 10, 722, 10, 722, 114, 105, 12158, 29, 21, 82, 2177, 2504, 6316, 6, 38, 5, 1968, 15, 2177, 37, 2121, 20, 5, 688, 6, 20008, 15, 261, 11, 37, 48, 112, 5, 21, 416, 14158, 69, 1361, 83, 20, 5, 155, 3642, 2177, 10459, 6, 3918, 7891, 8, 1901, 386, 452, 5, 1062, 10459, 6, 15, 924, 5, 9038, 7026, 12, 5293, 1546, 27, 5, 271, 1546, 8, 46, 25, 1346, 11, 202, 48, 112, 5, 1028, 491, 1029, 155, 1668, 48, 8735, 5, 334, 13418, 954, 6229, 14, 621, 21148, 15, 938, 433, 5564, 219, 185, 175, 224, 4996, 17830, 109, 7789, 12, 8416, 141, 5, 10527, 1641, 10, 14255, 1462, 1180, 20008, 3505, 473, 6822, 4695, 5, 1288, 508, 71, 4609, 978, 10941, 23, 7, 978, 14, 15123, 30, 810, 71, 5390, 688, 659, 16, 20, 5, 4121, 3925, 8656, 1128, 1346, 261, 63, 62, 166, 384, 45, 8, 66, 29, 928, 433, 924, 5, 526, 724, 182, 10134, 12, 1128, 66, 29, 15, 928, 125, 6603, 6, 924, 5, 377, 1191, 15, 261, 202, 38, 1093, 4732, 5, 47, 74, 105, 1495, 11697, 104, 29, 4779, 418, 4152, 155, 1234, 16, 1366, 433, 976, 2422, 38, 5, 13418, 4916, 2101, 5081, 4779, 418, 4152, 15, 195, 125, 4340, 976, 1320, 5, 13418, 4916, 2101, 493, 83, 62, 18, 45, 10, 11, 433, 3867, 53, 4340, 17206, 5, 494, 60, 1194, 10229, 53, 345, 928, 15, 433, 924, 5, 621, 2263, 155, 15, 10109, 1901, 8735, 5, 155, 585, 927, 10314, 6, 1546, 96, 5372, 6, 159, 1453, 167, 635, 1237, 8, 38, 5, 1774, 9, 3129, 15, 2185, 1364, 7880, 5, 7411, 3576, 377, 3759, 592, 585, 491, 10, 5395, 1238, 11842, 2125, 38, 5, 13418, 4916, 29, 1160, 191, 1364, 2125, 20, 5, 1968, 12, 268, 169, 10, 2408, 1576, 8, 341, 53, 83, 5444, 38, 5, 47, 3642, 37, 13418, 4916, 11, 341, 5903, 20, 47, 114, 53, 260, 16, 104, 185, 1637, 10, 21614, 933, 20, 5, 5048, 3380, 4510, 897, 9754, 5, 9, 10125, 17218, 4256, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,086
10,086
राजकुमार दिक्पाल जगदीश घिमिरेले आफ्नो पछिल्लो उपन्यास ‘सकस’मा इतिहासका विभिन्न प्रसंगहरु कोट्याएका छन् । उनको यस उपन्यासमा राजा पृथ्वीनारायण शाहका बुबा नरभुपाल शाह समलिंगी भएको प्रसंग पनि उल्लेख छ । उपन्यासमा नरभुपाल शाहको निधन भएपछि उनीसँग सति जान पाऊँ भन्दै नवयुवक राजा पृथ्वीनारायण शाहसमक्ष प्रस्तुत भएका छन्, गोरे नामको कमारो । गोरेको यस्तो बिन्तिपछि अचम्भित पृथ्वीनारायण शाह प्रश्न गर्छन्, ‘तँ को होस् ?’ गोरेले राजा नरभुपाल शाहसँगको आफ्नो सम्बन्ध प्रष्ट पार्दै आफू राजाको प्रेमी भएको र  विगत पाँच वर्षदेखि बनमा गएर दिनभरि राजाको सेवा गर्ने गरेको तथा राजाबाट आँफू परलोक भएपछि परलोकमा पनि बनमा साथ दिन आएस्’ भन्ने हुकुम भएकाले आफूले राजासँगै सति जान पाउनुपर्ने मागका साथ बिन्ति गरेका छन् उपन्यासमा । यदि आफूले सति जान नपाए नदीमा हाम फालेर मर्ने समेत बताएपछि पृथ्वीनारायण शाहले बाध्य भएर गोरेलाई सति जाने अनुभति दिएको प्रसँग ‘सकस’मा पढ्न पाइन्छ । यस प्रसँगबाट पृथ्वीनारायण शाहका बाबु राजा नरभुपाल शाह समलिंगी नै थिए त ? प्रश्न उब्जन्छ । इतिहासतिर फर्कौं गोरखाली राजा द्रब्य शाहका सन्तान हुन्, नरभुपाल शाह । उनी आफ्ना हजुरबुवा राजा पृथ्वीपति शाह परलोक भएपछि बि.सं. १७७३मा गोरखाका राजा भएका थिए । पुर्खाको बिरासत सम्हाल्दै राजा हुँदा नरभुपाल २० वर्षका थिए । उनी बीरभद्र शाहका छोरा रुपमा वि.सं. १७५३मा जन्मेका थिए । बीरभद्र राजा हुन नपाई परलोक भएका कारण हजुरबुवा पृथ्वीपतिको निधनपछि नरभुपाल शाहले पैतृक राजकीय बागडोर सम्हालेका हुन् । नरभुपालका चारवटी रानी थिइन् । तीमध्ये जेठी रानी खाँची ठकुराईकी राजकुमारी चन्द्रप्रभावति थिइन्, उनीतर्फबाट कुनै जायजन्म भएन । महिली रानी पाल्पाका राजा गन्धर्व सेनकी छोरी कौसल्यावति हुन् । उनीतर्फबाट छोराका रुपमा पृथ्वीनारायण शाह र छोरी पद्मकुमारीको जन्म भयो । यस्तै साहिली रानी बुद्धिमतिबाट वृन्दकेशर र सुरप्रताप अनि कान्छि रानी सुभद्रावतिबाट महोद्दमकिर्ति र दलजीत शाह जन्मे । जेठा सन्तानका रुपमा पृथ्वीनारायण शाह वि.सं. १७७९ पुस २७ गते जन्मदाखेरि नरभुपालको उमेर २६ वर्षको थियो । माहिली रानी कौशल्यावतिबाट एकातिर पृथ्वीनारायण जन्मे भने उनीभन्दा थोरै अन्तरमा साहिली रानी बुद्धिमतिकातर्फबाट वृन्दकेशर जन्मे । यी दुईमध्ये गोरखा राज्यको राजा कसलाई बनाउने भन्नेमा समेत गोरखा दरबारमा केही समय विवाद भयो । खासगरी पृथ्वीनारायण गर्भमा रहेको सातै महिनामा जन्मेका थिए । उनीभन्दा थोरै अन्तरले पछि जन्मेका वृन्दकेशर पुरा महिना गर्भमा रहेका र पृथ्वीनारायणभन्दा पहिले नै जेष्ठ सन्तानका रुपमा गर्भमा बस्न आएका भन्दै वृन्दकेशरलाई गोरखाका युवराज घोषित गर्नुपर्ने पक्षमा लाग्ने कतिपय भारदारहरु पनि गोरखा दरबारमा थिए । तर, वृन्दकेशरको अल्पायुमै निधन भएपछि त्यो विवाद पनि त्यतिकै हराएर गयो । राजा भएको केहि वर्ष बितिसक्दा पनि नरभुपालका कुनै सन्तान नभएपछि गोरखा दरबारमा चिन्ता फैलियो । तत्कालीन राजाहरु चाँडै बाबु बन्ने चलन थियो । राज्यको उत्तराधिकारीका लागि पनि राजाका सन्तान अपरिहार्य थियो । २४/२५ वर्ष पुगिसक्दा पनि राजाबाट कुनै सन्तान नभएपछि गोरखा दरबारमा चिन्ता थपिनु स्वभाविक थियो । नरभुपाल शाहको सन्तान प्राप्तिका लागि गोरखा दरबारमा पूजापाठ आदि गरिए । पूजापाठका विभिन्न विधिमध्ये त्यहाँ लामा पढाउने काम पनि गरियो । भुटानबाट लामाहरु ल्याएर लामो समय गोरखा दरबारमा राखी पाठ गराइएको विभिन्न इतिहासमा पढ्न पाइन्छ । यो प्रसंग सुशीला मानन्धरको ‘नेपाल-भुटान सम्बन्ध’मा पनि उल्लेख छ । यसरी गोरखा दरबारमा भुटानी लामाहरुले लामो समय रहेर पूजापाठ गरेपछि नरभुपालमा सन्तानलाभ भयो । पृथ्वीनारायण शाहमा पनि भुटानी लामाहरुका प्रभाव रह्यो । उनले भुटानी लामाहरुका लागि स्वयम्भुमा छुट्टै गुम्बा बनाउने अनुमतिका साथै जग्गा र खर्च रकम पनि उपलब्ध गराए । राम शाहकै पालादेखि गोरखाको भुटानसँग सम्बन्ध स्थापित थियो । २६ वर्षको उमेरमा मात्रै बाबु बनेका नरभुपालमा विपरित लिंगीसँगको सम्बन्धप्रति कतै उदासीनता त थिएन ? कि निक्कै ठूलो करकाप, पैतृक विरासत थाम्नुपर्ने र राजकीय इज्जत जोगाउनका लागि नरभुपाल विपरीत लिंगी सम्बन्धमा अग्रसर भए ? नुवाकोट आक्रमणका लागि भारदारहरुसाग सल्लाह गर्दै गरेको राजा नरभुपाल शाहको काल्पनिक चित्र । राजकाजप्रति उदासीनता पृथ्वीनारायण शाह जति सुरो थिए, त्यसको विपरीत थिए, बाबु नरभुपाल । उनी आफू राजा भएपछि वि.सं. १७९२ मा एकपटक राज्यविस्तार अभियानस्वरुप नुवाकोट आक्रमण गरेका थिए । तर, त्यो आक्रमण असफल भयो । यस्तै तनहुँका राजा त्रिविक्रम सेनविरुद्ध जालसाजी गरेर उनको राज्य तनहुँ हात पार्न खोज्दा त्यहाँ पनि नरभुपाललाई असफलता हात लाग्यो । आफ्नो २६ वर्षे राज्यकालमा उनले आफ्नो राज्य एक इञ्च पनि पनि विस्तार गर्न सकेनन् । बरु उनी दिनदिनै राजकाजप्रति पुरै उदासिन हुन थाले । राजाको यस्तो उदासीनता र राजकाजप्रतिको वेवास्तापछि उनकी जेठी रानी चन्द्रप्रभावतिले गोरखाको शासन सम्हालेकी थिइन् । उनैले पृथ्वीनारायण शाहलाई हुर्काउने र राजपाठ सिकाउने काम गरिन् । पृथ्वीनारायण सुरो बन्नुमा चन्द्रप्रभावतिकै प्रत्यक्ष भूमिका रह्यो । केटो लिएर वनमा जीवनको अन्तिम समयतिर नरभुपालको राजकाज र दरबारसँग मोहभंग भइसकेको थियो । उनी दरबारबाट निस्केर बन-बन चाहरिहिड्थे । उनीसँग जहिल्यै एउटा सुसारे केटो साथमा हुन्थ्यो । तिनै सुसारेलाई लिएर उनी बनतिर घुमफिरमा निस्कन्थे । नरभुपाल शाह केटो लिएर बनतिर हिड्ने र राजकाजप्रति उदाशिन रहेको इतिहास शिरोमणि बाबुराम आचार्य तथा इतिहासकार प्राध्यापक दिनेशराज पन्तले पनि आफ्ना पुस्तकहरुमा उल्लेख गरेका छन् । प्राध्यापक पन्तले आफ्नो पुस्तक ‘गोरखाको इतिहास’ पहिलो भागमा नरभुपाल दरबारबाट बाहिर निस्केर एउटा केटोको साथ बनतिर घुमीहिँड्ने गरेको उल्लेख गरेका छन् । राजका लागि राजकुमार वृन्दकेशरले बनमै खाना पुर्‍याइदिने गरेको उल्लेख गरेका छन्, पन्तले । राजकुमार वृन्दकेशर नरभुपालका निक्कै प्रिय सन्तान थिए । उनको अल्पायुमै निधन भयो । तत्कालीन राजदरबारबाट प्रकाशित ‘श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको जीवनी’ मा पनि यो प्रसँग परेको छ । इतिहास शिरोमणि बाबुराम आचार्यले पुस्तकमा यो प्रसँगमा नरभुपाल शाह परलोक भएपछि उनीसँग बनमा घुमीहिँड्ने केटो आफूखुसी सति गएको उल्लेख गरेका छन् । नरभुपाल वि.सं. १७७९मा परलोक भए । यसबाट जीवनको उत्तररार्द्धमा नरभुपाल समलिंगी हुन पुगेका थिए भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ । प्रायः एउटै केटोलाई लिएर बनमा घुमीहिँड्नु, राजकाजप्रति पुरै उदाशिन हुनु, ढिलो सन्तानलाभ हुनुका साथै उनलाई बनबिहारमा साथ दिने केटो दिवंगत राजासँगै सति जानु आदि प्रसँगको अध्ययनले जीवनको उत्तरार्द्धमा नरभुपाल खुलेरै समलिंगी हुन पुगेका थिए भन्ने अनुमानलाई निक्कै बलियो बनाउँछ । आफूखुसी सति जानुमा राजाप्रति त्यस सुसारे केटोको सामान्य प्रेम थिएन भन्ने स्पष्ट हुन्छ । नेपालका राजाहरुको स्वभाव गोरखा हुँदै नेपालको शासन गर्ने राजाहरुको स्वभाव एकनासको छैन । पृथ्वीनारायण शाह र उनीपछिका राजाहरुको स्वभाव विश्लेषण गरौंः पृथ्वीनारायण शाह जति महात्वाकांक्षी, सुरा र सामदाम दान दण्डभेद जान्दथे उनका छोरा प्रतापसिंह शाह ठीक विपरित निस्के । उनी राम्रोसँग राजकाज गर्नेभन्दा पनि तन्त्रमन्त्र सिक्नेतिर बढि आकषिर्त थिए । उनी तन्त्रमन्त्रका लागि मैथुनमार्गमा समेत लागेका थिए । उनले दरबारलाई भोगविलासको केन्द्र बनाएका थिए भन्ने उल्लेख गरेका छन्, इतिहास शिरोमणि बाबुराम आचार्यले आफ्नो पुस्तक ‘प्रतापसिंह शाह’मा । उनकी रानी राजेन्द्रलक्ष्मीदेवीलाई एक भारदारसँग नाजायज सम्बन्धको बातसमेत लाग्यो । उनका छोरा रणबहादुर शाह नेपालकै इतिहासमा मुर्ख राजा प्रमाणित भइसकेका छन् । रणबहादुर शाहका छोरा गिर्वाणयुद्ध अल्पायुमै बिते भने उनका छोरा राजेन्द्र कातर र अकर्मण्य थिए । उनकी कान्छी रानी राज्यलक्ष्मीलाई गगनसिंहसँगको सम्बन्धको बात लाग्यो । राजेन्द्रका छोरा सुरेन्द्र पागजजस्तै थिए । तर, उनका छोरा त्रैलोक्य बाठा थिए । राणाशासन नढाली शिरमा श्रीपेच नलगाउने प्रतिज्ञा गरेका उनलाई राणाहरुले षडयन्त्रपूर्वक राजा नै बन्न नदिई मारे । त्रैलोक्यका छोरा पृथ्वीवीरविक्रमले त्यस्तो पराक्रम देखाउन सकेनन् । उनी राणाहरुबाट घेरिएरै सकिए । उनका छोरा त्रिभुवनले जनतासँग मिलेर राणा शासनको अन्त्यका लागि भूमिका निर्वाह गरे । उनी स्त्रीप्रति कमजोर थिए । राजा महेन्द्र अति महत्वाकांक्षी निस्के, उनले प्रजातन्त्रको हत्या गरे । उनका छोरा बीरेन्द्र बाबुको तुलनामा निरंकुश देखिएनन् । उनी बाबुभन्दा सोझा देखिए । उनको बंश विनास भयो । उनीपछि राजा भएका ज्ञानेन्द्र कति महात्वाकांक्षी थिए भने उनकै महत्वाकांक्षाका कारण नेपालमा राजतन्त्रको उन्मुलन भयो । नेपालका राजाहरु एकनासका देखिएनन् । पृथ्वीनारायण जस्ता निस्के, उनका बाबु नरभुपाल उनीभन्दा विपरित थिए ।
Opinion
false
[ 0, 3394, 9702, 16399, 5986, 54, 532, 1862, 2772, 44, 68, 45, 8, 802, 12, 107, 5235, 55, 4929, 6930, 12, 27, 5, 145, 42, 1862, 8, 318, 3921, 821, 12, 2929, 10, 23, 18, 3803, 2582, 821, 18172, 16, 5235, 15, 336, 13, 5, 1862, 8, 10, 23, 18, 3803, 2582, 5063, 1503, 407, 8549, 15135, 481, 306, 9903, 192, 1981, 1643, 181, 44, 318, 3921, 821, 4377, 599, 73, 1556, 13663, 157, 6, 216, 33, 18, 65, 5, 13663, 6, 223, 453, 9346, 135, 148, 384, 9342, 225, 3921, 821, 609, 11218, 62, 84, 161, 10, 6, 1417, 3219, 13663, 11, 318, 10, 23, 18, 3803, 2582, 821, 2133, 54, 463, 3369, 4399, 592, 4953, 4632, 16, 9, 1548, 311, 1537, 2166, 8, 1029, 12597, 4953, 162, 25, 28, 22, 318, 17, 19626, 1036, 3390, 407, 1036, 3390, 8, 15, 2166, 8, 246, 56, 1063, 337, 45, 53, 18094, 422, 1245, 318, 241, 15135, 481, 9430, 263, 12, 246, 453, 9346, 48, 27, 1862, 8, 5, 548, 1245, 15135, 481, 7246, 3589, 9857, 9776, 18, 9352, 103, 197, 135, 3921, 821, 11, 1782, 266, 13663, 14, 15135, 341, 2492, 437, 650, 245, 550, 63, 2772, 44, 68, 45, 8, 2024, 847, 5, 42, 550, 63, 17, 3921, 821, 12, 1929, 318, 10, 23, 18, 3803, 2582, 821, 18172, 37, 66, 60, 121, 609, 9023, 1553, 5, 802, 523, 2648, 848, 13290, 318, 9576, 7075, 821, 12, 1638, 6760, 10, 23, 18, 3803, 2582, 821, 5, 126, 369, 19349, 318, 2214, 2517, 821, 1036, 3390, 407, 11850, 734, 7920, 8, 2004, 12, 318, 73, 66, 5, 5918, 6, 9853, 68, 84, 8466, 458, 318, 342, 10, 23, 18, 3803, 2582, 323, 3845, 66, 5, 126, 12637, 12731, 821, 12, 717, 88, 1217, 734, 10147, 8, 5477, 66, 5, 12637, 12731, 318, 67, 14561, 1036, 3390, 73, 95, 19349, 2214, 2517, 6, 1503, 135, 10, 23, 18, 3803, 2582, 821, 11, 5007, 6633, 44, 8463, 19933, 13833, 112, 5, 10, 23, 18, 3803, 2582, 12, 304, 181, 681, 3236, 1132, 5, 8109, 965, 34, 3236, 9666, 3395, 18929, 97, 4410, 98, 13543, 1755, 15327, 650, 8462, 126, 373, 17, 75, 10690, 310, 61, 1452, 5, 74, 2042, 281, 3236, 2264, 12, 318, 13135, 4921, 98, 829, 5617, 68, 6971, 181, 650, 112, 5, 126, 373, 17, 717, 12, 88, 3921, 821, 9, 829, 6163, 3482, 6, 406, 163, 5, 726, 18077, 34, 3236, 3295, 7531, 17, 11377, 3056, 8736, 18, 9, 4424, 16694, 276, 3795, 17974, 3236, 381, 12731, 6904, 91, 17, 74, 1451, 4535, 61, 1034, 5476, 9, 596, 8818, 821, 7018, 5, 8210, 1638, 12, 88, 3921, 821, 1217, 734, 13487, 1649, 729, 130, 406, 581, 8659, 91, 10, 23, 18, 3803, 2582, 6, 936, 1211, 619, 38, 5, 43, 2042, 281, 3236, 10115, 1407, 181, 650, 17, 5236, 3921, 7018, 29, 126, 168, 2204, 1693, 8, 18077, 34, 3236, 3295, 7531, 12, 373, 17, 11377, 3056, 8736, 18, 7018, 5, 208, 89, 562, 2004, 1244, 318, 9637, 356, 53, 8, 103, 2004, 8389, 72, 137, 989, 163, 5, 3662, 3921, 3790, 8, 35, 11970, 1763, 5477, 66, 5, 126, 168, 2204, 7887, 186, 5477, 11377, 3056, 8736, 18, 866, 429, 3790, 8, 133, 9, 3921, 168, 466, 37, 3769, 1638, 12, 88, 3790, 8, 1364, 254, 192, 11377, 3056, 8736, 18, 14, 2004, 12, 3950, 4098, 528, 1216, 770, 824, 13304, 55, 15, 2004, 8389, 66, 5, 274, 11377, 3056, 8736, 18, 6, 11766, 33, 1643, 191, 1503, 407, 115, 989, 15, 1047, 96, 14526, 2300, 5, 318, 16, 826, 80, 12273, 15, 10, 23, 18, 3803, 2582, 12, 75, 1638, 6149, 2004, 8389, 1967, 4261, 855, 5, 712, 318, 55, 2287, 1929, 1014, 1328, 38, 5, 1244, 14139, 12, 19, 15, 318, 12, 1638, 7597, 38, 5, 947, 182, 4032, 80, 8080, 9011, 15, 318, 17, 75, 1638, 6149, 2004, 8389, 1967, 298, 2789, 8484, 38, 5, 10, 23, 18, 3803, 2582, 5063, 1638, 12843, 19, 2004, 8389, 17091, 378, 2468, 5, 17091, 12, 107, 1476, 562, 621, 1425, 8682, 46, 15, 1400, 5, 3828, 17, 1425, 55, 3132, 402, 137, 2004, 8389, 2397, 2137, 5218, 107, 3373, 2024, 847, 5, 21, 5235, 12307, 7092, 6, 5763, 70, 3803, 797, 23, 463, 45, 8, 15, 336, 13, 5, 564, 2004, 8389, 13279, 1425, 259, 402, 137, 1894, 17091, 741, 10, 23, 18, 3803, 2582, 8, 1638, 13958, 163, 5, 3921, 821, 8, 15, 13279, 1425, 2213, 854, 3232, 5, 58, 13279, 1425, 2213, 19, 6688, 3803, 8, 2185, 5852, 356, 1528, 12, 230, 796, 9, 415, 335, 15, 460, 3865, 5, 588, 821, 96, 11057, 132, 2004, 6, 3828, 63, 463, 686, 38, 5, 1211, 619, 2415, 295, 1929, 1265, 10, 23, 18, 3803, 2582, 8, 6595, 4994, 34, 2133, 463, 475, 1366, 17872, 138, 60, 924, 121, 146, 7281, 218, 272, 12, 131, 7, 5007, 6633, 44, 11626, 13092, 3488, 9, 8463, 10403, 4189, 12, 19, 10, 23, 18, 3803, 2582, 4829, 4994, 34, 895, 7557, 99, 121, 1895, 1510, 12, 19, 13304, 55, 12598, 1719, 71, 28, 318, 10, 23, 18, 3803, 2582, 5063, 13893, 1927, 5, 1026, 12, 167, 475, 17872, 138, 3921, 821, 812, 4424, 65, 1677, 467, 4829, 1677, 1929, 10, 23, 18, 3803, 2582, 5, 126, 592, 318, 407, 1217, 734, 12203, 43, 2889, 343, 14890, 644, 8657, 1895, 1510, 48, 66, 5, 274, 115, 1510, 2592, 163, 5, 726, 2934, 12, 318, 3036, 4166, 4921, 1327, 8062, 627, 535, 109, 145, 343, 2934, 536, 1370, 5666, 621, 15, 10, 23, 18, 3803, 2582, 14, 9960, 536, 1547, 5, 54, 1211, 3459, 343, 4555, 58, 54, 343, 26, 505, 4156, 15, 15, 782, 24, 4964, 5, 2572, 126, 17313, 1026, 12, 167, 475, 3574, 16039, 67, 1393, 5, 4953, 223, 17872, 138, 9, 1026, 12, 167, 4052, 18117, 135, 10, 4065, 965, 34, 3236, 1755, 15327, 650, 11, 2004, 6, 977, 9252, 98, 1132, 5, 4022, 11, 3921, 821, 14, 17204, 30, 9, 3764, 780, 8865, 46, 3175, 5, 3921, 4424, 65, 6076, 8, 1755, 15327, 650, 96, 1186, 634, 3232, 5, 14212, 351, 525, 8, 2704, 457, 137, 523, 10, 23, 18, 3803, 2582, 6, 1026, 12, 167, 9, 2008, 63, 4125, 437, 836, 942, 38, 5, 126, 2008, 17, 7051, 18, 2166, 10182, 23, 1931, 7389, 2042, 280, 3198, 5, 8549, 19136, 102, 381, 2782, 30, 14212, 2684, 1815, 5, 2963, 381, 2782, 30, 14, 351, 126, 2166, 523, 19784, 8, 8750, 3198, 5, 10, 23, 18, 3803, 2582, 821, 14212, 351, 2166, 523, 12679, 9, 1026, 12, 167, 475, 10, 14494, 2400, 23, 35, 802, 3752, 65, 5044, 3129, 2075, 22, 12823, 2420, 3999, 431, 1701, 11, 15, 369, 1219, 608, 336, 48, 27, 5, 2420, 1701, 11, 54, 1219, 62, 19870, 6, 802, 45, 113, 1673, 10, 23, 18, 3803, 2582, 2008, 17, 488, 7051, 18, 102, 14212, 6, 246, 2166, 523, 4418, 34, 11457, 10050, 28, 336, 48, 27, 5, 1026, 12, 19, 3394, 11377, 3056, 8736, 18, 11, 2166, 191, 1238, 869, 13868, 3233, 28, 336, 48, 1556, 1701, 11, 5, 3394, 11377, 3056, 8736, 18, 10, 23, 18, 3803, 2582, 12, 7281, 3780, 1638, 66, 5, 145, 11766, 33, 1643, 191, 1503, 163, 5, 712, 17449, 17, 502, 62, 3463, 198, 4861, 20596, 3921, 5063, 7047, 45, 43, 15, 21, 550, 63, 346, 13, 5, 802, 3752, 65, 5044, 3129, 4863, 8716, 21, 550, 63, 8, 10, 23, 18, 3803, 2582, 821, 1036, 3390, 407, 8549, 2166, 8, 4418, 34, 11457, 10050, 14212, 592, 13411, 15135, 251, 336, 48, 27, 5, 10, 23, 18, 3803, 2582, 1217, 734, 13487, 8, 1036, 3390, 99, 5, 42, 17, 2704, 451, 18, 33, 520, 2482, 8, 10, 23, 18, 3803, 2582, 18172, 67, 963, 66, 53, 1317, 24, 363, 5, 3206, 1148, 14212, 14, 351, 2166, 8, 4418, 34, 11457, 280, 1018, 7, 1026, 12, 167, 475, 3574, 10, 14494, 2400, 23, 411, 7, 4739, 1638, 13958, 9310, 230, 389, 2166, 749, 2849, 8, 246, 189, 14212, 15580, 318, 241, 15135, 2124, 378, 550, 2133, 9059, 2704, 21098, 8, 10, 23, 18, 3803, 2582, 5450, 69, 18172, 67, 963, 66, 53, 1317, 14, 7281, 1541, 3909, 5, 592, 13411, 15135, 2124, 8, 318, 475, 291, 381, 2782, 30, 14212, 6, 485, 752, 924, 53, 893, 78, 5, 547, 318, 199, 4023, 2004, 309, 124, 977, 25, 318, 199, 4023, 26, 6650, 6, 104, 5, 3921, 821, 9, 126, 135, 12, 318, 199, 4023, 1129, 3376, 358, 3921, 821, 812, 939, 1690, 33, 12, 141, 6773, 7, 4424, 33, 9, 4711, 581, 61, 3387, 6050, 11336, 481, 12962, 539, 717, 7128, 1897, 821, 2412, 6595, 7051, 5, 126, 5100, 1026, 12, 167, 25, 168, 15, 9060, 9824, 10415, 523, 1795, 12079, 9301, 3514, 66, 5, 126, 9060, 9824, 12, 19, 20011, 4142, 8, 103, 1489, 66, 5, 58, 2008, 14, 4480, 14977, 6, 361, 2045, 66, 53, 336, 48, 1556, 802, 3752, 65, 5044, 3129, 4863, 54, 1219, 62, 16694, 1897, 821, 45, 8, 5, 10, 4065, 3236, 2578, 9450, 1721, 14, 26, 13304, 63, 10, 19105, 463, 6, 11595, 345, 1547, 5, 539, 717, 12896, 821, 4971, 3373, 7042, 552, 318, 2956, 4269, 27, 5, 12896, 821, 12, 717, 9288, 2345, 480, 12821, 11766, 33, 1643, 191, 6852, 29, 539, 717, 2578, 183, 1791, 9, 148, 3779, 9332, 66, 5, 10, 4065, 8436, 3236, 10, 13136, 14, 6292, 1897, 2133, 463, 6, 11595, 1547, 5, 2578, 12, 717, 5319, 900, 294, 167, 1597, 66, 5, 274, 539, 717, 10, 1498, 69, 3390, 744, 753, 1991, 66, 5, 1466, 13581, 10, 23, 5001, 281, 3752, 8, 9928, 11115, 623, 15823, 48, 389, 1466, 259, 12876, 2618, 318, 37, 756, 11668, 10497, 5, 10, 1498, 69, 3390, 744, 12, 717, 2214, 4071, 5659, 11, 1028, 17180, 3382, 4964, 5, 126, 1466, 5237, 14302, 2063, 69, 5548, 5, 539, 717, 1500, 11, 12673, 1543, 1466, 977, 6, 919, 12, 19, 634, 2152, 120, 5, 126, 4819, 475, 1239, 66, 5, 318, 1990, 1248, 18265, 7051, 7, 58, 10478, 449, 120, 5, 539, 717, 19064, 1929, 6, 2191, 12189, 8816, 310, 5, 126, 1929, 168, 7262, 33, 2814, 5, 145, 16778, 14506, 163, 5, 126, 135, 318, 73, 3422, 465, 939, 1690, 33, 12, 141, 6773, 66, 29, 5057, 21173, 12, 95, 211, 4388, 6, 19807, 163, 5, 547, 318, 55, 26, 6650, 12, 8816, 310, 5, 3921, 519, 7051, 7, 539, 1929, 10, 23, 18, 3803, 2582, 126, 168, 6595, 66, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,087
10,087
 राजनीतिक दलका नेताहरूको नेतृत्वमा २०६२ साल चैत २४ गतेदेखि निर्णायक आन्दोलन थालिएको थियो । चैत २४ पछि सुरुभएको निर्णायक आन्दोलन हिंसात्मक नहोस् भनेर सरकारले सुरक्षा निकायलाई पनि विभिन्न ठाउँमा परिचालन गरेको थियो । आन्दोलनका बेला आन्दोलनकारीले दरबार घेर्ने योजना बनाएका थिए । त्यसबेला राजदबार घेराउ गर्ने आन्दोलनकारीको तयारी थियो । सुरक्षा निकाय पनि दरबार घेर्न पनि नदिने आन्दोलनकारीको आन्दोलन पनि नरोकिने बीचको बाटोबाट समाधान निकाल्न चाहन्थ्यो । त्यसबेला हामीलाई माथीबाटै स्पष्ट निर्देशन थियो – ‘हाम्रै जनता हुन्, हाम्रै दाजुभाइ हुन् । हाम्रै सुरक्षा निकायले मार्नुहुँदैन । आन्दोलनमा कमभन्दा कम क्षति हुनुपर्छ ।’ त्यसबेला भएको आन्दोलन कुनै विद्रोह थिएन । देशकै विरुद्धमा भएको आन्दोलन थिएन । हाम्रो सिद्धान्तले नै सकेसम्म सम्झाउने हो । निश्चित क्षेत्र तोडिहाले भने त्यहाँको मुख्य नेता को छ, त्यही नेतालाई सम्बन्धित व्यक्तिले गोली हान्छ । त्यो पनि गोली हान्ने व्यक्ति नै तोकिएको हुन्छ । निषेधित क्षेत्र तोडे भने नेतालाई कहाँनेर गोली हान्ने भनेर स्पष्ट भनिएको हुन्छ । कम्मरमुनि हान्नुपर्छ, त्यो पनि सकेसम्म खुट्टामा हानेर त्यसलाई ढलाउने भन्ने सिद्धान्त हुन्छ । तर कैयौं ठाउँमा यो लागु हुँदैन । किन लागु हुँदैन भने, पहिलो कुरा त त्यहाँ बस्नेहरू (सुरक्षाकर्मी) बढी आत्तिएका हुन्छन् । त्यसमाथि आन्दोलनकारीले ढुंगा र इँटा हान्न थालेपछि नहान्नेले पनि गोली हान्छन् । त्यसबेला मान्छेको स्वभावमा पनि भर पर्छ । त्यहाँ बस्नेलाई ढुंगा हानेको हुन्छ, गालीगलौज गरिरहेको हुन्छ । त्यस्तो बेलामा त्यो सैनिकले सहनै सक्दैन । हामीले के भन्छौं भने जहाजमा दुस्मन आइरहेको छ भने दुस्मन तल झरेर हतियार नसमाउन्जेल गोली हान्नुहुँदैन । जेनेभा सन्धिअनुसार यस्तो हुनुपर्ने हो । तर दुस्मनलाई हानेन भने लडाइँ नै हुँदैन । जनआन्दोलनका बेला पहिले नेपाल प्रहरी, त्यसपछि सशस्त्र प्रहरी बसेको हुन्थ्यो । सकेसम्म सेना नदेखिनेगरी बस्ने भन्ने थियो । यस्तोमा नेपाली सेना देखिनुहुँदैन भनेरमात्र पछि बसेको हो । आन्दोलनकारीले दुवै घेरा तोडे भनेमात्रै सेना अघि बढ्ने हो । पहिलो उद्देश्य उनीहरूलाई त्यहाँबाट धपाउने हो, मार्ने होइन । हुललाई तितरबितर बनाउने हो । दुस्मनलाई हान्दा ताकेर मार्ने गरी हान्छौँ तर आफ्ना जनतालाई हान्नु परे माइकबाट पहिले नै जानकारी गराइएको हुन्छ । ‘तपार्इँहरू पछि हट्नुस्, अब गोली चल्छ’ त्यति भनेपछि पनि पछि हटेनन् भने हवाई फायर हुन्छ । हवाई फायर पनि रबरको गोली हान्ने हो । त्यसपछि पनि केही लागेन भने गोली चलाउने हो । काठमाडौंमा सेनाले गोली फायर गर्नुपरेन । नीतिअनुसार सेनाले गोली हान्नै परेन । आन्दोलनको अन्त्यतिर रिङरोड घेराउको कार्यक्रम थियो । त्यसबेला पनि सेना पछिल्लो घेरामा थियो । त्यसबेलाको सरकारले रिङरोडमा हिँड्न नदिने भन्ने निर्णय गरेको थियो । पछि आन्दोलनकारीका तर्फबाट माधवकुमार नेपालले नेपाली सेनाका प्रमुखसँग कुराकानी गर्नुभएको थियो । ‘हामीलाई रिङरोडमा हिँड्न दिएर के बिग्रन्छ ?’ उहाँको भनाइ थियो । ‘तपार्इँहरू रिङरोडभित्र आउन पाउनुहुन्न,’ भन्ने हाम्रो आग्रह थियो । आन्दोलनकारीको उद्देश्य रिङरोडमा आउनुपर्ने, हाम्रो रिङरोडभित्र आउन नदिने भएपछि ‘नो म्यान्स् ल्यान्ड’ मानेर रिङरोडमा हिँड्न दिउँ न त भन्ने भएको हो । त्यसमा माधवकुमार नेपालको सशस्त्र प्रहरीसँग कुरा मिलेनछ । सशस्त्रका प्रमुखसँग उहाँको भनाभन नै परेछ । त्यो कुरा पछि बाहिर पनि आयो । नेपाली सेनाले यस्तोमा सकेसम्म ‘मिनिमाइज’ गर्ने हो । सेनाले जनता मार्ने होइन । जनतालाई दुःख दिने पनि होइन । तर माधवकुमार नेपाललाई एकैछिनमा दौडाउने, घरभित्र पसेर रेडियो, टिभी फालिदिने, कहिले ककनी, कहिले बालाजु बनाउने काम त्यो नीति अन्तर्गत पर्दैनथ्यो । सेनाले कहिले पनि त्यस्तो गर्दैन । द्वन्द्वको बेलामा पनि हामी कसैको घरभित्र पस्नुप¥यो भने बुट खोलेर, जानकारी गराएर, कृपया, हामी यस्तो कामका लागि आएको हो भनेर भित्र पस्ने हो । हाम्रो काम त्यो हो । तर ड्युटीमा रहेका व्यक्ति ३/४ दिनदेखि नखाएका हुन्छन्, उसको पत्नीलाई धम्की आइरहेको हुन्छ, उसका आफ्नै प्रकारका समस्या हुन्छन् । विसं २०४६ र २०६२÷६३ मा पनि सुरक्षा निकायले जुन संयम अपनायो त्यो उत्कृष्ट किसिमको थियो । नभए धेरै ठूलो भिडन्त हुन सक्थ्यो । मलाई मेरो प्रधान सेनापतिले भनेअनुसार राजाको नै त्यस्तो आदेश थियो । ‘हामीलाई अर्डर थियो, उनीहरू हाम्रा जनता हुन् मार्नुहुँदैन, माओवादीका बेला पनि यही भनिन्थ्यो । उनीहरूले बाटो बिराएका हुन् । उनीहरूलाई जसरी पनि सही बाटोमा ल्याउनुपर्छ । प्रजातान्त्रिक पद्धतिमा ल्याउने हो ।’ मुख्य उद्देश्य नै त्यही हो । एकपटक प्रधान सेनापतिले राष्ट्रिय सहमति कायम नभईकन हामी परिचालन हुँदैनौ भनेपछि संसद्मा जबाफ दिने अवस्था आयो ।   दबाब आन्दोलनकारीले गाली गरिरहेका छन्, ढुंगाले हानिरहेका छन् भने त्यसबेला कति सहन सकिन्छ ? त्यसबेला कम गोली चलेको हो । आन्दोलनमा २२ जनाले सहादत प्राप्त गरे । एक जना बच्चालाई बार्दलीमा गोली लाग्यो । त्यसलाई मार्छु भनेर हानेको होइन । आत्तिएर हान्दा लागेको होला । माओवादीको संलग्नता हामीलाई थाहा थियो । जनआन्दोलनमा माओवादीको पनि संलग्नता छ भन्ने सबैलाई थाहा थियो । माओवादीहरूले टाउकोमा हरियो घाँस राखेर आएका थिए । त्यो थाहा थियो । ती सबै माओवादी थिए । त्यसबेला माओवादी राज्यको नजरमा आतङ्ककारी थिए । त्यस्तो बेला ताकीताकी गोली हानिएको भए कति मर्थे होला ? मार्ने त उद्देश्य नै थिएन । जसरी हुन्छ तितरबितर नै बनाउने हो । नेपाली सेनाका विषयमा जसले जेसुकै जे भनुन्, मैले थाहा पाएको के हो भने कुनै पनि हालतमा जनता मार्न पाइँदैन । तपार्इँहरूलाई म एउटा स्मरण सुनाउँछु । राजा वीरेन्द्रले जनता मारेपछि म कसको राजा हुने भनेर एकजना मेजरलाई सोध्नुभएको थियो । यो धेरै जनालाई थाहा नहुन पनि सक्छ । माओवादीले सशस्त्र युद्ध सुरु गरिसकेको थियो । राजा दाङस्थित संस्कृत विश्वविद्यालयमा जाने बेला सर्कुलर आएछ । त्यसबेला म सचिवालय सिंहदरबारमा थिएँ । राजा कुनै पनि ठाउँमा एकछिन आउन सक्छन् है भन्ने सर्कुलर थियो । कहाँ जान्छन् ? थाहा थिएन । सबै अलर्ट भएर बसेका थिए । हेलिकप्टर कतिबेला आउँछ भनेर सबैले हेरेका बेला राजा रुकुम पुगेछन् । मेजर त्यसबेला ‘सेक्युरिटी मिटिङ’ मा रहेछन् । राजा आइहाले । हत्त न पत्त त्यहाँबाट कोठामा ड्रेस लगाउन जाँदा साँचो लगाएको रहेछ । झ्यालबाट पसेर लुगा फेरेर आउँदा राजा आपू े लगेको खानेकुरा खान लागेका रहेछन् । राजाहरूले प्रायः आफ्ना लागि खाना लिएर जाने गर्थे । असिनपसिन हुँदै मेजर राजासमक्ष पुगेपछि राजाले ‘टेक इट इजी, हतार नगर आरामसँग बस’ भनेछन् । एउटा मेजर, त्यो पनि आफ्नो कक्षमा नबसेर अर्को बैठकमा बसेको, अनि त्यसमाथि राजा आएर केही बेर पर्खिएको घटना आफैँ ‘इम्याजिन’ गर्नुस् त कस्तो हुन्थ्यो होला ? खाना खाइवरी राजाले मेजरसँग नै त्यहाँको हालखबर सोधेछन् । त्यसबेला प्रजिअ र डीएसपी गेटमा पुगेका रहेछन् । राजाले कसैलाई भेटेनछन् । राजाले मेजरसँग कुरा गर्न थालेछन् । ‘के छ मेजर, माओवादीले कस्तो गरेका छन् ? उनीहरूलाई कसरी मूलधारमा ल्याउने ? तिम्रो के विचार छ ?’ भनेर राजा वीरेन्द्रले सोधेछन् । मेजरले राजाको अगाडि भनेछन् – ‘यी सारा माओवादीलाई हानेर सिध्याउनुपर्छ । यिनलाई ठोक्नुपर्छ । हानेरै सिध्याउनुपर्छ सरकार ।’ राजा मुसुक्क हाँसेर मेजरसँग भनेछन्, ‘यी सबैलाई मारेर मलाई कसले राजा मान्छन् ? मलाई कस्को राजा बनाउने त ?’ भनेपछि मेजर झनै समस्यामा परेछन् । अघि राजा आउँदा कहाँ हो कहाँ, अहिले राजाको धारणाविपरीत उसले माओवादीलाई ठोक्नुपर्छ भनेपछि जागिर गुम्यो भनेर ती मेजर झनै आत्तिएछन् । मेजरको होस हवास उँड्यो । उसलाई लाग्यो, अब मेरो जागिर रहने भएन । मेजरले त्यसपछि राजाको एडीसीलाई सोधेछन्, – ‘अब मेरो जागिर गयो हैन त हजुर ?’ राजा हेलिकप्टरमा चढ्ने बेलामा पछिपछि लागेर मेजरले फेरि सोधेछन् – ‘सरकार ! मेरो जागिर जान्छ है अब ?’ राजाले ‘तिमीले के गल्ती गरेका छौ र जागिर जाने’ भनेर जबाफ दिएछन् । त्यस्तो अवस्था थियो । जनता मार्नुपर्छ भन्ने कुनै पनि सरकार नेपालमा आएनन् । प्रजातन्त्रमा कुनै पनि सरकारले जनता मार्ने भन्ने कुरै आउँदैन । कतिपय कम्युनिस्ट मुलुकमा आफ्नो विरोधमा रहनेलाई मारिन्छ तर प्रजातान्त्रिक मुलुकमा त्यस्तो हुँदैन । नेपालमा राजतन्त्रकै बेला, पञ्चायतका पालामा पनि मान्छे मार्ने भन्ने नीति थिएन । तर कहिलेकाहीं कसरी मर्छन् त भन्दा आजित भएर । ढुंगा खानेले सहनै सक्दैन । टाउको माथिबाट ढुंगा गइरहेको छ, गोली नहान भनेर कति सहेर बस्न सक्छ ? हतियार पनि छ, तागत पनि छ, जोस पनि छ, तर हान्न पाइँदैन । आफू माथिबाट ढुंगा गइरहेको छ । कस्तो आपत् ? त्यस्तो बेला नीतिविपरीत पनि सिपाहीले गोली हानेका हुन्छन् । राम्रो ट्रेन्ड नभएका सिपाही, कमान्ड कन्ट्रोल गर्न नसक्ने कमान्डर भएको बेला यस्तो हुन्छ । यसो भन्दा कतिलाई विश्वास नलाग्न सक्छ । नेपाली सेनाले ड्युटी लिएको ठाउँमा राइफल छाडेर भाग्दैन । त्यो भाग्यो भने त्यसको कामै भएन । कुन बेलामा कति प्रयोग गर्ने भन्ने नै हो । जनता मार्ने नीति कहिल्यै भएन । जनआन्दोलनमा पनि त्यही नीति अपनाइएको हो ।   सेनासँग किन त्रसित हुन्छन् त सर्वसाधारण ? मैले तपाईलाई एउटा कुरा भन्नैपर्छ । त्यो ‘साइकोलोजी’ मात्रै हो । अहिले सिंगापुरमा हेर्न सकिन्छ । त्यहाँ विभिन्न देशबाट आएका आप्रवासी छन् । तिनलाई त्यहीँकै प्रहरी भयो भने ‘न्युट्रल’ हुँदैन भन्ने मनोवज्ञान छ । त्यसैले गोरखा पुलिस राखेको हो । गोरखा पुलिसले के गर्छ के गर्छ ? भन्ने छ के । त्यो कस्तो हो कस्तो ? भन्ने जनतालाई परेको छ । गोरखा पुलिसले गर्न नसकेको कसैले सत्तै भन्ने भएको छ । यसले के हुन्छ भने बदमास त्रसित हुन्छन् राम्रो मान्छे हामीसँग राम्रो संस्था छ भनेर ढुक्क हुन्छ । जो सज्जन छन् तिनले सुरक्षित महसुस गर्छन् । उनीहरूलाई मुलुकका यस्तै निकायले सुरक्षाको अनुभूति गराउँछन् । होइन भने सेनाको काम लडाइँ गर्ने हो, त्यो त सय वर्षसम्म पनि नहुन सक्छ । तर एकदिन त पर्न सक्छ भनेर नेपाली सेना राखिएको हो । राज्यको ‘जब’ नै त्यही हो । आकस्मिकरूपमा जे पनि हुनसक्छ भनेर राखिएको हो । त्यसका लागि तयारी नभए हात उठाउनुपर्छ । त्यसैले तयारी अवस्थामा बस्नैपर्छ । नेपाली सेनालाई यस्तो हुन्छ भन्ने लागेको थियो । एउटा घरको त प्लान बनेको हुन्छ भने सरकारले त स्वतः गरेको हुन्छ । मैले बाहिरका शक्ति खेल्न सक्छन् भनेर राजालाई पनि लेखेर पठाएको थिएँ । यसको समाधान के हुन सक्छ भनेर प्रधान सेनापतिलाई पनि थाहा नदिई लेखेर पठाएको थिएँ । तर हुन सकेन । राजासँग बाहिर कार्यक्रममा भेट हुँदा पनि मैले नेपालको परिस्थितिबारे जानकारी गराएको थिएँ । तर दरबारियाले त्यो कुरा सुन्न दिएनन् । म एक्लो बृहस्पति परेँ होला ।   सेनाले सहयोग गरेको भए राजतन्त्र रहन सक्थ्यो ? ‘सेरेमोनियल किङ’को कुरा कसरी आयो ? त्यो कुरा पनि बुझ्नु जरुरी छ । अहिले पनि कतिले मलाई भन्छन्, ‘तपाईले प्रधानमन्त्रीलाई ‘थ्रेट’ गर्नुभयो ।’ ‘सेरेमोनियल किङ’ विराटनगर गएर घोषणा भयो । त्यसको २ महिना जतिपछि ‘बेबी किङ’को कुरा भयो । त्यसपछि के भयो भन्ने कुरा मैले मेरो पुस्तकमा पनि उल्लेख गरेको छु ।   माओवादीको गलत बुझाइ थियो यो सेना राजाको हो भन्ने माओवादीको गलत बुझाइ थियो । यो जनताको सेना होइन भनेर हल्ला गरिरहेका थिए । यो कुरा अन्य दलका नेताले पनि पत्याइरहेका थिए । माओवादीका अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालले एक सातापछि खण्डन गर्नुप¥यो । नेपाली सेना राष्ट्रको सेना हो भनेर । त्यस्तो वातावरण थियो । यो सेना राजाको हो यसलाई सिध्याउने भन्ने हल्ला फैलाइएको थियो । त्यस्तो बेलामा सेनाजस्तो राष्ट्रको मूल खम्बालाई डुबाउन हुँदैन भनेर निर्णय लिइएको हो । राष्ट्रिय महत्वका विषयमा जनताले निर्णय गर्न नपाएपछि बेला बेलामा प्रश्न उठाइरहन्छन् ।   तस्बिरः नागरिकन्युज डटकम
Opinion
false
[ 0, 214, 2019, 10781, 1671, 11716, 586, 1670, 947, 3011, 4281, 868, 3230, 38, 5, 1670, 947, 186, 206, 7292, 4281, 868, 11368, 6950, 185, 142, 418, 1221, 14, 15, 107, 491, 2650, 28, 38, 5, 6176, 260, 11262, 11, 2008, 14302, 461, 289, 2045, 66, 5, 3642, 1026, 270, 2357, 9402, 615, 25, 11262, 6, 478, 38, 5, 418, 1221, 15, 2008, 14302, 450, 15, 3527, 11262, 6, 868, 15, 12847, 44, 574, 994, 6, 612, 17, 925, 3997, 7023, 7015, 5, 3642, 928, 5324, 1024, 893, 730, 38, 325, 62, 10558, 1084, 69, 736, 6760, 9038, 4439, 112, 5, 9038, 418, 4152, 6196, 97, 11599, 5, 3310, 216, 168, 216, 1044, 1320, 300, 3642, 16, 868, 75, 4412, 924, 5, 207, 96, 7908, 16, 868, 924, 5, 212, 1679, 11, 37, 5389, 15646, 30, 20, 5, 1394, 164, 6116, 91, 702, 11, 29, 4779, 283, 244, 10, 6, 379, 516, 244, 14, 676, 2394, 1790, 2127, 1553, 5, 115, 15, 1790, 14393, 530, 37, 2567, 78, 5, 10, 15267, 164, 9360, 29, 244, 14, 1194, 6060, 1790, 14393, 185, 893, 1308, 78, 5, 9562, 3577, 11387, 1359, 7, 115, 15, 5389, 3163, 8, 13736, 1050, 4742, 623, 53, 1679, 78, 5, 47, 8694, 491, 21, 1747, 849, 5, 350, 1747, 849, 405, 113, 83, 60, 621, 585, 49, 77, 14721, 2913, 52, 118, 18854, 12, 583, 5, 7314, 11262, 11, 4958, 9, 11431, 11387, 2449, 3717, 11410, 30, 11, 15, 1790, 2127, 9670, 5, 3642, 6414, 4023, 8, 15, 1669, 664, 5, 621, 585, 14, 4958, 9816, 6, 1738, 21068, 699, 78, 5, 1028, 2499, 115, 1617, 11, 5947, 69, 1916, 5, 334, 105, 17501, 29, 2206, 8, 1912, 337, 2110, 3899, 13, 29, 1912, 337, 2110, 1006, 9239, 18, 2759, 5604, 8, 615, 9714, 1790, 11387, 97, 11599, 5, 20461, 2852, 496, 223, 1259, 20, 5, 47, 1912, 337, 2110, 14, 9816, 23, 29, 8603, 37, 849, 5, 5459, 12, 260, 466, 36, 149, 7, 543, 1405, 149, 888, 1815, 5, 5389, 1446, 17146, 2613, 585, 53, 38, 5, 223, 8, 39, 1446, 14016, 11599, 185, 1249, 186, 888, 20, 5, 11262, 11, 390, 9402, 9360, 29, 3731, 1446, 234, 1892, 20, 5, 113, 1463, 3625, 5766, 1281, 131, 623, 649, 4734, 386, 5, 10926, 14, 1974, 1791, 749, 1791, 356, 20, 5, 1912, 337, 2110, 14, 9035, 685, 2220, 626, 18, 4734, 57, 9035, 13639, 47, 369, 2078, 11387, 97, 1777, 14378, 17, 466, 37, 125, 5218, 78, 5, 62, 84, 131, 6593, 161, 49, 186, 16387, 6220, 7, 169, 1790, 8869, 45, 1047, 6106, 15, 186, 7727, 1930, 29, 3183, 13352, 78, 5, 3183, 13352, 15, 10, 17993, 6, 1790, 14393, 20, 5, 543, 15, 72, 7626, 29, 1790, 3496, 20, 5, 1627, 3739, 1790, 13352, 160, 4774, 23, 5, 427, 496, 3739, 1790, 11387, 69, 9497, 5, 3556, 16691, 9, 559, 9196, 9402, 615, 6, 128, 38, 5, 3642, 15, 1446, 532, 9402, 8, 38, 5, 3642, 6, 142, 9, 559, 9196, 8, 5510, 3527, 53, 227, 28, 38, 5, 186, 11262, 12, 1180, 3532, 910, 643, 39, 7039, 110, 63, 1668, 933, 38, 5, 2362, 14, 9, 559, 9196, 8, 5510, 1322, 105, 13338, 108, 178, 3219, 1539, 765, 38, 5, 62, 84, 131, 6593, 161, 49, 9, 559, 9196, 527, 865, 1141, 10359, 1419, 53, 212, 710, 38, 5, 11262, 6, 1463, 9, 559, 9196, 8, 865, 1272, 7, 212, 9, 559, 9196, 527, 865, 3527, 407, 5110, 65, 5669, 10389, 10, 6367, 45, 4096, 9, 559, 9196, 8, 5510, 10689, 10, 23, 60, 53, 16, 20, 5, 1288, 3532, 910, 124, 1405, 149, 63, 83, 10941, 23, 178, 5, 1405, 12, 110, 63, 1539, 21611, 37, 1777, 178, 5, 115, 83, 186, 488, 15, 1324, 5, 39, 3739, 223, 8, 5389, 62, 4365, 1640, 6663, 45, 25, 20, 5, 3739, 736, 4734, 386, 5, 2078, 1715, 189, 15, 386, 5, 47, 3532, 910, 2450, 17456, 8, 3191, 623, 7, 10251, 6516, 18, 1134, 7, 6148, 2766, 666, 3233, 7, 883, 20139, 7, 883, 11498, 356, 46, 115, 427, 636, 2543, 3547, 5, 3739, 883, 15, 1028, 4167, 5, 1736, 6, 2499, 15, 155, 2904, 10251, 10743, 10132, 29, 9473, 7967, 7, 125, 5260, 7, 2646, 7, 155, 223, 46, 12, 19, 123, 20, 185, 477, 10743, 30, 20, 5, 212, 46, 115, 20, 5, 47, 17723, 8, 133, 530, 175, 182, 3254, 3315, 18966, 12, 7766, 1224, 2914, 14, 6048, 3899, 1738, 6073, 509, 1899, 200, 583, 5, 2677, 6527, 9, 11716, 1518, 10924, 43, 15, 418, 4152, 253, 13226, 13802, 382, 115, 915, 2516, 38, 5, 1935, 85, 218, 9944, 67, 13648, 5, 377, 229, 1079, 12283, 11, 29, 496, 4953, 37, 1028, 1197, 38, 5, 2362, 14, 15010, 1449, 1115, 1041, 736, 112, 6196, 97, 11599, 7, 8656, 260, 15, 430, 13825, 5, 1567, 612, 9853, 2331, 112, 5, 3625, 2366, 15, 1819, 3211, 1144, 1359, 5, 3922, 2824, 8, 1427, 20, 300, 283, 1463, 37, 516, 20, 5, 2889, 1079, 12283, 11, 111, 688, 659, 1699, 44, 23, 155, 2650, 849, 452, 6106, 6505, 16968, 189, 265, 1324, 5, 2094, 11262, 11, 3741, 882, 1556, 4958, 11, 7608, 3598, 27, 29, 3642, 465, 5947, 363, 121, 3642, 216, 1790, 2464, 20, 5, 3310, 1004, 3321, 20959, 193, 120, 5, 26, 174, 7030, 20731, 8, 1790, 1547, 5, 1050, 4822, 2697, 185, 9816, 6, 386, 5, 18854, 18, 9035, 685, 288, 668, 5, 6483, 5161, 928, 433, 38, 5, 5459, 8, 6483, 15, 5161, 13, 53, 1637, 433, 38, 5, 494, 262, 11880, 5136, 6455, 897, 254, 66, 5, 115, 433, 38, 5, 271, 82, 494, 66, 5, 3642, 494, 1244, 12933, 18244, 66, 5, 1028, 260, 2220, 98, 138, 98, 1790, 9035, 593, 99, 465, 3716, 3849, 668, 121, 4734, 60, 1463, 37, 924, 5, 2366, 78, 1974, 1791, 749, 1791, 37, 356, 20, 5, 39, 7039, 371, 671, 750, 1188, 96, 750, 3808, 9679, 7, 257, 433, 976, 105, 20, 29, 75, 15, 5641, 8, 736, 6196, 7390, 5, 18724, 161, 410, 74, 102, 3476, 689, 12149, 5, 318, 5881, 11, 736, 10497, 135, 74, 3340, 6, 318, 40, 185, 1824, 16729, 14, 9783, 2125, 38, 5, 21, 85, 2280, 433, 6015, 15, 542, 5, 4307, 1405, 896, 206, 2523, 38, 5, 318, 1734, 339, 2217, 7516, 341, 260, 4387, 3615, 18, 1063, 178, 5, 3642, 74, 3432, 9608, 1678, 5, 318, 75, 15, 491, 10811, 865, 2122, 2775, 53, 4387, 3615, 18, 38, 5, 1194, 6931, 121, 433, 924, 5, 82, 2252, 3441, 266, 1901, 66, 5, 6329, 12287, 1796, 185, 1641, 4522, 12, 260, 318, 3251, 1485, 956, 5, 16729, 3642, 62, 12238, 1618, 18, 5904, 2554, 6826, 45, 43, 4108, 5, 318, 1185, 702, 11, 5, 444, 2787, 10, 23, 306, 2787, 5766, 4333, 8728, 1540, 1201, 9134, 1852, 1175, 5, 6986, 17, 6516, 18, 4704, 4193, 4433, 3007, 318, 326, 4966, 10, 30, 8001, 4352, 837, 1489, 4108, 5, 9330, 11, 3206, 369, 19, 1238, 351, 341, 3540, 5, 148, 5230, 131, 5230, 309, 16729, 318, 4377, 5081, 318, 11, 62, 7809, 10, 6922, 505, 535, 7, 4392, 513, 5753, 63, 556, 45, 29, 956, 5, 102, 16729, 7, 115, 15, 54, 12792, 12645, 18, 258, 1266, 888, 7, 276, 7314, 318, 1440, 72, 5174, 8385, 593, 573, 3173, 9901, 12502, 5403, 45, 10966, 60, 1184, 1815, 668, 121, 1238, 11342, 9510, 318, 11, 16729, 63, 37, 4779, 340, 10569, 4540, 956, 5, 3642, 11430, 9, 14699, 5777, 8, 963, 4108, 5, 318, 11, 2461, 5479, 23, 956, 5, 318, 11, 16729, 63, 83, 24, 1393, 956, 5, 13617, 13, 16729, 7, 4307, 1184, 48, 27, 121, 3625, 497, 12754, 8, 1427, 121, 2545, 105, 679, 13, 3219, 185, 318, 5881, 11, 4540, 956, 5, 16729, 11, 4953, 320, 29, 956, 325, 62, 4427, 4232, 494, 14, 13736, 19065, 1359, 5, 10629, 7736, 6164, 5, 13736, 69, 19065, 1359, 196, 300, 318, 74, 17213, 15632, 18, 16729, 63, 29, 956, 7, 62, 4427, 1637, 11489, 377, 4147, 318, 12292, 121, 377, 6024, 6, 318, 356, 60, 3219, 6106, 16729, 10, 5375, 9865, 1777, 956, 5, 234, 318, 3007, 1194, 20, 1194, 7, 114, 4953, 1435, 8181, 1062, 494, 14, 7736, 6164, 6106, 2715, 10310, 382, 185, 271, 16729, 10, 5375, 18854, 956, 5, 16729, 6, 5121, 444, 2120, 580, 4814, 926, 5, 2407, 1547, 7, 169, 229, 2715, 791, 1452, 5, 16729, 11, 543, 4953, 352, 15488, 14, 4540, 956, 7, 325, 8254, 229, 2715, 2300, 2176, 60, 3758, 3219, 318, 6329, 8, 10149, 2499, 186, 135, 3298, 16729, 11, 704, 4540, 956, 325, 9715, 264, 229, 2715, 1937, 2775, 169, 3219, 318, 11, 17292, 11, 105, 3552, 48, 2935, 9, 2715, 341, 45, 185, 16968, 425, 956, 5, 1028, 265, 38, 5, 736, 6196, 1359, 53, 75, 15, 196, 211, 1063, 1930, 5, 2680, 8, 75, 15, 142, 736, 4734, 53, 6978, 8139, 5, 824, 1515, 1509, 54, 5336, 791, 14, 7152, 1553, 47, 3922, 1509, 1028, 849, 5, 211, 4388, 96, 260, 7, 4820, 12, 6327, 15, 916, 4734, 53, 427, 924, 5, 47, 9534, 497, 11559, 60, 158, 136, 225, 266, 5, 4958, 1338, 11, 5947, 69, 1916, 5, 3381, 633, 17, 4958, 5205, 379, 1790, 10, 23, 6397, 185, 465, 190, 8974, 1364, 542, 121, 2759, 15, 379, 2220, 859, 15, 379, 400, 68, 15, 379, 47, 11387, 7390, 5, 592, 633, 17, 4958, 5205, 13, 5, 1184, 15877, 108, 121, 1028, 260, 427, 8181, 15, 11450, 11, 1790, 9816, 12, 583, 5, 269, 17566, 2802, 11450, 7, 16287, 15325, 24, 1389, 16287, 18, 16, 260, 223, 78, 5, 2488, 158, 465, 14, 468, 17734, 542, 5, 39, 3739, 17723, 656, 491, 18815, 3767, 448, 5269, 5, 115, 448, 926, 29, 467, 46, 69, 1452, 5, 978, 2499, 465, 151, 25, 53, 37, 20, 5, 736, 4734, 427, 1536, 1452, 5, 5459, 8, 15, 516, 427, 18250, 6, 20, 5, 1446, 63, 350, 14780, 583, 60, 3695, 121, 257, 4402, 102, 83, 853, 9992, 5, 115, 11762, 20021, 45, 295, 20, 5, 114, 5782, 8, 766, 363, 5, 621, 107, 11394, 254, 6533, 27, 5, 6108, 5903, 96, 149, 163, 29, 5110, 1618, 5588, 59, 45, 849, 53, 4659, 181, 6720, 13, 5, 383, 2004, 4067, 1351, 20, 5, 2004, 4067, 11, 105, 578, 105, 578, 121, 53, 13, 105, 5, 115, 1184, 20, 1184, 121, 53, 2078, 346, 13, 5, 2004, 4067, 11, 24, 1411, 938, 190, 6415, 53, 16, 13, 5, 438, 105, 78, 29, 6517, 8, 68, 14780, 583, 269, 916, 7430, 269, 570, 13, 185, 6478, 78, 5, 400, 19475, 27, 6355, 1326, 2182, 890, 5, 3625, 4376, 726, 4152, 5469, 4030, 7131, 310, 5, 386, 29, 2866, 46, 8603, 25, 649, 115, 60, 140, 2388, 15, 6015, 542, 5, 47, 7411, 60, 1330, 542, 185, 39, 1446, 1064, 20, 5, 1244, 62, 11082, 45, 37, 516, 20, 5, 6732, 3925, 750, 15, 3347, 185, 1064, 20, 5, 2161, 19, 478, 1935, 536, 3859, 1359, 5, 383, 478, 313, 1364, 9992, 5, 39, 6667, 223, 78, 53, 288, 38, 5, 102, 3489, 60, 11754, 385, 78, 29, 142, 60, 7811, 28, 78, 5, 257, 488, 12, 498, 2437, 2122, 185, 9742, 15, 6954, 3820, 1678, 5, 195, 925, 105, 67, 542, 185, 1079, 12283, 14, 15, 433, 11668, 6954, 3820, 1678, 5, 47, 67, 1999, 5, 318, 63, 488, 314, 1234, 342, 15, 257, 124, 2937, 273, 125, 2121, 1678, 5, 47, 2008, 635, 11, 115, 83, 2155, 13735, 5, 74, 8967, 16393, 1777, 161, 668, 5, 3739, 202, 28, 99, 4388, 1574, 13648, 121, 62, 4733, 30, 10549, 8732, 10, 8247, 45, 6, 83, 497, 1324, 121, 115, 83, 15, 10865, 1172, 13, 5, 114, 15, 465, 11, 377, 1551, 62, 14992, 11, 156, 14, 62, 6822, 2537, 45, 1196, 300, 62, 4733, 30, 10549, 8732, 10, 8247, 45, 1904, 1029, 362, 163, 5, 467, 143, 429, 812, 135, 62, 2573, 962, 10, 8247, 45, 6, 83, 163, 5, 543, 105, 163, 53, 83, 257, 229, 8716, 15, 336, 28, 682, 5, 6483, 1361, 5816, 38, 21, 1446, 4953, 20, 53, 6483, 1361, 5816, 38, 5, 21, 779, 1446, 386, 185, 4273, 882, 66, 5, 21, 83, 152, 2019, 4618, 15, 306, 2368, 4620, 66, 5, 8656, 117, 2071, 757, 11, 26, 1293, 135, 14417, 24, 10132, 5, 39, 1446, 4251, 1446, 20, 185, 5, 1028, 790, 38, 5, 21, 1446, 4953, 20, 432, 19065, 30, 53, 4273, 4261, 4061, 38, 5, 1028, 2499, 1446, 1093, 4251, 975, 13512, 14, 9717, 785, 849, 185, 227, 4494, 20, 5, 111, 7881, 371, 1581, 227, 24, 7246, 135, 260, 2499, 609, 15290, 11301, 310, 5, 2223, 358, 412, 23, 1618, 167, 3170, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,088
10,088
महाविपत्ति लिएर आएको २०७२ साल नेपाली समाजमा विसङ्गति र विकृतिको चाङ थुपारेर सकिनै लागेको छ । यो वर्ष थुप्रिएका विकृति र विसङ्गतिले आउने केही वर्षमात्र हैन केही पुस्तालाई नै सताइरहन सक्छन् । वैशाख १२ गतेको भूकम्प र त्यसपछिका अनगिन्ती अनुकम्पबाट जति क्षति र विपत्ति सम्भवतः नेपालीले इतिहासमै कहिल्यै भोगेका थिएनन् । बर्सेनि कतै न कतै कुनै न कुनैरूपको प्राकृतिक र मानवजन्य विपत्ति भोग्दै आएको भए पनि नेपालीले १९९० साल यता यति ठूलो प्राकृतिक प्रकोप सहनु परेकोथिएन । नेपालीको ज्यान त माओवादी हिंसामा धेरै गएको थियो । भूकम्पका कारण मर्नेको संख्या ९ हजारको आसपास पुग्यो भने माओवादी हिंसाका कारण मारिनेको संख्या थोरैमा १२ हजारदेखि बढीमा १८ हजार पुगेको अनुमान छ । (नेपालमा व्यक्तिलाई कहिल्यै महत्त्व दिइएन । यसैले अहिलेसम्म व्यक्तिका लागि राज्यले परिचयपत्रसम्म पनि दिने व्यवस्था छैन । उमेर पुगेपछि नागरिकताको प्रमाणपत्र लिनुपर्छ । विदेश जाने हो भने राहदानी लिनुपर्छ । यस्ता कागजपत्र राज्यले दिने चलन छैन । नागरिक आफैँले खोजेर लिन जानुपर्छ । यसैले लासै गन्न नसके कति मरे, कति बेपत्ता भए भन्ने सङ्ख्या अनुमानमात्र गर्न सकिन्छ । यस्तै विध्वंश पनि माओवादी विद्रोहका नाममा कम भएको थिएन । अर्थतन्त्रमा पनि माओवादीका कारण भुइँचालोले भन्दा कम क्षति पुगेको छैन । तर, न त्यसको कतै अध्ययन भयो न कसैले सम्झनै खोजे । आफन्त मारिएका, घरबार लुटिएका र उठीवास लगाइएकाबाहेक अरूले त बिर्सन पनि लागिसके । आफन्त बेपत्ता पारिएका परिवारजनबाहेक अरूले चासो कम गर्दै लगेका थिए । शान्ति सम्झौतामा जे लेखिएको भए पनि एक दशकसम्म संक्रमण काल भनियो र न्याय दिलाउने प्रयत्न भएन । पीडितले सहेरै बसेका छन् ।) तैपनि, एकैपटक आइलागेका कारण भूकम्पबाट नेपालीले धेरै पीडा अनुभव गरे । माओवादी हिंसामा विद्रोही वा राज्य पक्षले प्रायः छानेर मार्ने, बेपत्ता बनाउने र विध्वंश मच्चाउने गरेकाले सबैले उस्तै पीडा सहनु परेकोथिएन । भूकम्पले त्यसरी छानेन । हुनत, भूकम्पबाट पनि धेरै क्षति गरिबकै भएको छ । सास्ती निमुखाले नै पाएका छन् । बिजोग पनि कमजोरकै भएको छ । जीवट जनता र संवेदनहीन सरकार उद्धारको चरणमा सुरक्षाकर्मीको क्रियाशीलता सराहनीय थियो । नेपाली युवा पनि संसारलाई नै चकित बनाउने गरी स्वयंसेवामा जुटे । संसारभरबाट सहयोग ओइरियो । जीवट नेपाली छिटै नै जुर्मुराए र कहाली लाग्दो वर्तमानबीच पनि मुसुक्क हाँसे । लाग्थ्यो, अर्को वर्षसम्म त भूकम्पको चिनो स्मारकहरू र मर्मत हुँदैगरेका पुरातात्विक सम्पदामा मात्र भेटिएला । दुर्भाग्य, जनस्तरमा देखिएको उत्साह, जीवन्तता र सेवाभाव राज्यले बुझ्नै सकेन । राजनीतिक र प्रशासिनक नेतृत्वले संवेदनहीनता र विफलताको रेकर्ड नै बनायो । मानवीय पक्ष बिर्सेर सरकारले अपनाएको पुनर्निर्माणको यान्त्रिक अवधारणा नै गलत भएकाले सफल हुने सम्भावना पनि थिएन । तर, पुनर्निर्माण प्राधिकरणका नाममा गरिएको घीनलाग्दो चलखेलले नेपाललाई हाइटीको हाराहारीमा उभ्याएको छ । अझै पनि पुनर्निर्माणका नाममा भएका कामलाई नियालेर हेर्ने हो भने मानवीय संवेदना भेटिँदैन । पुनर्निर्माणका नाममा खर्च हुने पैसाबाट सत्तारुढ पार्टीका कार्यकर्तालाई सकेसम्म कसरी धेरै पोस्न सकिन्छ भन्ने ध्याउन्नले निर्देशित रहेको देखिन्छ । अचम्म छ, सरकारको यति ठूलो विफलता पनि नेपालको संसद्मा बहसको विषय बनेन । विपक्षमा एनेकपा (माओवादी) हुँदा होस् वा नेपाली कांग्रेस संसद्मासमेत अचम्मको उदासीनता देखियो । सहमतिको राजनीति भनेको यही हो त होला ! कर्मचारीलाई सजिलो, कार्यकर्तालाई फाइदा तर जनतालाई अप्ठेरो र मर्का पर्नेगरी राज्य चलाउने मनोवृत्ति रहुन्जेल लोकतन्त्र नसुहाउने गहनामात्र बन्छ । राज्य सञ्चालकले अपराधकै हकको अमानवीय संवेदनहीनता प्रकट गर्दा पनि जनताका प्रतिनिधि तमासे बनेर बस्नु यो वर्ष नेपाली समाजमा विकसित एउटा विसङ्गति हो । नेपाली जनताले आउने धेरै वर्षसम्म यसको मूल्य चुक्ता गरिरहनुपर्नेछ । यस अवधिको संवेदनहीनताबाट सरकारमात्र हैन संसद् पनि कलङ्कित भएको छ । निषेध र विभेद राजनीतिक नेतृत्वले संविधान निर्माणमा ध्यान केन्द्रित गर्दा भूकम्पमा गरेका कमजोरी ढाकिएजस्ता भएका थिए । संविधान निर्माण जति सम्भव देखिँदै गयो उति ध्रुवीकरण पनि चर्कँदै गयो । लोकतान्त्रिक मूल्य र अभ्यास आत्मसात् नगर्नेहरूले ‘सहमतिको राजनीति’को  नारा दिए । यस नाराको भित्री उद्देश्य दबाब र बल देखाएर जननिर्वाचित संस्थालाई निस्तेज बनाउन सकिन्छ भन्ने मान्यता स्थापित गर्नुथियो । फलस्वरूप, संसद्को ८० प्रतिशतभन्दा बढीको समर्थनमा संविधान पारित गर्दा पनि सरकारले त्यसलाई नैतिक वैधता दिन सकेन । जननिर्वाचित सभासद्लाई भूमिकाविहीन बनाएर केही ठालुले निर्णय गरेकै कारण संविधानका पक्षमा व्यक्त अपूर्व समर्थनले नैतिक वैधता आर्जन नसकेको हो । संविधान निर्माणका क्रममा राजनीतिक दलका केही ठालुमा अचम्मको असंसदीय र अलोकतान्त्रिक प्रवृत्ति देखियो । कसैले मधेसीलाई दुत्कारे, केहीले मधेस छुट्ट्याउने धम्की दिए । सबैलाई उक्साउने र कुरा मिलाउने नाममा सबैको ‘किङ् पिन’ हुने रणनीति अपनाउँदा एमाओवादी नेताले मुलुकमा कहिल्यै साम्य नहुने कहल र विग्रहको बीउ रोपिदिए । संविधान पारित नहुँदै चर्किएको मधेस आन्दोलनले भुसको आगाको रूप लिँदासम्म ५५ जनाको ज्यान गइसकेको थियो । संविधान नबन्दै संशोधनको उपक्रम थालिए पनि संकट साम्य भएन । नेकपा (एमाले)का अध्यक्ष केपी ओलीलाई प्रधानमन्त्री हुन हतार भइसकेको थियो । बहालवाला प्रधानमन्त्री सुशील कोइरालालाई संविधान तत्काल पारित गरेर इतिहास बनाउने रहर लागेकाले हो कि परिणामको ख्याल उनले पनि गरेनन् । यसै पनि कोइरालाका वरपर तर्बुजाहरूको घेरा थियो । उनीहरू सकेसम्म चाँडै संविधान पारित गरेर सत्ता हस्तान्तरण गर्ने र एमाओवादीसहितको सहमतीय अधिनायकवादी सरकार गठन गरेर राजकाज गर्न चाहन्थे । परिणामको विचारै नगरी संविधान पारित गर्दा मुलुकमा कहिल्यै नमेटिने विद्वेषको रेखा कोरिएको छ । संवधानलाई सहमतिको दस्तावेज बनाउन लोकतन्त्रका आधारभूत मान्यता र सिद्धान्तमा गरिएको सम्झौताले यसलाई पूर्ण कार्यान्वयन हुनै दिनेछैन । कथम्, कार्यान्वयन भइहाले पनि यसले विभेद एवं विद्वेष चर्काउने निश्चित छ । अहिले पनि मधेस असन्तोषलाई बाँदरको घाउ बनाउन छाडिएको छैन । मधेसी दलका नेताले पाए उनैले कोट्याउने, भारतले भेट्टाए भारतले नै कोट्याउने अनि सरकारमा बसेका वा विपक्षीले पनि त्यसैलाई कोट्याउने । मधेस आन्दोलनका नाममा मधेसी जनताको ज्यान र धनमात्र हैन भविष्यमै अपराधीहरूले भोरजुवा मच्चाइरहेका छन् । संसारका सबै कुनामा मधेस आदन्दोलनका बारेमा कुराकानी  भइसक्ता पनि अहिलेसम्म नेपालको संसद्मा मधेस समस्यामा खुलेर छलफलसमेत भएको छैन । अर्कातिर, नयाँ वर्ष लागेपछि मधेस आन्दोलन फेरि चर्काउने धम्की आइसकेको छ भने भारत र युरोपेली संघको संयुक्त वक्तव्यले आसन्न अनिष्टको संकेत गरिसकेको छ । जनप्रतिनिधिलाई निर्णायक हुन नदिएर ठालुतन्त्रलाई संस्थागत बनाउने र कालान्तरमा मुलुकमा सहमतिको शासनका नाममा ‘ठगहरूको सिन्डिकेट’ संस्थागत हुने जोखिम २०७२ सालमा अझ बलियो भएको छ ।   छुल्याहा छिमेकी यही बेला नेपालीको घाउमा भारतले नुनचुक छर्क्यो । मधेस आन्दोलन त निहँमात्र रहेछ भन्ने भारतले चाहनेबित्तिकै नाकाबन्दी समाप्त भएकाले छर्लङ्गै भयो । संविधान बनाउँदा के लेख्नुपर्छ भन्नेमा भारतलाई खासै धेरै चासो रहेको पनि देखिएन । संविधान सभामा थालिएको प्रक्रिया रोक्न ‘बाबुहरूले दिएको आदेश’ अटेर गरेकाले नेपाललाई ‘शिक्षा’ सिकाउन भारतले नाकाबन्दी लगाइदियो । (गुजरातीमा शिक्षाको अर्थ दण्ड हुन्छ भन्ने कतै पढेजस्तो लाग्छ।) भारतबाट घेरिएको मुलुकमा बाटै थुनिएपछि हाहाकार हुनु स्वाभाविकै थियो । एकाथरी हुटिट्याउँहरू आफैँले नाकाबन्दी गरेको भनेर विग्रह र विनाशको श्रेय लिन तँछाडमछाड गर्दै थिए । संसारकै ठूलो बजारमध्येको  एउटा भारतले नाकाबन्दी गर्दा केहीले उसैको बोलीमा लोली मिलाए । सबैभन्दा बैगुनी बेलायत निस्क्यो । बेलायतको रक्षाका निम्ति नेपालीले रगत बगाएका थिए । अहिले पनि बगाइरहेकै छन् । तर, त्यही मुलुकका प्रधानमन्त्रीले नेपालीको मन दुखाउने गरेर भारतका प्रधानमन्त्रीसँग स्वर खापेर विष वमन गरे । त्यसो त, नेपालीले भारतको रक्षाका लागि पनि रगत बगाइरहेका छन् । यी दुवै मुलुक आफ्नै इतिहास कलङ्कित हुनेगरी बैगुनी हुनपुगे । युरोपेली संघको वक्तव्य त बेलायतकै सिको हो । त्यसमा के चित्त कुँड्याउनु ? अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले न्यायको पक्ष लिन्छ, कमजोरहरूमाथि थिचोमिचो हुन दिँदैन र लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली भएका मुलुकले लोकतन्त्रका मर्म, मूल्य र मान्यताको सम्मान पनि गर्छन् भन्ने मान्यता २०७२ सालमा नेपालका हकमा भताभुङ्ग भयो । अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय विशेषगरी भारत र बेलायतप्रति सामान्य नेपाली जनताको विश्वास नराम्ररी सायद कहिल्यै नफर्कने गरी मेटियो । तस्करको शासन नाकाबन्दीको असर कम गर्ने नाममा सरकारले तस्करी र कालोबजारीलाई बढावा दियो । मुलुकको अर्थतन्त्र औपचारिकरूपमै तस्करतन्त्रको हातमा पुग्यो । मन्त्रीहरू तस्करका खेतालाजस्ता देखिए । फलस्वरूप, नाकाबन्दी समाप्त भएर आपूर्ति सहज भएपछि पनि कृत्रिम अभाव र कालोबजार रोकिएन । अब त यही सरकारबाट त कालोबजारी र तस्करतन्त्र रोक्नै खोजे पनि सम्भव हुँदैन । तस्करतन्त्र र अहिलेको सरकारको घाँटी जो जोडिएको छ । विधिको मर्यादामा कानुन पालना गराउने निकाय र व्यक्तिहरूले नै बलात्कार गर्न थालेपछि विधिकै शासनप्रति वितृष्णा उत्पन्न हुन्छ । तस्करी र कालोबजार रोकेर वितरण प्रणाली न्यायोचित बनाउन सकेको भए सायद भारतको नाकाबन्दी नेपालीका लागि ‘छद्म वरदान’ सिद्ध हुनेथियो । राज्यका सञ्चालक नै अपराधीका प्यादा बनेको थाहा पाएपछि गुमेको राज्यमाथिको जनविश्वास सम्भवतः नाकाबन्दीबाट भएको सबैभन्दा ठूलो क्षति हो । र अन्त्यमा नेपाल अहिले केपी शर्मा ओली, पुष्पकमल दाहाल र शेरबहादुर देउवाजस्ता ‘चरम व्यवहारवादी’ नेताहरूको हातमा पुगेको छ । देउवाको संसदीय पद्धतिप्रतिको मोह सरकारमा जाने मौका नमिलुन्जेल देखाइएको ‘कङ्कण लुब्ध पान्थ’ कथाको सुनको बालामात्र पनि हुनसक्छ । दाहाल त झन् सबैभन्दा थोरै समयमा सबैभन्दा धेरै घोटालामा मुछिएका छन् । नेपालमा ठूलो घोटाला हुनेबित्तिकै सबैभन्दा पहिले उनैको नाम लिइन्छ । अहिलेको तस्करतन्त्रको दबदबामा ओलीको अनुहार झलझली देखिएको छ । साध्यका सामु साधनलाई गौण र महत्त्वहीन ठान्नु यी तीनै जनाको साझा प्रवृत्ति हो । यिनलाई प्रक्रियाको महत्त्व हुँदैन परिणाम भए पुग्छ । समग्रमा यिनीहरू तीनै जना विधिको हैन सहमतिको शासनका अनुयायी हुन् । भागबन्डामा चित्त बुझ्यो भने यिनलाई कानुनको शासन चाहिँदैन । यसैले कानुनको शासन कायम हुन नदिउन्जेल सायद केपी ओलीको सत्ता पनि डगमगाउँदैन । यत्ति हो, नेपालीले भोग्नुपर्ने विपत्ति झन् गहिरो र फराकिलो हुनेछ । मिलीजुली बसेर बाँडीचुँडी खान यिनले कुनै न कुनै जुक्ती पक्कै निकाल्नेछन् । नेपालको इतिहासमा २०७२ मा विपत्ति र विसङ्गतिको वर्ष भयो । आशा गरौँ, २०७३ले न्याय र नीतिको उज्यालो ल्याउने छ ।
Opinion
false
[ 0, 939, 657, 8924, 351, 123, 2100, 586, 39, 1189, 18317, 9, 4911, 6, 17101, 20455, 18, 6620, 69, 288, 13, 5, 21, 80, 21085, 2331, 4911, 9, 18317, 11, 329, 72, 80, 1249, 2176, 72, 2911, 14, 37, 5626, 818, 9794, 2122, 5, 1365, 333, 130, 6, 1118, 9, 543, 12, 16842, 2492, 8597, 17, 812, 1044, 9, 14628, 12724, 39, 11, 802, 191, 1536, 15529, 3931, 5, 11396, 1366, 10, 23, 1366, 75, 10, 23, 75, 4308, 6, 1113, 9, 604, 2580, 14628, 4480, 458, 123, 99, 15, 39, 11, 6548, 586, 1831, 943, 218, 1113, 4011, 5947, 97, 346, 15388, 23, 5, 39, 6, 1023, 60, 494, 2020, 8, 85, 251, 38, 5, 1118, 12, 95, 9352, 6, 669, 404, 93, 6, 7773, 2113, 29, 494, 2020, 12, 95, 7152, 297, 6, 669, 2204, 8, 333, 93, 132, 118, 8, 672, 93, 493, 1317, 13, 5, 77, 3064, 8, 1874, 1536, 4358, 3486, 2322, 5, 6314, 1191, 10693, 19, 2927, 4910, 116, 15, 189, 179, 104, 5, 936, 5081, 1530, 6, 1998, 12764, 5, 970, 341, 20, 29, 5684, 12764, 5, 515, 15615, 2927, 189, 1328, 104, 5, 412, 3173, 11, 12038, 423, 9754, 5, 6314, 8137, 69, 473, 4172, 4870, 465, 6511, 7, 465, 2990, 99, 53, 3087, 1317, 1249, 24, 363, 5, 726, 441, 10258, 5142, 15, 494, 4412, 12, 846, 216, 16, 924, 5, 10136, 15, 8656, 95, 18799, 11, 158, 216, 1044, 493, 104, 5, 274, 10, 23, 467, 1366, 392, 163, 10, 23, 938, 8634, 69, 5712, 5, 2399, 8373, 7, 159, 2357, 5575, 1376, 9, 2932, 34, 2120, 17824, 2193, 974, 11, 60, 10443, 15, 19, 6360, 5, 2399, 2990, 9863, 13086, 2193, 974, 11, 1623, 216, 71, 7789, 12, 66, 5, 658, 8199, 750, 2040, 99, 15, 26, 1310, 116, 3562, 2296, 10146, 9, 1045, 11066, 3894, 1452, 5, 1246, 11, 1434, 13129, 1901, 27, 5, 52, 10, 7551, 7, 9190, 1185, 15560, 12, 95, 1118, 17, 39, 11, 85, 2391, 841, 120, 5, 494, 2020, 8, 7210, 50, 343, 4288, 3206, 13, 33, 6060, 4734, 7, 2990, 356, 9, 441, 10258, 5142, 16492, 297, 48, 11, 1641, 4215, 2391, 5947, 97, 346, 15388, 23, 5, 6030, 3654, 13, 9397, 23, 5, 67, 84, 7, 1118, 17, 15, 85, 1044, 3267, 96, 16, 13, 5, 7945, 20195, 11, 37, 1484, 27, 5, 453, 11360, 15, 1239, 96, 16, 13, 5, 3620, 166, 736, 9, 713, 13075, 4355, 196, 2248, 6, 1214, 4736, 6, 3311, 138, 17252, 439, 38, 5, 39, 391, 15, 9949, 37, 9109, 356, 57, 2692, 5475, 8, 5736, 30, 5, 6225, 17, 202, 15230, 855, 5, 3620, 166, 39, 8890, 69, 37, 1748, 4260, 3898, 474, 9, 13010, 281, 10962, 1168, 428, 15, 74, 17213, 15632, 5, 6819, 7, 258, 2388, 60, 1118, 6, 13408, 7078, 49, 9, 3105, 309, 294, 11896, 8501, 1752, 8, 90, 6509, 219, 5, 8723, 7, 13011, 8, 631, 3988, 7, 10158, 138, 9, 162, 3633, 2927, 1647, 69, 1999, 5, 214, 9, 8279, 33, 5230, 44, 8318, 713, 13075, 16625, 9, 17209, 1993, 2337, 37, 4908, 5, 2483, 1012, 11622, 18, 142, 7673, 6, 3055, 6, 14927, 2254, 37, 1361, 422, 349, 40, 809, 15, 924, 5, 274, 3055, 6856, 846, 51, 1914, 5530, 7725, 6991, 11, 2450, 17908, 34, 6, 6854, 5385, 8222, 13, 5, 544, 15, 3055, 12, 846, 73, 46, 14, 18004, 18, 1846, 20, 29, 2483, 17174, 1234, 10373, 5, 3055, 12, 846, 415, 40, 549, 17, 6131, 1462, 10470, 5389, 497, 85, 941, 337, 23, 363, 53, 1281, 4202, 450, 11, 6706, 35, 589, 5, 4230, 379, 501, 943, 218, 17209, 138, 15, 124, 6505, 1983, 6, 372, 2822, 23, 5, 10658, 352, 15409, 16985, 342, 1417, 50, 39, 724, 6505, 345, 4230, 6, 17872, 138, 3437, 5, 688, 6, 921, 639, 430, 20, 60, 668, 264, 4885, 1982, 7, 10470, 1461, 47, 2078, 11246, 9, 3716, 12, 177, 2613, 343, 3496, 19501, 4140, 14258, 2143, 5604, 97, 303, 623, 6598, 1249, 4608, 5, 343, 2326, 11, 1291, 96, 1392, 6, 17547, 713, 13075, 16625, 2807, 150, 15, 4097, 1081, 60, 8, 1362, 3683, 4889, 21, 80, 39, 1189, 2584, 102, 18317, 20, 5, 39, 1581, 329, 85, 2388, 195, 594, 6426, 11474, 5127, 178, 5, 42, 2303, 6, 713, 13075, 16625, 17, 196, 1249, 2176, 2349, 15, 2376, 3776, 225, 16, 13, 5, 6953, 9, 2970, 214, 8318, 324, 2839, 648, 1936, 150, 1118, 8, 48, 3559, 7760, 2028, 1110, 73, 66, 5, 324, 101, 812, 1839, 153, 2846, 2300, 6512, 5835, 1709, 15, 8171, 2846, 2300, 5, 1561, 594, 9, 1563, 5926, 108, 1891, 262, 62, 6170, 7531, 6, 921, 45, 6, 1751, 425, 5, 42, 1751, 6, 4121, 1463, 2094, 9, 889, 6622, 17041, 6306, 19143, 285, 363, 53, 844, 686, 160, 11998, 5, 10305, 7, 2349, 6, 2186, 235, 168, 118, 6, 2013, 8, 324, 1406, 150, 15, 142, 1050, 4951, 13640, 138, 56, 1999, 5, 17041, 8684, 14, 634, 4049, 879, 72, 10, 1991, 2224, 11, 227, 9523, 95, 324, 12, 1216, 759, 148, 2901, 2013, 11, 4951, 13640, 138, 4054, 1411, 20, 5, 324, 2170, 268, 214, 2019, 72, 10, 1991, 2224, 8, 4230, 6, 148, 17124, 439, 9, 148, 3390, 10193, 2091, 3437, 5, 938, 2942, 14, 1912, 17496, 30, 7, 72, 11, 2253, 6634, 3050, 6048, 425, 5, 1637, 580, 1872, 623, 9, 83, 7910, 846, 1410, 3701, 12778, 1373, 9390, 40, 3283, 19719, 33, 4577, 4618, 1509, 1536, 18346, 715, 10306, 59, 9, 441, 5153, 6, 6071, 9362, 91, 3490, 5, 324, 1406, 15212, 16730, 6, 2253, 868, 11, 2130, 68, 6, 326, 1257, 6, 1441, 11701, 116, 3415, 1143, 1023, 12957, 6, 38, 5, 324, 6719, 458, 1003, 6, 1177, 4166, 5198, 2028, 15, 2665, 18346, 1452, 5, 533, 6656, 12, 117, 1090, 851, 14, 156, 67, 4392, 942, 38, 5, 17227, 156, 4310, 1769, 14, 324, 1178, 1406, 109, 802, 356, 4224, 1489, 11, 20, 146, 1658, 6, 5982, 58, 15, 7966, 5, 563, 15, 1769, 12, 3940, 47, 108, 2061, 719, 180, 9402, 38, 5, 1115, 5389, 2287, 324, 1406, 109, 1756, 2273, 25, 9, 4577, 2926, 2586, 439, 9121, 34, 196, 554, 109, 1026, 12, 167, 24, 11891, 5, 1658, 6, 679, 69, 1757, 324, 1406, 150, 1509, 1536, 3957, 2537, 574, 441, 5750, 9072, 6, 3114, 18884, 6, 13, 5, 713, 181, 4783, 14, 688, 6, 7287, 285, 2143, 12, 2445, 844, 9, 1679, 8, 51, 560, 11, 432, 622, 794, 8354, 189, 8421, 5, 15857, 746, 7, 794, 1841, 702, 11, 15, 438, 2970, 331, 441, 5750, 9072, 8171, 623, 1394, 13, 5, 114, 15, 2253, 148, 4426, 13232, 14, 7655, 6, 7441, 285, 18758, 6, 104, 5, 2942, 2019, 4618, 1545, 4022, 11, 4929, 3050, 7, 2177, 20241, 2177, 37, 4929, 3050, 276, 3502, 1901, 50, 3907, 11, 15, 861, 14, 4929, 3050, 5, 2253, 6176, 846, 2942, 779, 1023, 9, 1275, 1249, 2176, 2753, 191, 4468, 262, 1873, 18, 14990, 74, 2608, 4620, 27, 5, 7232, 82, 11543, 2253, 326, 270, 13869, 59, 23, 12, 403, 1668, 1841, 68, 11514, 15, 1191, 124, 6505, 2253, 9865, 5450, 508, 345, 16, 104, 5, 12628, 7, 94, 80, 8122, 2253, 868, 704, 8171, 623, 6048, 9506, 13, 29, 397, 9, 5704, 2309, 511, 7847, 11, 10, 12649, 276, 1664, 6, 2632, 2523, 13, 5, 2671, 14, 4281, 67, 7524, 18, 10, 1991, 2224, 6185, 14, 2763, 356, 9, 10, 12400, 1509, 688, 6, 977, 12, 846, 62, 780, 294, 180, 8570, 45, 2763, 40, 2136, 2100, 673, 1015, 1541, 16, 13, 5, 13, 2827, 13778, 1655, 430, 260, 39, 6, 7441, 8, 2177, 5890, 3572, 44, 13, 2076, 926, 5, 2253, 868, 60, 330, 303, 161, 1249, 1175, 53, 2177, 3645, 7261, 3511, 2552, 422, 18535, 69, 163, 5, 324, 6851, 105, 446, 6164, 53, 8, 8386, 2809, 85, 1623, 35, 15, 8816, 5, 324, 3986, 3230, 651, 2242, 62, 4916, 262, 245, 1197, 45, 15024, 48, 11, 2450, 62, 7344, 45, 11296, 2177, 3511, 3659, 15058, 5, 77, 2315, 167, 4356, 34, 8, 3074, 469, 6050, 78, 53, 1366, 6889, 1093, 7869, 52, 3969, 14302, 593, 1509, 10, 1024, 15920, 135, 20186, 411, 2973, 69, 38, 5, 26, 33, 7747, 1830, 1522, 7927, 5287, 49, 3173, 11, 3511, 28, 185, 441, 5153, 9, 9802, 6, 10238, 423, 10708, 10821, 61, 10821, 71, 66, 5, 10, 13646, 218, 443, 562, 6, 102, 2177, 3511, 150, 72, 11, 6552, 6, 5036, 8, 2426, 281, 8991, 5, 282, 3060, 12324, 34, 2341, 4242, 926, 5, 6544, 2103, 12, 1232, 39, 11, 2312, 9841, 12, 66, 5, 114, 15, 3757, 818, 10245, 27, 5, 274, 516, 4376, 2840, 39, 6, 221, 3048, 623, 109, 2010, 156, 63, 2001, 2795, 9762, 5939, 504, 2110, 120, 5, 2047, 60, 7, 39, 11, 479, 2103, 12, 19, 15, 2312, 3757, 4620, 27, 5, 208, 390, 647, 509, 802, 2376, 3776, 225, 8706, 3060, 12324, 34, 67, 14793, 5, 5704, 2309, 7847, 60, 2341, 96, 409, 6, 20, 5, 1288, 105, 3472, 867, 4814, 13606, 121, 316, 5117, 1045, 6, 1012, 9046, 7, 1239, 49, 312, 21223, 67, 12593, 9, 1561, 977, 901, 73, 647, 11, 2143, 12, 5886, 7, 594, 9, 844, 6, 567, 15, 890, 53, 844, 2100, 673, 547, 4012, 789, 138, 3803, 914, 163, 5, 316, 1193, 6143, 397, 9, 2341, 475, 485, 39, 779, 468, 17255, 327, 2385, 1536, 16537, 297, 57, 7848, 855, 5, 9479, 6, 977, 3511, 6, 1222, 216, 25, 846, 142, 3786, 9, 10932, 14, 13164, 3223, 5, 1598, 2574, 2039, 15316, 9479, 6185, 6, 2581, 2113, 5, 9716, 9479, 12, 3652, 6358, 1110, 2814, 5, 10305, 7, 3511, 2552, 266, 2739, 727, 407, 15, 9119, 1240, 9, 1613, 3271, 16426, 5, 169, 60, 430, 5638, 60, 10932, 9, 9479, 6185, 2242, 69, 5712, 15, 1839, 849, 5, 9479, 6185, 9, 2135, 501, 5721, 400, 1807, 13, 5, 1476, 6, 5247, 8, 424, 2863, 807, 1221, 9, 3681, 11, 37, 1492, 24, 2449, 1476, 96, 977, 475, 19823, 1955, 78, 5, 3786, 9, 1613, 3271, 12752, 572, 901, 16101, 285, 760, 99, 2385, 479, 3511, 39, 12, 19, 62, 178, 3077, 61, 13996, 45, 4363, 40, 11998, 5, 4493, 2326, 37, 4468, 12, 5716, 581, 385, 433, 5304, 17287, 343, 7491, 10236, 12724, 3511, 17, 16, 282, 218, 1044, 20, 5, 9, 5390, 36, 114, 1090, 698, 851, 7, 2071, 757, 9, 2736, 1776, 1110, 9832, 18, 61, 1524, 13421, 10781, 2581, 493, 13, 5, 1776, 6, 1717, 2824, 4052, 4125, 3502, 341, 2259, 15657, 14258, 9677, 3701, 3776, 480, 1876, 17717, 900, 5599, 45, 721, 6, 6308, 10263, 1249, 15, 3347, 5, 757, 60, 2896, 282, 2204, 278, 282, 85, 18923, 8, 918, 178, 1376, 27, 5, 211, 218, 18923, 40, 7261, 282, 466, 4022, 6, 157, 9282, 5, 2135, 9479, 6185, 6, 20450, 8, 3778, 3125, 2442, 59, 1166, 281, 631, 13, 5, 18259, 12, 5651, 1000, 14, 7554, 480, 9, 4358, 4355, 19192, 97, 208, 5025, 1143, 1163, 2091, 20, 5, 10629, 651, 6, 4358, 849, 1658, 99, 3884, 5, 7702, 3510, 5025, 174, 1476, 6, 2176, 688, 6, 977, 12, 10843, 112, 5, 18773, 8, 3472, 3591, 926, 29, 10629, 6571, 977, 2422, 5541, 5, 6314, 6571, 977, 659, 67, 3337, 615, 9714, 2385, 1090, 3778, 1756, 15, 1241, 294, 61, 2675, 5541, 5, 11426, 649, 39, 11, 4480, 3488, 14628, 2896, 4764, 9, 5502, 447, 5, 2504, 34, 1635, 281, 1399, 9175, 34, 3572, 9786, 837, 5690, 75, 10, 23, 75, 1748, 2948, 34, 4340, 6556, 956, 5, 124, 3373, 2100, 43, 14628, 9, 18317, 6, 80, 163, 5, 1445, 5920, 7, 2033, 11, 1045, 9, 427, 6, 3674, 1427, 13, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,089
10,089
 त्यसबेला पारस शाह र कमल थापाहरूले नागरिक समाजका लागि ८० करोड आएको थियो भनेर भन्दै हिँडे । विसं २००७ सालमा राणा शासन अन्त्य भयो । एकतन्त्रको अन्त्य र लोकतन्त्रको अभ्युदय भयो । तर १७ सालमा फेरि एकतन्त्रको पुनरागमन भयो । विसं २०४६ सालमा देश बहुदलीय व्यवस्थामा प्रवेश ग¥यो । कतिपटक लोकतन्त्रका लागि आन्दोलन गर्नुहुन्छ ? २०५९ असोज १८ को कदमदेखि नै प्रवेश गर्न चाहन्छु । विसं २००७ सालमा म जन्मिएकै थिइन तर २०४६ सालको आन्दोलनमा म सक्रिय रूपमा सहभागी थिएँ । म जेल चलान भएको थिएँ । मैले त्यसबेला पनि तत्कालीन राजा वीरेन्द्रलाई पत्र लेखेर मानव अधिकार उल्लंघनको लागि तपार्इँ नै जिम्मेवार हुनुहुन्छ भनेर आमरण अनशन बसेको थिएँ ७ दिनसम्म । बहुदलीय व्यवस्था स्थापना भएपछि त्यसलाई पचाउन नसक्नेले त्यसका विरुद्ध षड्यन्त्र सुरु गरे । पहिले २०५२ सालबाट माओवादी हिंसा सुरु भयो । त्यसलाई राष्ट्रवादी आन्दोलन देख्ने पनि निस्किए । ‘राष्ट्रवादी’ हिंसाबाटै बहुदलीय व्यवस्थाको अन्त्य हुन्छ भन्ने सपना दरबारले देखेको थियो । कसले कसलाई कुन कालखण्डमा प्रयोग गर्छ त्यो अर्कै कुरा हो । लगभग सबै संरचना ध्वस्त भए । त्यसैमा टेकेर तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रले २०५९ सालमा सत्ता हालमा लिने कदम चाल्नुभयो । त्यसको विरुद्धमा पनि सडकमा उत्रिएँ र मेरो गिरफ्तारी भयो । म त्यसबेला मानवअधिकार तथा शान्ति समाजको सभापति थिएँ । मैले लगभग प्रत्यक्षरूपमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको आवाज उठाएको २०५७ सालदेखि नै हो । हरेक चिजको आउने र जाने एउटा बेला हुन्छ । दलहरू २०६० सालतिर निरीह देखिए । मानवअधिकार संस्थाहरू राजनीतिक दलसँग सहकार्य गर्दैनन् । तर हामीले ग¥यौँ । लोकतन्त्रको लडाइँमा सँगै जानुपर्छ तर म सत्तामा जान्न भन्ने उहिलेदेखिकै प्रतिज्ञा छ मेरो । लोकतान्त्रिक गणतन्त्रका लागि सहकार्य गर्नैपर्छ भन्ने चेत मलाई थियो । नेपाली कांग्रेस, नेकपा (एमाले)सहित पाँच पार्टीका नेतासँगै हामी सडकमा उत्रियौं । त्यो आन्दोलन ०६१ मा तुहियो । तर एमाले सरकारमा गएपछि पनि चारपार्टीको आन्दोलनमा मैले साथ दिएको हुँ । माघ १९ आउँदा म पहिलोचरणमा पक्राउ परिन । तर, राजतन्त्र अब फाल्नुपर्छ भनेर व्यापक अभियान सुरु गरेँ । हामीले छलफल कार्यक्रम ग¥यौँ । मौलिक हक निलम्बन भए । हामीले यी कुरा ‘बे्रक’ गर्दै गयौँ । त्यो बेला संसारभरका पत्रकार नेपालमा थुप्रिएका थिए । राजाको समर्थनमा जुलुस आउने तर विरोधमा नआउने अवस्था थियो । बडो विचित्रको अवस्था थियो । त्यसबेला पत्रकारहरूले पनि समाचार छाप्न सक्ने अवस्था थिएन । मैले राजतन्त्र अब पतनको अन्तिम चरणमा गुज्रिरहेको छ, फाल्नुपर्छ भनेर विज्ञप्ति दिएँ । माघ २७ गते म पक्राउ परेँ । म १४५ दिन बन्दी बनाइएपछि रिहा भएँ । असारको २० गते म रिहा भएको थिएँ । त्यसपछि नयाँ ‘ट्रेन्ड’ सुरु भयो । त्यस अवधिमा राजनीतिक दलहरूले खुट्टा टेक्न सकेनन् । यहाँ जुलुस प्रदर्शनमा मानवअधिकार तथा शान्ति समाजका प्रतिनिधि निस्किए भनेर विश्वभर समाचार आएको छ । विश्वव्यापीरूपमा त्यसले तरङ्ग ल्यायो । असारमा म निस्किएपछि त्यो अघि बढ्न सकेन । देवेन्द्रराज पाण्डे, म र डा. मथुरा प्रसाद श्रेष्ठको नामबाट नागरिक आन्दोलन घोषणा गरियो । त्यसबेला मेरो लक्ष्य लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नै हो । म बीचमा बिसाउन सक्तिन । २००७ सालमा राणा हटाउनुभयो, भागेका राजालाई फिर्ता ल्याउनुभयो तर २०१७ साल आयो । यो पुष्टि गर्नै पर्दैन । केही साथीहरू यसको औचित्य पुष्टि गर्नुपर्छ भनेर कराउनुहुन्छ । अब यो इतिहास भइसक्यो । यसमा गर्व गर्नुपर्छ । असहमत हुने अधिकार सबैमा छ । विसं २०४६ सालमा जनताले फेरि मौका दिएका थिए । ‘सेरेमोनियल’ भएर बस्नुहुन्छ भने बस्नुस् भनेर दिएको न हो । फेरि २०५९ साल आयो भनेपछि कहिलेसम्म तपाईं फेरि ज्यू ज्यू गरेर मालिकजस्तो मानेर राजतन्त्रको दासजस्तो भएर बस्नुहुन्छ ? मैले खुलेर विरोध गरेँ । त्यसमा सहयोगी वातावरण बन्दै गयो । त्यसलाई मैले समुन्नत लोकतन्त्रको नाम दिएको थिएँ । पछि लोकतान्त्रिक गणतन्त्र भनेको हुँ । एकैदिनमा मैले गणतन्त्र भनेको होइन । माओवादीले संविधान सभाको कुरा गर्दा राजाले दिने संविधान सभाको म विरुद्धमा थिएँ । राजाले दिएको संविधान सभाबाट कसरी आउँथ्यो गणतन्त्र ? राजाले दिने संविधान सभाको पक्षमा थिइन म । परिस्थिति अर्कै धारमा गयो । सात दल पनि अक्षम र भ्रष्ट भन्दै खेदिएको र माओवादी पनि खेदिएको अवस्था थियो । एउटा विन्दुमा ल्याउने काम नागरिक आन्दोलनले गरेको हो । पार्टीका सभामा भिड थिएन । माओवादी हिंसात्मक अवस्थामा थियो । यस एजेन्डामा हामी अघि आएपछि हाम्रो अगाडि नागरिक आए । हजारौंको जुलुस र धर्ना हुन थाल्यो । ऊर्जावान मान्छे आए । त्यसले लहर पैदा ग¥यो । यसबाट दुवै आआफ्ना धारणा बदल्न बाध्य भए । यहीबीच १२ बुँदे सहमति भयो । त्यसको पछि नागरिक आन्दोलन पनि छ । त्यसबेला ७ दलले राजतन्त्रका बारेमा अमूर्त कुरा गरेका थिए भने माओवादीले पनि जनवादका रूपमा लोकतन्त्रका सम्बन्धमा अमूर्त कुरा गरे । त्यसलाई तोड्ने काम हामीले ग¥यौँ । सात दलसँग सहकार्य हामीले गरेको हो । पछि बुुझाएको हो । विसं २०६३ पछि स्थिति अर्कै भयो । सात दलको सरकार बन्यो । अब गणतन्त्रमा जानुहुँदैन भनेर हामीलाई डाम्ने काम भयो । माओवादीले पनि के ग¥यो भने हाम्रो भित्री लक्ष्य जनवादी गणतन्त्र हो । चुनावविहीन, अधिनायकवादीका विरुद्धमा पनि म उभिएँ । त्यो बेला साह्रै कठिन समय थियो । अधिकारको आन्दोलन पवित्र हुनुपर्छ । त्यसमा दमन पनि गर्नुहुँदैन । मधेस आन्दोलन पनि मिलाइयो । संविधान सभाको चुनाव भयो । जनता केन्द्रमा रहँदा डराउनुपर्दैन । दोस्रो चुनाव भयो अर्को परिणाम आयो । माओवादीले विद्रोह गर्ने कुरा आए । अन्ततोगत्वा संविधान आयो । कस्तो आयो त भन्दा कसैले रातो भन्न मिल्ने, कसैले हरियो भन्न मिल्ने । स्वामित्व खोज्ने हो भने ७ वटा रंगमध्ये एउटा छ । विरोध जनाउने हो भने ६ वटा रंगमा असहमति छ । यसमा मेरा पनि केही असहमति छन् । प्रस्तावनामै केही कुरा छुटाइए । अब संविधान सभाबाट संविधान बन्दैन बरु संशोधन हुँदै जान्छ । सङ्कटको बेला संयम गुमाउनुहँुदैन । दस वर्षे हिंसा पनि हामीले भोग्यौँ । त्यसबेला सेना र प्रहरीका मान्छेले पनि हजुर शान्ति ल्याइदिनुप¥यो भन्थे । माओवादी पनि आतङ्कवादी भनेर जंगलमा भाग्दा भाग्दा कहिले निस्कन पाउँलाजस्तो भएको थियो । बाह्र बुँदे सहमतिका पछाडि भारत थियो भन्ने कुरा सत्य हो । मैले त्यसबेला एउटा सर्त राखेको हुँ । केन्द्रविन्दुमा नेपाली जनता रहन्छन् भने त्यो स्वीकार गर्न सक्छु भनेर भनेको हुँ । त्यसलाई जनताले २०६२/६३ को आन्दोलनले अनुमोदन गरे । त्यो २०६२/६३ को आन्दोलन नभएको भए बाह्र बुँदे अनुमोदन हुँदैनथ्यो । शान्ति प्रक्रियामा नेपाल एउटा विशिष्ट पक्ष भएको छ । यस्तो विश्वमा कतै भएको छैन । शान्ति प्रक्रिया सत्तारुढ दल र विद्रोहीका बीचमा हुन्छ । यहाँ ते भ्रष्ट र अक्षम भनेर राज्यबाट लखेटिएका र आतङ्कवादी भनेर राज्यले घोषणा गरेकाहरूबीच सहमति भएर आन्दोलनबाट एउटालाई सत्तामा पु¥याएर अर्कोलाई सत्तामा ल्याउने भन्ने लामो कठिन र जटिल मार्ग हो । आजसम्म संसारमा कहीँ पनि दुवै विद्रोहीका बीचमा सहमति भएर आन्दोलन अघि बढेको देखिँदैन । यो अति जटिल कार्य थियो । हामीले हिंसाको अवतरणका लागि काम ग¥यौँ । यत्रो भूकम्प गयो, भारतबाट नाकाबन्दी भयो हामी लड्यौँ । हामी रोएर हिँड्दैनौ । संकटको बेला हामी चल्ने हो । अहिले पनि देशमा संकट छ । त्यसबेला पनि संकट थियो हामी अघि बढेकै हौँ । मधेस आन्दोलनले संघीयता माग्यो । स्वायत्तताको दुरुपयोग हुनुहुँदैन । संविधानमा कमीकमजोरी होलान् सम्बोधन गर्दै जानुपर्छ । अब नेपाली समाजले ‘म्यानेज’ गर्दैछ । नेपालको सबैभन्दा ठूलो समस्या भनेको अब भ्रष्टाचारको हो । यसका विरुद्ध कुनैदिन ठूलो आन्दोलन उठ्न सक्छ । विसं २०६२ सालको आन्दोलन अघि हामीले काठमाडौंको बानेश्वरमा कार्यक्रम गरेका थियौँ । गिरिजाप्रसाद कोइराला, माधवकुमार नेपाललगायतका नेता हुनुुहन्थ्यो । हामी वक्ता थियौँ । वानेश्वरमा पानी पर्दा पनि गिरिजाबाबु डेढघन्टासम्म तल सुनेर बस्नुभयो । हामीले सुनायौँ । लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नभएसम्म हाम्रो आन्दोलन बिसाउँदैनौ भनेर हामीले त्यसबेला नै भनेका थियौँ । हामी राजनीतिक शक्तिसँग सम्झौता गर्छौँ तर म कुनै पदमा जान्न । आज पनि म त्यही घोषणामा टिकेर बसेको छु । आन्दोलनपछि केहीले सत्तामा जान खुट्टा उचाले । त्यसका लागि राजनीति गरे हुन्छ । राजनीतिक समाजको नाम सत्तामा भजाउन पाइँदैन । तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रले वानेश्वरको सभापछि ‘नागरिक समाजलाई पैसाको खोलो बगेको छ’ भन्ने सुनेको छु भनेछन् । यो पत्रिकामा छापिएको हो । पारस शाह र कमल थापाहरूले नागरिक समाजका लागि त्यसबेला ८० करोड आएको थियो भनेर भन्दै हिँड्नुभयो । आजपनि कृष्ण पहाडीले ८० करोड लिएको छ भनेर खोजेर हिँड्नेहरू छन् । त्यो पैसा खोजियो । म र मेरा मान्छेलाई दुःख दिने काम पनि गरियो । हाम्रो जीवन पारदर्शी छ । पछिल्लो चरणमा म संसारसँग लड्न सक्छु । नेपाल आमालाई गाली गर्नेलाई कसैले बोक्छ भने म त्यसका विरुद्ध लड्न सक्छु । संसारसँग लड्नुछ भने आफू पारदर्शी हुनुपर्छ । आन्दोलन गर्ने हो भने हृदयदेखि गर्नुपर्छ । नागरिक समाजका नाममा ८० करोड आएको छ भनेर पटक पटक डाम्न खोजियो । त्यो आन्दोलनको विशेषता के थियो भने जनताले गरेको निर्णयमा कसैले विरोध गर्नुहुँदैन । त्यसपछि पनि आमसभा भए । जनताले पैसा दिएरै भएको हो । हामी विदेशीका लागि काम गर्दैनौं । जनताले दिएको खानुपर्छ । यी आन्दोलन गुजाराका लागि होइनन् । आज पनि त्यही कुरा भन्ने कतिपय मान्छे छन् । नागरिक आन्दोलनलाई पार्टी बनाएर सत्तामा जानुपर्छ भन्ने पनि थिए । त्यसो गर्नुहुँदैन भनेर लागेँ । लोकतन्त्रको लडाइँमा संसद्बाटै सबै हुनुपर्छ । संविधान बनेको छ तर अपरिवर्तनीय त केही पनि छैन । बिस्तारै संशोधन हुँदै जाला । त्यो कागजको खेस्रामा धेरै अल्झिन जरुरी छैन । सिटमा बस्नका लागि कोही सेना त कोही छिमेकी गुहार्छन् । अतिवादी धारा चुनावबाट पराजित हुँदैछन् । शासन गर्न सबैको मन जित्नुपर्छ । समुद्र मन्थन गर्दा अमृत पनि निस्कियो, विष पनि निस्कियो । नीलकण्ठले विष पिएर देवतालाई अमृत बाँड्नुभयो । नेपालको आन्दोलनमा पनि आजसम्म अमृत र विष दुवै निस्किएको छ । यहाँ के भयो भने अमृत जति नेताले खाए विष जति जनतालाई बाँडे । परिणाम यही हो । नेता अब नीलकण्ठजस्तो चाहिएको छ । विषजति आफू खाएर जनतालाई अमृत दिने नेता चाहिएको छ । नागरिक समाज दलहरूप्रति आलोचक हुन्छ । २०६२/६३ को आन्दोलनमा जनता नजागेको भए आन्दोलन नै हुने थिएन । त्यो जनआन्दोलन बनाउने काममा नागरिक आन्दोलनले भूमिका खेल्यो । नेपालमा अझै पनि केही खतरा छ है भनेर हामी अहिले पनि निस्किएका हौं । माओवादी जनआन्दोलनको परिदृश्यमा थएिन तर १२ बुँदे त्यसको आधार हो । नागरिक समाज, सात दल र माओवादीका कारण नै जनआन्दोलन सफल भएको हो । तर २०६३ पछि दुईवटाको ‘टसल’मा नागरिक समाजलाई लटपट्याउने काम भयो । हामी दोहोरो मारमा प¥यौँ । माओवादीले निकटता देखाउन खोज्यो । हाम्रा साथीहरूको बचकनाले गर्दा त्यस्तो भएको पनि हुन सक्छ । सात दलले निरन्तर हामीलाई नै साथ दिनुपर्छ भन्यो । राजतन्त्र अन्त्यको घोषणा गर्न केही ढिला भयो । नागरिक आन्दोलनको घटकको रूपमा नेपाली प्रेसले जुन योगदान गरेको छ त्यो अतुलनीय छ । पछि केही कमजोरी पनि भएका छन् । जनआन्दोलनले नै राजा फाल्ने ‘म्यान्डेट’ दिएको हो ।
Opinion
false
[ 0, 3642, 5473, 821, 9, 2041, 772, 262, 412, 3214, 19, 2186, 236, 123, 38, 185, 192, 11577, 5, 2677, 7382, 673, 1466, 977, 919, 163, 5, 26, 6185, 6, 919, 9, 5258, 148, 437, 1618, 270, 119, 163, 5, 47, 734, 673, 704, 26, 6185, 6, 19490, 163, 5, 2677, 6527, 673, 207, 8528, 11709, 587, 3763, 5, 465, 3913, 2143, 12, 19, 868, 5217, 121, 14873, 777, 672, 10, 6, 2668, 132, 37, 587, 24, 4110, 5, 2677, 7382, 673, 74, 14187, 96, 9846, 47, 6527, 1501, 3310, 74, 1228, 100, 546, 1678, 5, 74, 1549, 13272, 16, 1678, 5, 257, 3642, 15, 712, 318, 5881, 14, 894, 6954, 604, 365, 8435, 6, 19, 18724, 161, 37, 3596, 1334, 185, 1008, 1997, 3647, 888, 1678, 301, 2907, 5, 8528, 179, 305, 407, 1050, 16310, 1389, 11, 2161, 1475, 8500, 206, 120, 5, 466, 12302, 586, 17, 494, 2020, 206, 163, 5, 1050, 9177, 868, 6632, 15, 6080, 5, 62, 6181, 13421, 2020, 1024, 8528, 179, 6, 919, 78, 53, 1114, 2008, 11, 6251, 38, 5, 4147, 9637, 978, 18012, 8, 151, 578, 115, 6446, 83, 20, 5, 1685, 82, 940, 7753, 99, 5, 861, 8, 11152, 712, 318, 3422, 11, 14873, 673, 1756, 340, 8, 705, 2668, 12705, 2520, 5, 467, 7908, 15, 1822, 9872, 161, 9, 229, 7931, 34, 163, 5, 74, 3642, 3450, 22, 658, 2683, 1092, 1678, 5, 257, 1685, 1186, 3925, 1561, 9925, 1386, 7406, 17460, 4800, 37, 20, 5, 317, 5727, 6, 329, 9, 341, 102, 260, 78, 5, 3801, 16080, 7189, 11399, 2814, 5, 3450, 5006, 214, 596, 63, 1954, 9313, 5, 47, 334, 473, 10902, 6161, 5, 5258, 8603, 8, 10, 241, 9754, 47, 74, 6294, 4058, 53, 12061, 11, 132, 96, 15823, 13, 229, 5, 1561, 1576, 12, 19, 1954, 24, 9992, 53, 11049, 377, 38, 5, 39, 724, 7, 533, 6656, 354, 311, 1462, 244, 241, 155, 1822, 7241, 91, 5356, 5, 115, 868, 10, 722, 9538, 43, 4131, 303, 855, 5, 47, 684, 3502, 4609, 15, 304, 9922, 6, 3310, 257, 246, 245, 1273, 5, 1058, 476, 3007, 74, 113, 10512, 8, 434, 1502, 23, 5, 274, 4388, 169, 16172, 1359, 185, 2227, 644, 206, 6239, 5, 334, 508, 128, 473, 10902, 6161, 5, 2096, 1392, 5154, 99, 5, 334, 208, 83, 62, 2573, 1084, 44, 45, 71, 473, 6161, 5, 115, 260, 6225, 12, 482, 211, 21085, 2331, 66, 5, 4953, 2013, 8, 11604, 329, 47, 5336, 11271, 265, 38, 5, 10777, 14933, 6, 265, 38, 5, 3642, 482, 262, 15, 290, 17361, 395, 265, 924, 5, 257, 4388, 169, 8219, 6, 457, 1214, 20499, 65, 379, 16172, 1359, 185, 6166, 425, 161, 5, 1058, 729, 130, 74, 434, 1777, 161, 5, 74, 127, 6226, 56, 8418, 16759, 135, 6741, 7260, 5, 773, 6, 323, 130, 74, 6741, 16, 1678, 5, 543, 94, 62, 5588, 7538, 45, 206, 163, 5, 291, 1770, 214, 9528, 3163, 13507, 4964, 5, 242, 11604, 6134, 3450, 22, 658, 3214, 1081, 6080, 185, 3854, 290, 123, 13, 5, 5520, 3925, 1938, 47, 914, 14068, 5, 773, 8, 74, 6080, 135, 115, 234, 1952, 1999, 5, 13970, 431, 2548, 7, 74, 9, 454, 18150, 1766, 3539, 4070, 412, 868, 362, 1400, 5, 3642, 229, 706, 1561, 1576, 37, 20, 5, 74, 1946, 8106, 785, 190, 4806, 23, 5, 7382, 673, 1466, 3121, 2520, 7, 448, 30, 12, 9742, 1226, 10, 19718, 47, 3393, 586, 1324, 5, 21, 2796, 7117, 2543, 5, 72, 5372, 195, 6481, 2796, 1192, 185, 272, 785, 3366, 5, 169, 21, 802, 9705, 5, 695, 6240, 1192, 5, 20027, 40, 365, 82, 8, 13, 5, 2677, 6527, 673, 1581, 704, 2259, 514, 66, 5, 62, 4733, 30, 10549, 8732, 45, 266, 1364, 3366, 29, 4889, 337, 185, 245, 10, 23, 20, 5, 704, 14873, 586, 1324, 6106, 883, 116, 687, 704, 5587, 5587, 109, 4391, 1093, 4096, 4388, 6, 4263, 1093, 266, 1364, 3366, 121, 257, 5450, 1055, 6239, 5, 1288, 2585, 790, 1921, 2300, 5, 1050, 257, 14550, 5258, 157, 245, 1678, 5, 186, 1561, 1576, 639, 1273, 5, 1127, 1335, 8, 257, 1576, 639, 386, 5, 4307, 324, 4826, 83, 150, 318, 11, 189, 324, 4826, 74, 7908, 1678, 5, 318, 11, 245, 324, 693, 17, 497, 16247, 1576, 121, 318, 11, 189, 324, 4826, 1216, 9846, 74, 5, 2937, 6446, 4761, 8, 2300, 5, 603, 596, 15, 148, 1432, 61, 9, 7512, 192, 13705, 593, 9, 494, 15, 13705, 593, 265, 38, 5, 102, 7228, 8, 1427, 46, 412, 868, 11, 28, 20, 5, 1462, 3986, 4448, 924, 5, 494, 11368, 313, 38, 5, 42, 7797, 8, 155, 234, 2456, 212, 320, 412, 1063, 5, 3944, 6, 11604, 9, 6631, 67, 3316, 5, 1486, 2207, 916, 1063, 5, 1938, 5522, 4588, 3763, 5, 42, 17, 390, 14736, 33, 1435, 10361, 1782, 99, 5, 430, 428, 333, 6531, 688, 163, 5, 467, 186, 412, 868, 15, 13, 5, 3642, 301, 3787, 4388, 12, 403, 18233, 83, 48, 66, 29, 4307, 15, 11919, 12, 100, 2143, 12, 895, 18233, 83, 120, 5, 1050, 11283, 30, 46, 334, 473, 10902, 6161, 5, 603, 596, 63, 1954, 334, 28, 20, 5, 186, 1268, 97, 1166, 2946, 20, 5, 2677, 8485, 186, 1395, 6446, 163, 5, 603, 2284, 196, 3462, 5, 169, 1576, 8, 2124, 11599, 185, 928, 801, 61, 461, 46, 163, 5, 4307, 15, 105, 3763, 29, 212, 4121, 706, 9973, 1576, 20, 5, 731, 4049, 7, 9121, 34, 12, 7908, 15, 74, 7894, 161, 5, 115, 260, 7800, 2971, 137, 38, 5, 3344, 868, 2760, 1320, 5, 1288, 6319, 15, 160, 11599, 5, 2253, 868, 15, 2504, 9070, 5, 324, 4826, 731, 163, 5, 736, 2146, 4302, 1951, 2317, 10656, 5, 308, 731, 163, 258, 1658, 1324, 5, 4307, 4412, 25, 83, 1063, 5, 15389, 65, 859, 2345, 324, 1324, 5, 1184, 1324, 60, 158, 938, 2060, 853, 2860, 7, 938, 5136, 853, 2860, 5, 4942, 3258, 20, 29, 301, 224, 2231, 562, 102, 13, 5, 1055, 9801, 20, 29, 232, 224, 2231, 8, 10366, 13, 5, 695, 1652, 15, 72, 10366, 27, 5, 694, 252, 191, 72, 83, 1608, 818, 474, 5, 169, 324, 693, 17, 324, 1921, 23, 2572, 1003, 309, 1937, 5, 9041, 6, 260, 13226, 11461, 16269, 5541, 5, 3891, 3459, 2020, 15, 334, 4480, 7145, 5, 3642, 1446, 9, 5163, 5646, 15, 3758, 658, 5804, 1335, 10132, 7150, 5, 494, 15, 13940, 884, 185, 8567, 448, 685, 448, 685, 883, 8750, 10965, 219, 1093, 16, 38, 5, 3954, 6531, 688, 12, 2324, 397, 38, 53, 83, 1258, 20, 5, 257, 3642, 102, 7569, 1351, 1273, 5, 15663, 8, 39, 736, 9545, 29, 115, 1697, 24, 8211, 185, 639, 1273, 5, 1050, 1581, 143, 16336, 10, 6, 868, 11, 5401, 120, 5, 115, 143, 16336, 10, 6, 868, 590, 99, 3954, 6531, 5401, 17206, 5, 658, 3736, 36, 102, 2619, 1012, 16, 13, 5, 223, 2459, 1366, 16, 104, 5, 658, 651, 6131, 596, 9, 7210, 12, 1946, 78, 5, 242, 3910, 7512, 9, 148, 1432, 61, 185, 11286, 12348, 1376, 9, 13940, 884, 185, 2927, 362, 48, 49, 428, 688, 266, 868, 17, 102, 14, 6294, 13057, 18, 258, 14, 6294, 1427, 53, 402, 2971, 9, 4441, 1651, 20, 5, 6450, 4132, 9276, 15, 390, 7210, 12, 1946, 688, 266, 868, 234, 663, 5470, 5, 21, 1248, 4441, 210, 38, 5, 334, 2020, 6, 6506, 12, 19, 46, 473, 10902, 6161, 5, 13134, 1118, 2300, 7, 3969, 3511, 163, 155, 4900, 7145, 5, 155, 8966, 18, 6863, 5269, 452, 5, 2665, 6, 260, 155, 3149, 20, 5, 114, 15, 838, 2665, 13, 5, 3642, 15, 2665, 38, 155, 234, 6521, 96, 8735, 5, 2253, 868, 11, 2875, 16309, 5, 9069, 1993, 2917, 411, 11599, 5, 5164, 20212, 5046, 1149, 71, 9754, 5, 169, 39, 5129, 62, 7767, 1978, 45, 7197, 5, 124, 282, 218, 200, 639, 169, 10219, 20, 5, 653, 1475, 75, 1335, 218, 868, 6592, 542, 5, 2677, 11716, 1501, 868, 234, 334, 1155, 9033, 8, 128, 48, 8416, 5, 8647, 10605, 3532, 910, 36, 1504, 244, 411, 97, 303, 7015, 5, 155, 9701, 8416, 5, 5443, 1403, 8, 387, 2694, 15, 13418, 4916, 2611, 1315, 2319, 33, 116, 1006, 4788, 1364, 2520, 5, 334, 689, 33, 6161, 5, 1561, 1576, 7771, 212, 868, 8106, 1960, 7156, 185, 334, 3642, 37, 1788, 8416, 5, 155, 214, 498, 63, 560, 17013, 47, 74, 75, 1170, 4058, 5, 136, 15, 74, 516, 362, 8, 15598, 18, 888, 682, 5, 868, 135, 72, 11, 6294, 481, 3163, 13265, 5, 2161, 19, 921, 120, 78, 5, 214, 2683, 157, 6294, 789, 167, 785, 7390, 5, 712, 318, 3422, 11, 5443, 1403, 6, 693, 135, 62, 13240, 7248, 549, 6, 4592, 65, 11750, 13, 45, 53, 7947, 682, 29, 956, 5, 21, 9778, 9509, 20, 5, 5473, 821, 9, 2041, 772, 262, 412, 3214, 19, 3642, 2186, 236, 123, 38, 185, 192, 5510, 2520, 5, 136, 575, 798, 1474, 11, 2186, 236, 656, 13, 185, 12038, 9130, 49, 27, 5, 115, 549, 1542, 855, 5, 74, 9, 1652, 6200, 1715, 189, 46, 15, 1400, 5, 212, 368, 7492, 13, 5, 532, 1214, 74, 2521, 63, 8238, 8211, 5, 36, 8061, 3741, 25, 14, 938, 15181, 178, 29, 74, 2161, 1475, 8238, 8211, 5, 2521, 63, 8238, 97, 178, 29, 592, 7492, 1320, 5, 868, 25, 20, 29, 4476, 132, 1192, 5, 412, 3214, 846, 2186, 236, 123, 13, 185, 249, 249, 801, 746, 23, 1542, 855, 5, 115, 3556, 3286, 105, 38, 29, 1581, 28, 227, 8, 938, 1055, 160, 11599, 5, 543, 15, 1008, 3324, 99, 5, 1581, 549, 1322, 69, 16, 20, 5, 155, 819, 12, 19, 46, 71, 7400, 5, 1581, 245, 837, 1359, 5, 208, 868, 14519, 12, 19, 4931, 5, 136, 15, 516, 83, 53, 824, 916, 27, 5, 412, 9458, 201, 879, 6294, 9754, 53, 15, 66, 5, 2047, 160, 11599, 185, 2469, 161, 5, 5258, 8603, 8, 2349, 1024, 82, 1320, 5, 324, 385, 13, 47, 148, 16511, 439, 60, 72, 15, 104, 5, 4484, 1003, 309, 1430, 219, 5, 115, 4008, 6, 6160, 337, 10655, 85, 12114, 483, 1172, 104, 5, 2851, 8, 1364, 12, 19, 1128, 1446, 60, 1128, 1655, 14765, 3065, 5, 1248, 884, 1767, 731, 17, 1208, 309, 956, 5, 977, 24, 1410, 221, 3265, 1359, 5, 3637, 74, 5599, 23, 150, 5427, 15, 4242, 10725, 5939, 15, 4242, 855, 5, 19029, 11, 5939, 13697, 18, 2943, 14, 5427, 15301, 2520, 5, 124, 3310, 15, 6450, 5427, 9, 5939, 390, 6080, 6, 13, 5, 242, 105, 163, 29, 5427, 812, 4618, 5935, 5939, 812, 2078, 13270, 5, 1658, 430, 20, 5, 244, 169, 19029, 1093, 8719, 13, 5, 5939, 5463, 592, 4691, 2078, 5427, 189, 244, 8719, 13, 5, 412, 518, 3801, 475, 14467, 78, 5, 143, 16336, 10, 6, 3310, 736, 6614, 33, 4635, 6, 99, 868, 37, 40, 924, 5, 115, 5459, 356, 1713, 412, 868, 11, 634, 238, 926, 5, 211, 544, 15, 72, 2472, 13, 2775, 185, 155, 114, 15, 6080, 12, 4957, 5, 494, 5459, 6, 17649, 8, 10, 445, 474, 483, 47, 333, 6531, 467, 747, 20, 5, 412, 518, 7, 603, 596, 9, 8656, 95, 37, 5459, 349, 16, 20, 5, 47, 8485, 186, 3061, 6, 62, 166, 5286, 45, 8, 412, 7248, 11959, 5958, 3050, 46, 163, 5, 155, 4479, 11391, 306, 10902, 6161, 5, 4307, 3035, 138, 3382, 1542, 926, 5, 1041, 5372, 6, 6484, 44, 7976, 150, 1028, 16, 15, 67, 542, 5, 603, 3787, 1098, 928, 37, 246, 5315, 5076, 5, 4388, 919, 6, 362, 24, 72, 8487, 163, 5, 412, 3556, 14368, 6, 100, 39, 1478, 11, 253, 937, 28, 13, 115, 16163, 6831, 13, 5, 186, 72, 3559, 15, 73, 27, 5, 5459, 11, 37, 318, 13442, 62, 12502, 13354, 166, 45, 245, 20, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,090
10,090
मनीषा लम्साल अध्ययनका क्रममा कालिकोट पुग्दा त्यहाँको स्थानीय सरकार र जनताबीच देखिएको सम्बन्धबारे यहाँ चर्चा गर्दैछु । यो आलेखमा स्थानीय निकायको संरचना र यसको प्रारूपबारे चर्चा गर्न खोजिएको भने होइन । कर्णाली  अञ्चलको एक जिल्ला कालिकोट, जुन दुर्गम र विकट बस्तीको रुपमा हामीमाझ चिनिएको छ, जहाँका स्थानीयवासी आधारभूत सुविधाबाट वञ्चित छन् । विकासको पूर्वाधारमध्येको सडक सञ्जाल छुँदै नछोएको यो जिल्लामा स्थानीय निकाय नै सर्वोपरी हुन्छ । केन्द्रसँग लगभग कुनै किसिमको सम्बन्ध नहुने कर्णालीका जिल्लामध्ये यस भेगका स्थानीयवासीसँग भलाकुसारीका क्रममा भेटिएकामध्ये एकजनालाई पनि स्थानीय सरकार र निर्वाचित जनप्रतिनिधिको महत्त्वबारे जानकारी नरहेको पाइयो । यहाँका स्थानीयवासी र निकायबीच कुनै किसिमको संवाद नै नहुने भएकाले सेवाग्राहीले धेरै नै कठिनाइ भोग्नुपरेको तथ्य बेला-बेला सञ्चार माध्यममा आइरहन्छन् । यस्तो किन हुन्छ त ? स्थानीयवासीसँग नजिक सम्बन्ध हुने गाविस-सचिवसँग हो । तर, गाविससचिव प्रायः कार्यालय अनुपस्थित रहन्छन् । उपस्थित भएको दिन पनि केही समयका लागि मात्र कार्यालयमा रहन्छन् । सधैँ भेटिनका लागि कि त त्यहाँकै स्थानीय मान्छे त्यो पदमा हुनुपर्यो, अनि मात्र चाहेको समयमा भेटिने भए । बाहिरबाट दरबन्दी पाएको गाविस-सचिव कार्यालयभन्दा बढी समय सदरमुकाममै भेटिनु सेवाग्राहीका लागि नौलो कुरा रहेन । यसले कालिकोटका स्थानीयवासीले धेरै नै समस्या भोग्नुपरिरहेको छ । स्थानीय निकायसँग सजिलै पहुँच भएका र सदरमुकाम धाइरहने सेवाग्राहीलाई भने कुनै समस्या नपरेको भान भयो । यो त रह्यो गाविस-सचिवको कुरा । त्यस्तै, गाविसका अन्य कर्मचारी पनि सेवाग्राहीलाई सेवा दिन आलटाल गर्ने, एकै दिनमा हुने कामलाई धेरै दिन लगाइदिने गर्छन् । मलाई त लाग्थ्यो, यो समस्या सहरमा मात्र हुन्छ । तर, कालिकोटमा पनि यस्तै किसिमको समस्या देख्दा, यसै विषयमा अध्ययन गर्न पुगेकी मलाई अत्यास लाग्यो । अध्ययनकै क्रममा, कार्यालय समयमा त्यहाँको कर्मचारी, कार्यालयमा उपस्थित नभई कार्यालयनजिकै डोको बोकेर हिँडिरहेका भेटिए । उनीसँगको कुराकानी मेरा लागि महत्त्वपूर्ण हुने भएकाले केही समय दिन आग्रह गरेँ । जवाफमा उनले एक घन्टा कुर्न अनुरोध गरे । उनको अनुरोधलाई सहर्ष स्विकार्दै उनको बाटो हेर्न थालें । एक घन्टामा आउने जवाफ दिएका उनी, आउँदै आएनन् र त्यस दिन गाविस कार्यालय दिनभर बन्दै रह्यो । यसो हुनुमा, गाविस-सचिव पनि त्यही गाउँनजिकै पर्ने अर्को गाउँमा स्थानीय भाषामा पैइठ भनिने -मेला) हेर्न गएका थिए । जसको कारण उनीसँग मेरो भेट अन्योलमा थियो । साथै, यसको सम्भावना निकै कम रहेको स्वयं स्थानीयवासी नै बताउँदै थिए । यहाँको यस्तो अवस्था, आफैँले भोग्नुपर्दा मलाई त पीडा बोध भइरहेको थियो भने त्यहाँका स्थानीयको सकस पनि प्रतिविम्बित हुँदै थियो । यस्तै र यिनै कारणले गर्दा स्थानीयवासीमा स्थानीय निकायप्रतिको रहेको विश्वास पनि गुम्दै गएको छ । विकासको पूर्वाधार निर्माणका लागि आएको बजेट र कार्य योजनाको विषयमा पनि स्थानीयवासीलाई खासै चासो नभएको स्थलगत अध्ययनबाट पत्ता लाग्यो । स्थानीय निकायसँग सहजै पहुँच भएका सिमितव्यक्तिको आडमा, त्यसक्षेत्रको बिकासको लागि आउने बजेट फर्छौट हुनुका साथै आयोजना कार्यन्वयन हुने गरेको देखियो । मैले कालिकोटसम्म पुगेर, स्थानीय निकाय माथि गरेको अध्ययनबाट के पत्ता लाग्यो भने लामो समयसम्म स्थानीय निर्वाचन नहुँदा सहरको साथै कालिकोट जस्तो दुर्गम ठाउमा पनि अराजकता र भष्ट्राचारले प्रश्रय पाएको छ । सरकारले नियुक्त गरेर पठाएको कर्मचारी सेवाग्राहीप्रति त्यति संवेदनशील देखिँदैनन् । एकै दिनमा हुने कामलाई भोलि-भोलि भनेर पन्छिने प्रवृत्ति हाबी भएको पाइयो । त्यस्तै, कर्मचारीको अर्को कमजोरी भनेको सेवाग्राहीमुखी नभएर शक्ति र पहुँचको आधारमा व्यक्तिमुखी हुनु पनि हो । तसर्थ, आगामी दिनमा, स्थानीय निकायको संरचना नै परिवर्तन गरी, संविधानमा व्याख्या गरिएअनुरुप छिटोभन्दा छिटो संघीय प्रणालीअनुरुप निर्वाचन गराई, जननिर्वाचित प्रतिनिधिलाई जनताप्रति उत्तरदायी र जवाफदेयी बनाउनुपर्छ । यसरी अघि बढेमा मात्र, सुगम तथा दुर्गम दुवै भेगको जनताले स्थानीय सरकारको अनुभूति गर्न सक्नेछन् । स्थानीय चुनाव छिटो गरियोस् अहिले दिनैपिच्छे संचारमाध्यममा स्थानीय निकायको चुनाव हुने खबरले स्थान पाइरहेको छ । कहिले नयाँ संरचनाअनुसार निर्वाचन गनुपर्ने त कहिले पहिलाको नियमावलीलाई पछ्याउँदै पुरानो संरचनामा निर्वाचन गराउनुपर्ने भन्ने धारणा विभिन्न दलका नेताबाट सार्वजनिक हुन थालेको छ । १७ वर्षसम्म निर्वाचन हुन नसक्दा जनताले आफ्नो नजिकमा सरकारको अनुभूति गर्न पाएका छैनन् । तथापि, सर्वसाधारणका लागि स्थानीय निकाय नजिकको सरकार हो भन्ने कुरालाई हृदगम गरी यी निकायले जनतासँगको निकटता र सार्वजनिक सेवा प्रदान कार्यमा उल्लेखनीय भूमिका निर्वाह गर्न लागि पर्नुपर्छ । स्थानीय निकायअन्तर्गत गाउँ विकास समिति, नगरपालिका र वडा कार्यालय पर्छन्, यिनीहरू स्थानीय निकायहरू मात्र नभएर स्थानीय सरकार पनि हुन्, सेवाग्राहीले जन्मदेखि मृत्युसम्म दर्ता गर्ने, विभिन्न प्रयोजनका लागि सिफारिस लिने र प्रमाणित गर्ने आदि स्थानीय निकायको -गाविस वा नगरपालिका) निर्देशनमा वडा कार्यालयमार्फत हुने गर्दछ । दुई पक्षमध्ये एक सेवा लिने र अर्को पक्ष सेवा लिने भएकाले यी निकायको सम्बन्ध सेवाग्राहीसँग मित्रवत हुनुपर्दछ । जसले गर्दा, सेवाग्राहीले सहज रुपमा चाहिएको सेवा लिन सकून् । स्थानीय निकायको निर्वाचन समयमा नहुँदा अहिले यो निकाय कर्मचारीबाट चलायमान छ । निर्वाचित प्रतिनिधिको अनुपस्थितिमा स्थानीय निकायलाई कानुनको दायराभित्र रहेर कार्य गर्न र आफ्नो जिम्मेवारी वहन गर्नमा अभिप्रेरित गर्न नसकिएको कुरा आजको दिनमा छर्लंग छ । यदि कर्मचारीको ठाउँमा, निर्वाचित जनप्रतिनिधि भएको भए उनीहरू सेवाग्राहीप्रति बढी जवाफदेही हुने थिए । अनि सेवाग्राहीले पनि सहज ढंगले सेवा लिन पाउँछन् भन्ने मान्यता थियो र रहँदै आएको पनि छ । तर, यो कुरामा कतिको सत्यता छ भन्ने कुरा निर्वाचित जनप्रतिनिधि भएको समय सायदै कसैले अध्ययन या अनुसन्धान नै गरेका होलान् ।
Opinion
false
[ 0, 221, 34, 5143, 8572, 7175, 268, 5146, 4027, 4779, 122, 196, 9, 736, 428, 631, 463, 273, 242, 913, 71, 2697, 5, 21, 14883, 8, 122, 4738, 940, 9, 195, 1730, 4308, 273, 913, 24, 7854, 29, 386, 5, 1270, 930, 6, 26, 79, 5146, 7, 253, 5256, 9, 6860, 1783, 6, 88, 155, 5562, 14854, 6, 379, 1061, 12, 4134, 2445, 751, 17, 9233, 27, 5, 2722, 980, 562, 6, 226, 2109, 682, 2846, 13450, 1801, 21, 328, 122, 1221, 37, 20526, 34, 78, 5, 361, 63, 1685, 75, 2516, 463, 715, 1270, 12, 79, 562, 42, 4404, 12, 4134, 63, 20915, 12, 268, 8255, 562, 1824, 14, 15, 122, 196, 9, 886, 2671, 6, 4358, 273, 125, 3515, 8726, 5, 2018, 4134, 9, 1221, 428, 75, 2516, 4487, 37, 715, 422, 3768, 11, 85, 37, 9785, 17953, 1595, 260, 70, 3622, 1171, 1743, 8, 18936, 310, 5, 223, 350, 78, 60, 121, 4134, 63, 1465, 463, 40, 1013, 70, 6501, 63, 20, 5, 274, 1013, 6501, 3206, 239, 13340, 9545, 5, 1888, 16, 56, 15, 72, 137, 12, 19, 90, 1829, 9545, 5, 3216, 1234, 483, 12, 19, 146, 60, 621, 96, 122, 916, 115, 1170, 411, 8805, 7, 276, 90, 4444, 278, 15478, 99, 5, 9527, 5250, 976, 1013, 70, 6501, 239, 168, 118, 137, 1040, 191, 1234, 2789, 3768, 12, 19, 7634, 83, 7396, 5, 438, 5146, 12, 4134, 11, 85, 37, 200, 10297, 3902, 2838, 13, 5, 122, 1221, 63, 2600, 1966, 73, 9, 1040, 1281, 818, 7000, 3768, 14, 29, 75, 200, 5579, 7849, 163, 5, 21, 60, 3232, 1013, 70, 6501, 6, 83, 5, 3960, 10778, 152, 678, 15, 3768, 14, 162, 56, 20613, 1803, 1127, 1161, 40, 46, 14, 85, 56, 14243, 890, 5, 377, 60, 6819, 7, 21, 200, 5580, 90, 78, 5, 274, 5146, 8, 15, 726, 2516, 200, 4554, 7, 563, 371, 392, 24, 10, 13977, 377, 13824, 33, 68, 1547, 5, 392, 96, 268, 7, 239, 278, 4779, 678, 7, 1829, 1888, 1699, 239, 16822, 3150, 6, 2452, 16082, 12, 6509, 5, 8549, 6, 1668, 1652, 19, 2884, 40, 422, 72, 137, 56, 710, 6239, 5, 1587, 8, 58, 26, 3558, 5933, 23, 1559, 120, 5, 145, 1559, 14, 1434, 5021, 7993, 458, 145, 612, 766, 1393, 141, 5, 26, 3558, 8, 329, 1587, 514, 126, 7, 5539, 1063, 1930, 9, 291, 56, 1013, 239, 6899, 1921, 3232, 5, 2488, 411, 8, 7, 1013, 70, 6501, 15, 516, 286, 16822, 177, 258, 1733, 122, 1428, 5007, 435, 780, 3356, 204, 4884, 33, 52, 766, 1236, 66, 5, 1059, 95, 8549, 229, 1234, 11601, 38, 5, 9167, 195, 809, 319, 216, 35, 2692, 4134, 37, 1731, 66, 5, 2128, 223, 265, 7, 3173, 11, 10297, 12284, 377, 60, 2391, 6411, 417, 38, 29, 4666, 122, 6, 12096, 15, 17111, 225, 309, 38, 5, 726, 9, 3968, 1089, 150, 4134, 8, 122, 1221, 4052, 35, 468, 15, 6756, 458, 251, 13, 5, 2722, 980, 2170, 19, 123, 522, 9, 210, 12002, 371, 15, 4134, 14, 2809, 1623, 590, 7972, 392, 17, 2095, 1547, 5, 122, 1221, 63, 727, 69, 1966, 73, 5919, 17127, 6, 7648, 8, 7, 291, 2791, 6, 2617, 6, 19, 329, 522, 3145, 13700, 166, 9310, 230, 205, 12935, 40, 28, 3437, 5, 257, 5146, 116, 2263, 7, 122, 1221, 633, 28, 392, 17, 105, 2095, 1547, 29, 402, 3464, 122, 228, 2163, 10102, 230, 5146, 401, 5256, 11788, 15, 12569, 9, 789, 1664, 1588, 2294, 11, 14482, 119, 976, 13, 5, 142, 1572, 109, 3820, 678, 3768, 475, 1047, 5636, 5470, 310, 5, 1127, 1161, 40, 46, 14, 2638, 70, 4266, 666, 185, 9831, 574, 2091, 10, 17602, 16, 8726, 5, 3960, 2587, 258, 3559, 639, 3768, 4163, 2154, 498, 9, 1966, 6, 393, 530, 4163, 411, 15, 20, 5, 3740, 7, 642, 1161, 7, 122, 4738, 940, 37, 470, 57, 7, 5164, 2745, 2468, 11318, 2370, 168, 2370, 778, 901, 11318, 228, 3800, 7, 17041, 1081, 14, 736, 475, 9443, 9, 1587, 2528, 4427, 10277, 5, 564, 234, 6521, 8, 90, 7, 10740, 22, 5256, 390, 4404, 6, 1581, 122, 501, 4030, 24, 7994, 5, 122, 731, 2370, 14852, 114, 56, 15423, 18355, 8, 122, 4738, 731, 40, 740, 11, 598, 16357, 13, 5, 883, 94, 940, 496, 228, 473, 8161, 60, 883, 1418, 6, 3401, 14, 18603, 1078, 8632, 228, 11260, 53, 1435, 107, 2019, 244, 17, 176, 67, 833, 13, 5, 734, 2388, 228, 67, 3475, 1581, 54, 1465, 8, 501, 4030, 24, 1484, 1017, 5, 7013, 7, 3695, 12, 19, 122, 1221, 8565, 196, 20, 53, 3869, 10, 12666, 270, 294, 61, 57, 208, 4152, 12673, 6, 3035, 138, 9, 176, 162, 359, 2898, 7087, 634, 2152, 24, 19, 1330, 1359, 5, 122, 1221, 1146, 286, 76, 10338, 275, 9, 321, 239, 7177, 7, 3510, 122, 12098, 90, 2154, 122, 196, 15, 6760, 3768, 11, 6399, 296, 116, 601, 1803, 107, 7645, 19, 904, 705, 9, 2956, 25, 378, 122, 4738, 204, 1257, 9470, 50, 275, 52, 6717, 321, 239, 748, 40, 787, 5, 89, 1012, 562, 26, 162, 705, 9, 258, 1012, 162, 705, 422, 208, 4738, 463, 3768, 63, 2834, 181, 84, 10460, 5, 671, 150, 7, 3768, 11, 727, 88, 8719, 162, 423, 3031, 12408, 5, 122, 4738, 228, 278, 2163, 114, 21, 1221, 678, 17, 17246, 13, 5, 886, 1081, 6, 19298, 122, 1221, 14, 6571, 4581, 527, 1894, 210, 24, 9, 54, 891, 16360, 24, 8, 17847, 225, 24, 10210, 83, 1091, 1161, 21338, 294, 13, 5, 548, 2587, 491, 7, 886, 2671, 16, 99, 1115, 3768, 475, 118, 13917, 40, 66, 5, 276, 3768, 11, 15, 727, 2758, 162, 423, 5647, 53, 844, 38, 9, 5206, 123, 15, 13, 5, 274, 21, 1495, 465, 6, 12236, 13, 53, 83, 886, 2671, 16, 137, 2385, 69, 938, 392, 526, 521, 37, 48, 5046, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,091
10,091
माओवादी त्यसबेला एक हजार जति थिए होलान् म बोल्न थालेपछि खिस्रिक्क परे ।माधवकुमार नेपाल दोस्रो जनआन्दोलनको निर्णायक चरण सन्दर्भलाई राजा वीरेन्द्रको वंश विनाशको घटनासँग जोडेरै चर्चा गर्नु उपयुक्त हुन्छ । हुनत हामीले राजा वीरेन्द्रलाई उदार राजाका रूपमा लिने गरेका थियौँ तै पनि वीरेन्द्रका केही कमीकमजोरी थिए । उनमा पनि पुरानै राजकीय हैसियतका प्रवृत्ति बेलाबखत प्रकट हुन्थ्यो । विसं २०५१ सालमा हाम्रो सरकार बन्दा मनमोहन अधिकारी प्रधानमन्त्री र म उपप्रधानमन्त्री भयौँ । त्यस बेलामा राजा वीरेन्द्रले हामी दुवैसँग लामो कुराकानी पनि गर्नुभएको छ । तर राजालाई प्रधानमन्त्रीले पनि कहिल्यै एक्लै भेट्नुभएन, मैले पनि भेटिन । प्रधानमन्त्री जाँदा जहिले पनि मलाई लिएर जानुहुन्थ्यो । मन्त्रिपरिषद्का निर्णय जानकारी गराउँदा उहाँले जहिले पनि मलाई सँगै लैजानुहुन्थ्यो । अधिकारी मोटामोटी कुरा गर्नुहुन्थ्यो । त्यसैले मलाई लिएर जानुहुन्थ्यो । क्याबिनेटको ब्रिफिङ गर्न पनि हुने वीरेन्द्रले गरेको कुरा सुन्न र काम गर्न पनि सजिलो हुने भएकाले हामी दुवैजना सधैँ साताको एकदिन दरबार जाने गथ्र्यौं । एकदिन कुरा गर्दागर्दै राजा वीरेन्द्रले प्रधानमन्त्री मनमोहन अधिकारीलाई तिमी भनिदिए । म त स्तब्ध भएँ । म त यस्ता कुरा सहने मान्छे नै होइन । मेरो अनुहार रातो भयो । मैले वीरेन्द्रतिरै हेरिरहेको थिएँ । मलाई रिस उठिसकेपछि प्रायः मानिसको अनुहारमै हेर्दिन । अझ मैले सम्मान गर्नुपर्ने कसैले त्यस्तो व्यवहार गरे त उसको मुखै हेर्न मन लाग्दैन । राजा वीरेन्द्रले यो कुरा बुझे । माधव नेपाल रिसायो भन्ने भएछ । मनमोहनजीले यसलाई सामान्यरूपमा लिनुभएको रहेछ । उहाँलाई यसबारेमा केही फिल नै भएको रहेनछ । बूढामान्छे, पहिले पहिले पनि तिमी भन्दारहेछन् । त्यसबेला मैले गणेशमान सिंहलाई सम्झिएँ । उहाँले टुंडिखेलबाट के भन्नुभएको थियो भने – ‘खबरदार ! दरबारमा बस्नेले हामीलाई तिमी भन्ने ? तिम्रा बाजे मेरा साथी हुन् । बाजे उमेरका मान्छेलाई तिमी भन्ने ?’ यो कुरा मैले झल्झली सम्झिएँ । यो कुरा बुझेर राजाले फेरि तपाईं भन्न थाले । यो बुझिराख्ने कुरा हो । त्यो कुरा मेरो मनमा रहिरह्यो । …… ज्ञानेन्द्र शाह महेन्द्र प्रकृति संरक्षण कोषका अध्यक्ष हुँदा त्यही हैसियतले उनले निर्मल विासमा बोलाउँथे । बेलायतका राजकुमार उनका पाहुना भएर आएका थिए । त्यहाँ पनि ज्ञानेन्द्र शाहको बानी व्यवहार मलाई मन परेको थिएन । उनी त्यहाँ ठुस्स परेको, अलि अहंकारीजस्तो, आपू ाई के के न भएको जस्तो गर्ने खालका थिए । तर वीरेन्द्रको वंशको नाश हुँदा म स्तब्ध भएँ । त्यस्तो बेला अब के गर्ने ? त्यसबेलासम्म हामी संवैधानिक राजतन्त्रको पक्षमा थियौँ । हामी गणतन्त्रमा पुगेका थिएनौ । त्यसबेला ज्ञानेन्द्र पटक्कै पपुलर थिएनन् । सकेसम्म गम्भीर घाइते अवस्थामा रहेका दीपेन्द्रलाई नै राजा बनाऊँ भन्ने भयो । दीपेन्द्रले पनि अन्तिम सास फेरे । तैपनि केहीदिन उनलाई अन्तिम सास फेरेकै अवस्था राखियो । त्यसपछि ज्ञानेन्द्र शाहलाई राजा स्वीकार गर्ने अवस्था बन्यो । वीरेन्द्रको मृत्यु भएको तर दीपेन्द्रलाई मृत घोषणा नगरिएको अवस्थामा एउटा बैठक राखियो । बैठक वीरेन्द्र सैनिक अस्पतालमा थियो । त्यो बैठकमा मलाई पनि बोलाइयो । म त्यसबेला विपक्षी दलको नेता थिएँ । त्यसबेला राजा भइनसकेका ज्ञानेन्द्र, प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइराला, प्रधान्यायाधीश केदारनाथ उपाध्याय, सभामुख तारानाथ रानाभाट, राष्ट्रिय सभाका अध्यक्ष मोहमद मोहसिन, राजपरिषद्का सभापति केशरजंग रायमाझी, म र राजाका स्वकीय सचिव पशुपतिभक्त महर्जन बसेर छलफल गर्न थाल्यौँ । ‘हत्याकाण्डको मलाई आरोप लागिरहेको छ । यसको छानबिन म गराउँछु’ भनेर ज्ञानेन्द्र शाहले भने । म त यस्ता मामिलामा बोल्न अघि सर्ने मान्छे । म अघि सरेर भने, ‘त्यसो गर्न हुँदैन । स्वयं तपाइैँमाथि नै शंका भएका बेलामा आफँैले यस्तो गर्न हुँदैन ।’ त्यसपछि ज्ञानेन्द्र शाहले भने, ‘यो घटनाको म फेस गर्छु । म टेलिभिजनमा अन्तर्वार्ता दिन्छु । छानबिन गर्नुपरे म आफैँ गर्छु ।’ ‘यो दुईवटै काम नगर्नुस्’ मैले भने । तपाईमाथि नै आरोप छ भने बाहिरका मान्छे राखेर छानबिन समिति बनाऊँ भनेर मैले भने । मैले यति भनेपछि गिरिजाबावुले पनि हो त्यही गर्ने भनेर भन्नुभयो । मलाई त्यहाँ मोहमद मोहसिनले पनि तपाईं बोल्नुस् माधवजी भन्ने, पशुपतिभक्तजीले पनि तपाईं नै बोल्नुपर्छ माधवजी भन्ने, गिरिजाबावु पनि माधव नेपाल नै अघि बढे हुनेजस्तो गर्नुहुन्थ्यो । अनि मैले भने – एउटा समिति बनाइदिऊँ । त्यसमा प्रधानन्यायाधीश, प्रतिनिधिसभाका सभामुखलाई सदस्य राखौँ । अर्को एक जना कोही व्यक्ति राखिदिऊँ । प्रधानन्यायाधीले ‘होइन, होइन माधवजी नबसी हुँदैन’ भन्नुभयो । त्यसपछि तारानाथ रानाभाटले पनि त्यही भन्नुभयो । मलाई त्यसबेला ‘कम्फर्टेबल’ लागेन । मैले सरकारले गठन गर्ने होला भन्ने ठाने । तर पनि मलाई हुटहुटी लाग्यो । म त्यहाँबाट तल झर्ने बेलामा पशुपतिभक्त महर्जनलाई भने, ‘यसमा कि त गिरिजाबावु पनि बस्नुपर्छ । होइन भने म बस्न मिल्दैन । म भरतमोहन अधिकारीलाई पठाउँछु ।’ ……. यो कुरा ज्ञानेन्द्रलाई मनमा परेको रहेछ । माधव नेपाल हामीलाई परेको बेलामा छानबिन समितिमा नबस्ने भन्ने परेको रहेछ । त्यसपछि उनी राजा भइसकेपछि उनले भेट्न बोलाए । पारशलाई पनि सँगै राखेर कुराकानी भयो । मसँग कुराकानी हुँदा राजा ज्ञानेन्द्रले पार्टीका नेताहरूलाई अलि होच्याउँदै, ‘दे आर पलिटिकल एनिमल’ भने । मलाई यसले साह्रै घांच्यो । त्यसपछि मैले उनीसँग भनें, ‘पहिले म को हुँ भन्ने चिन्नु । म इज्जत, प्रतिष्ठा र सम्मानका लागि लड्ने मान्छे हुँ । म जुन ठाउँमा आएको छु । यहाँ कसैको आशीर्वादले आएको होइन । बहुत ठूलो संघर्ष गरेर, जनताको विश्वास जितेर, पार्टी निर्माण गरेर भोटबाट जितेर आएको हो । मेरो घरपरिवार सम्मानित परिवार हो । बुवा विद्वान् जिल्लामा सबैले सम्मान गर्ने मान्छे हुनुहुन्छ । म सडकमा फालिएको मान्छे होइन ।’ यति भनेर मैले भनेपछि दुवै बावुछोरा चुप लागे । त्यहाँबाट म रिसाएर हिँडे । पछि पशुपतिभक्त महर्जन आएर ज्ञानेन्द्रको सन्देश सुनाए, ‘सरी माधव नेपाल जी, ।’ उनले यति भनेपछि मैले मनमा केही कुरा राख्न जरुरी मानिन । तर पनि मनमा अलिअलि परेकै थियो । मेरो मनमा के लागेको थियो भने यो राजतन्त्र अब राख्नुपर्ने अवस्था छैन । हाम्रो टाउकोमा राख्नुपर्ने, परिवारलाई हामीले पुज्नुपर्ने, हामी उनीहरूभन्दा तल बस्नुपर्ने किन ? हामी जनताका छोरा हौँ जनताका प्रतिनिधि हौँ । संघर्ष गरेर आएका हौँ । देशलाई माया गर्छौँ । लोकतन्त्रका लागि लडेका छौँ । समाज परिवर्तनका लागि काम गरेका छौँ । मलाई मनमा यस्ता कुरा परिरहेका थिए । यति हुँदाहुँदै ज्ञानेन्द्र शाहले शेरबहादुर देउवाबाट प्रतिनिधिसभा भंग गराएर पहिले चुनावको मिति घोषणा गर्न लगाए । अनि पछि उनको योजनाबमोजिम उहाँलाई प्रधानमन्त्री पदबाट अयोग्य भनेर निकाले । त्यसपछि मलाई लाग्यो, ‘ज्ञानेन्द्रले गर्नै नहुने काम गरे । निर्वाचित प्रधानमन्त्रीलाई बर्खास्त गरे । अब हामी यसका विरुद्धमा जानुपर्छ । हाम्रा पुर्खाले आज्र्याको मुलुक भन्न थालेपछि प्रजातन्त्र खतरामा प¥यो भन्ने त्यसै बैला लागेको थियो ।’ मैले तुरुन्त गिरिजाबावुलाई फोन गरेँ र बल्खुमा बैठक बोलाएँ । ‘हैन, माधवजी आजै बैठक नबसौँ । दुईचार दिनपछि बसौंला’ गिरिजाबाबुले भन्नुभयो । ‘दुई चारदिनमा यो कुरा सेलाइसक्छ, छिटो बसौँ,’ मैले भने । त्यसपछि मैले सूर्यबहादुर थापालाई पनि बोलाएँ । अरू दलका नेतालाई पनि बोलाएँ । दुई दिनपछि हामी बल्खुमा बसेर छलफल ग¥यौँ । मैले गिरिजाबाबुले किन आलटाल गर्नुभयो भन्ने त्यसपछि मात्रै थाहा पाएँ । शेरबहादुर देउवालाई हटाएको उहाँलाई खुसी लागेको रहेछ । उहाँले ‘कम्फर्टेबल’ फिल गरेजस्तो लागेको थियो । तर हामीलाई शेरबहादुर हटाइएभन्दा पनि काल पल्क्यो भन्ने चिन्ता लाग्यो । पछि सबैले गिरिजाबाबु नभई हुँदैन भनेपछि हामीले दुई दिनपछि गरेका हौँ । प्रतिनिधि सभाको पुनस्र्थापना या अब सोभरेन्टी कसको हातमा भन्ने प्रमुख सबाल भयो । सार्वभौम सत्ता जनताको हातमा हुन्छ । तर आफ्नै हातले त्यो प्रयोग गर्दैनन् । सामान्यता जनताले प्रतिनिधिमार्फत् प्रयोग गर्छन् । त्यसैले यो संसद्मा रहेको मानिन्छ । संसद् छैन र चुनाव पनि भएको छैन भने त्यो राजनीतिक पार्टीहरूको हातमा हुन्छ । पार्टीका नेताले सिफारिस गरेको कुरा राजाले मान्नुपर्छ । तर राजालाई सोभरेन्टी दिन सकिन्न भन्यौ । राजनीतिक दलको सिफारिसमा प्रधानमन्त्री बनाइयोस् भन्ने हाम्रो माग थियो । त्यो भइसकेपछि नयाँ प्रधानमन्त्री चयन गर्ने क्रममा म कहाँ मान्छे आए । एकजना पुष्करलाल श्रेष्ठजी आउनुभयो । यही मेरो घरमा कुराकानी भएको हो । हाम्रै पार्टीका नेता कृष्णगोपाल श्रेष्ठको साथमा उहाँ आउनुभएको थियो । उहाँलाई संवाद सचिवालयबाट पठाइएको रहेछ । ‘तपार्इँ नै प्रधानमन्त्री बन्नुप¥यो भन्ने छ,’ उहाँहरूको सन्देश थियो । मैले त्यसलाई अस्वीकार गरिदिएँ । मैले भने, ‘एउटै अवस्थामा मात्रै मैले स्वीकार गर्न सक्छु । पार्टीहरूको सिफारिसका आधारमा तपाईँलाई प्रधानमन्त्री नियुक्त गरिएको छ भन्ने लेख्ने हो भने म जान्छु तर राजाबाट तपाईँलाई प्रधानमन्त्री नियुक्त गरिएको छ भन्ने हुने हो भने म जान्न । त्यसपछि डिल्लीराज खनालकी पत्नीलाई लिएर अर्का व्यक्ति आए । राजाका एडीसी विवेक शाहको सन्देश भन्दै दुमन थापाजी आउनुभयो । दुमन थापाजीलाई पनि मैले ‘यो सम्भव नभएको कुरा नगरौँ’ भने । त्यसपछि बुद्ध एयरका मालिक वीरेन्द्र बस्नेत गोकर्ण विष्टलाई लिएर प्यारजङ्ग थापाको सन्देश भन्दै आउनुभयो । उहाँहरूले पनि ‘प्रधानमन्त्री तपार्इँ बनिदिनुप¥यो भन्ने दरबारको सन्देश छ’ भन्नुभयो । तीनतिरबाट मलाई मनाउने प्रयत्न गरियो । बेलुका आएर ‘अहिले ७ बजेसम्म दरबारमा फाइनल जवाफ दिनुछ । तपाईँ भन्नुस्’ भन्दा मैले हात जोडेर भने – मेरो पोलिटिकल करिअर बर्वाद गर्ने काम नगर्नुस् । म प्रधानमन्त्रीको पदमा जसरी पनि पुग्ने विचारमा छैन । मेरो मूल्य र मान्यता छ । त्यसको आधारमा म अघि बढ्छु ।’ त्यतिहुँदासम्म आन्दोलन चर्किरहेको थियो । आन्दोलन रत्नपार्कबाट सुरु हुन्थ्यो । आन्दोलनमा सहभागी हुनेहरू बिस्तारै घट्न थाले । राजनीतिक पार्टीको पछाडि मान्छे छैनन् भनेर देशी र विदेशी सबैले खिज्याउन थाले । नागरिक समाजले हाम्रा पछि जनता छन् भनेर शो गर्न थाल्यो । यही बेला नयाँ बानेश्वरमा नागरिक समाजले एउटा कार्यक्रम ग¥यो । गिरिजाबाबुसहित हामी सबैलाई त्यहाँ बोलाइएको थियो । हामी त्यहाँ पुगेपछि मलाई बडो खिन्नता महसुस भयो । नागरिक समाजले कार्यक्रम गर्ने, मान्छे उनीहरूले जुटाउने र हामी दर्शक भएर बस्नुपर्ने ? यो त भएन । मैले त्यसपछि गिरिजाबाबुलाई प्रस्ताव राखें । ‘गिरिजाबावु कांग्रेस र एमालेले देशव्यापीरूपमा संयुक्त आमसभा गरौँ ।’ म भन्दा भन्दा थाकेँ तर उहाँहरू एमालेसँग कार्यक्रम गर्न सहमत हुनुभएन । हामीकहाँ अर्को के कुरा देखियो भने यो सँगै कार्यक्रम गर्दा दूधको पोखरी बनाउन खोज्दा पानीको पोखरी बनेजस्तो हुँदोरहेछ । त्यसपछि मैले हामी एक्लैले आन्दोलन गरौँ भनेर केन्द्रीय समितिको बैठकमा प्रस्ताव राखेँ । साउन महिनामा बसेको बैठकमा यस्तो प्रस्ताव राखेको थिएँ । यति बेलासम्म ज्ञानेन्द्र प्रमुख कार्यकारी भएका छन् । मलाई हाउस एरेस्ट गरियो । तीन महिनापछि मलाई छाडियो । मैले त्यसपछि फेरि केन्द्रीय समितिको बैठक बोलाएँ । मैले केन्द्रीय कमिटिको बैठकमा ‘अब राजतन्त्र ढाल्नुपर्छ । अर्को उपाय छैन’ भन्ने प्रस्ताव राखेँ । त्यसबेला हाम्रा विद्यार्थीहरूले पनि गणतन्त्रको नारा लगाउन सुरु गरेका थिए । पार्टीको निर्णयबिना किन उठाएको भनेर विद्यार्थीलाई सोध्ने काम पनि गरिएको थियो । गणतन्त्रमा जाने कुरामा हाम्रो पार्टीभित्र मतभेद भयो । हाम्रा सिनियर नेतामध्ये केपी ओलीजी यस पक्षमा हुुनुभएन । झलनाथजी पनि त्यसमा अहिले नै निर्णय गर्न हुँदैन भन्ने पक्षमा हुनुहुन्थ्यो । वामदेवजी पूरै गणतन्त्रमा जानैपर्छ भन्नेमा हुनुहुन्थ्यो । मोदनाथ प्रश्रित, साहना प्रधान गणतन्त्रमा जानुपर्छ भन्ने पक्षमा हुनुहुन्थ्यो । त्यो अवस्थामा मैले सबैको भावना समावेश गर्दै अब गणतन्त्रमा जानुपर्छ भने । अब हामीले गणतन्त्रका निम्ति देशव्यापी अभियान चलाउनुपर्छ भन्ने भयो । यसका लागि आमसभा पनि गर्न लागियो । आमसभाको लागि मैले पहल गर्ने व्यक्ति खोजेको थिएँ । रामनाथ ढकालले लुम्विनीमा मंसिर महिनाका लागि बृहत् आमसभाको आयोजना गर्नुभयो । त्यसपछि विभिन्न जिल्लामा इन्चार्जहरूले फागुनसम्मका कार्यक्रम आयोजना गरे । पहिलो आमसभा महत्वपूर्ण हुने भएकाले पूरै तयारी गर्न मैले लगाएँ । यसबीचमा म भारत गएँ ‘यो राजालाई हटाउनुपर्छ, अब नेपालमा लोकतन्त्रको लडाइँ हुँदैछ’ भनेर त्यहाँका नेताहरूसँग भने । चीनमा गएँ । त्यहाँका नेतासँग पनि यही कुरा गरेँ । …… यसै क्रममा माओवादीसँग पनि कुराकानी भयो । हामी मिलेर जानुपर्छ भन्ने कुरा उहाँहरूसँग पनि गरेँ । प्रचण्डसँग कुराकानी भयो । उहाँले रोल्पा आउन भन्नुभयो । मेरो साथमा सुरक्षाकर्मी पनि हुने भएकाले सुरक्षित महसुस गरिन । मैले वामदेव गौतम र युवराज ज्ञवालीलाई पठाएँ । रोल्पामा वार्त&#23
Opinion
false
[ 0, 494, 3642, 26, 93, 812, 66, 5046, 74, 3640, 2449, 4809, 68, 4093, 2387, 1777, 5, 8, 763, 181, 910, 36, 308, 5459, 6, 4281, 2434, 5204, 14, 318, 5881, 6, 3225, 9802, 6, 573, 63, 4690, 69, 913, 160, 1645, 78, 5, 67, 84, 334, 318, 5881, 14, 5975, 318, 12, 100, 705, 48, 8416, 8640, 15, 5881, 12, 72, 20212, 66, 5, 11010, 15, 6144, 8463, 5377, 12, 2091, 15056, 2807, 1815, 5, 2677, 16006, 673, 212, 196, 10957, 9566, 768, 156, 9, 74, 6690, 3560, 1235, 5, 291, 2499, 318, 5881, 11, 155, 390, 63, 402, 1668, 15, 933, 13, 5, 47, 9742, 2840, 15, 1536, 3759, 3103, 10105, 7, 257, 15, 1234, 483, 5, 156, 1201, 7840, 15, 377, 351, 481, 7880, 5, 3360, 12, 227, 125, 11704, 436, 7840, 15, 377, 10, 241, 4317, 7880, 5, 768, 10, 20586, 83, 24, 7880, 5, 383, 377, 351, 481, 7880, 5, 19696, 6, 20933, 24, 15, 40, 5881, 11, 28, 83, 2155, 9, 46, 24, 15, 1982, 40, 422, 155, 16051, 3216, 1293, 6, 7411, 2008, 341, 473, 6822, 4695, 5, 7411, 83, 14371, 318, 5881, 11, 156, 9566, 9403, 2512, 2607, 3490, 5, 74, 60, 6818, 7260, 5, 74, 60, 515, 83, 5947, 30, 916, 37, 386, 5, 229, 3125, 2060, 163, 5, 257, 5881, 523, 69, 2847, 1973, 1678, 5, 377, 3255, 2932, 10241, 3206, 2318, 3125, 191, 2847, 108, 1335, 5, 1015, 257, 567, 528, 938, 1028, 1524, 120, 60, 1224, 1963, 69, 766, 221, 4732, 5, 318, 5881, 11, 21, 83, 7682, 5, 3532, 36, 3255, 33, 382, 53, 11075, 5, 9566, 7368, 432, 485, 3925, 10, 17070, 1175, 5, 3821, 4159, 8, 72, 10, 13405, 37, 16, 11597, 5, 12340, 14565, 7, 466, 466, 15, 2512, 158, 8900, 310, 5, 3642, 257, 9729, 815, 14, 16159, 161, 5, 436, 1832, 141, 1390, 4259, 17, 105, 10318, 38, 29, 325, 62, 10569, 1838, 264, 8389, 585, 11, 928, 2512, 53, 121, 12850, 10148, 1652, 1346, 112, 5, 10148, 8935, 6200, 2512, 53, 3219, 21, 83, 257, 2442, 1312, 1166, 281, 16159, 161, 5, 21, 83, 7114, 318, 11, 704, 687, 853, 1393, 5, 21, 11971, 7896, 30, 83, 20, 5, 115, 83, 229, 2864, 4140, 15362, 5, 10, 32, 32, 3422, 821, 1990, 2792, 723, 1271, 12, 117, 342, 516, 13321, 58, 7835, 441, 33, 68, 8, 2903, 7611, 5, 2341, 12, 3394, 539, 7093, 266, 254, 66, 5, 621, 15, 3422, 5063, 3831, 1524, 377, 221, 346, 924, 5, 126, 621, 10, 780, 6220, 68, 346, 7, 2036, 16219, 34, 1093, 7, 326, 4966, 10, 597, 105, 105, 10, 23, 16, 401, 25, 2981, 66, 5, 47, 5881, 6, 3225, 6, 10392, 342, 74, 6818, 7260, 5, 1028, 260, 169, 105, 25, 121, 3642, 116, 155, 2738, 4388, 6, 1216, 8416, 5, 155, 1576, 8, 963, 924, 452, 5, 3642, 3422, 12784, 69, 306, 5062, 18, 3931, 5, 5389, 1204, 1056, 313, 133, 10975, 14, 37, 318, 2166, 9903, 53, 163, 5, 10975, 11, 15, 457, 6813, 8658, 30, 5, 10, 7551, 72, 1335, 389, 457, 6813, 8658, 30, 96, 265, 10728, 5, 543, 3422, 821, 14, 318, 1697, 25, 265, 3462, 5, 5881, 6, 296, 16, 47, 10975, 14, 3744, 362, 13107, 313, 102, 613, 10728, 5, 613, 5881, 1617, 1357, 38, 5, 115, 1266, 377, 15, 17864, 382, 5, 74, 3642, 3907, 2284, 244, 1678, 5, 3642, 318, 1841, 23, 4020, 3422, 7, 156, 8647, 10605, 550, 2921, 21166, 18609, 4005, 7, 3429, 11661, 14382, 7, 111, 6875, 117, 19398, 4125, 5230, 7, 1026, 14153, 7080, 1092, 13068, 6731, 8664, 7, 74, 9, 318, 12, 12919, 806, 3249, 5113, 3398, 1399, 508, 24, 5198, 7145, 5, 62, 12801, 12, 1076, 6, 377, 728, 7332, 13, 5, 195, 2606, 74, 7131, 97, 45, 185, 3422, 821, 11, 29, 5, 74, 60, 515, 8065, 3640, 234, 10296, 916, 5, 74, 234, 6345, 18, 405, 12288, 65, 24, 849, 5, 2692, 3812, 69, 161, 312, 37, 4442, 73, 2499, 20780, 11, 223, 24, 849, 300, 543, 3422, 821, 11, 405, 5048, 3495, 74, 14354, 2785, 5, 74, 2329, 8, 3958, 11023, 5, 2606, 160, 4774, 74, 3173, 2785, 300, 5048, 89, 12045, 46, 8908, 337, 45, 257, 29, 5, 1742, 312, 37, 728, 13, 29, 488, 12, 916, 897, 2606, 250, 2166, 9903, 185, 257, 29, 5, 257, 943, 6106, 13418, 954, 6229, 11, 15, 20, 516, 25, 185, 2199, 5, 377, 621, 19398, 4125, 5230, 11, 15, 687, 13542, 337, 3532, 535, 53, 7, 3249, 5113, 7368, 15, 687, 37, 3640, 1359, 3532, 535, 53, 7, 13418, 954, 6229, 15, 3532, 36, 37, 234, 6521, 40, 1093, 24, 7880, 5, 276, 257, 29, 325, 102, 250, 4702, 1607, 12711, 5, 1288, 3427, 7, 2298, 12, 3429, 14, 240, 4753, 1235, 5, 258, 26, 174, 1128, 530, 6651, 1607, 12711, 5, 1079, 10727, 10252, 11, 62, 1451, 3863, 7, 386, 3532, 535, 6980, 398, 849, 45, 2199, 5, 543, 11661, 14382, 11, 15, 516, 2199, 5, 377, 3642, 3701, 746, 716, 3441, 30, 2139, 45, 7626, 5, 257, 142, 554, 25, 668, 53, 8246, 5, 47, 15, 377, 21865, 1547, 5, 74, 5766, 1006, 13208, 2499, 3249, 5113, 3398, 14, 405, 6350, 8, 146, 60, 13418, 954, 6229, 15, 1364, 1359, 5, 386, 29, 74, 1364, 5261, 5, 74, 4276, 10597, 9403, 17258, 97, 300, 10531, 2236, 21, 83, 3422, 14, 2864, 346, 1175, 5, 3532, 36, 928, 346, 2499, 2606, 3709, 16002, 53, 346, 1175, 5, 543, 126, 318, 9891, 58, 3103, 12233, 5, 1521, 367, 14, 15, 10, 241, 897, 1668, 163, 5, 9280, 1668, 342, 318, 3422, 11, 1462, 3656, 14, 2036, 20, 384, 7294, 7, 62, 2528, 2150, 3994, 9108, 2547, 1704, 1640, 59, 45, 29, 5, 377, 438, 7800, 7575, 5655, 926, 5, 543, 257, 8549, 10544, 7, 62, 8136, 74, 10, 6, 1273, 53, 9936, 97, 5, 74, 10403, 7, 5615, 9, 567, 12, 19, 9396, 916, 1273, 5, 74, 253, 491, 123, 682, 5, 242, 2904, 12255, 11, 123, 386, 5, 3071, 84, 218, 1896, 109, 7, 779, 468, 7346, 7, 201, 101, 109, 2550, 17, 7346, 123, 20, 5, 229, 6025, 3078, 831, 20, 5, 3433, 11963, 328, 1641, 567, 25, 916, 1334, 5, 74, 1822, 19251, 6, 916, 386, 300, 943, 185, 257, 6106, 390, 14092, 13767, 11041, 2469, 5, 5766, 74, 15841, 18, 11577, 5, 186, 3249, 5113, 3398, 1440, 3422, 6, 1603, 3856, 7, 62, 7539, 3532, 36, 2369, 7, 300, 58, 943, 6106, 257, 2864, 72, 83, 742, 1172, 2183, 483, 5, 47, 15, 2864, 10, 14453, 1777, 96, 38, 5, 229, 2864, 105, 288, 38, 29, 21, 4388, 169, 8911, 265, 104, 5, 212, 11880, 8911, 7, 3345, 334, 1833, 167, 3488, 7, 155, 1115, 168, 1006, 12178, 350, 121, 155, 4097, 717, 8735, 4097, 1081, 8735, 5, 1896, 109, 254, 8735, 5, 207, 14, 932, 17013, 5, 2143, 12, 19, 12884, 2395, 5, 518, 8959, 19, 46, 48, 2395, 5, 377, 2864, 515, 83, 1036, 3063, 66, 5, 943, 6042, 3422, 821, 11, 2736, 1776, 17, 2298, 9181, 5260, 466, 731, 6, 661, 362, 24, 4055, 5, 276, 186, 145, 289, 4776, 3821, 156, 908, 17, 10806, 185, 10340, 5, 543, 377, 1547, 7, 62, 6720, 2712, 11, 7117, 715, 46, 120, 5, 886, 156, 14, 6757, 120, 5, 169, 155, 653, 7908, 9754, 5, 1041, 5918, 11, 136, 11588, 33, 6, 647, 853, 2449, 2680, 2472, 8, 9695, 53, 861, 10, 17905, 288, 38, 300, 257, 8674, 13418, 954, 6229, 14, 968, 6239, 9, 18200, 8, 613, 12233, 161, 5, 6624, 69, 23, 7, 3532, 535, 5253, 613, 6980, 68, 1235, 5, 89, 2294, 6191, 556, 848, 219, 45, 13418, 4916, 11, 2199, 5, 62, 5891, 304, 1335, 8, 21, 83, 1276, 737, 6256, 7, 2370, 556, 1235, 1419, 257, 29, 5, 543, 257, 16212, 5508, 15, 12233, 161, 5, 974, 2019, 244, 14, 15, 12233, 161, 5, 89, 6191, 155, 18200, 8, 1399, 508, 473, 10902, 6161, 5, 257, 13418, 4916, 11, 350, 20613, 1196, 53, 543, 295, 433, 8040, 5, 2736, 1776, 14, 9446, 6, 3821, 1423, 288, 1175, 5, 436, 3701, 746, 716, 3441, 30, 2139, 45, 10, 13405, 120, 1093, 288, 38, 5, 47, 928, 2736, 16097, 474, 168, 15, 2296, 14078, 44, 926, 53, 1967, 1547, 5, 186, 1641, 13418, 4916, 1699, 849, 6106, 334, 89, 6191, 48, 8735, 5, 1081, 4826, 16995, 526, 169, 194, 1325, 4327, 34, 3340, 6, 2581, 53, 110, 190, 6789, 163, 5, 11339, 1756, 779, 2581, 78, 5, 47, 509, 536, 11, 115, 151, 9313, 5, 485, 138, 1581, 1081, 4758, 151, 890, 5, 383, 21, 6505, 35, 1251, 5, 2349, 104, 9, 731, 15, 16, 104, 29, 115, 214, 7026, 6, 2581, 78, 5, 1462, 4618, 904, 28, 83, 318, 11, 17807, 5, 47, 9742, 194, 1325, 4327, 34, 56, 6233, 3808, 3438, 5, 214, 2284, 904, 8, 156, 10278, 337, 53, 212, 263, 38, 5, 115, 9891, 94, 156, 2168, 25, 268, 74, 1194, 916, 1063, 5, 1824, 13479, 1694, 1070, 535, 865, 2520, 5, 430, 229, 553, 1668, 16, 20, 5, 9038, 1462, 244, 798, 12077, 3539, 2684, 1131, 9228, 38, 5, 3821, 4487, 3432, 17, 6695, 1175, 5, 62, 84, 131, 6593, 161, 37, 156, 756, 10132, 53, 3543, 7270, 6, 1603, 38, 5, 257, 1050, 4782, 7081, 161, 5, 257, 405, 62, 21478, 313, 295, 257, 1697, 24, 8211, 5, 7026, 6, 904, 12, 393, 1456, 14, 156, 1572, 51, 13, 53, 3010, 20, 29, 74, 10492, 47, 318, 17, 1456, 14, 156, 1572, 51, 13, 53, 40, 20, 29, 74, 4058, 5, 543, 17319, 1614, 98, 2914, 14, 351, 1459, 530, 1063, 5, 318, 12, 352, 15488, 5756, 5063, 1603, 192, 1912, 2110, 772, 535, 865, 2520, 5, 1912, 2110, 772, 535, 14, 15, 257, 5048, 1839, 590, 83, 513, 1235, 45, 29, 5, 543, 1182, 2444, 12, 4391, 5881, 3130, 8651, 2994, 14, 351, 5716, 18, 6043, 4413, 1603, 192, 865, 2520, 5, 7270, 11, 15, 62, 3168, 18724, 161, 6390, 1335, 10132, 53, 2008, 6, 1603, 13, 45, 2199, 5, 173, 523, 17, 377, 2257, 3894, 1400, 5, 4831, 1440, 8108, 301, 4571, 8389, 3932, 1587, 1068, 178, 5, 1456, 2173, 337, 45, 158, 257, 536, 4690, 29, 325, 229, 10, 21000, 13788, 3781, 1237, 25, 46, 8908, 337, 5, 74, 3738, 1170, 2366, 15, 990, 679, 8, 104, 5, 229, 594, 9, 844, 13, 5, 467, 393, 74, 234, 4947, 97, 300, 1047, 14486, 116, 868, 8171, 1973, 38, 5, 868, 14142, 17, 206, 1815, 5, 3310, 546, 40, 49, 4484, 12708, 1393, 5, 214, 1043, 2324, 916, 1017, 185, 207, 34, 9, 819, 1641, 4809, 167, 4202, 1393, 5, 412, 5129, 1041, 186, 736, 27, 185, 2256, 24, 3316, 5, 430, 260, 94, 9033, 8, 412, 5129, 102, 128, 3763, 5, 13418, 4916, 354, 155, 1637, 621, 15669, 38, 5, 155, 621, 5081, 377, 10777, 16037, 138, 2182, 163, 5, 412, 5129, 128, 1803, 916, 1567, 12912, 9, 155, 1557, 266, 12178, 121, 21, 60, 1452, 5, 257, 543, 13418, 4916, 14, 694, 2735, 141, 5, 62, 18405, 719, 954, 6229, 724, 9, 4048, 11217, 3925, 511, 1008, 3324, 5920, 300, 74, 158, 158, 14891, 30, 161, 47, 7270, 684, 63, 128, 24, 2586, 67, 10105, 5, 11730, 258, 105, 83, 3437, 29, 21, 10, 241, 128, 150, 2443, 6, 2484, 285, 5666, 2922, 2484, 2822, 1093, 17903, 5, 543, 257, 155, 3759, 11, 868, 5920, 185, 565, 955, 1266, 694, 2735, 161, 5, 701, 1763, 888, 1266, 223, 694, 1351, 1678, 5, 943, 260, 116, 3422, 110, 1344, 73, 27, 5, 377, 3823, 352, 18, 6849, 1400, 5, 173, 6753, 377, 5034, 855, 5, 257, 543, 704, 565, 955, 613, 12233, 161, 5, 257, 565, 13492, 6, 1266, 8254, 4388, 18190, 1359, 5, 258, 2285, 104, 45, 53, 694, 2735, 161, 5, 3642, 1041, 8419, 11, 15, 9925, 1751, 1540, 206, 48, 66, 5, 1043, 227, 5049, 350, 7406, 185, 3386, 14970, 46, 15, 51, 38, 5, 1576, 8, 341, 1495, 212, 7293, 11136, 163, 5, 1041, 3588, 244, 562, 1090, 851, 535, 42, 1216, 16222, 10105, 5, 11603, 535, 15, 1288, 114, 37, 227, 24, 849, 53, 1216, 5877, 5, 8984, 535, 4117, 1576, 8, 481, 9992, 53, 8, 5877, 5, 10, 11789, 1082, 14482, 225, 7, 1986, 252, 1079, 1576, 8, 9754, 53, 1216, 5877, 5, 115, 313, 257, 1410, 1644, 1703, 71, 169, 1576, 8, 9754, 29, 5, 169, 334, 1576, 12, 1232, 11217, 644, 2894, 1359, 53, 163, 5, 653, 19, 1008, 3324, 15, 24, 19, 382, 5, 1008, 3324, 6, 19, 257, 1661, 25, 530, 3317, 1678, 5, 588, 1082, 5545, 17983, 8, 907, 429, 12, 19, 7065, 1008, 3324, 6, 205, 1196, 5, 543, 107, 328, 10741, 262, 1286, 5968, 128, 205, 120, 5, 113, 1008, 3324, 624, 40, 422, 4117, 478, 24, 257, 4055, 161, 5, 16664, 74, 397, 13382, 5048, 9742, 3121, 1359, 7, 169, 211, 5258, 8603, 3067, 45, 185, 4666, 3656, 63, 29, 5, 6285, 13382, 5, 4666, 244, 63, 15, 430, 83, 6239, 5, 10, 32, 32, 563, 268, 494, 63, 15, 1668, 163, 5, 155, 1543, 9754, 53, 83, 7270, 63, 15, 6239, 5, 1774, 63, 1668, 163, 5, 436, 3466, 865, 2199, 5, 229, 2684, 4736, 15, 40, 422, 1326, 2182, 5498, 5, 257, 8984, 1342, 9, 3950, 3509, 14, 4751, 161, 5, 3466, 8, 50, 3514, 10125, 17218, 4256, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,092
10,092
[ " 5623" " "240"] रामनारायण देव[/ रामनारायण देव संविधानसभाबाट संविधानको घोषणा भएपछि मधेशवादी दलहरु आन्दोलनरत छन् । संविधानमा मधेशका माँगलाई समेटिन नसकेकाले मधेशमा आन्दोलन हुनु स्वाभाविक नै हो । तर आन्दोलनको स्वरुप तरिका र मधेशवादी नेताहरु बीच एकता र समझदारी नहुँदा आन्दोलन प्रभावकारी हुन सकेको छैन । पटक–पटक आन्दोलनमा मधेशका होनहार युवाहरुले शहादत दिएका छन् । विगत २०६३÷०६४ को आन्दोलनदेखि २०७२ साल सम्मको मधेश आन्दोलन गरि एकसय भन्दा बढी युवाहरुको बलिदानी भइसकेका छन् । तर उपलब्धि प्राप्त हुन सकेका छैन । मधेश आन्दोलन ठोस रणनीति र कार्यक्रम नअपनाई भावनात्मक रुपमा गरिएकाले सिर्फ शहिदहरुको खेती मात्र हुने गरेका छन् । मधेशवादी नेताहरुमा दुरदृष्टि र रणकौशल कलाको अभावमा बिना उपलब्धि आन्दोलन तुहिने गरेको छ । गत ६ महिनाको आन्दोलन र नाकाबन्दीले यो कुरा प्रष्ट पारिएको छ । आखिर किन मधेश आन्दोलनले पूर्णता पाउन सकेन त ? यसको पर्याप्त छलफल, विश्लेषण र समीक्षा हुन सकेको छैन । यसतर्फ न मधेशवादी नेताहरु न मधेशका बुद्धिजीवीहरुले गम्भिरतापूर्वक लिएका छन् । राज्य सत्ता र पहाडि समूदायलाई तथानाम गाली गरेर मधेशको हक र अधिकार प्राप्त हुन सक्दैन । मधेशवादी दलहरु कहिले एमाओवादी र कहिले भारतको पछि लागेका छन् । गत संविधान सभामा मधेश केन्द्रित लगायत स–साना ३० दलहरु एमाओवादीको नेतृत्वमा संयुक्त मोर्चा बनाएका थिए । एमाओवादीका अध्यक्ष प्रचण्डले मोर्चा संभालेका थिए । त्यतिबेला मधेशवादी दलहरुले मधेश र एमाओवादीको संघियता सम्बन्धी मुद्दा मिलेकाले संयुक्त मोर्चा बनाइएको भनी तर्क दिने गर्दथे ।तर कालान्तरमा एमाओवादीले मधेशवादी दलहरुलाई चटक्कै छोडेर तीन ठूला दलहरुसित मिलेर संविधान घोषणा गराए । त्यतिमात्र नभई तीन–चार जना नेताहरु मिलेर प्रदेशहरुका खाका प्रस्तुत गरे । मधेशवादी नेताहरुको संलग्नता बिना बनाइएका प्रदेशका सिमांकनहरुले ठूलो विवादको सिर्जना गरेको छ । यहि सिमांकनले मधेशमा विष–वृक्षको वीजारोपण गरिएको छ । यसरी एमाओवादीले मधेशवादी दलहरुलाई धोखा दिई एमाले नेतृत्वको सरकारमा गई मधेशवादी दलहरुलाई उपदेश दिई मधेशका मित्र बताइरहेको छ । उत्ता मधेशवादी दलहरु शुरुदेखि नै भारतलाई आफ्नो बलियो मित्रशक्ति मान्दै आएका छन् । भारतकै निर्देशन र खटनमा आन्दोलन गर्दै पनि आएका छन् । तर भारतले मधेशवादीदलहरुलाई सिर्फ प्रयोग मात्र गरिरहेको छ । भारतको स्वार्थ पूरा हुने वित्तिकै आन्दोलनबाट हात झिक्दै आएको छ । जो कि विगत ५ महिनाको नाकाबन्दीको समयमा देखियो । भारतले मधेश आन्दोलनको बहाना बनाए अघोषित नाकाबन्दी गरियो तर नेपाल सरकारसितको कुरा मिलेपछि दिल्लीबाट एकै चोटी विरगञ्जलगायतका नाकाबन्दी खोलियो । प्रधानमन्त्री ओलीको भारत भ्रमणको केही साता अघि नाकाबन्दी खोलियो । त्यति बेला मधेशवादी दलका नेताहरुसित एक शब्द पनि सोधिएन । त्यसपछि बाध्य भएर मधेशवादी नेता राजेन्द्र महतोलगायतले पनि नाकाबन्दी खोलेकोमा सहमती जनाए । यसरी भारतले मधेशवादी दलहरुलाई पटक–पटक धोखा दिँदै आएका छन् तर पनि मधेशवादी नेताहरु नचेत्नु ठूलो दुर्भाग्य हो । नेपाल–भारत अलग–अलग स्वतन्त्र र सार्वभौम सत्ता सम्पन्न मुलुक हो । भारतको स्वार्थ नेपाल सरकारले मात्र पूरा गर्न सक्दछ न कि मधेशवादी नेताहरुले गर्न सक्दछन् । मधेशसित भारतको रणनीतिक स्वार्थ छ । मधेशको कार्ड देखाएर भारतले नेपाल सरकारसित फाइदा लिने गरेको छ । यसतर्फ मधेशवादी नेताहरुको ध्यान नजानु राजनीतिक चेतनाको कमी हो । मधेशवादी नेताहरुले बुझ्नु पर्ने हो भारतले २०१७ सालदेखि २०४६ सालसम्म प्रजातन्त्रवादी शक्तिहरुलाई साथ नदिई प्रचायती व्यवस्थालाई साथ दिएको थियो । पछि नेपाली जनताले जनआन्दोलन चर्काएपछि नैतिक समर्थन गरिएको थियो । मधेशवादीदलहरु भारतसित सामाजिक सांस्कृतिक र धार्मिक समानता मिल्छ भन्दैमा मधेशलाई राजनीतिक रुपमा पनि सहयोग गर्दछ भनी भ्रम पाल्नु व्यर्थ छ । राजनीतिक एउटा यस्तो स्वार्थको खेल हो जसले दाजु–भाइ हेर्दैन, पति–पत्नी तथा बाबु–आमा पनि हेर्दैन । झन मधेश र भारत त एक अर्का मुलुकको भू–भाग हो । भारतले आफ्नो स्वार्थमा धेरै नेपाली नेताहरुलाई प्रयोग गरे । धेरैलाई धोखा दिएका छन् । वी.पी. कोइरालादेखि रामराजा प्रसाद सिंहसम्मलाई शुरुमा संरक्षण दिए तर पछि धोखा दिएका उदाहरणहरु छन् । यसबाट पनि भारतको निहित स्वार्थ बुझ्न सकिन्छ । तसर्थ मधेशवादी दलहरुले अब पनि भारतको भ्रमबाट माथि उठि आफ्नै बलबूतामा आन्दोलन गर्नु पर्दछ । भारतीय राजदूतावासमा गएर मधेश आन्दोलन सफल हुन सक्दैन । यसले बदनामी सिवा केही दिन सक्दैन । अबका मधेश आन्दोलन आफ्नै खुट्टामा उभिएर गर्नु पर्दछ । यसका लागि मधेशवादी दलहरु बीच एकता र समझदारी हुनु आवश्यक छ । केही मधेशवादीदलहरु सरकारमा जाने र केही सडक आन्दोलनमा गएर सफलता प्राप्त हुँदैन । नेताहरुको फरक–फरक विचार र नीतिले आन्दोलनले तिब्रता पाउँदैन । अबको आन्दोनल राजधानी केन्द्रीत भनिएको छ । तर यसको लागि कुनै ठोस कार्यक्रमको घोषणा भएको छैन । के कस्तो आन्दोलन गर्ने यसको स्वरुप निर्धारण भएको छैन । निश्चय नै विगतमा भएका मधेश आन्दोलन राजधानी केन्द्रीत थियो । सिंहदरवारमाथि दवाव सिर्जना गरेर मात्र मधेशको समस्याको सम्बोधन हुन सक्दछ । तर यसको लागि मधेशवादी सबै नेताहरुको एउटै स्वर र कार्यक्रम हुनु पर्दछ । साथै अन्तर्राष्ट्रिय समूदायको समर्थन पनि जुटाउनु पर्दछ । यो नै निर्णायक आन्दोलन हुनुपर्दछ । मधेशले भविष्यमा आन्दोलन गर्न नपरोस् भनी अन्तिम लडाई बन्नु पर्दछ । यस तर्फ मधेशवादी दलहरुको गम्भिर रुपमा ध्यान जानु आवश्यक छ । (लेखक देव राजनीतिक विष्लेशक एवम् वरिष्ठ पत्रकार हुन् ।)
Opinion
false
[ 0, 3184, 374, 10, 8256, 4256, 399, 374, 374, 3982, 1274, 399, 2982, 588, 2843, 1404, 6079, 182, 588, 2843, 1404, 12557, 2551, 362, 407, 15884, 3487, 13708, 27, 5, 5164, 2497, 12, 43, 4516, 14, 7651, 483, 6668, 11, 12160, 868, 411, 2973, 37, 20, 5, 47, 3556, 3301, 2853, 9, 15884, 2447, 994, 850, 9, 4278, 2163, 868, 1568, 67, 760, 104, 5, 7235, 3310, 2497, 12, 20, 23, 2849, 3746, 11, 20369, 514, 27, 5, 1548, 8485, 1518, 722, 12658, 10, 6, 868, 132, 2100, 586, 3639, 2497, 868, 353, 26, 5177, 158, 118, 3746, 6, 9341, 34, 4269, 27, 5, 47, 2923, 193, 67, 2909, 104, 5, 2497, 868, 4928, 3283, 9, 128, 10, 23, 4437, 23, 597, 10860, 88, 1142, 11, 409, 8163, 12740, 199, 1122, 90, 40, 48, 27, 5, 15884, 2447, 8, 8927, 13039, 9, 5086, 21308, 1025, 6, 5130, 1675, 2923, 868, 16279, 28, 13, 5, 338, 232, 2335, 868, 9, 3511, 11, 21, 83, 3369, 4896, 13, 5, 4460, 350, 2497, 868, 11, 9881, 1141, 1999, 60, 121, 195, 1450, 508, 7, 1129, 9, 3700, 67, 760, 104, 5, 42, 373, 10, 23, 15884, 2447, 10, 23, 2497, 12, 10846, 259, 7061, 6066, 1885, 27, 5, 343, 1756, 9, 1907, 91, 18409, 14, 22, 3458, 3741, 109, 2497, 6, 1392, 9, 365, 193, 67, 1916, 5, 15884, 3487, 883, 4577, 9, 883, 479, 186, 1489, 27, 5, 338, 324, 3986, 2497, 1936, 692, 10, 13508, 607, 3487, 4577, 6, 1671, 511, 2612, 2045, 66, 5, 4577, 12, 117, 3576, 2612, 713, 1621, 11, 12, 66, 5, 2983, 15884, 3487, 11, 2497, 9, 4577, 6, 16104, 471, 739, 10941, 12, 11, 511, 2612, 1722, 1020, 2142, 189, 8260, 5, 1791, 10, 12400, 4577, 11, 15884, 3487, 14, 12415, 9218, 3257, 173, 991, 3487, 1202, 1543, 324, 362, 3865, 5, 15971, 1699, 173, 86, 2294, 174, 2447, 1543, 147, 2213, 9514, 599, 120, 5, 15884, 2447, 6, 5161, 1675, 8280, 2664, 5376, 2831, 23, 259, 218, 989, 6, 1094, 28, 13, 5, 2513, 5376, 2831, 3573, 12160, 5939, 86, 19333, 6, 7602, 719, 7268, 480, 51, 13, 5, 564, 4577, 11, 15884, 3487, 14, 5378, 1385, 3419, 684, 1861, 3502, 2601, 15884, 3487, 14, 12897, 3419, 2497, 12, 2834, 7345, 5779, 13, 5, 5212, 138, 15884, 3487, 540, 132, 37, 8386, 54, 1541, 2834, 3799, 5451, 254, 27, 5, 397, 96, 730, 9, 3564, 23, 8, 868, 71, 15, 254, 27, 5, 47, 2177, 15884, 4051, 344, 409, 8163, 151, 90, 699, 13, 5, 479, 2784, 364, 40, 13465, 868, 17, 536, 4674, 44, 458, 123, 13, 5, 400, 146, 1548, 198, 2335, 3511, 6, 278, 3437, 5, 2177, 2497, 3556, 13046, 2489, 10, 16397, 3511, 1400, 47, 36, 196, 1202, 6, 83, 10941, 135, 2101, 17, 1127, 11752, 5233, 10982, 1504, 3511, 4592, 855, 5, 156, 3778, 397, 5827, 72, 1293, 234, 3511, 4592, 855, 5, 1047, 260, 15884, 2019, 2447, 1202, 26, 761, 15, 4471, 10387, 5, 543, 1782, 266, 15884, 244, 2578, 4536, 10401, 15, 3511, 6062, 6, 8, 11494, 4000, 5, 564, 2177, 15884, 3487, 14, 7235, 5378, 1385, 1622, 254, 27, 47, 15, 15884, 2447, 10, 23, 12090, 1018, 218, 8723, 20, 5, 8165, 2134, 86, 14769, 999, 9, 11339, 1756, 203, 647, 20, 5, 479, 2784, 36, 142, 90, 364, 24, 8569, 10, 23, 146, 15884, 4616, 24, 15493, 5, 2497, 1202, 479, 8493, 2784, 13, 5, 2497, 6, 3189, 6622, 2177, 36, 196, 1202, 1461, 705, 28, 13, 5, 42, 373, 15884, 2447, 6, 648, 11337, 97, 214, 11005, 1959, 20, 5, 15884, 4616, 10865, 177, 20, 2177, 3393, 4800, 6527, 12572, 2680, 884, 498, 344, 246, 11668, 550, 1577, 119, 667, 179, 14, 246, 245, 38, 5, 186, 39, 1581, 5459, 8171, 33, 5523, 4951, 2013, 51, 38, 5, 15884, 4051, 55, 397, 1202, 243, 1231, 9, 788, 4504, 5943, 192, 8, 2497, 14, 214, 88, 15, 202, 787, 1020, 3901, 12401, 97, 18427, 13, 5, 214, 102, 223, 2784, 6, 238, 20, 671, 3959, 86, 7479, 6647, 23, 7, 3147, 86, 13902, 22, 1929, 11412, 8, 15, 6647, 23, 5, 4777, 2497, 9, 397, 60, 26, 1459, 1598, 11185, 20, 5, 2177, 54, 2784, 8, 85, 39, 2447, 14, 151, 120, 5, 11085, 5378, 1385, 514, 27, 5, 19030, 1769, 132, 588, 7786, 1766, 815, 116, 14, 540, 8, 723, 425, 47, 186, 5378, 1385, 514, 1295, 55, 27, 5, 42, 17, 15, 479, 11195, 2784, 1647, 363, 5, 3740, 15884, 3487, 11, 169, 15, 479, 3901, 17, 633, 2932, 91, 509, 889, 11656, 3749, 868, 160, 1379, 5, 261, 13050, 8, 1029, 2497, 868, 349, 67, 1916, 5, 438, 11248, 34, 409, 462, 72, 56, 1916, 5, 169, 12, 2497, 868, 509, 3163, 8, 11619, 160, 1379, 5, 653, 19, 15884, 3487, 994, 850, 9, 4278, 411, 287, 13, 5, 72, 15884, 4051, 55, 3502, 341, 9, 72, 226, 3310, 1029, 1360, 193, 849, 5, 2447, 6, 611, 86, 6993, 679, 9, 427, 11, 868, 11, 8965, 138, 11317, 5, 169, 6, 326, 13869, 23, 59, 595, 13986, 1308, 13, 5, 47, 195, 19, 75, 4928, 1297, 362, 16, 104, 5, 105, 1184, 868, 25, 195, 3301, 1695, 16, 104, 5, 10111, 37, 3526, 73, 2497, 868, 595, 13986, 38, 5, 16877, 312, 8123, 1094, 109, 90, 2497, 6, 6209, 1149, 67, 8569, 5, 47, 195, 19, 15884, 82, 2447, 6, 1148, 2001, 9, 128, 411, 1379, 5, 230, 316, 18409, 6, 2013, 15, 8362, 97, 1379, 5, 21, 37, 4281, 868, 10460, 5, 2497, 11, 5030, 868, 24, 13578, 1020, 457, 9899, 6076, 1379, 5, 42, 1264, 15884, 3487, 6, 7061, 88, 648, 2124, 287, 13, 5, 77, 7510, 44, 1404, 214, 5939, 108, 11, 367, 44, 1707, 1337, 482, 112, 5, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,093
10,093
शंकर पोखरेल हरेक नयाँ वर्षको पूर्वसन्ध्यामा वितेका वर्षको समीक्षा र नयाँ वर्षका शुभ अपेक्षाहरु सर्वत्र पोखिने गर्दछन् । तर, समय क्रममा मानिसहरु पुरानो समयका राम्रा नराम्रा दुबै कुरा बिर्संदै जान्छन् । अनि नयाँ वर्षका लागि गरिएका आशा र अपेक्षा पनि पुराना हुँदै जान्छन् । अनि ती पनि समयको गतिसंगै समीक्षाको भट्टीमा प्रवेश गर्दछन् । प्रकृतिले पालुवा फेरे झैं मान्छेको जीवनले पालुवा फेर्ने रीत यस्तै होला । तर, पनि मान्छे प्रत्येक पुरानो वर्षलाई विदाइ गर्न र नयाँ समयलाई स्वागत गर्न त्यतिकै उत्सुक रहन्छ, जसरी वितेको वर्षको स्वागतमा ऊ उत्सुक थियो । समय आफैमा राम्रो र नराम्रो हुँदैन । समयलाई राम्रो र नराम्रो वनाउने कुरा हाम्रो कर्मले नै हो । हामी हाम्रो कर्मका बारेमा सचेत हुन सक्ने हो भने प्रत्येक वर्षलाई उपलब्धिपूर्ण रहेको ठहरका साथ विदाई गर्न सकिन्छ र नयाँ वर्षलाई विगतका वर्षहरु भन्दा अझ राम्रो बनाउन सकिन्छ । विगतका वर्षहरुमा नेपाली जनताले निकै ठूलाठूला संकट र दुःखको सामना गर्नु परे पनि त्यसको जगमा उभिएर केही राम्रो अनुभूति पनि हामीले गर्न पाएका छौं । यस अर्थमा विदा हुँदै गरेको वर्ष अकल्पनीय पीडाका बीचमा पनि महत्वपूर्ण उपलव्धिको वर्ष बन्न पुगेको छ । यहाँ सोही सन्दर्भका बारेमा संक्षेपमा चर्चा चलाउने कोशिस गरिएको छ । गएको वर्षको प्रारम्भमै मुलुकले विनाशकारी भूकम्पको सामना गर्नु पर्‍यो ।गोर्खाको वारपाक केन्द्रविन्दु रहेको वैशाख १२ मा आएको उक्तविनाशकारी भूकम्पका पराकम्पहरुले पुरै वर्ष प्रभावित रहृयो । सामान्यतया भूकम्पले वृत्ताकारमा क्षति पुर्‍याउँछ भन्ने मान्यताका विपरीत गोर्खाको वारपाक केन्द्रविन्दु रहेको यस विनाशकारी भूकम्पले केन्द्रविन्दुबाट पूर्वको भुभागलाई बढी क्षति पुर्‍यार्‍यो । जुन पैमानाको भूकम्पको सामना मुलुकले गर्नुपर्‍यो त्यसले पुर्‍याएको मानवीय क्षतिभने पूर्वानुमान गरिएभन्दा निकै कम रहृयो । शनिवारको दिन दिउँसोको समयमा भूकम्प आएका कारणले पनि ठूलो मानवीय क्षति हुनबाट जोगिने स्थिति बन्यो । तर, भौतिक संरचनाको क्षतिभने निकै ठूलो रहृयो । मानवीय उद्धार र राहतका लागि अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको साथ र सहयोग राम्रो रहृयो । तर, राहत र उद्धारका नाममा नेपाल राज्यको सामथ्र्यलाई कमजोर देखाउने र समानान्तर गतिविधि चलाउने कोशिस भयो । तर, पनि नेपालका राजनीतिक दलहरुले एकतावद्ध रुपमा राजनीतिक पहलकदमी र राज्यको भूमिकालाई स्थापित गर्ने कुरामा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरे । यस प्रकारको भूमिका निर्वाह गर्ने कुरामा नेकपा (एमाले)को नेतृत्वमा परिचालित राष्ट्रिय स्वयम्सेवक परिचालन अभियानको महत्वपूर्ण योगदान रहृयो । नेकपा (एमाले)को उक्त अभियानका क्रममा २७ हजारभन्दा बढी घरटहरा निर्माण तथा मर्मत गर्ने काम भए र झण्डै एकहजार विद्यालयको भग्नावशेष सफागर्ने र अस्थायी विद्यालयहरु निर्माण गर्ने काम भए । एउटा संगठित शक्तिको प्रयासमा छोटो समयमा गरिएका ती कामहरु आफैमा उदाहरणीय रहे । नेपालको भूकम्पका सन्दर्भमा १९९० सालको भूकम्प र अहिलेको भूकम्पका बीचमा कतिपय पक्षहरु उस्तै देखिए । १९९० सालको भूकम्पको केन्द्रविन्दुभन्दा पश्चिमतर्फ क्षति पुगेको र यस पटकका भूकम्पमा केन्द्रविन्दुबाट पूर्वतर्फ क्षति पुगेको भए पनि मूख्य रुपमा क्षति पुगेको भूभाग भने एउटै रहृयो । काठमाण्डौ उपत्यकका हकमा विगतमा जुन ठाउँमा बढी क्षति भयो । अहिलेको विनाशकारी भूकम्पमा पनि त्यही ठाउँमा क्षति भएको देखियो । वि.सं.१९९० को भूकम्पका बारेमा ब्रहृम शमसेरले लेखेको भूकम्पका वारेको क्षतिको विवरणको अध्ययनबाट सोही निश्कर्ष निकाल्न सकिन्छ । हामीले हाम्रै पीडाका सन्दर्भमा लिपिवद्ध गरिएको इतिहासलाई हेक्का राखेर अघि बढ्न सकेको भए सम्भवतः यस पटकको मानवीय क्षतिलाई अझै कम गर्न सकिन्थ्यो भनेर अनुमान गर्न सकिन्छ । यस पटकको भूकम्पले हामीलाई गहिरो शिक्षा दिएको अनुभूति धेरैलाई भएको छ । केपी शर्मा ओली र कमरेड पुष्पकमल दाहालका बीचमा गहिरो समझदारी बढाउने कुराको कारक समेत बन्न पुग्यो २०७२ को भूकम्प समयक्रममा आफ्नै अनुभूतिहरु समेत विस्मृतिमा जाने यथार्थताबाट पाठ सिक्दै हाम्रा अनुभवहरुलाई दस्तावेजीकरण गर्न जरुरी छ र यस विनाशकारी भूकम्पका सन्दर्भका बारेमा संग्रहालय निर्माण गरी भावी पुस्ताका लागि हाम्रा पीडा, राहत र उद्धारका अनुभवहरु सुरक्षित गर्नु जरुरी छ । सूचना र संचारका क्षेत्रमा भएका पछिल्ला विकासले पनि हाम्रा लागि ती कामहरुलाई सहज बनाइदिएका छन् । ती कुराहरुको आवश्यक संयोजन र व्यवस्थापनको आवश्यक छ । वैशाख १२ को विनाशकारी भूकम्पले नेपालको राष्ट्रिय राजनीतिलाई पनि गंभीर रुपमा प्रभावित गर्‍यो । २०७१ साल माघ ५ गतेका दिन संविधानसभाको बैठकमा घटेको दुःखद घटनाले निराश बनेका नेपाली जनतालाई वैशाख १२ को विनाशकारी भूकम्पको पीडाका बीचमा राजनीतिक दलहरुले संविधान निर्माणका लागि अग्रसरता देखाएर आशा जगाउने काम गरे । एकअर्काका विरोधीका रुपमा उभ्याइएका नेपाली वाम राजनीतिका दुई प्रमुख हस्ती कामरेड केपी शर्मा ओली र एनेकपा (माओवादी)का अध्यक्ष कमरेड पुष्पकमल दाहालका बीचमा गहिरो समझदारी बढाउने कुराको कारक समेत बन्न पुग्यो २०७२ को विनाशकारी भूकम्प । यसले भूकम्पको कहर झेल्न बाध्य भएका जनतालाई थोरै भए पनि राहत प्रदान गर्ने काम गर्‍योे । २०७२ सालको सर्वाधिक सुखद पक्ष ऐतिहासिक संविधानसभाबाट नेपालको संविधान निर्माण गर्ने कुरा हो । एउटा संविधानसभा संविधान बनाउन असफल भएर विघटन भएको र अर्को संविधानसभाको पहिलो समयसीमा पनि दुःखान्त नाटकका रुपमा घटित भएको अवस्थामा प्रमुख दलहरुका बीचमा भएको १६ बुँदे सहमतिको जगमा नयाँ संविधानको निर्माण हुनु आफैमा ऐतिहासिक परिघटना हो । संविधानसभाको झण्डै तीन चौथाई पक्षमा उभिएको र संविधान निर्माणमा ९० प्रतिशत सभासदको प्रत्यक्ष सहभागिता रहेको अवस्था आफैमा महत्वपूर्ण उपलब्धिको कुरा हो । छिमेकी राष्ट्र भारतका विदेश सचिव आफै आएर नेपालका प्रमुख राजनीतिक दलहरुका नेताहरुलाई संविधान निर्माणको प्रक्रिया रोक्नका लागि गरिएको आग्रहलाई समेत अस्विकार गरेर नेपालका राजनीतिक दलहरु संविधान जारी गर्ने जुन आँट देखाए त्यो आफैमा साहासिक कदम थियो । संविधानसभा मार्फत आफ्नो संविधान आफै बनाउने नेपाली जनताको चाहनाको सही प्रयोग थियो । यस घटनाले विगतमा नेपालको सार्वभौमसत्ता कुनै न कुनै हिसाले सीमित भएको भए पनि अब त्यो पूर्ण रुपमा स्थापित भयो भनेर भन्न सकिन्छ । यस अर्थमा संविधानसभाबाट संविधान निर्माण गरेर नेपालका राजनीतिक दलहरुले स्वाधीनताको आन्दोलनलाई उचाई प्रदान गर्ने काम गरेका छन् । यस अर्थमा पनि संविधानसभाबाट संविधान निर्माण गर्ने राजनीतिक दलहरुको निर्णय ऐतिहासिक र युगिन महत्वको रहेको छ । मधेसी मोर्चाको असहमतिका बीचमा संविधान जारी गरिएको सन्दर्भलाई कतिपयले हतारको कामका रुपमा टिप्पणी गर्ने गरेका छन् । माओवादीको सशस्त्र विद्रोहको विकाससंगै नेपाली राजनीतिमा देखापरेको राजनीतिक द्वन्द्व र संक्रमणको श्रृंखलालाई संविधान निर्माणको यस ऐतिहासिक घटनाले विराम लगाइदिएको छ । असोज ३ मा संविधान जारी नभएको भए नेपालको संक्रमणकाल निकै ठूलो जटिलतातर्फ धकिलिने थियो भन्ने कुरा संविधान जारी भएपश्चात् छिमेकी मित्रराष्ट्र भारतका तर्फबाट लगाइएको अघोषित नाकावन्दीबाट पनि सहजै बुझ्न सकिन्छ । संयुक्त मधेसी मोर्चाको आन्दोलन छिमेकी प्रेरणा र सहयोगमा संचालित आन्दोलन थियो भन्ने कुरा नाकावन्दी रहुञ्जेलसम्म भारत भ्रमण नगर्ने प्रधानमन्त्रीको अडानका कारणले अप्ठेरोमा परेको भारतले नाकावन्दी हटाउनका लागि गरेको प्रयाससंगै मधेसी मोर्चाको असहमति कै बीचमा पनि नाकावन्दी अन्त्य भएबाट स्पष्ट हुन्छ । नेपालको संविधानको सन्दर्भमा मधेसी मोर्चाको मात्रै असहमती होइन त्यो भारत निर्देशित असहमति हो भन्ने कुरा नेपालको संविधानका विपक्षमा भारतीय प्रधानमन्त्रीले तेश्रो पक्षसंगको वार्ताका क्रममा उक्त विषयलाई महत्वका साथ उठाउने कुराले स्पष्ट हुन्छ । नेपालको संविधान निर्माणको प्रक्रिया र संविधानका अन्तरवस्तुसंग भारत यति धेरै जोडिनुका पछाडी मधेसी समुदायप्रतिको भारतीय पक्षको सद्भावना मात्रैको विषय होइन । यसका पछाडि उसका आफ्नै स्वार्थहरु प्राथमिकतामा छन् नकी नेपालको मधेसी समुदायका हितहरु भन्ने कुरामा मधेसी मोर्चाका नेताहरु पनि स्पष्ट हुनु आवश्यक छ । भारत भ्रमणका क्रममा भारतीय पक्षले नेपालका प्रधानमन्त्रीलाई दिएको उच्चस्तरको सम्मानले पनि मधेशी मोर्चाको आन्दोलनका माध्यमबाट पुरा हुन नसकेका आफ्ना स्वार्थहरु केपी शर्मा ओलीको सम्मानबाट प्राप्त गर्न खोजेबाट पनि बुझ्न सकिन्छ । यद्यपी त्यस प्रयासमा उसले खोजेजस्तो पाउन नसकेको कुरा युरोपिय युनियनसंग बसेर भारतीय प्रधानमन्त्रीले जारी गर्न लगाएको संयुक्त विज्ञप्तीबाट पनि बुझ्न सकिन्छ । त्यसको पनि दृढतापूर्वक प्रतिवाद गरेर वर्तमान सरकारले आफ्नो हितका पक्षलाई दृढतापूर्वक अघि बढाउन खोजेको सहज अनुभव गर्न सकिन्छ । यी सबै पृष्ठभूमिमा नेपालले संविधानसभाबाट संविधान जारी गरेर संविधानसभा मार्फत नेपालको संक्रमणकाललाई लम्ब्याएर मुलुकलाई भिषण संकटमा फँसाउने षडयन्त्रको अन्त्य गर्नेकुरामा महत्वपूर्ण सफलता हासिल भएको छ । संविधानसभाबाट संविधान जारी गर्ने ऐतिहासिक फैसलासंगै नेपालले अघोषित नाकावन्दीको सामना गर्नु पर्‍यो । मधेसकेन्द्रित आन्दोलनलाई बहाना बनाएर गरिएको भारतको अघोषित नाकावन्दी २०४५ सालको नाकावन्दी भन्दा पनि कडा र गम्भीर प्रकृतिको थियो । ०४५ सालको नाकावन्दीको समयमा पारवाहनको अधिकार पूर्णरुपमा कुण्ठित भएको थिएन । तर, यसपटक मधेसीमोर्चाको सिमानाकाको धर्नाका नाममा त्यसलाई समेत अवरुद्ध गर्ने काम भयो । धर्ना रहेका नाकाहरुमा मात्रै होइन धर्ना नै नभएका नाकाहरुमा समेत आपुर्ति व्यवस्थालाई गम्भीर रुपमा प्रभावित गर्ने हिसावले नियोजन गर्ने काम गरियो । विशेषगरी पेट्रोलियम पदार्थको आपुर्तिमा सुनियोजित रुपमा नियोजन गर्ने काम गरियो । इन्धन र खाना पकाउने ग्यासको अभावमा जनजीवन गम्भीर रुपमा प्रभावित भयो । तर, पनि नेपाली जनताको एकता र साथ सहयोगले सरकारले त्यस विषम परिस्थितिको सामना गर्न सफल रहृयो । भारतीय नाकावन्दीले भूकम्पपछिको मानविय राहत र उद्धारको काममा गम्भीर असर पुगेको विषयमा गम्भीर ध्यानाकर्षण गराउने काम भयो । गैरआवासिय नेपालीहरुले विश्वका प्राय अधिकांश मुलुकमा प्रदर्शन गरेर नाकावन्दीका बारेमा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको ध्यान तान्ने काम गरे । नाकावन्दीको कारकका रुपमा रहेको भारतीय संस्थापनपक्षलाई आफ्ना नीतिमा पुनर्विचार गर्न लगाउने सन्दर्भमा पनि अनेक प्रकारका तरिकाहरु अवलम्वन गरिए । यसले अन्तर्राष्ट्रिय मामिलामा नेपालको राजनीतिक र कुटनीतिक पहलकदमीको सामथ्र्यलाई बढाउने अवसर प्रदान गर्यो । नाकावन्दीका विरुद्धको त्यही प्रयासको परिणामस्वरुप नै नेपालका प्रधानमन्त्रीले भारत र चीन दुबैतर्फ उच्चस्तरको सम्मान पाउने अवस्था सिर्जना भयो । यस प्रकारको अवस्थाले अन्तर्राष्ट्रिय जगतमा नेपालको छवि र स्वाभिमान दुबै उच्च भएको छ । ०७२ सालको महत्वपूर्ण घटनाका रुपमा यस वर्षको अन्ततिर प्रधानमन्त्रीले गर्नु भएको भारत र चीनको औपचारिक भ्रमणलाई लिन सकिन्छ । नेपाल र भारत बीचको सम्वन्धका बारेमा संयुक्त विज्ञप्ति नआउनु र भारतका प्रधानमन्त्रीले युरोपियन युनियनसँग नेपाल मामिलामा संयुक्त वक्तव्य जारी गरेको सन्दर्भलाई जोडेर भ्रमण असफल भएको चर्चा पनि गर्ने गरिएको छ । तर, नेपाल भारत बीचको सम्वन्ध प्रधानमन्त्रीका रुपमा केपीशर्मा ओली निर्वाचित हुनुभन्दा पहिले नै नाकावन्दीको तहमा पुगिसकेको थियो । संविधान निर्माण प्रक्रिया रोक्नका लागि दवाव दिने काम त्यो भन्दा पहिले नै सार्वजनिक भइसकेको थियो । संविधान जारी भएको कुरा नोटिसमा लिएर असन्तोष प्रकट गर्ने र नेपालका संविधानका सन्दर्भमा भारतीय संचारमाध्यममा भ्रमपूर्ण समाचार सम्पेषण गर्ने काम भारतीय संस्थापन पक्षको निर्देशनमा नै भइरहेको थियो । वर्तमान सरकारले भ्रमणका माध्यमबाट संविधानका बारेमा फैलाइएका भ्रमहरुलाई चिर्ने कुरामा महत्वपूर्ण सफलता हासिल गर्‍यो । अघोषित नाकावन्दी मधेसी मोर्चाको असहमतिका बीचमा पनि अन्त्य गर्ने कुरामा सफलता पायो । नेपाल भारत सम्वन्ध प्रशासनिक तह त्यसमा पनिुरु का प्रतिनिधिहरु बीचमा सम्वन्धमा सीमित बन्न पुगेको अवस्थाबाट राजनीतिक तहमा पुनर्स्थापित गर्ने कुरामा सफलता प्राप्त भयो । आफुले नरुचाएको व्यक्तिलाई विशेष सम्मान दिनुपर्ने बाध्यकारी स्थिति सिर्जना भयो । संविधानको कार्यान्वयनसंगै यसै वर्ष नेपालले महिला राष्ट्रपति र सभामुख पाउन सफल भयो । २०७२ को बिदाईकै पूर्व सन्ध्यामा सर्वोच्च अदालतको प्रधान न्यायाधीशमा समेत महिला नेतृत्व पाउन सफल भएको छ यी सबै कुराहरु वर्तमान सरकारले लिएको नीतिप्रति नेपाली जनताको व्यापक साथ र सहयोगले नै सम्भव भएको हो । भारत भ्रमणलगत्तै भएको प्रधानमन्त्रीको चीन भ्रमण नेपालका लागि विशेष रहृयो । भूपरिवेष्ठित राष&#2381
Opinion
false
[ 0, 3813, 2747, 317, 94, 619, 19018, 7358, 30, 12, 619, 3700, 9, 94, 3845, 1889, 1727, 55, 9565, 7291, 574, 1724, 5, 274, 137, 268, 1843, 1078, 137, 12, 3040, 11832, 1714, 83, 9087, 8812, 6931, 5, 276, 94, 3845, 19, 1142, 1445, 9, 1727, 15, 2080, 309, 6931, 5, 276, 271, 15, 4587, 1582, 3712, 3700, 6, 1811, 34, 8, 587, 1724, 5, 2792, 11, 3290, 1159, 8658, 30, 5300, 6414, 368, 11, 3290, 1159, 14419, 9, 2210, 726, 668, 5, 274, 15, 916, 774, 1078, 80, 14, 4627, 435, 24, 9, 94, 137, 14, 1102, 24, 1047, 96, 18694, 3326, 7, 2366, 7358, 30, 6, 619, 1102, 8, 1517, 18694, 38, 5, 137, 10834, 269, 9, 4113, 849, 5, 137, 14, 269, 9, 4113, 525, 623, 83, 212, 2179, 11, 37, 20, 5, 155, 212, 2179, 12, 403, 2769, 67, 395, 20, 29, 774, 80, 14, 2923, 1032, 35, 3032, 12, 246, 4627, 255, 24, 363, 9, 94, 80, 14, 6997, 80, 55, 158, 1015, 269, 285, 363, 5, 6997, 80, 608, 39, 1581, 319, 991, 7613, 2665, 9, 1715, 6, 3297, 160, 1777, 15, 467, 2626, 8, 11619, 72, 269, 4030, 15, 334, 24, 1484, 922, 5, 42, 4749, 4627, 309, 28, 80, 18091, 2391, 12, 1946, 15, 624, 17605, 6, 80, 756, 493, 13, 5, 242, 885, 5204, 12, 403, 713, 13076, 8, 913, 3496, 13538, 51, 13, 5, 251, 619, 2190, 191, 647, 11, 10, 10097, 1118, 6, 3297, 160, 1750, 21, 5, 18371, 6, 50, 18, 781, 44, 15663, 35, 1365, 333, 43, 123, 170, 10097, 1118, 12, 5645, 8597, 259, 3574, 80, 1111, 9, 12666, 382, 5, 4407, 6030, 6017, 6661, 8, 1044, 869, 15656, 53, 844, 12, 4829, 2372, 6, 50, 18, 781, 44, 15663, 35, 42, 10, 10097, 6030, 15663, 17, 233, 6, 18521, 14, 118, 1044, 869, 526, 520, 21, 5, 253, 5007, 8, 252, 6, 1118, 6, 3297, 647, 11, 11121, 21, 1938, 869, 8121, 2483, 1044, 7163, 16064, 2468, 168, 319, 216, 9, 12666, 382, 5, 4246, 6, 56, 2235, 6, 278, 1118, 254, 1089, 15, 218, 2483, 1044, 67, 17, 11712, 30, 1395, 3462, 5, 274, 993, 940, 6, 1044, 7163, 319, 218, 9, 12666, 382, 5, 2483, 2248, 9, 2054, 12, 19, 316, 2481, 246, 9, 202, 269, 9, 12666, 382, 5, 274, 2054, 9, 2248, 12, 846, 36, 1244, 16125, 14, 1239, 4521, 9, 15589, 2277, 3496, 13538, 163, 5, 274, 15, 547, 214, 3487, 11, 850, 8744, 88, 214, 19877, 9, 1244, 634, 14, 686, 25, 1495, 624, 634, 2152, 120, 5, 42, 1213, 634, 2152, 25, 1495, 533, 6656, 6, 1671, 16614, 111, 6688, 18466, 2650, 4770, 624, 937, 9, 12666, 382, 5, 533, 6656, 6, 170, 10181, 268, 729, 93, 168, 118, 159, 166, 6055, 101, 22, 3105, 25, 46, 99, 9, 2048, 26, 11452, 4059, 15960, 1989, 8149, 9, 3750, 12954, 101, 25, 46, 99, 5, 102, 3734, 4963, 9143, 2645, 278, 1142, 271, 8414, 10834, 1295, 439, 1905, 5, 124, 1118, 12, 1531, 6548, 1501, 1118, 9, 2135, 1118, 12, 1946, 824, 15224, 4215, 2814, 5, 6548, 1501, 1118, 6, 15663, 168, 795, 373, 1044, 493, 9, 42, 249, 12, 1118, 8, 15663, 17, 233, 373, 1044, 493, 99, 15, 10812, 88, 1044, 493, 4850, 29, 1148, 9, 12666, 382, 5, 2432, 1177, 2368, 44, 12, 4012, 3526, 253, 491, 118, 1044, 163, 5, 2135, 10, 10097, 1118, 8, 15, 516, 491, 1044, 16, 3437, 5, 1217, 4973, 15745, 10, 6, 1118, 12, 403, 10, 20383, 1535, 61, 4733, 11, 2995, 1118, 12, 12800, 6, 1044, 6, 561, 6, 392, 17, 885, 16554, 3997, 363, 5, 334, 9038, 2391, 12, 1531, 4561, 8744, 51, 802, 14, 14709, 897, 234, 1952, 760, 99, 12724, 42, 249, 6, 2483, 1044, 14, 544, 216, 24, 13121, 185, 1317, 24, 363, 5, 42, 249, 6, 6030, 928, 4764, 307, 245, 4030, 11085, 16, 13, 5, 1090, 698, 851, 9, 6778, 2071, 757, 12, 1946, 4764, 4278, 1932, 3664, 9090, 103, 756, 2113, 2100, 10, 6, 1118, 137, 5071, 509, 4030, 55, 103, 441, 15911, 8, 341, 2725, 138, 17, 2137, 4775, 458, 1041, 841, 344, 7287, 1709, 24, 1172, 13, 9, 42, 10, 10097, 1118, 12, 5204, 12, 403, 8346, 101, 57, 7397, 11243, 19, 1041, 2391, 7, 2054, 9, 2248, 12, 841, 55, 1326, 160, 1172, 13, 5, 165, 9, 3996, 12, 144, 73, 3648, 76, 11, 15, 1041, 19, 271, 46, 344, 727, 10459, 12, 27, 5, 271, 3668, 6, 287, 4043, 9, 503, 6, 287, 13, 5, 1365, 333, 10, 6, 10, 10097, 6030, 124, 111, 921, 14, 15, 20666, 88, 1111, 906, 21, 5, 4425, 586, 1058, 198, 130, 12, 56, 2595, 6, 1266, 3728, 15679, 9520, 6681, 1265, 39, 2078, 1365, 333, 10, 6, 10, 10097, 1118, 6, 2391, 12, 1946, 214, 3487, 11, 324, 2170, 19, 15268, 6622, 1445, 13701, 46, 120, 5, 8237, 12, 4203, 12, 88, 5385, 744, 7677, 39, 3013, 921, 12, 89, 110, 8797, 34, 14953, 1090, 698, 851, 9, 352, 15409, 16985, 12, 117, 6778, 2071, 757, 12, 1946, 4764, 4278, 1932, 3664, 9090, 103, 756, 2113, 2100, 10, 6, 10, 10097, 1118, 5, 438, 1118, 6, 10306, 18, 15799, 1782, 73, 2078, 2204, 99, 15, 2054, 359, 25, 46, 906, 21, 30, 5, 2100, 1501, 2406, 5120, 1012, 945, 12557, 124, 324, 101, 25, 83, 20, 5, 102, 2595, 324, 285, 2592, 266, 8041, 16, 9, 258, 2595, 6, 113, 16224, 15, 1715, 4035, 1893, 12, 88, 3912, 225, 16, 313, 110, 3487, 12, 1946, 16, 709, 6531, 688, 6, 2626, 8, 94, 2551, 101, 411, 10834, 945, 17250, 20, 5, 2595, 6, 2048, 173, 3275, 445, 597, 1216, 11478, 9, 324, 2839, 2773, 235, 5989, 6, 1186, 1120, 35, 265, 10834, 624, 2923, 6, 83, 20, 5, 1655, 357, 2010, 970, 806, 1953, 1440, 547, 110, 214, 3487, 12, 2447, 14, 324, 1871, 651, 2242, 12, 19, 51, 710, 14, 103, 16703, 109, 547, 214, 3487, 324, 355, 25, 253, 7630, 7387, 115, 10834, 1986, 33, 7103, 2668, 38, 5, 2595, 902, 54, 324, 1953, 356, 39, 779, 2622, 6, 1819, 151, 38, 5, 42, 9520, 3526, 124, 14084, 75, 10, 23, 75, 2945, 627, 11, 2197, 16, 99, 15, 169, 115, 622, 88, 686, 163, 185, 853, 363, 5, 42, 4749, 12557, 324, 101, 109, 547, 214, 3487, 11, 15029, 6, 9458, 3889, 359, 25, 46, 48, 27, 5, 42, 4749, 15, 12557, 324, 101, 25, 214, 3487, 6, 227, 945, 9, 2460, 483, 1255, 6, 35, 13, 5, 2942, 2612, 6, 10366, 12, 1946, 324, 355, 51, 5204, 14, 824, 11, 4392, 6, 46, 12, 88, 2856, 25, 48, 27, 5, 6483, 1405, 4412, 6, 76, 3712, 39, 2030, 11798, 6, 214, 1736, 9, 3562, 6, 6909, 14, 324, 1871, 42, 945, 9520, 441, 1130, 12402, 6, 13, 5, 777, 175, 43, 324, 355, 590, 99, 124, 16349, 319, 218, 9022, 373, 1281, 1034, 59, 574, 38, 53, 83, 324, 355, 99, 8185, 1655, 16733, 2010, 1180, 3871, 10, 16397, 2374, 2151, 3673, 17, 15, 727, 69, 1647, 363, 5, 511, 2942, 2612, 6, 868, 1655, 5812, 9, 2661, 4478, 868, 38, 53, 83, 2374, 2151, 3673, 4140, 18112, 116, 397, 920, 1891, 3738, 4379, 12, 1089, 11246, 8, 346, 2177, 2374, 2151, 3673, 3121, 12, 19, 28, 654, 3712, 2942, 2612, 6, 10366, 10, 96, 1946, 15, 2374, 2151, 3673, 919, 99, 17, 893, 78, 5, 124, 2551, 1531, 2942, 2612, 6, 295, 20027, 34, 386, 115, 397, 6706, 10366, 20, 53, 83, 124, 324, 12, 10658, 261, 2840, 4854, 1012, 8035, 1968, 12, 268, 170, 3580, 7881, 246, 3835, 83, 11, 893, 78, 5, 124, 324, 1871, 651, 9, 324, 12, 1693, 9970, 827, 397, 943, 85, 3342, 10288, 6182, 2942, 1193, 4052, 261, 4139, 14635, 295, 6, 372, 386, 5, 653, 2324, 6073, 509, 2784, 55, 3676, 27, 10, 23, 98, 124, 2942, 3368, 2111, 55, 53, 1495, 2942, 11522, 2447, 15, 893, 411, 287, 13, 5, 397, 4663, 268, 261, 4288, 547, 156, 14, 245, 375, 9161, 567, 11, 15, 3023, 2612, 6, 6176, 2077, 866, 67, 6668, 369, 2784, 55, 1090, 698, 3778, 567, 17, 193, 24, 5712, 17, 15, 1647, 363, 5, 9560, 291, 9143, 1062, 5712, 1093, 1141, 1411, 83, 3200, 881, 3181, 827, 1399, 261, 2840, 355, 24, 1852, 511, 13029, 17, 15, 1647, 363, 5, 467, 15, 15225, 2618, 11614, 109, 1168, 142, 54, 10987, 5758, 15225, 2618, 234, 1552, 3317, 727, 841, 24, 363, 5, 208, 82, 7155, 8, 643, 12557, 324, 355, 109, 2595, 902, 124, 16349, 14, 8903, 6115, 647, 14, 2448, 5953, 2665, 8, 19040, 623, 12876, 6, 919, 25, 5813, 8, 624, 1360, 1305, 16, 13, 5, 12557, 324, 355, 25, 945, 2205, 3712, 643, 10, 16397, 2374, 2151, 3673, 6, 3297, 160, 1750, 21, 5, 2253, 10221, 9458, 13046, 879, 51, 479, 10, 16397, 2374, 2151, 3673, 323, 6226, 1501, 2374, 2151, 3673, 158, 15, 1720, 9, 1204, 6201, 38, 5, 10, 722, 6226, 1501, 2374, 2151, 3673, 6, 278, 1521, 5345, 23, 6, 365, 9823, 8, 18705, 16, 924, 5, 274, 3617, 2942, 15701, 6, 3584, 12, 6, 6631, 12, 846, 1050, 103, 4250, 25, 46, 163, 5, 6631, 133, 2374, 608, 295, 386, 6631, 37, 2802, 2374, 608, 103, 20227, 179, 14, 1204, 88, 1111, 25, 9258, 15037, 25, 46, 1400, 5, 6143, 5359, 5971, 20227, 8, 190, 21806, 88, 15037, 25, 46, 1400, 5, 4489, 9, 1238, 11443, 3045, 6, 5130, 9098, 1204, 88, 1111, 163, 5, 274, 15, 39, 779, 850, 9, 246, 202, 11, 142, 291, 16488, 2937, 6, 3297, 24, 349, 9, 12666, 382, 5, 261, 2374, 2151, 3673, 11, 7909, 6, 11390, 2054, 9, 2248, 6, 1713, 1204, 1222, 493, 371, 1204, 4481, 807, 46, 163, 5, 1826, 18939, 10255, 2373, 2996, 1001, 1509, 911, 109, 2374, 2151, 3673, 12, 403, 316, 2481, 648, 13095, 46, 120, 5, 2374, 2151, 3673, 6, 9090, 12, 88, 35, 261, 11255, 5445, 14, 369, 427, 8, 4665, 14859, 24, 1162, 1531, 15, 1853, 1899, 2853, 55, 20135, 2468, 5, 438, 316, 8065, 124, 214, 9, 14132, 19877, 6, 16125, 14, 1932, 714, 359, 2640, 5, 2374, 2151, 3673, 12, 1475, 6, 516, 654, 6, 1658, 8657, 37, 547, 2840, 397, 9, 486, 1714, 373, 375, 9161, 567, 537, 265, 1094, 163, 5, 42, 1213, 265, 11, 316, 10324, 124, 6359, 9, 7329, 1714, 375, 16, 13, 5, 12981, 1501, 624, 10913, 88, 42, 619, 3549, 523, 2840, 160, 16, 397, 9, 486, 6, 2039, 920, 14, 423, 363, 5, 36, 9, 397, 994, 6, 10063, 12, 403, 511, 6166, 15155, 864, 9, 2010, 2840, 7422, 3181, 63, 36, 8065, 511, 7847, 355, 28, 5204, 14, 4690, 920, 2592, 16, 913, 15, 25, 51, 13, 5, 274, 36, 397, 994, 6, 10063, 156, 12, 88, 1090, 367, 520, 8, 851, 886, 13637, 466, 37, 2374, 2151, 3673, 6, 1019, 10651, 38, 5, 324, 101, 651, 2242, 12, 19, 8123, 189, 46, 115, 158, 466, 37, 176, 942, 38, 5, 324, 355, 16, 83, 16782, 8, 351, 148, 4426, 13232, 2807, 25, 9, 547, 324, 12, 1531, 261, 18355, 8, 3901, 1032, 290, 13261, 30, 5953, 25, 46, 261, 11255, 4139, 6717, 37, 417, 38, 5, 1168, 142, 4663, 2077, 324, 12, 403, 4261, 7677, 3901, 344, 18969, 30, 1495, 624, 1360, 1305, 906, 21, 5, 10, 16397, 2374, 2151, 3673, 2942, 2612, 6, 10366, 12, 1946, 15, 919, 25, 1495, 1360, 5974, 5, 36, 397, 10063, 3661, 690, 1288, 15, 10618, 183, 10465, 1946, 8515, 2197, 756, 493, 265, 17, 214, 1019, 4665, 12280, 25, 1495, 1360, 193, 163, 5, 3806, 10, 23, 1073, 384, 2946, 1874, 302, 567, 2821, 1782, 1943, 1395, 1094, 163, 5, 2551, 794, 3712, 563, 80, 643, 188, 426, 9, 3429, 1141, 349, 163, 5, 2100, 10, 6, 16491, 96, 233, 12391, 8, 1080, 1057, 6, 1079, 2405, 8, 103, 188, 541, 1141, 349, 16, 13, 208, 82, 3668, 1168, 142, 656, 427, 475, 39, 779, 2227, 246, 9, 202, 11, 37, 1839, 16, 20, 5, 397, 920, 5043, 16, 3738, 486, 920, 547, 19, 302, 9, 12666, 382, 5, 20947, 9, 33, 969, 10125, 17218, 4256, 7625, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,094
10,094
खुला बजारलाई सिन्डिकेटको प्रयोग गरेर निम्छरो उपभोक्ताको कमाइ दोहन गर्ने पुँजीवादमा छौँ हामी । यो पुँजीवाद नै होइन, यो सामुहिक सामन्तवादको अभ्यास हो । १९ औं शताब्दीमा बिश्वका ठूला ठूला सामन्तवादहरु ढले, तर नेपालमा ढल्न नसकेको सामन्तवाद कचल्टिएर सामुहिक सामन्तवाद बन्यो । अहिले पिस्नेहरुले यसरी रंग फेरे कि हामीले उनीहरुलार्इ चिन्न सकेनौं । जहिलेसम्म चिन्न सक्दैनौं,त्यसबेलासम्म हाम्रो सामन्तवादलार्इ गरेको प्रहार सही निशानामा लाग्दैन । सामन्तवाद एक, रुप अनेक भएको छ हाम्रो देश र समाज । निमुखाहरुको श्रम र पसीनाको कमाइ खानेहरु सामन्त हुन् । यसको परिभाषा युगअनुसार बदलिन्छ । पहिले-पहिले कमारा कमारीहरुलाई बाँधेर राखिन्थ्यो । उनीहरुलार्इ बँधुवा मजदुरका रुपमा काम गराइन्थ्यो । अर्थतन्त्र पुरै कृषिमा आधारित भएकाले खेतबारीमा काम लगाएर उत्पादन भएको फसल आफुले मात्र राख्दथे, खान दिइँदैनथ्यो । आजकल पनि काम गर्नेहरु बाँधिएरै बस्छन् । यिनीहरुलार्इ फलामको सिक्रीले त बाँधिदैन, तर छोराछोरीको स्वास्थ्य, पढाइ, घरखर्च नामको त्यो भन्दा पनि ठुलो सिक्री हुन्छ । बस् भने बस्ने र उठ् भने उठ्ने गराइन्छ । पैसामा आधारित अर्थतन्त्र भएकाले उसको बुद्धि, बिबेक, क्षमता र श्रमको मूल्य जति हुन्छ, उति दोहन गरिन्छ,अनि खर्चका लागी भनेर सानो मात्रामा पैसा दिइन्छ । अफ्रिका र अमेरिकाको दासप्रथाका बारेमा हामीमध्ये धेरै जानकार छौं । उनीहरुलार्इ रंगका आधारमा मूल्यांकन गरिन्थ्यो । जति धेरै कालो हुन्छ, उति कम मूल्य र उति धेरै श्रम । कुनै प्राइभेट कन्सल्टेन्सीमा रिसेप्सनिष्टको जागिर खान हुम्ला या मुगुतिरकी युवतीले काठमाडौंकै युवतीसँग प्रतिश्पर्धा आइन् भने के होला ? यो क्षेत्रीय सामन्तवादको जल्दोबल्दो उदाहरण हो तर आजकाल क्षेत्रीयस्तरमा त्यही खेलो दोहोरिन्छ । युरोप र अमेरिका भन्ने बित्तिकै श्रमको धेरै मूल्य तोकिन्छ,एसिया र अफ्रिका भन्ने बित्तिकै उनीहरुको श्रमको मूल्य न्युनतम तोकिन्छ । यो पंक्तिकारले खाडी बसेर आफ्नै आँखाले देखेको कटु सत्य हो । नेपालको हकमा हेर्ने हो भने, यात्रा गर्दा यातायात समितिको सिन्डिकेट बेहोर्नु पर्छ, उनीहरुले भनेको पैसा दिएन भने बिचबाटोमै बाहिर फ्याँकिदिन्छन । यसको उदाहरण चाहिँ, थोरै भाडा लिने अर्को गाडीलाई कारवाही गरिएको हामीले देखेकै छौं । तरकारी लिन जाँदा कुनै तरकारी पसलेले एक रुपैयाँ थोरै लिएर बेच्न पाउन्न । बाहिर जानुपर्यो भनेर म्यानपावर जाने हो भने संगठित सामन्तवादको नौलो रुप देख्न पाइन्छ,त्यहाँ मान्छेको लिलाम बढाबढ हुन्छ । नेताहरुले व्याख्या गर्ने गरेको सामन्तवाद र पुँजीवाद त्यहाँ देख्न पाइन्न, त्यहाँ त अझ परिष्कृत खालको शोषण र दोहनले कब्जा जमाएको छ । कुनै प्राइभेट कन्सल्टेन्सीमा रिसेप्सनिष्टको जागिर खान हुम्ला या मुगुतिरकी युवतीले काठमाडौंकै युवतीसँग प्रतिश्पर्धा आइन् भने के होला ? यो क्षेत्रीय सामन्तवादको जल्दोबल्दो उदाहरण हो । युरोपमा काम गरेर आएकाहरुको लागि कालिमाटी तरकारीको छुट्टै रेट हुन्छ,अरब काम गरेर आएकाहरुलार्इ न्युरोडमा कपडाको मूल्य छुट्टै हुन्छ । गाउँबाट जेनतेन पढ्न भनेर काठमाडौं झरेको कुनै केटा या केटी छ र उसले मूल्यमा बार्गेनिङ गर्दैछ भने पसलका साहुहरुले उनीहरुलाइ खेदेर बाहिर निकाल्छन् । घर-घरमा संगठित सामन्तवाद छ, बाटोबाटोमा तिनीहरुको अवशेष भेटिन्छ । कागजहरुमा चाहे मदन भन्डारीले सामन्तबाद र पुँजीवादको ब्याख्या गरेका हुन, चाहे प्रचण्डको दस्तावेज होस, चाहे डा. भट्टराईको आर्थिक नीति होस् या कसैको पनि नीति होस,समाजमा परिवर्तित भएर रहेका यसखालका  संगठित सामन्तवादसँगको अन्तर्विरोध हल गर्ने ध्येय कसैको छैन । जब-जब मान्छेले प्रविधिको उपयोग गर्न जान्यो, प्रविधिमै पनि यसखालको प्रवृत्ति हावी हुँदै गैरहेको छ । पंक्तिकारकै निजी अनुभव छ, ३ बर्षसम्म नेपालमै जसका लागि बिहान, बेलुका, दिउँसो र राती नभनिकन घोटियो, अन्त्यमा उसको हातमा आइफोन आउँछ, उसको बाइक कारमा परिवर्तन हुन्छ, तर आफुलार्इ माइक्रोमा आउने जाने भाडाको समस्याले नसताएको दिन हुन्न । न ग्यान छ, न त क्षमता नै, तर, संगठित भएपछि, कसको के लाग्दो रहेछ र ? आजकल बिचारको सिन्डिकेट लाग्ने गरेको छ, कुन बिचारलार्इ रोक्ने र कुन बिचारलाइ छरपष्ट पार्ने भन्ने काम केही मान्छेहरुको हातमा छ । समाज अघि धकेल्ने या पछि धकेल्ने भन्ने निर्णय केही बिचारको सिन्डिकेटवालाहरुले गर्ने गर्दछन् । उनीहरु आफ्नो अनुकुल सामन्तबाद मोडियोस् भन्ने चाहन्छन् । गरिब जनतालाई राजनीति गर्नेहरुले कुनै पार्टीको कार्यक्रममा बोलाउँछन् र सामन्तवादको परिभाषा पढाएर पठाइन्छ । शनिबार अन्तर्विरोध हल गर्ने बिषयमा बहस हुन्छ, आइतबार देखी उनै नेताको म्यानपावर र कन्सल्टेन्सीमा तिनै बहसमा सहभागी भएकाहरु लाइन लगाएर जान्छन्, अनि हामीलार्इ बिदेश पठाइदेउ भनेर भन्न सुरु गर्छन् । यो नौलो रुपको संगठित सामन्तवाद हो । कहाँ छैन यस्तो सामन्तवाद ?वकिलहरु संगठित भएर यस्तै अभ्यास गर्छन्, राजनीतिमा गुट बनाएर यस्तै अभ्यास गरिएको हुन्छ, डाक्टरहरुले बिरामीको जिन्दगी यही संगठितरुपमा खेलवाड गरेका हुन्छन्, इन्जिनियरहरुले घर बाटोघाटो र पुल बनाउँदा संगठित रुपमा पैस खाएका हुन्छन । सरकारी कर्मचारीहरुको मिलेमतोमा कृषकका जग्गाहरु थाहै नपाइ बेचिन्छन् । खेल क्षेत्रमा पनि उस्तै छ, सांगठनिक सामन्तवादले देशको हरेक प्रणाली जरजर बनाएको छ । यसको समाधान एकाएक हुँदैन, कसैले पाँच या दश बर्षमा यसको समाधान गर्छु भन्दैमा हामीले पत्याइहाल्नु हुँदैन । त्यसका लागि केही आधारहरु हुनुपर्छ । अहिलेसम्म सरकारले लिएको अर्थतन्त्रमा तीन खम्बे नीति यसैको सहायक हुँदै आइरहेका छन । अनि धेरै अर्थबिदहरुले भन्ने गरेको निजी-सरकारी साझेदारी पनि यसैको’केयरटेकर’ हुँदै आइरहेका छन । अब यसको सिस्टम नै परिवर्तन गरेर अघि जानुपर्छ । प्रतिस्पर्धात्मक बजारको बिकल्प छैन, तर प्रतिस्पर्धाका बाटाहरु खोल्नुपर्छ । अब निजी-सरकारी साझेदारी होइन, निजी-सरकारी प्रतिस्पर्धा हुनुपर्दछ । निजी क्षेत्रलाई प्रतिस्पर्धात्मक बनाउनका लागि उनीहरुले लगानी गरेको उद्योग या व्यवसायमा सरकारी प्रतिस्पर्धा भित्रियो भने, ब्यापारिक अनुशासन वृद्दि हुन्छ । सरकारसँग संयन्त्रहरु हुन्छन्, सरकारले कम मूल्यमा प्रभावकारी मागको आपूर्ति गर्न सक्छ, यद्यपि शिक्षामा देखिएको यो चालले चाहिँ सरकार असफल भैसकेको देखाउँछ । शिक्षा र स्वास्थ्यको क्षेत्रमा सरकारले कुनै किसिमको सहनशीलता नअपनाउने हो भने समाधान अझै पनि सम्भावनायुक्त नै छ । अब जातीय र भौगोलिक संघीयता होइन, सबैको ध्यान आर्थिक संघीयतातर्फ मोडियोस्  नेपाल विश्वबजारमा प्रवेश गरिसकेको सन्दर्भमा बाहिरी अर्थनीतिको पनि सम्मान गर्नुपर्ने हुन्छ । तर पन्चायतकालदेखि चल्दै आएको द्वैध अर्थनीतिलाई केही समय संक्रमणकालीन अर्थनीतिका रुपमा परिभाषित गरेर, निजी सरकारी प्रतिस्पर्धालार्इ अझ उच्च रुप दिन सक्ने हो भने नीजी क्षेत्रको संगठित सामन्तवाद परास्त गर्न धेरै हदसम्म सफल हुन सक्छ । अहिले आर्थिक बिकाश भनेर भट्ट्याउने धेरैजसो राजनीतिक विद्वानहरुले आर्थिक स्वतन्त्रताको नारा दिने गर्दछन्, तर देशको पुँजीको अभिवृद्दिका लागि संक्रमणकालीन नियन्त्रित अर्थव्यवस्थाको परिकल्पना गर्न सकिन्छ । विकाशको खुड्किलो मानिएको सहकारीको अवधारणा नौलोरुपमा सामन्तवादी संरचनामा ढलेको छ । आफ्नाले मात्र ऋण पाउने,गैरउत्पादनमूलक क्षेत्रमा कर्जा प्रवाह गर्ने, सरकारले धेरै आर्थिक सुरक्षा दिएकोले डुबे पनि फरक नपर्ने भन्दै आफुखुसी चलिरहेका छन् धेरै सहकारी संस्थाहरु । यसले पुँजीको विकेन्द्रीकरण का साथै बैंकिङ तरलतालाई न्युन गर्ने काम गर्छ,फलस्वरुप ठूला आयोजनाहरु बन्न सक्दैनन् । अनुदानमा सञ्चालित हाम्रो अर्थतन्त्रले गलत धारणा विकसित गरेको छ,बाहिरबाट फ्रीमा आएको पैसा भन्दै मनोमानी गर्नेहरुको संख्या बढिरहेको छ । लक्षित समुदायसम्म सो रकम पुग्न सक्दैन फलस्वरुप धनी र गरिविको खाडल बढिरहेको छ । अत्यावश्यक आपूर्ती सरकारको जिम्मामा छाडेर बिलासिताका आपुर्तिहरु निजीलार्इ छोडिदिनु संक्रमणकालीन अर्थतन्त्रले लिने एउटा नीति हुन सक्छ । देशैभरि भन्डारण र आपुर्ती सरकारको नियन्त्रणमा हुने हो भने, एक त हामीले चुनेर पठाएकाहरु हाम्रै आवश्यकता परिपूर्ति गर्नेतर्फ लाग्छन् भने अर्को संगठित सामन्तवाद निजी क्षेत्रबाट सरकारी क्षेत्रतर्फ सिफ्ट हुन्थ्यो, त्यसलाई अहिलेका युवाहरुको नीति निर्माण तहमा सहभागिता गराएर कम गर्न सकिन्थ्यो । देशलार्इ आर्थिक विकाश दिन खोज्नेहरुले हाम्रा अर्थतन्त्रका खम्बाहरुलार्इ पुनः परिभाषित गर्न जरुरी  छ । आन्तरिक र बाह्य अन्तरविरोध दुबै हल गर्न सक्ने नेतृत्व देशले पाउन सकेको छैन । यसका लागि कुनै एकजना भन्दा पनि सामुहिक प्रयासले मुख्य भूमिका खेल्न सक्छ । देशलाई आवश्यक परेको दुइटा मात्र चिज छ अहिले, पुनर्परिभाषित आर्थिक खम्बाहरुको समायोजन र बाह्य हस्तक्षेपको कुटनीतिक समाधान । तर, प्राथमिकता सँधै आन्तरिक आर्थिक जटिलतामा हुनुपर्छ । शान्त र समृद्ध जीवनयापनले हस्तक्षेप स्वीकार्दैन, अशान्त र अभावले गर्दा मात्र नेपालीहरु बाह्य शक्तिको गोटी बन्न बाध्य भैरहेका छन् । अब जातीय र भौगोलिक संघीयता होइन, सबैको ध्यान आर्थिक संघीयतातर्फ मोडियोस् । प्रशासनिक संरचनामा मात्र नभएर आर्थिक संरचना परिवर्तन गर्न सक्ने नेतृत्वले मात्र देशको विकाशको दीर्घकालीन समाधान खोज्न सक्छ ।
Opinion
false
[ 0, 1375, 443, 14, 8570, 6, 151, 109, 330, 746, 178, 18, 65, 1906, 6, 7050, 13732, 25, 16108, 8, 2395, 155, 5, 21, 16108, 37, 1074, 21, 6138, 13835, 6, 1563, 20, 5, 476, 733, 7861, 5837, 12, 991, 991, 13835, 55, 13536, 7, 47, 211, 4742, 450, 1411, 13835, 11583, 4802, 2063, 6138, 13835, 3462, 5, 114, 9707, 461, 259, 564, 2231, 8658, 30, 146, 334, 1368, 1698, 9936, 1999, 848, 5, 7840, 116, 9936, 15943, 7, 7169, 3622, 116, 212, 13835, 1698, 28, 1787, 1819, 14000, 8, 4732, 5, 13835, 26, 7, 1979, 1853, 16, 13, 212, 207, 9, 518, 5, 20195, 199, 1409, 9, 6635, 11753, 6, 7050, 1338, 55, 15117, 112, 5, 195, 4623, 2460, 496, 5744, 1646, 5, 466, 70, 8136, 216, 3523, 216, 7200, 344, 9395, 4753, 7006, 5, 1368, 1698, 416, 161, 15020, 2740, 12, 88, 46, 6603, 7015, 5, 2574, 3574, 7485, 1355, 422, 13897, 8, 46, 1686, 315, 16, 6490, 59, 3806, 90, 4753, 12962, 7, 837, 3486, 11456, 3547, 5, 10466, 15, 46, 25, 55, 12509, 18, 69, 10229, 5, 7317, 1698, 5289, 6, 409, 7907, 11, 60, 4007, 3819, 23, 7, 47, 4277, 6, 231, 7, 3109, 7, 159, 18104, 157, 6, 115, 158, 15, 1741, 409, 7907, 78, 5, 556, 108, 29, 585, 9, 2932, 108, 29, 8223, 10170, 5, 549, 8, 1355, 2574, 422, 1224, 3295, 7, 453, 2573, 44, 7, 839, 9, 1409, 6, 594, 812, 1738, 6512, 13732, 490, 7, 16325, 415, 12, 840, 185, 816, 2084, 549, 9420, 5, 3601, 9, 1358, 4263, 834, 1584, 12, 403, 155, 562, 85, 6551, 922, 5, 1368, 1698, 2231, 12, 393, 5449, 8307, 5, 812, 85, 1613, 1738, 6512, 216, 594, 9, 6512, 85, 1409, 5, 75, 13446, 16242, 8, 9, 12910, 13865, 3976, 6, 2715, 837, 3775, 526, 4517, 523, 98, 3359, 11, 106, 96, 3359, 63, 21558, 1185, 310, 29, 105, 668, 121, 21, 1086, 13835, 6, 1313, 6088, 2139, 6088, 1295, 20, 47, 16292, 1086, 7113, 516, 238, 65, 7609, 1646, 5, 3200, 9, 718, 53, 7769, 1409, 6, 85, 594, 12298, 1553, 7, 2297, 635, 9, 3601, 53, 7769, 1848, 1409, 6, 594, 11468, 12298, 1553, 5, 21, 17285, 11, 4253, 1399, 509, 1261, 11, 6251, 3012, 97, 1258, 20, 5, 124, 4012, 1846, 20, 405, 646, 150, 981, 955, 8570, 14781, 664, 7, 1823, 639, 549, 425, 23, 29, 2755, 17, 65, 191, 488, 13218, 15888, 23, 5, 195, 1295, 2422, 7, 2204, 3018, 705, 258, 923, 14, 2625, 51, 334, 4416, 96, 922, 5, 1654, 423, 1201, 75, 1654, 6635, 11, 11, 26, 322, 2204, 351, 5653, 1141, 450, 5, 488, 2124, 8805, 185, 9083, 341, 20, 29, 3734, 13835, 6, 7634, 1979, 1760, 847, 7, 18645, 6414, 12803, 21390, 78, 5, 4616, 2745, 25, 28, 13835, 9, 16108, 621, 1760, 10239, 23, 7, 621, 60, 1015, 20191, 3057, 6194, 9, 13732, 11, 4342, 14930, 6, 13, 5, 75, 13446, 16242, 8, 9, 12910, 13865, 3976, 6, 2715, 837, 3775, 526, 4517, 523, 98, 3359, 11, 106, 96, 3359, 63, 21558, 1185, 310, 29, 105, 668, 121, 21, 1086, 13835, 6, 1313, 6088, 2139, 6088, 1295, 20, 5, 3200, 8, 46, 109, 254, 199, 19, 15723, 1654, 6, 2185, 9568, 1738, 877, 18, 220, 46, 109, 254, 55, 1698, 16003, 8, 2162, 6, 594, 2185, 78, 5, 286, 17, 7614, 15228, 2024, 185, 106, 10578, 75, 5243, 526, 3875, 13, 9, 1062, 4974, 21240, 7197, 29, 2115, 12, 11698, 259, 1368, 737, 13705, 30, 18, 488, 18011, 310, 5, 159, 70, 8933, 3734, 13835, 379, 612, 17, 65, 8, 6497, 6, 11346, 9481, 5, 4008, 608, 2878, 2542, 20310, 34, 11, 15117, 3811, 9, 16108, 6, 17345, 48, 67, 7, 2878, 9447, 7287, 5121, 7, 2878, 454, 1800, 6, 171, 427, 1417, 526, 2904, 15, 427, 5121, 7, 8905, 8, 11774, 266, 133, 42, 6436, 12, 3734, 13835, 2133, 6418, 657, 10803, 2093, 25, 15898, 2904, 104, 5, 745, 70, 11082, 5646, 707, 6, 1290, 24, 481, 9408, 707, 191, 15, 42, 6436, 6, 2091, 11036, 309, 16707, 13, 5, 17285, 96, 711, 841, 379, 175, 618, 116, 5346, 3726, 19, 637, 7, 4831, 7, 2235, 9, 3154, 5000, 3537, 23, 5306, 166, 10725, 5390, 1224, 2581, 6687, 1796, 7, 1224, 6407, 2007, 8, 470, 1738, 47, 2268, 1698, 7951, 8, 329, 341, 3018, 6, 200, 11, 5604, 138, 1801, 56, 4515, 5, 10, 23, 3943, 23, 379, 10, 23, 60, 839, 37, 7, 274, 3734, 407, 7, 3340, 6, 105, 10962, 1175, 9, 121, 10466, 5785, 6, 8570, 770, 28, 379, 978, 5785, 1698, 6081, 9, 978, 5785, 737, 13, 18, 131, 1664, 1436, 53, 46, 72, 8369, 6, 2581, 13, 5, 518, 234, 16728, 30, 526, 186, 16728, 30, 53, 227, 72, 5785, 6, 8570, 2709, 259, 25, 1724, 5, 1368, 54, 10068, 15117, 3811, 4569, 15671, 53, 7319, 5, 3267, 2078, 921, 25, 259, 75, 1043, 314, 2903, 4197, 9, 13835, 6, 4623, 14605, 18, 8052, 1553, 5, 1067, 6418, 657, 10803, 2093, 25, 4938, 1983, 1738, 903, 2000, 4022, 7658, 9083, 9, 16242, 8, 2963, 1983, 8, 546, 73, 55, 2835, 1686, 6931, 7, 276, 155, 1698, 6223, 8052, 8413, 185, 853, 206, 890, 5, 21, 7634, 1979, 6, 3734, 13835, 20, 5, 1194, 104, 223, 13835, 121, 181, 1034, 59, 55, 3734, 266, 726, 1563, 11218, 2030, 3838, 879, 726, 1563, 51, 1738, 17371, 11, 4467, 3619, 430, 3734, 1926, 238, 462, 280, 48, 7766, 3895, 259, 159, 20160, 9, 909, 6851, 3734, 88, 5007, 68, 5935, 12, 6766, 5, 414, 6549, 6, 12857, 8, 3467, 12, 796, 55, 6069, 69, 6364, 435, 5187, 5519, 5, 238, 144, 15, 4215, 379, 16214, 13835, 11, 817, 317, 901, 680, 18, 167, 18, 856, 13, 5, 195, 925, 6244, 6678, 938, 311, 526, 1856, 6232, 195, 925, 2785, 192, 8, 334, 10730, 6676, 3565, 1018, 849, 5, 2161, 19, 72, 747, 55, 1320, 5, 1191, 142, 656, 10136, 173, 665, 11618, 427, 563, 6, 1863, 309, 6460, 683, 5, 276, 85, 469, 749, 270, 259, 53, 28, 711, 70, 15265, 3597, 15, 563, 6, 45, 44, 6091, 7809, 18, 45, 309, 6460, 683, 5, 169, 195, 4796, 37, 470, 109, 234, 9754, 5, 10, 13661, 5834, 453, 8340, 2424, 47, 1653, 12, 10, 17, 33, 55, 3252, 1359, 5, 169, 711, 70, 15265, 3597, 1074, 711, 70, 15265, 1653, 10460, 5, 711, 2299, 10, 13661, 10025, 19, 1823, 396, 28, 492, 526, 6885, 414, 1653, 477, 855, 405, 17463, 5703, 11377, 11079, 78, 5, 4816, 3180, 55, 7766, 142, 216, 4974, 1568, 263, 6, 2739, 24, 7688, 3228, 6474, 631, 21, 3578, 11, 2422, 196, 2592, 6034, 6561, 5, 307, 9, 231, 6, 144, 142, 75, 2516, 20080, 10, 23, 4437, 23, 623, 20, 29, 925, 544, 15, 809, 1809, 37, 13, 5, 169, 2496, 9, 2816, 2875, 1074, 1410, 648, 171, 2875, 373, 4569, 15671, 36, 237, 9971, 587, 2523, 1531, 5555, 469, 9986, 6, 15, 567, 528, 78, 5, 47, 14010, 14420, 12, 59, 132, 8881, 123, 21585, 469, 9986, 14, 72, 137, 3562, 3349, 469, 9986, 12, 88, 9047, 109, 7, 711, 414, 1653, 1698, 1015, 375, 1979, 56, 395, 20, 29, 10, 408, 535, 641, 3734, 13835, 10, 16546, 24, 85, 6994, 349, 67, 542, 5, 114, 171, 14932, 185, 1811, 3050, 4544, 214, 9076, 259, 171, 9398, 1751, 189, 1724, 7, 47, 817, 3883, 6, 2813, 181, 1600, 11079, 12, 19, 3562, 3349, 13815, 14389, 6, 5073, 24, 363, 5, 9709, 6, 21258, 3246, 10225, 2254, 7634, 1926, 13835, 34, 8632, 13536, 6, 13, 5, 369, 11, 90, 950, 537, 7, 18852, 20338, 2123, 144, 1883, 2211, 1803, 142, 85, 171, 418, 245, 11, 7502, 15, 611, 4015, 192, 2268, 13411, 14582, 27, 85, 1007, 6031, 5, 438, 3883, 6, 19550, 183, 230, 5898, 11083, 14, 4723, 23, 25, 46, 10247, 4115, 8657, 991, 205, 55, 756, 6348, 5, 1880, 8, 2549, 212, 2574, 11, 1361, 1435, 2584, 28, 379, 4670, 17, 14743, 8, 123, 549, 192, 15077, 25, 199, 669, 4683, 13, 5, 2247, 1193, 116, 194, 335, 1382, 1916, 15934, 2635, 9, 353, 657, 6, 12552, 4683, 13, 5, 8195, 326, 5874, 5825, 501, 2233, 8, 3767, 453, 8627, 2778, 12, 20227, 55, 711, 1698, 15141, 7743, 3562, 3349, 2574, 11, 705, 102, 427, 67, 542, 5, 13561, 20310, 480, 9, 326, 15200, 501, 2017, 40, 20, 405, 26, 60, 334, 1806, 6060, 9277, 55, 9038, 857, 19423, 25, 373, 14336, 29, 258, 3734, 13835, 711, 3005, 414, 164, 373, 409, 5414, 1815, 7, 1050, 114, 12, 3746, 6, 427, 101, 1019, 1120, 5260, 216, 24, 13121, 5, 207, 1698, 171, 9709, 56, 3258, 259, 1041, 2574, 12, 13512, 55, 1698, 1298, 9047, 24, 1172, 13, 5, 1099, 9, 4642, 18458, 1714, 2093, 24, 395, 541, 5843, 1141, 760, 104, 5, 653, 19, 75, 1824, 158, 15, 6138, 654, 11, 283, 634, 2437, 542, 5, 207, 14, 287, 346, 12555, 90, 5727, 13, 114, 7, 4665, 3902, 12163, 225, 171, 13512, 199, 3933, 9, 4642, 3444, 6, 14132, 925, 5, 274, 1583, 11091, 1099, 171, 9022, 8, 1320, 5, 3791, 9, 2967, 15553, 11, 3444, 1697, 5269, 7, 148, 12644, 9, 11638, 150, 90, 6612, 4642, 4963, 1262, 681, 756, 1782, 15244, 27, 5, 169, 2496, 9, 2816, 2875, 1074, 1410, 648, 171, 2875, 373, 4569, 15671, 5, 3661, 8632, 90, 2154, 171, 940, 470, 24, 395, 8318, 90, 817, 9709, 6, 3628, 925, 3927, 542, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,095
10,095
 लोकतन्त्रका लागि भएको यो आन्दोलन ऐतिहासिक थियो । यो १९ दिने जनआन्दोलनसँगै त्यसको पृष्ठभूमिका बारेमा उल्लेख गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ । तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रले २०५९ असोज १८ गते असंवैधानिक कदम उठाए । त्यो २०४७ सालको संविधानको धारा १२७ मा बाधा अड्काउ फुकाउने व्यवस्था थियो । त्यसमा टेकेर राजामा निहित शक्ति प्रयोग गरेको भन्दै शाही घोषणा भयो । त्यसपछि नागरिक अधिकार खुम्चियो भन्ने हामीले बुझ्यौँ । इतिहासलाई हेर्दा २०१७ पुस १ गते पनि त्यस्तै खालको कदम थियो । विसं २०१७ कोजस्तै कदम हो भनेर विद्यार्थीहरू र त्यसमा पनि अनेरास्ववियुले राजाको कदमको विरोधमा १९ गते नै कालो झन्डासहितको विरोध प्रदर्शन गरेका थियौँ । यो आन्दोलनको पृष्ठभूमि यही हो । त्यसबेला राजनीतिक दलका नेता, जनताको विचार के थियो भन्ने मनोविज्ञानलाई पनि अध्ययन गर्न पायौँ । आन्दोलन या क्रान्ति सम्पन्न भएपछि त्यसको सफलतामा ‘सेलिब्रेट’ गर्ने त लाखौं हुन्छन् तर प्रारम्भमा त्यसको जग बनाउन र यो गलत हो भन्ने जोखिम उठाउने भने एकदमै कम हुँदा रहेछन् । त्यसबेला त्यस्तै कम मान्छेमध्येका हामी थियौँ । अनेरास्ववियुमा हामी निर्णायक अवस्थामै थियौँ । असोज १८ गते राति नै फोनमा नेतृत्व तहसँग छलफल गरेका थियौँ । १९ गते शनिबार थियो । दसैं नजिकै थियो । सबै विद्यार्थी, व्यवसायी घरघर जाने तरखरमा थिए । त्यसबेला चियापान समारोहको बेला थियो । हामीले पनि ल क्याम्पसमा चियापान आयोजना गरेका थियौँ । क्याम्पसहरूमा घटस्थापनादेखि नै विदा हुने भएकाले त्यसै दिन हामीले कार्यक्रम राखेका थियौँ । अब शुभकामना आदानप्रदान होइन, राजाको कदमको विरोध सभा गर्नुपर्छ भन्यौ । कालो झन्डासहितको विरोध प्रदर्शन गर्नुपर्छ भनेर राति १ बजेसम्म फोनमा सल्लाह ग¥यौँ । विहानै हामी ल क्याम्पसमा पुग्यौँ । प्रायःजसो सम्पर्क मञ्चले कार्यक्रम स्थगित गरेका थिए । यसमा कसैले प्रतिक्रिया दिएका थिएनन् । पर्ख र हेरको अवस्थामा रहेछन् । हाम्रो अनुमान थियो, त्यहाँ १० हजार मान्छे हुन्छन् । यो कालो झन्डा मुनि आउँछन् भन्ने विश्वास थियो । तर त्यस्तो भएन । कार्यक्रम सामान्य भएर मान्छे तितरबितर भए । थोरैले कालो झन्डासहित विरोध सभा ग¥यौँ । त्यसपछि विद्यार्थीलाई राज्यले ‘टार्गेट’ ग¥यो ।त्यो नै पहिलो जुलुस थियो । दसैं आयो राजाको कदमका बारेमा नेपाली कांग्रेस, नेकपा (एमाले) र सशस्त्र युद्धमा भएको नेकपा (माओवादी) कसैको पनि आक्रामक विज्ञप्ति आएन । दसैंपछि हामीले संयुक्त कार्यक्रम बनायौँ । त्यो कस्तो थियो भने नारा ब्यानरमा असंवैधानिक कदम फिर्ता गर भनेर लेख्यौँ तर सडकमा क्रमशः ‘मास’ले नारा अर्कै लगाउन थाल्यो । हामी शैक्षिक मागलाई अघि सारेर कार्यक्रम गर्न थाल्यौँ । किनभने विद्यार्थीलाई शैक्षिक विषय अघि नसारेसम्म आन्दोलनमा सहभागी गराउन सकिँदैनथ्यो । एकताबद्ध गर्न शैक्षिक मुद्दा नै चाहिन्थ्यो । हामीले ६८ वटा बुँदा तयार ग¥यौँ । यी सबै शैक्षिक सबाल थिए । त्यसपछि सरकारसँग मागपत्र पेस गरेर अल्टिमेटम दियौँ । नाम थियो शैक्षिक आन्दोलनको, उद्देश्य थियो राजनीतिक परिवर्तनको । नखोसिने लोकतन्त्रको सुनिश्चितताका लागि हामीले आन्दोलन सुरु गरेका थियौँ । त्यति बेला आजको जस्तो सोसल मिडिया हुँदो हो त त्यसको महत्व अर्कै हुन्थ्यो । आजको तुलनामा त्यसबेला त मूलधारकै मिडिया पनि कम थिए । सुरुमा मिडिया पनि पर्ख र हेरको अवस्थामा थिए । ‘सेल्फ सेन्सरसिप’को अवस्थामा थिए । कति कुरा त बाहिरै आउँदैनथिए । परिस्थिति अप्ठेरो भए पनि हामीले आगो झांस्न छाडेनौ । आगो झोसेको झोस्यै ग¥यौँ । हामी रोकिएनौं । सबै राजनीतिक दल एकैठाउँ आएर एउटै नारा बनाउने अवस्था थिएन । विद्यार्थीले लगातार त्यो वातावरण बनाएको हो । त्यही बेला पनि राजाले बनाएकै मन्त्रीहरू केन्द्रित आन्दोलन हुन्थे । राजाको कदमविरुद्धमा आन्दोलन चलिरहेको छ तर उनी भने प्रधानमन्त्री र मन्त्री फेरेर बस्थे । लोकेन्द्रबहादुर चन्द फेरे । सूर्यबहादुर थापा फेरे । आन्दोलनपछि व्यक्ति फेरे तर असंवैधानिक कदम फिर्ता गर्न तयार भएनन् । त्यो त ०६३ वैशाख ११ गतेसम्म आइपुग्दा पनि तयार भएनन् । ती दिन आउनुभन्दा अघिका दिन कठिन थिए । जुलुसमा आएका मान्छे पहिले बीच सडकमा आउँथे जुलुस सुरु भएपछि पेटीमा सर्थे । झन्डा बोक्ने त झन् एकदमै कम हुन्थे । सयवटा मसाल बनाउने हो भने एकै जनाले ३ वटासम्म समाउनुपर्ने अवस्था हुन्थ्यो । आन्दोलनमा सहभागी हुनेको संख्या एकदम कम, धेरै ठाउँ निषेधित क्षेत्र हुन्थ्यो, दमन पनि त्यही अनुसार हुन्थ्यो । निषेधित क्षेत्र भनेको त्यहाँ जानेलाई कुट्नै पर्छ भनेजस्तै देखिन्थ्यो । आन्दोलनमा जहिले पनि नेतृत्व गर्ने मान्छे जिम्मेवार हुनुपर्छ । आफूले लगाएका नाराले मासले स्वीकार गरेपछि ‘कन्ट्रोल’ गर्ने क्षमता पनि राख्नुपर्छ । सुरुका दिनमा हामी विद्यार्थीलाई आकर्षित कसरी गर्ने भन्नेमै केन्द्रीत हुन्थ्यो । सडकमा आएका मान्छे पेटीमा जान्थे । उनीहरूलाई सम्झाउनुपथ्र्यो । गणतन्त्रको नारा लगाउन थालेको २०६० सालतिर हो । मुद्दा लगाउने, पक्राउ परिने, टाउको फुट्ने क्रम पनि चलिरहेको थियो । हामीले अझ ‘फोकस’ गरेर के भन्दा जनताको आकर्षण र समर्थन प्राप्त हुन्छ भनेर विचार ग¥यौँ । हामी लोकतन्त्रका पक्षपाती हौँ भने लोकतान्त्रिक विधि नै प्रयोग गर्नुप¥यो भन्नेमा पुग्यौँ । विद्यार्थी तथा जनतालाई भन्ने, त्यो कुरा कति ग्रहण भयो भन्ने जनमतमा ल्याएर अघि बढ्ने विधि सुरु गर्यौँ । यही क्रममा २०६० सालको पुस २४ गते घन्टाघरमुनि हामीले अब नेपालमा राजतन्त्रको सान्दर्भिकता कति ? भनेर सार्वजनिक सुनुवाइ ग¥यौँ । विद्यार्थीको संयुक्त कार्यक्रम थियो । पूर्व विद्यार्थी नेताहरुसँग अन्तरक्रिया गरिएको थियो । हामीले पछि त्यस्ता कार्यक्रम काठमाडौं बाहिर पनि ग¥यौँ । देशका सबै सदरमुकाममा ग¥यांै । यस्तो कार्यक्रम सबै कलेज र कक्षाकोठामा पु¥यायौँ । यसले गर्दा इतिहास पढेर जान्ने उत्सुकता हुन्थ्यो । त्यसपछि आन्दोलनले परिवर्तन गर्न सक्छ भनेर आशा जाग्यो । त्यसबेलासम्म दलहरुको मोर्चा बनेको थिएन । सात राजनीतिक दल साततिर फर्किएका थिए । कांग्रेस फुटेको अवस्थामा थियो । एउटा आउँदा अर्को नआउने अवस्था थियो । वामघटक पनि त्यही अवस्थामा थिए । तर हामीले बाध्य बनाउँदै गयौँ । सात राजनीतिक दलको मोर्चा त पछि बनेको हो । त्यही बेला ०६० पुसमा नै रत्नपार्कमा मेरो टाउको फुटेको हो । मलाई अस्पतालमा राखिएको थियो । सबै राजनीतिक पार्टीका नेता आउनुभयो । गिरिजाप्रसाद कोइरालादेखि एमालेका सबै नेता, आन्दोलनमा लागेका सबै नेता अस्पतालमा आउनुभयो । सबैले त्यसबेला के भन्नुभयो भने – ‘आत्तिनु पर्दैन । यो आन्दोलन हामी अघि बढाउँछौँ । यो आन्दोलनलाई सफलतामा पु¥याउने हो ।’ यस्तो अभिव्यक्ति सुनेपछि अब नेताहरूले ‘एलाइन्स’ बनाउँदै रहेछन् भन्ने लाग्यो । पछि सात दलिय मोेर्चा बन्यो । तर उहाँहरूको मागमै तादम्य थिएन । एउटाले निकै अघिको र एउटाले पूरै पछाडको कुरा गर्ने । कांग्रेसले संवैधानिक राजतन्त्रलाई आदर्श मानेको थियो । त्यसैले मागको सन्दर्भमा कुरा मिलेन । साझा कुरामा मिलेर जाने । सडकमा विद्यार्थीले पहिलेदेखि नै उठाएका विषय उनीहरु लागिरहन्छन् । विद्यार्थीलाई पनि नरोक्ने भन्ने साझा सहमति थियो । पार्टीको आन्दोलन त्यस बेलासम्म लोकप्रिय थिएन । त्यस बेलाको तीतो सत्य राजनीतिक दलप्रति असाध्यै नकारात्मक धारणा थियो । यिनीहरूले गर्न सकेनन् भन्ने जनताको आलोचना थियो । जनताको आशा विद्यार्थी आन्दोलनले नै जगाएको थियो । त्यो आशा जगाउने ठाउँमा मिडियाको महत्वपूर्ण भूमिका थियो । हामीले हरेक दिनका लागि केही धक्का दिनुपर्छ भनेर लाग्यौँ । ‘सेल्फ सेन्सरसिप’ भएपनि दृश्य त त्यही हो । यसले गर्दा अलिकति हामीले गरेको काममा पनि प्रचारप्रसार भएको थियो । अर्को सरकार बन्ने र ढल्ने भइरहेको थियो । व्यक्ति फेरिए तर असंवैधानिक कदम फेरिएन । सहरमा राज्यको प्रभावशाली उपस्थिति भएकाले बढी दमन थियो, माओवादीले आफ्नो हिंसा जारी राखेको थियो । त्यसबेला यात्रा गर्नु एकदम जोखिमपूर्ण थियो । लामो चेकजाँचमा बस्नुपर्ने अवस्था थियो । त्यसले जनतामा एक प्रकारले राज्यप्रति नकारात्मक धारणा बढ्दै थियो । तर माओवादीले ठीक गरेको छ भन्ने पनि थिएनन् । हिंसाकै कारण राज्यले दमन गरेको हो भन्ने परेको थियो । व्यक्ति हत्याको विरोध हुन्थ्यो । हामीले गरेका कार्यक्रम कस्ता रहे भनेर राजतन्त्र र गणतन्त्रबीचको अन्तर के हो ? कहाँ जाने भनेर हामीले मिनी जनमत संग्रह गर्यौँ । चोक चोकमा गर्यौँ । ठूला सहरबाट सुरु गर्यौँ । त्यसबेला गणतन्त्र कि सक्रिय राजतन्त्र मात्र भन्यौँ । कतै संवैधानिक राजतन्त्र राखेको भए त्यहाँ पनि मत खस्थ्यो होला । हामीले त्यस्तो अप्सनै राखेनौ । संवैधानिक भने पनि कुनै न कुनै गौणामा पर्खेर संविधानकै मर्म र भावनामाथि प्रहार गर्दै सक्रिय हुने राजतन्त्र हुँदोरहेछ । हाम्रै जीवनकालमा तीनवटा पुस्ता यसैका विरोधमा लड्दैछ । अब हामी नखोसिने लोकतन्त्रका लागि लड्ने हो भनेर अघि बढेका हौँ । हाम्रो लोकतन्त्र कमजोर हुनुहुँदैन भन्ने विश्वास विद्यार्थीलाई दिलाएका थियौँ । त्यो नखोसिने लोकतन्त्र भनेको के हो त भन्ने फेरि बहस हुन्थ्यो । लोकतन्त्रमा कोबाट खतरा छ त भन्दा जनताको छोरो एकाएक कुनै तानाशाह भएर लोकतन्त्र खोस्ने अवस्था छैन । त्यस्तो बेलामा वंशजको आधारमा जो राजकीय सत्तामा हुन्छ त्यसले खोस्ने जोखिम बढी हुन्छ भनेर नखोसिने लोकतन्त्र भनेको गणतन्त्र नै हो भन्ने स्थापित गथ्र्यौँ । त्यसप्रति विद्यार्थीको निकै समर्थन रह्यो । खासगरी ३० वर्ष मुनिका विद्यार्थीको आन्दोलनमा सहभागिता बढ्दै थियो । राजालाई कतै उपयोग गरेर जाने कि भन्ने कांग्रेस, एमाले र माओवादीमा कतै न कतै थियो । हामीले जनमत बनाउने काम गरे पनि नखोसिने लोकतन्त्रमा नै जान्छौँ त भन्दा सात दल एकठाउँमा थिएनन् । बिस्तारै विद्यार्थी आन्दोलनले पार्टीहरूलाई गणतन्त्रमा पुर्याएको हो । त्यसपछि २०६१ माघ १९ पछि फेरि अर्को कदम आयो । त्यसपछि सबैलाई थुनामा राख्ने, फोन काट्ने अवस्था आयो । मिडिया झनै अप्ठेरोमा परे । हामीले पनि झनै ठण्डा दिमागले सोच्यौँ । त्यति बेलै त हो तुलसी गिरीको फेरि उदय भएको । राजा आफैँ अध्यक्ष भएर चलाउने अवस्था आयो । पहिलेको २०१७ सालको कोर्स ३० वर्षको थियो । अब १० वर्षकै भयो भने पनि हाम्रो जिन्दगीका महत्वपूर्ण क्षण झनै समस्याले बित्ने भए त भन्ने छलफल गर्यौँ । माघ १९ झनै डरलाग्दो थियो । त्यसपछि हिजो सडकमा आएका पनि फेरि हराए ।आन्दोलनमा भूमिका खेल्ने सम्भावना भएकाहरूकोे पछाडि पनि मान्छे लगाइएको छ । बिहानै उठ्दा नउठ्दै समातेर लगेर थुनेको छ । फेरि आन्दोलनकारी किनारा लाग्ने क्रम सुरु भयो । त्यतिन्जेल राजाले स्थानीय निकाय निर्वाचनको कुरा गर्दै गए । त्यस बेला हामी जेलमा थियौँ । यसलाई दलहरूले बहिस्कार गरे । हामीले नमाने पनि चुनावमा यति प्रतिशत भोट खस्नुपर्छ भन्ने कुनै नियममा थिएन । ५० जना सहभागी भएर २६ मत एउटाले पाए त्यही मेयर हुने भयो । राजाले फेरि संसदीय चुनाव गरे भने के हुन्छ ? गाउँमा गएर बाक्सा थाप्न नसक्लान् तर सदर मुकाममा सुरक्षा घेराभित्र चुनाव हुन्छ । एउटा जिल्लामा २÷४ हजार मत खस्छ । दलहरूले राजाको चुनावमा भाग लिने छैनन् । तर केही ‘पपेट’ उमेदवारले तत्तत् केन्द्रमा खसेको मतको बहुमत ल्याउने र वैधानिक दृष्टिमा सांसद हुने अवस्था हुन्थ्यो । अब राजाका मान्छे निर्देशित ढंगबाट २०५ निर्वाचन क्षेत्रबाट चुनाव जितेर आउनेछन् । दुई तिहाइभन्दा बढी मत ल्याएर संविधान आफूअनुकूल संशोधन गर्न सक्छन् । यसरी त २०१७ सालभन्दा धेरै सजिलो बाटोबाट राजा अघि बढ्न सक्छन् । दुई तिहाइ बढीले संशोधन गरेमा विदेशीले पनि मान्यता दिन सक्छन् । त्यस्तो भयो भने हाम्रो त पुस्तौंसम्म लोकतन्त्र लागि संघर्ष भनेर जाने अवस्था आउन सक्छ । विकास त कहिल्यै हुने भएन । हाम्रो पुस्ता र हामीभन्दा पछिका लागि हो लोकतन्त्र, त्यो पनि कहिले नखोसिने । नेतृत्वमा रहेकालाई मात्र लोकतन्त्र चाहिएको होइन भनेर बुझाउन सुरु गर्यौँ । घरघरमा गएर आन्दोलनका लागि वातावरण तयार पारेका थियौँ । विद्यार्थीहरू कक्षा कोठाबाट टोलबस्तीतिर छिर्यौँ । धेरैलाई यी कुरा सम्झायौँ । आन्दोलनका रापताप बढ्दै गए । सात राजनीतिक पार्टी पनि अघि बढे । अब दलले नै आन्दोलनको नेतृत्व लिन थाले । हामीलाई काम गर्ने ठाउँ तोकियो । हामीले आफ्नो क्षेत्रको कमान्ड गर्दै घरघरबाट आन्दोलनमा सहभागी गरायौँ । ….. म सुरुका दिनमा ललितपुरमा थिएँ । त्यहीँको कमान्ड सम्हालेको हो । हामी थुनामुक्त भएपछि त्यहाँ सेल्टर लिएर बसेको हो । बिहान बेलुका जुलुस निकाल्ने, राती घर घरमा गएर कुरा गर्न लाग्यौँ । त्यसबेला पाटनमा गएर २०४६ सालमा पाटनले नेतृत्व लिएको थियो, आज किन सुस्ताउँदै हुनुहुन्छ भनेर सम्झायौँ । त्यसबेला नेताहरूप्रति आक्रोश थियो उहाँहरूमा । नेताहरूलाई यसैगरी नभनी र यिनको व्यहोरा नसुध्रिएसम्म भोलि सुध्रिन्छन् भन्ने कुनै ग्यारेन्टी छैन भनेर हामीले पनि त्यो वातावरण बनायौँ । उहाँहरूसँग प्रत्यक्ष अन्तरक्रिया गरायौँ । आन्दोलनका बेला तीन तह थियो । माथिल्लो निकायमा शीर्ष नेताहरू बैठकमात्र बस्थे । दोस्रो, तहका नेता कार&#2381
Opinion
false
[ 0, 2143, 12, 19, 16, 21, 868, 945, 38, 5, 21, 476, 189, 5459, 241, 467, 7155, 12, 403, 336, 160, 624, 78, 5, 712, 318, 3422, 11, 14873, 777, 672, 130, 20506, 2668, 12124, 5, 115, 14152, 1501, 2551, 1767, 127, 6344, 43, 4872, 15495, 1233, 20047, 30, 179, 38, 5, 1288, 11152, 318, 8, 11195, 498, 151, 28, 192, 2708, 362, 163, 5, 543, 412, 365, 12419, 855, 53, 334, 3591, 7145, 5, 802, 14, 1438, 3393, 1649, 127, 130, 15, 617, 3057, 2668, 38, 5, 2677, 3393, 10, 6, 1597, 2668, 20, 185, 8419, 9, 1288, 15, 14978, 11, 4953, 2668, 6, 5336, 476, 130, 37, 1613, 13881, 2926, 1055, 911, 48, 8416, 5, 21, 3556, 7155, 430, 20, 5, 3642, 214, 2019, 244, 7, 779, 679, 105, 38, 53, 8934, 14, 15, 392, 24, 900, 6161, 5, 868, 526, 2558, 203, 407, 467, 1360, 8, 2772, 30, 666, 10412, 166, 45, 25, 60, 6338, 583, 47, 2190, 8, 467, 2626, 285, 9, 21, 1361, 20, 53, 2136, 3835, 29, 4185, 216, 342, 4108, 5, 3642, 617, 216, 916, 562, 12, 155, 8416, 5, 14978, 8, 155, 4281, 265, 191, 8416, 5, 777, 672, 130, 1304, 37, 11016, 541, 690, 63, 508, 48, 8416, 5, 476, 130, 1067, 38, 5, 4105, 2507, 38, 5, 82, 775, 7, 784, 8168, 341, 47, 3372, 8, 66, 5, 3642, 9290, 3364, 6, 260, 38, 5, 334, 15, 10, 59, 10376, 9290, 205, 48, 8416, 5, 1534, 472, 13729, 132, 37, 4627, 40, 422, 861, 56, 334, 128, 2288, 8416, 5, 169, 1984, 6777, 1074, 4953, 2668, 6, 1055, 693, 1192, 3808, 3438, 5, 1613, 13881, 2926, 1055, 911, 1192, 185, 1304, 127, 4571, 11016, 1719, 473, 10902, 6161, 5, 2915, 69, 155, 10, 59, 10376, 3520, 7145, 5, 3206, 4234, 987, 2413, 11, 128, 4334, 48, 66, 5, 695, 938, 1585, 514, 3931, 5, 8385, 9, 2847, 6, 313, 4108, 5, 212, 1317, 1449, 621, 217, 93, 916, 583, 5, 21, 1613, 13881, 5374, 5589, 53, 468, 38, 5, 47, 1028, 1452, 5, 128, 485, 266, 916, 1974, 1791, 749, 1791, 99, 5, 2204, 11, 1613, 13881, 354, 1055, 693, 473, 10902, 6161, 5, 543, 3386, 2927, 62, 2475, 108, 12883, 45, 3763, 5, 12088, 37, 113, 11604, 38, 5, 4105, 1324, 4953, 2668, 12, 403, 39, 724, 7, 533, 6656, 9, 1405, 896, 8, 16, 533, 16985, 2904, 15, 11694, 6166, 9978, 5, 4105, 135, 334, 511, 128, 10309, 6161, 5, 115, 1184, 38, 29, 1751, 12534, 20506, 2668, 1226, 1174, 185, 446, 7145, 47, 1822, 3470, 62, 8, 68, 45, 11, 1751, 6446, 1540, 3316, 5, 155, 1096, 263, 14, 234, 10, 19542, 128, 24, 5198, 7145, 5, 2011, 3386, 1096, 372, 234, 5604, 8070, 116, 3310, 546, 931, 6057, 3547, 5, 15018, 24, 1096, 739, 37, 7023, 7006, 5, 334, 7715, 224, 8087, 376, 473, 10902, 6161, 5, 208, 82, 1096, 190, 6789, 66, 5, 543, 4816, 263, 1422, 3505, 109, 21556, 1662, 6161, 5, 157, 38, 1096, 3556, 7, 1463, 38, 214, 7352, 5, 7478, 65, 68, 574, 5258, 9556, 12, 19, 334, 868, 206, 48, 8416, 5, 1047, 260, 1091, 401, 12690, 1437, 11329, 20, 60, 467, 1255, 6446, 1815, 5, 1091, 2191, 3642, 60, 12754, 96, 1437, 15, 216, 66, 5, 4895, 1437, 15, 8385, 9, 2847, 6, 313, 66, 5, 2772, 30, 9766, 15637, 9194, 45, 6, 313, 66, 5, 465, 83, 60, 488, 69, 8139, 15388, 5, 2937, 11246, 99, 15, 334, 1810, 2862, 3240, 450, 9768, 7156, 5, 1810, 9733, 1362, 6, 9733, 4960, 69, 473, 10902, 6161, 5, 155, 16426, 848, 5, 82, 214, 596, 1127, 13145, 1440, 1148, 1751, 356, 265, 924, 5, 4210, 2379, 115, 790, 856, 20, 5, 516, 260, 15, 318, 11, 2489, 96, 9716, 1936, 868, 5338, 5, 4953, 2668, 1327, 8, 868, 3448, 13, 47, 126, 29, 156, 9, 248, 4193, 4433, 16947, 5, 15740, 576, 2569, 8658, 30, 5, 16212, 772, 8658, 30, 5, 868, 135, 530, 8658, 30, 47, 20506, 2668, 1226, 24, 376, 10498, 5, 115, 60, 20374, 1365, 348, 3288, 7519, 15, 376, 10498, 5, 271, 56, 2631, 168, 234, 12, 56, 2971, 66, 5, 11604, 8, 254, 916, 466, 994, 1822, 11383, 3849, 11604, 206, 407, 7089, 8, 1457, 3198, 5, 13881, 10009, 60, 2896, 4185, 216, 5338, 5, 140, 3730, 74, 8437, 356, 20, 29, 1127, 3321, 175, 224, 116, 967, 785, 1272, 265, 1815, 5, 3310, 546, 40, 6, 669, 7404, 216, 7, 85, 927, 10, 15267, 164, 1815, 7, 6319, 15, 516, 92, 1815, 5, 10, 15267, 164, 639, 621, 341, 14, 4954, 450, 69, 664, 29, 1597, 11153, 5, 3310, 7840, 15, 541, 25, 916, 3596, 1320, 5, 1245, 2343, 1751, 11, 8058, 11, 1697, 741, 3701, 2319, 2630, 59, 45, 25, 839, 15, 11122, 5, 206, 12, 1161, 155, 3386, 2987, 497, 25, 53, 191, 13986, 1815, 5, 1822, 254, 916, 7089, 8, 16052, 5, 3625, 15646, 9626, 5, 9925, 1751, 1540, 833, 16080, 7189, 20, 5, 739, 1162, 7, 434, 1502, 297, 7, 3381, 4395, 461, 1544, 15, 3448, 38, 5, 334, 1015, 62, 6743, 44, 68, 45, 109, 105, 158, 779, 2788, 9, 2013, 193, 78, 185, 679, 473, 10902, 6161, 5, 155, 2143, 12, 1012, 10295, 8735, 29, 1561, 1476, 37, 151, 24, 10132, 53, 8, 3520, 7145, 5, 775, 22, 2078, 53, 7, 115, 83, 465, 2409, 163, 53, 4913, 8, 3132, 234, 1892, 1476, 206, 906, 6161, 5, 430, 268, 16080, 1501, 1649, 947, 130, 3558, 2340, 3577, 334, 169, 211, 4388, 6, 17245, 465, 121, 185, 176, 5184, 473, 10902, 6161, 5, 5075, 511, 128, 38, 5, 233, 775, 2447, 63, 5099, 51, 38, 5, 334, 186, 1834, 128, 106, 488, 15, 473, 10902, 6161, 5, 1190, 82, 1040, 8, 473, 8517, 141, 69, 5, 223, 128, 82, 1140, 9, 16938, 8, 12853, 33, 6161, 5, 438, 150, 802, 6265, 10207, 18694, 138, 1815, 5, 543, 868, 11, 470, 24, 542, 185, 1445, 8953, 926, 5, 3642, 116, 3487, 6, 2612, 385, 924, 5, 603, 214, 596, 603, 523, 4566, 66, 5, 724, 9734, 6, 313, 38, 5, 102, 3007, 258, 11271, 265, 38, 5, 3013, 10038, 44, 15, 516, 313, 66, 5, 47, 334, 1782, 4678, 473, 6161, 5, 603, 214, 2284, 2612, 60, 186, 385, 20, 5, 516, 260, 10, 5987, 722, 1649, 8, 37, 14142, 8, 229, 3381, 9734, 6, 20, 5, 377, 1357, 1064, 38, 5, 82, 214, 1462, 244, 865, 2520, 5, 8647, 1769, 132, 3281, 82, 244, 7, 3310, 1489, 82, 244, 1357, 865, 2520, 5, 1641, 3642, 105, 2199, 29, 325, 5512, 4832, 864, 2543, 5, 21, 868, 155, 234, 10613, 1235, 5, 21, 9458, 1360, 8, 5705, 20, 300, 223, 3331, 14294, 169, 6665, 7036, 737, 1759, 45, 4678, 4108, 53, 1547, 5, 186, 603, 596, 881, 1948, 30, 18, 8473, 3462, 5, 47, 7270, 6, 263, 191, 2220, 270, 6126, 924, 5, 102, 11, 319, 234, 6, 9, 102, 11, 4117, 306, 10821, 6, 83, 25, 5, 2953, 2738, 4388, 14, 2035, 5951, 6, 38, 5, 383, 263, 6, 1531, 83, 10941, 23, 5, 1163, 1495, 1543, 341, 5, 1822, 4210, 8887, 37, 9144, 372, 1368, 19, 11301, 310, 5, 3386, 15, 12847, 9700, 53, 1163, 688, 38, 5, 1043, 868, 291, 260, 116, 2275, 924, 5, 291, 260, 6, 17388, 1258, 214, 596, 475, 9264, 3852, 1435, 38, 5, 3510, 11, 24, 4964, 53, 779, 1975, 38, 5, 779, 1445, 775, 868, 11, 37, 19873, 6, 38, 5, 115, 1445, 13701, 491, 10554, 624, 634, 38, 5, 334, 317, 56, 12, 19, 72, 9211, 5315, 185, 4160, 7145, 5, 2772, 30, 9766, 15637, 9194, 45, 1560, 2281, 60, 516, 20, 5, 438, 150, 5814, 334, 28, 1713, 15, 6559, 16, 38, 5, 258, 196, 1014, 9, 4742, 461, 417, 38, 5, 530, 10371, 47, 20506, 2668, 10371, 23, 5, 5580, 1244, 6804, 2313, 422, 118, 6319, 1449, 4307, 54, 2020, 355, 1351, 38, 5, 3642, 646, 160, 7404, 13077, 38, 5, 402, 15809, 8, 12178, 265, 38, 5, 1938, 6059, 26, 8941, 343, 475, 3852, 1435, 1229, 38, 5, 47, 4307, 2412, 28, 13, 53, 15, 3931, 5, 2020, 96, 95, 2927, 6319, 28, 20, 53, 346, 38, 5, 530, 449, 6, 1055, 1815, 5, 334, 48, 128, 7718, 1905, 185, 4388, 9, 1576, 2518, 1693, 105, 20, 121, 1194, 341, 185, 334, 10577, 4913, 3507, 906, 6161, 5, 4282, 8130, 906, 6161, 5, 991, 1431, 17, 206, 906, 6161, 5, 3642, 1576, 146, 1228, 4388, 90, 3808, 7145, 5, 1366, 2738, 4388, 1351, 99, 621, 15, 674, 2212, 4621, 668, 5, 334, 1028, 148, 13865, 69, 2735, 7156, 5, 2738, 29, 15, 75, 10, 23, 75, 7554, 480, 33, 8, 1750, 8659, 324, 96, 5886, 9, 1644, 312, 1787, 71, 1228, 40, 4388, 17903, 5, 9038, 368, 4555, 5423, 2911, 563, 12, 5336, 4900, 458, 178, 5, 169, 155, 7478, 65, 68, 574, 2143, 12, 19, 9396, 20, 185, 234, 6311, 8735, 5, 212, 2143, 1239, 411, 11599, 53, 468, 3386, 7226, 12, 8416, 5, 115, 7478, 65, 68, 574, 2143, 639, 105, 20, 60, 53, 704, 1983, 1815, 5, 2143, 8, 10, 6, 17, 2472, 13, 60, 158, 779, 6796, 6244, 75, 19509, 266, 2143, 18666, 30, 265, 104, 5, 1028, 2499, 9660, 6, 393, 400, 8463, 6294, 78, 1938, 18666, 30, 2136, 118, 78, 185, 7478, 65, 68, 574, 2143, 639, 1576, 37, 20, 53, 686, 473, 6822, 7145, 5, 291, 475, 5075, 319, 2013, 3232, 5, 3662, 607, 80, 5374, 12, 5075, 3310, 1120, 1229, 38, 5, 9742, 1366, 1290, 109, 341, 146, 53, 724, 7, 684, 9, 494, 8, 1366, 10, 23, 1366, 38, 5, 334, 4913, 356, 46, 120, 15, 7478, 65, 68, 574, 2143, 8, 37, 1937, 1235, 60, 158, 603, 596, 26, 13145, 8, 3931, 5, 4484, 775, 868, 11, 201, 410, 1576, 8, 11466, 20, 5, 543, 16344, 1058, 476, 186, 704, 258, 2668, 1324, 5, 543, 1637, 7011, 8, 810, 7, 968, 7830, 265, 1324, 5, 1437, 10, 5375, 11246, 8, 1777, 5, 334, 15, 10, 5375, 19113, 7162, 11, 972, 7145, 5, 1047, 3239, 69, 60, 20, 4824, 2222, 6, 704, 5017, 16, 5, 318, 3173, 117, 266, 3496, 265, 1324, 5, 466, 6, 3393, 1501, 9955, 607, 619, 38, 5, 169, 217, 80, 96, 163, 29, 15, 212, 3619, 12, 624, 5144, 10, 5375, 200, 11, 14070, 30, 99, 60, 53, 508, 906, 6161, 5, 1058, 476, 10, 5375, 11566, 38, 5, 543, 1941, 1822, 254, 15, 704, 10351, 5, 19564, 8, 634, 2034, 809, 73, 180, 30, 2324, 15, 916, 3871, 13, 5, 3917, 2932, 685, 10980, 780, 458, 10066, 10, 5395, 11405, 30, 6, 13, 5, 704, 11262, 8879, 770, 1544, 206, 163, 5, 1047, 9714, 318, 11, 122, 1221, 4241, 83, 71, 1533, 5, 291, 260, 155, 7354, 8416, 5, 432, 9528, 17892, 120, 5, 334, 10059, 15, 2655, 943, 235, 2550, 2212, 6164, 53, 75, 830, 8, 924, 5, 555, 174, 546, 266, 1211, 674, 102, 11, 1545, 516, 2164, 40, 163, 5, 318, 11, 704, 1717, 731, 120, 29, 105, 78, 121, 1733, 1029, 753, 14077, 13690, 9325, 11354, 47, 10228, 15603, 8, 418, 9402, 527, 731, 78, 5, 102, 328, 143, 1518, 3254, 93, 674, 665, 337, 178, 5, 9528, 4953, 2655, 448, 705, 1017, 5, 47, 72, 5869, 11997, 45, 12582, 11, 60, 2787, 1348, 2146, 6945, 674, 6, 2208, 1427, 9, 9498, 4053, 8, 985, 40, 265, 1815, 5, 169, 318, 12, 916, 6706, 10, 15356, 323, 2351, 228, 3005, 731, 7346, 329, 956, 5, 89, 7810, 168, 118, 674, 3132, 324, 592, 19367, 1003, 24, 2122, 5, 564, 60, 3393, 586, 168, 85, 1982, 612, 17, 318, 234, 1952, 2122, 5, 89, 7810, 118, 11, 1003, 4158, 819, 11, 15, 844, 56, 2122, 5, 1028, 163, 29, 212, 60, 17464, 848, 116, 2143, 19, 1896, 185, 341, 265, 865, 542, 5, 76, 60, 1536, 40, 1452, 5, 212, 2911, 9, 155, 168, 186, 12, 19, 20, 10624, 115, 15, 883, 7478, 65, 68, 574, 5, 1671, 133, 14, 90, 2143, 8719, 386, 185, 6010, 206, 906, 6161, 5, 8168, 8, 1029, 6176, 19, 790, 376, 4629, 8416, 5, 8419, 1215, 2919, 17, 3682, 15894, 523, 9604, 7145, 5, 11085, 208, 83, 3354, 33, 6161, 5, 6176, 14480, 138, 131, 1229, 1533, 5, 603, 214, 201, 15, 234, 6521, 5, 169, 3787, 37, 3556, 541, 423, 1393, 5, 928, 46, 25, 927, 12298, 382, 5, 334, 54, 641, 16287, 71, 8168, 17, 3310, 546, 1174, 33, 6161, 5, 10531, 74, 206, 12, 1161, 1754, 8, 1678, 5, 5903, 6, 16287, 9252, 6, 20, 5, 155, 7011, 4174, 407, 621, 3918, 7891, 351, 888, 20, 5, 637, 4831, 11604, 6556, 7, 3154, 159, 553, 1029, 83, 24, 4160, 7145, 5, 3642, 3864, 8, 1029, 6527, 673, 3864, 11, 541, 656, 1449, 136, 350, 8089, 1960, 1334, 185, 3354, 33, 6161, 5, 3642, 3656, 475, 9938, 38, 7270, 8, 5, 3656, 14, 2269, 10, 19563, 9, 4752, 12916, 5604, 97, 12982, 2028, 116, 2638, 18363, 9670, 53, 75, 11816, 104, 185, 334, 15, 115, 790, 10309, 6161, 5, 7270, 63, 1186, 5099, 1174, 33, 6161, 5, 6176, 260, 173, 690, 38, 5, 2724, 5959, 2695, 3656, 613, 1249, 16947, 5, 308, 7, 3002, 244, 2007, 10125, 17218, 4256, 7625, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,096
10,096
उत्तरी हाम्बर्गमा एउटा बाह्रतले घर छ । त्यो घरको पाँचौं तल्लामा नर्द डचे रुण्डफुंक (उत्तर जर्मनी टेलिभिजन) को कार्यालय छ । पाँचौं तलामा पुगेपछि लिफ्टले एउटा अटोमेटिक आवाज दिन्छ  “यहाँबाट तपाइको स्वतन्त्रता छ” । लिफ्टबाट बाहिर निस्कनासाथ भित्त्तामा टाँसिएको एउटा ब्यानर देखिन्छ, त्यो ब्यानरमा लेखिएको छ “नराम्रा विषयवस्तुबाट नतर्साउनुस्” । लेखक शशी पाैडेल केही दिनअघि अनलाइनखबरका फोटो पत्रकार कविन अधिकारीमाथि हमला र त्यो हमला पनि प्रहरी अधिकृतबाट भएको भन्ने समाचार पढेपछि दुईवटा प्रश्नहरुको उत्तर पाउन सकिरहेको छैन । पहिलो प्रश्न हो, के पत्रकारहरु प्रहरी प्रशासनको नोकर-चाकर हुन् ? अथवा उनीहरु राज्यका चौथो अंग हुन् ? जसले राज्यको, प्रहरी प्रशासनको कमी कमजोरी देखाउँछन् र ती कमी कमजोरीहरु सुधार्ने बाटोसमेत सुझाउँछन्, जनताका चाहना आकांक्षा सरकारसमक्ष पुर्याउँछन् अनि जनतालाई सरकारका भावी कार्यक्रमबारे सुचित गराउँछन् । जर्मनीमा पनि मंगलबार टर्कीका राष्ट्रपति एर्डोगानले एक जर्मन कमेडियन पत्रकारविरुद्ध व्यक्तिगत मानहानीको मुद्दा हालेका छन् । उक्त मुद्दा चलाउन दिने कि नदिने भन्ने निर्णय भने जर्मन सरकारले यी पंक्तिहरु तयार पार्दासम्म दिइसकेको छैन । यसबारे जर्मन चान्सलर अन्गेला मेर्केलले स्वतन्त्र पत्रकारिताको वकालत गरेकी छिन् । निज जर्मन कमेडियन पत्रकार ब्योहमेरमानले अहिले आफ्ना कार्यक्रमहरु चलाएका छैनन् र उनलाई उनको घरमा प्रहरीले सुरक्षा दिएको छ । विश्वभर अहिले देखिएको सत्यता के हो भनेः पत्रकारिता अहिले यस्तो संघारमा उभिएको छ कि हरेक धु्रवबाट थिचिएको छ । आफु भित्रैबाट, बाहिरबाट, तलबाट र माथिबाट । अनि एक प्रकारको आशंका, पत्रकारिता र पत्रकारलाई दुश्मन देख्ने शासकहरुले भजनमण्डली खडा गरेर स्वतन्त्र पत्रकारितालाई “झुटो प्रेस” को बिल्ला भराउने मात्र नभई मुख बन्द गराउने प्रयाससमेत भैरहेका छन् । पटक-पटक शासकहरुले स्वतन्त्र पत्रकारिताका कारण आफुहरुले चाहेको मनोमानी गर्न नपाएर डिस्टर्व भएको भन्नसमेत पछि परेका छैनन् । तर, पनि यी सबैका बावजुद हामी पत्रकारहरुले आफुलाई कमजोर महशुस गर्नुहँुदैन, बरु त्यसको विपरीत दह्रो भएर लाग्नुपर्ने हुन्छ । विश्वभरका शासकहरुले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने अमेरिकाको सर्वोच्च अदालतले समेत “सर्वसाधारण जनताका लागि वाक एवं सूचनाको स्वतन्त्रता राज्यका विभिन्न अंगहरु भन्दा महत्वपूर्ण हुन्छ ।” भनेर फैसला गरेको छ । सन् १९७२ मा न्युयोर्क टाइम्सका विरुद्ध अमेरिकी सरकारले हालेको मुद्दाको फैसलामा अमेरिकी सर्वोच्च अदालतले यसरी सफाइ दिएको हो । त्यतिबेला न्युयोर्क टाइम्सले अमेरिकी सरकारले भियतनाम युद्धका बारेमा जनतालाई यथेष्ट सूचना नदिएको मात्र नभई सरकारले जनतासामु झूठ समाचार प्रसारण गरेको भनेर पेन्टागनविरुद्ध तथ्यसहित समाचार लेखेको थियो र सोही समाचारका विरुद्ध अमेरिकी सरकारले न्युयोर्क टाइम्का विरुद्ध मुद्दा हालेको थियो । यसरी त्यतिबेला अमेरिकी सर्वाेच्च अदालतले समेत स्वतन्त्र पत्रकारिताका पक्षमा बोलेको छ । त्यतिबेलादेखि पत्रकारितामा छर्लंग भएको कुरा के हो भने, यदि पत्रकारिताले कसैलाई डिस्टर्व गरेन भने त्यो पत्रकारिता होइन । सीमाविहीन पत्रकारिता नामक पत्रकारहरुको एक गैरसरकारी संस्थाले यस वर्ष प्रकाशन गरेको ब्यालेन्स हेर्ने हो भने कहालीलाग्दो तथ्यांक देखिन्छ । उक्त संस्थाले हरेक वर्ष कुन-कुन मुलुकमा स्वतन्त्र पत्रकारिता देखियो, कुन कुन मुलुकमा पत्रकारहरु मारिए, कुन-कुन मुलुकमा पत्रकारहरु बन्दी बनाइए भनेर तथ्यांक दिने गर्छ । उक्त संस्था अनुसार यस वर्ष विश्वभर स्वतन्त्र पत्रकारितामाथि दबाव आएको देखिन्छ । स्वतन्त्र पत्रकारिताविरुद्ध एउटा उत्तेजक भाइरस लागेको छ भन्दा अत्युक्ति हुने छैन । स्वतन्त्र पत्रकारहरुका पक्षधर मानिने युरोपमा समेत पत्रकारहरु धरपकड भएका छन् । जस्तै पोलैण्ड, हंगेरी, टर्की र रस्सा आदि आदि । इस्लामिक मुलुकहरुको त कुरै छोडौं । पाकिस्थान, इरान, कुवेत, कतार, सउदी अरब जस्ता मुलुकहरुमा त झन् पत्रकारहरु “डर र त्रास”लाई साथी बनाएर बाँचेका हुन्छन् । एसियाकै कुरा गर्ने हो भने चाइना, भारतजस्ता ठूला मुलुकहरुमा समेत स्वतन्त्र पत्रकारितामाथि अंकुश लगाइएको छ । लण्डन रिभ्यु अफ बुक्सका अनुसार इजरायलले यस वर्ष पत्रकारितामा अंकुश लगाउने काममा रसियालाई उछिनेको छ । पश्चिमेली धनी मुलुकहरुमा स्वतन्त्र पत्रकारितालाई पैसाको रवाफमा कठपुतली बनाइएको छ । जस्तै इटलीका पूर्वशासक शिल्भियो बेर्लुस्कोनीले आफूले भ्रष्टाचार गरेको पैसाले मिडिया हाउस किनेर त्यसमार्फत पित पत्रकारिता गराएर अन्य स्वतन्त्र पत्रकारितालाई आर्थिक संकटमा पुर्याएर बन्दै गराई मनोमानी गरिरहेका छन् । स्वयं स्वतन्त्र पत्रकारिताको दुहाइ दिने र सर्वोच्च अदालतले समेत  स्वतन्त्र पत्रकारिताको पक्षमा बोलेको मुलुकको यस वर्ष तथ्यांक हेर्ने हो भने चिड चिड पसीना आउने छ । सीमाविहीन पत्रकारिता नामक संस्थालाई एक अन्तवार्ता दिँदै न्युयोर्क टाइम्सका पूर्व प्रधानसम्पादक क्रिष्टिआन मिहर भन्छन् “ओबामा एक यस्तो उदाहरण बनेका छन् कि जति पत्रकार र ब्लगरहरुमाथि उनका पालामा मुद्दा चलाइए, त्यति विगत ५० बर्ष सम्म चलाइएको थिएन ।” यी पंक्तिहरु लेखिरहँदा मलाई गार्जियनका पूर्वप्रधानसम्पादक आलान रुस्बि्रजरका केही पंक्ति सम्झना आयो । ती हुन्ः “तिमी एक पत्रकार हौ, तिमी सरकारको कर्मचारी अथवा सरकारको कुनै एक भाग होइनौ । तिम्रो काम भनेको अनुसन्धान गर्नु, पत्ता लगाउनु र आफुले पत्ता लगाएको कुरा लुकाउनु होइन, सार्वजनिक गर्नु हो । राज्य एकातिर उभिएको छ र तिमी अर्कोतिर उभिएका छौ, किनभने तिमी प्रश्नकर्ता हौ । तिम्रो काम भनेको सार्वजनिक चासोका विषयवस्तुतर्फ ध्यान दिने र सार्वजनिक महत्वका विषयहरुलाई जिम्मेवारीपूर्वक सार्वजनिक गर्नु हो ।  यदि तिमीले त्यसो गर्‍यौ भने मात्र सार्वजनिक चासो र महत्वका विषयहरुमाथि छलफल हुने गर्छ । एक पत्रकारको हैसियतले सार्वजनिक विषयवस्तु नाप तौल गर्ने अधिकार तिमीलाई पनि त्यत्ति नै छ, जति एक प्रहरी र एक न्यायाधीशलाई छ ।” हुन त माथि भनिएको पत्रकारिताको महत्वपूर्ण कडीबाट कहिलेकाँही हामी पत्रकारहरु पनि विचलित नभएका होइनौं । तर, उक्त कडीबाट पत्रकारहरुलाई विचलित गराउनमा राज्यको कलुशित चाहना रहेको छ । शासकहरुले पत्रकारितालाई राज्यको चौथो अंग होइन कि एउटा फेसन बनाउन चाहिरहेका हुन्छन् । त्यतिबेला पत्रकारिताले स्वतन्त्र पत्रकारिताको अनुहारमा दाग लाग्नबाट बचाउन सक्नुपर्छ । यसनिम्ति पत्रकारले विवेक प्रयोग गर्न सक्षम हुनुपर्छ । अहिलेसम्मको इतिहासमै पत्रकारिता यसअघि यति शक्तिशाली भएको थिएन । तर, यसका साथसाथै पत्रकारिता यति शक्तिविहीन पनि थिएन । शक्तिशाली यस मानेमा कि अनुसन्धात्मक पत्रकारिताले विश्वभिर आफ्नो जरा गाडिसकेको छ । तर, त्यो जरा उखल्ने काममा विभिन्न मुलुकका शासकहरु लागिपरेका छन् । यो पत्रकार र शासकबीचको लडाइको सबल पक्ष पनि हो । त्यसैले पत्रकारहरुले आफैले आफ्नो समीक्षा गर्नुपर्ने छ । हामीले के काम राम्रा गरिरहेका छौं र के काम अनुत्पादक छन् ? चिन्तन, मनन गर्नुपर्ने छ । कहाँनिर हाम्रो कमजोरी  छ ? कहाँनिर हामीलाई दबाव परिरहेको छ ? कहाँ हामी असफल भएका छौं ? यीवाहेक हामीसँग अरु विकल्प छैन, किनभने पत्रकारिताबिना हाम्रो समाज इलेक्ट्रीको तार छुटाइएको मृत मसिनजस्तै हुने छ । हामीले जताततै लोकतन्त्र लोकतन्त्रको दुहाइ दिनेछौं समाचार शून्य हुनेछ । त्यसैले पत्रकारितालाई स्वतन्त्रता प्रदान गर्नु शासकहरुको काम हो भने सार्वजनिक चासोका विषय-वस्तुतर्फ ध्यान दिने र सार्वजनिक महत्वका विषयहरुलाइ जिम्मेवारीपूर्वक सार्वजनिक गर्नु पत्रकारको काम हो ।
Opinion
false
[ 0, 2353, 2127, 4236, 2250, 8, 102, 3954, 84, 11, 159, 13, 5, 115, 3489, 7997, 11203, 8, 8904, 270, 1241, 2989, 347, 1076, 4912, 2831, 77, 8438, 2707, 2329, 52, 10, 6, 239, 13, 5, 7997, 7606, 8, 5081, 16107, 11, 102, 21475, 1386, 3213, 213, 12736, 17, 3812, 6, 2702, 13, 332, 5, 16107, 17, 488, 8750, 6729, 2448, 1348, 4538, 8, 17426, 6, 102, 16762, 589, 7, 115, 12534, 2040, 13, 213, 23, 1130, 1588, 5489, 17, 6917, 1167, 2317, 337, 332, 5, 1294, 8091, 900, 69, 6811, 72, 6629, 15508, 12, 1523, 482, 1367, 23, 768, 312, 4977, 9, 115, 4977, 15, 149, 720, 17, 16, 53, 290, 6879, 3061, 609, 199, 451, 1141, 7567, 6, 104, 5, 113, 609, 649, 105, 7366, 149, 786, 6, 13398, 70, 1577, 44, 18, 112, 121, 735, 1368, 4493, 1949, 2148, 112, 121, 671, 1244, 7, 149, 786, 6, 1959, 3559, 6561, 310, 9, 271, 1959, 3559, 55, 655, 461, 612, 345, 16672, 4197, 7, 4097, 2622, 10736, 196, 4377, 19659, 310, 276, 2078, 2067, 7397, 128, 273, 381, 2721, 7131, 310, 5, 2707, 8, 15, 1042, 7209, 12, 426, 352, 2283, 65, 8024, 11, 26, 5960, 216, 2480, 2169, 482, 1327, 1827, 2183, 14785, 6, 739, 9752, 12, 27, 5, 170, 739, 2894, 189, 146, 3527, 53, 227, 29, 5960, 142, 208, 8993, 55, 376, 1521, 685, 116, 15242, 104, 5, 4159, 5960, 1931, 1759, 59, 18, 5900, 4635, 219, 1030, 8638, 6267, 999, 1726, 6, 8973, 1009, 1316, 5, 3993, 5960, 216, 2480, 2169, 482, 416, 926, 303, 5791, 1296, 11, 114, 369, 3777, 10795, 1017, 9, 389, 145, 553, 456, 418, 245, 13, 5, 3854, 114, 631, 12236, 105, 20, 29, 358, 1726, 114, 223, 19035, 8, 11478, 13, 146, 317, 17548, 17, 21109, 6, 13, 5, 2268, 6174, 17, 7, 9527, 7, 1006, 17, 9, 633, 17, 5, 276, 26, 1213, 4312, 7, 1726, 9, 10108, 15504, 6632, 3164, 259, 6543, 6627, 34, 3423, 109, 999, 1726, 14, 213, 14379, 1985, 1478, 332, 10, 6, 453, 3410, 1669, 623, 90, 1699, 1963, 538, 807, 654, 345, 15244, 27, 5, 17196, 3164, 259, 999, 1726, 12, 95, 9257, 11, 4444, 15077, 24, 9929, 959, 1460, 6369, 16, 853, 345, 186, 584, 1017, 5, 274, 15, 208, 8646, 17289, 97, 270, 155, 7366, 11, 4204, 1239, 6231, 68, 160, 16269, 5541, 7, 2572, 467, 4829, 16482, 266, 15492, 78, 5, 3854, 12, 3164, 259, 1647, 1272, 83, 105, 20, 29, 1358, 1080, 2453, 103, 213, 11298, 14722, 4097, 19, 50, 44, 331, 165, 6, 2702, 4493, 107, 2148, 55, 158, 624, 78, 995, 185, 2205, 28, 13, 5, 154, 476, 8832, 43, 4812, 8544, 12, 1475, 529, 142, 9752, 6, 739, 6, 2205, 8, 529, 1080, 2453, 564, 8103, 245, 20, 5, 2983, 4812, 8544, 11, 529, 142, 10242, 896, 12, 403, 2078, 18084, 165, 7535, 90, 1699, 142, 736, 7970, 2442, 566, 780, 290, 1814, 28, 185, 9767, 14871, 1327, 1595, 354, 290, 2995, 38, 9, 885, 290, 12, 1475, 529, 142, 4812, 7498, 7080, 1475, 739, 9752, 6, 38, 5, 564, 2983, 529, 11815, 2453, 103, 999, 1726, 12, 1216, 11994, 13, 5, 2983, 132, 1726, 8, 21338, 294, 16, 83, 105, 20, 405, 548, 1726, 11, 2461, 959, 1460, 6369, 6959, 29, 115, 1726, 386, 5, 964, 4049, 1726, 1380, 7366, 6, 26, 5192, 2286, 42, 80, 843, 28, 19323, 1846, 20, 29, 16825, 2887, 589, 5, 170, 2286, 317, 80, 978, 70, 11269, 1509, 999, 1726, 3437, 7, 978, 978, 1509, 7366, 11954, 7, 978, 70, 11269, 1509, 7366, 8418, 16759, 185, 2887, 189, 578, 5, 170, 570, 92, 42, 80, 3854, 999, 1726, 312, 12142, 123, 589, 5, 999, 1726, 1327, 102, 19808, 7582, 288, 13, 158, 13824, 97, 4806, 40, 104, 5, 999, 7366, 12, 7670, 3689, 3200, 8, 103, 7366, 20217, 73, 27, 5, 487, 5039, 69, 1076, 7, 20992, 7, 7209, 9, 9, 337, 627, 378, 378, 5, 10, 14909, 12223, 6, 60, 6978, 4225, 848, 5, 900, 1034, 2876, 7, 6697, 7, 7311, 7, 2961, 7, 190, 11574, 34, 2719, 519, 12223, 8, 60, 2896, 7366, 213, 5031, 9, 6098, 332, 14, 1346, 879, 8230, 12, 583, 5, 1401, 96, 83, 25, 20, 29, 9318, 7, 397, 1110, 991, 12223, 8, 103, 999, 1726, 312, 19627, 3871, 13, 5, 5180, 9, 6464, 1618, 610, 1268, 1872, 12, 92, 3928, 11, 42, 80, 1726, 8, 19627, 1162, 1713, 5857, 14, 20428, 6, 13, 5, 795, 2356, 2635, 12223, 8, 999, 1726, 14, 549, 6, 9, 462, 716, 8, 10257, 2065, 84, 281, 1722, 13, 5, 487, 15285, 12, 233, 1761, 68, 44, 4459, 16446, 855, 5174, 8583, 337, 6, 408, 11, 1245, 2229, 28, 549, 11, 1437, 3823, 8468, 291, 748, 306, 225, 1726, 5260, 152, 999, 1726, 14, 171, 2665, 8, 8636, 18, 1921, 3800, 15077, 882, 27, 5, 2692, 999, 1726, 6, 1912, 11409, 189, 9, 1080, 2453, 103, 999, 1726, 6, 1216, 11994, 1598, 42, 80, 2887, 1846, 20, 29, 1718, 280, 1718, 280, 6635, 11753, 329, 13, 5, 964, 4049, 1726, 1380, 6306, 26, 3549, 13558, 1622, 4812, 8544, 12, 233, 1079, 17652, 5244, 5938, 1066, 23, 2554, 2882, 2022, 213, 892, 954, 8, 26, 223, 1295, 1265, 27, 146, 812, 482, 9, 7472, 55, 312, 539, 6327, 739, 697, 737, 474, 7, 1047, 1548, 555, 618, 267, 16977, 924, 995, 208, 8993, 55, 446, 10491, 377, 14065, 167, 2169, 12, 233, 11731, 17652, 326, 7309, 9, 6220, 749, 1084, 167, 18, 12, 72, 8993, 4102, 1324, 5, 271, 112, 358, 213, 14299, 26, 482, 6323, 7, 2512, 501, 678, 735, 501, 75, 26, 448, 386, 452, 5, 2545, 46, 639, 521, 160, 7, 2095, 5928, 9, 3806, 2095, 1852, 83, 8071, 97, 1074, 176, 160, 20, 5, 343, 5236, 11478, 13, 9, 2512, 7447, 13955, 2935, 7, 2011, 2512, 609, 1631, 6323, 5, 2545, 46, 639, 176, 1623, 12, 5489, 373, 648, 189, 9, 176, 7881, 372, 344, 891, 2618, 176, 160, 20, 5, 548, 6724, 2047, 906, 10, 5170, 29, 90, 176, 1623, 9, 7881, 372, 55, 312, 508, 40, 578, 5, 26, 482, 6, 13321, 176, 5489, 6646, 4127, 25, 365, 4038, 15, 15804, 37, 379, 812, 26, 149, 9, 26, 2405, 14, 13, 995, 67, 60, 633, 1308, 1726, 6, 624, 16506, 34, 17, 16961, 155, 7366, 15, 14573, 2802, 386, 848, 5, 274, 170, 16506, 34, 17, 7366, 14, 14573, 931, 8, 1244, 2376, 97, 367, 225, 2622, 35, 13, 5, 3164, 259, 1726, 14, 1244, 1949, 2148, 386, 146, 102, 8748, 285, 7023, 3063, 583, 5, 2983, 1726, 11, 999, 1726, 6, 7507, 10536, 2279, 17, 4381, 8642, 5, 42, 20092, 482, 11, 5756, 151, 24, 3243, 1320, 5, 1191, 6, 802, 191, 1726, 870, 943, 2522, 16, 924, 5, 274, 653, 8923, 1726, 943, 498, 4049, 15, 924, 5, 2522, 42, 5951, 8, 146, 2492, 68, 5945, 1329, 1726, 11, 237, 1702, 18, 54, 6321, 8530, 3144, 13, 5, 274, 115, 6321, 580, 6625, 461, 1713, 107, 4376, 3164, 55, 16617, 27, 5, 21, 482, 9, 3164, 2518, 4900, 818, 6, 7111, 1012, 15, 20, 5, 383, 7366, 11, 3465, 54, 3700, 528, 13, 5, 334, 105, 46, 3040, 882, 922, 9, 105, 46, 19518, 27, 121, 4873, 7, 221, 23, 528, 13, 5, 1194, 708, 18, 212, 3559, 13, 121, 1194, 708, 18, 928, 12142, 8266, 13, 121, 1194, 155, 2592, 73, 922, 121, 208, 5345, 30, 44, 7430, 677, 1836, 2424, 2011, 1726, 5049, 212, 518, 12664, 34, 6, 3551, 1608, 4061, 3744, 74, 5230, 1597, 40, 13, 5, 334, 9885, 2143, 5258, 1912, 11409, 189, 5793, 290, 4633, 447, 5, 383, 1726, 14, 2702, 359, 160, 3164, 199, 46, 20, 29, 176, 1623, 12, 372, 70, 9970, 373, 648, 189, 9, 176, 7881, 372, 12360, 891, 2618, 176, 160, 482, 6, 46, 20, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,097
10,097
फरक अस्तित्व निर्माण गर्ने गरी आज जताततै सकारात्मक या नकारात्कक रूपमा नयाँ शक्तिले जबर्जस्ती ठाउँ लिएको छ । आग्रह या पूर्वाग्रह जस्तोसुकै दृष्टिकोण राख्ने भए पनि सबैलाई एकपटक सोच्नुपर्ने स्थिति सिर्जना गराएको छ । नयाँ शक्ति अब नेपाली राजनीतिमा निर्विकल्प रहँदारहँदै अथाह सम्भावनासँगै अनेकौ चुनौतीका पहाडहरू यो सामु छन् । त्यसलाई सन्तुलित भई फोर्न जरुरी हुन्छ । जुनसुकै पार्टीका समर्थक शुभचिन्तकहरू मुख्यतः युवा वर्ग यो वा त्यो रूपमा वर्तमान राजनीतिक संस्कारबाट असन्तुष्ट छ । त्यसलाई साथ लिन नाराले मात्रै होइन, युवा लक्षित कार्यक्रम, दीर्घकालीन आर्थिक विकासका साथै नयाँ शैलीको साङ्गठनिक योजनासहित कार्यकर्ता व्यवस्थापनको खाका प्रस्ट हुन जरुरी छ । नयाँ शक्ति सम्पूर्ण पुराना शक्तिहरूको प्रतिपक्षजस्तो देखिने भएकाले पुराना शक्तिहरूले परम्परागत गलत राजनीतिक संस्कारबाट जनतालाई भ्रमित बनाउन सक्ने खतरालाई सन्तुलित ढङ्गबाट जवाफ दिन जरुरी छ । नयाँ शक्ति नामले मात्रै नयाँ बन्ने कदापि होइन, फरक मान्छेले वा नयाँ अनुहारले मात्र पनि नयाँ बन्ने होइन । स्थापनाकालदेखि नै यसका सबै क्रियाकलाप र गतिविधि राम्रा अनि नयाँ नै हुन्छन् भन्नु पनि गलत हुन्छ । तर, जनपि्रय हुनका निम्ति नयाँ शैलीको प्रयोगमा कति प्रयासरत रहन्छ भन्ने कुरा प्रमुख हो । नयाँ शक्ति नयाँ र पुराना दुबैखाले राजनीतिक अनुहारको मेल हो, जुन खिचडी बन्यो भने मीठै हुन्छ भन्ने छैन । जनतामा मीठो स्वाद पस्कन विचार र कार्यशैलीमा मेल हुन जरुरी छ । नयाँहरूमा साङगठनिक शैलीगत अभाव, चरम महत्वाकांक्षा अनि मपाइत्व तीव्र देखिन्छ । पुरानाहरु एउटा फरक राजनीतिक विरासतबाट हुर्केका छन् उनीहरूमा पुराना राजनीतिक संस्कार र सङ्कुचन बाँकी नै छ । विधि विधान र पार्टी गठन नहुँदै हरेक तह र तप्काका नेतृत्वहरूमा फराकिलो मन होइन, कृपावाद र गुटवाद अनि निषेधको प्रवृत्ति देखा पर्ने गरेको छ । इमान्दारिता र कमरेडी भावना जसरी जाग्नुपर्ने हो, त्यो देखिँदैन । ज्यू हजुर नगर्नेलाई निषेध गर्ने परम्परा बाँकी नै छन् । मूल नेतृत्वले एकाध नेता र घेराबन्दीको रिपोर्टिङमा विश्वस्त हुने हो भने सुरुदेखि नै असन्तोष पैदा हुन सक्ने देखिन्छ । मूल नेतृत्वको सोच र साधनाअनुरूप अरू नेतृत्वहरू छन् कि छैनन् ? तल्लो तहका अभियन्ताहरूका मनमा के परेको छ भन्ने कुरा बुझ्ने माध्यम मूल नेतृत्वले अपनाउनु पर्छ । तीनखुट्टे समावेशी सिद्धान्तले सामुदायिक भावनालाई समेट्न सक्ने त देखिन्छ, तर त्यहाँभित्रका वर्गीय धरातललाई कसरी संश्लेषण गर्ने, समावेशीमा परेकाहरूको क्षमता अभिवृद्धिको माध्यम के हुने ? नेता कार्यकर्ताभित्रको वर्ग विविधतालाई कसरी सन्तुलन गर्ने, यस्ता प्रश्नहरूले ठूलो अन्तर्विरोधको सिर्जना गर्ने छन् । के सबै समुदायले नयाँ शक्तिमा आफ्नो अपनत्व महसुस गर्न सक्लान् ? यो मुख्य चुनौतीको विषय हो । कार्यकर्ताको व्यवहारिक कठिनाइ र त्यसको सही व्यवस्थापनको अभावले मुठ्ठीभरका मानिसहरूको वर्गउत्थान हुँदै आर्थिकरूपमा सबलहरूमात्र राजनीतिमा टाठाबाठा बन्ने संस्कार पुरानो विकृत संस्कार हो । विगतको राजनीतिक इतिहासले सिकाएको दरिलो पाठ हो यो । दशौँ वर्षदेखि बाबुराम विचार समूहमा समाहित हुँदै विचारलाई संस्थागत गर्न सङ्घर्षरत इमान्दार कार्यकर्ताहरूको उचित व्यवस्थापन कसरी गर्ने ? पार्टी सञ्चालन स्वयंसेवी वा आंशिक राजनीतिक कार्यकर्ता वा शुभचिन्तकबाट मात्रै सम्भव छ वा केही पूर्णकालीन आवश्यक छ । पूर्णकालीन रहने हो भने कति अनि तिनको व्यवस्थापन कसरी गर्ने हो ? योजना जरुरी छ । प्रत्यक्ष निर्वाचनको पद्धति आन्तरिक पार्टी जीवनमा सुरु गर्ने भन्ने कुराले मात्रै सबै विषय हल हुँदैन । के नयाँ शक्तिमा पुराना संसदवादी पार्टीहरूले अपनाउने दलाली निर्वाचन पद्धति अपनाउने हो भने त्यसले नयाँपन कदापि दिन सक्दैन । निर्वाचनको हल्लाले पार्टी निकाय अनि जनवर्गीय सङ्गठनमा सुरु भएको गुटउपगुट बनाउने, आलोचना गर्नेलाई निषेध गर्ने खेलले नयाँ बन्ने र बनाउने बाटोलाई अवरोध गर्नेछ । तत्कालीन माओवादीमा रहँदा सिकेको स्वघोषित नेता बन्ने प्रवृत्ति अहिले पनि बाँकी नै छ । जो अरूको विचार र धारणालाई स्वीकार्न तयार हुँदैन । जनतासँग टाढै बस्न रुचाउने, साक्षात्कार नगर्ने र जनताको आलोचना सहँदै सकारात्मक सन्देश प्रवाह गर्न किन हिच्किचाउने ? यी प्रश्नहरु बाँकी नै छन् । नेताहरू आफै जनताको घर-घरमा नपुगी जनताले अब कुनै पनि विचार र राजनीतिलाई सजिलै आत्मसाथ गर्ने अवस्था छैन । जनताको विश्वास जित्नलाई गफ होइन जीवन व्यवहारको शिक्षा, र काम कारवाहीको योजना बोकेर घरदैलोमा पुग्नुपर्दछ । पार्टीलाई जीवन्त बनाइराख्न मूल नेतृत्व सबैभन्दा सचेत र जीवन व्यवहारलाई बुझ्ने हुनुपर्दछ । आफू स्वयं एकाध सङ्कुचनमा फसिरहने र निश्चित स्वार्थका घेराबन्दीबाट उम्कन नसक्ने अनि सामूहिक निर्णयभन्दा स्वनिर्णयलाई महत्व दिन हो भने नयाँशक्ति नयाँ बोतलको पुरानै पानी बन्ने खतरा रहन्छ । नयाँ शक्ति नयाँ बोतलको नयाँ स्वच्छ पानी बन्न सक्नुपर्छ । त्यसको लागि हरेक तह र तप्काका नेताहरू आफूलाई आर्थिक सांस्कृतिक, सामाजिक अनि साङ्गठनिक सबै रूपमा पारदर्शी बन्न सक्नुपर्दछ । नयाँ शक्ति नेपालको अभियान जनताले नियालिरहेका छन् । यसको केन्द्रीय परिषद निर्माणको मापन गोलमोटल अनि मनगणन्ते देखिन्छ । वर्गीय, जातीय, भौगोलिक अनि राजनीतिक-सामाजिक योगदानका हिसावले यो सही छ कि छैन ? छनोटको मानक जनताले थाहा पाउनुपर्छ । साङ्गठानिक, राजनीतिक अनि आर्थिक गतिविधि पारदर्शी रहनु आफैंमा जनउत्तदारी हुनु हो । तर, यो मात्रै सबैथोक होइन । जनतामा अहिले आˆनो चुलो बल्ने कि नबल्ने भन्ने मात्र चिन्ता छ । विकास र आर्थिक समृद्धि अनि राष्ट्र निर्माणको चिन्ता छ । त्यसैले नारा र दृष्टिकोण मात्र होइन, अब हरेक युवाहरूलाई काम दिने योजना प्रस्तुत गर्नुपर्छ । विदेशमा रहेका पचासौँ लाख युवालाई स्वदेश फर्काउने ओठे प्रतिवद्धता होइन, स्पष्ट नमूना प्रस्तुत गर्नु पर्छ । नमूना गाउँ, नमूना जिल्ला हुँदै नमूना देश बनाउने कार्यक्रमिक योजना जनतामा दिनु पर्दछ । अनिमात्र यो साँच्चैको नयाँ शक्ति बन्नेछ । (लेखक नयाँ शक्तिका विद्यार्थी अभियन्ता हुन्)
Opinion
false
[ 0, 611, 3840, 101, 25, 57, 136, 9885, 1606, 526, 10, 23, 12, 4356, 2377, 44, 100, 94, 498, 11, 7944, 927, 656, 13, 5, 710, 526, 14063, 13393, 3088, 810, 99, 15, 1637, 2889, 972, 3488, 1395, 1094, 2121, 13, 5, 94, 498, 169, 39, 2030, 3250, 657, 8340, 4302, 18, 303, 2846, 16193, 809, 241, 17125, 1711, 12, 1907, 49, 21, 5651, 27, 5, 1050, 8554, 568, 11323, 450, 1172, 78, 5, 2801, 1462, 4717, 12914, 49, 10, 13189, 391, 767, 21, 50, 115, 100, 1168, 214, 1813, 17, 6816, 13, 5, 1050, 246, 423, 1751, 11, 295, 1074, 391, 2247, 128, 7, 3628, 171, 1499, 230, 94, 11589, 10, 11448, 289, 354, 2180, 503, 6, 9514, 4295, 67, 1172, 13, 5, 94, 498, 629, 2080, 498, 180, 4754, 1093, 1925, 422, 2080, 498, 262, 2240, 1361, 214, 1813, 17, 2078, 3901, 225, 285, 395, 2472, 14, 8554, 6602, 17, 1587, 56, 1172, 13, 5, 94, 498, 3028, 295, 94, 1014, 13713, 1210, 1074, 611, 5646, 50, 94, 3125, 11, 90, 15, 94, 1014, 386, 5, 16810, 132, 37, 653, 82, 3015, 9, 2277, 3040, 276, 94, 37, 583, 2173, 15, 1361, 78, 5, 274, 662, 1210, 1084, 119, 67, 12, 1232, 94, 11589, 6441, 465, 19001, 3326, 53, 83, 110, 20, 5, 94, 498, 94, 9, 2080, 1714, 1385, 11, 214, 3125, 6, 5553, 649, 253, 5707, 628, 3462, 29, 7504, 780, 69, 78, 53, 104, 5, 6059, 9049, 5570, 306, 3403, 23, 679, 9, 10493, 8, 5553, 67, 1172, 13, 5, 94, 472, 10, 8643, 13562, 370, 3215, 859, 1240, 7, 4967, 21173, 276, 74, 7417, 1690, 3408, 589, 5, 2080, 55, 102, 611, 214, 11626, 17, 11142, 12, 27, 1115, 8, 2080, 214, 1813, 9, 7239, 1225, 2962, 805, 37, 13, 5, 1476, 2819, 9, 201, 554, 15212, 317, 690, 9, 16000, 12, 541, 472, 5502, 221, 1074, 10450, 1237, 9, 3838, 1237, 276, 6953, 6, 2091, 2159, 177, 28, 13, 5, 17348, 9, 6778, 34, 1644, 2366, 8953, 3488, 649, 115, 5470, 5, 5587, 3758, 1891, 14, 6953, 25, 1173, 805, 37, 27, 5, 975, 8318, 6780, 244, 9, 19385, 6, 17563, 8, 7808, 40, 20, 29, 206, 132, 37, 148, 4426, 13232, 4588, 67, 395, 589, 5, 975, 1861, 972, 9, 7568, 9215, 974, 541, 49, 27, 146, 1017, 121, 3017, 3002, 6881, 1599, 2864, 105, 346, 13, 53, 83, 4406, 1743, 975, 8318, 15028, 664, 5, 173, 19361, 4505, 1679, 11, 1280, 1644, 14, 13072, 395, 60, 589, 7, 47, 621, 7666, 10970, 9652, 14, 497, 713, 2050, 11, 5953, 1803, 4505, 8, 584, 180, 839, 5140, 6, 1743, 105, 40, 121, 244, 2180, 7364, 767, 2930, 14, 497, 5365, 1803, 515, 9259, 11, 218, 6418, 657, 10803, 6, 1094, 25, 27, 5, 105, 82, 5117, 94, 498, 8, 54, 16477, 2182, 24, 12024, 310, 121, 21, 283, 1711, 6, 372, 20, 5, 2180, 6, 10600, 9785, 9, 467, 1819, 503, 6, 11638, 918, 15831, 34, 1325, 12, 1683, 6, 767, 615, 1348, 6611, 309, 171, 3925, 7111, 49, 1249, 2030, 2624, 1991, 954, 1991, 1014, 1813, 1078, 11948, 1813, 20, 5, 11256, 214, 802, 11, 10154, 6, 18002, 2137, 20, 21, 5, 1856, 1235, 1537, 3129, 679, 5132, 10, 13780, 309, 679, 14, 2763, 24, 6065, 18, 84, 8981, 16464, 6, 1808, 503, 497, 25, 121, 201, 292, 19680, 50, 9132, 214, 2180, 50, 12914, 17, 295, 1839, 13, 50, 72, 622, 3349, 287, 13, 5, 622, 3349, 791, 20, 29, 465, 276, 3038, 503, 497, 25, 20, 121, 289, 1172, 13, 5, 1186, 4241, 2824, 1099, 201, 2059, 206, 25, 53, 83, 11, 295, 82, 372, 2093, 849, 5, 105, 94, 498, 8, 2080, 2102, 884, 7026, 11, 14283, 4645, 34, 228, 2824, 14283, 20, 29, 1938, 8491, 13713, 1210, 56, 1916, 5, 4241, 4273, 11, 201, 1221, 276, 662, 15623, 2238, 8, 206, 16, 3838, 4094, 13250, 11009, 1975, 25, 14, 6953, 25, 238, 11, 94, 1014, 9, 356, 612, 14, 3416, 2842, 5, 712, 494, 8, 4302, 5841, 6, 1311, 11617, 225, 244, 1014, 2091, 114, 15, 805, 37, 13, 5, 400, 974, 6, 679, 9, 1435, 14, 1697, 450, 376, 849, 5, 12673, 18122, 1364, 15377, 7, 11756, 1891, 9, 779, 1975, 1434, 2846, 1606, 1603, 2211, 24, 350, 20074, 4297, 121, 208, 609, 55, 805, 37, 27, 5, 3656, 1953, 779, 159, 70, 8933, 10, 18286, 1581, 169, 75, 15, 679, 9, 921, 14, 2600, 2519, 2138, 25, 265, 104, 5, 779, 468, 3265, 14, 4434, 386, 368, 1524, 6, 4445, 9, 46, 2625, 6, 289, 2452, 8112, 8, 1382, 6759, 5, 201, 14, 10158, 4702, 7896, 975, 541, 282, 2769, 9, 368, 1524, 14, 4406, 10460, 5, 592, 2692, 6780, 7239, 1225, 2962, 8, 6490, 8760, 9, 1394, 2784, 12, 19385, 17, 19504, 1389, 276, 2871, 227, 168, 1311, 16181, 14, 1255, 56, 20, 29, 94, 3799, 94, 13991, 6, 6144, 387, 1014, 2472, 3326, 5, 94, 498, 94, 13991, 6, 94, 4949, 387, 756, 8642, 5, 467, 19, 317, 690, 9, 16000, 12, 3656, 1035, 171, 1231, 7, 243, 276, 10, 11448, 82, 100, 7492, 756, 12983, 6759, 5, 94, 498, 124, 644, 1581, 21432, 12, 27, 5, 195, 565, 3235, 1871, 6270, 614, 61, 2367, 59, 276, 221, 5340, 12467, 589, 5, 10970, 7, 2496, 7, 2816, 276, 214, 70, 8450, 937, 12, 9258, 21, 1819, 13, 146, 104, 121, 1464, 6, 13803, 1581, 433, 15464, 5, 1126, 914, 1991, 3537, 7, 214, 276, 171, 2277, 7492, 3499, 12331, 662, 615, 2787, 6579, 411, 20, 5, 274, 21, 295, 13435, 386, 5, 6059, 114, 10, 18576, 65, 15066, 889, 461, 146, 6980, 6898, 53, 90, 1967, 13, 5, 76, 9, 171, 2104, 276, 357, 1871, 1967, 13, 5, 383, 1751, 9, 3088, 90, 1074, 169, 317, 6383, 14, 46, 189, 289, 599, 1192, 5, 2230, 133, 7410, 1235, 129, 7683, 3046, 8305, 30, 10116, 30, 5764, 1074, 893, 5097, 599, 160, 664, 5, 5097, 286, 7, 5097, 79, 309, 5097, 207, 356, 128, 370, 289, 6059, 1068, 1379, 5, 276, 1249, 21, 5660, 6, 94, 498, 10034, 5, 77, 7510, 44, 94, 498, 12, 775, 6881, 112, 52, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,098
10,098
जनकराज सापकोटा वैशाख ४, २०७३ ।‘हम गौशाला उतरलिए ? अहाँ कत छी ?’ बिहानको साढे पाँच बजे मोबाइलमा यसरी बोल्ने रामभरोस थिए । म जेनतेन मात्रै मैथली बुझ्छु । रामभरोषलाई मैले कतै देखें, भेटें, चिनेको थिइनँ । तपाईंले गलत नम्बरमा फोन गर्नुभयो भन्दै मैले फोन काटिदिएँ ।  तर उनले फेरि फोन गरे । मैले फोन उठाएँ र उनका बारे सोधें । उनले मलाई चिनेका थिएनन् । तर भने, ‘जलेश्वरको एलडीओले तपाईंको नम्बर दिएको हो ।’  कुनै एलडीओसँग मेरो प्रत्यक्ष चिनजान र सम्र्पक थिएन । जसले मेरो नम्बर दिएर कसैलाई काठमाडौं पठाएका हुन् । यदि त्यसरी पठाएका भए मलाई खबर गर्दा हुन् ? यस्तो सोचेर मैले फेरि फोन काटें र सुत्ने प्रयास गरें । एकैछिनमा मोबाइलमा म्यासेज आयो । बिहानको निद्रा बिग्रिएकोमा झर्को मान्दै मैले म्यासेज हेरें । लेखिएको थियो, ‘एकजना दु:खी मान्छे पठाएको छु । तिम्ले सकेको सहयोग गर्नु है।’  यो म्यासेज पाएपछि मैले अघि फोन आएको नम्बरमा फोन गरें र भनें, ‘कुर्दै गर्नुस् म आइहालें ।’ म गौशाला पुग्दा फोन गर्ने मान्छे हत्केलामा चिउँडो अड्याएर सडक किनारमा टुक्रुक्क बसेका थिए । जलेश्वरबाट नाइटबसमा आएका हुनाले होला तिनको अनुहार थकित र क्लान्त देखिन्थ्यो । मोटरसाइकलमा राखेर नजिकैको चिया पसल पुर्‍याएँ । हातमा तातो चिया थमाएर सोधें, ‘किन काठमाडौं आउनुभएको ? के समस्या पर्‍यो ?’  उनी रहेछन्– महोत्तरी कलुवगियाका रामभरोस खत्वे, ३४ । नाममा उनको भरोस छ तर दुनियाँमा कसैबाट भरोसा नपाएका । १५ वर्षदेखि सदरमुकाम जलेश्वरमा रिक्सा चलाउँदै आएका खत्वेको दु:खको कथा चार महिनाअघिबाट सुरु भएको रहेछ । सयकडा तीन रुपैयाँको ब्याजमा लिएको एक लाख १० हजार ऋण खोजेर रतौलीका एजेन्ट (रामभरोसकै शब्दमा अर्जेन्ट) भरत शाहको हातमा बुझाएपछि उनको वैदेशिक रोजगारीको यात्रा सुरु भएको रहेछ । जनकपुरकै मेडिकलमा स्वास्थ्य जाँच गराएर एजेन्टले खत्वेलाई काठमाडौं बत्तिसपुतलीको सान नेपाल मेनपावर कन्सलटेन्सीमा पठाइदिएछ । मेनपावरले आवश्यक कागजात र भिसा लगाइदिएपछि खत्वे कतार पुगे ।  जुन बेला उनी एक लाख १० हजार तिरेर कतार उडे, त्यो बेला वैदेशिक रोजगारीमा जानेसँग १० हजारभन्दा बढी असुल्न नपाइने भनेर श्रम तथा रोजगार मन्त्रालयले निर्णय गरेको महिनौं भइसकेको थियो । यसमा उनको खासै गुनासो थिएन । तर, जब मिस्त्री काम गर्ने भनेर गएका उनलाई चर्को गर्मीमा सिमेन्ट र बालुवा बोक्ने काममा लगाइयो अनि उनलाई आफू ठगिएजस्तो लाग्यो । ११ सय दिराम भनिएको तलब ९ सय मात्रै रहेछ । काम थालेको दुई महिनापछि एक दिन कम्पनीको सुपरभाइजर आएर भन्यो, ‘भोलिबाट काममा नआउनू, तिम्रो मेडिकल फेल भयो ।’ जनकपुरमा जाँच्दा पास भएको मेडिकल यहाँको डाक्टरले कसरी फेल गरायो ? रामभरोसले रातभर सोचे ? दिनभर सोचे । फेरि रातभर सोचे ? कुनै उत्तर फेला परेन । फेल भएपछि घर फर्किनुपर्ने भयो । सयकडा तीन ब्याजमा लिएको ऋण कसरी तिर्ने ? अर्को छटपटी सुरु भयो । स–साना छोराछोरीको अनुहार आँखामा आउन थाले । मेडिकल फेल भएका अरू तीन कामदारको बेचैनी पनि उस्तै थियो । एकजना पन्जाबीले आत्महत्या नै गर्‍यो ।  ‘झुन्डिएर मर्छु भन्ने सोचेको थिएँ, घरबाट बुढियाले फोनमा रुँदै कुरा गरेपछि त्यसको मायाले मर्न सकिनँ,’ रामभरोसले सुनाए । केही दिनपछि हातमा सय दिराम थमाएर कम्पनीले उनलाई नेपाल फर्काइदियो ।  काठमाडौं ओर्लेर राभरोस सरासर घर पुगे । सबैसँग आफ्नो दु:ख बेसाए । ऋण र घुमिरहेको ब्याजको मिटरले उनको बेचैनीलाई झनै अग्लो बनाइदियो । रिपोर्टिङका लागि घुम्दै रामको गाउँ पुगेका पत्रकार एकल सिलवालले उनको रुँदारुँदै थाकेको अनुहार देखे । परिवारका सदस्यको छटपटी देखे र उनलाई काठमाडौं पठाइदिए । मलाई एसएमएस पनि उनैले गरेका थिए । कतारबाट फर्केको पाँचौं दिनमा रामरोस मेरा अघिल्तिर थिए । पासपोर्ट र कतार जाँदाआउँदाको हवाई टिकट प्रमाणस्वरूप देखाए । उनको कथा सुनेपछि मैले सोधें, ‘कतारको गर्मी कस्तो रै’छ दाइ ?’ उनले सुनाए, ‘अरे दाइ, घाम छ नि, त्यो नेपालको जस्तो माथि आकाशमा नबस्ने, टाउकोमै छुन आइहाल्ने ।’ तर, रामभरोस घामभन्दा पनि ऋणको तापले डढेका थिए। उनी राम्ररी नेपाली बोल्न सक्थेनन् । न उनी लेख्न र पढ्न सक्थे । उमेरले जेठा भए पनि उनी प्रत्येक शब्दमा मलाई दाइ भन्थे । काठमाडौंका अड्डा अदालतबारे पनि उनलाई खासै ज्ञान थिएन । अधिवक्ता कृष्ण न्यौपानेसँग मेरो पुरानो चिनजान थियो । उनी वैदेशिक रोजगारीका पीडितहरूको निम्ति नि:शुल्क कानुनी लडाइँ लड्ने गैरसरकारी संस्था पिपुल्स फोरममा काम गर्थे । रामभरोसलाई बोकेर बुद्धनगरस्थित कार्यालय पुगे । सबै व्यथा सुनाएर भनें, ‘अब कसरी न्याय पाइएला ?’  मेडिकल फेल भनेर फिर्ता पठाए पनि रामभरोससँग मेडिकल फेलको कुनै आधिकारिक कागजपत्र थिएन । भएको भए पनि पूरै प्रक्रिया पूरा गरेर न्याय पाउन उस्तै परे महिना दिन काठमाडौं बस्नुपर्ने हुन सक्थ्यो । त्यतिका लामो प्रक्रियापछि रामभरोसकै पक्षमा निर्णय भयो भने पनि मेनपावर व्यवसायीले तिर्ने रकम भने जाँदाआउँदा लागेको टिकट शुल्क मात्रै हुन्थ्यो । सबै प्रक्रिया सुनाएर न्यौपाने भने, ‘मेडिकल फेलका धेरैले कि त न्याय पाउँदैनन्, पाए पनि महिनौंपछि पाउँछन् । जतिबेला दौडधुपमा पीडितको हजारौं रुपैयाँ खर्च भइसक्छ ।’ उनीसँग पैसा बुझाएको कुनै प्रमाण थिएन । वैदेशिक रोजगार विभागमा उनले ठगीको ऊजुरी गरे पनि न्याय पाउन त्यति सजिलो थिएन । बलिया मेनपावर व्यवसायीका अघि पीडितहरू सधैं जुम्सा र निरीह छन् ।  म कुनै निष्कर्षमा पुग्न सकिनँ । विदेशबाट उद्धार गरिएका अंगभंग भएका वा बेखर्ची भएका कामदारलाई राख्ने सेल्टर चलाएर बसेको प्रवासी नेपाली समन्वय समितिका सोम लामिछानेलाई फोन गरें । उनले सेल्टरमा रामभरोसलाई खानेबस्ने सुविधा दिलाइदिए । ठेगाना लेखिदिएको भरमा रामभरोस बाटो पहिल्याउन सक्दैनन् । झम्कै साँझमा उनलाई सेल्टर पुर्‍याएर फर्किएँ । दोस्रो दिन  बिहानै सेल्टर पुगें र रामभरोसलाई मोटरसाइकलमा राखेर महानगरीय प्रहरी अपराध महाशाखा टेकु हान्निएँ । खत्वेको सबै कहानी सुनेपछि महाशाखा प्रमुख सर्वेन्द्र खनालले सुझाए– म लेखन्दास बोलाइदिन्छु तुरुन्तै ठगीको मुद्दा दर्ता गर्नुस् । मैले भनें, ‘रामभरोस दाइलाई नेपाली भाषा आउँदैन । लेखन्दास मैथिली भाषा बुझ्दैनन् ।’ खनालले तुरुन्तै सप्तरी घर भएका प्रहरी जवानलाई बोलाएर आदेश दिए, ‘लेखनदास बोलाउनू, पीडितको बयान तिमीले अनुवाद गरिदिनू ।’  रामभरोस खत्वेलाई त्यहीं छाडेर म रिपोर्टिङमा हिँडें । साँझ थाहा पाएँ, खनालले मेनपावर व्यवसायीलाई बोलाइवरी पाँच दिनभित्रमा महोत्तरीबाट एजेन्ट झिकाउने सहमति गराएछन् । मेनपावरका सञ्चालकलाई खत्वेलाई खानेबस्ने व्यवस्था मिलाउन अह्राएछन् । साँझमा खत्वेले फोन गरे र भने, ‘म गौशालाको लजमा आएँ । मेनपावरको मान्छेले खानबस्न पाँच सय दियो ।’ तेस्रो दिन  बिहान रामभरोससँग भेट भएको थियो । राति आठ बजेतिर उनको मिसकल आयो । मैले तुरुन्तै फोन गरेर सोधें, दाइ के भयो ? उनले जे उत्तर दिए त्यो बुझिने खालको थिएन । खाना खान हिँडेका बेला बाटो बिराएको वा कतै हराएको, आफू बस्ने लजको नाम थाहा नभएको यस्तै कुरा थियो । उनको अधुरो र अपुरो कुराले मलाई आपत् पार्‍यो । खोज्न जाउँ उनी ठ्याक्कै कहाँ छन् थाहा छैन । नजाऊ उनी आपत्मा छन् जस्तो लागिरहेछ । रातिको नौ बजेसम्म मैले बारम्बार फोन गरें तर उनले उठाएनन् ।  चौथो दिन  बिहान उठ्नेबित्तिकै गौशाला पुगें । उनका कुरा सुनेर म खङरङ भएँ । खाना खान लागेको बेला एकजना हेलमेट लगाएको अपरिचितले पाखुरमा समातेर खत्वेलाई मोटरसाइकलमा राखेछ र सिनामंगलको अँध्यारो गल्लीतिर कुदाएछ । मैले बारम्बार फोन गर्दा पनि त्यही अज्ञात मान्छेले फोन नउठाउन धम्की दिएको रहेछ । उनी रुने कराउने गरेपछि अँध्यारो गल्लीमा छोडेर हिँडेछ । ‘दाइ मलाई त्यसले मार्छ भन्ने लागेको थियो, डरले रातभरि सुतिनँ,’ उनले भने ।  कसले किन र कुन उद्देश्यले खत्वेलाई अँध्यारो गल्लीतिर डोर्‍यायो ? मैले केही भेउ पाइनँ । तुरुन्तै खत्वे बसेको लजमा पुगेर पैसा तिरीवरी उनलाई अनामनगरको सेल्टरमा बस्ने व्यवस्था मिलाएँ ।  त्यसै दिन दिउँसो एजेन्टले खत्वेलाई फोन गरेर तुरुन्तै मेनपावर जान आदेश दियो । रिपोर्टिङको काम चटक्क छाडेर म खत्वेसँग बत्तिसपुतलीस्थित मेनपवारको अफिस पुगें । त्यहाँका कर्मचारीले सोधे, तपाईं उहाँको को ? मैले विनम्र भावमा भने, ‘म उहाँको सहयोगी ।’  मेनपावरका कर्मचारीले भने, ‘कुरा जसरी नि मिलाउनुपर्छ । अब कति पैसामा मिलाउने भन्नुस् ?’ खत्वेलाई सोधिएको उत्तर मैले नै दिएँ, ‘मिलाउने भन्ने कुरै हँुदैन । जति दलालले लिएको उति नै फिर्ता गर्नुपर्छ ।’ मेरो चर्को स्वर सुनेर मेनपावरका सञ्चालक मलाई भेट्न आए । उपल्लो तल्लामा रहेको आफ्नो कोठामा पुर्‍याए र भने, ‘मिलाउनुस् न । तपाईंलाई पनि हेरूला ।’ मैले एक रुपैयाँ पनि कम नहुने, बरु ढिलो गरे उल्टो क्षतिपूर्ति पनि तिर्नुपर्ला भनें ।  कुरा नमिलेपछि खत्वेलाई सेल्टर पुर्‍याएर घर फर्कें । कति दिनसम्म उनलाई काठमाडौंमा राख्नुपर्ने हो ? कहिलेसम्म उनले न्याय पाउने हुन् ? मेनपावरले के–के अड्को थाप्ने हो ? महोत्तरीबाट एजेन्ट कहिले काठमाडौं आउने हो ? मसँग कुनै ठोस उत्तर थिएन । पाँचौं दिन  मध्य दिनमा खत्वेले फोन गरेर भने, ‘दाइ मेनपावरले तुरुन्त आउनु भनेको छ ।’ तत्काल उनलाई लिएर मेनपावर पुगें । यसपाला भने सोझै सञ्चालकसँग कुरा भयो । उनले फेरि मिलाउने कुरा गरे । मेनपावर व्यवसायका सारा दु:ख कहे र अन्तमा भने, ‘अलिकति त मिलाउनुस् न । हामी पनि मर्कामा छौं ?’  उनी पूरा पैसा दिन तयार थिएनन् । रामभरोसलाई धेरै दिन काठमाडौंमा अड्काउनुको पनि अरू कुनै  उद्देश्य थिएन । मुद्दा लड्दा झन् बढी समय लाग्थ्यो । मैले सुटुक्क सल्लाह गरें र सञ्चालकसँग भनें, ‘त्यसो भए एक लाख दिनुस् ।’ सञ्चालकले सहमतिमा मुन्टो हल्लाए ।  महानगरीय प्रहरी अपराध महाशाखा पुगेर सहमतिको कागतपत्र तयार पारियो । मेनपावरका कर्मचारीले एक लाखको बिटो खत्वेको हातमा थमाइदिए । उनको अनुहार धपक्क बल्यो । महिनौंसम्म नहाँसेको ओठमा मुस्कानको झिल्का देखियो । खाँदाबस्दा लागेको खर्च भनेर मेनपावरका कर्मचारीसँग अरू २५ सय मागियो । एसएसपी सर्वेन्द्रले मुस्काइरहेका रामभरोसलाई सोधे, ‘अब फेरि विदेश नै जाने कि के गर्ने ?’ उनले तनक्क तन्किएर आफ्ना दुवै कान समाते र भने, ‘माँ कसम सर । अब जाँदैन ।’ सिनामंगलबाट जलेश्वरका लागि छुट्ने रात्रिबस ६ बजेसम्म पाइन्थ्यो । खत्वेलाई लिएर उतै हान्निएँ ।  बसमा उनले हराउलान् भनेर एक लाख रुपैयाँ मैले नै राखें । माहुरीको गोलोझै बसमा मान्छे झुम्मेका थिए । नन्दनी डिलक्सको अन्तिम सिटमा बसेपछि उनले झ्याल खोलेर बाईबाई गरे । मैले घर पुगेर बिर्सिने त होइन नि भनेर सोधें । उनले चर्को स्वरमा भने, ‘माँ कसम बिर्सिन्नँ, हरेक दिन मिस कल गर्छु दाइ ।’ छैटौं दिन  रामभरोस खत्वे कलुवावगियास्थित घर पुगे । मैले मनी ट्रान्सफरबाट पैसा पठाइदिए । तर लेख्न पढ्न नजान्ने भएकाले पैसा बुझ्नका लागि आवश्यक पर्ने कोड नम्बर उनले टिप्न सक्ने कुरै भएन । महोत्तरीका डीएसपी विनोद सिलवाललाई फोन गरेर मैले समस्या राखें । उनले एक प्रहरी जवानलाई खत्वेसँगै पठाइदिए । पैसा निकालेर प्रहरी जवानले खत्वेलाई मोटरसाइकलमा घर पुर्‍याइदिए ।  साँझ खत्वेले फोने गरे । उनको आवाजमा खुसी छचल्किएको थियो । भने, ‘दाइ भोलि सखारै ऋण तिरिदिन्छु । अनि रिक्सा भाडामा लिएर चलाउन थालिहाल्छु । आज बहुतै मीठो सुत्छु दाइ ।’  लामो कुरापछि फोन राख्ने बेलामा उनले भने, ‘माँ कसम दाइ, अहाँ के सब दिन मिस कल मारल ।’  साभारः कान्तिपुर राष्ट्रिय दैनिक कोसेली // 2016-04-16/20160416162532.
Opinion
false
[ 0, 6530, 431, 4713, 1365, 10268, 2033, 5, 3259, 303, 61, 11524, 580, 1791, 10650, 121, 148, 9577, 10, 44, 84, 13, 34, 3219, 637, 6, 2375, 311, 814, 1479, 8, 564, 3581, 588, 437, 16021, 66, 5, 74, 7614, 15228, 295, 1639, 11072, 3591, 3694, 5, 588, 1325, 65, 969, 14, 257, 1366, 4416, 8262, 5479, 8262, 9044, 6, 14099, 5, 2401, 1361, 7775, 968, 1196, 192, 257, 968, 4705, 15519, 5, 47, 58, 704, 968, 120, 5, 257, 968, 12124, 161, 9, 539, 10, 273, 4540, 141, 5, 58, 377, 9044, 12, 3931, 5, 47, 405, 62, 4813, 1403, 6, 2055, 628, 892, 11, 1480, 534, 245, 20, 300, 75, 2055, 628, 892, 63, 229, 1186, 13554, 9, 2500, 7418, 44, 924, 5, 671, 229, 534, 1322, 2461, 106, 9277, 112, 5, 548, 3654, 9277, 99, 377, 740, 150, 112, 121, 223, 14175, 257, 704, 968, 8379, 141, 9, 11330, 654, 7776, 5, 17456, 8, 1479, 8, 11630, 1324, 5, 637, 6, 8593, 10983, 6, 8, 12197, 6, 5451, 257, 11630, 4522, 141, 5, 2040, 1449, 8309, 3076, 3829, 34, 916, 3820, 682, 5, 1974, 746, 11, 760, 202, 160, 2775, 4033, 21, 11630, 5304, 257, 234, 968, 123, 7775, 968, 7776, 9, 10544, 7, 62, 7757, 458, 10966, 74, 1185, 702, 11, 141, 300, 74, 11524, 4027, 968, 25, 916, 17544, 8, 1718, 5287, 2742, 8595, 6115, 226, 4378, 10289, 13668, 1901, 66, 5, 12336, 17, 9628, 5291, 8, 254, 1594, 668, 3038, 3125, 18106, 225, 9, 5648, 4035, 11153, 5, 2968, 8, 897, 9680, 2003, 2115, 869, 13509, 161, 5, 2581, 6664, 2003, 12405, 1356, 4540, 8262, 10508, 106, 9228, 121, 105, 200, 1750, 21, 3219, 126, 4108, 86, 4750, 2376, 97, 181, 294, 635, 12, 588, 437, 16021, 665, 1690, 30, 7, 3962, 5, 846, 145, 789, 16021, 13, 47, 6067, 8, 5056, 17, 8628, 11155, 5, 299, 1537, 1040, 12336, 8, 13630, 13880, 254, 665, 1690, 30, 6, 3829, 6, 721, 304, 7749, 17, 206, 16, 1175, 5, 140, 44, 591, 173, 322, 6, 4680, 8, 656, 26, 129, 217, 93, 950, 12038, 9, 84, 4927, 12, 9721, 77, 1130, 437, 16021, 96, 8069, 4213, 14712, 52, 4276, 5063, 2581, 10, 21667, 145, 1550, 5726, 646, 206, 16, 1175, 5, 2184, 96, 1857, 8, 231, 2687, 5260, 9721, 11, 665, 1690, 30, 14, 106, 12798, 68, 2065, 84, 6730, 7610, 36, 19437, 12979, 59, 166, 10178, 8, 8052, 3490, 178, 5, 19437, 11, 287, 4808, 9, 4311, 12402, 135, 665, 1690, 30, 2961, 1485, 5, 253, 260, 126, 26, 129, 217, 93, 8703, 2961, 13016, 7, 115, 260, 1550, 6878, 341, 63, 217, 93, 168, 118, 5435, 450, 6933, 185, 1409, 22, 1684, 1242, 227, 28, 12702, 141, 942, 38, 5, 695, 145, 2809, 1447, 924, 5, 274, 745, 2554, 8970, 34, 46, 25, 185, 1236, 389, 4787, 3711, 8, 3876, 9, 4272, 10009, 1713, 17831, 276, 389, 592, 5795, 2028, 1093, 1547, 5, 348, 140, 1662, 1130, 1308, 2659, 404, 140, 295, 1175, 5, 46, 833, 89, 6753, 26, 56, 1972, 10140, 1440, 13066, 62, 4266, 666, 17, 1713, 15155, 23, 566, 7, 2545, 1857, 7258, 163, 300, 11715, 2687, 685, 1915, 16, 1857, 2128, 9889, 497, 7258, 12364, 121, 588, 437, 16021, 11, 11511, 5272, 121, 6899, 5272, 5, 704, 11511, 5272, 121, 75, 451, 2005, 9497, 5, 7258, 407, 159, 7649, 1272, 163, 5, 140, 44, 591, 173, 4680, 8, 656, 950, 497, 4483, 121, 258, 13, 11411, 34, 206, 163, 5, 10, 13508, 4277, 6, 3125, 7892, 865, 1393, 5, 1857, 7258, 73, 974, 173, 6343, 5187, 69, 408, 15, 4215, 38, 5, 1824, 12263, 962, 11, 3678, 37, 906, 21, 5, 62, 14379, 1995, 2063, 3716, 2697, 53, 5272, 6, 8836, 5303, 15638, 459, 11, 11016, 347, 2846, 83, 741, 467, 932, 11, 8578, 16362, 1419, 588, 437, 16021, 11, 3856, 5, 72, 6191, 2581, 140, 1662, 1130, 12405, 1356, 1117, 389, 36, 2648, 15058, 5, 106, 12367, 30, 18, 9, 33, 437, 16021, 10, 19176, 159, 1485, 5, 82, 63, 54, 3829, 6679, 33, 474, 5, 950, 9, 18491, 6, 4680, 6, 984, 11, 145, 5187, 69, 408, 14, 10, 5375, 3389, 2166, 15058, 5, 17563, 12, 19, 4418, 458, 588, 6, 286, 963, 482, 2495, 8618, 11, 145, 347, 3906, 1073, 2846, 14891, 30, 6, 3125, 4416, 5, 2733, 6006, 13, 11411, 34, 4416, 9, 389, 106, 8052, 3490, 5, 377, 12051, 15, 4022, 11, 48, 66, 5, 2961, 17, 7083, 6, 7997, 1161, 588, 16021, 1652, 18123, 66, 5, 9337, 9, 2961, 1201, 1066, 15633, 6, 3183, 2615, 1660, 9225, 7387, 5, 145, 721, 14294, 257, 4540, 8262, 3701, 5166, 6, 3711, 1184, 9, 69, 45, 178, 5214, 3219, 58, 3856, 7, 3186, 18, 30, 5214, 7, 3914, 13, 330, 7, 115, 124, 401, 633, 8585, 16002, 7, 3381, 191, 682, 23, 1185, 13489, 300, 274, 588, 437, 16021, 3914, 168, 15, 950, 6, 7230, 11, 1241, 7726, 12, 256, 126, 5333, 39, 3640, 16363, 1930, 5, 10, 23, 126, 2794, 9, 2024, 16363, 5, 936, 11, 8210, 99, 15, 126, 774, 8069, 377, 5214, 7150, 5, 11029, 8919, 1057, 273, 15, 389, 2809, 944, 924, 5, 5155, 798, 2976, 63, 229, 1078, 13554, 38, 5, 126, 1550, 5884, 1246, 180, 1232, 8602, 1817, 8603, 9396, 5192, 570, 19411, 2021, 8, 46, 3540, 5, 588, 437, 16021, 14, 2452, 13846, 339, 239, 1485, 5, 82, 15535, 3856, 18, 10544, 7, 8254, 497, 1045, 7781, 219, 3219, 1857, 7258, 185, 1226, 4751, 15, 588, 437, 16021, 63, 1857, 7258, 6, 75, 1139, 15615, 924, 5, 16, 99, 15, 4117, 651, 364, 109, 1045, 1141, 4215, 1777, 429, 56, 106, 12178, 67, 13648, 5, 1047, 12, 402, 651, 135, 588, 437, 16021, 96, 1216, 227, 163, 29, 15, 19437, 784, 11, 4483, 335, 29, 1201, 1066, 15633, 288, 2615, 1439, 295, 1815, 5, 82, 651, 3856, 18, 2976, 405, 62, 19798, 7258, 12, 85, 11, 146, 60, 1045, 13002, 7, 1545, 15, 12702, 141, 135, 5647, 5, 12772, 19972, 8, 1246, 6, 3944, 322, 415, 1841, 6256, 300, 8549, 549, 5706, 75, 1660, 924, 5, 1550, 1684, 7975, 58, 4840, 6, 1517, 1635, 327, 120, 15, 1045, 1141, 1047, 1982, 924, 5, 14851, 19437, 784, 12, 234, 1246, 49, 2219, 1748, 4550, 33, 9, 11399, 27, 5, 74, 75, 7488, 1382, 16362, 5, 7863, 2248, 1142, 18197, 73, 50, 1250, 18104, 34, 73, 2015, 14, 810, 3918, 7891, 11839, 888, 5293, 39, 958, 1199, 7055, 3761, 14, 968, 7776, 5, 58, 3918, 7891, 8, 588, 437, 16021, 14, 1338, 5291, 461, 751, 4447, 6316, 5, 5354, 446, 11209, 4644, 588, 437, 16021, 612, 16957, 6348, 5, 2442, 746, 96, 1253, 8, 389, 3918, 7891, 869, 10, 14523, 5279, 161, 5, 308, 56, 3917, 3918, 7891, 1485, 141, 9, 588, 437, 16021, 14, 2968, 8, 897, 3805, 149, 1291, 2352, 16670, 11387, 2028, 161, 5, 665, 1690, 30, 6, 82, 13842, 14294, 2352, 110, 15013, 1614, 11, 9028, 86, 74, 2508, 685, 68, 17864, 15883, 7058, 4840, 6, 739, 601, 10966, 5, 257, 10544, 7, 62, 1130, 437, 16021, 5214, 14, 39, 440, 8139, 5, 2508, 685, 68, 10072, 440, 13746, 1930, 300, 1614, 11, 7058, 3090, 159, 73, 149, 5639, 14, 6289, 1197, 425, 7, 62, 13607, 5181, 11056, 566, 7, 1246, 6, 3916, 6724, 3131, 7104, 566, 300, 588, 437, 16021, 665, 1690, 30, 14, 10481, 3767, 74, 17563, 8, 11577, 141, 5, 1253, 433, 8040, 7, 1614, 11, 19437, 9244, 17864, 9510, 311, 6491, 8, 4750, 17, 9721, 18101, 30, 688, 3865, 956, 5, 19437, 12, 2326, 14, 665, 1690, 30, 14, 1338, 5291, 461, 179, 4709, 6094, 1588, 474, 956, 5, 1253, 8, 665, 1690, 30, 11, 968, 120, 9, 405, 1753, 11524, 6, 9897, 8, 1063, 161, 5, 19437, 6, 5646, 837, 5291, 450, 311, 140, 3223, 300, 725, 56, 637, 588, 437, 16021, 63, 1234, 16, 38, 5, 1304, 1060, 9895, 145, 2052, 2547, 1324, 5, 257, 7058, 968, 109, 4540, 8262, 5214, 105, 163, 121, 58, 750, 451, 425, 115, 3591, 574, 3057, 924, 5, 1238, 837, 11912, 260, 612, 9853, 1801, 50, 1366, 4988, 7, 592, 585, 9897, 6, 157, 433, 590, 726, 83, 38, 5, 145, 17623, 9, 2718, 6386, 83, 11, 377, 15877, 108, 6324, 21, 5, 3927, 16837, 126, 10, 9393, 1194, 27, 433, 104, 5, 6614, 5357, 126, 15877, 108, 8, 27, 401, 19, 8900, 5, 1304, 6, 1309, 4571, 257, 5448, 968, 7776, 47, 58, 12124, 1930, 5, 1949, 56, 637, 8223, 7261, 11524, 1485, 141, 5, 539, 83, 4788, 74, 665, 442, 18, 442, 7260, 5, 1238, 837, 288, 260, 1824, 10283, 1852, 17024, 11, 11647, 97, 18, 8, 10066, 665, 1690, 30, 14, 2968, 8, 2735, 178, 9, 409, 252, 14080, 6, 10788, 10368, 523, 8370, 33, 474, 178, 5, 257, 5448, 968, 150, 15, 516, 6990, 5646, 968, 10980, 780, 785, 6048, 245, 1175, 5, 126, 347, 297, 13148, 741, 10788, 10368, 8, 3257, 11577, 178, 5, 5838, 818, 377, 1938, 43, 12260, 53, 288, 1449, 1951, 11, 17751, 7942, 483, 161, 1419, 58, 29, 5, 4147, 350, 9, 978, 2258, 665, 1690, 30, 14, 10788, 10368, 523, 9007, 108, 526, 382, 121, 257, 72, 4397, 615, 10347, 161, 5, 7058, 665, 1690, 30, 888, 9897, 8, 2263, 549, 1302, 34, 9510, 389, 18561, 6, 3918, 7891, 8, 585, 179, 8991, 161, 5, 861, 56, 2235, 9721, 11, 665, 1690, 30, 14, 968, 109, 7058, 19437, 481, 1197, 3223, 5, 17563, 6, 46, 12415, 2387, 3767, 74, 665, 1690, 30, 63, 12798, 68, 2065, 84, 281, 339, 10875, 131, 1884, 6, 4997, 1485, 141, 5, 4666, 5118, 4540, 7, 687, 1539, 10, 6, 121, 257, 18564, 2749, 8, 405, 1753, 1539, 2585, 300, 19437, 12, 5118, 405, 62, 5813, 2366, 330, 4709, 1359, 5, 169, 465, 549, 8, 7910, 2173, 337, 3219, 665, 1690, 30, 14, 4471, 593, 451, 257, 37, 425, 5547, 62, 6424, 623, 53, 6978, 10647, 5, 812, 4645, 11, 656, 6512, 37, 1226, 1192, 300, 229, 4787, 2001, 4788, 19437, 12, 2326, 377, 3103, 1063, 5, 12970, 11203, 8, 35, 54, 4333, 869, 13509, 9, 405, 62, 6424, 2317, 337, 10, 23, 5, 2410, 15, 2847, 566, 219, 300, 257, 26, 322, 15, 216, 715, 7, 2572, 4739, 120, 8587, 4920, 15, 5231, 5988, 219, 10544, 5, 83, 10721, 135, 665, 1690, 30, 14, 3918, 7891, 869, 10, 14523, 159, 7083, 141, 5, 465, 2907, 389, 1627, 8911, 20, 121, 883, 116, 58, 1045, 537, 112, 121, 19437, 11, 17441, 15495, 65, 13690, 30, 20, 121, 4750, 17, 9721, 883, 106, 329, 20, 121, 9280, 75, 4928, 451, 924, 5, 7997, 56, 792, 1161, 665, 1690, 30, 11, 968, 109, 405, 5838, 818, 19437, 11, 8674, 2631, 639, 13, 300, 1178, 389, 351, 19437, 1485, 141, 5, 42, 2582, 33, 29, 7262, 69, 2326, 63, 83, 163, 5, 58, 704, 7910, 83, 120, 5, 19437, 1097, 12, 4232, 3829, 10306, 30, 9, 7416, 405, 3186, 6307, 650, 60, 4709, 6220, 10, 23, 5, 155, 15, 3716, 12, 8, 922, 3219, 126, 364, 549, 56, 376, 3931, 5, 588, 437, 16021, 14, 85, 56, 1627, 15495, 2317, 6, 15, 974, 75, 1463, 924, 5, 739, 4900, 685, 2896, 118, 137, 6819, 5, 257, 9392, 13668, 1719, 7776, 9, 2326, 63, 10544, 7, 12288, 65, 99, 26, 129, 1068, 337, 300, 2326, 11, 9478, 11639, 6368, 4273, 474, 5, 3805, 149, 1291, 2352, 2263, 688, 6, 183, 859, 1422, 376, 1521, 855, 5, 19437, 12, 5118, 26, 129, 6, 453, 1985, 665, 1690, 30, 6, 2581, 12405, 6316, 5, 145, 3125, 1281, 131, 2387, 889, 926, 5, 12702, 141, 116, 3717, 8445, 30, 6, 10116, 8, 12938, 6, 4674, 1312, 12, 3437, 5, 7572, 5291, 685, 288, 415, 185, 19437, 12, 678, 63, 974, 464, 140, 263, 855, 5, 8083, 15013, 11, 12074, 12, 13053, 588, 437, 16021, 14, 4540, 7, 8254, 704, 970, 37, 341, 146, 105, 25, 3219, 58, 60, 23, 2387, 16517, 2063, 369, 390, 3795, 15526, 9, 405, 62, 8, 161, 3340, 61, 1457, 5, 169, 3335, 23, 300, 409, 252, 14080, 17, 12336, 12, 19, 1608, 461, 13490, 5291, 232, 4571, 18313, 5, 665, 1690, 30, 14, 351, 11546, 11387, 2028, 161, 5, 556, 8, 58, 2118, 1233, 219, 310, 185, 26, 129, 322, 257, 37, 2735, 141, 5, 43, 10880, 34, 6, 614, 65, 8588, 556, 8, 916, 4168, 3784, 30, 12, 66, 5, 4792, 408, 7183, 1872, 6, 457, 2851, 8, 16321, 58, 6986, 7967, 13588, 220, 597, 120, 5, 257, 159, 2263, 9087, 574, 60, 386, 330, 185, 4540, 141, 5, 58, 4787, 4496, 405, 62, 8, 161, 3340, 61, 9087, 1516, 23, 5547, 317, 56, 2052, 2376, 2785, 5214, 300, 12894, 56, 588, 437, 16021, 665, 1690, 30, 2376, 1159, 181, 294, 635, 339, 159, 1485, 5, 257, 221, 34, 14211, 17, 549, 8052, 3490, 5, 47, 2794, 2024, 11337, 461, 422, 549, 1647, 12, 19, 287, 177, 7825, 534, 58, 14292, 395, 6978, 1452, 5, 4750, 12, 14699, 4361, 8618, 14, 968, 109, 257, 200, 2735, 141, 5, 58, 26, 149, 5639, 14, 665, 1690, 30, 241, 8052, 3490, 5, 549, 7796, 149, 5639, 11, 665, 1690, 30, 14, 2968, 8, 159, 869, 13868, 3490, 5, 1253, 665, 1690, 30, 11, 968, 30, 120, 5, 145, 9728, 1423, 13, 384, 9784, 593, 38, 5, 405, 5838, 818, 2638, 190, 1385, 18, 69, 950, 1302, 91, 15883, 5, 276, 13630, 5772, 351, 2894, 5198, 91, 9368, 97, 5, 136, 3071, 9787, 9049, 7942, 3694, 5214, 300, 402, 83, 135, 968, 810, 2499, 58, 405, 62, 8, 161, 3340, 61, 5214, 7, 148, 9577, 105, 2837, 56, 2052, 2376, 43, 18, 59, 300, 12700, 358, 1158, 111, 489, 18569, 1022, 182, 5433, 70, 7321, 70, 3737, 182, 1945, 3737, 7321, 3737, 3737, 3760, 12866, 81, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]
10,099
10,099
 काला लामा दाह्री र जुँगा, तालु पुरै खुइलिएको, हेर्दा नरकटजस्ता दुब्ला । अधिकांश समय सेतो सर्ट र पाईन्ट लगाउने र सेतै रंगको मफलर भिर्ने, अझै एक झोला एकापट्टीको कुमबाट तुर्लुंङ झुण्डाउने । जो सुकैले देखेपनि कवि हो भनेर सहजै चिन्ने । तर कमैलाई विश्वास थियो त्यही कवि अर्थात अर्जुन पराजुली २०६२÷०६३ मा जन आन्दोलनको सबैभन्दा पहिलो र सबैभन्दा सशक्त संवाहक बन्लान भन्ने । निरंकुश राजतन्त्रको विरुद्ध जनतालाई सडकमा ल्याउने एक महत्वपुर्ण आकर्षण बन्लान भन्ने । जुनबेला राजनीतिक दलहरूले आयोजना गरेको कार्यक्रममा जनता ल्याउन अत्यन्त गाह्रो हुन्थ्यो त्यसबेला नागरिक समाजको कार्यक्रममा खचाखच भिड हुन्थ्यो । उनका कविताले त्यसबेलाका जनमानसलाई कस्तो असर पर्दथ्यो भन्ने अनुभव धेरैले त्यहीबेला गरेका थिए । तर जसले त्यसबेला उनका कविता सुनेनन् तिनले अहिले युट्युबमा तिनै कविता सुनेभने पनि शरिरको रौं ठाडो हुन्छ अनि रगत उम्लिएर आउँछ । लाग्छ अझै आन्दोलन जारी छ र हामी अहिल्यै सडकमा प्राणको बाजी लगाउँदै निरंकुशतन्त्रको विरोधमा उत्रिनु पर्दछ । राजा भनेको राजा हो, राजालाई फाल्नुुहुँदैन पाल्नुपर्छ । पाल्नका लागि बाजा बजाउँदै, बग्गीमा लगेर नख्खु जेलमा हाल्नुपर्छ । जब उनी यस्ता अत्यन्त क्रान्तिकारी र जनतालाई जुरुक जुरुक उचाल्ने कविता पाठ गर्दथे त्यसबेला के हुन्थ्यो ? डर लाग्दैनत्थ्यो उनलाई ? डर भन्ने जिनिसलाई घरमै थन्काएर हथेलीमा ज्यान बोकेर राजतन्त्रको विरोधमा निस्केका पराजुलीलाई कुनै लाठी, गोली र जेल–नेलले रोक्न सकेन । तर लोकतन्त्र आएपछी त्यसको फल खान वा आफूले गरेको योगदानको मूल्य माग्न पनि उनी कतै गएनन् । आफ्नो व्यवसाय गरेर खुसीसँग जीवन यापन गर्दैछन् । लोकतान्त्रिक आन्दोलन सफल भएको एक दशकमा पनि अर्जुन पराजुलीको भेष भुषा उस्तै छ । उस्तै सौम्य, शालिन र भद्र व्यक्तित्व । कालो कपाल र दाह्री अझै उस्तै छ, तर उमेरले कपाल र दाह्रीलाई अलि अलि सेतो रंगाईदिएको छ । दुई लाइन कवितामा देशको सम्पुर्ण अवस्था ओकल्ने पराजुली अन्र्तर्वाता दिंदापनि सकभर छोटो बोलेर आफ्ना भनाई टुंग्याउँछन् । उ बेला कविता पढ्दा मिनरल वाटरको बोटलबाट बारम्बार पानी पिउने पराजुलीले आफ्नो विद्यालयको अफिसमा बसेरभने चियाले घाँटी भिजाउँदै आफ्ना धारणा प्रस्तुत गरे । राजा भनेको जनता पेल्ने मेसिन होत्यस्तो मेसिन अब खाली सिसी र पुराना कागज किन्न आउनेलाई विक्री गर्नुपर्छ । जनता पेल्ने मेसिनका ठाउँमा उखु पेल्ने मेसिन थापना गर्नुपर्छ । उखु पेल्ने मेसिन थापना गर्ने शिलन्यास कुनै भुत प्रेतले गर्नेहैन नागरिक आफैले गर्छ । तर त्यस मेसिनको उद्घाटन गर्ने बेलामा एउटा नागरिकलाई राष्ट्रपति बनाएर ल्याउनुपर्छ हामी किन सडकमा उत्रियौं ? यो मानवीय स्वभाव पनि हुँदोरहेछ । अन्याय नसहने, अन्याय र अत्याचारको विरोध गर्ने सानैदेखिको स्वभाव हो । म जस्तै धेरैलाई लागेको थियो, यो राजतन्त्रको कारणले नै हाम्रो देश जति अघि बढ्नुपर्ने हो त्यति बढ्न सकेको छैनभन्ने हामी निष्कर्षमा पुगेका थियौं । अनि त्यसैबेलामा राजाले सम्पुर्ण सत्ता आफ्नो हातमा लिएर शासन गर्न सुरुगरे । त्यसले झनै हामीलाई अब हामी अघि नबढी हुँदैन भन्ने लाग्यो । राजतन्त्रको विरोध गर्ने माहौल पनि बन्यो । यो मौकालाई छाड्न हुन्न भनेर अघि बढेका हौं । कि राजतन्त्र छैन कि हामी छैनाैं भनेर लागेका थियौं । ० ० ० म कृष्ण पहाडी, देवेन्द्रराज पाण्डेहरुसँग हिँडेको हुँ । बढी पहाडीसँग हिँडेको हो । जहाँ जहाँबाट निम्ता आउँथ्यो । हामी त्यहाँ पुगेर राजतन्त्रको विरोधमा कार्यक्रम गथ्र्यौं । हामीले त्यसबेला ५४ जिल्लामा पुगेर कार्यक्रम गरेका थियौं । कुनै जिल्लामा ४ वटासम्म आमसभा भए । सडकमा आउनु कल्पना बाहिरको कुरा कफ्र्यु लागेको, सेना सडकमा उत्रिएको बेला सडकमा आएर कार्यक्रम गर्नुथियो । त्यसमा मास जम्मा गर्नुथियो । त्यस्तो बेलामा सेनासँगै भिड्ने किसिमको अवस्था थियो । हाम्रो ज्यानसम्म जान सक्छ भन्ने सोंचेका थियौं । टिचिङबाट हामीले पहिलोपल्ट कफ्र्यु तोडेका थियौं । कफ्र्यु तोड्ने बेला हामीलाई गोली पनि हान्न सक्छ भनेका थियौं । त्यो विषयमा पहिले नै छलफल भएको थियो । ० ० ० म साहित्यीक फाँटमा हिँडिरहेको थिएँ । मेरो पहिलो सहभागिता बानेश्वरको राजनीतिक सभाबाट सुरु भएको थियो । त्यसअघि पनि विभिन्न ठाउँमा कविता प्रस्तुत गर्थें । विरोधका कार्यक्रम गरिरहेको हुन्थें । त्यही देखेर मास तान्छ भनेर मलाई पनि कर गर्नुभएको थियो । म समसामयिक विषयमा कविता भन्ने गर्थें, खासगरी राजतन्त्र विरोधी । पहिलो मैले सम्झेको १७ साल भाग दुई भन्ने कविता थियो । २०१७ सालमा पनि जनताका अधिकार लुटियो, अहिले पनि लुटियो भनेर कविता प्रस्तुत गर्थें । हामीले ०१७ सालको भाग दुई नै भनेका थियौं । हरिवंश आचार्यले ‘डर लाग्दैन?’ भनेर सोधे जंगबहादुर राणासँगको पुनर्मिलन जस्ता कविता सुनाउँदा हरिवंश आचार्यले मलाई ‘यस्तो कविता लेख्दा डर लाग्दैन ?’ भनेर सोध्नुभएको थियो । त्यसबेला कविता भन्नेलाई भन्दा सुन्नेलाई डर लाग्थ्यो । एउटा रोगी गोली खान नपाएर मर्योएउटा निरोगी गोली खाएर मर्यो ।मैले आफुलाई न रोग लाग्न सकें न रोगी बनाउन सकें । त्यसैले अहिलेसम्म म ज्युँदैछु । यस्ता कविताहरु सुनाउँदा मास उचाल्न सजिलो पथ्र्यो । यसरी कविता सुनाउँदा प्रत्यक्ष रुपमा कसैले धम्की दिएन तर पछितिरबाट भने आउँथ्यो । राजाको गलत आरोपले आनन्द लाग्थ्यो राजाले त्यसबेला विदेशीको पैसा लिएर कार्यक्रम गरिरहेका छन् भनेर आरोप पनि लगाए । त्यसबेला हामीलाई आनन्द लाग्थ्यो । किनभने उनीहरुलाई हाम्रो कार्यक्रमले ठुलै असर गरेको रहेछ भन्ने लाग्यो । राम्रैसँग विरोधको सामना गर्नुपरेको रहेछ । हामीले यसलाई अझै बढाउनुपर्छ भन्ने लागेको थियो । हामीले कसैसँग पैसा लिएका थिएनौं । कृष्ण पहाडीको संस्था पैसा नलिने संस्था थियो । हामीले नागरिक आन्दोलन भनेर लोकतन्त्र र शान्तिको लागि अभियान भनेर चलाइएको थियो । हामी जहाँ गयो त्यहीं पैसाको लागि तन्ना थाप्थ्यौं । त्यहीं जति जम्मा भएको हुन्थ्यो त्यही खर्च गथ्र्यौं । हामी बाहिर जाँदा जसले बोलाउँछ उसैले व्यवस्था गर्नुहुन्थ्यो । कहिलेकाहीं आफ्नै पैसा हालेर पनि आउने जाने गर्यौं । सम्झदा अहिले पनि उत्तेजना पैदा हुन्छ त्यो बेलामा हामी त्यसरी जागेर हिँडेका थियौं । ज्यान पनि जानसक्छ भनेर हिँड्दा कस्तो फिलिङ हुन्थ्यो होला । राजालाई ढाल्न भनेर त हिँडेका थियौं तर हामी पनि मर्न सकिन्छ भन्ने लागेको थियो । दुवै कुरा बराबर थियो । राजतन्त्र जान पनि सक्छ । राजतन्त्र जानुभन्दा अघि हामी जान पनि सक्छौं । त्यो वास्तवमै रीस्की गेम थियो । सुरक्षाकर्मीको धरपकड त्यसबेला हामीलाई धरपकड गरिन्थ्यो । दशौंपटक भयो । धरपकडमात्रै होइन कफ्र्यु तोडेको भन्दै दुवाकोटमा लगेर १८ दिन राखियो । पहिलो दिनको सबैभन्दा पहिले हामीले कफ्र्यु तोडेका थियौं । त्यसबेला हामी टिचिङबाट २४ जना निस्किएका थियौं । हामी २४ जनाको टिम थियो । हामी सबै टिचिङमा महेश मास्केको अफिसमा जम्मा भएका थियौं । ८ जना चिकित्सक हुनुहुन्थ्यो । हामी सडकमा निस्कनासाथ पक्राउ गरिहाल्यो । बाहिर निस्कन नपाइने भनेको थियो हामी निस्कियौं । पुलिस क्लबमा राखेर भोलीपल्ट विहान दुवाकोट लग्यो । हामीलाई कागज गरेर निस्कन भनेको थियो हामीले मानेनौं । १८ दिनपछि हामीलाई छाडियो । पुलिसलाई कविता पुलिसलाई कविता सुनाउँथ्यौं ।पुलिस रमाउँथे । बाहिरबाट लगेको फोन लुकेर कुरा गथ्र्यौं । अरुभन्दा पनि पुलिसले थुनिरहेको छ । उसैलाई राजा विरुद्धका कविता सुनाउँदा रमाउँथे । राजतन्त्र सजिलै ढल्ला जस्तो लागेको थिएन हामी आन्दोलनमा उत्रिदा यति छिटो राजतन्त्र ढल्छ जस्तो लागेको थिएन । हाम्रो जिवनमै यो ढलेको देख्न पाउनुपर्छ भन्ने थियो । तर यति छिटो गइहाल्छ भन्ने सुरुमा लागेको थिएन । पछि आन्दोलन बढेपछि रोकिँदै रोकिएन । तर आन्दोलन सजिलै उठेन । दलहरुले पनि आफूले आन्दोलन उठाउन नसकेपछि विकल्प थिएन । अहिलेका मैं हुँ भन्ने नेताहरु यहाँ आमसभामा हामी पनि तपाईंहरुको कार्यक्रममा बस्छौं है भन्थे । कन्चनपुरमा अहिले ठुलै पदमा पुगेका एक नेताले आमसभामा बस्न हुन्छ कि हुँदैन भनेर सोधेर बसेका थिए । उनीहरुले गरेको नचाहिँदो कामको जनताले विरोध गर्लान् भन्ने परेर त्यस्तो अवस्था भएको थियो । जनताका लागि राजनीति गर्ने नेताहरुले त्यस्तो आमसभामा बस्न हुन्छ र भनेर सोध्नुपर्ने अवस्था कस्तो थियो होला ? उहाँको नाम अहिले सार्वजनिक नगरौं । अहिले ठुलै पदमा हुनुहुन्छ । नेतालाई जनताले विश्वास नगरेको बेला थियो । तर पनि हाम्रो नागरिक आन्दोलनको पछि लागेर नेताहरु आउँथे । आन्दोलन पश्चात हामीलाई निकै छिटो सबै कुरा भैदिए हुन्थ्यो भन्ने लाग्थ्यो । अन्य देश हेर्दा हाम्रो देशमा केही पनि छैन । देशमा सरकार छ कि छैन जस्तो लाग्छ । सरकार छ भने केही न केही त हुनुप¥यो नि । आफैं चलिरहेको छ । विकासको काम केही भएको छैन । सरकार नै छैन जस्तो छ । दशबर्षको बीचमा आन्दोलन सफल र संविधान आउनु बाहेक देखिने उपलब्धी केही भएको छैन । ठुलो अपरेसनपछि घाउ निको हुन समय लागे झैं अहिले समय लागेको छ । जनताले जुन रफ्तारमा खोजेका छन् । नेताले त्यसरी काम गर्न सकेका छैनन् । तर नेताले नै गर्नुपर्ने हो । भ्रष्टाचार नगरी देश विकास गर भ्रष्टाचार नगरी देशको विकास हुनुप¥यो । भ्रष्टाचार नगर्ने, भ्रष्टाचार नगरी विकास हुनुप¥यो । व्यक्तिले आफैंलाई भ्रष्टाचारमुक्त बनाउनुप¥यो । त्यसपछि विकासको काम हुन्छ । अरुको हेरेर पनि गर्न सक्नुप¥यो । अहिले पैसा फ्रिज हुन्छ तर काम हुँदैन । पैसा छ तर पैसाले काम पाएको छैन । कविताको अकल्पनीय प्रभाव जनआन्दोलन सकिएपछि सबै दलको सहभागितामा कार्यक्रम थियो । त्यहाँ गिरिजाप्रसाद कोइराला आउनुभएन । उहाँ नआएपछी टुंडिखेलमा ढुंगामुढा भयो । त्यो भीडलाई रोक्न कसैले सकेन । त्यही बेलामा म उठेर कविता भन्न थालें । ठुलो जलिरहेको मुढामा पानी हालेझैं स्वाईय् गर्दै भीड पुरै शान्त भयो । त्यसबेला मलाई कविताको शक्तिका बारेमा थाहा भयो । त्यसबेला मैले राजाहरु विक्रीमा छन् भन्ने कविता सुनाएको थिएँ । त्यसपछि माधव कुमार नेपालले माईक समाउनुभएको हो ।
Opinion
false
[ 0, 7046, 1425, 17558, 9, 1748, 6403, 7, 1779, 97, 3574, 2165, 6107, 593, 7, 1438, 16417, 166, 1110, 14326, 219, 5, 1001, 137, 2925, 8926, 9, 4737, 2319, 1162, 9, 1276, 9787, 2231, 6, 74, 4115, 18, 7542, 461, 7, 544, 26, 5686, 26, 33, 10281, 6, 13460, 17, 4131, 18, 8583, 141, 442, 7148, 623, 5, 400, 11807, 11, 4416, 575, 1367, 20, 185, 727, 69, 14357, 5, 47, 8753, 14, 468, 38, 516, 1367, 1659, 3059, 3273, 11716, 1518, 722, 10924, 43, 662, 3556, 282, 113, 9, 282, 4865, 713, 8508, 6124, 7309, 53, 5, 12189, 4388, 6, 1475, 2078, 1822, 1427, 26, 8573, 2788, 6124, 7309, 53, 5, 253, 3622, 214, 9528, 205, 28, 314, 736, 1144, 1775, 2751, 1815, 3642, 412, 2683, 314, 19348, 4448, 1815, 5, 539, 1075, 11, 3642, 12, 12104, 14, 1184, 1222, 14284, 53, 841, 85, 11, 516, 3622, 48, 66, 5, 47, 671, 3642, 539, 1075, 6836, 1930, 6355, 114, 9789, 8, 2963, 1075, 6836, 7163, 15, 6453, 6, 9, 848, 9115, 78, 276, 2312, 6742, 59, 2063, 1796, 5, 1033, 544, 868, 355, 13, 9, 155, 19082, 1822, 6298, 6, 10, 11095, 6574, 12189, 6185, 6, 5336, 7241, 2789, 1379, 5, 318, 639, 318, 649, 9742, 16172, 97, 97, 11599, 3290, 6164, 5, 12401, 12, 19, 4823, 17352, 7, 11818, 8, 10, 5395, 20864, 7354, 340, 6164, 5, 745, 126, 515, 1775, 3827, 9, 2078, 1748, 1073, 44, 1748, 1073, 44, 12873, 461, 1075, 2137, 8260, 3642, 105, 1815, 121, 1951, 4732, 84, 4621, 389, 121, 1951, 53, 1183, 23, 1780, 14, 5327, 13484, 1356, 444, 445, 2356, 8, 1023, 2452, 4388, 6, 5336, 7051, 12, 3273, 14, 75, 1105, 4328, 7, 1790, 9, 1549, 86, 297, 6267, 2242, 1999, 5, 47, 2143, 1063, 4368, 467, 1378, 837, 50, 1245, 28, 937, 6, 594, 7657, 15, 126, 1366, 1533, 1930, 5, 54, 1097, 109, 1423, 63, 368, 15547, 8975, 5, 1561, 868, 349, 16, 26, 1310, 8, 15, 3059, 3273, 6, 8533, 2130, 5143, 4215, 13, 5, 4215, 4741, 6126, 7, 3880, 4959, 9, 9209, 2867, 5, 1613, 4063, 9, 17558, 544, 4215, 379, 47, 936, 11, 4063, 9, 17558, 14, 2036, 2036, 2925, 2231, 597, 3490, 6, 13, 5, 89, 2835, 1075, 8, 817, 6018, 265, 832, 44, 6898, 3273, 5900, 3514, 11726, 138, 17862, 575, 3031, 1325, 2645, 5411, 18, 369, 1804, 9214, 744, 4197, 5, 580, 260, 1075, 7632, 11751, 18, 59, 13603, 6, 3893, 59, 17, 5448, 387, 8758, 3273, 11, 54, 4059, 4997, 8, 1399, 7163, 2003, 11, 5721, 10530, 1960, 369, 1435, 599, 120, 5, 318, 639, 736, 2090, 6898, 4714, 20, 2368, 8126, 4714, 169, 3161, 409, 398, 9, 2080, 4008, 4289, 329, 14, 4286, 1192, 5, 736, 2090, 6898, 4714, 12, 491, 6921, 2090, 6898, 4714, 11230, 252, 1192, 5, 6921, 2090, 6898, 4714, 11230, 252, 25, 14103, 8734, 75, 10, 13038, 8281, 84, 11, 25, 303, 69, 23, 412, 3465, 578, 5, 47, 291, 4714, 6, 1416, 25, 2499, 102, 4458, 426, 879, 1144, 1359, 155, 350, 1822, 7241, 91, 5356, 121, 21, 2483, 4023, 15, 17903, 5, 5123, 5604, 303, 297, 7, 5123, 9, 11627, 6, 1055, 25, 12314, 6, 4023, 20, 5, 74, 487, 11085, 288, 1449, 21, 4388, 6, 1089, 37, 212, 207, 812, 234, 15709, 20, 1047, 1952, 760, 104, 17600, 155, 7488, 963, 4945, 5, 276, 16746, 8, 318, 11, 6018, 1756, 54, 2581, 351, 977, 24, 206, 2703, 30, 5, 1938, 10, 5375, 928, 169, 155, 234, 9289, 34, 849, 53, 1547, 5, 4388, 6, 1055, 25, 19530, 15, 3462, 5, 21, 2259, 14, 9135, 4515, 185, 234, 6311, 4957, 5, 146, 4388, 104, 146, 155, 104, 12326, 185, 1489, 4945, 5, 10, 722, 10, 722, 10, 722, 74, 798, 1474, 7, 13970, 431, 2548, 5222, 11114, 1273, 5, 118, 1474, 63, 11114, 20, 5, 1061, 1061, 17, 14282, 16247, 5, 155, 621, 2263, 4388, 6, 5336, 128, 473, 6822, 4695, 5, 334, 3642, 4846, 328, 2263, 128, 48, 4945, 5, 75, 328, 247, 224, 116, 1008, 3324, 99, 5, 1822, 2631, 3185, 488, 6, 83, 10, 44, 4722, 18, 1618, 288, 7, 1446, 1822, 9872, 6, 260, 1822, 1440, 128, 160, 11998, 5, 1288, 8058, 948, 160, 11998, 5, 1028, 2499, 1446, 241, 4448, 461, 2516, 265, 38, 5, 212, 1023, 116, 481, 542, 53, 16576, 30, 12, 4945, 5, 20144, 17, 334, 13909, 10, 44, 4722, 18, 1618, 9360, 12, 4945, 5, 10, 44, 4722, 18, 1618, 11283, 30, 260, 928, 1790, 15, 11387, 542, 1788, 4945, 5, 115, 371, 466, 37, 508, 16, 38, 5, 10, 722, 10, 722, 10, 722, 74, 862, 2403, 6555, 8, 16082, 6, 1678, 5, 229, 113, 1120, 9033, 6, 214, 693, 17, 206, 16, 38, 5, 8990, 15, 107, 491, 1075, 599, 3540, 141, 5, 1055, 12, 128, 699, 5338, 141, 5, 516, 2474, 8058, 2220, 1553, 185, 377, 15, 272, 933, 38, 5, 74, 8358, 371, 1075, 53, 3540, 8262, 3662, 4388, 4203, 5, 113, 257, 14189, 6, 734, 586, 448, 89, 53, 1075, 38, 5, 3393, 673, 15, 4097, 365, 5575, 10725, 114, 15, 5575, 855, 185, 1075, 599, 3540, 141, 5, 334, 8821, 3201, 1501, 448, 89, 37, 1788, 4945, 5, 15611, 4863, 62, 5031, 4732, 675, 45, 185, 4540, 7173, 1466, 2133, 20057, 519, 1075, 689, 2629, 15611, 4863, 377, 62, 13831, 1075, 14337, 1951, 4732, 3219, 185, 9783, 2125, 38, 5, 3642, 1075, 53, 14, 158, 5119, 14, 1951, 6819, 5, 102, 5090, 1790, 837, 9929, 3716, 382, 16747, 20489, 1790, 4691, 3716, 382, 5, 191, 11, 4204, 10, 23, 652, 2279, 2129, 141, 10, 23, 5090, 285, 2129, 141, 5, 383, 1191, 74, 10119, 13246, 97, 5, 515, 1075, 55, 689, 2629, 8058, 12873, 450, 1982, 17480, 5, 564, 1075, 689, 2629, 1186, 88, 938, 6048, 425, 23, 47, 186, 523, 17, 29, 16247, 5, 4953, 1361, 728, 11, 2140, 6819, 318, 11, 3642, 819, 6, 549, 351, 128, 882, 27, 185, 728, 15, 4055, 5, 3642, 928, 2140, 6819, 5, 2011, 2975, 212, 128, 11, 11328, 69, 1222, 28, 1175, 53, 1547, 5, 4731, 63, 1055, 6, 3297, 10619, 1175, 5, 334, 432, 544, 1552, 1359, 53, 288, 38, 5, 334, 7879, 549, 1885, 924, 848, 5, 798, 1474, 6, 570, 549, 14954, 570, 38, 5, 334, 412, 868, 185, 2143, 9, 658, 6, 19, 644, 185, 16977, 38, 5, 155, 1061, 2300, 10481, 549, 6, 19, 60, 7898, 11230, 16892, 5, 10481, 812, 948, 16, 1815, 516, 415, 473, 6822, 4695, 5, 155, 488, 1201, 671, 2903, 3320, 6552, 11, 179, 24, 7880, 5, 9534, 509, 549, 6540, 15, 329, 341, 16919, 5, 3354, 581, 114, 15, 16331, 4588, 78, 115, 2499, 155, 3654, 8953, 30, 18, 11912, 4945, 5, 1023, 15, 481, 6256, 185, 17461, 1184, 2534, 4279, 1815, 668, 5, 9742, 18190, 185, 60, 11912, 4945, 47, 155, 15, 8578, 363, 53, 288, 38, 5, 390, 83, 4223, 38, 5, 4388, 481, 15, 542, 5, 4388, 2124, 168, 234, 155, 481, 15, 8019, 5, 115, 10, 17438, 9, 34, 7623, 3134, 38, 5, 4736, 6, 20217, 3642, 928, 20217, 8307, 5, 14028, 3913, 163, 5, 20217, 3731, 386, 10, 44, 4722, 18, 1618, 9360, 6, 192, 512, 1159, 1383, 8, 10, 5395, 672, 56, 10728, 5, 113, 3152, 282, 466, 334, 10, 44, 4722, 18, 1618, 9360, 12, 4945, 5, 3642, 155, 20144, 17, 947, 174, 6080, 12, 4945, 5, 155, 947, 1143, 905, 38, 5, 155, 82, 20144, 8, 5862, 12790, 6, 4997, 8, 948, 73, 4945, 5, 380, 174, 2056, 5877, 5, 155, 1822, 8750, 6729, 434, 353, 13786, 5, 488, 8750, 6933, 639, 38, 155, 4242, 91, 5356, 5, 4067, 11315, 897, 5460, 7227, 2915, 512, 1159, 1383, 18040, 5, 928, 4008, 109, 8750, 639, 38, 334, 5951, 7400, 5, 672, 6191, 928, 5034, 855, 5, 4067, 14, 1075, 4067, 14, 1075, 689, 6513, 445, 4695, 5, 5062, 1780, 9, 61, 7611, 5, 9527, 8001, 968, 15023, 83, 473, 6822, 4695, 5, 677, 168, 15, 4067, 11, 11405, 1973, 13, 5, 6552, 14, 318, 1475, 12, 1075, 689, 2629, 9, 61, 7611, 5, 4388, 2600, 4742, 2553, 401, 288, 924, 155, 3310, 7241, 6211, 943, 2370, 4388, 4742, 108, 178, 401, 288, 924, 5, 212, 4825, 191, 21, 13536, 6, 1760, 15464, 53, 38, 5, 47, 943, 2370, 8098, 9368, 53, 4895, 288, 924, 5, 186, 868, 10, 9493, 2181, 3456, 16426, 5, 47, 868, 2600, 13495, 23, 5, 3487, 11, 15, 1245, 868, 3859, 7398, 1836, 924, 5, 114, 12, 1639, 141, 1273, 53, 2447, 242, 1008, 3324, 8, 155, 15, 13120, 6, 314, 556, 9385, 2775, 7150, 5, 18769, 8, 114, 11328, 69, 1170, 963, 26, 4618, 1008, 3324, 8, 1364, 78, 146, 849, 185, 4540, 18, 1901, 66, 5, 1823, 28, 9365, 14766, 46, 6, 1581, 1055, 17628, 53, 4305, 1028, 265, 16, 38, 5, 4097, 19, 921, 25, 4616, 1028, 1008, 3324, 8, 1364, 78, 9, 185, 9783, 1272, 265, 1184, 38, 668, 121, 1539, 157, 114, 176, 513, 848, 5, 114, 11328, 69, 1170, 1334, 5, 244, 14, 1581, 468, 3104, 260, 38, 5, 47, 15, 212, 412, 3556, 186, 3298, 2447, 11383, 3849, 5, 868, 3291, 928, 319, 2370, 82, 83, 1976, 3490, 1815, 53, 6819, 5, 152, 207, 1438, 212, 838, 72, 15, 104, 5, 838, 196, 13, 146, 104, 401, 1033, 5, 196, 13, 29, 72, 10, 23, 72, 60, 67, 10132, 330, 5, 2916, 3448, 13, 5, 2722, 46, 72, 16, 104, 5, 196, 37, 104, 401, 13, 5, 1856, 10832, 6, 1946, 868, 349, 9, 324, 2631, 1472, 1925, 11290, 72, 16, 104, 5, 1741, 17763, 135, 7441, 5114, 67, 137, 2469, 5300, 114, 137, 288, 13, 5, 1581, 253, 16065, 8, 8522, 27, 5, 4618, 3654, 46, 24, 2909, 1017, 5, 47, 4618, 37, 528, 20, 5, 2229, 1757, 207, 76, 1174, 2229, 1757, 817, 76, 67, 10132, 5, 2229, 11783, 2229, 1757, 76, 67, 10132, 5, 2394, 2916, 14, 2229, 4174, 285, 10132, 5, 543, 2722, 46, 78, 5, 9592, 3447, 15, 24, 12983, 10132, 5, 114, 549, 15364, 78, 47, 46, 849, 5, 549, 13, 47, 549, 11, 46, 976, 104, 5, 1075, 6, 18091, 854, 5459, 7717, 82, 2284, 8537, 128, 38, 5, 621, 8647, 1769, 9765, 23, 5, 1131, 7962, 4368, 1832, 141, 1390, 4259, 8, 4958, 1520, 5001, 163, 5, 115, 3905, 14, 2242, 938, 1999, 5, 516, 2499, 74, 8715, 1075, 853, 1393, 141, 5, 1741, 1313, 1973, 918, 5001, 8, 387, 9752, 6152, 1311, 597, 119, 108, 71, 3905, 3574, 3791, 163, 5, 3642, 377, 1075, 6, 498, 12, 403, 433, 163, 5, 3642, 257, 318, 55, 4286, 8, 27, 53, 1075, 3856, 6, 1678, 5, 543, 3532, 1481, 643, 5103, 44, 967, 785, 2125, 20, 5, 2 ]
[ 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1 ]